You are on page 1of 332

a n r ija d u ji l e n jin o v a k o n c e pc ija pa r t ije

I NJEN UTJECAJ NA STVARANJE SOVJETSKOG POLITI


KOG SISTEMA
BIBLIOTEKA
DRUTVENIH NAUKA

Urednici:
CVITO FISKOVIC
ANDRE JUTRONI
JULIJE GRABOV AC

MATICA HRVATSKA
ANDRIJA DUJIC

LENJINO VA KONCEPCIJA PA R TIJE


I N JE N U TJECAJ NA S T V A R A N JE
SOVJETSKOG POLITIKOG SISTEMA

MH
SPLIT
19 6 7
Prolo je pet decenija od dogaaja koji su presudno
utjecali na razvoj suvremenog svijeta. Pobjedom Oktobra
stvara se Sovjetska Rusija, poima era realizacije marksi
stikih koncepcija o politikoj organizaciji socijalistikog
drutva.
Lenjinova misao i djelovanje izazivali su stalni nauni
interes. U sreditu panje njegova je koncepcija partije
novoga tipa, kojom je izvrio izuzetno velik utjecaj na
programsku fizionomiju, organizacionu strukturu i unutar
nje ustrojstvo revolucionarnih proleterskih partija. Moe se
sa sigurnou utvrditi da je uza svu specifinost ruskih
prilika, stanje u meunarodnom radnikom pokretu i vri
jeme u kojem je nastala, Lenjinova koncepcija proleterske
partije od opeg povijesnog znaaja.
Utoliko je nunije danas, kad pitanja odnosa partije
i klase, partije i javne vlasti, odnosno transformacije poli
tike organizacije socijalistikog drutva koja je samo
naravni izraz dubokih promjena u cjelokupnom drutvenom
biu socijalizma dolaze u prvi plan, vratiti se ponovno
izvornim Lenjinovim koncepcijama o partiji i njihovom
utjecaju na stvaranje sovjetskoga politikog sistema. Uko
liko sam naoj javnosti uinio dostupnijom grau iz histo
rije Boljevike partije, odnosno razdoblja stvaranja sov
jetske drave, (19171921) onda je svrha, koju sam sebi
postavio, ostvarena.
Kako ovaj rad predstavlja ujedno doktorsku diserta
ciju, dunost m i je da se zahvalim prof. dru Najdanu
Paiu, mentoru i predsjedniku komisije za obranu i la
novima prof. dru Aleksandru Fira i prof. dru Antunu
Cvitaniu, na pomoi i sugestijama koje sam u pripremi
rada za tampu koristio.
Posebnu zahvalnost dugujem AN SSSR i njezinu Insti
tutu drave i prava koji su m i omoguili rad u Biblioteci
Lenjina i CPAIML. Matica hrvatska me zaduila svojom
susretljivou i nastojanjem da ovaj rad bude objavljen.
UVODNA RAZMATRANJA
1. PRISTUPNE NAPOMENE

Politika organizacija suvremenog drutva izaziva


pojaani nauni interes. Klasine politike strukture i
odnosi meu politikim subjektima sve su manje karakte
ristini. U nae doba modeme politike partije postaju
faktori prvoga reda. U novom se svjetlu postavlja i njihov
odnos prema problemima politike organizacije drutva.
Revolucionarna situacija u prvoj etvrtini ovog stoljea
i kriza koju je proivljavao meunarodni radniki pokret
uvjetovali su dilemu kakva je partija potrebna radnikoj
klasi. Pojava niza socajalistikih zemalja trait e napor
na pronalaenju adekvatne politike organizacije drutva
koje e odgovarati revolucionarnim promjenama i sa svoje
strane doprinositi oslobaanju stvaralakih snaga.
Pobjeda oktobarske, revolucije oznaila je historijsku
prekretnicu u borbi za socijalizam. Boljevika partija u
tome je odigrala presudnu ulogu. Stvaranje sovjetskog
politikog sistema ima izuzetnu vanost za sve zemlje koje
su prile izgradnji socijalistikog drutva.
Centralna dilema pri analizi politike organizacije soci
jalistikog drutva jest odnos: vladajua klasa javna
vlast. Kako se klasni konflikti ispoljavaju u borbi politikih
partija za vlast i oko vlasti to je, u stvari, mogue suditi
o jednom politikom sistemu na osnovu razmatranja odnosa
partija politiki sistem.
Za socijalistiki razvoj drutva od najpresudnije va
nosti su odnosi partije i klase. Partija kao politiko-idejna

9
avangarda klase, nastojei da se uvijek nalazi ispred nje,
ne smije ni za trenutak izgubiti ivi i stvaralaki dijalog
s klasom. Od posebne je vanosti pravilno postavljanje tog
odnosa kad partija radnike klase postane vladajua. Naime,
tada se javlja jedan nov problem s kojim se ona do tada
nije sretala. Stvarajui novu vlast, partija sama dolazi u
poloaj iz kojeg je mogu i negativan rezultat koji se ispo-
ljava u srastanju partijskog i dravnog aparata. Partija
koja nije svjesna te opasnosti kad-tad gubi mogunost da
bude vodea snaga u drutvu od kojeg se samim tim
postepeno odvaja.
S truktura, programska naela i funkcije politikih par
tija nalaze se u odnosu meuzavisnosti. Jednako tako moe
se razm atrati, kad je u pitanju partija koja je na vlasti,
uzajamna uvjetovanost ustrojstva partije i politikog siste
ma odreenog socijalistikog drutya.
Shvaanje diktature proletarijata i socijalistike demo
kracije u najuoj je vezi s pitanjem uloge i mjesta prole
terske partije u politikom sistemu. To proizlazi otuda to
se teorija partije i ne moe odvojiti od shvaanja rukovo
dee uloge radnike klase i socijalistike demokracije po
mou koje se ta uloga i ostvaruje.

2. LENJINOVE POSTAVKE O PARTIJI RADNIKE


KLASE I POLITIKOJ ORGANIZACIJI
SOCIJALISTIKOG DRUTVA

Lenjinov odnos prema marksizmu postao je osnovni


moto njegova teoretskog i politikog djelovanja. Nikad za
njega nije -neto zavreno i neprikosnoveno. Marksova
politika misao postavila je, po Lenjinovu shvaanju,

10
samo ugannp kamenove nauke koju socijalisti treba da
dalje razvijaju.
Programska osnova i struktura partije novog tipa
proizlazi iz prihvaenog i dalje razraivanog marksistikog
pogleda na odnose partije i klase, s jedne strane, i borbe
protiv reformizma i drugih struja u socijaldemokratskom
pokretu, s druge strane.1)
Meunarodni radniki pokret pocijepao se na dvije
meusobne protivne struje uslijed razliitog odnosa prema
revoluciji kao fundamentalnom pitanju socijalistike misli i
akcije. Karakter proleterske revoludonalne organizacije u-
vjetovan je. po Lenjinovoj konstataciji, zahtjevom za radi
kalnim promjenama tadanjeg stanja i uvjeta ivotne
egzistencije (ekonomske, kulturne, idejne) proleteri jata. kao
i njegovom historijskom ulogom.
Otuda revolucija i organizacija, (ne samo partije, ve
cijelog politikog sistema) predstavljaju dijalektiko jedin
stvo progresivnog programa, sredstava borbe i ciljeva dje
lovanja. A pitanje organizacije jedne revolucionarne par
tije moe se organski razviti samo iz teorije revolucije.l2)
Sutina Lenjinove koncepcije revolucionarne partije
radnike klase odreena je njenim naelima: prvo. to je
kadrovska partija ije lanstvo mora posjedovati visoke
l) Lenjinova teorija inspirisana je jednim (manjim) delom
ruskom revolucionarnom tradicijom (borba protiv carskog apso
lutizma). a drugim (veim) delom idejama zapadnog komunizma
(posebno marksizma), naroito ukoliko je re o proleterskoj borbi
proletarijata sa buroazijom. Izgraivana u sukobu sa reformiz
mom (ruskim i nemakim naroito). Lenjinova teorija snano
podvlai odluujuu ulogu teorije i partijske organizacije u revo
lucionarnoj proleterskoj klasnoj borbi. (Partija proletarijata,
priredili Lj. Tadi. T. Ini. Beograd. 1966. str. 111).
*) G. Lukacs: Metodina razmiljanja o organizacionom pi
tanju. -Politika misao, br. 3 1964. str. 113.

11
moralne i politike kvalitete; drugo, partija se organizira
na principima demokratskog centralizma; tree, njen pro
gram je odreen naunim socijalizmom i etvrto, partija
je najvii oblik organizacije proletarijata, ona je njegova
avangarda.
Suvremeni svijet je stalno pritisnut dilemama koje pro
izlaze iz stalnog prisutnog raskoraka izmeu normativnog
i stvarnog. Analiza odnosa Boljevike partije prema pro
blemima i institucijam a sovjetskog politikog sistema olak
ana je i zbog Lenjinova gledita da o politikoj partiji
treba suditi ne na osnovu onog to ona o sebi misli, nego
po tome to ona radi.
Klasni karakter sovjetskog politikog sistema, sistema
sovjeta, izraen je tezom da je to oblik proleterske drave
u kojoj je uspostavljena diktatura proletarijata i seoske
sirotinje. U stvaranju sovjetske drave Lenjin je odigrao
znaajnu ulogu bilo kao teoretiar, politiar ili rukovodilac.
Drutveni uvjeti i politike prilike pri uspostavljanju so
vjetske vlasti znatno e utjecati na evoluciju, fizionomiju
i djelatnost pojedinih subjekata sovjetskoga politikog
sistema. Meutim, osnovne, bitne znaajke drutvene sutine
tih institucija nisu mijenjane.
Sovjetski politiki sistem, a naroito uloga i mjesto
P artije u njemu, vrili su ogroman utjecaj na suvremertu
socijalistiku misao, njenu politiku teoriju i praksu. Manje-
-vie sve zemlje koje su ile prema socijalizmu, ili su ga
izabrale za svoju orijentaciju, a naroito njihove revoluci
onarne partije, zasnivale su svoju politiku strukturu na
Lenjinovim koncepcijama o partiji i dravi, i na njegovim
aplikacijama klasika. Blie uzoru ostale su samo one partije
i politiki sistemi, koji su, postupivi lenjinistiki, polazei
od nacionalnih, kulturnih, historijskih i drugih uvjeta pro
nalazili specifina rjeenja.

12
3. ODREIVANJE PRIRODE I GRANICE RADA

Sam naslov odreuje predmet ovog rada. Meutim,


potrebno je naglasiti da e podruje naeg razmatranja biti
koncentrirano, kako na neke probleme Lenjinove teorije
partije, tako i na samo pojedine institucije i osnovna naela
na kojima je ustrojen sovjetski politiki sistem. Pri tome
emo se zadravati na analizi politike prakse koliko to
bude nuno za analizu problema teorije partije i politikog
sistema.
Lenjinova teorija partije novog tipa i njegovo uenje
o diktaturi proletarijata i socijalistikoj dravi predstavlja
jedan cjelovit i zaokruen sistem miljenja.3) To ne znai
da u toku formiranja njegovih pogleda nisu dominirali neki
osnovni problemi kao to su odnosi: partija i klasa, dikta
tura i demokracija, odnos demokratskog centralizma i nepo
srednog uea graana u vrenju i kontroli politike vlasti.
Sama okolnost da se boljevizam raa u kritici reformi
zma i oportunizma u radnikom pokretu i da je unutarpartij-
ski ivot u RKP (b) bio bremenit frankcijskim razmimoilae-
njima, uvjetovat e i brojne Lenjinove rasprave o toj temi.
Zbog toga e u centru nae panje biti pitanja demokratiza-

*) V. I. Lenjin dao je znaajan prilog marksistikoj analizi


revolucionarne proleterske partije. Lenjinova teorija partije ima
svoj kontinuitet i evoluciju. Period ilegalnog rada nosi svoje
karakteristike, dok je onaj iz faze stvaranja sovjetske drave
do njezina potpunog konstituiranja specifian. Uz sav kontinui
tet Lenjinovih pogleda na funkciju, ustrojstvo i ulogu partije
ima. ipak, nekih pitanja koja su donekle, s obzirom na razliito
vrijeme i drutvene prilike, razliito tretirana u pojedinim faza
ma (opozicija, frakcija i si.). Odatle proizlazi potreba da se pok
loni odgovarajua panja cjelovitu Lenjinovu pogledu na taj
problem. Svako parcijalno iznoenje stvorilo bi izvjesne dileme,
koje bi, moda, u opem zakljuku bile nedovoljno prihvatljive.

13
ije partije kao preduvjeta za primjenu demokratskih princi
pa pri formiranju i djelovanju institucija sovjetskog politi
kog sistema.
Lenjinova koncepcija revolucionarne partije, kao i
cijela njegova misao, izazivali su kako pri nastajanju, tako
i kasnije, razliita i esto puta oprena miljenja. Tu se.
najee, javljaju slijedee dileme:
a) Pri razm atranju odnosa izmeu Lenjinove koncep
cije o partiji i one u klasika postoji shvaanje, koje zastu
paju i neki nai teoretiari, po kojem se Lenjinova inter
pretacija udaljila od Marksove i da u tom pogledu ne po
stoji potpun kontinuitet.
b) U posljednjem periodu, a naroito na Zapadu, mnogo
se insistira na kontinuitetu lenjinizma i staljinizma. To se
gledanje naroito potkrepljuje iznoenjem Lenjinova shva
anja o partiji (demokratski centralizam, stav prema frak
cijama i borbi miljenja). Neki nai autori, mada sa drugih
drutvenih i idejnih poizcija, takoer u posljednje vrijeme,
na neki nain insistiraju na ovoj tezi.
Mi emo nastojati, koliko nam to okvir i obim teme
doputa, upozoririti na ta gledanja i to uglavnom u kon
tekstu iznoenja Lenjinovih stavova.
Prema onom to smo istakli, za predmet rada uzimamo
Lenjinovu koncepciju partije i njen utjecaj na stvaranje
sovjetskog politikog sistema.
Sto se tie vremenske granice naeg prouavanja, treba
naglasiti da mi ostajemo u osnovi na periodu od 1917. do
1921. godine. U praenju teoretskih problema ta e granica
biti pomaknuta i na poetak stoljea, a jednim dijelom
i u 1922. godinu. U toj posljednjoj godini svoje aktivnosti
Lenjin je uinio nekoliko intervencija znaajnih za temu
o kojoj raspravljamo. Meutim, osnovni problemi i politike

14
pojave odnose se na prve etiri godine sovjetske vlasti. Iz
razumljivih razolga od neposrednog je utjecaja na ovaj
period razdoblje od februarske do oktobarske revolucije.

4. IZVORI I LITERATURA

Brojni su izvori za prouavanje ove teme. U prvom


redu tu su Lenjinovi radovi objavljeni u Izabranim djelima.
Potpunom izdanju i Lenjinskom zborniku. Nije jo publici
ran vei dio njegovih materijala sa sjednica CK Partije
i njegovih organa, te Sovjeta Narodnih Komesara (SNK)
i Sovjeta Rada i Obrane (STO).
Objavljeni su materijali kongresa i konferencija RKP
(b). Manjim su dijelom publiciram materijali sa sjednica
CK koji se odnose na Lenjinove priloge. Ostali se izvori
uvaju u Centralnom partijskom arhivu IML i Centralnom
dravnom arhivu oktobarske revolucije. Stenografske bilje
ke VIII. IX, X i XI kongresa RKP (b) predstavljaju dra
gocjenu grau za praenje djelatnosti Partije i njenog unu
tarnjeg ivota. Za na rad od posebnog je interesa zapisnik
i dokumenti koji su dati na X kongresu. Dio tih izvora
objavljen je u III i V izdanju Lenjinovih radova.
Od pomenutih izvora za prouavanje Lenjinove djelat
nosti na stvaranju sovjetskoga politikog sistema naroito
je vaan XX tom Zbornika, te publicirani dokumenti o radu
SNK i STO. Objavljeni normativni akti, Oktobarski dekreti.
Deklaracija. Ustav RSFSR i ostali dokumenti daju mogu
nost analize napora za ozakonjenje cjelokupne djelatnosti
u sovjetskom drutvu. Nisu sauvani cjeloviti zapisnici
sjednica SNK i STO, jer su stenografi biljeili samo glavne
stvari.

15
Memoarska graa kao izvor baca svjetlo na Lenjinovu
linost i nain rada. Nastala neposredno poslije njegove
sm rti i od njegovih najbliih suradnika ona uva i neke
Lenjinove istupe, reagiranja, prijedloge koji drugdje nisu
registrirani. CPAIML izdao je zbirku tih memoara i uspo
mena (Vospominanija o Vladimire ITie Lenine) u dva
toma. Mnogi su tampani i u posebnim izdanjima.
K arakter izvora ima i jedan dio literature koji je izdan
u periodu izmeu 19171921. godine. Tako Zbornik Partija
i sojuzy predstavlja bibliografsku rijetkost. U njemu su
sauvani lanci i rasprave svih uesnika poznate diskusije
0 sindikatima. Slini su radovi A. Kollontoj (Radnika opo
zicija) i A. Andreeva (K novym zadaam professionalnyh
sojuzov. Moskva 1921). U nekim radovima izneseni su po
daci od interesa za analizu drutvenih prilika, ekonomske
1 klasne strukture sovjetskog drutva u tom periodu. To su
u prvom redu citirani radovi D. Antokina. G. M. Kria-
novskog. Naroito vrijedne podatke o radu sovjeta daje
M. Vladimirskij (Sovety. ispolkomv i sezdi sovetov, I i II
dio, Moskva, 1920. i 1921).
S obzirom na injenicu da neki izvori nisu dostupni,
a i inae, periodika iz ovog perioda predstavlja dragocjenu
gradu. Tu prije svega mislimo na asopise Vlast sovetov.
-Izvjestija CK RKP (b), Bolevik. Kommunist, te novi
ne : Pravda, Raboij kontrol, Borba klasov i dr. U peri
odici su sauvani lanci, rasprave, m aterijali i od onih
autora koji sad nisu dostupni. Pravda je objavljivala
za dugi period lanke s napomenom lanak diskusionog
karaktera. Naroito je bio intenzivno praen unutarpar-
tijski ivot, a posebno polemike o raznim pitanjima. tampa
je bila tribina gdje se vodila otvorena diskusija, korektna
po tonu i bez diskriminacije. Vijesti sa terena, na pose
ban, izvoran nain, daju grau od posebnog interesa. Za

16
praenje razvoja i rada sovjeta naroito je vrijedan asopis
-Vlast sovetov, gdje je pored lanaka dat i velik dio
dokumentacionog materijala.
Literatura o Lenjinu, njegovoj teoretskoj i praktinoj
djelatnosti brojna je. Tu su prije svega njegove rasprave,
studije i lanci. Period Lenjinove djelatnosti od 19171922.
godine jo uvijek nije dovoljno istraen i on se tek posljed
njih godina nalazi u centru panje sovjetske nauke. Za to
postoje dva razloga. Prvo, za Lenjinova ivota o njemu je
malo pisano. Njegova skromnost nije doputala ni njegovim
najbliim suradnicima da objavljuju radove o njemu kao
teoretiaru i dravniku. Drugo, u periodu -kulta linosti
Lenjina se izuavalo samo do oktobarskog perioda. Po
ocjeni sovjetskih autora i ono to je objavljivano nije se
temeljilo na izvornoj grai i arhivskim istraivanjima (ko
jih, usput budi reeno, i danas nedostaje) i ne predstavlja
veu vrijednost.4) Sto se pak tie inostrane literature ona
je brojnija iz vremena uspostavljanja sovjetske drave i u
posljednjem periodu.
Mi smo vie panje obratili onim radovima koji su
nastali kao neposredna reakcija na uspostavljanje sovjetske
vlasti. Objektivne tekoe nisu nam dopustile da tu budemo
iscrpniji.
Autor je. zahvaljujui svestranoj pomoi i razumije
vanju AN SSSR i njezina Instituta drave i prava, imao
mogunosti da provede nekoliko mjeseci na radu u Bibli
oteci Lenjina i Centralnom partijskom arhivu Instituta
marksizma-lenijnizma (CPAIML) pri CK KPSS. Tako nam
je bilo mogue da doemo do izvora koji nisu u nas
dostupni.

4) Vidi: M. V. Vinogradov, Borba V. L. Lenina za ukreplenie


partii v uslovijah stanovlenija uproenija sovetskoj vlasti. Mo
skva, 1965, str. 3 i 4.

17
5. CILJ I PLAN RADA

Na zadatak je prvo. da izloimo Lenjinovu koncepciju


partije radnike klase, teei pri tome da se jae naglase
pitanja unutarpartijske demokracije (borba miljenja, opo
zicija, frakcije).
Drugo, da. dajui prikaz uloge Partije u stvaranju
sovjetskog politikog sistema, obradimo neke njegove karak
teristike. s posebnim zadravanjem na nekim oblicima
neposredne demokracije.
Smatrajui da je svaka teorijska koncepcija uvjetovana
drutvenim prilikama i vremenom u kojem je nastala, mi
bismo obratili, u osnovnim linijama, panju na neke dru-
tveno-ekonomske karakteristike ruskog drutva pred revo
luciju i u toku prvih godina sovjetske vlasti. Tamo gdje
to bude najnunije, upozorili bismo i na stanje u meu
narodnom radnikom pokretu.
Drugi dio rada sadri razm atranje Lenjinove koncepcije
partije i to je raeno u tri poglavlja od kojih svaki ima
svoju zaokruenu cjelinu.
U treem dijelu rada najprije se daju neke karakteri
stike sovjetskoga politikog sistema da bi se onda iznijela
uloga i mjesto Partije u njemu.
Mada su razm atranja Lenjinove koncepcije partije no
vog tipa. (posebno odnos partija klasa) koja mi vrimo
u drugoj i treoj glavi, od bitnog znaaja za cijeli rad, ipak
je osnovno teite u etvrtoj, petoj i estoj glavi.
U etvrtoj glavi raspravljamo kako o teoretskim kon
cepcijama tako i o stepenu ostvarenja unutarpartijske de
mokracije u Boljevikoj partiji. Posebnu panju posveu
jemo sektatvu i oportunizmu, te frakcionatvu i raznim
opozicionim platformam a koje su se javljale u tom periodu,
a naroito u fazi uvene diskusije o sindikatima.

18
Petu glavu posvetili smo razradi osnovnih karakteri
stika sovjetskog politikog sistema zadravajui se pri tome
na nekim oblicima neposredne demokracije, s posebnim
odjeljkom o sovjetima kao osnovom cijelog politikog
sistema.
esta glava predstavlja po svom karakteru zavrno
poglavlje rada. Tu smo partiju postavili u odnos prema
politikom sistemu, nastojei da se pri tome odredi njeno
mjesto i uloga.
Na kraju se daju neka zavrna razmatranja i izvlae
osnovne konstatacije do kojih smo u radu doli.

19
Prvi dio
I. DRUTVENO-HISTORIJSKA UVJETOVANOST
LENJINOVA SHVAANJA
0 PARTIJI RADNIKE KLASE
1 POLITIKOJ ORGANIZACIJI
SOVJETSKOG DRUTVA
Lenjinovo shvaanje karaktera, strukture i funkcije
partije radnike klase kao revolucionarne avangarde prole-
terijata i politikog sistema Sovjeta neposredan je izraz
drutveno-ekonomskih prilika tog vremena. Mi emo, pola
zei od pretpostavke da je drutveno-historijska atmosfera,
na kojoj se temeljila ocjena o zrelosti Rusije za kvalita
tivne drutvene promjene poznata, dati samo neke osnovne
podatke i konstatacije. To e se odnositi na dva razdoblja
koja su, mada vremenski neposredno vezana, bitno razliita
po svojim drutvenim karakteristikama. Budui da se obra
da teme vremenski u osnovi zatvara na razdoblje prvih
nekoliko godina (19171922) sovjetske vlasti, nastojat emo
da tu budemo neto iscrpniji. Svijesni smo takoer nedo
stataka koji e se u radu pojaviti zbog mimoilaenja stanja
u meunarodnom radnikom pokretu tada, jer i sami sto
jimo na stanovitu da je Lenjinova koncepcija partije pro
letarijata i karaktera vlasti radnike klase izrastala u ne
prekidnoj borbi s reformizmom u redovima socijaldemo
kracije. Nastojat emo da pri analizi Lenjinovih koncepcija
upozorimo i na oprena miljenja, kako bi i nae opredje
ljenje bilo shvatljivije.
Osobenost oblika i karakter sovjetskog politikog siste
ma, a naroito u njegovu prvom periodu, odreen je i
specifinim uvjetima u kojima je pobijedio Oktobar. Meu
dominantne faktore tog utjecaja treba uvrstiti: prvo, rela
tivnu zaostalost Rusije, koja je jo vie potencirana gubi
cima u toku prvoga svjetskog rata: drugo, formiranje
sovjetske drave i djelovanje Boljevike partije odvija se
pod uvjetima otre klasne borbe, koja se snano ispoljava

23
i uslijed strane vojne intervencije i graanskog rata i tree,
razvoj sovjetskog drutva odvijao se pod uvjetima ope
blokade, bez ekonomske i bilo kakve pomoi drugih zemalja.

1. DRUTVENO-EKONOMSKE KARAKTERISTIKE
CARSKE RUSIJE

Po svojoj drutveno-ekonomskoj strukturi Rusija je


spadala u red najzaostalijih velesila. To se izraavalo kako
u nerazvijenosti sredstava za proizvodnju tako i u nesraz
mjernom razvoju. Na tom ogromnom prostranstvu ukrta
vale su se razliite faze drutvenog razvoja poev od pred-
feudalnih pa do kapitalistikih, s ostacima naturalne pri
vrede i nerazvijenim robnonovanim odnosima.
a) N ajrjeitije govore o nepovoljno ekonomskoj struk
turi ovi podaci. Poljoprivreda je u nacionalnom dohotku
uestvovala sa 51,4%, transport 7,9%, graevinarstvo 4,1
i industrija sa 28,0. o.5) Obujam industrijske proizvodnje 2,5
puta je manji nego u Francuskoj, 4,6 puta od Engleske,
6 od Njemake i 14,3 manji od SAD,6) tako da je zauzimala
peto mjesto u svijetu i etvrto u Evropi. Po proizvodnji
elektrine energije ona je osma u svijetu, po proizvodnji
uglja esta itd.7) Meutim, po nivou koncetracije industrije
Rusija zauzima vodee mjesto. Godine 1905. Rusija ima 30.
a pred prvi svjetski rat 82 sindikata. Neki od njih bili su
veliki giganti. Prodament 1910. ima 30 krupnih m etalur
kih poduzea sa 85.000 radnika ili 80% produkcije. Pro-
*) P. I. Ljaenko: Istorija narodnogo hozjajstva SSSR, Mo
skva, 1948, t. II, str. 349.
*) Ibidem, str. 289.
7) Dostienija sovjetskoj vlasty za 40 let v cifrah, Moskva,
1957. str. 11.

24
dugalj ima 60/o donjeckog ugljenog bazena i 64,7 tisue
radnika. Sel i Nobel imaju 60/o proizvodnje nafte i
90/o njene trgovine.8*) U raspravi Koncentracija proizvod-
stva v Russii Lenjin iznosi ove podatke: Od 19011910.
broj tvornica u kojima radi preko 1000 radnika porastao je
od 243 na 324 (1,5 put) ili od 526 na 700 tisua radnika.8)
U 1910. u krupnim poduzeima zaposleno je 54,3% svih
radnika, dok je u Njemakoj taj postotak iznosio 10, a u
SAD 33%. Od ukupnog broja zaposlenih radnika u Rusiji
je 44/o zaposleno u poduzeima sa vie hiljada radnika.10*)
Uzevi u obzir sva poduzea, izlazi da po svakom prosjean
broj radnika iznosi u Petrogradu 302, Moskvi 434, Ivano-
-Voznjensku 913.u) Jo je naglaenija koncentracija ban
kovnog kapitala. Trinaest krupnih banaka u Petrogadu ima
62 o akcijskog kapitala i 415 svih bankovnih operacija.12)
dok 18 vodeih banaka Rusije 1. I 1914. imaju zajedno
49,6% inostranog kapitala. Lenjin je upozorio i na koncen
traciju obradivih povrina. Sedam stotina spahija raspolau
s 21 milionom desetina, odnosno gotovo s po trideset hilja
da desetina svaki. Manje od 28 hiljada spahija raspolau
sa 62 miliona desetina, odnosno s po 2.200 desetina svaki.
Prosjena veliina najveeg spahijskog posjeda iznosi 2.200
desetina. Prosjena veliina parcele sitnog seljaka iznosi
sedam desetina.13)

8) Kommunistieskaja partija v borbe za pobedu oktjabr'ja,


Moskva, 1959, str. 8
) V. I. Lenin: So., t. 18, str. 249.
10) Dostienija ..., str. 49.
n) Fabrino-zavodskaja promiljenost v period 1913-1918.
gg.. str. 16-17.
,J) P. I. Ljaenko: o. c., str. 359.
13) V. I. Lenin: So. izd. IV, t. 18, str. 17-18. Koncentracija
obradivih povrina bila je popraena, i to u jaoj mjeri, kon
centracijom poljoprivrenih alatki (u Samarskoj guberniji 24,7"
domainstava ima 82,9% usavrenih sprava) i stoke. Tako u

25
Cijeli ovaj proces koncentracije znai i korak k podru-
tvljavanju proizvodnje a time i stvaranju preduvjeta za
drutvenu revoluciju.
Insistirajui na relativnoj zaostalosti Rusije, esto se
gubi iz vida da je ona krajem XIX i poetkom XX st. bila
karakteristina po brzom industrijskom razvoju i porastu
nacionalnog dohotka. Za posljednje 4 decenije industrija
je porasla 7 puta, a u prvoj deceniji XX st. taj porast je
iznosio 73%.u ) Mora se takoer imati na umu injenica
da je 1860, kad zapravo poinje industrijski razvitak Rusije,
nacionalni dohodak iznosi 40 rubalja (po cijenama od 1913)
da bi pred svjetski rat dostigao nivo od 101 rubalj. Stopa
rasta nacionalnog dohotka u tom periodu bila je 6,6% i
samo ilustracije radi istiemo da je ta stopa u SAD iznosila
4.2%. Uza sve to 1913. godine Rusija je veoma zaostala pn
prosjenom dohotku po stanovniku prema drugim evrop
skim zemljama. Na njenih 101 rublju dolazi u Njemakoj
299. Engleskoj 460 i SAD 682 rublje.15 Pri tome se mora
imati na umu da je sistem plaa u raznim granama proiz
vodnje stavljao zaposlene u jo tei poloaj. Nadnice u
rudarstvu i industriji iznosi 2025 rubalja (pola nadnice
engleskog radnika), odnosno u metalnoj 35, a tekstilnoj
tek 16 rubalja.
U neskladu je bio visoki stupanj koncentracije u indu
striji s izuzetnom tehnikom zaostalou sredstava za proiz
vodnju. koja su prema studiju Lokina, etiri puta slabija

cijeloj Rusiji 22.0% domainstava raspolau sa 56,34fc ukupnog


broja konja). (V. I. Lenjin, Iz. dela, knj. 2, str. 65, 66 i 121). O
raslojavanju sela vidi vie u istom djelu. str. 49-163.
H) P. L. Ljaenko: o. c., str. 148-150.
,s) J. Stanovnik: Uporedni privredni sistemi. Beograd, 1962,
str. 100.

26
od Engleske, pet puta od Njemake i 10 puta od SAD.16)
U pogledu korienja mehanike energije stanje je bilo jo
gore. -Na 100 stanovnika dolazilo je u Rusiji prosjeno 1.6
konjskih snaga mehanike energije, to treba uporediti sa
13 konjskih snaga u Njemakoj. 24 u Engleskoj i 25 u
SAD.17) Tehnika neopremljenost poljoprivrednog sektora
bila je jo izrazitija. U strukturi same industrijske proiz
vodnje bio je nepovoljno postavljen odjeljak I i II, i to
46.7 prema 59.3, o-
Inostrani kapital ugroavao je stabilnost i perspektive
nacionalne ekonomike. Ameriki je kapital imao pod svojom
kontrolom naftu i zlato, francuski i belgijski ugalj i obradu
metala, njemaki kemijsku i elektrinu industriju. Od meta
lurgije 72/o pripada inostranom kapitalu, ugalj Dombas
70 o. nafta 60 o. elektrotehnika 90%. Ukupno uzev 1913.
godine od 7.516 est. mil. rubalja kapitala otpada na 1315
akcionarskih poduzea 5.340, est. mil. od ega na strani
kapital 2,242.92 mil. rubalja.18)
U srazmjeri prema svojoj nerazvijenosti s jedne strane
i ekonomske zavisnosti od stranog kapitala s druge strane
nalazi se i politika zavisnost carske Rusije.
b) Na ovakvoj ekonomskoj podlozi izrasta i odgovara
jua klasna i socijalna struktura ruskog durtva. -V uslo-
vijah bistro rastuih monopolnij v oblasti promylennosti
Rossija ostavalas stranoj ogromnoj, melkoburoaznoj. Ci-
slennost naslenija v 1913. g. sostavljalo 159,2 min. elovek.
uz njih selckogo naselenija bylo 131, 1 min. (82,4%), gorod-
skogo 21,1 min. (17.6, o)-19) Interesantna je Lenjinova

*) J. Lokin: Studija istorije industrije SSSR. Moskva. 1956.


str. 30-31.
,7) J. Stanovnik: o. c., str. 101.
,8) S. Mehanik: Financijsko kreditni problemi, str. 40 i 48.
") Dostienija..., str. 7.

27
podjela stanovnitva prema zanimanju na 3 grupe i odgo
varajue podgrupe.**)*2

lanovi Svega
Zanimanja ' Saacstalni
porodica stanoviti- |
(podaci u milijunima) Siva i
| oba spola

a) inovnici i vojska 1.5 0,7 2.2


b) Svetenstvo i slobodne
profesije 0,7 0.9 1.6
c) Rentijeri i penzioneri 1,3 0,9 2,2
d) Lieni slobode, prostitutke,
neodreeni, nepoznati 0,6 0,3 0,9 1
Svega neproduktivnog
stanovnitva 4,1 2,8 6,9

e) Trgovina 1,7 3,4 1 5,0


f) Saobraaj i veze 0,8 i! 1,2 i 1 ,9 '
g) Privatna sluba, posluga
nadniari 3,5 2,4 5.8 1
1 i
Svega produktivnog
stanovnitva 5.7 7,0 12.7

h) Poljoprivreda I1 18,2 75,5 93,7


i) Industrija | 5.2 7,1 12.3

Svega produktivnog
stanovnitva 23,4 82,6 106.0

UKUPNO: 33,2 | 92,4 | 125,6

*) V. I. Lenjin: Razvitak kapitalizma u Rusiji, Iz. dela, knj.


2, str. 456.
Polazei od osnovne drutvene podjele rada. Lenjin
daje slijedee grupacije:
Poljoprivredno stanovnitvo 97.0 milijuna
Trgovako-industrijsko 21.7 milijuna
Neproduktivno 6.9 milijuna
-Sjedinjujui poljoprivredno, trgovako-industrijsko i
neproduktivno stanovnitvo, dobit emo za itavo stano
vnitvo Rusije priblino ovakvupodjelu po klasnom
poloaju:21)

1 Celokupno stano-
vnitvo oba spola

Krupna buroazija, spahije. visoki


i
inovnici i dr. 3,0 miliona
Imuni sitni sopstvenici 23,1 miliona
Siromani sitni sopstvenici 35.8 miliona
Proleteri i poluproleteri 63.7 miliona

Svega oko 125,6 miliona

Iz podataka se ve na prvi pogled namee nekoliko


zakljuaka. Prvo, izuzetne je nizak postotak (26,4%) aktiv
nog stanovnitva prema 73,6% onih koje se izdrava. Dru
gim rijeima, 23.4 mil. stanovnitva stvara bogatstvo od
kojeg ivi cijelo drutvo. Drugo, uza sve to, u ovoj fazi nije
dolo do klasne diferencijacije u onom obimu kao u razvi
2I) Ibidem, str. 457 i 459.

29
jenim kapitalistikih zemljama, jer se odrao velik broj
sitnih posjednika koji je, pored ostalog, nepovoljno utjecao
na klasnu strukturu sela. Za Rusiju su karakteristini brojni
poluproleterski slojevi, to govori u prilog ocjeni da je selo
zahvaeno drutveno-ekonomskim protivurjenostima, koje
je Lenjin nazvao diferencijacijom seljatva.22)
Pojaanoj eksploataciji stranog i domaeg kapitala, uz
minimalne nadnice, izuzetno teke uvjete rada, latentnu
nezaposlenost, treba jo, pored ostalog pridodati zaotrenos*.
nacionalnog pitanja u zemlji koja ima 115 narodnosti. Sve
e ovo zajedno initi drutveno-politike prilike veoma
zaotrenim, a time Rusiju, uza svu njenu zaostalost, pogod-
nod za revolucionarno djelovanje subjektivnih faktora.
c) Carska Rusija tradicionalna je zemlja samodravlja.
Tobonji parlamentarizam koji se javlja 1903. (uveden 17.
oktobra carskim manifestom) i razvija poslije dogaaja u
1905. godine nee u politiki ivot i graanske slobode u n i
jeti znatnije promjene. K ruti centralizam, na kojem je egzi
l i Osobito je vano upozoriti na socijalnu strukturu i odno
se na selu. Mada spahije i imuni posjednici predstavljaju nez
natni] i dio seoskog stanovnitva, oni dre u rukama cjelokupnu
robnu proizvodnju. Sitni seljak moe tek da se prehrani. To ne
znai da svi slojevi na selu nisu zahvaeni odnosima koje uvje
tuje robna privreda. Drutveno-ekonomski odnosi, pa u znatnoj
mjeri i kod seljatva udruenog u -zemljine obine, imaju
sve karakteristike kapitalistikih odnosa konkurencija, kon
centracija, eksploatacija itd. Seljatvo udrueno u -zemljine
obine izloeno je pored toga i negativnom djelovanju patri
jarhalnih tradicija. Lenjin je naglaavao da - . . . u seljakoj
masi od 97 milijuna dua treba razlikovati tri osnovne grupe:
niu proleterski i poluproleterski slojevi stanovnitva, sred
nju siromani sitni vlasnici i viu imuni sitni vlasnici.
. . . N a ove grupe pada priblino: 500. 30%, 20% od ukupnog
broja.. . Najzad, meu trgovako industrijskim stanovnitvom,
nesumnjivo, najvie ima proleteri jata; i jaz izmeu njega i krup
ne buroazije je najdublji. (V. I. Lenin: o. c., str. 457-459).
stirao dravni i birokratski mehanizam, morao se po svojoj
prirodi odravati nedemokratskim sredstvima i nasiljem.
Izlaz iz nagomilanih drutvenih protivurjenosti caii-
zam je traio u svjetskom ratu iz kojeg je iziao veoma
oslabljen. Ni jednoj od ratujuih zemalja rat nije nanio
gubitke kao Rusiji. -Pred kraj 1917. Rusija je izgubila
60. o narodnog bogatstva kojim je raspolagala 1913. godine,
dok je u isto vrijeme Engleska izgubila svega 15%. a
Francuska SI0,.-23) U toku rata mobilizirano je 14.375.000
ljudi24) to je neprocjenjiv gubitak za nacionalnu privredu.
Niz sektora proizvodnje pada ispod 50%. U martu 1917.
nafta pada na 60 u. Naglo opada proizvodnja ita. od 4.5
milijuna pudi 1913. na 2,950 milij. 1917.25) Preko 5.200
poduzea i oko 2 milij. radnika radilo je za front. Industrija
je davala 75% proizvoda za obranu. Stalno su rasli izdaci
za rat. Dnevni trokovi 1914. iznose 10 milij. rubalja. 1915.
24. 1916. 40. a septembra 1917. 65,7 milij. rubalja.26) S tim
u vezi bio je i porast platnog deficita. Dravni se dug popeo
od 8.824 milijuna rubalja 1. I 1914. na 60.000 milijuna
1. I 1918.
U ovakvim uvjetima klasna protivurjeja su se zaotri
la. -Rat je prouzrokovao takvu bezgraninu krizu, do te
mjere prenapregnuo materijalne i moralne snage naroda,
nanio takav udarac cjelokupnoj suvremenoj drutvenoj
organizaciji da se ovjeanstvo nalo pred alternativom: ili
da pogine, ili da povjeri svoju sudbinu najrevolucionarnijoj

**) L. I. Vasil'kova: Socil'ano-ekonomieskie i politieskie


predposylki velikoj oktjabrskoj socijalistieskoj revoljucii, Na
vedeni zbornik, str. 22.
i4) Rossija v mirovoj vojne 1914-1918 gg.-. Moskva 1925,
str. 4.
) -Novyj put'- No 3-4, 1917, str. 3.
M) Rossija . . str. 5.

31
klasi u cilju to breg i to radikalnijeg prelaska na savre
niji nain proizvodnje.27)
Ocjenu historijskog momenta Lenjin je najpotpunije
izrazio ovom milju - . . . za revoluciju je neophodno da
eksploatatori ne budu u stanju da ive i upravljaju po staro
me. Jedino kada ,nii slojevi ne ele stare i kada ,vii sloje
vi' ne mogu po starome, jedino tada revolucija moe da
pobijedi.2*) Ta openacionalna kriza koja je zahvatila sve
sfere drutvenog ivota, bila je onaj faktor koji je olakao
i inio skoro beskrvnom februarsku revoluciju 1917. Meu
tim, snage koje su nosile tu revoluciju bile su oprene po
svojim ciljevima i klasnim interesima pa otuda i nastavak
krize koja je razjedala rusko drutvo. Bez realizacije odree
nog socijalnog programa, uz sklonost esera i menjevika na
kompromis sa buroazijom i nastavak rata vei se rezultati
i nisu mogli oekivati.29)
Privredno rasulo dolazi jo potpunije do izraaja. Samo
od m arta do jula 1917. zatvoreno je 568 poduzea u kojima
je bilo zaposleno 104.372 radnika.30) Uvjeti ivota, a naroito
u velikim gradovima, naglo su se pogoravali. U Moskvi su
plate porasle za 51,5%, a cijene osnovnih artikala 566a o.
odnosno artikli iroke potronje 1109 o-*1)
iT) V. I Lenin: So., t. 25, str. 337. Septembra 1917. Lenjin
upozorava da Ukoliko su jai ekonomski krah i kriza koju
donosi rat. utoliko je vea potreba za najsavrenjim politikim
oblikom koji olakava leenje stranih rana koje je rat nanio
oveanstvu. (V. I. Lenjin: Zadaci proletarijata u naoj revolu
ciji. Iz. dela. knj. 10, str. 452).
a ) V. I. Lenin. ibidem, t. 31. str. 65.
**) To ne znai, meutim, da februarska revolucija nije stvo
rila niz' preduvjeta za one promjene kojima e oktobarski do
gaaji po intenzitetu i sadrini dati novi kvalitet.
*>) Roboij put . 8. X 1917.
') Ibidem, 14. X 1917.

32
Julski nemiri unijeli su jo veu nesigurnost u redove
Privremene vlade. Dogaajima od jula poinje novi ciklus
klasne i politike borbe. Poinje nov ciklus u koji ulaze
ne stare klase, ne stare partije, ne stari sovjeti, nego sovjeti
obnovljeni u vatri borbe.. .32) Kako emo kasnije zapaziti
oktobarski dogaaji bit e prirodni izraz porasta revolucio
narnog raspoloenja radnika, seoske sirotinje i vojnika na
frontu i naglog jaanja pozicija Boljevike partije, jedine
politike snage koja je u tadanjoj Rusiji imala najveu
priliku, kako po svom programu tako i odlunosti realizaci
je, da preuzme vlast.

2. DRUTVENE PROMJENE U PERIODU


USPOSTAVLJANJA SOVJETSKE VLASTI (19171921)
Kolikogod je za evropske poznavaoce ruskih prilika
pobjeda boljevika bila neoekivana i privremena, toliko
je za njih same bila logiki rezultat drutveno-politiki'n
promjena do kojih je dolo u Rusiji kroz protekle dvije
decenije. Svaki mesec tog perioda bio je, u smislu obu
avanja u osnovama politike nauke i masa i voa. i
klasa i partija jednak godini dana .mirnog' i .ustavnog'
razvitka. Bez .generalne probe od 1905. godine pobeda okto
barske revolucije od 1917. godine ne bi bila mogua.33)
Naroito smiljenu politiku vodili su boljevici u pe
riodu izmeu februara i oktobra 1917. Obaran je Privremene
vlade povezivano je s jaanjem pozicija sovjeta. Tek na
Aprilskoj konferenciji istaknuta je misao da je radniko-
-seljaka sovjetska republika bolja od svake buroasko-
-demokratske, parlamentarne republike. . . Bez takve oprez
ne, svestrane, smotrene i duge pripreme mi ne bismo
**) V. I. Lenjin, Iz. dela. knj. 11. str. 37.
**) V. I. Lenjin, Iz. dela. knj. 13, str. 414.

33
mogli, pisao je Lenjin, ni da odrimo pobedu u oktobru
1917 niti da tu pobedu zadrimo.34)
Ocjena o zrelosti Rusije za revoluciju nije se temeljila
samo na marksistikim pogledima o mjestu i ulozi radnike
klase u promjenama drutvenog stanja, ve prije svega
na analizi klasnih, politikih i drugih protivurjenosti koje
izrastaju na tlu jedne zaostale zemlje. Lenjinizam kao
teorija odraavao je realne potrebe konkretne revolucionarne
situacije. On se zasnivao u cijelom svom razvoju na stano
vitu koje polazi od toga da je praksa kriterij za utvri
vanje istine. Lenjinova izvanredna dijalektika misao, koja
je u analizama i ocjenama historijskog kretanja i najkon-
kretnijih situacija dosegla maksimalne mogunosti, dala je
u toku same revolucije upravo uzorne analize.35) To je
inilo oktobarsku revoluciju, toliko radikalnom po svojim
zahvatima, a u isto vrijeme, veoma elastinom i realnom.
Ta se realnost naroito ispoljila u ocjeni da je zadatak
odranja revolucije, realizacija njenih ciljeva i pretpostavki
glavna tekoa koja stavlja u iskuenje sovjetsku vlast.
Lenjin istie misao da je revolucija u Rusiji mogla lake
poeti, ali e je biti tee nastaviti i dovesti do definitivne
pobjede, u smislu potpune organizacije socijalistikog dru
tva. Nama je bilo lake poeti, prvo, zato to je neobina
za Evropu XX veka politika zaostalost carske monar
hije izazvala neobinu snagu revolucionarne navale masa.
Drugo, zaostalost Rusije je originalno spojila proletersku
revoluciju protiv buroazije sa seljakom revolucijom protiv
sp ah ija...
Dalje, nastavlja Lenjin, boljevici su od poetka 1905.
branili ideju revolucionarnodemokratske diktature proleta
rijata i seljatva. Tree, revolucija od 1905. je uinila van-
M) Ibidem, str. 417.
**) P. Vranicki: Historija marksizma, Zagreb, 1961, str. 275.

34
redno mnogo za politiko obuavanje masa radnika i seljaka
kako u smislu upoznavanja njegove avangarde s ,posljed
njom reju socijalizma na Zapadu, tako i u smislu revo
lucionarne akcije masa. Bez takve .generalne probe7, kao
u 1905. godini, revolucija u 1917. godini kako buroaska.
Fefruarska, tako i proleterska, Oktobarska ne bi bile
mogue. etvrto, geografski uslovi omoguavali su Rusiji
da due od drugih zemalja istraje protiv vojne prevage
kapitalistikih, razvijenih zemalja. Peto, originalan odnos
proletarijata prema seljatvu olakao je prelaz od buroaske
revolucije k socijalistikoj, olakao je uticaj gradskih prole
tera na poluproleterske, na siromanije slojeve trudbenika
na selu. esto, duga kola trajkake borbe i iskustvo
evropskog masovnog radnikog pokreta olakali su nasta
nak u dubokoj revolucionarnoj situaciji koja se brzo za
otravala tako originalnog oblika proleterske revolucionarne
organizacije kao to su sovjeti.3#)
U prvom redu poetni rad na mijenjanju drutveno-
-ekonomske i klasne strukture drutva naiao je na nepre
mostive tekoe. Sovjetska vlast je zapoela svoju historiju
na neuporedivo niim materijalnim, kadrovskim i tehnikim
mogunostima, koje su sa svoje strane imale udjela u
ruenju vlasti buroazije. S druge strane koncepcija dalj
njeg razvoja bile su samo zacrtane u osnovnim konturama.
U poetku smo gledali na sve ove tekoe potpuno
apstraktno, kao revolucionari koji su propovijedali, a da
uope nisu znali kako da se prihvate posla. . . Ne samo iz
iskustva masa, isticao je Lenjin na VIII kongresu RKP (b),
moglo se nai rjeenje.*37) Meutim, vrijeme i potreban
mir za stjecanje tog iskustva sovjetska vlast nije imala.

**) V. I. Lenjin: Trea internacionala i njeno mesto u isto-


riji. Iz. dela. knj. 13, str. 136 i 137.
37) V. I. Lenin: So. t. 29, str. 134, 135.

35
Prvih nekoliko mjeseci protei e u borbi na irenju utje
caja boljevika u redovima radnike klase, sovjeta, a naro
ito meu siromanim seljatvom gdje su druge partije, a
naroito socijalisti revolucionari (eseri), imali jake pozicije.
Sloenost odnosa meu organizacijama radnike klase
i sitnoburoaskim partijam a uvjetovat e otru borbu i jake
opozicione struje prema svim radikalnim zahvatima sovjet
ske vlasti. Privremeno uee -lijevih esera u vladi i nji
hovo kasnije zadravanje u Sveruskom Centralnom Izvr
nom Komitetu (VCIK) i sovjetima samo e donekle olakati
situaciju. Definitivni raskid sa -lijevim eserima pada
otprilike u isto vrijeme kad poinje graanski rat i strana
vojna intervencija (mart-maj 1918). mada se taj in for
malno odigrao 10. jula prigodom lijevoeserovskog pua.
Time je u stvari bila zavrena prva etapa oktobarske revo
lucije.*8) u kojoj je dolo do konsolidacije sovjetske vlasti,
normativnog oblikovanja njenih prvih koraka (dekret o
miru. zemlji, radnikoj kontroli, o organizaciji sovjetskog
politikog sistema, ije su osnove postavljene u Deklaraciji
i Ustavu donesenom jula 1918. godine) i definitivne prevage
raspoloenja masa u korist boljevika. Meutim, rezultati
tih zahvata, koji su ostali vie programska deklaracija, a
m anje odraz oblikovanja realnih drutvenih odnosa, tek su*
**) Periodizacija revolucije ima vie. Lenjin istie etiri eta
pe. Prva, koju on smatra isto politikom zavrava 5 januara,
rasputanjem Ustavotvorne skuptine. U toj fazi je stvoren sov
jetski tip drave. Druga faza zavrava Bretskim mirom, kad je
zadan udarac eserima, menjevicima i -lijevim komunistima.
Graanski rat za Lenjina predstavlja treu fazu revolucije
(1918-1920). Najvaniji rezultat ovog perioda je uvrenje saveza
radnika i seljaka. etvrtu fazu predstavlja mirnodopska izgrad
nja. Lenjin naglaava da svaka od ovih faza ima svoje zadatke.
O njima je zavisila i taktika borbe i granica djelovanja. (V. I.
Lenjin: Nova vremena, stare pogreke u novom obliku. Iz. dela,
knj. 14. 376. 377-381).

36
imali uslijediti. Prepreke su bile mnogostrane. U periodu
izmeu 19181921. godine voen je iscrpljujui graanski
rat koji su podravale vodee kapitalistike zemlje. Sovjet
ska vlast je upravljala u najkritinijem vremenu sa 1/14
nacionalnog teritorija. Izvori energije, sirovina za industriju
i roba za prehranu stanovnitva ostali su dugo vremena
izvan njenog domaaja. Obim proizvodnje naglo je podao.
a) Vrijednost industrijske proizvodnje, koja je 1912.
godine iznosila 3.721 milijun zlatnih rubalja, pala je 1920.
godine na 517 milijuna.39) Ako se sjetvene povrine u 1916.
godini uzmu kao indeks 100, onda je 1921. bilo zasijano
samo 65% od te povrine.40) Kad se pak za ocjenu ekonom
skog stanja uzmu za uporedbu 1913, 1917. i 1921. godina,
onda to u postocima daje ovu sliku:41)

| 1913. 1917. 1921.

Ukupan broj radnika 100 _ 44


1 Nacionalni dohodak 100 75 38
Ukupna industrijska proizvodnja 100 71 31
Ukupna proizvodnja krupne industrije 100 63 21
Ukupna poljoprivredna proizvodnja 100 88 60
Promet eljeznikog transporta 100 96 21

Istovetno se stanje vidi i u prikazu obima industrijske


proizvodnje po zaposlenom radniku. Tako 1913. godine
2.203 radnika daje 2.551 rublju po uposlenom radniku. 2.596
3#) Vidi: Istorija kommunistieskoj partii Sovetskog Sojuza,
Moskva, 1960, str. 21.
40) D. V. Antokin: Professionalnoe dvienie v Rossii, Mo
skva, 1926, str. 447.
41) Np^odnoe hozjajstvo v 1958. godu, Moskva, 1959, str. 52.

37
zaposlenih radnika 1917. godine daje 1.482 rublje po zapo
slenom da bi se taj odnos 1918. spustio na 917 rubalja po
radniku.42*) Naroito velike tekoe iskrsle su u snabdije
vanju industrije sa sirovinama i pogonskom energijom.49)

| Vrsta toplotne 1 Milijuni |puda


energije 1916. ! 1917. | 1918. I 1919. | 1920.
| Kamani ugalj | 1.738 1.510 541 338 272
! Nafta | 602 522 232 269 233

Jo je izrazitiji bio pad proizvodnje sirovina. Godine


1916. proizvelo se 231 hiljadu puda sirovog eljeza a 1919.
i 1920. tek 7 hiljada. Slian pad biljee i sirovine za tekstil
nu i prehram benu industriju. Ako se kao indeks 100 uzme
1913. godina, onda je 1919. proizvedeno samo 22% pamuka.
17/ lana. 27/o eerne repe.44)
Budui da nije imala zlatnu podlogu i pokrie u robi.
sovjetska vlast prila je emisiji papirnatog novca, to je
uvjetovalo pad njegove vrijednosti.45*)

Suma novca u opije* Realna


Godina cajo u ml. rubalja vrijednost
1. XI 1917. 22.446 2.200
1. I 1918. 27.312 1.315
1. I 1919. 60.764 370
1. I 1920. 225.014 93
1. I 1921. 1.168.596 69

) P. I. Ljaenko: o. c., str. 77.


) Bol'evik, No 1, str. 35.
44) Prodovoljstveruiaja politika v svete obego hoz. stroi-
teljstva sovet. vlasti. Moskva, 1920, str. 14.
) -B olevik-, No 1, 1924. str. 36.

38
Veoma se esto jednostrano ocjenjuju uzroci za takvo
stanje u proizvodnji. Pravda od 30. III 1918. godine po
slije nego konstatira svuda okolo je rasulo rasulo u
svemu. Namirnica nema dovoljno, transport je dezorgani
ziran, industrija je ratna. Ne postoji snana, dobro orga
nizirana. vrsto disciplinirana armija. Nema organizacije,
popustile su spone privrednog ivota, sve krvari, svuda.. .
neraspoloenje... pita se: ta je to? Plodovi revolucije?
Potvrdno e, istie list, odgovoriti samo njeni neprijatelji.
Rat i sabotaa uzroci su tako tekog stanja.46)
b) Period graanskog rata i ratnog komunizma naro
ito je pogodio radniku klasu. I onako malobrojna, ona je
u toku prvoga svjetskog rata i prvih godina sovjetske
vlasti znatno desetkovana.47) Uslijed tekih radnih i ivot
nih uvjeta radnici odlaze na selo, a drugi na front i na
rad u sovjetske ustanove (ukupno oko 600 hiljada). Odlazak

) Pravda, 30. III 1918.


4T) Samo u krupnoj industriji smanjen je broj radnika za
oko milijun i 400 hiljada u periodu od 1917-1921. godine. U cen
tralnom industrijskom rejonu od 3,3 milijuna stanovnika ostalo
je 1,8 mil. u istom periodu. Ukupno uzev promijeno se odnos
seoskog stanovnitva u odnosu na gradsko (85:15'o) ih 113,4
prema 20,8 mil. (Narodnoe hozjajstvo v 1961, str. 565). Dono
simo tablicu koja pokazuje opadanje broja radnika u godinama
graanskog rata:

Industrijska grana 1917. 1920. %

Krupna industrija 2.596 1.223 47,1


Rudarstvo i metalurgija 384 257 15,0
Obrada metala i mainogradnja 558 231 43,0
(Itogi desjatileti ja sovetskoj vlasti v cifrah. 1917-1927, str. 236* 242).

39
radnika na selo nije samo rezultat smanjenja industrijske
proizvodnje ve i malih zarada. Plae su ve 1917. godine
pale na 80.9'o. 1918. su bile tek 47.7#/o, da bi u 1920. godini
iznosile 37.8, o od prim anja koje su radnici dobivali 1913.
godine.46) Prim anja su u osnovi isplaivana u naturi, dok
se u novcu primalo samo 7/o.4#) Prema nekim procjenama
dnevna zarada moskovskog radnika iznosila je 820 o
stvarnih potreba.48*50)
Teki uvjeti rada. odlazak na selo radi dopunske ili
cjelovite zarade nisu mogli ostati bez utjecaja na previranje
u redovima proletarijata. Radnika klasa od 1920. do 1921.
godine deklassivovalas ne tolko v socialno-ekonomieskom.
no v ideologieskom otnoenii. Oko 60/o radnika koji su
bili vezani za selo esto su istupali s pozicija sitnog robnog
proizvoaa. S obzirom na ovakvo stanje u redovima rad
nika irila se sitnoburoaska ideologija.51)
Raslojavanje na selu teklo je dosta sporo. Optimizam
koji je uslijedio kao rezultat podjele zemlje splahnuo je
uslijed potrebe da se zbog prehrane vojske i gradskog sta
novnitva vri oduzimanje poljoprivrednih vikova. Vikova
je bilo daleko u graninim oblastima Sibir, sjeverni Kav
kaz. ali ba tamo je najmanje bio organizovan sovjetski
aparat, ba tamo je sovjetska vlast manje vrsta i odatle
je bio vrlo teak prevoz. Zbog toga se desilo, nastavlja
Lenjin. da smo poveane rezerve ivotnih namirnica priku
pili iz najm anje itorodnih gubernija. a time se kriza se

48) Istorija narodnogo hozjajstva SSSR. Moskva, 1960. str.


463.
) S. G. Strumilin: Zarabotnaja plata i proizvoditel nost
truda v russkoj promylennosti, Moskva. 1939, str. 56.
) B. Livica: Problema zarabotnyh plati, Moskva, 1922.
str. 25-26.
S1) -Bol evik-, No 1, 1924. str. 37.

40
ljakog gazdinstva izvanredno zaotrila.52) Na izvjestan
nain unutarnji je antagonizam na selu opadao. Pozicija
proletarijata kao saveznika sirotinje slabi, a u seljaka se
javljaju elementi solidarnosti.53) Pojavio se u jaoj mjeri
antagonizam prema gradu, odnosno prema radnikoj klasi.
Autor smatra da je bitka protiv gradske buroazije
dobivena (mada bi bilo pogreno vjerovati da je tu sve
rijeeno), ali predstoji bitka na selu. Seoska buroazija dri
pod svojim utjecajem seosku inteligenciju (uitelje, popove,
inovnike) .. . Namjesto klasnog konflikta dvcrsko-seljako-
ga sad izrasta novi: seljako-proleterski. .. Sama sitna
buroazija krvno je vezana s interesima krupne seoske
buroazije, ima s njom mnogo zajednikih interesa i zato
je nesposobna za nepotednu borbu kao to je proletarijat.
Selo je zahvatila na izvjestan nain konjunktura, cijena
kruhu naglo raste a s tim u vezi i trgovina ispod banka.

c) Nova ekonomska politika (NEP) postat e platforma


s koje e se poi pri rjeavanju krize u koju su zapali
ekonomika i proizvodni odnosi. Prema nekim autorima NEP
je imao kao glavni zadatak ublaenje tekoa u odnosima
grad-selo, odnosno pronalaenje mogunosti za pojaanu
robnu proizvodnju u poljoprivredi. Odnos izmeu prole
terske dravne vlasti i sitnih zemljoradnika jeste najva
nije pitanje ekonomike i politike za sovjetsku vlast u to
vrijeme.54) To je bio prvi (odnosi se na period 1921. god.
n. p.) i, nadam se. posljednji put u istoriji Sovjetske Rusije
**) V. I. Lenjin: Iz dela, knj. 14, str. 226.
M) Pozicija proletarijata v smisle klassovo bednjankoj
opori, oslabla a v gromadnoj masse krestajnstva, naobarot, ostali
iviee dejstvovat faktori nekatorij solidarizacii vmesto prenih
faktorov vnuternniem borbi (Bolevik, str. 39).
54) V. I. Lenjin, o. c., str. 239.

41
kada su velike mase seljatva, ne samo svesno nego instink
tivno, bile raspoloene protiv nas.-55)
Meutim, postoje i gledita da je to bila daleko vanija
dilema: etatizacija ili liberalizacija ekonomike, politike i
na toj osnovi cjelokupnih odnosa u drutvu.5) Bilo je to
nastojanje koje je inicirano potrebom za uvoenjem pogod
nijih i elastinijih odnosa u ekonomskim i politikim proce
sima s jedne strane odnosno naputanja naina rada koji
je bio svojstven fazi -ratnog komunizma s druge strane.
Jo dvije godine ranije i u bitno drukijoj, kritinijoj
situaciji Lenjin je pisao da -im a situacija kada je nasilje
i neophodno i korisno i ima situacija kada nasilje ne moe
dati nikakve rezultate.57) Cjelovito uzevi NEP je za Le-
) V. I. Lenjin, idem, str. 540.
*) Moda je pretjerano miljenje jednog naeg autora koji
zakljuuje: -NEP je bio u stvari posledica konflikta izmeu ek
stremnih pokuaja centralizacije i etatizacije od strane birok
racije . . . i tenje za radnikim samoupravljanjem na strani rad
nika. Isti autor sasma tano primjeuje da je NEP, po svojoj
osnovnoj karakteristici, odnos izmeu drave i privatne indu
strije a ne pitanje organizacije poljoprivrede... (Vidi. J. Sta
novnik, o. c., str. 102). Meutim esto se gubi iz vida da su bolj
evici politikom NEP-a postavljali povoljniju ekonomsku osnovu
na kojoj se trebalo uvrivati meusobno povjerenje osnovnih
drutvenih klasa i slojeva. U naoj -Sovjetskoj republici je,
isticao je Lenjin, -socijalni sistem zasnovan na saradnji dve
klase: radnika i seljaka, u kojoj sada pod izvesnim uslovima,
mogu da uestvuju i ,nepmani\ to jest buroazija. Ako se pojave
ozbiljnija klasna razmimoilaenja meu ovim klasama, rescep
e biti neizbean, ali u naem socijalnom sistemu nisu nuno
sadrani koreni takvog rascepa i glavni zadatak naeg Central
nog komiteta i Centralne kontrolne komisije, kao i nae partije
u celini sastoji se u tome da paljivo prate okolnosti koje mogu
dovesti do rascepa i da ih spreavaju, jer e u krajnjoj liniji
sudbina nae republike zavisiti od toga da li e seljaka masa
poi s radnikom klasom. (V. I. Lenjin: Iz. dela. knj. 14. str.
600).
5;) V. I. Lenjin: Iz. dela. knj. 13, str. 144.

42
njina imao i meunarodni znaaj. -Ovaj zadatak, istie
on, -koji mi danas rjeavamo, zasada provizorno, pojedi
nano, izgleda kao isto ruski zadatak, a u sutini to je
zadatak koji e se postaviti pred sve socijaliste.. .58)
U pogledima na NEP iskristalizirala su se tri osnovna
miljenja. Lenjin i veina bili su za liberalizaciju robno-
-novanih odnosa, za ispoljavanje inicijative sitnih robnih
proizvoaa, za mogunost koritenja ulaganja i od inostra
nog kapitala.59) Trocki je zastupao stanovite da takva
politika nije prihvatljiva i da jaa kapitalistike elemente
na selu (to je u osnovi tano) dok je N. Buharin smatrao
da tzv. centar (nosioci prvog gledita) ne ide dovoljno
daleko u podsticanju privatne inicijative. Sam se Buharin
ipak, dosta kolebao govorei o mogunosti tetnih poslje
dica i protivurjenosti koje NEP namee. S jedne strane,
pisao je on, ... smo zainteresirani za poveanje dopunskog
kontigenta namirnica, a to se moe postii jedino u vidu
jaanja buroaskih tendencija razvitka; s druge strane,
upravo to jaanje predstavlja opasnost po komunizam,
opasnost takorei s drugog kraja, sa stanovita konkurencije
privrednih formi.)
Slijedeih godina NEP e pokazati prve pozitivne rezul
tate, ispoljavajui odreene negativnosti koje su se njego
vim utvrenjem smjelo predviale. Lenjin je krajem 1921.
godine ak isticao da se pogrijeilo to se, iako u uvjetima
vojnih zadataka i oajnog poloaja, prelo na komunistiku
M) V. I. Lenin: So., t. 33. V. izd.. str. 151.
5#) Lenjin je upozoravao i na otpor koji se javljao protiv
ove orijentacije. Na posljednjem svom javnom istupu (plenarna
sjednica Moskovskog sovjeta) on je, pored ostalog, rekao: -Poz
nato vam je da je u vezi s tim bilo dosta debate sa seljacima i rad
nicima, poznato vam je da su radnici govorili: .svoju smo bur
oaziju potjerali, a druge emo dovesti . (Pravda, No 16. 1921).
) N. Buharin: Novyj kurs ekonomieskoj politiki, Kommu-
nist. Moskva. No 1, 1921, str. 9.

43
proizvodnju i raspodjelu. To nije odgovaralo ranije postav
ljenim tezama o prelazu iz kapitalizma u socijalizam. Govo
rei o tekoama tog neuspjeha. Lenjin smatra da je povla
enje jedino ispravna odluka. NEP e obnoviti kapitalizam,
ali i radniku klasu koja je desetkovana ratom. Poto je
krupna kapitalistika industrija sruena, poto su fabrike
i zavodi stali, proletarijat je nestao. On je ponekad for
malno brojan, ali on nije bio povezan ekonomskim
korenima.61)
U Rusiji je bila snano ispoljena sitnoburoaska stihija,
zatim osiromaenje, nerodice. epidemije to je, po Lenjinu.
raalo otre manifestacije kolebanja sitnoburoaske i polu-
proleterske mase. -Ta kolebanja idu as u pravcu jaanja
saveza tih masa s proletarijatom , as u pravcu buroaske
restauracije.62) Lenjin je ovu epohu okarakterizirao rije
ima: Ekonomika Rusije u epohi diktature proletarijata
predstavlja borbu prvih koraka komunistiki ujedinjenog
rada u jedinstvenim razmerama ogromne drave
protiv sitne robne proizvodnje i protiv kapitalizma kako
onog koji se odrava tako i protiv onog koji se na njenoj
bazi ponovo raa.63)
Politika NEP-a pokazala je bogatstvo formi, manevar
sku sposobnost i gipkost svoje revolucionarne taktike. P ar
tija je reorganizirala svoje djelovanje i ta godina bila je
od velikog znaaja za daljnje iskustvo.
Rusija je, pisao je Lenjin. sitnoburoaska zemlja.
Ogromna veina stanovnitva pripada toj klasi. Njena kole
banja izmeu buroazije i proletarijata su neizbjena. Tek

>) V. I. Lenjin: NEP i zadaci politiko-prosvjetnih radnika,


Iz. dela. knj. 14, str. 401, 402, 404.
**) V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 14, str. 248.
s) V. I. Lenjin: Ekonomika i politika u epohi diktature pro
letarijata, Iz. dela. knj. 13. str. 275.

44
kad se ona priblii proletarijatu, pobeda stvari revolucije,
stvari mira, slobode i predaje zemlje trudbenicima obezbe-
ena je lako. glatko, brzo i mirno.8,1)
d) Takvi su bili socijalno-ekonomski uvjeti koji su
utjecali da pri okonanju graanskog rata i slomu strane
intervencije ponovo iskrsne stalno prisutna dilema kako
dalje? Poetkom 1921. godine morala se donijeti odluka.
Nastaviti politiku ratnog komunizma,83) ili prei na novi
ekonomski sistem. Kako emo, pri razradi slijedeeg po
glavlja vidjeti, ova dilema kao i niz drugih iz ranijeg pe
rioda nije prola bez posljedica za unutarpartijski ivot.
Frakcijske borbe, kojih se RKP nije oslobodila dugi niz
godina, slabile su jedinstvo njenih redova i podgrijavale
nade protivnika svih pravaca da e mladu sovjetsku dravu,
koja je tako uspjeno dokonala graanski rat u njenom
razvoju i odranju onemoguiti slabosti u redovima subjek
tivnih snaga koje su nosile revoluciju. Neprijatelj je podu
zimao i odreene akcije kako bi oslabio stabilnost sovjetske
vlasti. Jedan od takvih pokuaja je i krontadska pobuna,
marta 1921. godine.8485*88)
84) V . I . L e n j i n : I z . d e l a , k n j . 1 1 , s t r . 3 0 4 .
85) R a t n i k o m u n i z a m j e u o b i a j e n t e r m i n z a o v u f a z u r a z
v o ja s o v je ts k o g p o liti k o g s is te m a k o ji p o in je g ra d e n s k im r a
to m . R u s ija je u tim u v je tim a p r e tv a r a n a u v o jn i lo g o r. V o jn e
m e to d e u p r a v lja n ja z a h v a tile s u n e s a m o s o v je ts k e o rg a n e v e i
p a rtijs k e . Z a v rije m e g ra a n s k o g ra ta d je la tn o s t c ije le p a rtije ,
p o e v o d C K d o o s n o v n e e lije , b ila je p o d re e n a z a d a c im a v o j
n o g b o r b e n o g r a d a . P a r tijs k e o r g a n iz a c ije s u v o jn i k i ra d ile .
( P a rtija v b o rb e s tra c k iz m o m i g ru p o j d e m o k ra ti e s k o g o c e n
tra liz m a v g o d i v o e n n o g o k o m m u n iz m a , K ro n o fo rk , 1 9 3 5 , s tr.
1 0 ). S is te m g v o z d e n e d is c ip lin e i n a g la e n o g c e n tr a liz m a u v j e
to v a o je d a s e n a p u s ti r a d n a r a z v o ju in s titu c ija n e p o s r e d n e
d e m o k r a c ije . O to m e d a lje v i e .
**) K r o n t a t s k a p o b u n a j e jo u v i j e k n e d o v o ljn o is t r a e n a
e p 'z o d a u r a z v o j u s o v j e t s k o g d r u t v a . K o r i s t e i s e t a k v i m s t a
n je m e s to s e n e k i a u to ri, p a n a iz v je s ta n n a in i n e k i n a i u p u -

45
Ve u drugoj polovici februara 1921. godine u nekim
zavodima u Petrogradu poeli su trajkovi. Mada je traj
kova bilo i ranije, ovi su sad po svojim platformama daleko
opasniji. U jednom menjeviko-eserskom proglasu, koji su

uju na taj dogaaj kao jedan progresivan pokret koji je imao


za cilj da se otklone slabosti koje su se nagomilavale ve u ne
koliko prvih godina sovjetske vlasti (birokratizam, privilegije,
centralizam i si.).
Mada nas okvir nae teme ne upuuje na ire istraivanje
ovog pitanja, mi smo ipak na osnovu nekih izvornih dokumena
ta doli do zakljuka da je ocjena sovjetske historiografije, ma
da je po nainu obrade openita i nedovoljno dokumentirana,
u osnovi ispravna. Sama injenica da su se pobunili radnici i
mornari i to pod parolom za sovjetsku vlast, ali bez komuni
sta sama za sebe jo ne znai da je to i pokret koji polazi od
interesa radnike klase i revolucionarno raspoloenih mornara.
Krontat kao jedan od punktova Oktobra izmjenio je svoju
klasnu i politiku fizionomiju. Mornari i radnici koji su nosili
sovjetsku vlast preli su u druge centre i organe sovjetske vla
sti. U sastav mornarice doao je mladi kadar, uglavnom sa sela.
Ti seoski mladii u mornarskim uniformama bili su osnovna
drutvena snaga pobunjenog Krontata. Kako smo upozorili ovaj
labilni element je bilo relativno lako dobiti da istupi protiv
sovjetske vlasti. Sto je ove mornare ponukalo na pobunu kau
i oni sami u listu Izvjestija vrem. revkoma matrosov, krasno-
armejcev i raboih gor. Krontata Sve to se danas dogaa
pripremili su sami komunisti, njihov trogodinji krvavo-ruilaki
rad. Pisma iz sela su puna albi na proklete komuniste. Nai
drugovi, vraajui se s odsustva ispunjeni gnjevom i negodo
vanjem priali su nam o strahotama koje ine boljevici po ci
jeloj ruskoj zemlji. Izvestija, dalje prikazuje program vezan
za politiku poputanja na selu kao taktiku boljevika koja je
sraunata kao manevar poslije kojeg slijedi jo jae ugroavanje
interesa seljaka.
Drutvena sutina krontadske pobune pokuava se dati u
tezama koje je 1. marta 1921. prihvatila komanda prve i druge
brigade u donoenju rezolucije. Mi iz tog dokumenta izdvajamo
slijedea 4 lana:
8. Odmah ukinuti sve kaznene jedinice.

46
se tih dana javno itali pred radnicima stoji i ovo: Neop
hodno je iz temelja promijeniti cjelokupnu politiku vlast
i u prvom redu radnicima i seljacima je neophodna sloboda.
Oni ne ele da im boljevici nameu volju, oni ele da sami
odluuju o svojoj sudbini. Drugovi, pruajte podrku revo
lucionarnom poretku. Zahtijevajte organizirano i istrajno:
osloboenje svih uhapenih socijalista i radnika vanparti-
jaca, ukidanje ratnog stanja, slobodu govora, tampe i zbora
za s v e radne ljude .. .#7)*1

9. Iz je d n a iti s le d o v a n ja z a s v e r a d n e lju d e , iz u z e v p o g o n e
te tn e p o z d ra v lje .
11. P riz n a ti p u n o p ra v o s e lja c im a d a r a s p o la u z e m ljo m
o n a k o k a k o o n i to e le , a ta k o e r d a im a ju s to k u , k o ju tr e b a d a
g a je v la s titim s n a g a m a , tj. n e k o ris te i s e tu im ra d o m .
15. D o p u s titi s lo b o d n u z a n a ts k u r a d in o s t s v o jim v la s titim
ra d o m . ( I z v e s tija N o 1 , 3 . I I I 1 9 2 1 ).
I z v u e n a iz k o n te k s a o v a p la tf o r m a k a o d a im a n e to z a
je d n i k o s a N E P u p o g le d u tr e tir a n ja s e la i ro b n o n o v a n ih
o d n o s a . a k s e i lo to lik o d a le k o d a s e o v a p o b u n a s m a tr a
tre o m re v o lu c ijo m Z d e s v K ro n ta te , p o lo e n p e rv i k a m e n
tr e te j re v o lu c ii, s b iv a ja e j p o s le d n ie o k o v i s tr u d o v n ih m a s s i
o t k r i v a j u e j n o v i j i r o k i j p u t 'l j a s o c i j a l i s t i e s k o g o t v o r e s t v a !
( Iz v e s tija N o 6 , 8 . I I I 1 9 2 1 ).
D o b rim d ije lo m je u s p je h p o b u n e b io z a g a r a n tir a n v je to m
p o litik o m k a d e ta , e s e ra i s tr a n ih s ila k o je s u iz v a n a ru k o v o d ile
p o b u n o m . F o rm a ln o je s v e o s ta lo u d u h u s o v je ts k e v la s ti, o d p o
b u n je n i k o g R e v k o m a d o p a ro la s k o jim a se is tu p a lo u b o rb i
p ro tiv b o lj e v ik a . M la d a p a r tijs k a o rg a n iz a c ija ije la n s tv o im a
p ro s je a n p a rtijs k i s ta o d g o d in u -d v ije b ro jn o p rila z i p o b u n je
n i c i m a . ( B o l e v i k , 1 9 2 4 , N o 1 , s t r . 2 7 ) .
K r o n ta t je , p o m o jo j o c je n i, b io s itn o b u r o a s k a - s e lja k a
k o n tra re v o lu c ija p ro tiv p ro le te rs k o g g ra d a i d ik ta tu r e p ro le ta
rija ta . Iz a fo rm a ln e b e s p a rtijs k e k r o n ta ts k e v la s ti, n e m n o g o
p rik riv e n o , n a la z ili s u s e e s e ri, m e n j e v ic i, k a d e ti iji s u p r e d
s ta v n ic i im a li u r u k a m a s v u v la s t.
7) A . S l e n k o v : K t r e t e j g o d o v i n e K r o n t a t s k o g o m j a t e a ,
B o l ' e v i k , N o 1 , 1 9 2 4 , s t r . 4 2 .

47
U drugim tampanim materijalima bilo je i otvorenih
poziva za ruenje sovjetske vlasti.68)
Meunarodni poloaj mlade sovjetske drave u cijelom
ovom periodu bio je veoma teak. Ve spomenutoj vojnoj
intervenciji treba pridodati izolaciju, razna sredstva dezin
formacije. Naroito je bila zapaena politiko-idejna aktiv
nost reformistike struje u meunarodnom radnikom po
kretu, koja u to vrijeme velikih revolucionarnih previranja
predstavlja znatan dio pokreta.
Reformisti nastoje da brane svoje koncepcije o prole
terskoj revoluciji, diktaturi proletarijata, mjestu i ulozi
partije radnike klase, putovima i sredstvima borbe za novo
drutvo. Do tada ve ispoljeno odstupanje od uenja klasika
marksizma poprima i politiki vid u osudi boljevika i
njihove revolucionarne prakse. Vie se nije radilo o tome
da u razliitim drutvenim uvjetim a nastaju drugaiji po
gledi na putove borbe za socijalizam, makar se ne moe
osporiti i takav aspekt rasprava u to vrijeme, ve o nasto
janju i razvoju takvih teoretskih koncepcija koje u osnovi

**) Posebna vrsta otpora oitovala se u bojkotiranju i otvo


renoj sabotai sovjetske vlasti od strane inovnika biveg drav-
rog aparata. Odbijali su suradnju s narodnim komesarima, krili
dokumente, pljakali blagajne, a naroito u periodu dok su za
drana neka biva ministarstva koja su obavljala poslove upo-
redo sa Sovjetom Narodnih Komesara. Bile su neminovne otre
mjere ukljuujui i hapenje. Radnici, boljevici preuzimala su
njihova mjesta to nije ostalo bez posljedica na strunost u
obavljanju poslova.
Ilustrativan je slikoviti prikaz otpora starog inovnikog
aparata koji daje Kollontaj. Odreena za narodnog komesara
socijalnog osiguranja ona u nekoliko navrata pokuava da ue
u zgradu. Tek u pratnji mladih radnika uspjelo joj je ui. Dok
je ona s pratnjom ulazila inovnici su bjeali nosei sa sobom
kljue od blagajna, dokumente. (Vidi, A. M. Kollontaj: Bospo-
minanija ob Il'ie, Moskva, 1959, str. 5).

48
negiraju mogunost revolucionarnih promjena u tadanjim
uvjetima.
Radniki pokret, naroito u Rusiji, biljeio je takve
praktine korake u borbi za preuzimanje vlasti da je
socijalistika misao imala izuzetno povoljne uvjete za svoj
daljnji razvoj i renesansu. Nije se, uslijed neprevazienih
slabosti unutar radnikog pokreta, vodilo rauna da praksa
zapravo stvara, inicira odreene teoretske sisteme i da se
na osnovu njena uporeivanja sa realnim zbivanjima u
jednoj zemlji provjerava njegova odrivost. Svaki drugi
nain dovodi do intelektualistikih razmatranja koja ostaju
u sferi apstrakcije bez pozitivnog utjecaja na politike pro
cese u drutvu.
Takvih slabosti u sistemu analize drutvene stvarnosti
u fazi Oktobra bilo je i u redovima ruskog radnikog
pokreta, koji je pokazivao slabosti kojima je bio optereen
cijeli radniki pokret i socijalistika misao. Tu ne mislimo
samo na njegovu organizacionu i idejnu razjedinjenost do
koje je dolo cijepanjem RSDRP na boljevike i menjevike
ve i na stvaranje organizacija koje su formalno polazile
s platformi socijalizma i sovjetske vlasti. Sve je to stvaralo
odreenu konfuziju koja je pogodovala kontrarevolucionar-
nim snagama.
I u redovima boljevika, kako emo to u slijedeim
glavama pokuati iscrpnije obraditi, bila su prisutna previ
ranja i krize koje su dobivale i izraz otrih frakcijskih
borbi. Teme razilaenja bile su veoma osjetljive kao to su:
ocjena zrelosti Rusije za revoluciju (neposredno pred Okto
bar), pitanje mirovnog ugovora s Njemakom, odnos klasa -
- partija (u uvenim diskusijama o sindikatima koncem
ovog perioda), grad - selo, odnosno odnos ekonomike i
politike i slino. U sve te rasprave Partija ulazi nedovoljno
spremna i oslabljena, kako smo to istakli, gubitkom kadrova

49
u graanskom ratu, s jedne strane, i stanovitim razvod-
njavanjem do kojeg je dolo zbog prodora u partiju malo
graanskih elemenata sa sela i iz redova inteligencije i
inovnitva, s druge strane.
Partija se brojno naglo jaa. Za vrijeme VI kongresa
imala je 240.000, a taj se broj poveao do X kongresa na
732.521 lanova. Samo petrogradska organizacija u periodu
od 1. VII 1918. do 1. VI 1920. godine porasla je za 620./oM)
U P artiju je poslije 1917. godine pridoao znatan broj
onih koji su do tada bili pod utjecajem drugih partija, to
je jaalo u njoj i strane utjecaje.70) Bivi eseri. menjeviki
elementi ulazili su individualno u P artiju, ali i u cijelim
grupama. Veina komunista radnika i onih sa duim staom
odlazila je na front. Mobilizacija je obuhvatila 20500/o
lanstva, a ugroenim rejonima sve. Pri koncu rata armija
ima 7 hiljada partijskih elija i do 300.000 lanova, to
predstavlja polovinu ukupnog sastava.71)
Pogoranje klasne strukture Partije posljedica je izvjes
nih promjena u klasnoj strukturi ruskog drutva, a naroito
radnike klase. Lenjin je tu situaciju izrazio rijeima:
... Deistvitelnie, sili raboego klassa sastojat' sejas iz
moguego avangarda etogo klassa. (Ross. komm. partii, ko-
toraja ne srazu a v teenie 25 let zavoevala rol\ zvanie,
silu, ,avangarda edinstvenno revoljucionnogo klassa) pljus
elementi, najbolee oslablennie deklasirovaniem, najbolee
podatlivie menevistskim i anarhijskim atanijem.7*)
Ovakvo stanje imalo je neposrednog utjecaja na unu-
tarpartijski ivot. Pored ostalih mjera u nekoliko navrata
) Izvestija CK RKP (b). No 2, 1921. str. 25.
7#) Materiali po statistike linogo sostava RKP (b). Moskva,
1921, str. 13, O tome vie u etvrtoj glavi.
71) Kommunist, No 12, 1956, O nekotoryh voprosah istorh
gradanskoj vojni.
) V. I. Lenin: So., t. 33, V izd. str. 6.

50
u toku ovog perioda prilo se ienju u Partiji s ciljem
da se u njoj ojaaju pozicije i utjecaj proleterskih eleme
nata. Manje-vie sve istke izuzev one koja je uslijedila
poslije X kongresa nisu dale oekivane rezultate.

Drutveno-ekonomske, klasne i politike prilike kako


u periodu carizma tako i one u prvih nekoliko godina raz
voja sovjetskog politikog sistema odredit e granice unutar
kojih e se razvijati sovjetsko drutvo.
Lenjinova koncepcija o partiji novog tipa, kolikogod
nije odreena samo ruskim drutvenim uvjetima, ipak je
u veoj mjeri izrasla iz cjelokupnog ambijenta u kojem su
boljevici djelovali.
Mada karakter i struktura sovjetskog politikog sistema
proizlazi iz marksistikog uenja o politikoj organizaciji
socijalistikog drutva, odnosno prelaznog perioda, ne moe
se osporiti utjecaj drutveno-ekonomskih prilika na nje
govo stvaranje. Nerazvijeno rusko drutvo, s izuzetno niskim
kulturnim nivoom stanovnitva, zatim carizam sa svojim
tradicionalnim samodravljem faktori su koji su se morali
uvaavati. Graanski rat, ratni komunizam i NEP sa
svoje strane e imati odraza na djelovanje Part'je i drugih
subjekata sovjetskog politikog sistema.

51
D r u g i di o
LENJINOVA KONCEPCIJA
PARTIJE RADNIKE KLASE
II. LENJIN O ODNOSU KLASA PARTIJA

Za marksizam se kae da je nastao u nemilosrdnoj


kritici buroaske filozofije, ekonomije i ideologije. Lenji-
nizam je imao slian razvojni put, samo to se u ovom
sluaju radi o borbi protiv reformizma i oportunizma u
redovima vodeih partija meunarodnog radnikog pokreta.
Centralni problemi jesu: uenje o revoluciji i diktaturi pro
letarijata.
Pokuaj da se odredi stanovite prema proleterskoj
revoluciji ukljuuje u sebi nunost definiranja diktature
proletarijata. Vjerojatno nijedan pojam u drutvenim na-
ukama nije izazvao tako raznolika i oprena miljenja kao
diktatura proletarijata. Dobrim dijelom to je uvjetovano
injenicom to je diktatura proletarijata na najpotpuniji
nain koncentrirani izraz cjelokupnog marksistikog uenja,
a posebno u domeni politike nadgradnje socijalistikog
drutva. Time je ona otro utjecala na polarizaciju (teoret
sku, idejnu, organizacionu) u radnikom pokretu s jedne
strane, i snano suprotstavljanje u buroaskoj teoriji s
druge strane. Razumijevanje drutvene sutine ovog feno
mena bilo je osujeeno sa klasnih i ideolokih pozicija.
Zbog toga je stav prema diktaturi proletarijata u presud
nim periodima za radniki pokret bio od izuzetnog teoret
skog i praktinog znaenja.
Mi smo zbog toga postavili sebi zadatak da Lenjinovo
shvaanje odnosa klasa - partija obradimo u dva poglavlja.
Prvo emo se baviti razmatranjem koncepcija o diktaturi

55
proletarijata a zatim emo dati krai osvrt na proces jaa
nja utjecaja boljevika u redovima radnike klase i drugih
drutvenih slojeva. Ovo posljednje zbog toga to stojimo
na stanovitu koje se esto osporava: da su boljevici doni
jeli odluku da sovjeti preuzmu vlast u asu kad je njihova
snaga poivala na revolucionarnom raspoloenju ogromne
veine radnika i seoske sirotinje. Lenjin je isticao da
proleterska avangarda73) mora biti ideoloki osvojena. Bez
loga se, smatrao je on, ne moe uiniti ni prvi korak k
pobjedi. Ali od toga je jo dosta daleko do pobjede. Samo
s avangardom ne moe se pobediti. Baciti samo avangardu
u odlunu borbu dok itava klasa, dok iroke mase nisu
zauzele poziciju bilo direktne podrke avangarde bilo, u
najm anju ruku, blagonaklone neutralnosti prema njoj i
potpune nesposobnosti da podravaju njenog protivnika,
bilo bi ne samo glupost nego i zloin.74)

1. KONCEPCIJA DIKTATURE PROLETARIJATA

Pokuaj odreenja pojma diktature proletarijata u


stvari znai napor da se u pravilan odnos postave klasa
i partija. Stojei na stanovitu da je uenje o klasnoj borbi
kao osnovnoj pokretakoj snazi historijskog razvitka glavno
obiljeje marksizma, Lenjin je smatrao da je shvaanje o
diktaturi proletarijata sr tog uenja, da se ba na tom
pitanju stvarno provjerava priznavanje ili ne priznavanje
marksizma. Diktatura proletarijata jeste nastavak klasne
borbe proletarijata u novim oblicima. U tome je sutina.

:s) Lenjin pod ovim terminom govori o komunistikoj parti


ji, grupama i strujama (Vidi: Iz. dela, knj. 13, str. 478).
74) I b i d e m , s t r . 4 7 7 .

56
to se ne shvaa.75*) Od toga je Lenjin polazio u svojim
raspravama gdje je tretirao pitanja odnosa diktature i
demokracije, odluujueg znaaja proletarijata i rukovodee
uloge avangarde.
Lenjin se u vie radova navraa pojmu diktature pro
letarijata. Govorei u Programu o socijalnoj revoluciji, koja
e unititi podjelu drutva na klase i time osloboditi ugnje-
teno ovjeanstvo, on istie: -neophodan uslov za tu soci
jalnu revoluciju jeste diktatura proletarijata, tj. osvajanje
od strane proletarijata takve politike vlasti koja e mu
dozvoliti da ugui svaki otpor eksploatatora.78) Reeno
drugim rijeima diktatura je vlast koja se oslanja nepo
sredno na nasilje, koja ruje vezana nikakvim zakonima.
Revolucionarna diktatura proletarijata jeste vlast koja je
izvojevana i koja se odrava nasiljem proletarijata nad
buroazijom, vlast koja nije vezana nikakvim zakonima.77)
Ova je posljednja teza veoma esto citirana a jo ee
krivo interpretirana. Insistiralo se na elementu nasilja,
bezakonja. Sam Lenjin je bio svjestan mogueg nesporazu
ma jer je pridodao i misao da diktatura proletarijata...
nije samo nasilje nad eksploatatorima i ak nije poglavito
nasilje.75) On insistira na osnovi, sutini diktature proleta
rijata koju vidi u injenici to proletarijat predstavlja
i ostvaruje vii tip drutvene organizacije rada.79) U tom
smislu ona je kako uporna borba, koju pri tome moe biti
krvava i nekrvava, nasilna i mirna, vojna i privredna.
7S) Leninskij sbornik, III, str. 500.
78) V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 13, str. 49 i 50.
77) V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 12, str. 326.
7B) Na VIII Sveruskom kongresu Sovjeta, Lenjin je konstati
rao: Diktatura proletarijata je bila uspena zato to je umela
da povezuje prinudu sa ubedivanjem (V. I. Lenjin: Iz. dela.
knj. 4, str. 126).
7) V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 13. str. 195 i 196.

57
pedagoka i administrativna, protiv buroazije, tako i sna
ga i tradicija starog koje dugo ivi u masama i uvjetima
novog drutvai Ona nije neophodna samo za svako klasno
drutvo, ne samo za proletarijat koji je oborio buroaziju
nego i za ceo historijski period koji odvaja kapitalizam
,od drutva bez klasa, od komunizma.80)
Za Lenjina je diktatura proletarijata prije svega vlada
vina proletarijata, koja se ogleda u odluujuem utjecaju
radnike klase na cjelokupnost drutvenog zbivanja. Lenji-
novo stanovite da e se prelaz od kapitalizma ka komuni
zmu odlikovati ogromnim obiljem i raznovrsnou formi,
pri emu e sutina uvijek biti ista, tj. diktatura proletari
jata, govori o tome da je on u ovoj vidio odreeni drutve
ni odnos u kome je izraena nasilna i demokratska strana.
Otuda bi se odreenje diktature proleterijata kao pita
nja sutine odreenog drutva temeljilo na Lenjinovu gle
ditu. Van sumnje je da po ovom shvaanju diktatura pro
letarijata ima zadatak da ostvari besklasno drutvo i takve
odnose u kojima e nestati i sama radnika klasa. U Sve
toj porodici Marks je ovu misao formulirao ovako: Ako
proletarijat pobijedi, on time nije nipoto postao apsolutna
strana drutva, je r on pobjeuje samo tako da ukida samog
sebe i svoju suprotnost. Onda je isto tako nestao proletari
ja t kao i njegova suprotnost, koja ga uvjetuje, privatno
vlasnitvo.81)
U periodu uspostavljanja sovjetske vlasti bila je u redo
vima socijaldemokracije aktuelma dilema: diktatura ili de
mokracija, diktatura klase ili partije. U prvom sluaju

8#) V. I. Lenjin: Iz. djela, t. II, knj. 1, str. 160.


8I) K. Marks F. Engels: Sveta porodica, Kultura, Beograd.
1959, str. 36.

58
radilo se o tezi da diktatura iskljuuje demokraciju,5") a u
drugom, o ocjeni da su boljevici uspostavili diktaturu par
tije a ne klase i to diktaturu jedne od partija radnike klase.

a) Odnos diktature i demokracije


Osnovna pozicija od koje Kaucki polazi i jo neki voe
Druge intemacionale moe se svesti na to da oni odvajaju
oblik politike organizacije drutva od pitanja njegove kla
sne sutine. Gajei veoma staru aluziju da je parlamentarno
buroaska demokracija rijeila sve probleme politike orga
nizacije drutva, oni su njeno ruenje smatrali za odustaja
nje od demokracije uope.82*85) Mi ne razumijemo pod mo
dernim socijalizmom, pie Kaucki, samo drutveno orga-
nizovanje proizvodnje nego i demokratsko organiziranje
drutva. Socijalizam je prema tome za nas neodvojivo vezan
s demokracijom. Nema socijalizma bez demokracije.81) Sve
je tu na mjestu dok se ne utvrdi da on, govorei da je
demokracija mogua i bez socijalizma, u stvari misli na
buroasku demokraciju, koja se javlja kao politiki oblik
kroz koji graanska klasa osigurava svoju diktaturu. Ne
osporavajui, s pozicija naeg vremena, mogunosti da i u
uvjetima razvijene buroaske demokracije moe doi do
preuzimanja politike vlasti od strane radnike klase, stoji
mo na stanovitu da to nije bio sluaj sa carskom Rusijom.
82) U s v o jo j r a s p r a v i D i k t a t u r a p r o l e t a r i j a t a K a u c k i is ti e
k a k o je M a rk s s a m o je d n o m u p o tre b io rije d ik ta tu r a i k a k o je
o n n a a lo s t, p ro p u s tio d a b li e n a v e d e k a k o o n s h v a ta o v u d ik
ta tu r u . B u k v a ln o u z e to o v a rije z n a i u k id a n je d e m o k ra c ije
(K . K a u c k i: n a v . d je lo , s tr . 2 8 ), je r d a id e ja m ir n e is tin ite d ik
ta tu re , b e z n a s iln ih d je la je ilu z ija (K . K a u ts k y , T e rro ris m u s
u n d K o m m u n is m u s , B e r lin , 1 9 1 9 , s tr . 1 3 9 ).
ss) V id i: N . P a i : U p o r e d n i p o liti k i s is te m i, B g d , 1 9 6 2 . s tr .
152.
81) K . K a u c k i : D i k t a t u r a p r o l e t a r i j a t a , s t r . 5 .

59
Tamo je ve prije Oktobra revolucionarno stanje nalo svoj
izraz u sovjetima kao organima vlasti i oni su najpotpunije
(ili najadekvatnije), kako po svom sastaivu, programu,
strukturi, izrazili klasni karakter tog politikog sistema.
Usto je ruenje nekih institucija graanske demokracije
uslijedilo zbog neprihvatljivih drutvenih alternativa koje
su oni zastupali. Svoju tezu o ukidanju demokracije pri
uspostavljanju diktature u Sovjetskoj Rusiji Kaui i teme
lji na rasputanju Ustavotvorne skuptine, ogranienju iz
bornog prava85) i djelatnosti nekih politikih partija.
Ako se na demokraciju gleda iskljuivo kao na pitanje
prava glasa, izbornog sistema, slobodnog, pa i kontrarevolu-
cionamog djelovanja svrgnute buroazije i njenih savezni
ka, pod ime se misli na pravo izdavanja listova, pravo
sastajanja itd., i ako se djelomino ogranienje demokraciji
proglaava za njeno potpuno i stalno naputanje, odnosno
ako se to odreuje za diktaturu proletarijata, onda bi kon
statacija da diktatura ukida demokraciju bila prihva
tljiva.86)*lo
,s ) V r e i u p o r e i v a n j e iz m e u P a r i k e k o m u n e i o k t o b a r
s k e r e v o lu c ije , K a u c k i p r im je u je d a je p r v a b ila , d ik ta tu r a
p r o le ta r ija ta a li d a o n a n ije , u is to v rije m e , u k in u la d e m o k r a
c iju . v e je p o iv a la n a n a j ir o j p o d lo z i o p e g p r a v a g la s a .. .
O v d je M a rk s g o v o ri o o p e m p r a v u g la s a c ije lo g n a ro d a , a n e o
p r a v u g la s a s a m o je d n e n a r o ito p r iv ile g o v a n e k la s e . (K . K a u c
k i, o . c ., s t r . 2 9 ) . t o s e t i e i i n j e n i n o g s t a n j a a u t o r p r e t j e r a -
v a . M a d a je iz b o rn i z a k o n o d u z im a o p ra v o g la s a o n im a k o ji n e
iv e o d s v o g r a d a , to s e u p r a k s i n ije p ro v o d ilo . G la s a li n ije m o g
lo n e to p e r e k o 2 0 b ir a k o g tije la .
8#) J o u v i j e k s e n a r a z l i i t e n a i n e o d r e u j e p o ja m d e m o
k r a c ija . O s n o v n a s u d v a . P o p rv o m o n a je o b lik p o liti k o g s is te
m a , a p o d ru g o m o d g o v a ra ju i o d n o s u d ru tv u . I u k la s ic im a
im a o c je n a p o k o jim a s e d e m o k ra c ija m o e d e fin ira ti u o b a
p o m e n u ta v id a . Ip a k je z a n a s p r ih v a tljiv a L e n jin o v a te z a k a d
k a e : D ik ta tu r a p r o le ta r ija ta , p e rio d p re la z a k a k o m u n iz m u ,
d a e p rv i p u t d e m o k ra tiju z a n a ro d z a v e in u , u p o re d o s n u n im
Na socijaldemokratsku dilemu diktatura ili demokraci
ja,*87) odnosno da diktatura iskljuuje demokraciju, i na pri
mjedbu Roe Luksemburg da su boljevici suprotstavili
diktaturu demokraciji, Lenjin je odluno reagirao. Prije
svega on je stao na stanovite da je pogreno operirati
s pojmovima ,demokracija uopte i ,diktatura uopte, ne
postavljajui pitanje o kakvoj se klasi radi... Takvo van-
klasno ili nadklasno, navodno optenarodno postavljanje
pitanja jeste direktno ismevanje osnovnog uenja socijali
zma, upravo uenja o klasnoj borbi.. .88) Jer ni u jednoj
ugnjetavanjem manjine, eksploatatora. Samo komunizam moe
dati demokrati ju doista punu, i ukoliko ona bude puni ja, uto
liko e prije postati nepotrebna, odumret e sama od sebe. (V.
I. Lenjin: Drava i revolucija, Iz. dela, knj. 11, str. 249). Oito se
ovdje radi o demokraciji kao institucionaliziranom odnosu u
kojem graani ostvaruju neposredno uee u odluivanju, uza
sve to to se posredni oblici jo uvijek zadravaju.
87) Nuno je naglasiti da svi istaknutiji prvaci socijaldemo
kratskog pokreta ne zastupaju tezu da diktaura iskljuuje de
mokraciju. U tom pogledu od interesa su gledita austro-mark-
sista koji, mada daju prednost demokraciji, istiu da je pogre
no suprotstavljati demokraciju i diktaturu. M. Adler ak smatra
da je to gledite socijaldemokracije preuzela od buroaskih teo
retiara. Uza sve to ostaje dojam da su austro-marksisti, time to
su pod diktaturom proletarijata vidjeli jednu od formi uprav
ljanja, uza sve distanciranje od stavova njemake socijaldemok
racije (tj. njenog centra), jednostrano odreivali odnos demok
racije i diktature.
88) Tako je Lenjin odbacio frazu o slobodi udruivanja, sa
stajanja, slobodi tampe kao zahtjeve iste demokracije. I u
tim elementima klasne pozicije i klasni karakter odreenog dru
tva dolazi do izraaja. Materijalni poloaj u drutvu, mjesto
u raspodjeli nacionnalnog dohotka ona je granica koja utjee
na ostvarenje ili neostvarenje izvjesnih prava koje prua klasno
drutvo, odnosno ograniava demokracija. On je odbacivao i sam
pojam iste demokracije jer je smatrao da se, dok postoje
klase, moe govorito samo o klasnoj demokraciji. Kad ne bude
klasa i drave, tada nee biti ni demokracije. Naime: stalno

61
civilizovanoj kapitalistikoj zemlji ne postoji ,demokratija
uopte, ve samo buroaska demokrati ja i ne radi se o d ik
taturi ucpte, ve o diktaturi ugnjetene klase, to jest prole
tarijata, nad ugnjetaima i eksploatatorima, to jest buroa
zijom .. .**) Time je Lenjin dilemu Kauckog: diktatura ili
demokracija postavio u pravom svjetlu otkrivajui da s?
radi o alternativi: diktatura proletarijata ili buroaska de
mokracija. On je ne osporavajui pozitivne elemente bur-
oaske demokracije, isticao: -Parika kom una.. pokazala
je sasvim oigledno istorijsku uslovljenost i ogranienu vre-
dncst buroaskog parlamentarizma i buroaske demokratije
ustanova koje su u velikom stepenu progresivne u pore-
enju sa srednjevekovljem, ali koje bezuslovno zahtevaju
bitnu izmenu u epohi proleterske revolucije.0)
Polazei od stanovita da je svaka buroaska demokra
cija i diktatura vladajue kapitalistike k lase,ad a je dikta
tura proletarijata u isto vrijeme i socijalistika demokraci
ja i to razvijenija i potpunija diktatura proletarijata ukoliko
je razvijenija demokracija, Lenjin nije izbjegavao da prizna
da je to diktatura nad svrgnutom vladajucm klasom a da
je demokracija za proletarijat i njegove saveznike. -D iktatu
ra ne znai, pisao je on, obavezno unitenje demokratije
za onu klasu koja vri tu diktaturu nad drugim klasama,
ali ona obavezno znai unitenje (ili vrlo bitno ogranienje,
to je takoer jedan od oblika unitenja) dem okratije za
onu klasu nad kojom se ili protiv koje se vri diktatura.91)

se zaboravlja, istie Lenjin, -da je unitenje drave i unitenje


demokracije, da je odumiranje drave i odumiranje demokraci
je. (Ibidem, str. 243).
8#) V. I. Lenjin: Teze i referat o buroaskoj demokraciji i
diktaturi proletarijata, Iz. dela, knj. 13, str. 11.
) V. I. Lenjin: o. c., str. 13.
) V. I. Lenjin: Proleterska revolucija i renegat Kaucki, Iz.
dela, knj. 12, str. 361.

62
U tom smislu je Lenjin gledao na ogorenja u izbornom
pravu, slobodi tampe i udruivanja koja su zavedena
u toku Oktobra kao na zakonita prava klase koja ima vlast.
Pri tome je to smatrao specifinou, a ne zakonitou dik
tature proletarijata.92)
Izborni principi ma koliko bili vani, nisu sutinska
pitanja socijalistike demokracije. -Teoretski se pitanje
postavlja drukije ,ono se postavlja ovako: da U je mogua
diktatura bez krenja demokratije u odnosu prema klasi
eksploatatora.3) Ope praivo glasa moe, u odreenim
uvjetima, da dade reakcionarne i kontravolucicname parla
mente, kao to moe da osigura i ostvarenje demokracije.
Sa stanovita neposrednih klasnih interesa ispravnije je da
se, ako to situacija zahtijeva, uvede ogranienje demokra
cije. da se posegne i za rasputanjem organa koji ne zastu
pa interese klase koja se bori za vlast. Lenjin je isticao da
je jedna stvar oblik izbora, oblik demokracije, a druga
klasni karakter odreene ustanove, odnosno politikog sis
tema. Time mje tvrdio da odreenim drutvenim odnosima
odgovara bilo kakav oblik politike vlasti. Dapae, polazei
od drutveno-ekonomske i klasne strukture drutva koje
gradi socijalizam, on je smatrao da su sovjeti kao oblik
diktature proletarijata u ruskim uvjetima ona forma koja
omoguava da se drutvo dalje razvija, dok su ustanove

8i) -Pitanju ogranienja izbornog prava-, pisao je Lenjin,


-treba prilaziti izuavajui specifine uslove ruske revolucije,
specifian put njenog razvitka. . . Bila bi pogreka unapred ga-
rantovati da e budue proleterske revolucije u Evropi doneti,
sve ili veina njih, ogranienja prava glasa za buroaziju. . . To
nije obavezno za ostvarenje diktature, to ne ini nuno obeleje
logikog pojma diktature, to ne ulazi kao nuan uslov u istorijski
i klasni pojam diktature.- (V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 12, str.
380).
M) V. I. Lenjin: o. c., str. 380.

63
buroaske demokracije zato nesposobne. One su nastale
i razvijale se kao odgovarajui oblik buroaskih drutvenih
odnosa i bile su zatita interesa vladajue klase. U periodu
Oktobra buroaski parlamentarizam je ba i doivljavao
svoju krizu je r su nastale promjene u njegovoj osnovi.
Prem a svemu to smo istekli oito je d a se nije radilo
pri uspostavljanju sovjetske vlasti o alternativi: diktatura
ili demokracija, ve da je to bila dilema: revolucija ili
kontrarevolucija, socijalistika ili buroaska demokracija,
diktatura buroazije ili diktatura proletarijata. Ni u jednoj
od alternativa nije se radilo o tome da diktatura iskljuuje
demokraciju, svaka je u sebi sadravala i demokraciju
i diktaturu. Razlika je bitna u tome d a li se radilo o demo
kraciji za proletarijat ili buroaziju, odnosno o diktaturi nad
proletarijatom ili buroazijom. Prem a tome problem nije,
to se rasprava izmeu Lenjina i vodeih socijaldemokrata
tie. samo u razliitom tum aenju pojmova diktatura-
i demokracija ve u oprenom stanovitu o pitanju prak
se i ostvarenja socijalistikog drutva. Nije se radilo o
apstraktnom raspravljanju o uvjetim a za revoluciju ve
o ocjeni jedne proleterske revolucije koja je biljeila svoje
prve rezultate i inila prve korake. Nije spor bio u tome
da li uope pravo glasa ima prednost pred ogranienim
pravom glasa, ve zbog toga da li je jednom dijelu eksploa
tatora treba dopustiti da se koristi tim pravom da bi se
borio protiv interesa revolucije. Problem nije bio u tome
da li treba potivati volju biraa, ve u tome da li treba
tolerirati i podravati jedan organ koji je izraavao otvore
no svoj kontrarevolucionami stav u vnjem e kad je birako
tijelo sve vie prihvaalo revoluciju, samo radi toga to je
putem izbora nastalo.
Teoretiari marksisti nisu potpuno ni do danas uskladi
li gledita na odreenje pojma diktatura proletarijata, i to

64
naroito o pitanju njezina nestajanja. U tom pogledu inte
resantna je teza sovjetskih pisaca koja se moe izraziti
ovako: Obezbjedivi potpunu i konanu pobjedu socijali
zma prve faze komunizma i prelaza drutva ka razgrana-
toj izgradnji komunizma, diktatura proletarijata izvrila je
svoju historijsku misiju i sa stanovita zadataka unutra
njeg razvoja prestala je da bude neophodna u SSSR.94)
Kako se smatra da je suvremeno sovjetsko drutvo klasno,
nuno je upozoriti da sovjetski autori smatraju da se Ljenji-
nova misao da diktatura nee biti potrebna kad ieznu
klase95) odnosi na antagonistike klase. S tim u vezi posto
janje dviju prijateljskih klasa, radnike i seljake, i iz njih
proizile inteligencije, ne uvjetuje daljnje postojanje dikta
ture proletarijata. Nama se ini neospornim, ako bismo tu
maili navedeni Lenjinov stav. da on dovodi u vezu nestaja
nje diktature proletarijata s iezavanjem klasa. Onog asa
kad se dominantan utjecaj radnike klase na drutvo ne
vri preko drave, preko organa politike vlasti, ve kroz
institucije slobodnog drutva, moe se govoriti o odreenom
nivou transformacije,9P) realizacije diktature proletarijata.
4) Program KPSS: Dokumentacija, 2 1962, str. 40.
9S) U svom radu Ekonomika i politika u epohi diktature
proletarijata Lenjin pie: Socijalizam je unitenje klasa. Dik
tatura proletarijata uinila je za to unitenje sve to je mogla.
Ali klase se ne mogu unititi odmah. I klase su ostale i ostae u
toku epohe diktature proletarijata. Diktatura nee biti potrebna
kad ieznu klase. One nee ieznuti bez diktature proletarija
ta. Lenjin predvia da e se u tom procesu i same klase mi
jenjati, s tim to e se mijenjati i njihov meusobni odnos, a
klasna borba e uzimati nove oblike (o. c.. str. 281, 282).
") Interesantna je u ovom pogledu teza N. Paia koju je
iznio na savjetovanju Savez komunista Jugoslavije u uvjetima
drutvenog upravljanja januara tg. Polazei od promijenjenog
poloaja radnike klase u proizvodnim odnosima i u sistemu
drutvenog utjecaja, on smatra da je dolo i do transformacije
diktature proletarijata. Dravno ureenje, odnosno politiki si-

65
0 njenom iezavanju. Sve dok nije tako, nije mogue govo
riti o definitivnom nestajanju diktature proletarijata.97)
Na istovetan nain postavlja se i odnos partijaklasa.
Nelogino je insistirati na tome da radnika klasa, odnosno
njena diktatura (to je za nas rukovodea, odluujua uloga
te klase u cjelokupnom drutvenom ivotu) nema potrebe
da egzistira a ostaje partija, i ak jaa njena rukovodea
uloga. Mjerilo i putokaz za pravnu vezu izmeu partije
1 klase mogue je nai samo u klasnoj svijesti proletarija
ta. S jedne strane, realno objektivno jedinstvo klasne svije
sti ini osnovu dijalektine povezanosti u organizacionom
odvajanju klase i partije. S druge strane, nejedinstveno
postojanje razliitih stepena jasnoe i dubine te klasne
svijesti u razliitim individuama, grupam a i slojevima pro
letarijata uvjetuje nunost organizacionog odvajanja parti
je od klase.98) Ukoliko je unutarnja transformacija radni
ke klase dostigla nivo koji se pribliio onom stepenu kad
i ona, izvrivi svoju historijsku funkciju, nestaje, onda bi

stem, u kom radnika partija (partije) upravlja dravom u ime


radnike klase obezbjeujui njene trajne interese (razvijanje i
uvrivanje produkcionih odnosa u kojima se vri drutveno
osloboenje rada) jeste diktatura proletarijata. U drutvu u
kojem je neposredna demokracija zasnovana na samoupravlja
nju, ostvaruje se umjesto diktature proletarijata drutvena he
gemonija radnike klase. Mada ne vidim sutinske razlike izme
u diktature proletarijata, shvaene kao odluujueg utjecaja
radnike klase na drutvene odnose, i drutvene, hegemonije
radnike klase moda je, ipak, upotreba ovog posljednjeg termi
na prikladnija. To tim vie to se pojam diktature proletarijata
razliito odreuje.
7) Vidi A. Duji: Neki aspekti suvremenih sovjetskih pog
leda na diktaturu proletarijata i socijalistiku demokraciju,
Zbornik radova Pravnog fakulteta u Splitu, II, 1964.
M) G. Lukacs: Geschichte und Klasenbewusstsein, Berlin,
str. 324.
i partija, kao historijski uvjetovani i odvojeni (organizacio
no) dio klase, ako ne prestala da postoji a ono svakako
morala da doivi radikalne promjene u svom nainu djelo
vanja.

b) Diktatura klase ili partije

Bavei se lenjinizmom G. Luka je utvrdio neke neo


sporne istine. Putokaz i mjerilo tanog odnosa partije
i klase, po njemu, se moe pronai samo u klasnoj svijesti
proletarijata. Luka, kako smo naglasili, razliitou nivoa
svijesti u proletarijata i obrazlae potrebu organizacione^
odvajanja partije i klase. Ostaje otvoreno pitanje da li je
ta odvojenost u odreenom sluaju u srazmjeri sa stvarnim
razlikama meu pojedinim slojevima klase.99) to su razli
) Klasna svijest proletarijata nije uproeni izraz ekonom
skog drutvenog stanja. Otuda se moe razumjeti da je znatan
dio proletarijata pod idejnim utjecajem vladajue klase. Dakle,
ponaanje proletarijata, njegova reakcija na krizu zaostaje da
leko iza estine i intenziteta same krize. Tada se odvojenost,
partije od klase javlja kao posljedica njenog razvitka, idejne i
partijske zrelosti njenog lanstva. (G. Lukacs: Metodina raz
miljanja o organizacionom pitanju, Politika misao, br. 3 1964.
str. 118, 131, 134). To ne znai, kako i sam Luka naglaava. da
se odvojeno razvija svijest klase i svijest komunistike partije.
To je jedinstven proces uza sve to to on ne tee uporedo. i to
u toku revolucionarnih zahvata dolazi esto do prevladavanja
svijesti partije, odnosno do tenje da se na takav nain ubrza
proces sazrijevanja svijesti klase kao cjeline.
Meutim, ne moe se a prirori tvrditi da ne moe da doe
do udaljavanja djelovanja partije od klasnih interesa proleta
rijata. do gubljenja kontakta sa klasom, a takva partija moe
postati nesposobna da ubrzava savladavanje onih prepreka koje
moe prevladati samo klasa kao cjelina. Historija komunistikog
pokreta, na alost, potvrdila je tu pretpostavku u vie navrata
i varijanti.

67
ke vee, to je i partija u veoj mjeri odvojena, distancirana
od klase.
Ipak pri tom odvajanju partija kao dio klase osigurava
organizacionu povezanost klase kao cjeline a to zasniva
na jedinstvu svijesti, koja je opet proizvod datog drutve
nog bia. Kazano drugim rijeima, partija je ostvareno
naelo posredovanja izmeu ovjeka i historije, a pri tom
odnosu odreeno je sve naelom zajednikog interesa, volje.
P artija je sutinski to, ukoliko to spoznaje i djeluje u inte
resu m ijenjanja drutva s tih pozicija.100) Ako partija u
odreenom asu zastupa osim proletarijata i interese nekih
drutvenih slojeva, to ona po svojoj prirodi i drutvenoj
funkciji treba da ini, to je samim time njena situacija tea,
utoliko tea ukoliko ti slojevi i nisu svjesni te njene uloge.
Da bi maksimalno iskoristila objektivnu revolucionarnu
situaciju, partija mora da poduzima akcije koje su protivne
dnevnom interesu, interesu trenutaka. Odreeni su slojevi
nestrpljivi u oekivanju rezultata koji tek u budunosti
mogu da uslijede. Mislimo da je P artija boljevika imala
takvu situaciju. Ve istaknutim preprekama treba pridoda
ti niski kulturni, obrazovni nivo, pomanjkanje uvjeta za
javno djelovanje u prolosti, itd. Sve je, uzeto zajedno,
uvjetovalo veliku slojevitost interesa i oteavalo formiranje
ope volje eksploatiranih slojeva ruskog drutva.
Mi susreemo manje-vie u svim zemljama dvadesetih
godina nekoliko partija radnike klase, odnosno imamo
jako izraenu njezinu idejnu, organizacionu akcionu ne je
dinstvenost. Ishodite takva stanja moe djelomino biti
u slojevitosti, nehomogenosti radnike klase. Luka s pra
vom sm atra da pretpostavka za egzistenciju menjevizma
jest pojava privilegovanih dijelova radnike klase. Ovaj sloj
postao je oslonac oportunizma koji se neprijateljski postavio
,0) G. Lukacs: ibidem, str. 130. 131, 129.
prema revoluciji.,01) Meutim, to je posljedica i razliitih
idejnih utjecaja-1 0102), odnosno stcpenovanja u razvojnom
toku njegove klasne svijesti, time da razliite partije egzi
stiraju na jednoj od ovih stepenica. To je tipino za histo
riju ruskog radnikog pokreta u kojem je dolo do vee
idejne polarizacije, sve do iskljuivosti, nego to bi se to
moglo, s obizrom na ekonomsko- politiki poloaj proleta
rijata. oekivati.
Vodei teoretiari Druge intemacionale, pa ak i neki
koji nisu smatrani reformistima103), bili su jedinstveni u
ocjeni da je pobjedom Oktobra dolo do uspostavljanja
diktature partije, a ne klase. Kaucki ide i dalje: on smatra
da je dolo do uspostavljanja diktature pojedinaca koji su
se odrali kao osobe, ali su rtvovali svoje principe . . . Bolj
evizam je dosad u Rusiji pobijedio, ali je socijalizam ve
101) Vidi, o. c.. str. 118.
102) Neosporan je utjecaj njemake socijaldemokracije na
rusku socijaldemokraciju. Taj utjecaj je bio teoretski i praktini.
Menjevizam je ruska varijanta njemakog reformizma.
,M) Tako je Roza Luksemburg dijelila, mada privremeno ,to
miljenje. Smatrala je da je bez slobode tampe i udruivanja
nemogue zamisliti vladu narodnih masa i da su to za diktaturu
proletarijata ivotna pitanja bez kojih ona ne moe postojati.
Luksemburg smatra da ni sovjeti kao organi masa ne mogu bez
ovih instrumenata, jer e u protivnom sluaju diktatura birokra
cije imati glavnu rije. Ona smatra da se u Sovjetskoj Rusiji na
vlasti nalaza elita od dvanaest rukovodilaca i da to nije diktatura
proletarijata nego pojedinaca. (Vidi: R. Luksemburg, La Revolu-
tion Russe, str. 42, 44, 45, 46). Mada je po izlasku iz zatvora, gdje
je bez dovoljnog uvida u pravo stanje, pisala ovu knjigu, odu
stala i sama od ovih tvrdnji, primijetili bismo da se na osnovu
nekih organienja slobode djelovanja kontrarevolucionarnih sna
ga ne mogu donositi ovako dalekoseni zakljuci. Uza svu nagla-
enost utjecaja boljevika na drutvene promjene, a naroito
ulogu nekih lidera te partije, ostaje injenica, kako emo to u
iduem poglavlju ire razmatrati, da je revolucija imala iroku
bazu i da je u tome i bila njena snaga i historijska ansa.
sada (1919. godine, n. p.) doivio po raz. . . Nasljedni grijeh
boljevizma je njegovo odstranjivanje demokracije putem
diktature kao oblika vladavine, koja ima samo jedan smi
sao, kao neograniena nasilna vladavina jedne osobe ili
male jako udruene grupe--104) (m. p.). Po istom autoru stvar
je komplicirana i zbog injenice to u Rusiji postoji nekoliko
radnikih partija. Diktatura jedne od ovih partija (odnosi
se na boljevike, n. p.) nije vie diktatura proletarijata, vec
diktatura jednog dijela proletarijata nad drugim .-105)
Neke historijske nepobitne injenice bat e u daljem
tekstu razmatrane. Ovdje bismo upozorili da je, to se tie
djelovanja nekih radnikih partija i njihovom neuoestvo-
vanju u sovjetskoj vlasti, stvar u tome to su se one same
udaljile poto su ve bile diskreditirane. Ne moe se, meu
tim, osporiti da je kako idejni tako i organizaciono-politiki
radikalizam boljevika i sa svoje strane pogodovao ovakvom
razvoju dogaaja.
Pobjedom Oktobra boljevici nisu zaveli jednopartijski
politiki sistem a jo su manje bili skloni da pod svaku
cijenu iz politikog ivota represivnim mjeram a uklone
druge radnike partije. U pripremi revolucije nigdje nije
kazano da politiki sistem diktature proletarijata mora hiti
jednopartijski. Lenjin je predviao uee i partija sitne
buroazije ako bi te partije prihvatile socijalistiku revolu
ciju. Neposredno poslije zavoenja sovjetske vlasti Lenjin
pie: Nije naa krivica to su eseri i menjevici otili,--
(misli n a naputanje II kongresa sovjeta, n. p.). Njima je
ponueno da podijele vlast, ali oni ele da saekaju dok
se ne okona borba protiv Kerenskog. Mi smo pozvali sve na
uee u vladi.-100) Lijevi- eseri, kako jc ve i istaknuto,*10
104) K. Kaucki: o. c., str. 133, 144.
1#s) K. Kaucki: Diktatura proletarijata, str. 29, 30.
10*) V. I. Lenjin: So., 5 izd. t. 35, str. 36.

70
bili su u vladi od decembra 1917. do marta 1918. Oni su, kao
i druge partije, medu kojima i menjevid zadrali mjesta u
lokalnim sovjetima. Lijevi eseri ak imaju u nekim sovje
tima 2030% deputata a u nekim, kao u rjazanskom ispol-
komu 48%, Orlovskom 30% itd.'07) Menjevid i desni eseri
ostali su i dalje partije koje su legalno djelovale a imali su
i svoje novine. Cak i poslije pobune lijevih esera, jula 1918.
godine oni kao partija nisu iskljueni iz sovjeta.*108) Slablje
nje tih partija bilo je, pored ostalog, posljedica naputanja
njihovih redova od strane masa. Na to e utjecati kako
nekonzekventnost u politikom djelovanju (ove se partije
stavljaju postepeno u slubu kontrarevolucije) tako i gublje
nja perspektiva za realizaciju partijskih programa. Sa svoje
strane revoludonarna orijentacija Boljevike partije pru
it e platformu koja e po svojoj sodjalnoj, politikoj i
ekonomskoj sutini postati osnov okupljanja veine dru
tva. Time je ubrzan raspad tih partija kao i stvaranje
organizadje narodnih komunista i revolucionarnih ko
munista koje slobodne djeluju, a ova poslednja se tek
1920. prikljuuje RKP (b.)
Iako se na ovom pitanju zadravamo usputno, jer e
o ovome biti jo rijei, ipak na osnovu nekoliko datih poda
taka moemo osporiti ocjenu socijaldemokrata da su bolj-
evid zavaajud jednopartijski sistem iskljuili iz politi
kog ivota ostale partije i grupe koje su imale neke veze
sa socijalizmom. Kolikogod je boljevizam nastao iz radikal
ne kritike oportunizma, (to je izraeno i u arganizadonom
prekidu s njim), ne moe se a priori odnos prema menje-
vicima i slinim grupama tumaiti kao izraz prindpjelnog

1#T) Vidi: Iz istorii oktjabr'skoj revolucii i socijalistieskogo


stroitel'stva v SSSR, Moskva, 1957, str. 64.
108) E. G. Gimpleson: Iz istorii obrazovanja odnopartijnoj
sistemv v SSSR. *Voprosy istorii. 1965. No 11, Moskva str. 20.

71
odbijanja svake suradnje. Neosporno je, meutim, da ka
rakter komunistike organizacije, kakvu je stvorio Lenjin,
ograniava mogunost kontaktiranja u smislu zajednikog
uea u vlasti. Specifinost uvjeta u kojima se vodila borba
za vlast, a naroito vjeto koritenje razilaenja u radni
kom pokretu Rusije od strane meunarodne reakcije, po-
godovat e radikalizaciji odnosa u njemu.
Pri m azm atranju odnosa klasa partija, odnosno rela
cije diktatura klase ili partije treba poi i od stanovita da
se klasni konflikti u drutvu institucionaliziraju i izraava
ju kroz borbu politikih partija. U toku preuzimanja vlasti
i neposredno poslije tog vremena aktivnost klase, njen utje
caj na drutveni razvoj u stvari se realizira preko partije
i drave. Ostali instituti neposredne demokracije, kako
emo to vidjeti, imaju tek izvjesne anse za razvoj, to ne
zavisi uvijek od irine baze koju revolucija ima. Prirodno
je da kod takvog stanja istaknute politike linosti vre
izuzetno jak utjecaj na politike odluke i njihovo sprovo-
enje,109) pa i kod one najpresudnije kada da revolucija

*) u djelu "-Djeja bolest Jjeviarstva' u komunizmu* Le


njin je na ovu temu veoma realistiki reagirao da >*ve to tako
je pitanje postavljeno .diktatura partije ili diktatura klase?
diktatura (partija) voa ili diktatura (partija) masa?' svedoi
o najvjerojatnijoj i bezizlaznoj zbrci misli. Ljudi se trude da
izmisle neto sasvim osobito, i u svojoj revnosti mudrovanja
postaju smeni. Svako zna da se mase dele na klase: da
se mase i klase mogu suprotstavljati samo tako da se ogromna
veina uopte nerazlanjena po poloaju u drutvenom sisftemu
proizvodnje suprotstavlja kategorijama koje zauzimaju specijalan
poloaj u drutvenom sistemu proizvodnje: da klasama ruko
vode obino i u veini sluajeva, bar u modernim civilizovanim
zemljama, politike partije: da politikim partijama po pravilu
upravljaju vie ili manje stabilne grupe najautoritativnijih .naj-
uticajnijih, najiskusnijih lica koja se biraju na najodgovornije

72
pone. -Vjetina politiara. .. i jest u tome da taono proce-
ni uslove i momente kada avanga<rda proletarijata moe da
uspeno osvoji vlast, kada e pri tome i posle toga moi
da dobije dovoljnu podrku dovoljno irokih slojeva radni
ke klase i neproleterekih masa. kada e moi da posle toga
podrava, uvruje, proiruje svoju vladavinu, odgajajui,
obuavajui, privlaei sve ire i ire mase trudbenika.--110)
Naroito u periodu tzv. diskusije o sindikatima, emu
emo mi posvetiti posebno poglavlje, veoma se intenzivno
raspravlja o odnosu partija klasa. Cak i neke pristae
drugih struja, a ne samo -decisti--, realistiki su analizirali
cijeli problem. U -Pravdi- je N. Buharin insistirao na gle
ditu da zbog toga to savreno jedinstvene klase nema jer
kad bi proletarijat bio jedinstven, onda posebna organizaci
ja rukovodilaca ne hi bila potrebna jaanje odluujue
uloge partija mora biti u porastu. Odbacujui apstraktno
suprotstavljanje partije i klase, kao manjine i veine, Buha
rin. ipak, komstartnra neke osnovne protivurjenosti koje se
u realnom ivotu ispoljavaju. Partija mora rukovoditi i ko-
mandovati s jedne strane i treba ubjeivati i odgajati s druge
strane. -Bez odgajanja i uvjeravanja ovdje je nemogue
rukovoditi___ S jedne strane je nuno da partija bude
kompaktna i posebno organizirana kao dio klase. S druge
strane ona treba da se sve tjenje i tjenje povezuje
poloaje, koja se zovu voe-, (V. I. Lenjin: o. c., str. 427, 428).
Buharin je stojei na istom stanovitu razmatrao odnos partije
i voa insistirajui na istim argumentima kao i kod odnosa
partija klasa. Naime, smatrao je da nejednoobraznost klase
nalazi izraza u heterogenosti partije. Kad bi bilo obrnuto, ne
bi bile potrebne voe. Nunost rukovodioca proizlazi prirod
no iz nejedinstvenosti partije. -Dobre voe zapravo i jesu voe
stoga to najbolje izraavaju pravilne tendencije partije.
(-Pravda, 28. VIII 1921).
,,#) V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 13, str. 437.

73
s vanpairtijcima i masama privlaei njihov sve vei dio
u svoju organizaciju.111)
Nama se namee zakljuak da je tada ipak premalo
panje posveeno analizi tetnih posljedica koje se mogu
javiti iz loe postavljenog odnosa partija klasa. Cak se
i terminoloki istie pri polemici sa socijaldemokratima da
je >*... diktatura ove glave (partije) upravo i jeste diktatu
ra klase . . . Radnika diktatura se ne moe ostvariti druk
ije nego preko diktature radnike partije (m. p.). Onaj tko
cilja na diktaturu partije, taj cilja na diktaturu proletarija
ta. Autor dalje istie da se protivnici sovjetske vlasti i slue
parolom za sovjete bez komunista, jer pravilno zakljuu
ju da bez diktature partije boljevika nema ni diktature
proletarijata.112)

2. BORBA BOLJEVIKA
ZA JAANJE SVOGA UTJECAJA
NA RADNIKU KLASU I DRUGE SLOJEVE DRUTVA

D iktatura proletarijata je pitanje hegemonije radnike


klase nad drugim drutvenim slojevima. Razliite su ocjene
o karakteru hegemonije i vremenu i uvjetim a pod kojima
se ona realizira. Mnogi su smatrali da je hegemonija ruskog
proletarijata jednostrano ispoljena, da je preuranjena i da
otuda nastaje niz tekoa koje je mlado sovjetsko drutvo
moralo uz izuzetne tekoe rjeavati. Po ocjena nekih teore
tiara iz redova socijaldemokracije, a naroito K. Kauckog,
rusko drutvo nije ispunjavalo bitne preduvjete koji su

U1) N. Buharin: Partija raboego klassa, Pravda. No 190.


1921. god., str. 3.
ll2 ) I b i d e m , s t r . 3 .

74
nuni pri realizaciji vlasti radnike plae.**) Oktobar je za
njih predstavljao stanje u kojem se izvela i mogla izvesti
tek buroaska revolucija.'I!) Bila bi socijalistika jedino
ako bi bila paralelna sa jednom zapadno-evropskom socija
listikom revolucijom."1)
Nerazvijenost u podruju proizvodnje, zaostalost na
kulturnom planu bili su zaista prepreka brem razvoju.
***) Tvrdei da boljevici nemaju veinu, Kauski insistira na
nezrelosti Rusije za revoluciju. Socijalizma nema bez slijedea
etiri faktora: prvo, volja ka socijalizmu, a nju stvara krupna
proizvodnja, koja predstavlja drugi faktor. Trei faktor je snaga
koju autor vidi u brojnom jaanju proletarijata. (Iz gradova i
industrije, a ne iz poljoprivrede moe proizii socijalizam). Po
sljednji nuni elemenat za ostvarenje socijalizma jeste sposob
nost. (K. Kaucki: o. c., str. 11, 16, 17). Mnogi kritaari ruskin
prilika povodom Oktobra istiu da je Partija boljevika imala
samo neke od ovih preduvjeta za preuzimanje vlasti. Tu se misli
na odlunost, volju i sposobnost, ako bi se posluili terminolo
gijom Kauckog, s tim to se navodno odlunost ne temelji na
realnim drutvenim pretpostavkama. Maja mjeseca 1918. Lenjin
je upozorio da mi ne zaboravljamo slabosti ruske radnike klase
(zapravo nerazvijenost drutva u kojem ona djeluje, n. p.) u po-
reenju s drugim odredima meunarodnog proletarijata. Ne naa
volja (m. p.) ve istorijske okolnosti, naslee carskog reima,
nemo ruske beruacije. eto to je uinilo da se taj odred naao
ispred drugih odreda meunarodnog proletarijata, i ne zato to
smo mi to htjeli, ve zato to su to traile okolnosti (m. p.)
(V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 12, str. 267).
*14) To bi se po Lenjinu dogodilo samo u sluaju da bolje
viki proletarijat prestolnice i krupnih industrijskih centara nije
umeo da okupi oko sebe seosku sirotinju protiv bogatog seljatva,
time bi bila dokazana .nezrelost' Rusije za socijalistiku revolu
ciju, u tom sluaju seljatvo bi ostalo .elo, tj. ostalo bi pod
ekonomskim, politikim i duhovnim rukovodstvom kulaka, bo
gataa. buroazije, u tom sluaju revolucija ne bi prela granice
buroasko-demokratske revolucije. (V. I. Lenjin: Proleterska re
volucija, i renegat Kaucki. Iz. dela. knj. 12, str. 424).
"*) K. Kaucki: o. c.. str. 17.

75
Meutim, s druge strane, uslijed tekih uvjeta i iscrpljeno
sti, angairanosti masa i previranja koja su zahvatila dru
tvo ii cjelini uinili su sa svoje strane te prepreke savladi
vim. Za rusko drutvo bila je karakteristina opa naconal-
na kriza. Uza sve tekoe i poraze koje su doivjeli revolu
cionarni pokret u Evropi, naroito centralnoj, ruska revo
lucija je bila zrela s meunarodne take gledita. Ona je
iskoritavala slabosti starog drutva ije su politike insti
tucije u to vrijeme preivljavale duboku krizu i koje je bilo
nedovoljno sposobno da se obrauna sa Sovjetima.
Polazna Lenjinova teza u pogledu ocjene preduvjeta
za revoluciju svodi se na slijedee: Politika vlast se ne
moe izvojevati (i ne treba pokuavati osvojiti je) dok ta
borba nije dovedena do izvesnog stepena, pri emu u raz
nim zemljama i u raznim uslovima taj ,izvesni stepen nije
jednak, i njega mogu pravilno proceniti samo misaoni, isku
sni i verzirani politiki rukovodioci proletarijata u svakoj
pojedinoj zemlji.--1ie) Taj je izvjestan stepen u ruskom dru
tvu bio postignut a. to je najvanije, postojali su politiari
ija se procjena revolucionarne situacije zasnivala na vrstim
osnovama i temeljitom poznavanju opih prilika. Mi imamo
preimustvo, pisao je Lenjin, to smo partija koja dobro
zna svoj put, dok se itav imperijalizam i itav menjeviko
-eserovski blok neverovatno kolebaju.--*117)
Odluka o otpoinjanju revolucije temeljila se na raspo
loenju proleterskih i neproleterskdh masa. Lenjin je sma
trao da s ustanak, ako eli uspjeti, oslanja ne na zaveru,
ne na partiju (m. p.) nego na naprednu k la su . . . Ustanak
treba da se oslanja na revolucionarni polet naroda--.116) To

) V. I. Lenjin: Deja bolest. . . . str. 438.


1I7) V. I. Lenjin: Marksizam i ustanak. Iz. dela, knj. 11. str.
282.
,I8) I b i d e m , s t r . 2 8 0 .

76
je bitna razlika izmeu marksizma i hlankizma. Tvrdei da
julska situacija 1917. godine nije bila pogodna za ustanak,
Lenjin ima u vidu slijedee injenice:
-1) Uz nas jo nije bila klasa koja predstavlja avangar
du revolucije. Mi jo nismo imali veinu meu radnicima
i vojnicima prestondce. Sad (septembar, n. p.) je imamo
u oba sovjeta.. . 2) Tada nije bilo svenarodnog revolucio
narnog pokreta. Sada, posle komilo^tine, on postoji. Dokaz
za to su provincija i injenica da su sovjeti u mnogim me-
stima uzeli vlast. 3) Tada nije bilo kolebanja, u ozbiljnim
optepolitikim razmerama, meu naim neprijateljima i
meu neodlunom sitnom buroazijom. Sada postoje ogrom
na kolebanja.. .m)
a) Od naroite je vanosti bilo nastojanje boljevika da
ojaaju svoj utjecaj u sovjetima, sindikatima i fabriko-
zavodskim komitetima. Pri tome treba imati na umtu da su
njihove pozicije u sovjetima, a naroito na selu, bile dosta
slabe. Menjevici i eseri uspjeli su prevladati u sovjetima,
oduzimajui ovima, zbog svog reformistikog stava, sve one
elemente koji su ih mogli uiniti revolucionarnim organima
jo u periodu izmeu dvije revolucije. Ustvari je dolo do
njihovog podreivanja Privremenoj vladi, postali su organi
lokalne samouprave bez veeg znaaja i utjecaja na politi
ki i drutveni ivot. Otuda je borba boljevika za utjecaj
na sovjete bila neposredno povezana za proces njihovog
revoluciomsamja, odnosno za stvaranje osnovnog preduvje
ta za uspjeh Oktobra. Tek pod tim uvjetima ima svog osno
va zahtjev boljevika sva vlast sovjetima.
Utjecaj boljevika na iroke mase rastao je poste
peno a naroito od julskih dogaaja. U junu 1917. godine
jo uvijek menjevici imaju jai utjecaj u sindikatima. Od
) V. I. L en jin : ib id em , str. 281.

77
35. l. Sveruskog Centralnog vijea sindikata (VCSPS) bilo
je samo 11 boljevika, odnosno 4 u Izvrnom sovjetu napra
ma 5 menjevika. Samo je u aprilu 1917. godine sindikat
metalaca bio pod boljevikim utjecajem. Meutim, u fa-
briko-zavodskim komitetima stanje je znatno drukije.
U proljee 1917. godine tri etvrtine fariko-zavodskih
komiteta Peiograda bili su boljeviki.1S#)
U radnikoj sekciji Petrogradskog sovjeta jo prije jul-
skih dogaaja boljevici im aju 50% odnosno 25% u vojni
koj. M arta 1917. u Petrogradskom sovjetu im aju samo 65
deputata, koncem maja 250. a koncem jula 400 deputata.121)
Neto se sporije razvija proces boljevizacije u Moskvi. Tek
poslije julskih dogaaja, koji su uvjetovali izmjenu u odno
sima klasnih snaga, radniki sovjeti Moskve i drugih centa
ra kao Ivano-Voznesenska, Jaroslavlja, Tvera, Samare, Vla
dim ira prihvaaju rezulociju koje predlau boljevici.1*2)

,s#) Kommunistieskaja partija v borbe za pobedu oktjabr'ja.


Moskva. 1959. str. 170.
Pravda-, No 68. 1917. Eseri i menjerici imali su dugo
inicijativu u svojim rukama zauzimajui glavna mjesta u Petro
gradskom sovjetu. Njima je pogodovao i izborni reim koji je fa
vorizirao u velikoj mjeri manja poduzea na tetu krupnijih, u
kojima su boljevici, zahvaljujui razvijenijoj svijesti industrij
skog proletarijata, imali znatan utjecaj. Slabija pozicija bolje
vika u vojnom sovjetu moe se tumaiti najvie nepovojlnotr.
socijalnom strukturom armije u kojoj prevladavaju seljaki ele
menti, koji su, kako smo naglasili, pod jakim utjecajem esera.
(Vidi rie. Istorija velikoj oktjabrskoj socijalistieskoj revolju-
ciji. Moskva, 1962.)
ia ) CPAIMIL, f. 66. op. 1. ed. hr. 1, L 67. U Moskvi su ve
juna boljevici sa 205 deputata izbili na elo ali je udruena fra
kcija menjevika i esera jo uvijek imala veinu. Istovjetan pro
ces bojleivzacije sovjeta zahvatio je Caricin, Saratov i druge
centre.
Ovi rezultati su utoliko znaajniji ako se imaju u riu sve
okolnosti oko nastajanja i obnjavijanja sovjeta. Njihovo orga-

78
Takoer pod neogranienim rukovodstvom boljevika odr
avali su se kongresi sovjeta Uralske oblasti, srednje Azije,
Svesibitski kongres sovjeta.*123) Porast utjecaja boljevika
u sovjetima bio je od presudnog znaaja za pobjedu okto
barske revolucije i kasniji razvoj dogaaja.
Proces boljevizacije fabriko-zavodskih komiteta tekao
je jo bre, jer su oni tamo dobili veinu u velikim zavodi
ma Petrograda i jo nekih centara. Cak i zavodi u Kijevu,
koji su bili antiboljeviki raspoloeni, sada trae njihove
agitatore.124) U toku pripremanja oruanog ustanka Bolj
evika partija se vrsto oslanjala na fabriko-zavodske komi
tete, preko kojih se povezivala sa irokim radnim masama.
Oktobra 1917. godine, na I sveruskoj konferenciji fabrino-
zavodskih komiteta od 135 delegata. 86 ili 63 o su bolje
vici.'--5) Treba voditi rauna o tome da su ovi radniki orga
ni vrili snaan i neposredan utjecaj na irok krug proizvo
aa.
Borba za boljevizaciju sindikata razvijala se u otroj
klasnoj borbi. Pri Centralnom komitetu Partije i komiteti
ma Moskve, Petrograda, Kijeva, Harkova i dr. osnivaju se
komisije za rad sa sindikatima. Meutim, neki sindikati, na
primjer tekstilaca, tek augusta mjeseca prihvaaju platfor
mu boljevika, tako da septembra na Sveruskoj konferen
ciji tekstilaca oni imaju 70%. Do oktobra 1917. u Rusiji

nizovanje bilo je rezultat inicijative revolucionarnih masa a bez


veeg utjecaja politikih partija. Ta spontanost i stihijnost jedan
je pozitivan inilac u razvoju sovjeta, ali e na odreen nain,
ta okolnost imati i svoju negativnu stranu. Nedovoljno usmjereni
sovjeti e lako podpasti pod razne idejno-politike utjecaje.
,sa) Raboij put No 16, 1917.
1S4) CPAIML, f. 17. op. 1. ed. hr. 254 L. 1.
,iS) A. G. Egorova: Partija BoFevikov v borbe za profsajuzy
i fabzavkomy v period podgotovki oktjabor*skogo nauruennogo
vosstanija, nav. Zbornik, str. 191, 196.

79
je formirano preko 30 centralnih vijea sindikata u ijoj je
veini rukovodstvo pripadalo boljevicima.-12*) Meutim,
borba za sindikate jo uvijek nije zavrena. Djelomino je
to bila posljedica neshvaanja znaaja prestia meu njima.
Zinovjev o tome daje ovu ocjenu: Prva sveruska sindikal
na konferencija jo je donijela gotovo jednake pozicije nama
i menj evi cima. Prvi sveruski kongres sindikata, odran na
prekretnici 1917. i 1918. god. prvi pu t je donio veinu nama,
ali je i tada znatni dio jo uvijek pripadao menjevi-
cima.127) U istom periodu stepen organiziranosti, masov
nosti sindikata takoer je u usponu (npr. Petrograd ima
80% organiziranih, Ural 6070% i sL,128) jer tada je eviden
tirano oko 2 mil. l. sindikata.
Lenjin je n a kongresu III Intesmacionale istakao misao
da nijedna komunistika partija u svijetu, koliko god je
brojna, ne rukovodi s veinom radnike klase. to se ruskih
prilika tie, mada smo predstavljali malobrojnu partiju, ne
samo d a je n a strani bila neosporna veina radnike klase,
skoro polovina arm ije, odnosno veina sovjeta radnikih
i seljakih deputata.129)*1

,2S) Ibidem, str. 192. 193.


12T) Partija i sojuzy, Peterburg 1921, str. 71.
1S) Raboij put . No 6, septembra 1917.
,2) U istoj raspravi Lenjin se bavi odreenjem pojma mase.
>Pojam .m ase je promjenjiv, u zavisnosti je od promene karak
tera borbe. . . Ako partiji polazi za rukom da uvlai u borbu ne
famo svoje lanove, ako joj polazi za rukom da razmrda i nepar-
tijce, to je ve poetak osvajanja masa.
Nekad je dovoljno nekoliko hiljada aktivista. Kada je revolu
cija ve dovoljno pripremljena, pojam ,mase se menja: nekoliko
hiljada radnika vie ne sainjavaju m asu. . . Pojam mase menja
s e utom smislu to pod njim podrazumeva veina, i to ne samo
jednostrana veina radnika, nego veina (m. p.) svih eksploati-
sanih ... (V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 14, str. 338).

80
Za ilustraciju ove ocjene mogu se uzeti izborni rezulta
ti za Ustavotvornu skuptinu. Kako je poznato boljevici su
dobili 9,023.963 glasa (ili 25%) menjevioi i njima srodni 1,7
miliona. buroaske partije 4,6 mil. (13%) dok su eseri sa 20,9
mil. (ili 58%) bili najjai. Analiza ovih rezultata pokazuje
da su eseri svoje uporite imali na selu i vojsci, dok su bolj
evici imali veinu u glavnim industrijskim centrima i voj
nim jedinicama centralnih punktova. Tako su Petrograd
i Moskva glasali ovako: eseri 218,0 hilj., kadeti 515,4
hiljada., a boljevici 837,0 hiljada glasova.130) Boljevici su
po ukupnom zbiru glasaa, a naroito u gradovima, tukli
menjevike kao drugu partiju koja je raunala na podrku
radnike klase. Pokazalo se ne samo prilikom preuzimanja
vlasti nego i u toku njene obrane da je znaaj glavnih centa
ra. a naroito Petrograda i Moskve, bio presudan za stvai
revolucije/3')
Boljevici su bili jai na sjevernom (480,0 boljevici, a
240,0 eseri) i zapadnom frontu (653,4 boljevici i 180.6 eseri).
Dobivi veinu na nekim manje znaajnim frontovima
(rumunski i kavkaski) eseri su sa 1,835.1 hiljada bili neto*i
l30) V. I. Lenjin: Izbori za Ustavotvornu skuptinu. Iz. dela.
knj. 13, str. 325. 327, 328.
m) Kad dobiju veinu, pisao je Lenjin. -u oba prestonika
sovjet?, radnikih i vojnikih deputata, boljevici mogu i moraju
uzeti dravnu vlast u svoje ruke.
Mogu. jer je aktivna veina revolucionarnih elemenata naroda
obe prestonice dovoljna da povue mase. da pobedi otpor pro
tivnika. d? ga razbije, da osvoji vlast, i da je odri. Jer predla
ui odmah demokratski mir. dajui odmah zemlju seljacima,
uspostavljajui demokratske ustanove i slobode koje je pogazio
i razbio Kerenski. boljevici e sastaviti takvu vladu koju niko
nee moi oboriti. A to se tie ope veine Lenjin nastavlja:
ekati, formalnu, veinu boljevika naivno je: nijedna revo
lucija to ne eka... (V. I. Lenjin: Boljevici moraju preuzeti
vlast. Iz. dela, knj. 11, str. 277. 278).

81
jai od boljevika koji su, zajedno s mornaricom, imali
1.791.3 glasa.1*2) Zapadni i sjeverni front, meutim, budui
da su bili blizu velikih gradova, osiguravali su stvaran
presti u vojsci. U odluujuem momentu*, pisao je Lenjin,
-n a odluujuem mestu imati ogromnu nadmonost snaga
taj .zakon vojnih uspeha jeste i zakon politikog uspe-
ha, naroito u ovom ogorenom, estokom ratu klasa koji
se zove revolucija-.122)
b) Panju mnogih teoretiara i raznih pravaca okuplja
prcblem odnosa boljevika prema neproleterskim slojevi
ma. bilo da se radi o poluproleterskim, sitnim vlasnicima
ili inteligenciji. Najee su dvije ocjene. Prva se svodi na
to da su oni cijelu politiku prema tim slojevima provodili u
sferi taktike, znai ona je bila privremena i promjenjiva
zavisna od poloaja boljevika kao rukovodee radnike
partije. Druga ocjena polazi od stanovita da zajedniko
istupanje proletarijata i poluproleterskih slojeva nije slu
ajno. Temelj toga se nalazi u injenici da se proletarijat
moe osloboditi samo unitenjem klasnog drutva, znai
vodei borbu za sve potinjene slojeve, mada oni toga dugo
ne moraju biti svjesni.1*4) Nama je ovo drugo stanovite,
uz svu prisutnost taktiziranja i kolebanja u odnosu prema
lim slojevima u raznim fazama revolucije, prihvatljivo jer
otuda, a ne samo s pozicija dnevnog interesa, proizlazi
nunosti raznovrsnih odnosa partije s poluproleterskim i
drugim drutvenim slojevima.
Oni koji insistiraju na prvcm stanovitu upozoravaju
na jedno mjesto u Lenjina, gdje cn govori o mjerama koje
treba poduzeti zbog pokuaja da se komuniste izolira kod
lts ) V. I. Lenjin: o. c.. str. 331. 332.
') Ibidem, str. 329.
,M) Vidi: G. Lukacs: o. c.. str. 132.

82
sindikalno organiziranih radnika. Mi treba, istie on odo-
levati svemu teme, da budemo spremni na sve rtve, ak
u sluaju potrebe da budemo spremni da se posluimo
svakojakim manevrima, lukavstvima, ilegalnim metodama,
preutkivanjima, skrivanjem istine, samo da bismo prodrli
u sindikate, da bismo ostali u njima, da bismo u njima poto
poto vrili komunistiki rad.,3S)
Ovdje je za nas bitno primijetiti da boljevici smatraju
da se drutveni preporod ne moe izvesti bez radnike klase
i da u cilju njenog aktiviranja ne treba birati sredstva.
Meutim, oito treba upozoriti na stanovite da se nedopu
tene metode, u sluaju da su prilike pogodne, ne preporu
uju, ve samo onda kad je to potrebno. Sve zavisi o tome
tko i kako procjenjuje situaciju. Za Lenjina, kao realisti
nog politiara, karakteristino je da otvoreno iznosi milje
nje pa i onda kad ono moe uvjetovati nesporazume.136)

,SJ) V. I. Lenjin: Deja bolest. . . , str. 440.


,M) Za mene je jedan takov nesporazum razmatranje odnosa
sindikata i fabriko-zavodnih komiteta. Ve smo istakli da su
boljevici u sindikatima doli kasnije do prevladavajuih pozi
cija, zbog ega su uglavnom bili protiv kontrole sindikata nad
fabriko-zavodskim komitetima u kojima su oni daleko ranije
imali veinu. Smatrali su da je to podreivanje neprihvatljivo iz
principjelnih razloga. Naime, naglaavalo se da sindikati okup
ljaju samo jedan dio radnika, a da u izborima za FZK uestvuju
svi zaposleni, te otuda se ne moe ove podrediti sindikatu. Me
utim, kad su boljevici dobili veinu u sindikatima, odmah su
pretvorili fabriko-zavodske komitete u elije sindakata. Ve u
citiranom radu Egorove stoji: Opa boljevizacija sindikata
uinila je vanim spajanje fabriko-zavodskih komiteta sa sindi
katima. Godine 1917. fabriko-zavodski komiteti nisu bili osnovne
elije sindikata kao to su to postali poslije pobjede Velike okto
barske socijalistike revolucije. (Vidi: A. G. Egorova: o. c., str.
193).

83
1) Posebno poglavlje o borbi boljevika za utjecaj na
mase jest odnos prema seljatvu."7) Mi smo upozorili na
odnos snaga sluei se podacima o izbornim rezultatima.
Dekret o zemlji i kasnije mjere koje su poduzimane esto se
obrazlau kao privremene. S jednog dugoronog stanovita
mislimo na proces socijalizacije: podjela zemlje seljacima13*)
stvar je taktike, tenje boljevika d a za program revolucije
dobiju podrku sela. Meutim, kako se politika rjeenja
mcraju usklaivati sa stvarnim drutvenim prilikama, to je
mogue suditi o stavu prema selu kao jedino ispravnom
u tom asu. Proletarijat bez okupljanja seoske sirotinje ne
bi imao priliku da se odri. Da je ono stalo na suprotnu
stranu, to bi, kako je Lsnjin isticao, bio dokaz da Rusija
nije zrela za revoluciju. -S druge strane, nastavlja on,
da je boljeviki proletarijat pokuao odmah, u oktobru-
-novembru 1917. godine, da ,dekretira graanski ra t ili,
.uvoenje socijalizma na selu. ne umejui da saeka klasno
raslojavanje sela. ne umejui da ga pripremi i sprovede,

,97) Veoma je teko zacrtati politiku boljevika prema selja


tvu kao cjelini. Tu je postojala znatna diferencijacija uvjetova
na i heterogenou ovog drutvenog sloja. Lenjin je isticao da se
proleteri jat poslije pobjede mora pridravati osnovne linije svoje
politike u odnosu prema seljatvu. -Proletarijat mora odvajati,
razgraniavati radnog seljaka od seljaka sopstvenika seljaka
radnika od seljaka trgovca. seljaka trudbenika od seljaka pe
kulanta. U tom razgranienju je sva sutina socijalizma. (m. p.)
(V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 13, str. 280).
,Sil) Termin podjela zemlje treba shvatiti uslovno. Po zako
nu o socijalizaciji zemlje (19. II 1918) potvruje se. jo jedanput,
ukidanje svake svojine na zemlju. Tek se pod. l. 20. ta. 6. pred
vialo davanje zemlje pojedinoj poroditi i licu. Direktna pred
nost data je komunama i zadrugama (Vidi: V. I. Lenjin: Prole
terska revolucija i renegat Kaucki. Iz. dela. knj. 12. str. 428). U
praksi meutim, podjela je prevazila odreene okvire, jer je u
tom procesu bilo narmalno da se ispolji stihijnost i anarhinost.

84
da je pokuao da izvede stvar bez privremenog bloka (save
za) sa seljatvom uopte, bez niza ustupaka srednjem selja
ku itd. to bi bilo blankistiko izopaavanje marksizma,
to- bi bio teoretski apsurd, neshvaanje injenice da je ope-
seljaka revolucija jo buroaska i da nju bez niza prelaza.
prolaznih stepena niie mogue uiniti socijalistikom u
zaostaloj zemlji.11)
Ovo je otra reakcija na kritiku kojoj su bili izloeni
boljevici o pitanjima sela. Lenjin upozorava na stav Kauc-
kog (U Agrarnom pitanju n. p.) da seljake treba neutra
lizirati i razmatrajui Engelscv rad Seljako pitanje u
Francuskoj i Njemakoj, zakljuuje da: U odnosu prema
spahijama na je zadatak potpuna eksproprijacija. Ali ni
kakvo nasilje u odnosu prema srednjem seljatvu ne dopu
tamo.'"j Time s? uspjeh u socijalistikoj izgradnji dovo
dio u zavisnost od uspjeha partije na uvrivanju saveza
radnike klase i seljatva., 1)
U prvom periodu naroito je bio naglaen princip uvje
ravanja,112) uz primjenu sredstava propagande. Tek po ras-*4
> ) V. I. Lenjin: Proleterska revolucija . . . , str. 425.
,4) V. I. Lenjin: Referat o radu na selu. knj. 13. str. 115.
141) Veoma se esto odnos boljevika prema selu smatra pi
tanjem taktike, politike koja je uvjetovana teinom situacije.
Meutim, elimo upozoriti da je Lenjin jo 1903. pisao da je prvi,
glavni i neodloni zadatak socijalista da se uvrsti savez seoskih
proletera i poluproletera sa gradskim proletarijatom. (Vidi: V. I.
Lenjin. Iz. dela. knj. 4, str. 66).
I4i) Lenjin je isticao da je seljak suzdrljiv i rezerviran dok
se praktini ne uvjeri u prednost novih rjeenja. Slovami on ne
dadut sebnja ubedit'i prekrosmo sdelajut, to ne dodut. Ploho
bylo bv, esli by oni davali sebja ubedat odnim proteniem de-
kretov i agitacionnym listkami. Esli by tak mono bylo predalat'
ekonomieskuju izn' vsja eta predelka ne stoila by gomagono
groa (V. I. Lenjin: Pravda. No 70, 1919). Ima i gledanja da
se ilo i predaleko, a ta se ocjena potkrepljuje i injenicom da

85
kidu sa 'lijevim- eserama i u formalno-pravnom pogledu
jae se naglaava klasni karakter vlasti pri emu radnika
klasa jae dolazi do izraaja. Kako smo ve naglasili to je
period krize na selu koja je rezultat otrije polarizacije i jae
naglaenog antagonizma grada i sela. Autori zbornika -etr
deset godina sovjetskog prava istiu da formulacija l. 9.
Ustava RSFSR od 1918. godine, koja govori o zavoenju
- . . . diktature gradskog i seoskog proletarijata i najsiroma
nijeg seljatva .. . odraava stanje u periodu izmeu okto
bra 1917. i jula 1918. kada je P artija boljevika dijelila vlast
sa -lijevim eserima. Poslije prekida sa njima diktatura
proletarijata i najsiromanijeg seljatva prestala je i for
malno da postoji, i ona se ostvarivala bez ikakvih formalnih
ogranienja. Od tada sovjetsko zakonodavstvo govori samo
o diktaturi proletarijata.,s)
Kolikogod ova ocjena stoji, ipak je potrebno naglasiti
da je ovo stanje zaotrenosti klasne borbe bilo karakteristi
no za period 19181920. Godine 1921. NEP e dati prve
rezultate u ponovnom pokuaju da se u program, naroito
ekonomske djelatnosti, ukljue srednji seljaci pa i kulaci.

je revolucija dala vie seljaku nego radniku i da je veoma opasno


ostaviti srednje slojeve radnike klase bez zatite. Zinovjev je
traio da se ujednae kriteriji. Meutim, participacija u pitanju
rtava i spremnosti na samoodricanja mora prirodno biti u sraz-
mjeri prema nivou svijesti i drutvenim ciljevima odreene
drutvene grupe, sloja ili klase. Radnici su po svojoj organizira
nosti i nivou svijesti prednjaili a Lenjin je naglaavao potrebu
da se . . . od tih prednosti prelazi postepeno k njihovu izje
dnaavanju. Uz to se mora voditi rauna o toane da je revolucija
rusko selo zahvatila tek u ljeto jesen 1918. godine. Jo 1905.
godine Lenjin je naglasio da postizanje cilja ne zavisi samo od
prednosti naih taktikih parola ve i od podraavanja tih parola
realnom snagom masa.
,4J) Vidi: etrdeset godina sovjetskog prava, sv. I. Beograd.
1960, str. 211.

86
S druge strane, pretjerana je ocjena da je raskid sa lije
vim eserima znaio i naputanje saveza sa seoskom siroti
njom. U najkritinijem periodu, bilo kroz podrku komite
tima seoske sirotinje (mada ove kao poluvojnike organe
uglavnom sainjavaju gradski proleteri), bilo kroz vojne
jedinice ( u ovom periodu Crvena armija raste od 150.000
na 5 mil. vojnika), siromani seljaki slojevi predstavljali
su masovnu bazu revolucije. To tim vie kad se zna da je
i desetkovani dio radnike klase neposredno (60" o) bio pove
zan sa selom."1)
2) Stav prema inteligenciji, to se bar tie perioda borbe
za upostavljanje i ouvanje sovjetske vlasti, nije bio u poli
tikom smislu tako presudan kao prema seljatvu i dru
gim srednjim slojevima. Kako nije tako brojna i budui je
znatnim dijelom sainjavala stari dravni aparat, odnosno
podravala njegovu politiku, cna se u periodu carstva a i u
fazi izmeu dvije revolucije diskreditirala. Naroito je
dravni aparat pokazao neinventivnost i pomanjkanje orga
niziranosti u suprotstavljanju novom sistemu.
Odnos boljevika prema inteligenciji kao idejnom fak
toru ima svoju genezu. U slijedeem poglavlju bit e rijei
o tome. Sad bismo naglasili da se taj postupak razvijao ve
prema situaciji koja je najee bila odreivana samim
dranjem inteligencije, to ne znai da i boljevici, odnosno
Lenjin, rusu kolebali u odnosu na ovo pitanje."5) Pri preu-
,+4) Na XI Kongresu RKP (b) Lenjin je istakao: U narodnoj
masi (a seljatvo je. ponavljamo, tada inilo 82" cijelog sta
novnitva, n.p.) mi smo ipak samo kaplja u moru i moemo da
upravljamo samo kad pravilno izraavamo ono to narod shva-
ta. Bez toga komunistika partija nee voditi proletarijat, a pro
letarijat nee voditi za sobom mase, i ela maina e se raspa
sti. (V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 14, str. 509).
,4S) Mada smo skloni pri opem zakljuku ocjeni da je le-
njinizam po svojoj sutini izraavao, iako ne uvijek i u podjed-

87
zimanju vlasti, kako je istaknuta, ogroman dio inovnikog
aparata bojkotirao je na razne naine sovjetsku vlast. Sli
no su postupali i predstavnici ostalih profesija. U takvu
stanju bile su preduzimane otre represivne mjere, od sus
penzije do hapenja. Meutim, koncem 1920. godine, a naro
ito u toku uspostavljanja NEP-a stvar se znatno mijenjala.
Jedan broj strunjaka gubi nadu u restauraciju, drugi se
prihvaaju posla, dok je jo uvijek znatan dio ostao rezer
viran i neprijateljski raspoloen prema sovjetskoj vlasti.
Stara naka inteLignencija u znatnom broju je emigrirala
poslije i u toku razbijanja strane intervencije i graanskog
rata i njeno djelovanje u emigraciji bit e znatno.
Meutim, ve ranije ispoljavano kolebanje prema inte
ligenciji bit ce na izvjestan nain zadrano i u prvim godi
nama sovjetskog politikog sistema to je moglo imati
dalekosenih posljedica. Miljenja su tu bila podijeljena.
Zato je znaajno to je Lenjin dolaskom boljevika na vlast
naroito insistirao na koritenju strunjaka, ukljuujui tu
i vojne.1'6) U CK P artije voena je dugo diskusija o stavu *il
nakoj mjeri, nepomirljivost prema oportunizmu i sektatvu ne
moe se mimoii injenica da je ba u stavu prema inteligenciji
ispoljavao odreeno nepovjerenje.
,4#) U svojoj uvenoj raspravi -Neposredni zadaci sovjetske
vlasti, koja ima po mnogo emu programski karakter, Lenjin
konstatria da - . . . privlaenje buroaske inteligencije na rad.
jeste sada neposredni, sazreli i neophodan zadatak dana. Bilo bi
do apsurda smijeno kad bismo u tom privlaenju vidjeli nekak
vo kolebanje vlasti, nekakvo odstupanje od principa socijalizma,
ili nekakav nedoputeni kompromis s buroazijom. Zastupati
takvo miljenje znailo bi bez ikakvog smisla ponavljati rijei
koje se odnose na potpuno drugi period djelatnosti revolucionar
nih proleterskih partija, (o. c., str. 182). Ovo istupanje bilo je
posljedica otro ispoljenjih razmimoilaenja o drutvenom tret
manu strunjaka. Naroito treba upozoriti da je primjeeno da
nova situacija trai i prekid dotadanjeg tretmana ovog dru
tvenog sloja.
prema oficirima stare armije. Mladi, rukovodei sastav
revolucionarne armije bio je neraspolcen prema tom kadru.
Polilbiro je, mada je vojno savjetovanje bilo protivnog
miljenja, ocijenio da je njihovo odbacivanje tetno po inte
rese armije, njenu strunost i organiziranost.
Na kraju ostali bismo pri kratkom rezimeu. Uza svu
naglaenost rukovodee uloge Partije, a naroito u periodu
organiziranja revolucije i preuzimanja vlasti, ostaje opi
dojam da je odnos prema radnikoj klasi, pitanju njene
orijentacije i revolucicniranja pravilno rijeen."7) Ba na
raspoloenju radnike klase, na ijem je graenju Bolje
vika partija radila strpljivo i s dugoronim planom, a naro
ito izmeu februara oktobra 1917. godine, zasnivala se
i ocjena o pogodnosti Rusije za revoluciju. Mada se u odre
enoj mjeri moe govoriti o sektakim strujama u redovi
ma Partije u pogledu odnosa prema drugim, neproleterskim
slojevima drutva, odnosno politikim grupacijama koje su
imale utjecaja u dijelu radnike klase i veem dijelu selja
tva, namee se zakljuak da ta raspoloenja nisu utjecala
na politiku pokreta u najkritinijim razdobljima.
Ako ne bismo insistirali na nekim subjektivnim slabo
stima, za cijeli period koji razmatramo karakteristina je
ova Lenjinova ocjena: Naa partija se oslanja na dve klase,
i zato je mogua njena nestabilnost i njen neizbean pad
ako meu te dve klase ne bi moglo biti sporazuma. U tom
je sluaju beskorisno preduzimati ove ili one mere, uopte
H7) Karakteristina je, bar to se tie boljevike orijentacije,
ova Lenjinova misao: Graani svi odreda treba sami da ue
stvuju u ocenjivanju i upravljanju dravom. I za nas je vano
da privuemo u upravljanje dravom apsolutno sve trudbenike.
To je ogromno teak zadatak. Ali socijalizam ne moe da uvede
manjina partija (m. p.). To mogu da uine desetine miliona
kad se naue da sami to rade. (V. I. Lenjin: O reviziji partij
skog programa, Iz. dela, knj. 12, str. 145).

89
rasuivati o vrstini naeg CK. Nikakve mere u tom slua
ju nee moi da spree rascep.148)
U svim fazama borbe dominirala je ocjena da proleta
rijat ne moe pobijediti ako ne dobije na svoju stranu ve
inu stanovnitva. Nain, sredstva borbe i rezultat su bili
promjenjivi ali je naelan stav ostajao isti. Za period od
pobjede revolucije do jula 1918. godine i za onaj koji poi
nje krajem 1920. i kroz 1921. godinu karakteristini je su
demokratskije metode, odnosno nastojanje da se taktizira
i vie iskoritava mogunost jaanja utjecaja masa na javnu
vlast.
Vrijeme izmeu ova dva perioda okarakterizirano je
terminom ratni komunizam. U odnosu partija klasa,
radnika klasa i proleterski slojevi ova faza znai i gublje
nje kontinuiteta, gubljenje neposrednog dijaloga, do kojega
u znatnijoj mjeri nije dolo u cijelom periodu koje obuhva
a naa rasprava. Razlozi za takvo stanje su brojni. O tome
e jo biti rijei na drugom mjestu.

*) V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 14, str. 566.

90
III. PROGRAMSKA OSNOVA
I NEKA PITANJA STRUKTURE

Programska osnova i struktura partije radnike klase


u Lenjina prirodno izrasta iz osno\nih marksistikih premi
sa, tj. iz odnosa klasa partije, odnosno dz teorije klasne
borbe i revolucije. Mi smo u prethodnom poglavlju pokuali
postaviti taj problem. Takoer smo naglasili da je taj odnos
bio neposredno uvjetovan nizom drugih faktora i dogaaja.
Prije sevga treba voditi rauna o tome da je rusko drutvo
i njegova politika nadgradnja doivljavala u periodu
nastanka i razvoja RKP (b)u*) stalnu transformaciju. U
neposrednoj vezi s t im bile su i promjene u redovima ruskog
radnikog i socijalistikog pokreta.150)
,4#) Mada je ovaj naziv uzet tek kasnije mi ga navodimo u
cijelom tekstu. Iz stilskih razloga nekad kaemo i boljevici um
jesto RKP (b).
,5) Njegovu periodizaciju Lenjin postavlja ovako: Prva
faza poinje 70-tih godina i traje do 1903. (od narodnjatva, pre
ko socijaldemokracije i Druge internacionale do boljevizma).
Druga faza traje od 1903. do 1917. godine i ona je karakteristina
po pripremi revolucije. Treu fazu (1917-1921) karakterizira bor
ba za preuzimanje i odranje vlasti. Ovaj period je za Partiju
sadrinski bio bogatiji od obiju ranijih faza zajedno. etvrta
faza poinje 1921. kad se postavljaju osnove rada u mirnim uvje
tima. Postoje i neke druge klasifikacije. Jedna polazi od uvjeta
rada. te za prvi period odreuje razdoblje ilegalnog rada; drugi
od Oktobra do graanskog rata; trei obuhvaa period graan
skog rata i ratnog komunizma, dok bi preorijentacija na mir
nodopske uvjete rada, faza ustrojstva NEP-a, bila etvrta. Obje
ove periodizacije, sadrajno i vremenski obuhvaaju razdoblje

91
Nepodijeljeno je miljenje da je Lenjinova koncepcija
partije izrastala i iz borbe protiv reformizma i drugih stru
ga u meunarodnom radnikom pokretu.*1 ) koje su sa svoje
strane doprinijele njegovoj ideolokoj i organizacionoj
krizi.1w) Raskid s menjevicima bio je samo izraz ope
polarizacije radnikog pokreta na njegovu reformistiku
i revolucionarnu struju. Ono to je pokret dijelilo na dvije
pctpuno oprene pozicije jeste programska osnova (pitanje
revolucije, diktature proletarijata, klasne borbe) i organi
zaciona struktura.
Okvir naeg rada zahtijeva, kako s m o . to u uvodu
naglasili, da se u ovom i slijedeem poglavlju postave osnov
ni problemi i fiksiraju glavni periodi u razvoju Lenjinove
teonje partije radnike klase, kako bismo odatle poli
u razm atranju utjecaja te koncepcije na stvaranje sovjet
skog politikog sistema. Budui da je Lenjinovo uenje
o partiji vezano za berbu ruske radnike klase (mada je

koje izuavamo s tim da je ova druga pogodnija jer vie odgo


vara naem shvaanju perioda kroz koje je prola RKP i sov
jetska drava u vremenu od 1917. do 1921. godine.
,S1) Naime treba voditi rauna o neospornoj injenici da je
sama borba protiv reformizma proizlazila iz marksistike orijen
tacije boljevizma, te je i teorija partije novog tipa sazrijevala
i dobivala svoje organizacione konture u skladu s opom njego
vom fizionomijom. -U uvenoj kongresnoj polemici, naglaava
Tadi. oko statuta partije boljevika frakcija jasno pokazuje
da njena duhovna orijentacija crpe svoje nadahnue sa tri izvo
ra: a) revolucionarnog marksizma; b) revolucionarnog jakobin-
stva i c) revolucionarnog ruskog zemljovoljstva. (Vidi, Partija
proletarijata, str. XX).
,Si) Ako su menjevike partije organizacioni izraz ove ideo
loke krize proletarijata, istie Luka, onda je komunistika
partija, sa svoje strane, organizaciona forma svjesne nastrojeno-
sti za ovaj skok (svjesno reguliranje proizvodnih snaga drutva)
i na taj nain, prvi svjesni korak u susret carstvu slobode. (G.
Lukacs, o.c., str. 124, 125).

92
samo uenje, izvrivi velik utjecaj na komunistiki radni
ki pckrct, bilo cd opeg znaaja)1'*3), mi ne moemo mimo
ii apliciranje njegovih pogleda na rad i razvoj RKP (b).
Posebno to inimo zbeg tega io smo sebi postavili cilj
da odredimo mjesto te partije u sovjetskom politikom
sstemu.

1. PROGRAMSKA OSNOVA
Za odnos lenjinizma*-4) prema marksizmu izrazito je
karakteristina slijedea Lenjinova ocjena: Mi uepte ne
>s) Upozoravamo na injenicu da se Lenjinova pojava i nje
gova teoretska misao esto uzima kao neto to je specifino
rusko i da je to samo apliciranje marksizma na prilike jedne
zemlje. Pravilno istie Vranicki u Historiji marksizma da
svoditi pojavu Lenjina uglavnom samo na historijske okolnosti
u carskoj Rusiji, koje je karakteriziraju time da se, centar revo
lucionarnog pokreta premjestio iz Zapadne Evrope u Rusiju,
znai ujedno previati ono to je kod takve linosti bilo bitno.
(Navedeno djelo, str. 267). Lenjinizam je samostalan i sveobuh
vatan sistem miljenja i djelovanja koji izraava razradu mar
ksizma. naroito u sferi politike organizacije socijalistikog dru
tva. Njegovo ope znaenje ne umanjuje injenica da je sam
Lenjin, u nizu radova, isticao da su ova ili ona rjeenja ili tak
tike varijante izraz specifinosti ruskih prilika. Tako on ra
spravljajui o programu partije pie: Bilo bi smeno isticati
nau revoluciju kao nekakav ideal z?. sve zemlje, uobraavajui
da je ona uinila itav niz genijalnih otkria i uvela gomilu
socijalistikih novina. .. Ako budemo od sebe pravili abu, ako
se budemo naduvavali i brektali. biemo smeni elom svetu,
biemo obini hvalisavci, (o.c., str. 104). Meutim, to nije mi
jenjalo opu vrijednost njegovih shvaanja o revoluciji, dikta
turi proletarijata, partiji i demokraciji, socijalizmu i odumiranju
drave i politike.
m ) C e s to se m o e n a i u lite r a tu r i m i lje n je d a je le n jin i
z a m k a o p o ja m u p o tre b lje n te k p o s lije L e n jin o v e s m rti. M i sm o
m e u tim , n a i li i n a iz v o re g d je s e ta j te r m in u p o tr e b lja v a
ra n ije .

93
gledamo na Marksovu teoriju kao neto zavreno i nepriko
snoveno; mi smo, naprotiv uvereni da je ona poloila samo
ugaone kam enovc one nauke koju socijalisti treba da razvi
ju dalje u svim pravcima (m. p.) ako nee da zaostanu za
ivotom. Mi mislimo da je za ruske socijaliste naroito
neophodno da samostalno razrauju Marksovu teoriju, jer
ta teorija daje samo cpte rukovodee postavke koje se
u posebnim sluajevima prim jenjuju drukije na Englesku,
nego na Francusku, drukije na Francusku nego na Nema-
ku, drukije na Nemaku nego na Rusiju.155) Ova misao
o nunosti daljnjeg razvijanja marksizma jeste ishodite
koje je omoguilo Lenjinu da stvaralaki prie problemima
teoretske analize156) i praktine djelatnosti.157)
Zato su bile nuno dvije pretpostavke. Poznavanje
marksistike teorije s jedne strane i posjedovanje talenti
ranih teoretiara, koji e na osnovu analize ruskih prilika
nai odgovarajua rjeenja s druge strane. Boljeevicd su
raspolagali sa oba uvjeta.

1SS) V. I. Lenjin: Na program, Iz. dela, knj. 3, str. 199, 200.


is) Upozorili bismo samo na djelo -Razvitak kapitalizma u
Rusiji, koje je doprinjelo zauzimanju stava da je revolucija
mogua i u nerazvijenim zemljama, to je tada. kad se dogmat
ski inzistiralo, na Marksovoj ocjeni da e revolucija najprije
izbiti u visoko razvijenim zemljama, znailo otvaranje revolu
cionarnih perspektiva na irem podruju.
,37) Neprocjenjive su tetne posljedice po socijalistiku mi
sao i praksu to se nije i prema lenjinizmu postupilo lenjini-
stikim metodama, to se nije polo od stanovita da je i on raz
vijajui marksizam doao do stepena koji trai daljnju stvara
laku razradu i praksu koja e stvoriti uvjete za stalno unap
reenje te misli. Nije samo dolo do stagnacije ve i do, pod vi
dom staljinizma. naputanja osnovnih istina koje marksizam i
ine naprednom teorijom. Posljednja decenija znai prekid s
takvom praksom i otuda, uza sva kolebanja i suprotstavljanja,
socijalistika misao, po svojoj sadrini i utjecaju, doivljava
renesansu.

94
Marksizam, kao jedinu pravilnu revolucionarnu teo
riju. Rusija je zaista teko izvojevala pedesetogodinjom
istorijom neuvenih muka i rtava, nevienog revolucionar
nog heroizma, neverovatne energije i upornosti traenja,
uenja, isprobavanja u praksi, razoaranja, proveravanja.
poroenja iskustva Evrope.158) Lenjin upozorava da je
zahvaljujui velikom broju politikih emigranata revolu-
caonara Rusija stvorila snane internacionalne veze i oba
vijestila se o oblicima i teorijama tadanjeg revolucionarnog
pokreta. Zahvaljujui tome boljevizam je lake sticao vla
stita iskustva159) i otkrivao nedostatke i nerazraenosti so
cijalistike misli. Teorija partije, odnosno teorija revolucije
i klasne borbe bilo je jedno takvo podruje gdje je lenji-
nizam. pripremajujui ruenje starog ruskog drutva dao
svoj samostalni prilog razvoju marksizma.160)
U domeni politike organizacije socijalitikog drutva
teorija o partiji proletarijata najee se uzima za primjer
koji ilustrira razlike koje postoje izmeu lenjinizma (bo
ljevizma) i marksizma. Tako Tadi naglaava: Dok pod
pojmom komunistike partije Marx shvata najsvjesnije i
t e o r i j s k i najsposobnije revolucionarne borce koji ne
djeluju nasuprot ili izvan drugih, ve postojeih proleter
,58) V. I. Lenjin: Deja bolest.... str. 412.
IS9) U navedenom djelu Lenjin istie da ni u jednoj zemlji
nije bilo koncentrisano u tako kratkom razdoblju toliko bogat
stvo oblika, nijansa, metoda borbe svih klasa modernog drutva,
i to borbe koja je, zbog zaostalosti zemlje i teine pritiska cariz-
ma. naroito brzo sazrevala. naroito udno i uspeno usvajala
odgovorajuu .posljenju re' amerikog i evropskog politikog
iskustva. (Ibidem, str. 412.).
u o ) T u p rije sv e g a m is lim o n a s ta n o v i te d a se re v o lu c ija ,
k a o iz v o r k la s n e b o rb e u n e d o v o ljn o ra z v ije n im z e m lja m a m a
n ife s tira la , d o d u e n a s p e c ili a n n a in , a li tim e n is u o s p o re n e
m o g u n o s ti v r e n ja k v a lite tn ih p ro m je n a u c je lo k u p n o j d r u tv e
n o j s tr u k tu r i. O to m e s m o n e to v i e re k li u p ro lo m p o g la v lju .

95
skih partija, nego u sreditu njihove politike borbe. Lenjin
pod pojmom komunistike partije podrazumijeva p o s e b -
n u organizaciju 'profesionalnih revolucionara koji deluju
potpuno nezavisno od drugih proleterskih partija, a esto
i nasuprot njima.161) Iz ove dvije orijentacije autor izvodi
zakljuak o krupnim razlikama koje postoje izmeu Mark-
sa i Lenjina o pitanju teorije partije. Te razlike su mu jo
oitije na planu odnosa teorije i prakse. Mada ne negira
teoriju lenjinizma, on ipak instistira na ocjeni da se ne
sagledava sav domaaj Marksove teze u odnosu filozofije
i proletarijata. Mi bismo se. zadrali na nekim stavovima
koje smatramo neprihvatljivim.
Naa tema iziskuje da se zadrimo na Lenjinovoj teo
riji partije radnike klase. Pri razm atranju ove materije
treba poi od nekih Lenjinovih stavova o odnosu teorije
i prakse. To je nuno uiniti i zbog toga to se esto smatra
da je Lenjin praktiar (i to genijalni praktiar) i da je u
odnosu na to njegov doprinos teoriji skromniji. Time to
je on insistirao da treba usvojiti tu neopspomu istinu da
marksist mora voditi rauna o ivom ivotu, o tanim inje
nicama stvarnosti, a ne da se i dalje hvata za jueranju
teoriju koja. kao i svaka teorija, u najboljem sluaju samo
nabacuje osnovno, opte, samo se pribliava obuhvatanju
sloenosti realnog ivota, ne znai da je osporavao znaenje
teoretske analize. Ona je za njega bila vie rezultat obuhva-
tanja sloenosti realnog ivota, a m anje stalno i za sve vae
a istina.162) Teoriju je on shvaao kao rukovodstvo za akciju.

U1) Vidi. Partija proletarijata ..:. str. XXI.


>) On je insistirao da je nuno, ako elimo da se snaemo
u politikoj borbi, prouavati stvarnu historiju partije** ne toliko
ono to partije o sebi govore, nego ono to one rade, kako one
postupaju prilikom reavanja raznih politikih pitanja, kako se
ponaaju u stvarima koje zadiru u ivotne interese raznih dru-

96
Upoznavanje komunizma ne sastoji se samo u izuavanju
literature koja se tim fenomenom bavi. -Bez rada, pisao
je Lenjin, -bez borbe, knjiko poznavanje komunizma . . . ne
vredi apsolutno nita, jer ono bi produavalo stari raskid
izmeu teorije i prakse. .. Jo opasnije bi bilo kad bismo
poeli da usvajamo samo komunistike parole.163) U soci
jaldemokratskoj kritici ova gledita, a jo vie sovjetska
praksa, bili su ocijenjeni kao suprotstavljanje teorije i prak
se. Partijama koje su ostale prividno socijalistike naroito
je smetala realizacija programa Boljevike partije, jer je
time posredno otkrivena njihova reformistiko-oportunisti-
ka sutina.
U podjednakoj mjeri je neprihvatljivo i gledite da je
Lenjinova koncepcija o partiji novoga tipa iskljuivala
vezu s drugim radnikim partijama. Neosporno je, meu
tim, da je Marks jae naglaavao suradnju i neiskljuiva-
nje. Meutim, neosporno je i to da je do polarizacije u
meunarodnom radnikom pokretu, i to po najsutinskijim
pitanjima, dolo u Lenjinovo vrijeme prije svega zbog re
formistikog i oportunistikog stava koji je prevladavao u
'-eem dije'.u partija Druge internacionale. Sto se pak tie
odnosa prema menjevicima kao drugoj radnikoj partiji
v Rusiji, ovaj je vie odreen njihovim kontrarevolucionar-
r.im dranjem nego to je izraz programatske orijentacije
Boljevike partije.

2. NEKI PRINCIPI ORGANIZACIJE


Lenjinova shvaanja o partiji radnike klase vremenski
se mogu vezati za razdoblje oko 1903, odnosno za period*8
tvenih klasa... (V. I. Lenjin: Politike partije u Rusiji, knj.
8, str. 89).
,M) V. I. Lenjin: Iz. dela. knj. 14, str. 3. 9.

97
form iranja III intemacionale. Prve rasprave su vezane za
razdor RSDRP koji je imao za rezultat formiranje dviju
socijaldemokratskih partija. Pojava Komunistike intem a
cionale, izrada njene platforme i naela, samo e doprinijeti
definiranju karaktera partije novog tipa.161) Ove partije
se javljaju kao rezultat krize socijaldemokracije ije su
partije prestale zastupati klasne interese proletarijata.
Ostajui formalno na pozicijama marksizma, sluei se nje
govom frazeologijom, socijaldemokrati su vodili borbu pro
tiv boljevizma odriui mu meunarodno znaenje. Otuda
je pojava komunistikih partija i njihovo jaanje bilo po
praeno naglaenim antiboljevizmom.
Lenjinova koncepcija partije novog tipa u svojoj osnovi
ima tri glavna naela. Prvo, ona je najvii oblik klasne
organizacije: drugo, ustrojena je na naelima demokratskog
centralizma, i tree, partija je avangarda klase. Ova naela
?u meusobno tako povezana da ih je veoma teko izdvo
jeno razm atrati. Sam Lenjin ih je protkao dajui cjelovitu
fizionomiju revolucionarne partije proletarijata.

a) Partija najvii ob lik organizacije klase


U nekoliko svojih radova, a prije svega u Sto da se
radi? i -Korak naprijed, dva koraka nazad Lenjin je
postavio osnovu svoje teorije o partiji novog tipa.
Centralno mjesto u prvom redu zauzima odgovor na
pitanje: Kakva nam ie partija nuna? Lenjin iznosi slije
dea naela: -1) da nijedan revolucionarni pokret ne moe
biti vrst bez organizacije rukovodilaca koja je stabilna

1M) Poslije rasprave na temu: Uloga i struktura komuni


stike partije do i poslije osvajanja vlasti od proletarijata- i
usvojeni zakljuci 21 uslov-. u redovima lanica III inter-
nacionale razvila se borba oko prihvaanja uslova.

98
i koja odrava kontinuitet; 2) da, ukoliko je ira masa koja
se spontano ukljuuje u borbu, masa koja ini bazu pokreta
? koja uestvuje u njemu, utoliko je prea potreba za tak
vom organizacijom i utoliko ta organizacija mora biti vr
a ; 3) da se takva organizacija mora sastojati poglavito
od ljudi koji se profesionalno bave revolucionarnom delai-
nou: 4) da e u apsolutistikoj zemlji, ukoliko vie suzimo
sastav lanova takve organizacije do uea u njoj, samo
onih lanova koji se profesionalno bave revolucionarnom
djelatnou i koji su dobili profesionalnu spremu za voe
nje borbe protiv politike policije, utoliko tee biti .pohva
tati takvu organizaciju, i 5) utoliko e iri biti krug
ljudi iz radnike klase i iz ostalih drutvenih klasa koji e
imali mogunosti da uestvuju u pokretu i da aktivno rade
u njemu.16*) Drugim rijeima, ove su misli ponovljene i
razraene u djelu Korak naprijed, dva koraka nazad--, jer
se borba sa menjevikim dijelom pokreta tek razvijala.
Kritika Lenjinova stanovita vrena je s pozicija tenji
da se ne odbaci dio pripadnika pokreta. Meutim, time to
e odreeni broj radnika raditi u organizacijama koje ce
partija imati pod svojim utjecajem, ne moe biti nikako
ri jei o sektatvu On je smatrao da ... ukoliko nae par
tijske organizacije, koje ukljuuju u sebe stvarne socijal
demokrate, budu vre, ukoliko bude manje kolebljivosti
i nepostojanosti u samoj partiji, utoliko e iri, raznovrsni
ji, bogatiji i plodniji biti utjecaj partije na elemente radni
ke masa koji je okruuju i kojima ona rukovodi.. .--16*)
Na prvi pogled moe se stei dojam da je cijeli ovaj
problem sveden na organizaciono pitanje, jer je u centru
panje struktura partije, naela njenog ustrojstva. Meu-
*) V. I. Lenjin: Sto da se radi? Iz. dela. knj. 3, str. 329.
,M) V. I. Lenjin: Korak napred, dva koraka nazad, Iz. dela.
knj. 4, str. 191.

99
tim, ono to je sutinsko u Lenjinovim stavovima tie se
odreivanja odnosa partije i klase, partije i drugih organi
zacija klase.*1*7*) Lukaevski kazano to je bio odnos teorije
i prakse, to je bilo odreivanje odnosa politikog i organiza
cionog, pri emu je organizacija odreena kao forma po
sredovanja izmeu teorije i prakse.188)
Osnovna dilema koja je uvjetovala cijepanje radnikog
pokreta, jeste, kako smo ve naglasili, pitanje revolucije,
ocjene o njenim drutvenim pretpostavkama, formama i
mogunostima realizacije. Organizacioni fenomen bio je
jedan od tih bitnih preduvjeta za realizaciju revolucije.
Otuda nam se Lukaev rezime da - . . . za vanjski pokret
je. pak, postalo sudbonosno, to u to vrijeme nije nitko
shvatio (podrazumijevajui tu i Rozu Luksemburg) jedinstvo,
nerazdvojnu dijalektiku meuzavisnost oba pitanja-,1M)
(revolucije i organizacije, n. p.) ini prihvatljiv. P ri tome
mislimo na odnos revolucije u Rusiji i ruske radnike orga
nizacije. Iz specifinosti preduvjeta za revoluciju i uvjeta
i') u citiranoj raspravi Lenjin po stepenu organiziranosti
i konspirativnosti razlikuje ove organizacije radnike klase: -1)
organizacije revolucionara) 2) organizacije radnika to razno
vrsnije (ja se ograniavam na radniku klasu, pretpostavljajui
kao neto to se samo po sebi razume da e i izvesni elementi
drugih klasa ui ovamo, pod izvjesnim uslovima). Te dve kate
gorije ine partiju. Dalje: 3) organizacije radnika koje se nasla
njaju na partiju) 4) organizacije radnika koje se naslanjaju na
partiju, ali se faktiki potinjavaju njenoj kontroli i njenu ru
kovoenju; 5) neorganizirani elementi radnike klase koji se
donekle takode potinjavaju, bar u sluajevima krupnih mani
festacija klasne borbe, rukovoenju socijaldemokratije. Na ova
kav nain je Lenjin odredio granicu partije, dok on smatra da
je u Martova granica partije potpuno neodreena. Kakva je
.korist od te rasplinutosti? To unosi dezorganizirajue ideje me-
anja klase i partije. (Ibidem, str. 197).
,w) G. Lukacs: o.c., str. 114.
,M) G. Lukacs: Ibidem, str. 114.

10 0
djelovanja RSDRP treba poi pri analizi nekih Lenjinovih
konstatacija. Van svake sumnje da su teki i.egalni rad,
nivo svijesti i obrazovanja, pomanjkanje demokratskih tra
dicija, odnosno carski despotizam, imali neposrednog utje
caja na Lenjinovu koncepciju partije.170)
Meutim, to ne znai da je ta koncepcija specifino
ruska i da u njoj ne nalazimo neke osnovne principe
koji su postali osnov za formiranje revolucionarnih organi
zacija radnike klase. Prije svega mislimo na naelo demo
kratskog centralizma, zatim na ocjenu da je takva partija
najvii oblik klasne organizacije radnike klase i s tim u
vezi da je ona njena idejna i politika avangarda.

b) Demokratski centralizam
Naelo demokratskog centralizma171) jedan je od ka
mena na kojem se spotie radniki pokret od svog formi
ranja pa do naih dana. Objektivne osnove za razliita sta
novita prua i injenica da je ovo naelo mogue veoma
iroko tumaiti. Zapravo sam je pojam sloen od dva dijela
koji meusobno nisu lako spojivi. Prije bi se moglo rei da
se veoma lako iskljuuju.17
17) U djelu to da se radi? Lenjin istie da e oni biti
uvijek protiv suavanja politike borbe do zavjere, ali to nije
poricalo neophodnost jake revolucionarne organizacije, za
koju je konspirativnost tako neophodan uslov, da svi ostali
uslovi (broj lanova, njihov izbor, funkcije itd.) moraju biti do
vedeni s njim u sklad. (Nav, djelo, Iz. dela, knj. 3, str. 339).
1TI) Pod demokratskim centralizmom podrazumijevamo i
tav niz procesa vezanih za odnos viih i niih organa u jednoj
politikoj partiji. Ovo je naelo bitno odredilo cjelokupnu struk
turu proleterske partije novog tipa. Demokratski centralizam iz
raava se i u potinjavanju manjine veini poto se u demok
ratskoj proceduri i atmosferi veina odluila za odreeno sta
novite. Razmatrajui ovaj princip potrebno ga je postaviti u

101
Naelno govorei centralizam ne protivurjei demokra
ciji. ve je na odreen nain uvjetuje, jer pored ostalog
iskljuuje anarhiju kao prepreku svakom provoenju de
mokratskih naela. Meutim, s druge strane, centralizam u
sebi uvijek sadri odgovarajui nivo organienja demokra
cije. To je. uostalom, karakteristika svake organizacije. Zato
bismo razm atranje ovog naela poeli konstatacijom da
centralizam organiava demokraciju, a demokracija sa svo
je strane organiava centralizam. V jetina i talentiranost
jednog lidera, rukovodee grupe ili partije sastoji se u tome
da pronae pravu dodirnu taku meu ovim fenomenima.
ei je sluaj da do toga nije dolo. Meunarodni komu
nistiki pokret bogatiji je prim jerim a da se demokratski
centralizam manifestirao kao centralizam i da je provo
enje ovog naela nailazilo na brojne tekoe. Birokratizam
kao popratna i stalno prisutna pojava u klasnom drutvu
najdirektnije je suprotstavljen ostvarenju naela demokrat
skog centralizma. Otuda je i nuno s panjom uporeivati
teorijska stanovita sa stvarnim odnosima.
Insistirajui na naelu demokratskog centralizma. Le-
njin je oekivao da e to dati za rezultat da Partija bude
osloboena od nediscipline, anarhije i stranih idejnih utje
caja i frakcijskih borbi. Ve maja 1904. godine Lenjin kon-
odreene historijske uvjete. Tako je kako emo to vidjeti, u pe
riodu ilegalnog rada i -ratnog komunizma- ovo naelo bilo te
ko provoditi u Boljevikoj partiji. Po Lenjinu -iroki demo
kratski princip- trai dva vana uslova: prvo. potpun publicitet
i. drugo, izbornost svih funkcija. Ovaj drugi princip dobrim di
jelom nije mogao biti primijenjivan u veem dijelu perioda koji
izuavamo, izuzev to su se redovnim putem konstituirali cent
ralni partijski organi. Kod takvog stanja stvari sve se bazira na
drugarstvu. Drugarsko povjerenje meu revolucionarima je. pi
sao je Lenjin, -neto vie nego .demokrat i zam'-. Ono osigurava
visoki stepen kontrole jer se zasniva na osjeaju odgovornosti.
(V. I. Lenjin, ibidem, str. 343. 344.).

10 2
statira da ->... svako malo neslaganje moe postati veliko
ako se na njemu insistira, ako se ono istie u prvi plan, ako
se poenu izna'aziti svi koreni i sve grane tog neslaganja.
Svako malo neslaganje mae dobiti ogroman znaaj ako ono
poslui kao polazna taka zaokreta k izvesnim pogrenim
shvatanjima i ako se ta pogrena shvatanja spoje, usled
novih i daljnjih razmimoilaenja, s anarhistikim postupci
ma koji dovode partiju do rascepaV72) Kasnije, u periodu
otrih frakcijskih borbi i u toku izgradnje sovjetskog poli
tikog sistema, ova misao e biti eto ponavljana.
Ideja demokratskog centralizma javlja se kako iz pro-
tivurjene prirode klasnog drutva, odnosno slabosti koje iz
toga proizlaze u redovima radnikog pokreta i njegovih
politikih organizacija, tako naroito iz potrebe da ove budu
na visokom stepenu organiziranosti i efikasnosti. To ne
znai da ovo naelo nije, vie ili manje, karakteristino i za
druge partije i institucije suvremenog drutva. Naglaeno
insistiranje na demokratski centra.izam uvijek je dokaz
dvojakih slabosti i to: da u partiji postoje snage koje ne
potivaju demokratsku proceduru, ili pak da prevladavaju
grupe koje pod vidom demokratskog centralizma mono
poliziraju partijski ivot, kako u procesu donoenja tako i
izvravanja odluka. Statutarne odredbe osigurale su par
tiju u prvom sluaju, dok je onaj drugi bio zanemaren.
Osiguravajui svoju efikasnost primjenom naela demokrat
skog centralizma, naroito u vrhovima, ona nije samu sebe
titila od birokratizacije, otvarala je mogunost udaljava
nja od lanstva, a time i od klase.
Jo 1902. godine, piui o ilegalnim uvjetima djelova
n ja173) Lenjin naglaava: Mi moramo centralizovati ruko-
) V. I. Lenjin: Korak .... str. 187. 188.
,73) V. I. Lenjin: Pismo drugu o naim organizacionim zada
cima, Iz. dela. knj. 3. str. 141.

103
voenje pokretom. Mi moramo tako isto (moramo zato to
bez informiranosti centralizacija nije mogua) to jae de-
centralizovati odgovornost pred partijom svakog pojedinog
lana, svakog uesnika u radu, svakog kruoka koji je u
partiji ili joj je sasvim blizak. Ova decentralizacija je ne
ophodan uslov revolucionarne centralizacije i njen neopho
dan korektiv174) (m. p.). Insistirajui na tome da partijski
centar mora ne samo da savjetuje, ubjeuje i diskutira ve
i da stvarno dirigira orkestrom, Lenjin naglaava da se
tano mora znati u to i gdje ko svira.175)
Kolikogod je ovo stanovite nastalo kao reakcija na
rasplinutost i dezorganizaciju koja je zahvatila socijalde
mokraciju. ipak treba prim ijetiti da je postavka o centrali
zaciji rukovoenja i decentralizaciji odgovornosti takav si
stem odnosa koji kad postane trajan (m. p.) mora imati
i negativne posljedice. Pozitivno je to rukovodstvo moe
doznati, mada u ogranienoj mjeri, to misli lanstvo, ali se

1T4) Na drugom mjestu istog lanka, poto govori o disciplini


(tu on pravi razlike za raznosae je potrebna konspiracija i
vojna disciplina, za propagandiste je potrebna konspiracija a
vojna disciplina kudikamo manje itd. Raznosai moraju biti la
novi SDRPR.), Lenjin zakljuuje: -Doli smo do veoma vanog
principa ele partijske organizacije i partijske delatnosti: ako
je u pogledu idejnog i praktinog rukovoenja pokretom i revo
lucionarnom borbom proletarijata potrebna to vea centraliza
cija. onda je u pogledu informiranosti centra partije (a. prema
tome. i ele partije uope) o pokretu i u pogledu odgovornosti
pred partijom potrebna to vea decentralizacija. (V. I. Lenjin:
knj. 3, str. 440, 441). Decentralizacija nije samo nuna zbog stva
ranja mogunosti djelovanja centra, ve i zbog ograniavanja
njegove svemoi.
,7S) V. I. Lenjin: o.c.. str. 441. -Odbiti da se potinjava ru
kovoenju centara, istie Lenjin na drugom mjestu, -isto je
to i odbiti da bude u partiji, isto je to i razarati partiju. (V.
I. Lenjin. Korak..., str. 283.).

104
ne postie i obrnuto. Time je prirodni tok ostvarenja nae
la demokratskog centralizma prekinut.
Pri razmatranju naela demokratskog centralizma
uvijek je odnos prema manjini, odnosno odnos manjine
prema odlukama veina stalno prisutna dilema. To je zapra
vo. kako smo istakli, jedna cd manifestacija ove pojave.
Pitanje se postavi esto praktino. Da li je manjina obave
zna da, osim to je duna da izvrava odluke koje je vei
na usvojila, odustane od borbe za naela koja je ona u pro
cesu donoenja tih odluka zastupala?U Statutu donesenom
1905. godine daje se uvjetno ta garancija. Manjina sada
ima bezuslovno, partijskim statutom zagarantovano pravo
da brani svoje poglede, vodi idejnu borbu samo da te
raspre i nesuglasice ne dovode do dezorganizacije. ne ome
taju pozitivan rad, ne cepaju nae snage, ne koe sloenu
borbu protiv apsolutizma i kapitalizma--.17*) Po razvoju
dogaaja mi smo skloni zakljuku da je ova formulacija
vie izraz tenji da se manjina (tada pod formom menjevi-
zma) zadri u Partiji i da se pokua izbjei rascjep, nego
to je to naelo koje bi se moglo zastupati.177)
Kolikogod je nelogino da jedna grupa, koja se sa
svojim idejama nije probila, mora prestati da ih zastupa,
propagira itd. (jer nije rijedak sluaj da su oni koji su ostali
,7#) V. I. Lenjin: Izvjetaj o III kongresu..., Iz. dela. knj.
4, str. 433.
,77) Sam Lenjin u izvjetaju istie da je . .. trei kongres
uinio sve da bi onemoguio sva opadanja da veina zloupotreb-
ljuje svoju nadmonost, da vri mehaniki pritisak, da centralne
partijske ustanove postupaju despotski itd.- (Ibidem, str. 434).
Kako emo vidjeti, ovako je postupljeno samo u sluaju kad se
Partija pribojavala rascjepa koji bi doao u nepogodno vrijeme.
Vie je ovo posljedica taktike nego insistiranje na jednom nae
lu. Zato smatramo neprihvatljivim gledita nekih naih autora
da je Lenjin pretpostavljao, dozvoljavao mogunost djelovanja
frakcije. (Vidi 4 glavu rada).

105
u manjini bili u pravu)17S), toliko je i neostvarijivo da se
pripovijeda jedno, a radi drugo. Kad-tad ta nedosljednost
mora da partiji nanese tetu. Najee pod vidom prava
da se i dalje zastupaju vlastiti stavovi eli se u stvari izbje
i uee u izvravanju odluke veine. Ova protivujenost
po nam a je teko rijeiva. U slijedeoj glavi mi razm atralo
ire ovaj problem. Za sada bismo istakli da se partija ne
moe odrati bez potivanja ovog naela, a njegova primjena
u odgovarajuoj situaciji moe objektivno biti i protivna
irim sutinskim interesima partije i klase.
Meutim, sigurni smo u jedno da se ocjena stupnja
demokratinosti u jednoj partiji, a posebno njena stvarna
dem okratska uloga, ne moe cijeniti samo na osnovu njenog
unutranjeg ustrojstva, - . . . nego sa stanovita njene uloge
u irem kontekstu drutvenih odnosa, u kontekstu njenih
odnosa sa klasom i njene uloge u politikom sistemu kao
cjelini*. To ne znai da karakter ustrojstva partije ne mora
biti usklaen s funkcijama koje ona u drutvu vri.*17*)

c) Partija kao avangarda klase


Razmatrajui cdnos klasa partija, a posebno poglav
lje diktature klase ili partije, mi smo postavili osnovu za
razm atranje Lenjinove teze o partiji kao avangardi klase.
Upozorili smo na to da organizaciona odvojenost partije
od klase egzistira na slojevitosti svijesti radnike klase,
na razlici u nivou svijesti lanova partije i ostalih pripadni
ka radnike klase, odnosno na ocjeni da je radnika klasa
heterogena i da o nivou njene idejne i politike zrelosti
zavisi u kojoj mjeri je ta podvojenost izraena.
,7S) Vidi na temu odnosa veine i manjine raspravu V. Baka-
rida. -Borba-, 24. VII 1966.
17*) Vidi: N. Pei: Marks i suvremenost, II, Beograd. 1964.
str. 168.

10 6
1) Lenjin je insistirao na tome da ne treba mesa ti
partiju kao avangardu radnike klase s itavom klasom.. .
i to usled toga to postoji razlika u stepenu svesnostd i ste-
penu aktivnosti i potrebno je sprovesti razliku po stepenu
blizine partiji.1'*) To, meutim, ne znai da organizaciona
podvojenost partije i klase ima neminovno za rezultat idej
nu podvojenost mada na njoj poiva. Razvoj svijesti klase
i svijesti Komunistike partije manifestira se kao jedinstven
proces. Luka, kako smo istakli, to jedinstvo vidi u organi
zacionoj odvojenosti klase i partije. Zbog injenice da avan
garda izraava na veem nivou (partija je zbog toga i naj
vii oblik organizacije proletarijata) interese klase (svijest
klase), ona mora adekvatno tome postaviti i organizacione
odnose.,,,) Neki autori, pa i nai, istiu da je time pojam
klasne svijesti izjednaen sa pojmom partijske svijesti,
odnosno pojam proleterske revolucije sa pojmom politike

,80) V. I. Lenjin: Korak napred, dva koraka nazad. Iz. dela,


knj. 4, str. 191, 192. U istom radu on naglaava da: Zaboraviti
razliku izmeu avangardnog odreda i masa koje tee k njemu:
zaboraviti stalnu obavezu avangardnog odreda, da uzdie sve
ire i ire slojeve na taj vii nivo, znailo bi samo sebe zavara
vati, zatvarati oi pred veliinom zadatka (Ibidem, str. 335).
Lefevr je u djelu Lenjinova misao izrazio isti problem ovim
rijeima: Izmeu partije i klase postoji razlika, jedinstvo i
neprekidno uzajamno dejstvo. Marksistika partija je u isti mah
deo radnike klase njena avangarda, koja je snabdevena tim
glavnim orujem: teorijom, poznavanjem zakona drutvenog
razvitka i preobraaja. Pomou partije, teorija saznanje
vodi i usmerava radniku borbu. Partija ne moe nita bez klase,
a ni klasa bez partije ne moe mnogo da uini. (A. Lefevr,
Nav. djelo, str. 228).
") Da bi bila faktiki svestan tuma, pisao je Lenjin 1904.
godine, partija mora umeti da izgradi organizacine odnose koji
e obzebeivati izvestan nivo svesnosti i sistematski podizati taj
nivo. (V. I. Lenjin: ibidem, str. 205).

107
revolucije.182) Pri lome se upozorava da je kod toga bilo
presudno zanemarivanje partije kao teoretske avangarde,18*)
odnosno zamjena tog principa principom politikog rukovo
enja djelatnou klase.
U svakom sluaju mogua su dva meusobna oprena
gledita. Prvi bi se svodio na to da se djelatnost, svijest
i drutvena uloga klase zamijeni rukovodeom ulogom
avangarde te da se u krajnjoj konsekvenci partija
identificira s klasom.184) Drugi, ne manje pogrean stav,
sadri negaciju uloge avangarde, prenaglaava ulogu stihij-
nosti i spontanosti.185) Drugim rijeima, u prvom se sluaju

,8i) Lj. Tadi: Skice o Lenjinovoj teoriji partije, -Nae te


me, 1-2/1964, str. 25.
,8S) Naglaava se da je Marks pod partijom podrazumijevao
avangardu koja je teoretski rukovodilac klase i otuda ona ni u
kojem pogledu ne moe da zamijeni klasu. Meutim, i kod ovih
autora ne mimoilazi se ocjena da -u svojoj borbi protiv ujedi
njene vlasti imunih klasa, proletarijat moe djelovati kao klasa
samo ako se organizira u posebnu politiku partiju. (Marks-
-Engels: Iz. dela, t .II, str. 343).
U fazi formiranja naunog socijalizma iz razumljivih razlo
ga, u prvom planu je idejna borba, znanje, dok se nunost orga
niziranosti javlja u kasnijoj fazi. Otuda su znanje i organizacija
dvije komponente Marksove revolucionarne proleterske partije.
(Vidi: Marks i suvremenost, str. 224).
,S4) Historijski gledano staljinizam je jedan takav postupak.
Tu je proces identificiranja partije i klase dobio daljnju loginu
dimenziju, partija je zamijenjivana njenim avangardnim dije
lom, da bi se ta piramida zatvorila na vrhu prenaglaavanjem
uloge grupe ljudi ili jedne linosti u drutvenom razvoju.
18S) U pravu je Luka kad istie da: -Lenjinova zamisao
organizacije znai dvostruki prekid s mehanikim fatalizrnom:
kako s onim koji klasnu svijest proletarijata shvaa kao meha
niki proizvod njegovog klasnog poloaja, tako i s onim koji u
samoj revoluciji vidi samo mehaniki izraz ekonomskih snaga
koje su fatalistiki izbile i koje pri dovoljnoj .zrelosti objek
tivnih uvjeta revolucije tako rei automatski vode proleta
rijat do pobjede... Dranje proletarijata, njegova odlunost i

108
radi o pravljenju revolucije, a u drugom o njenom ieki
vanju.18'5) U oba sluaja, meutim, moe se doi samo do
politike, ali ne i socijalne revolucije koja moe nastati kao
rezultat uea klase kao cjeline, odnosno kao svjesni, orga
nizirani akt politikih subjekata, meu kojima politikoj
partiji radnike klase najea pripada centralno mjesto.

2) Pri razmatranju partije kao avangarde klase istie


se odnos spontanosti pokreta i uloga avangarde, odnosno
ekonomskog i politikog faktora. S tim u vezi uporeuju
se gledita klasika i Lenjina i pri tome naglaava da je
Marks bio vie za spontani nain djelovanja, dok je Lenjin.
dajui primat organiziranosti, do maksimuma bio oslonjen
na ulogu avangarde.18) Imamo dojam da se najprije grijei
u tome to se, kako smo naglasili, zanemaruje panja koju

visina klasne svijesti nije ni u kom sluaju neto to fatalisti-


kom nunou proizlazi iz njegova ekonomskog poloaja. (G.
Lukacs: Lenjin studija o povezanosti njegove misli, Poli
tika misao*i, 1965, br. 2, str. 140, 141).
,8') Meutim, po tome kako se gleda na pitanje revolucije
moemo zakljuiti o karakteru organizacije i u pravu je Luka
kad istie da . .. pitanje organizacije jedne revolucionarne par
tije moe se organski razviti samo iz teorije same revolucije.
U asu kad je revolucija aktuelna, onda se i njeno pravlje
nje drukije postavlja a s tim u vezi mijenja se i odnos partije
i klase, odnosno pitanje organizacije za proletarijat ima novi
smisao (G. Lukacs: o. c., str. 113, 141).
,87) Ne moe se, kae Lenjin, mehaniki dijeliti politiko
od organizacionog ... Razlika izmeu Lenjinove koncepcije par
tije i ostalih koncepcija, poiva prije svega na tome to on s
jedne strane dublje i ozbiljnije nego drugi shvaa diferenciju
unutar proletarijata (nastanak radnike aristokracije) i to s
druge strane vidi revolucionarnu suradnju proletarijata s dru
gim klasama. .. Otuda slijedi poveano znaenje proletarijata
u pripremanju i voenju revolucije, a o tu d o p e t v o d e a u loga
p a r tije s p r a m r a d n i k e k la s e (m. p.). (Ibidem, str. 139).

109
je Marks poklanjao pitanju organizacije da bi se zatim i u
tom pogledu jae naglasile razlike izmeu njega i Lenjina.
Spontanost i organiziranost, stihijnost i svjesnost u re
volucionarnom procesu, mada su razliite manifestacije, nisu
i suprostavljene. Kao to se organiziranost ne moe oslobo
diti spontanosti, tako i ova u sebi uvijek sadri izvjestan
stepen organizacije. Jo je naglaenija povezanost stihijskog
i svjesnog. Stihijnost je poetna faza pokreta dok je s v je
snost izraz, stepen njegove zrelosti koja se izraava u jedin
stvu misli i akcije. Jedinstvo procesa prisutno je u oba slu
aja. Ono to je jedinstveno ne mora tei uporedo, odnosno
ne mora mehaniki proizlaziti jedno iz drugog. Tako je
teoretsko uenje (znai odreeni nivo svjesnosti) socijalde
mokracije, po Lenjinu. poniklo sasvim nezavisno od sponta
nog rastenja radnikog pokreta.188)
Spontanost uzeta izolirano, sama za sebe, za Lenjina
vodi k buroaskoj ideologiji, s tim da se ova najee ispo-
Ijava kao zahtjev za preferiranjem ekonomskih oblika bor
be,189) odnosno o davanju politikog karaktera toj borbi.

,e8) Vidi: ta da se radi? str. 250. Lenjin istie misao da


socijalizam i klasna borba nastaju jedno pored drugog, a ne jed
no iz drugoga, i pod razliitim uvjetim a. . . Socijalistika svijest
je, dakle, neto to je spolja uneseno u klasnu borbu proletarija
ta. a ne neto to je iz nje nastalo spontano. (V. I. Lenjin: o. c.,
str. 255, 256).
>) Lenjin nije bio protiv ekonomske borbe, ve ju je smatrao
preuskom osnovom za razvoj svijesti radnike klase. -Klasna po
litika svest moe biti donesena radniku samo spplja. tj. izvan
ekonomske borbe, izvan oblasti odnosa radnika prema poslo
davcu. Oblast iz koje se jedino i moe pocrpsti to znanje jeste
oblast odnosa svih klasa i slojeva prema dravi i vladi, oblast
uzajamnih odnosa medu svim klasama. (Ibidem, str. 291). Ova i
neke druge konstatacije upuuju na primjedbu da je Lenjin, uza
svu prednost koju u revolucionarnom previranju ima politika,
ipak, nedovoljno upozoravao na politiki efekat ekonomske bor-

110
Nasuprot tome on je isticao da ukoliko je spontani polet
masa vei, ukoliko pokret postaje iri, utoliko neuporedivo
bre raste potreba za masom svjesnosti i u teoretskom i u
politikom i organizacionom radu socijaldemokracije.190)
Otuda za njega i proizlaze zadaci ruske socijaldemokracije,
tj. unoenje socijalistike ideje u politiku samosvijest, u
masu proletarijata i organiziranje revolucionarne partije
nerazdvojno povezane sa spontanim radnikim pokretom
(m. p.). Na takav nain dolazi do spajanja radnikog pokreta
sa socijalizmom.191)

3) Odnos radnike klase i inteligencije, njene uloge


u formiranju svijesti klase bio je razmatran ve u prvim
Lenjinovim radovima, a posebno u spisu: ta da se radi?
Konstatirajui da bez revolucionarne teorije ne moe biti
ni revolucionarnog .pokreta, Lenjin je naglaavao ulogu
teorije u razvoju radnikog pokreta. On je naroito na tome
insistirao tada, jer je u .poetku prevladavao prakticizam
i oportunizam. Lenjiin je zahtijevao da se iskustva kritiki
provjeravaju i da pri tome treba poi od uvjerenja da
>-.. . ulogu avangardnog borca moe odigrati samo partija
koja se rukovodi naprednom teorijom.192) Otuda je pored
ekonomskog i politikog vida potrebno voditi i teoretsku
borbu.193) U istoj raspravi Lenjin insistira na ocjeni da je*194
be, odnosno potrebu njene demokratizacije. Tana je donekle
primjedba Tadia da je za Lenjina demokracija jedna od kate-
ogrija samo iz politike oblasti (Vidi, Lj. Tadi, o.c.. str. 29).
,90) Ibidem, str. 267.
19) Vidi: V. I. Lenjin: Najprei zadaci naeg pokreta, Iz.
dela, knj. 3, str. 216.
194) V. I. Lenjin: ta da s e ..., str. 242, 243.
1M) Lenjin upozorava na poznatu misao iz Predgovora za
njemaki seljaki rat u kojem Engels istie: Naroito e biti
dunost voa da sebi sve vie razjasne sva teoriska pitanja, da
se sve vie oslobaaju preivjelih fraza koje pripadaju starom

111
socijalistika svijest izvana unesena u klasnu borbu prole
tarijata i da je u njenom formiranju odluujuu ulogu odi
grala inteligencija.1''*)
Otuda oni koji istiu Lenjinov stav prem a inteligenciji,
u pozitivnom smislu, insistiraju na ovom djelu. Meutim,
pri upozoravanju n a evoluciju Lenjinova stava prema inte
ligenciji, spominje se pored ostalih djelo Korak napred, dva
koraka nazad, koje je pisano dvije godine kasnjie u uvjetima
otre borbe na form iranju partije novog tipa. Ovdje Lenjin
ve jasno naglaava svoju suzdrljivost i nepovjerenje pre
ma inteligenciji. To se temelji na ocjeni da je ona karakte
ristina po naglaenom individualizmu i nesposobnou za
disciplinu i organizaciju, to je i ini razliitom od prole
tarijata. U ovim loim osobinama Lenjin je vidio jedno
od objanjenja intelektualske mlitavosti i nepostojanosti.

pogledu na svijet, i da vazda imaju u vidu da socijalizam, otka


ko je postao nauka, zahtijeva da se gaji kao nauka, tj. da se
studira. (K. Mara - F. Engels: Iz. djela I, str. 596).
1W) U navedenom djelu Lenjin pie: Rekli smo da socijal
demokratske svesti kod radnika nije moglo ni biti. Ona je mogla
biti donesena samo spolj a ... Uenje socijalizma izraslo je iz
onih filozofskih, istorijskih i ekonomskih teorija koje su raz
raivali obrazovani predstavnici imunih klasa, inteligencije.
Osnivai modernog naunog socijalizma, Marks i Engels pripa
dali su i sami po svom socijalnom poloaju, buroaskoj inteli
genciji (Ibidem, str. 248). U suvremenim razmatranjima odnos
partije i inteligencije, pa i u nas, u tenji da se naglasi njen
prioritetni znaaj u kreiranju svijesti i politike klase, insistira
se na ovom Lenjinovom stanovitu. Pri tome se ne vodi dovolj
no rauna o tome da je za razliku od Marksova vremena danas
proletarijat u daleko povoljnijem poloaju to se tie nivoa
njegove zrelosti da kreira i svoju ideologiju, a naroito politiku.
Stavie proletarijat bez takvog poloaja u drutvu koji njemu
po njegovoj historijskoj ulozi pripada i ne moe biti pretvoren
iz objekta u subjekt drutvenih zbivanja.

112
Smatrao je da ove osobine proizlaze iz uvjeta ivota i rada,
odnosno sitnoburviske egzistencije.195)
Sve do pred kraj svoje djelatnosti Lenjin je bio priti
snut dojmom o loem dranju inteligencije prema osnov
nim interesima ruske revolucije, odnosno putovima njene
realizacije. U asu kad je u vrsto organiziranoj i veoma
discipliniranoj partiji vidio izlaz u prebroenju krize
socijaldemokracije, njemu su individualizam i nepodreiva-
nje predstavljali osnovnu prepreku. U podjednakoj je mjeri
aktivni i pasivni otpor u periodu uspostavljanja sovjetske
vlasti doprinosio opem zakljuku da se proletarijat i inte
ligencija nalaze u antagonistikom odnosu.
Pretvamje ovog stanja za ope pravilo i sklonosti inte
ligencije da ne uvaava neke elemente realne stvarnosti
doprinijet e stalno prisutnom nepovjerenju. Ovaj se odnos
samo razliito manifestira196) a ima podjednake tetne po
sljedice. Stie se dojam da je Lenjin pri traenju izlaza iz
drutvene krize koncem graanskog rata bio svjestan te
injenice. Mi nismo skloni da tadanje insistiranje na kori
tenju inteligencije, o emu je bilo rijei u drugoj glavi,
shvatimo samo kao posljedicu nunosti. Jer Lenjin je tada
isticao da privlaenje buroaske inteligencije na rad jeste
sada neposredan, sazreo i neophodan zadatak dana. Bilo bi
do apsurda smeno kad bismo u tom privlaenju videli
nekakvo kolebanje vlasti, nekakvo odstupanje od principa
19S) Vidi: V. I. Lenjin: K orak... str. 199, 200. Pored ostalog
tu on naglaava, citirajui K. Kauckog. da intelektualac ne
stoji ni u kakvoj ekonomskoj suprotnosti prema proleterijatu.
No njegov ivotni poloaj i uslovi rada nisu proleterski, iz to
ga izrasta suprotnost u osjeanju i miljenju.
) Nepovjerenje prema radnikoj klasi inteligencija izra
ava nevjernicom u njegovu ivotnu sposobnost, a dok se
to nepovjerenje prema inteligenciji ispoljava dovoenjem u
pitanje njene iskrenosti.

113
socijalizma, ili nekakav nedozvoljeni kompromis s buroa
zijom. Zastupati takvo miljenje znailo bi bez ikakvog
smisla ponavljati reci koje se odnose na potpuno drugi
peno delatnosti revolucionarnih proleterskih partija-*.*1*7)
Oito je da se: prvo, saradnja sa inteligencijom po
mnogim sm atrala kompromisom, i drugo, da je nepovjere
nje prem a njoj vezano za odreeni vremenski period. Mi
smo zbog toga skloni zakljuku da se Lenjinov stav prema
inteligenciji, kad se uvae svi aspekti u cijelosti njegova
uenja ne moe sm atrati kao subjektivizam, sektatvo i na
toj osnovi nastalo nepovjerenje, nato bi upuivala, moda,
analiza nekih tekstova, lo m anje bi se to moglo izvesti iz
politike prakse. Meutim, neosporno je i to da je njegovo
insistiranje na individualizmu i nedisciplino1**) kao slabosti
ma inteligencije odraz i njegova shvaanja karaktera
i strukture partije radnike klase.

Instistiranje na naelu demokratskog centralizma i stro


ge discipline suavalo je u izvjesnoj m jen okvire idejne
borbe unutar Partije i pokreta kao cjeline. Razne struje
u toj borbi miljenju najee nosi inteligencija i otuda je
pri takvom stanju stvari ona najee na udaru i to onaj
njen dio koji u tom asu nije na poziciji veine. Vodei
**7) V. I. Lenjin: Prvi koncept lanka -Neposredni zadaci
sovjetske vlasti-*. Iz. dela. knj. 12, str. 182.
'**) I ovdje je koliko interesantan toliko i sporan onaj dio
rada (-Korak naprijed, dva koraka nazad) gdje se iscrpno
citira Kaucki. Budui da proleter nije -nita kao iaolovana in
dividua. crpe svoju snagu i afirmaciju iz organizacije (otuda
i zakljuak da proleterijat i nema drugog oruja u borbi za
vlast osim organizacije), dok se intelektualac moe afirmirati
zahvaljujui samo svojoj linosti. Najpotpunija sloboda za tu li
nost njemu izgleda kao prvi preduslov uspjenog djelovanja.
-Intelektualac se cijelini povinjava iz nunosti a ne iz vlastite
sklonosti. (V. I. Lenjin, Nav. delo, str. 249).

114
borbu protiv intelektualistikih skretanja, komunistike
partije su esto zapostavljale opasnosti koje dolaze od osta
lih sitnoburoaskih elemenata a posebno sitnih robnih pro
izvoaa. Tu prije svega mislimo na brojni seljaki element
koji zbog svog prevladavanja u drutvu vri snaan utjecaj.
U nerazvijenim drutvima podjenako su opasne
kako tenja za ouvanje sitnovlasnikih interesa tako i za
odreene drutvene funkcije koje osiguravaju drutvene pri
vilegije i povlateni materijalni poloaj. Ovaj posljednji
monopol nije iskljuivo rezerviran za inteligenciju, ve
predstavnike svih drutvenih slojeva, mada je ona tu naj
brojnija. Iako e o tome biti rijei u zasebnom poglavlju,
ovdje emo, radi potrebne jasnoe, istai da je proces biro-
kratizacije zahvatio u toku izgradnje sovjetskog politikog
sistema i one kadrove koji su neposredno doli iz redova
neposrednih proizvoaa ili profesionalnih revolucionara.
Odnos avangarde i klase mora biti postavljen tako da
se izbjegnu dvije tetne krajnosti. Partija ne moe u jed
nom sluaju biti avangarda ako zaostaje za akcijom klase,
a u drugom ona se izlae riziku izolacije ako je od nje pre
vie udaljena. Vodea partija proletarijata, istie Luka.
moe svoje odreenje ispuniti samo onda ako je ona uvijek
jedan korak ispred masa koje se bore, da bi im mogla
pokazati put (m. p.). Ipak, uvjek samo jedan korak ispred,
kako bi uvijek mogla ostati voa njihove borbe.199)
A. Grami je iznio miljenje po kojem partija mora rukovo
diti klasom i prije dolaska na vlast s tim da i onda kad
bude rukovodea, kad doe na vlast, mora ostati vodea.200)
Time je on upozoravao na potrebu tranform adje samog
pojma avangarde, hegemonije.

,w) G. Lukacs: Lenjin . . . , str. 143.


*) A. Gramsci: II Risorgimento, Torino, 1955, strana. 70.

115
Mada je razliitno shvaanje avangardne uloge partije
imalo i tetnih reperkusija u razvoju komunistikog radni
kog pokreta, to jo uvijek ne znai da se ta pojava moe
izvoditi iz Lenjinove koncepcije partije novog tipa. Koli
kogod Lenjin nije govorio izriito o transformaciji drutve
ne uloge partije to se ipak moe iz konteksta cijelog njego
va uenja naslutiti i takva mogunost i potreba. Za nas za
sada ostaje otvoreno samo pitanje da li je do tog procesa
dolo, ili moglo doi, u periodu koji razmatramo. Pokuat
emo zauzeti na stav u slijedeem poglavlju.

116
IV. UNUTARPARTIJSKA DEMOKRACIJA

Demokratski centralizam kao osnovno naelo od kojeg


se polazi pri izgradnji partije novog tipa, pretpostavlja
demokraciju i disciplinu. Historija RKP (b) bogata je dile
mama koje su se kretale od strogog pridravanja odluka
centra do otvorenih frakcijskih borbi koje su dovodile
u pitanje njeno idejno i organizaciono jedinstvo. Borba
miljenja je voena u cijelom periodu (od 1903. do 1922)
koji je u centru nae panje. U najranijoj fazi to je bila
borba oko ustrojstva Partije i pitanje proleterske revoluci
je, dok je u p red ok tobarskom periodu iskrsla dilema oko
ocjene zrelosti Rusije za revoluciju. U periodu uspostavlja
nja sovjetske vlasti i graanskog rata sporno je bilo, pored
ostalog, gledite o mirovnom ugovoru da bi uvena diskusi
ja o sindikatima i Novoj ekonomskoj politici otvorila u
jaoj formi raspravu o temeljnim pitanjima razvoja socija
lizma. U centar panje je doao odnos partije i klase, klase
i drave, proletarijata i seljatva, odnosno grada i sela itd.
Ako bismo htjeli odrediti faze sa stanovita razvoja
unutarpartijske demokracije u periodu od 1917. do 1921.

117
godine, onda bismo, moda, mogli po sadrim prihvatiti dva
razdoblja od kojih bi jedno bilo vezano za tzv. period rat
nog komunizma (ljeto 19181920), a drugo od Oktobra
do ljeta 1918, odnosno od zavretka graanskog rata krajem
1920. do 1921. godine.201)
Razdoblje unutarpartijskih borbi u redovima ruske
socijaldemokracije, koje je imalo za rezultat cijepanje po
kreta. zavrilo je formiranjem partije novog tipa. U uvjeti
ma ilegalnog rada naelo demokratizma bilo je ogranieno
vie institucionalno nego po svojoj sadrini.202) Sto se same
frakcijske borbe tie u prvoj fazi, vano je primijetiti da je
time to je ona bila voena izmeu reformistike i revolu
cionarne struje ostavljala m anju mogunost nesporazuma.
Otuda i mi ne smatramo nunim zadravanje na tom razdo
blju. Jae su, meutim, ispoljene kontraverze o stepenu
demokratizma u RKP (b) u razdoblju od 1917. do 1921.
godine 203)*20

M Godinu 1921. uzimamo uvjetno, tj. vie kao vremen


sku granicu naeg istraivanja, mada ona predstavlja jed
no znaajno poglavlje u unutarpartijskom ivotu RKP (b). To
ne znai da je 1922. godine manje aktuelna. Meutim, tada po
inje jedan nov period frakcijskih borbi u Boljevikoj parti-
ti, koji nije predmet naeg razmatranja.
20S) U uvjetima ilegalnog rada ni jedan revolucionarni pok
ret ne moe ostvariti naelo demokratskog centralizma to ne
mora ni tada da znai da su sve demokratske procedure ne
mogue.
sos) Ovaj period je u centru panje suvremene socijalistike
misli iz nekoliko razloga. Kako smo naglasili, radi se i o nje
govoj nedovoljnoj istranosti a jo vie o utjecaju koji je vr
en na meunarodni radniki, a naroito komunistiki pokret.
Pri insistiranju na vraanju lenjinskim normama partijskog
ivota, to je jedan opi zahtjev procesa destaljinizacije. name
e se potreba ponovne valorizacije s pozicije utvrivanja op
eg i specifinog, onog to ostaje prisutno u svim vremenima i
prostorima i onog to je ogranieno i vezano za ruske uvjete.

11 8
Oni autori koji zakljuke izvode za taj period, u cjelini
grijee ve u samom pristupu. Naime, stojimo na stanovi
tu da je prijeko potrebno razlikovanje istaknutih faza.
to ne znai da opi sud nije mogu. Meutim, ako se iz
odreenih razloga eli insistirati na tezi o razvijenom unu-
tarpartijskom ivotu pa ak i na tolerancija prema frak-
cionatvu od strane samog Lenjina, onda se ima u vidu
razdoblje irokih borbi s pozicija raznih platformi, koje se,
kako emo vidjeti, meusobno iskljuuju. Oni pak koji
polaze od ocjene da je dolo do znatnog ogranienja demo-
kratizma u partiji i u cijelom politikom sistemu insistiraju
na fazi -ratnog komunizma.104) Pri svemu tome. bilo da se
izvlai jedan ili drugi zakljuak, ne vri se analiza drutve-
no-politikih prilika u kojima je Partija djelovala. S tim
u vezi ne vodi se rauna o tome da partijski mehanizam,
pa ak i karakter unutarpartijskih odnosa, u znatnoj mjeri
zavisi od zadataka koje Partija mora da realizira. To je,
meutim, u sluaju praenja evolucije u razvoju RKP (b)
potrebno naroito initi.

1. OCJENA SEKTASTVA I OPORTUNIZMA


Sektatvo i oportunizam su dvije podjednake tetne
krajnosti za teoriju i praksu revolucionarnog pokreta. I kad
je rije o komunistikom pokretu, onda se istie da je nastao 204
204) Van spora je konstatacija, pa i za tadanje izvore, da
je dolo do bitnog ogranienja demokratizma u fazi ratnog ko
munizma. Tada su i u Partiji uvedene poluvojne metode kako
u nainu konstituiranja rukovodstva tako i u provoenju za
dataka. Partija je vrila, po naelima vojne discipline, mobili
zaciju komunista a naroito za front. Jedan broj mobiliziranih
prolazio je kroz CK, a drugi su direktno upuivani na front.
Ovo je pored ostalog bilo uvjetovano i nepostojanjem redovne
mobilizacije od strane organa sovjetske vlasti do ega e doi
kasnije.

119
iz radikalnog otpora prema oportunistikim strujam a i da
je ba zbog toga u odreenoj m jen mogao i biti sektaki.
Sektatvo se moe ispoljavali kroz nekoliko vidova, kao to
je zatvaranje partije u uske okvire, nepovjerenje prema
nekim drutvenim slojevima, inteligenciji, seljatvu, pa
i samoj radnikoj klasi.i0S) Zato izvore sektatva neki vide
u naelima na kojima je ustrojena partija novog tipa. Na
tom karakteru sektatva mi emo se zadrati. Meutim,
po svojoj sutini sektatvo nije identino odgovarajuem
zatvaranju- koje Komunistika partija lenjinskog tipa
pod uzi mije u tenji da bude, i po svojoj organizacionoj
strukturi, u poloaju da moe izvriti avangardnu ulogu.
Sektatvo je po svojoj sutini predstavnik dogmatizma, po
metodu u osnovi antidijalektiko. Njemu je svojesten kult
i fatalizam. S druge strane, uslijed potrebe da se pod odre
enim uvjetim a i okolnostima ide i na politiku kompromi
sa i taktiziranje -lijevi komunisti- su esto skloni optui
vanju partije za oportunizam i popustljivost. Otuda je
i RKP (b) kako pri svojoj vlastitoj izgradnji, tako i u dru
tvenom usmjeravanju, vodila u isto vrijeme borbu protiv
sektatva i oportunizma.

a) O sektatvu
Borba protiv sektakog zastranjivanja uvijek je kom
pliciranija i osjetljivija od samog oportunizma. Ovaj se
^ Sektaki odnos prema klasi, kao najhitnija njegova
manifestacija, ispoljava se u nepovjerenju prema njoj, njenim
mogunostima, odnosno u precjenjivanju uloge partije kao
avangarde klase. Iza takvog tretiranja odnosa partije i klase
krije se monopol birokratskih elemenata koji tee ostvarivanju
svojih uskih interesa. Sektatvo ove vrste zapravo je osnovni
izvor slabosti organizacije radnike klase, uzrok njenog odva
janja od klase to doprinosi da partija od organizacije klase
postaje sama sebi dovoljnom, da postane sektaka.

120
ispoljava, jednostavno reeno, u naputanju marksizma pod
vidom njegove liberalizacije, razvodnjavanja, odnosno refor
miranja to je samo po sebi lake uoljivo kao tetno po
interese radnike klase. Meutim, sektatvo se predstavlja
kao insistiranje, mada dogmatsko, na primjeni naunog
socijalizma u njegovoj istoj-- formi. Sektatvo sebi pripi
suje zasluge u borbi protiv oportunizma, kompromisa i
otuda ono ima, a naroito u periodu zaotrene klasne i idej
ne borbe, mogunost da se predstavlja kao revolucionarno.
Pri tome se sektai svih varijanata i vremena dre vrsto
dogmatskih metoda analize stvarnosti s pozicije da praksa
treba da potvruje teoriju odreene dogme. Ako to u
samoj stvarnosti nije sluaj, enda aparat ima da se pobrine
za privid. Zato se svuda prikazuje, kae Luka piui o
staljinistikom sektatvu, cilj, odnosno perspektiva kao
stvarnost.20'1) Zbog svega toga sektatvo je vrsto povezano
s dogmatizmom (ovaj je zapravo u sferi spoznaje sektatvo),
bilo u fazi borbe za uspostavljanje i razvoj sovjetskog poli
tikog sistema stalno prisutna opasnost. Utoliko vie, ukoli
ko je oportunizam revoluciju ugroavao s druge strane.
U pogledu ocjene lenjinizma i sektatva postoje dvije
osnovne konstatacije. Prva, koja nije strana i nekim mark-
sistema, se svodi na ocjenu da je lenjinizam u sferi politike
organizacije, a prije svega partije, postavio osnove za sekta
tvo koje je imalo jakog utjecaja na komunistiki pokret.
Tu se obino istie pretjerana otrina u ocjeni organizacija
radnike klase izvan III intemadonale, odnosno sektaki
uvjeti za prijem u Komintemu. Cak se ide i na zakljuak
da je staljinizam kao sektatvo imao uzore iz ranije faze.
Druga konstatidja polazi od ocjene da je lenjinizam kao

s) Vidi: . Luka: O debati izmeu Kine i Sovjetskog


Saveza, Odjek, Sarajevo, 2/1964, str. 7.

121
teorija i kao politika praksa bio po svojoj sutini antidog-
matski i antisektaki.
U prvom sluaju radi se o nastojanju da se insistira
njem na staljinistikim deformitetima i na kontinuitetu
staljinizma i lenjimzma diskreditira nauni socijalizam.207)
Ne moe se osporiti da vrsta organizacija graana na gvo
zdenoj disciplini pogoduje pojavi sektatva. Unato tome
sporni su i neprihvatljivi zakljuci koji se iz toga izvode da
sektatvo kao drutvena pojava crpe svoju snagu samo
odatle.26*) Jo vie je apsurdno nastojanje da se deformi-
teti, nastali pod bitno drukijim uvjetim a i okolnostima,
uzimaju kao naknadni dokaz za valorizaciju jedne teorije
i prakse. Dogmatsko i sektako insistiranje na lenjinizmu.
ako se uope moe govoriti o sutinskom insistiranju, ne
moe eklekticistiki pretvarati lenjinizam u sektatvo i
dogmu.
Od kojih sianja polazimo pri postavljanju teze o tome
da je lenjinizam kao teorija i praksa bio zasnovan, uzevi*i
2#7) Na ovu temu Luka pie: -Svak zna zastraujue dejstvo
stalijnistikih metoda na sve one koji su sa socijalizmom simpa
tizirali, pa ak i na mnoge one koji su bili komunistikog uvjere
nja. Pod takvim okolnostima bilo je za graansku ideologiju
sa stanovita klasne borbe od velike koristi da staljinski metod
identifikuje sa Lenjinam, pa ak sa marksizmom uope, da naj-
grdnije ekscese staljinskog sistema prikazuje kao nunne poslje
dice Marksova i Engelsova pogleda na svet. (Ibidem, str. 7).
^ Izvori sektatva daleko su dublji. Ono moe biti uvjeto
vano ovom ili onom slabosti subjektivnog faktora, ali su njegovi
drutveni i idejni osnovi daleko sloeniji. Moe se primijetiti
da su u osnovi isti izvori odredili i reformistiko-oportunistike
i sektake orijentacije u meunarodnom radnikom pokretu.
Za ruske je prilike malobrojnost i nerazvijenost radnike klase,
odnosno zaostalost drutva kao cjeline, bila onaj okvir koji je
pogodovao razvoju sektatva. S druge strane, tenja da se ba
zbog tak\ih prilika nastoji to ire djelovati preko drugih slojeva
onemoguavala je jai razvoj sektatva u boljevikom pokretu.

122
openito, podjednako anlisektaki i antioportunistiki? Pri
je svega skloni smo da donosimo sud o jednoj partiji na
osnovu njezina cjelokupnog djelovanja, a ne samo na te
melju analize naela na kojima je ona ustrojena.
U periodu stvaranja partije novog tipa, insistiranja na
vrstoj, zatvorenoj organizaciji, Lenjin je traio svaku
mogunost da se jedinstvo radnikog pokreta sauva, da se
izbjegne potpuni prekid.209) Snano kolebanje Kamenjeva
i Zmovjeva povodom odluke o podizanju oruanog ustanka
Lenjinu nije smetalo da ovi lideri ruskog radnikog pokreta
budu na istaknutim poloajima u dravi i Kommtemi. Iako
e to biti predmet analize u slijedeem odjelku, ipak bismo
istakli da je i pored izuzetne opasnosti koju su frakcijske
borbe imale po idejno i akciono jedinstvo Partije, Lenjin
izbjegavao svaki seklaki raskid.
Jo u potpunijem vidu dolazi do izraaja Lenjinov anti-
sek taki stav pri zauzimanju stavova o centralnim dilema
ma po interese revolucije i socijalizma. Jedno takvo pitanje
jeste i Bretski mir. Zaziranje od mira sa imperijalistikom
silom Lenjin je ocjenjivao kao kruti dogmatizam.210) Do
209) Lenjin je u Djejoj bolesti ljeviarstva u komunizmu
upozoravao na zajedniki ivot sa menjevicima od 1903. do 1912.
godine, iako nikad nije obustavljena ideoloka i politika borba
protiv njih (vidi c. dj. str. 457). Pa ak i u organizacionim pita
njima, koja su za njega bila institucionalni izraz odreene poli
tike. Lenjin je pokazao odreenu elastinost. Organizaciona
naela zavisila su neposredno o politikom procesu u drutvu.
Smatramo da ovaj odnos prema menjeevicima, kao i kasnija
politika mogue suradnje sa grupama koje prihvaaju' socijali
stiku revoluciju, onakvu kakva je ona bila, govori protiv teze
da se boljeviki tip organizacije zasnivao na strogoj podvoje
nosti i uroenom antagonizmu prema drugim radnikim parti
jama i grupacijama.
4,#) Naroito otar bio je sukob sa lijevim komunistima.
Ova partijska grupa doivjela je poraz na VI kongresu Partije

123
Bretskog m ira dolo je poslije mnogo tekoa. Lijevi ko
munisti i ostale grupe nastavili su pruanjem aktivnog
otpora. Zapravo, lijevi i vre prvi snaniji udar na Parti
ju povodom ovog mira. Naroito je bilo burno na Moskov
skoj opegradskoj konferenciji RKP (b). Buharin, Osinjskij,
Stukov i dr. istupaju protiv Lenjinskih teza. Sukob se
nastavio i na Moskovskoj oblasnoj konferenciji. Od 59 pri
sutnih za Lenjinove teze glasa 47. Majska moskovska par
tijska konferencija nanovo je izabrala Moskovski oblasni
biro, likvidiravi na taj nain ogranizirani centar lijeve
opozicije. Lijevi su otkazali rad u Oblasnom birou pod
izgovorom da ne ele snositi odgovornost za opu liniju
Partije. Na ovaj istup otro su reagirale organizacije traei
njihovo izbacivanje iz Partije.211) Treba primijetiti da su
lijevi komunisti i dalje imali izvjesan utjecaj. Na njihovu
inicijativu bila je sazvana i IV oblasna konferencija Partije
na Uralu.
U fazi ratnog komunizma i graanskog rata, a posebno
u periodu uspostavljanja NEP-a sektatvo je bilo jedno cd
glavnih prepreka realizaciji partijskog akcionog progra
ma.212) Na politikom planu to je bilo neslaganje sa poku
ajem suradnje sa lijevim eserima, a na opem planu
odbacivanja koncepcija o odnosima prema srednjem selja-*21
ali je nastavila da djeluje smatrajui sebe kao poziciju levoga
kryla partii i avangarda rossijskogo proletarijata. . . delovoj
i otvestvennoj proleterskoj opoziciji. (Kommunist, 1918. No l.
str. 9.). U toku 1918. lijeve komuniste naputaju: A. Bubnov.
A. Kollontoj, V. Kujbyev, N. Krestinskij i dr.
2n) Vidi K. I. Varlamov, N. A. Slamihin: Razoblaenie V. I.
Leninym teorii i taktiki levvh kommunistov, Moskva, 1964.
str. 369 374.
21*) Luka smatra, s pravom, da su Lenjinovi metodi, rezultati
u razmatranju fenomena sektatva u toj fazi od interesa za kon
kretnu analizu sektakih skretanja u suvremenom socijalizmu
(Vidi, o. c., str. 6.).

124
tvu, strunjacima, stranom kapitalu, robnonovanim odno
sima itd. Lenjin je po svim ovim i po nizu drugih pitanja
otro osuivao sektatvo, naroito ono koje je dolazilo s
lijevih pozicija. To e naroito doi do izraaja u nje
govu kreiranju NEP-a.
Uporeujui desno i lijevo doktrinarstvo, Lenjin kon
statira: Desmo doktrinarstvo upravo ostaje pri priznavanju
samo starih oblika, i bankrotiralo je do kraja, ne opazivi
nov sadraj. Levo doktrinarstvo uporno ostaje pri basno
slovnom negiranju odreenih starih oblika, ne videi da
sadraj probija sebi put preko svih moguih oblika, da je
naa dunost, kao komunista, da ovladamo svim oblicima,
da se nauimo s maksimalnom brzinom dopunjavati jedan
oblik drugim, zamcnjivati jedan drugim, prilagoavati svoju
taktiku svakoj onoj promeni koju ne izaziva naa klasa ili
nai napori.213)
lUoHp smo mi upozoravali na stanovita da je prema
inteligenciji Lenjin ispoljavao, a naroito u nekim radovi
ma, sektaki stav, smatramo da je u praksi postupao dialeko
elastinije. Ne prihvaajui ocjene njemakih lijevih o
tetnosti uea u parlamentima Lenjin pie: Pod sovjet
skom vlau u vau i nau proletersku partiju nagrnut e
jo vie ljudi iz redova buroaske inteligencije. Oni e se
progurati i u sovjete, i u sudove i u upravu, jer nemogue
je. nema se od ega, graditi komunizam drukije nego iz
ljudskog materijala koji je stvorio kapitalizam, jer nemogu
e je buroasku inteligenciju lsterati. unititi, nju treba
pobediti, preinaiti, prekuvati. prevaspitati kao to treba
prevaspitati u dugoj borbi, na tlu diktature proletarijata,
i same proletere, koji se svojih vlastitih sitnoburoaskih
predrasuda ne oslobaaju odmah . . .2N)
* '* ) V . I . L e n j i n : D e j a b o l e s t _ _ _ s t r . 4 8 7 .
su ) Ibidem, str. 496.

125
Cesto se pitanje stava prema sektatvu odnosno insisti
ranje na njemu dovodi u vezu s partijskim istkama koje su
u nekoliko navrata vrene u RKP (b). Svako preispitivanje
lanstva bilo je neposredno povezivano sa promjenom sa^
tava Partije. Uslijed relativno brzog brojnog porasta**15) a
P artiji je poeo jaati seljaki element to je bio rezultat
irenja socijalne baze revolucije i promjene na selu. S druge
strane u organizaciju ulazi znatan broj movnitva. Partija
je brojano slabila u gradskim centrima. Tako je od 15.527
lanova 1918. godine u Fetrogradu ostalo 7.389, jer su rad
nici masovno odlazili na front i na selo. Poslije istki 1919.
ostalo je samo 5.039.216) Meutim, prema nepotpunim poda
cima socijalni stav Partije za vrijeme IX kongresa bio je
jako povoljan. Od ukupnog broja radnika je bilo 52 o, inte
ligencije 14 ii. slubenika 18 o, dok je seljaka bilo 15!V
a ostalih 1%.*17) Meutim, stanje se naglo pogoravalo.
-Esli v 1917. g. raboie predstavljali 60,2% vsego sostava
portii, to v 1921. g. oni sostavljali 41,1 o, a islo vihodcev
iz drugih klassov uveliilos' do 58,9%.218)

m ) U periodu aprilske konferencije 1917. Partija broji 80.000


lanova, dok je marta 1921. godine taj broj porastao na 700.000.
(Podaci. CPAIML. f. 17. op. 2, ed. hr. 65. L8). U drugom izvoru se
navodi da je samo 1919. godine primljeno 60 0. a do februara
1917. godine samo 8% cjelokupnog sastava. (Vidi: IX s ezd RKP
(b) stenografieskij otet. str. 572). Inae izvori su u pogledu
brojnog stanja lanstva kontraverzni. pa ak i savremene studije
ne iznose iste podatke. Beriketov tako, citirajui -Izvestiju CK
No 2, 1921, istie da je Partija za vrijeme VI kongresa imala
240.0000, a za vrijeme X kongresa 732.521 lanova.
*) -Pravda, No 210. 1919. godine, str. 2.
) Vidi XI s ezd ..., str. 572.
SI8) I. E. Ivanenko: Poloenie vnutri kommunistieskoj
partii k naalu perehoda na mirnuju rabotu po ustanovleniju
narodnogo hozjajstva, X s'ezd partii. Minsk. 1960. str. 9.

126
O intencijama istki najjasnije govori 3. l. rezolucije
koju je donio X kongres. Istiui da provjerka obuhvaa
sve lanove Partije, posebno se naglaavaju slijedee etiri
kategorije: a) bivi lanovi drugih partija koji su se ula
nili poslije oktobra 1917. god.: b) ulanjeni iz redova inov
nika i slubenih lica koji su ranije bili u slubi predanjih
vlada; c) koji su bili na odgovornim dunostima za vrijeme
sovjetske vlasti, a koji su uivali bilo kakve privilegije:
d) koji su spadali u red sovjetskih sluebnika.219) Radnici
su dolazili u obzir u koliko su, radei u sovjetskim ustanova
ma, bili skloni birokratizmu.220)
Po rezultatima istke koja je provedena poslije X kon
gresa ne bi se moglo rei da je postignut potpun uspjeh
u jaanju socijalnog sastava Partije. Od iskljuenih
154.128221) (ili 23,3 o) opeg sastava (i to bez turkestanske
i jo nekih organizacija) bilo je jedna petina radnika. Ipak,
veina iskljuenih pripadala je sitnoburoaskim slojevima.
U izvjetaju CK za to razdoblje stoji: Socijalni sastav ispi
sanih ukazuje na karakter provedene istke partije. Najvei
broj iskljuenih i ispisanih iz Partije nalazimo medu selja
cima, naime 60.980 (44 odsto), dok je radnika u ovoj kate
goriji 27.807 (20 odsto), slubenika i lica .slobodnih profe
sija 32.375 (24%) ,222)

-1P) Izvestija CK RKP (b), No 33. 1921. g. str. 40.


i10) U rezoluciji X kongresa o istki Partije istie se ... ot
sostva naih partijnyh organizacij zavisit sostov sovetskih ure-
denij, zavisit uspeh naej bor'by s bjurokratizmom, zavisit delo
nalaivanija hozjajstva, zavist vse (Ibidem, str. 40).
221) Prema Izvestiji CK od 658.839 lanova koliko je Parti
ja brojila prije istke (august - septembar 1921.) izbaeno je
141.559 ili 20,5%, to zajedno sa onima koji su dobrovoljno napu
stili Partiju iznosi 24.1% (bez podataka za neke oblasti). (Vidi:
Izvestija CK RKP (b), No 4, 1921, str. 12).
**) Ibidem, str. 12.

127
Po duini partijskog staa iskljuenih (primljenih u
P artiju od 1917. godine bilo je 824 ili 0,7%: 30% iskljuenih
bilo je primljeno 19181919. dok je 60 0 bilo primljeno
19201921. godine).223) moe se zakljuiti da je u periodu
graanskog rata i NEP^a Partija bila znatno otvorena ne-
proleterskim slojevima. Kako se u toku istke, koj je traja
la nekoliko mjeseci ograniio prijem, na emu je insistirao
Lenjin na sjednici Politbiroa od 25. V 1921. godine, a kasni
je je takav stav zauzeo i XI kongres, te je poboljavan soci
jalni stav lanstva.224) Najee su pnm am radnici i u tu
svrhu bile su organizirane tzv. partijske nedjelje kad se
obavljao masovni prijem. Samo u Petrogradu primljeno je
1919. godine preko 5.000 lanova.225) Obino su ove akcije
slijedile poslije istki.
Iz naela na kojima je istka provedena i samih rezul
tata, vidljivo je da se ne moe govoriti o sektatvu, ve prije
svega o nunom popravljanju sastava Partije u korist prole
terskih elemenata. Pravda o tome, poslije dvije godine
zavedene diktature, istie kako se socijalni sastav prole
tarijata mijenjao u toku revolucije, time to se on pogor
avao. Mnogo bivih inovnika i ostalih rade u fabrikama.
U P artiju se probijaju karijeristiki elementi. P artija je
i brojno slaba. Sverdlov je sm atrao da u periodu VIII kon
gresa P artija ima 700.000 lanova, ali se to nije pokazale
tanim. Na kongresu je bilo predstavljeno 350.000 lanova,
a poslije istke (koja je negdje prepolovila lanstvo) ostalo

***) Vidi: Protokoly edinnacatogo s'ezda RKP (b). Moskva,


1933, str. 396 398.
- * ) Samo u Moskvi. Petrogradu i jo nekim gradovima od
ukupno primljenih (3.524) bilo je etiri petine radnika. Godine
1921. od ukupno primljenih bilo je 30 0 radnika, a 1922 .ve 42 0.
(-Izvestija CK RKP (bK No 4. 1923. str. 30, 35).
= ) Pravda: No 210, 1919. godine.

128
je 300.000. Radi usporedbe istiemo da je Norveka tada
imala 101.000, Bugarska 50.000 lanova. Osim toga u glav
nim centrima prevladavaju radnici i slubenici koji rade
u ustanovama sovjetske vlasti. Rijetko se u Petrogradu
poslije istke moglo itati: radnik iz toga i tog zavoda,
obino je stalo komesar i sovjetski slubenik. Koliko
god su mnogi radnici otili na rad u armiju i sovjetske
organe, mi moramo ostati partija u kojoj prevladavaju
radnici iz zavoda, seljaci sa posla, seljaci sa sela.6)
Mada je i ova istka kao i neke ranije, u tome djelo
mino uspjela, pozitivni rezultati nisu izostali. Naroito je
znaajno to su ire mase. vanpartijske. uze.e uea u ist
ki. to je doprinijelo pribliavanju Partije i javnosti. istiti
partiju, pisao je Lenjin, uzimajui u obzir ukazivanja
van partijskih radnika velika je stvar. Ona e nam dati
ozbiljne rezultate. Ona e uiniti partiju kudikamo jaom
avangardom klase, nego to je bila ranije, uinit e je
avangardom koja je vre povezana s klasom .. ,227)
Rezultati su u radnikim centrima bili uoljivi. Tako
er su jaale pozicije na selu jer se Partija sve vie oslanja
na seosku sirotinju. Treba voditi rauna o injenici da se.
po popisu 1922. godine, od ukupno 32.231 elije nalazilo
na se'u 18.287 (ili 57%). U 72 gubernije od ukupno 81.164
elana 39.723 (ili 49%) su seljaci. U industrijskim oblastima
odnos radnika i seljaka je izjednaen 42:42"'u, dok ostalih
ima 16 o. "*)
Socijalno raslojavanje na selu, koje je ubrzao NEP.
utjecalo je na unutarpartijski ivot, na kolebanja siroma
nih seljaka uslijed jaanja srednjaka i na pokuaje zatva-28
2 i8 ) I b i d e m , s t r . 2 .
s 4 ;) V . I . L e n j i n : O i e n j u p a r t i j e . I z d e l a . k n j . 1 4 . s t r . 3 8 7 .
" " ) P o d a c i: C P A IM L . f. 17. o p . 11. e d . h r. 3 3 0 . L 4. 19.

129
ran ja prema ovim slojevima. U tom smislu moe se govoriti
i o sektakim zastranjivanjim a (pretjerano izbacivanje i si.)
na koje je CK reagirao, a naroito u nekim nacionalnim
oblastima (Turkestan. Azerbejdan, Bakirija). Budui da
su stari lanovi Partije vrili istku odozgo do dolje,*)
to je i pretjerivanje s pozicija solunatva bilo lake
mogue. U istupima starijih lanova esto se istie da novo-
prim ljeni (period 1918 1920) nisu prekaljeni u revolucio
narnoj borbi.*) Meutim, ba taj period je po intenzitetu
politikih i klasnih borbi jedan od najsudbonosnijih. Tu se
zapravo vodila bitka za Oktobar, a ne samo u jesen 1917.
godine. Bilo je ak pokuaja da se lanovi Partije za prestu
pe novano kanjavaju.
Znaci kolebanja ispoljeni su i kroz dobrovoljno istupa
nje iz Partije. Samo u periodu istki 1921. godine taj se
broj penje na 17.796 (ili 3,1% cijelog lanstva).**1) Pravda
je u razdoblju od 1918. do 1921. godine pratila unutarpartij-
sku izgradnju. Stalo se na stanovitu da se P artija dola
skom na vlast morala iriti. Meutim, sitnoburoaski ele
menti raunali su da je prelaz od kazitalizma k socijalizmu
lagan i brz. Kolebanje je poelo kad su se javile prve teko
e. Zato se izbacivanje i samostalno izlaenje iz Partije
shvaa kao prirodna posljedica nastojanja da se, poto se
dravna izgradnja podigla na odreeni nivo, posveti vie
panje partijskom radu. Meutim, treba prim ijetiti da iz
Partije dobrovoljno izlazi i znatan broj radnika. Izvestija

**) To je izriito traio Lenjin, a u proglasu CK stoji:


Stara partijska garda koja je dokazala svoju odanost partiji jo
mnogo prije revolucije, preuzima na sebe provjeru naih redova
i istku partije od priljamenih parazitskih elemenata. (Izve-
stija . . . No 33, 1921, str. 40).
**) Vidi: Pravda No 41. 1919.
>) Izvestija ... , o. c., str. 12

130
CK donosi ove podatke: Od januara do augusta 1922,
od onih koji su napustili Partiju, ima 43,1% radnika, 21%
slubenika, seljaka 21,2%, i ostalih 13,6%. Koncem 1921.
godine izlazak radnika je neto manji ali jo uvijek 35%
(15 gubernija). Ono to je znaajno jest injenica da je
u industrijskim gubernijama izilo 6,7% od ukupnog broja
radnika komunista. To su veinom oni koji su primljeni
1919. (43%) i 1920. (33%) dok su od 3.464 samo dvojica
primljeni do februara 1917. godine. Interesantna je analiza
motiva za izlazak. U anketi materi jadno neosiguranje kao
razlog izlaska spominje 26 gubernija, religiozno uvjerenje
22, semejnye obstojatelstva 17, bolest 12, dok je sitno-
buroaska stihija kao motiv izlaska navedena samo u 10
gubernija. Neshvaanje NEP-a spomenuto je tek u 4 guber-
nije, a maloduje u 9 itd.s3i)
U periodu iz ovog vremena data je ocjena da se Partija
nije oslobodila tekoa koje su je pratile, a koje su imaie
odraza i na stukturu partijskog lanstva. Odnako pomi-
mo etogo, v elom rjade partorganizacii i posle istki nab-
ljudajutsja javlenija trenij, razdorov, svedenija linih
setov otdel'nih lic u celih grupi, kotorie imeli mesto ran se.
pri em v etu borbu i zazdov neradko vovlekajutsja eli
organizacii.1*)
Iz svega proizlazi da se provaane istke ne mogu uzimati
kao potvrda sektakih metoda ve prije svega kao nuan
rad na osposobljavanju Partije za efikasnije utjecanje na sve
drutvene slojeve, a naroito na proletarijat, odnosno ovog na
Partiju. Mi smo se na partijskim istkama zadrali ne toliko
zbog uvjerenja da su one same po sebi najbolja ilustracija Le-
njinova stava prema sektatvu, ve zbog elje da naglasimo

iJi) izvestija CK RKP (b), No 8, 11 12, 1922.


SM) Ibidem, str. 13.

131
da se prema inteligenciji i seljatvu u redovima Partije
u cijelom ovom periodu postupalo obazrivo. Nastojanje da se
u Partiji jaaju proleterski elementi nije s tim u proti vu-
ljeju.
Jedan od najneposrednijih dokaza antisektatva jest
nain kako se Lenjin odnosi prema pitanjim a teoretskog
nasljea. On je u radovima klasika nalazio osnovne postu
late ne prihvaajui ni njih kao vjeite istine. Stvaralaka
prim jena naunog socijalizma, odbojnost prema citatolo-
giji i provjeravanje teorije u praksi, iskljuivat e dogma
tizam kao okvir u kojem se jo i danas najlake smjeta
sektatvo.

b) O oportunizmu
U tretiranju ovog fenomena Lenjin je bio dosljedan
bi'.o da se radilo o oportunizmu u Drugoj intemacionali.
ruskoj socijaldemokraciji ili Boljevikoj partiji.***) Oportu
nizam je poprimio razliite forme i intenzitet, ali je za njega
uvijek zajedniko da se suprotstavlja koritenju pogodnih
situacija od strane subjektivnih faktora u cilju vrenja
revolucionarnih promjena u drutvu. Meutim, ~lijevi-
raznih boja. nesektatvo i nedogmatizam esto su odrei
vali pojmom oportunizma. Tako je lenjinizam imao tu
sudbinu da uprkos borbi protiv sektatva i oportunizma,
bude esto i sam optuivan za sektaku i oportunistiku
politiku. Trpio je prigovore da je protiv kompromisa, takti
ziranja da je netolerantan i u isto vrijeme da ga upotreba
tih sredstva borbe ini kolebljivim i neprincipijelnim.
***) -Lenjinovo praktino tretiranje oportunizma kao nepri
jatelja u sovjetskoj politici isto tako nije nita drugo nego
konsekventni razvoj njegove kntike oportunizma prije i za vrije
me rata . . . Ruenje kapitalizma i vlasti buroazije pretpostavlja
ruenje oportunizma-, (G. Lukacs. o. c. str. 162).

132
U takvom stanju stvari ak i ortodoksni sektai i oportuni
sti nalazili su da se mogu oslanjati na Lenjina.
1) Ve povrna analiza historije RKP (b) upuuje
na zakljuak da se boljevizam razvio i nastao u borbi
protiv oportunizma i reformizma u meunarodnom i rus
kom socijaldemokratskom pokretu.235) Ta je borba poela
koncem XIX stoljea, ali je u periodu oko 1903. i u toku
uspostavljanja i odbarne sovjetske vlasti doivjela kulmi
naciju. Posljednja faza utoliko je bila znaajnija to je
reformizam u teoriji, sad u osudi Oktobra, dobio konkret-
nijii zraz, to tim vei to je sama odlunost o podizanju
ustanka bila najadekvatniji napad na oportunizam. Pored
ve istaknutih opih neprihvatljivih gledita o diktaturi
proletarijata, demokraciji i revoluciji za oportunizam je
karakteristino da je preao u akciju koja se uklapa u iro
ku ofanzivu koja je imala za cilj obaranje sovjetske vlasti.
Vie se nisu mogle razlikovati ocjene najreakcionarnije
buroazije od onih koje su zauzimali pristae Druge inter
nacionalan3). Nije manje bio opasan oportunizam u redo
vima boljevika i to ne toliko po intenzitetu i brojnosti
njegovih nosilaca koliko po neposrednim posljedicama.
Uzmimo samo otpor koji je pruen prilikom donoenja
odluke o podizanju ustanka. Mada u manjini, Zinovjev
i Kamenjev su, otkrivi tajnu preko protivnike tampe,
***) Budui da su organizacioni principi tada bili u centru
panje, to se i analiza reformizma iz tog perioda najvie svodi
na to. Meutim, Lenjin organizacionim pitanjima ne daje pred
nost pred programskim i taktikim. Organizaciona pitanja su
dola u prvi plan zbog karaktera konflikta.
) Tako razmatranje odluke o rasputanju Ustavotvorne
skuptine, o ogranienju politikih prava jednog dijela reakcije
(prava glasa, tampe, organiziranja), o odnosu boljevika prema
menjeevicima. pitanja su, pored niza drugih, o kojima su
na jedan te isti nain sudili svi protivnici sovjetske vlasti.

133
mogli dovesti do tekih posljedica.**7) One su bile izbjegnute
zbog otre i otvorene reakcije na taj postupak.*38) Slino je
bilo stanje i u aprilu 1917. godine kada je Lenjin poslije
otre intervencije razbio pokuaj stvaranja kompromisa
sa menjevicima i Privremenom vladom, mada je tome
bila sklona veina CK. To e se ponoviti i za vrijeme
rasprave o form iranju zajednike vlade iz svih socijali
stikih grupa.
Borba protiv oportunizma bila je oteana zbog toga to
-oportunist, po samoj svojoj prirodi, izbegava uvek odre
eno i definitivno postavljanje pitanja, trai rezultantu,
vijuga kao zmija izmeu gledita koja iskljuuju jedno
drugo, nastojei da se ..sloi" i s jednim i s drugim, svodei
.'Voje neslaganje na korekturice. na sumnje, na dobre i nevi
ne elje itd, itd.**) Otuda je oportunizam i bio veoma
pogodan i esto uspjean oblik borbe protiv boljevika.
2) Ve smo istakli da je lenjinizam svojom kritikom
sektatva i samom praksom -pruao mogunost da ga se
optuuje za oportunizam ili da se time opravdava vlastiti
oportunizam. Najee je bila na udaru -sklonost ka kom

**7) Oportunizam se time zapravo pretvara u izdaju, to on


u pravilu kad tad postaje. Inae ovaj istup okvalificiran je kao
stvaranje opozicije u CK. -Centralni komitet priznaje da opozi
cija stvorena unutar CK u cjelosti naputa sve osnovne stavove
boljevizma i proletersku klasnu borbu uope, ponavljajui du
boko nemarksistike tvrdnje o nemogunosti socijalistike revo
lucije u R usiji... (-Pervaja sovjetskaja konstitucija, Moskva,
1938. str. 90).
*) Obraajui se lanovima CK u to vrijeme Lenjin istie
-Odugovlaenje sa istupanjem je istovjetno smrti. Dan uoi
revolucije on ocjenjuje da bi bio beskrajan - . . . zloin revolu
cionara to su propusitli trenutak, svjesni da od njih zavisi
spasenje revolucije... (V. I. Lenin: So. t. 26. str. 204).
**) V. I. Lenjin: Korak napred str. 319.

134
promisima*40) i taktiziranju. Odbijanje mogunosti kmopro-
misa, odnosno zahtjev za radikalizaciju revolucionarnih
postupaka mogao je biti tetan i uvjetovati izolaciju Parti
je kako u toku pripreme za preuzimanje vlasti tako i kasni
je. Negirati kompromise, principijelno, negirati svaku
doputenost kompromisa uopte, ma kojih kompromisa,
jeste detinjarija, koju je ak teko uzimati ozbiljno.*41)
To ne znai da su bilo kakvi kompromisi dozvoljeni. Poli
tiar koji eli da bude koristan revolucionarnom proleta
rijatu, nastavlja Lenjin, mora umeti da izdvoji konkret
ne sluajeve ba takvih kompromisa koji su nedopu
teni .. .***)
Tu se ne radi samo o izboru problema i pojava kod
kojih je kompromis doputen ve i vremena, historijske
situacije koja odreuje da li je mogue ostati pri doju
eranjem stavu. Sve zavisi o odnosu snaga, mogunosti
realizacije, odnosno koristi koju partija ili klasa mogu
od toga imati.*43) Otuda proizlazi i mijenjanje stavova
prema nekim partijama ili institucijama.*2413
-*) S a m L e n j i n o d r e u j e k o m p r o m i s u p o l i t i c i k a o o d s t u p a
n je o d iz v je s n ih z a h tje v a , o d r ic a n je o d iz v je s n o g d ije la s v o jih
z a h tje v a r a d i s p o r a z u m a s a d r u g o m p a r tijo m ili g r u p o m . (V id i,
V . I. L e n jin : O k o m p r o m is im a , k n j. 1 1 . s tr . 1 1 7 ).
241) N a i s t o m m j e s t u L e n j i n v e o m a a r g u m e n t i r a n o k r i t i z i r a
s h v a a n je k o je o d b a c u je s v a k i k o m p ro m is , p o litik u la v ir a n ja
i p a k tira n ja . ... N e m o e b iti d a n e m a k i le v i n e z n a ju d a je
ita v a is to rija b o lj e v iz m a , i p re i p o s le O k to b a rs k e re v o lu c ije ,
p u n a s lu a je v a la v ira n ja , p a k tira n ja , k o m p ro m is a s d ru g im ,
u k lju u ju i tu i b u r o a s k e p a rtije . (V . I. L e n jin : D e ja
s tr . 4 2 3 , 4 5 5 ).
242) I b i d e m , s t r . 4 2 3 .
243) K o m p r o m i s , d a k l e , z a L e n j i n a z n a i : d a s e r e a l n e
ra z v o jn e te n d e n c ije k la s a . . . k o je u o d re e n im o k o ln o s tim a ,
n a o d re e n o v rije m e , u o d re e n im p ita n jim a id u z a je d n o s a iv o
tn im in te r e s im a p r o le te r ija ta , is k o r is te z a z a je d n i k u k o r is t.
( G . L u k a c s : o . c ., s t r . 1 6 9 ).

135
U jednom se momentu pokazalo moguim da se, vjeru
jui ak u mogunost mirnog dolaska na vlast, ostvari
kompromis s menj evi cima i eserima.*44) Promjena revo
lucionarnog raspoloenja i otvaranje perspektiva oruane
borbe ini taj odnos zastarjelim. Ponovila se slina situa
cija s ulaskom -lijevih esera u v'.adu. odnosno prekidom
koalicije.
Neto slino je bilo u pogledu odnosa prema sovjetima
i Ustavotvornoj skuptini, ili u tretiranju srednjih seljaka.
U posljednjem sluaju znatno je drukija bila situacija
u 1919. godini, u periodu djelovanja Komiteta seoske siro
tinje. od one u 1921. kad se uvodi NEP. Otra klasna borba,
u periodu graanskog rata. u kojoj se nije zaziralo ni od
represalija, drukije se i ispoljava i ostvaruje u uvjetima
mirnog razvoja. Tada je Lenjin traio vie blagosti, oprez
nosti, popustljivosti u odnosu prema sitnoj buroaziji, inte
ligenciji. a naroito se.jatvu.*4*)
Prihvaajui metou taktiziranja i kompromisa, odre
divi njihov okvir i karakter, prim jenjujui strogo naelo
dosljednosti, lenjinizam se svim tim podjednako vjeto koristi
kako u postizanju odreenih ciljeva u praksi tako i u razbi

iU ) O mogunostima mirnog preuzimanja vlasti Lenjin


govori u nekoliko navrata. Septembra 1917. godine on istupa
u prilog kompromisa s menjevicima i eserima. a to je jo pred-
julski zahtjev. On je spreman da se odrekne -neodlonog istica
nje zahtjeva za prelazom vlasti proletarijatu i siromanim selja
cima. revolucionarnih metoda borbe za ovaj za h tjev ... Boljevici
bi dobili to to bi stekli mogunost da potpuno slobodno agituju
z?. svoja gledita i da se u uslovima stvarnog potpunog dernkra-
lizma bore za uticaj u sovjetima. Meutim, stvarajui ove
kompromise Lenjin je isticao da su oni izuzetak, da su diktirani
;zuzetnom situacijom i da e trajati najkrae vrijeme. (V. I.
Lenjin: O kompromisima str. 118. 117).
s) V. I. Lenjin: Iz. dela. knj. 14. str. 272.

13 6
janju sektatva i oportunizma uvajui se pri tome da sam
u borbi protiv sektatva ne padne u oportunizam.
Ne mogu se osporiti tekoe koje su nastajale zbog
promjene stavova u pojedinim pitanjima. Cesto su i dobro
namjerni, ne uviajui promjenu prilika, bili spremni
na zakljuak o nedosljednosti boljevika. I sami smo ve
istakli takav primjer. Ako se, meutim, poe od stanovita
da su taktike varijante u borbi samo prilagoavanje
i uvaavanje promjena koje nastaju u ivotu i da ne znae
udaljavanje od samog cilja, mada to za izvjesno vrijeme
moe i biti. onda nesporazuma nema. On se javlja ako se
dogmatski i kruto ostaje pri nekim stavovima, a u praksi
se drukije postupa.

2. JEDINSTVO MILJENJA I AKCIJE


Napori na stvaranju partije novog tipa stavili su
u centar panje naelo jedinstva miljenja i akcije. Pri
tome se radi o jedinstvu u svim vidovima djelatnosti.
Jedinstvo u pitanjima programa i u pitanjima taktike,
pisao je Lenjin 1904, jeste neophodan, ali ne jo i dovo
ljan uslov partijskog ujedinjenja, centralizacije partijskog
rada. Za ovo posljednje potrebno je jo i jedinstvo organi
zacije .. .249) Branei jedinstvo, Lenjin nije toliko branio
program koliko taktiku Partije.4
S4 > V . I . L e n j i n : K o r a k . . . s t r . 3 0 4 . T r e b a v o d i t i r a u n a
o in je n ic i d a je L e n jin o v o in s is tira n je n a o rg a n iz a c io n o m je d in
s tv u u p e rio d u k riz e s o c ija ld e m o k ra c ije , i s tim u v e z i z a h tje v d a
la n p a r tije m o r a o b a v e z n o d a r a d i u o s n o v n o j o r g a n iz a c iji, b io
p o v e z a n s p riv id n im u s a g la a v a n je m o p ita n ju p a rtijs k o g p ro g ra
m a . N a im e , n i ta n ije o b a v e z iv a lo la n s tv o i ru k o v o d s tv a d a
ra d e n a n je g o v o j r e a liz a c iji. T o tim p r ije to s u s a m i p ro g ra m i
b ili o p e n iti i d e k la r a tiv n i. Z a s a v re m e n u k o m u n is ti k u p a r tiju
p ro g ra m a ts k o je d in s tv o i n a in n je g o v a u s p o s ta v lja n ja o d p rv o
ra z re d n e je v a n o s ti.

137
P rihvatiti duh programa, to u stvari znai raditi
na njegovoj realizaciji. P artija je za Lenjina ~ . . . ne samo
idejno ve i organizaciono jedinstvo.447) odvojiti ovo dvoje
nije mogue, kao to se ne moe odvojiti teorija i praksa.
Tek u organizaciji institucionalizira se jedinstvo u teoriji,
taktici, u svim pitanjim a koja mogu izazvati razilaenje
i spor. je r jedinstvo miljenja i akcije ne moe se ni postii
ako se ne osigura potinjavanje m anjine veini.448) **-... Nije
dna centralna ustanova nijedne partije ne svetu nee moi
da dokae svoju sposobnost da rukovode onima koji nee
da se potinjavaju rukovoenju.448)
Jedinstvo ne znai uklanjanje razlika, ono zapravo
pretpostavlja raznolikost, ukljuuje u sebe specifinost.4*8)
U tom smislu se moe rei da apsolutnog jedinstva i ne moe
biti. Otuda ono moe biti samo rezultat borbe miljenja *4

2IT) Vidi: V. I. Lenin: So.. t. XVII, str. 50.


44S) S tim u vezi jedinstvo miljenja nije apsolutno jedinstvo.
Ono pretpostavlja da odreeno stanovite ima podrku veine
u toku njegova prihvaanja, odnosno obavezu da ga realiziraju
svi kad je stav zauzet. U tom se sastoji osnova jedinstva akcije,
koje je potpuno i neodlono jedinstvo. Razumije se da nije
mogue ni jedinstvo miljenja ukoliko po osnovnim, bitnim pita
njima nije postignuta potpuna saglasnost. Zapravo, razilaenje
ove vrste jeste rascjep. Protivno miljenje o revoluciji, diktaturi
proletarijata i slinim pitanjima, uvjetovalo je cijepanje radni
kog pokreta.
i4) Ibidem, str. 283.
Piui o rukovodeem centru u radnikom pokretu,
Lenjin naglaava da se on ne moe izgraditi na abloniziranju.
na mehanikom izjednaavanju. ------Jedinstvo internacionalne
taktike komunistikog radnikog pokreta svih zemalja zahteva
ne uklanjanje raznolikosti, ne unitavanje nacionalnih razlika. . .
nego takvo primjenjivanje osnovnih principa komunizma. ..
koje bi pravilno modifikovalo te principe u detaljima, pravilno
prilagoavalo. primjenjivalo ih na nacionalne i nacionalno-dra-
vne razlike. (V. I. Lenjin: D eja..., str. 477.).

138
ti kojoj se pojedinano i ope postavlja u dijalektiki odnos,
vodei pri tome rauna o povijesnim situacijama. Za suvre
meni komunistiki pokret, pa tako i na SK, od presudne
je vanosti da shvati da bez debata, diskusija i borbe
miljenja, nikakav pokret, pa tako ni radniki nije mogu.-
Jo u periodu rascjepa s menjevicima Lenjin je insi
stirao na potrebi razlikovanja granice gdje zavrava princi
pijelno neslaganje a gdje poinju sitne svae. Naroito je
traio da se povue granica izmeu moguih linih uvreda
i razdraljivosti (koje je smatrao neizbjenim zbog otrine
i bjesnila- napada) s jedne strane i politikih greaka
s druge strane. Smatrao je da manjina (odnosi se to na
menjevike. n. p.) ima pravo da brani svoje poglede, vodi
idejnu borbu-, ali s tim da te raspre i nesuglasice ne smiju
dovesti do dezorganizacije i ne ometaju rad.251) Lenjin nije
u svakom sluaju za popustljivost252) koju u socijaldemo
kraciji pripovijedaju zbog izbjegavanja rascjepa, koji je
za njega strailo kojim socijalistike voe tee da zaplae
druge i kojeg se oni sami jako plae.-253*25)

a) Tretiranje frakcionatva i opozicije


Izrasla u borbi za idejno, akciono i taktiko jedinstvo
Boljevika partija nikad nije u cjelosti ostvarila jedinostvo
2S1) V i d i : I z . d e l a , k n j . 4 . s t r . 1 2 8 . 2 7 3 , 4 4 3 .
25S) O n j e p r e d v i a u d v a s l u a j a . P r v o , k a d j e u p r a v u
o n a j k o ji tra i u s tu p a k u k o je m s lu a ju p o te n i p o liti a r i. . .
d ire k tn o i o tv o re n o p riz n a ju s v o ju p o g re k u - i d ru g o , k a d se
u s tu p a z b o g te n je d a s e iz b je g n e r a s c ije p . L e n jin je b io p r o tiv
d ru g e v a r ija n te k o ja s e p o P le h a n o v u s v o d ila n a m is a o : . . .
m a le n e p r ija tn o s ti n e s m iju re m e titi v e lik o z a d o v o ljs tv o , m a la
o p o rtu n is ti k a g lu p o s t i n e v e lik a a n a r h is ti k a fra z a b o lja je
n e g o v e l i k i p a r t i j s k i r a s c e p . ( V id i: V . I. L e n j i n , o . c ., s t r . 2 8 9 ).
25S) V i d i : I z . d e l a , k n j i . 1 0 , s t r . 3 0 7 .

139
u svojim redovima. I kako obino biva, jedinstvo je dova-
ano u pitanje kad je bilo najnunije. Naruavanje jedin
stva poprimilo je formu opozicije i frakdonatva kojima
je bio brem enit ovaj cijeli period.
K ratak prikaz frakcijskih borbi u RKP (b) zapoer
emo u obliku nekih osnovnih konstatacija da bismo se
vie zadrali na onom periodu koji je vezan za diskusiju
o sindikatim a i za probleme unutarpartijske demokracije
u vezi s njom. Koie su to konstatacije?
1. U najranijoj fazi ove borbe su. mada voene u redo
vima Partije, u stvari, obraun dviju osnovnih frakcija:
boljevika i menjevika. i otuda nisu od neposrednijeg
interesa za nau temu.
2. Faza frakcijskih i opozicionih raspri u periodu
1917 1921. odnosno 1922. godine neposredno je vezana
za unutarpartijski ivot RKP (b) i samim tim doazi u centar
nae panje. Frakcijske borbe poinju, kako smo ve nagla
sili. neposredno pred pobjedu Oktobra da bi se nastavile
u toku idue godine. Poslije izvjesnog -predaha- nastav
ljaju se unutarpartijska razmimoilaenja. -Lijevi komu
nisti-, sad drukije grupirani, ponovo e postati jedna akti
vna struja u Partiji. Posebno poglavlje frakcijskih boroi
kako po broju pokrenutih problema tako i po intenzitetu
predstavljat e diskusija o sindikatima.91)
3. Za nas je neprihvatljivo stanovite po kojem se
frakcijske grupe stvaraju samo tada kad nije osigurana *)
***) U raspravama o mjestu i ulozi sindikata u stvari se
preiava niz bitnih pitanja kao to su: ekonomska politika i
nagraivanje, sistem izgradnje i metodi rada, odnos partija
radnika klasa (partija sindikat), radnika klasa drava-
te odnos partije i drutvenih organizacija. Jednom rijeju po
kreu se sva vitalna pitanja socijalistike izgradnje a posebno
mjesto i uloga Partije u uvjetima diktature proletarijata.

140
sloboda debata, demokratska procedura. Pojava i egzisten
cija frakcija u RKP (b) dolazi jae do izraaja ba u vrije
me kad je. iz objektivnih razloga, bilo mogue osigurati
javnost partijskog rada.
4. Frakcionatvo bez obzira u kojoj se formi pojavilo
ima dva bitna obiljeja:
1. nominalno priznavanje jedinstva i
2. grupaka samostalnost na delu.255)
Drugim rijeima frakcionatvo kao manjina u Partiji
i onda kad potiva naelo demokratskog centralizma u toku
donoenja odluke, ne nastoji da se toga pridrava u toku
realizacije.
5. Suprotstavljanje manjine veini u toku slobodne
izmjene miljenja ne daje za pravo veini da manjinu
a priori proglaava frakcijom. Frakcionatvo znai po svo
joj formi suprotstavljanje veini s pozicija koje a priori
iskljuuju argumentaciju s kojom se ova slui, i predsta
vlja, po svom karakteru, sa stanovita drutvenog razvoja,
nekonstitutivno djelovanje.
Otuda se svaka frakcija ne moe smatrati za frakcio
natvo. Najee se frakcija izjednaava sa izdajom inte
resa klase i partije. Meutim, u borbi za stvaranje partije
novog tipa voena je borba meu frakcijama od kojih
Komunistika partija predstavlja frakciju revolucionarnog
tipa.*3*) Historijski gledano, prema tome, ne moe se na poja
vu oprenih miljenja u redovima jednog pokreta ili parti
je gledati samo kao negativnu. S druge strane vano je

* ) V . I . L e n j i n : O n a r u a v a n j u j e d i n s t v a k o j e s e p r i k r i v a
v ik o m o je d in s tv u . Iz . d e la , k n j. 8 , s tr. 34 4 .
*3* ) V i d i L j . T a d i : M a r k s i s u v r e m e n o s t . B e o g r a d . 1 9 6 1 .
s tr. 171.

141
naglasiti da . . . samo kratkovidni ljudi mogu smatrati
da su frakcijski sporovi i strogo razlikovanje nijansa nebla
govremeni ili izlini. Od uvrenja ove ili one nijanse",
istie Lenjin, moe zavisiti budunost ruske socijaldemo
kracije za mnogo i mnogo godina.257)
6. Analizom Lenjinovih tekstova moe se uoiti odre
ena evolutivnost u njegovim pogledima na frakcije i opo
zicije u Partiji. Ako se prihvati konstatacija da je on inio
pokuaj da se spasi jedinstvo u ranijoj fazi radnikog
pokreta u cjelini, a kasnije unutar Partije boljevika258)
onda bi se mogla postaviti teza da je Lenjin bio popustlji
viji prem a raznim grupam a i strujam a koje su esto imale
i obiljeja organizirane frakcije kad se nadao da je to
jedinstvo mogue ostvariti i kad je situacija doputala taj
luksuz. Ova bi se konstatacija podjednako odnosila na
sve glavne faze i probleme koji su izazivali previranje
u Partiji. Meutim, namee se i nam a pitanje da li je tu
popustljivost (ili taktinost) mogue shvatiti kao Lenjinovo
odobravanje frakcija, bar u takvoj fazi unutarpartijskog
ivota. Mada se tu i tamo mogu u njegovim tekstovima
i politici nai neke osnove za potvrdu te teze,25") ipak je *248
i57) V. I. Lenjin: ta d a ..., str. 243.
248) Time ne mislimo kazati da se on nije borio za jedinstvo
meunarodnog komunistikog pokreta. Dapae, borba za jedin
stvo u RKP(b) bila je sastavni dio nastojanja da se to jedinstvo
ostvari i na meunarodnom planu. Otuda je i razumljiv naro
ito veliki utjecaj koji su boljevici vrili na Komunistiku
internacionalu.
SM) Mnogi, pa i neki nai, autori citiraju Lenjinovu ocjenu
rezolucije Moskovskoga oblasnog biroa u kojoj ovaj izraava
nepovjerenje Centralnom komitetu o pitanju odluka o mirov
nom ugovoru. Moskovski biro je, naime, izjavio da smatra
gotovo neizbjenim rascjep u Partiji u najskorije vrijeme-.
U svemu tome--, istie Lenjin, nema nita udovino, niti
udno. Potpuno je prirodno to drugovi koji se otro razmimo-

142
za nas mogu samo jedan zakljuak Lenjin je bio protiv
frakcija i opozicionarslva. To ne znai da je bio protiv
borbe miljenja u procesu donoenja politikih odluka,
odnosno kritike, pa i one kad je ona veoma otra i ne uvijek
konstruktivna po svojim rezultatima. Takoer to unaprijed
ne prejudicira naa gledanja na njegove ocjene pojedinih
frakcijskih grupa, njihova karaktera i platforme iznesene
u uvenoj diskusiji o sindikatima.
7. U neposrednoj je vezi sa frakcionatvom i opozici
jom sloboda kritike, shvaanje slobode uope. Jo u toku
rascjepa Lenjin je insistirao na tome da su svi lanovi
Partije duni da se kritiki i potpuno samosta.no odnose
prema odreenim pitanjima i da prihvaaju ono rjeenje*li
ila z e s a C K o p ita n ju s e p a ra tn o g m ira , o tro k ritiz ir a ju C K i
iz r a a v a ju s v o je u v je r e n je u n e iz b je n o s t r a s c je p a . S v e je to
n a jz a k o n itije p r a v o la n o v a p a r tije , to je p o tp u n o ra z u m ljiv o .-*
u d n o je z a L e n jin a to to B iro tra i d a s e z b o g in te re s a m e u
n a ro d n e r e v o lu c ije id e n a lik v id a c iju s o v je ts k e v la s ti. ( -P ra v
d a-* , N o 3 7 i 3 8 , 1 9 1 8 . g o d in a ) .
I li n a d r u g o m m je s t u : -N o - a k o p o s to je k o r j e n i t e i d u b o k e
p rin c ip ije ln e n e s u g la s ic e m o e n e tk o d a v a m k a e z a r
o n e n e o p ra v d a v a ju a k i n a jo trija , p a i fra k c io n a k a is tu
p a n ja ? A k o tr e b a re i n e to n o v o i n e ra z u m ljiv o , n e o p ra v d a v a
li t o p o n e k a d a k i r a s c e p ? ( V id i, V . I . L e n j i n , o . c ., s t r . 1 8 8 ).
S m a tra m o d a je L e n jin u s v o jo j ra s p ra v i N a s p o ljn i i
u n u tr a n ji p o lo a j p r e c iz n ije o d re d io s v o j o d n o s p r e m a o p o
z ic iji, k a k o p o s a d r in i ta k o i v re m e n u . O n u p o ja v i o p o z ic ije ,
u M o s k v i i iz v a n n je , n e g le d a s a m o z lo . U n jo j d o la z i d o
iz ra a ja v rlo m n o g o s a s v im z d ra v o g , n e o p h o d n o g i n e iz b je n o g u
momentima prirodnog raenja partije i prelaza od takvog
stanja kad je sva panja bila skoncentrisana na politike i vojne
zadatke ( m . p . ) , n a s t a n j e i z g r a d n j e i o r g a n i z a c i j e , k a d m o r a m o
o b u h v a titi d e s e tin e b iro k ra ts k ih u s ta n o v a i k a d k u ltu rn i n iv o
v e in e p r o le ta r ija ta i s e lja k a n e o d g o v a r a z a d a tk u . (Iz . d e la .
k n j. 1 4 , s tr . 1 0 9 ). N e n e g ir a ju i i n e k e p o z itiv n e s tr a n e o p o z i
c io n ih a k tiv n o s ti, L e n jin , n e p o s re d n o p o s lije c itir a n ih m is li,
e n e rg i n o in s is tira n a n a jb r o j lik v id a c iji o p o z ic ije .

143
koje je po njihovoj ocjeni tanije. Meutim, za njega je
ve tada bitno da se sve kree u okviru odluka kongresa.
Smatrao je zbog toga obaveznim da se izvri otra kritika
CK ako njegove odluke nisu u skladu sa Kongresom. U tom
pogledu je zamjerio M artovu to nije nita rekao - o pravu
opozicije, tj. o pravu svake partijske organizacije, da
u granicama volje kongresa osporava taktiku CK i da ispra
vlja njegova skretanja i pogreke.240)
Zalaui se za potivanje slobode djelovanja i stvara
nja u svim oblastima, a naroito u literaturi,261) Lenjin je
naglaavao da -sloboda govora i tampe mora biti potpuna,
ali da tu slobodu ima i organizacija kojoj ljudi pripadaju.
Istiui da -sloboda misli i sloboda kritike unutar partije
nikad nas nee naterati da zaboravimo s.obodu grupisa-
nja ljudi u slobodne saveze, koji se zovu partije, Lenjin
je u stvari izrazio misao o tome da je sloboda ograniena,
djelomina. - . . . Aposlutna sloboda je buroaska ili anar
histika fra z a . . . Ziveti u drutvu i biti slobodan od dru
tva nije mogue.i6i)
Veoma rano. u svojim prvim spisima, Lenjin je jasno
oiviio kritiku, omoguavajui da se ona razlikuje od kriti-
zerstva. Stao je na stanovite da . . . kao polazna taka
ne moe nikako sluiti ideja, nego samo spoljanja. objek
tivna pojava. K ritika e se sastojati u poreenju i suelja-
**#) Vidi: V. I. Lenjin, Neka odluuju radnici, Iz. dela,
knj. 5, str. 321. 322.
>) Smatrao je da - . . . literarno stvaranje najmanje pod
nosi mehaniko izjednaavanje, nivelisanje, vladavinu veine
nad manjinom. Nema sumnje, na tom polju apsolutno je po
trebno obezbeenje veeg prostora za linu inicijativu, za indi
vidualne sklonosti, prostora za misao, fantaziju, formu i sadr-
inu. (Vidi V. I. Lenjin: Partijska organizacija i partijska lite
ratura, Iz. dela, knj. 5. str. 198).
i,s) Ibidem, str. 200.

144
vanju dane injenice ne s idejom, nego s drugom inje
nicom (m. p.). Pri tome je vano da obje budu tano ispi
tane i to u svim etapama njihova razvoja. Potrebno je
uporediti etape tog razvoja i obje injenice na tim nivoi-
ma.!*1)
Pri analizi svake kritike treba poi od utvrivanja
platforme, cilja od kojeg se polazi. Jo prije X kongresa
RKP (b), tamo oko rasplamsavanja polemike o sindikatima.
Lenjin je isticao: Sloboda kritike je divna stvar, i poto
smo je svi prihvatili, nije greka baviti se i pitanjem sadr
aja kritike.864) Kao osnovni postulat lenjinizma jeste
zakljuak da je Marks svu vrijednost svoje teorije vidio
u tome to je ona po samoj svojoj sutini kritika i revo
lucionarna.865)
8. Sovjetski izvori, ne bez razloga, ocjenjuju da je soci
jalna baza i izvor ... skretanja i frakcionatva koja iz njih
proistiu, u partiji su bile eksploatatorske klase u zemlji,
koje su iepoljile uporno suprotstavljanje diktaturi proleta
rijata; neprijateljsko kapitalistiko okruenje, utjecaj sitne
buroazije koja je svojim kapitalistikim raspoloenjem
kuila dio radnika i nestabilnih elemenata u partiji. Lenjin

8 6 : ) V i d i , V . I . L e n j i n : t a s u p r i j a t e l j i n a r o d a i k a k o s e
o n i b o re p ro tiv s o c ija ld e m o k ra ta . Iz . d e la , k n j. 1, s tr. 1 5 6 , 157.
2M ) V . I. L e n jin : N a s p o l j a n j i _ _ _ s tr . 2 1 2 .
2 6 i) V . I . L e n j i n : o . c . , s t r . 3 1 0 . O v o j e d a n a s m o t i v , p a
m a k a r p r iv id a n s p o ro v a i ra z ila e n ja p r e te n o m e u filo z o fim a
u n a s . N e u la z e i u o c je n u p o le m ik e n a m a s e in i d a je n u n o s t
k riti k e a n a liz e p o s to je e s tv a rn o s ti s u tin s k o p ita n je z a p ris tu p
z a o c je n u o s tv a re n ja je d n o g d ru tv a . S p o z n a jn i p ro c e s o se b i
i d ru tv u i n e m o e to b iti a k o n e p o la z i o d k r iti k e a n a liz e ,
p o m e to d u , s a d r in i i re v o lu c io n a rn o m in te re s u . M e u tim , ta
k r itik a , a k o to s tv a r n o e li b iti, m o r a p o la z iti o d u tv r iv a n ja
z a d a ta k a n a e g v re m e n a a n e s a m o s p o z ic ija id e a la d a le k e
b u d u n o s ti.

145
je smatrao da je udaljavanje nekih odgovornih komunista
od masa jedna od formi '^"ikcionatva.**)
Svakako, onome to je reeno treba pridodati stanje
u P artiji, njenu nejedinstvenost. njenu socijalnu strukturu
i idejne P artiji strane utjecaje koji su njenim irenjem
izvana doneseni. Kolikogod farkcionatvo pogoduje prodoru
u P artiju neprijateljskih elemenata, toliko je ono ve potvr
da je ta inflacija ve uinjena.

b) Diskusija o sindikatima
Ve smo istakli da je opozicija, s ove ili s one pozicije,
istupala u cijelom periodu od 1917. do 1921. godine. Meu
tim. u okviru tzv. diskusije o m jestu i ulozi sindikata razvi
la se do tada najvea frakcijska borba s dugoronim poslje
dicama za razvoj sovjetskog politikog sistema.*7) Kraj
perioda, koji je vremenski okvir naeg posmatranja, nije
i zavretak rasprava o ovoj temi. moe se prije rei da je to
poetak jedne dugogodinje frakcijske borbe u redovi
ma RKP (b).
Ve je na prvi pogled mogue prim ijetiti da pokrenuta
pitanja u pomenutoj diskusiji prelaze okvir sindikalne
problematike.*) Zapravo, pokrenuta su sva temeljna pita-
*) Vidi: Leninskij sbornik. XX. str. 47.
Lj. Tadi daje ovu ocjenu, znaaja diskusije o sindika
tima. -Poetkom dvadesetih godina u diskusiji o tom pitanju
uestvovala je ela partija i u njoj su dole do izraaja krupne
taktike (da li samo taktike, n. p.) nesuglasice koje su. naj-
verovatnije odluile o dajoj sludbini boljevizma i pravcu nje
govog razvitka. (Partija proletarijata, str. 273).
*) Meutim, treba konstatirati da je i sama problematika
koja je vezana za poloaj i ulogu sindikata veoma iroka i
ajna. Pitanje o stavu prema sindikatima u naoj boljevikoj
partiji, govorio je Zinovljev, -ve je vie puta o d isa lo veoma

146
nja kako teorije tako i prakse socijalistikog razvoja sovjet
skog drutva. Po strukturi problema i masovnosti uea,
po otrini dijaloga i mjera koje su poduzimane, ova disku
sija zauzima centralno mjesto u politikom, a naroito
partijskom ivotu od kraja 1920.*26) pa do konca 1921. godine
s tim to e i dalje, mada u blaoj formi, aktivnost razbi
jenih grupa postojati. Frakcijske borbe, a naroito kroz
1923, pa do 1927. imat e u izvjesnom smislu i sadrinski
i personalni kontinuitet s onim ranijim.
Koja je pitanja pokrenula rasprava o mjestu i ulozi
sindikata i koji su problemi doli do izraaja? U prvom
planu bilo je pitanje upravljanja proizvodnjom, koje, meu
tim, u sebe ukljuuje odnos prema rukovodeoj ulozi Parti
je0) metodama rada i rukovoenja, pitanjima demokrati
zacije sovjetskog drutva itd. Neko od ovih pitanja bilo
ie pokretano i ranije, ali e doi do izraaja tek prelazom
na mirne uvjete razvoja. Intenzitet i otrina rasprava bit e
pospjeena uslijed postojanja raznih struja koje su i ranije
dolazile do izraaja. Ako bismo ukljuili i dileme koje su
dole do izraaja prilikom proklamiranja NEP-a, onda bi
na j ispravni je bilo da se istakne da je osnovni problem bio
etatizacija, odnosno demokratizacija drutveno-ekonomskih

z n a a jn u u lo g u i iz a z v a lo d o s ta b itn a r a z m im o ila e n ja . D e a
v a lo s e d a je u n a o j p a r tiji d o la z ilo a k i d o r a s c je p a d o n e k le
z b o g o v o g p ita n ja . ( P a r tija i s o ju z y . . . s tr . 6 9 ).
26 ) R a z n e p l a t f o r m e , k o j e p o s t a j u n o s i o c i d i s k u s i j e , j a v l j a j u
s e jo r a n ije . Ia k o je g r u p a D e m o k ra ts k i c e n tra liz a m b ila v e
a k tiv n a d e c e m b ra 1 9 1 9 , n a V III p a rtijs k o j k o n fe re n c iji, a li se
b o rb a ra s p la m s a v a k r a je m 1 9 2 0 . g o d in e a n a ro ito p r e d X k o n
g re s R K P (b ) k a o i u to k u n je g o v a o d r a v a n ja m a r ta 1 9 2 1 . g o d .
270) M i r a s p r a v l j a m o o r u k o v o d e o j u l o z i P a r t i j e u p o s l j e d
n jo j g la v i, m a d a je n e iz b je n o d a i o v d je p o s ta v im o n e k e
o s n o v n e p ro b le m e .

147
odnosa. Sve ostalo bilo je podreeno, odnosno ukljueno
u ovu osnovnu relaciju.
Odnos i'.i raspon uesnika u diskusijama kretao se od
zahtjeva za izrazitim jaanjem dravne intervencije, pod
im se podrazumijeva i podravljenje niza drutvenih insti
tucija pa i sindikata, pa do uvoenja neposrednog upra
vljanja drutvenim poslovima od strane neposrednih proiz
voaa. Na ovom prostoru smjestile su se osnovne platfor
me iji su nosioci, u osnovi, uz m anja odstupanja ostali
dosljedni u toku cijele diskusije. Polemika je dobila aspekt
unutarpartijskih borbi zbog toga to je svaka grupa nasto
jala da dobije podrku odgovarajueg broja rukovodeih
organa, odnosno lanova. To e cijeli spor uiniti veoma
osjetljivim po jedinstvo Partije.
Rukovoen svim tim razlozima Lenjin je najprije
ulagao napore da se diskusija ne prenese na iru platformu.
'-Sumirajui sve to postoji u tom pitanju, (polemici o ulo
zi i m jestu sindikata, n. p.). -m oram rei da je iznoenje
tih nesuglasica na iroku partijsku diskusiju i na par tijski
kongres najvea pogreka U komisiji i samo u komisiji
mi bismo imali radne discipline i kretali bismo se napre,
a sada idemo nazad, nekoliko nedjelja emo ii nazad,
na apstraktnim teoretskim stavovima, umjesto radnog pribli
avanja zadatku. Ocjenjujui da se na takav nain osipaju
snage i destimulira neposredna aktivnost na izgradnji
privrede i sovjetske vlasti, Lenjin veoma rezignirano reagu-
je. -S to se mene tie, nastavlja on. -to mi je dozlogrdilo
i ja bih se s najveim zadovoljstvom udaljio od toga. bez
obzira na bolest, i spreman sam da odem gdje bilo.271)

-) V. I. Lenjin: Diskusija o mjestu i ulozi sindikata. Iz.


dela. knj. 14- str. 172.

148
Meutim, razvoj dogaaja tekao je takvim tempom
i otrinom274) da je bilo jedino mogue da diskusija, koja
je zaslugom opozicionih grupa proirena na sve nivoe,
poprimi najvie, svepartijsko znaenje. Iz tih razloga Cen
tralni komitet donosi odluku (24. XII 1920.) da diskusija
postaje javna.273) Moe se s pravom pretpostaviti da je ta
odluka uvjetovana ocjenom da su pozicije lenjinskog krila
vrste i da e najprirodnije podrkom lanstva cijeli spor
biti u njegovu korist okonan. Tekoe su, meutim, bile
raznovrsne. Opozicija se nije uvijek sluila doputenim
sredstvima, CK je bio prinuen da 12. I 1921. insistira
na zahtjevu da se diskusija vodi principijelno kako komu
nisti ne bi bili odvraeni od neposrednih zadataka. U emu
se sastojao spor meu postojeim grupacijama?

1. PLATFORME I NJIHOV PROGRAM


Platforme su se konstituirale u toku rasprava o sindi
katima. Meutiu, naela od kojih su neka od njih polazile*7
i7s) Sveopa diskusija o sindikatima poela je novembra
1920. na V sveruskoj konferenciji sindikata, a neposredno po
slije toga odrani su plenumi CK na kojima se polemika za
otrava. U toj fazi CK prihvaa Lenjinovo stanovite odbacujui
teze Trookog o reorganizaciji sindikata. Meutim, pokuaj da
se ishodi rasputanje Cektrana na sjednici od decembra nije
uspio, jer je CK glasao 7:8.
i7S) Anarhistiki ignorirajui odluke CK, Trocki i njegove
pristalice iznijeli su razmimoilaenja izvan okvira CK, stvorili
nepotrebnu zategnutost u Partiji, nastojali da nametnu disku
siju. Lenjin je u tom tekom trenutku smatrao diskusiju suvi
nom i tetnom. Ali kada su frakcionai iznijeli borbu protiv
CK o sindikatima u pratijske organizacije, Centralni komitet
prihvatio je izazov razbijaa i svojom odlukom od 24. decembra
1920. godine najavio diskusiju o pitanjima dnevnog reda X kon
gresa RKP (b). (Vidi: CPAIML, f. 17, op. 2, ed. hr. 48, L. 1).

149
bila su u centru panje daleko ranije.171) Meutim, poslije
odluke da diskusija postaje javna, stupa se u zavrnu etapu
sazrijevanja platformi. Od naroitog je znaaja zasjedanje
partijske frakcjie V ili kongresa sovjeta krajem decembra
1920. godine. Tu istupaju lideri raznih platformi: V. L
Lenjin, G. E. Zinovjev, N. L Buharin. A. G. Sljapnikov,
J. D. Trocki, D. B. Rjazanov, V. P. Nogina.575)
Posebnu panju izazvao je prvi javni istup Lenjina u
ovoj diskusiji s temom: -O sindikatima, o sadanjoj situ
aciji i grekam a druga Trockog. Poslije burne moskovske
diskusije u n ju se ukljuuju i ostali centri. Glavni dijalog
se vodi na liniji Moskva Petrograd. Petrograd je Pro
glasom partiji odbacio platform u Trockog i dao inicijativo*
da se izbor delegata za X kongres izvri na bazi platformi,
to e bez obzira na protivljenje moskovske organizacije27*)
biti konano prihvaeno od CK 12. I 1921. godine. CK je
tada ukazao >... na neophodnost pune slobode voenja
diskusije i priznavanja prava svakoj organizaciji da ima
bilo kakvo miljenje. Rezolucija je bila usvojena sa S
protiv 7 glasova (Trocki, Buharin. Krestinskij. Dzerinskij.
Sevebrjakov, Preobraenskij i Andreev).277) Nekoliko dana
kasnije (17. I 1921. god.) odrava se sjednica Moskovskog
komiteta.*27

-*) Sindikalne su teme pokretane jo prije IX kongresa


Partije. Na tom su kongresu zazuzeti odreeni stavovi koji e
biti kasnije esto citirani. Odnosi se to naroito na ocjenu da
sindikati treba u svoje ruke da uzmu upravljanje proizvodnjom.
27S) Vidi: V. I. Lenin: So. t 26. izd, III, str. 626.
z) Odluan otpor Moskovskog komiteta objavljen je u
-Pravdi- No 7, 13, I 1921. mada je usvojen sa neznatnom vei
nom (14 glasova za nj, 13 protiv i jedan uzdran).
V. I. Lenin: So. t 26. str. 627.

130
U dotadanjim raspravama a posebno ovom prilikom
jasnije se diferenciraju razne platforme278) koje nisu imale
podjednako jasan stav o pitanjima koja se raspravljaju.
Neke od njih kao platforma desetorice. Trockog. radni
ke opozicije i demokratskog centralizma ostat e u toku
cijele diskusije, dok e se neke kao buferna grupa Buha-
rina i grupa Ignatova prikljuiti ovim prvim ili e ostati
bez veeg utjecaja (grupa Nogina). U stvari i grupa demo
kratski centralizam prikljuit e se radnikoj opoziciji,
tako da e se diskusija kretati izmeu prve tri grupe.
Jedan od pokazatelja odnosa snaga meu grupama, od
nosno njihova utjecaja u redovima lanstva jesu glasanja,
do kojih dolazi i u provinciji u drugoj polovini januara,
za platforme,279) odnosno broj delegata koje su grupe dobile*27

278) N a p r o i r e n o m s a s t a n k u M o s k o v s k o g k o m i t e t a i s p o l j e n o
je 8 p la tf o r m i, i to : P la tf o r m a d e s e to r ic e (L e n jin * Z in o v je v ,
T o m s k i. S ta ljin , R u d z u ta k , K a m e n je v , K a lin jin , P e tro v s k i, A r-
te m . L o z o v s k i), p la tf o r m a T ro c k o g . b u f e r n a g r u p a ( B u h a r .n ,
L a rin . P re o b ra e n s k ij, S e v e b ra jk o v , J a k o v lje v , S o k o ljn ik o v ).
ra d n i k a o p o z ic ija ( lja p n ik o v , A . K o llo n to j. M e d v e d e v .
K is e lje v , K o r j a n k i n i d r.)- z a t i m g r u p a d e m o k r a ts k i c e n t r a l i
z a m ( B u b n o v , S a p r a n o v , O s in s k ij. K a m e n s k ij i d r .) i p la tf o r m e
Ig n a to v a (Ig n a to v . S m im o v ...) N o g in a i R ja z a n o v a (v id i, I b i
d e m . s tr . 6 2 7 , 5 7 3 . 5 7 6 i t d ).
27* ) T a k o n a s p o m e n u t o m M o s k o v s k o m s a v j e t o v a n j u p l a t
fo rm a d e s e to ric e d o b iv a 2 2 g la s a k o lik o s v i d ru g i z a je d n o ;
(p la tfo rm a T ro c k o g 9 , b u fe rn a 4. g ru p a d e m o k ra ts k o g c e n
tra liz m a 4 , i I g n ja to v a 3 g la s a . B u d u i d a s e b o r b a p re n o s i i u
u n u tra n jo s t, o d in te re s a je u p o z o riti d a s u i te o rg a n iz a c ije
g l a s o v a n j e m i z n o s i l e s v o j e m i l j e n j e o p l a t f o r m a m a : o d 3 .5 0 0
p r ip a d n ik a B a lti k e flo te , p la tf o r m a T ro c k o g d o b ila je 4 0 g la
s o v a a o s ta lo d e s ja ty j . S li n o je b ilo u P e tro g ra d u , Iv a n o v o
V o z n e n s k u (o v d je je o b je d in je n a g ru p a T ro c k i B u h a rin
d o b ila 2 7 g la s o v a ) . M o s k o v s k a g u b e r n ijs k a k o n f e r e n c ija (1 9 . I I
1 9 2 1 ) p o k lo n ila je s a 2 1 7 g la s o v a p o v je re n je p la tfo rm i d e s e
to ric e . P la tf o r m a T r o c k o g i B u h a r in a d o b iv a 5 2 , r a d n i k a

151
za X kongres Partije. Tako je Moskovska gubem ija izabrala
27 predstavnika patforme -desetorice-, 6 pristaa objedi
njene platforme Trockog i Buharina. Radnika opozicija
dobij a 6 glasova a grupa demokratskog centralizma- 2
glasa.280)
Ve se poslije objavljenih izbora u organizacijama mo
glo zakljuiti da e na kongresu platforma desetorice- biti
prihvaena. Poslije otre i duge diskusije X kongres prim a
14. III 1921. godine platform u desetorice- veinom od 336
glasova. Platform a Trockog i Buharina dobiva 50, a radni
ke opozicije- 18 glasova. U ponovljenom glasanju poslije
izvjesnih izmjena u rezoluciji, koje je unijela komisija (A.
A. Andrjev, N. I. Buharin. G. E. Zinovjev. Z. B. Kame-
njev, Ja. E. Radzutak, M. P. Tomskij. L. D. Trockij, G. V.
Ciperovi i A. G. '.japnikov) protiv platforme desetorice
glasa 16, a 4 se uzdravaju.281)
Sa stanovita unutarpartijske demokracije, odnosno
ocjene frakcionatva i opozicije, analiza programskih kon
cepcija raznih platformi od izuzetne je vanosti. Budui da
su borbe meu grupama prethodile X kongresu RKP (b)
i odvijale se na njemu, vrei bitan utjecaj kako na atmo
sferu tako i na donesene dokumente, duni smo takoer
analizirati i njegov rad s ovog gledita. Pri tome na ovom
mjestu neemo obratiti toliko panju mjestu i ulozi sindi
kata, odnosno upravljanju privredom, jer e to biti anali
zirano u slijedeim poglavljima Nas prije svega zanima
atmosfera u kojoj se vodila borba, u kojoj mjeri je doao
do izraaja demokratizam i da li su frakcijske borbe ugro-
opozicija- 45, grupa demokratski centralizam 13 glasova (Vidi
o. c., str. 627, 628).
) Ibidem, str. 628. U stenogralskim biljekama X kongre
sa na str. 763> govori se o 42 delegata
) Ibidem, str. 628.

152
zavale jedinstvo Partije u toku rada Kongresa ili poslije,
kad se zbog neizvravanja odluka veine, po naoj ocjeni,
tek konstituiraju kao partijska opoziciona frakcijska gru
pa. Kad je ve odlukom CK otpoela slobodna diskusija,
koja nije ograniena ni po nivou ni tematski, onda se ne
moe govoriti o frakcionatvu. U ravnopravnoj formi vo
dile su borbe razne grupe od kojih su neke bile samo vari
jante nekih osnovnih. Tek poto je odlukom Kongresa za
branjen rad svih frakcijskih grupa, moe se u punoj mjeri
govoriti o krenju normi unutarpartijske demokracije i de
mokratskog centralizma.
Evo u emu su se izraavale neke osnovne karakteri
stike i razlike meu raznim platformama:
a) Platforma desetorice stoji na stanovitu da se
proklamirano uee sindikata u upravljanju privredom
nije moglo ostvariti uslijed graanskog rata i tekoa faze
ratnog komunizma. Kad su se prilike promijenile, onda
je razvoj dravnih organa (VSNH) uinio takvu aktivnost
sindikata suvinom. Oni samo pripremaju radnike da mogu
uestvovati u upravljanju. Njihovo je da uestvuju u siste
mu kandidiranja organa koji e upravljati privredom, da
prate njihov rad, uestvuju u pravljenju privrednog plana,
staraju se za radnu disciplinu i si.28*) Ako bi se insistiralo
na integriranju djelatnosti sindikalnih i dravnih organa,
onda bi to dovelo do nepoeljnog podravljenja sindikata,
to bi samo pogodovalo zadravanju metoda rada koji su
bili prakticirani u dosadanjoj eri. Osnovno je za sindikate
da ostanu kola komunizma i da u njima prevladava metod
uvjeravanja, kako bi na takav nain mogli postati baza
diktature proletarijata.
Vidi: PKSS v rezolucijah i reenijah s ezdov, konferen-
cij i plenumov CK, t., 1, izd. VII, Moskva, 1954, str. 542.

153
b) Platforma Trockog i Buharina*8*) polazi od konsta
tacije da sindikati prolaze duboku krizu koja je prije svega
posljedica njihova nedefiniranog poloaja u proleterskoj
dravi, odnosno njihova slabog utjecaja na organizaciju pri
vrede i suavanja radnike demokracije.
Centralna taka ove platforme jeste koncepcija o podr
avljenju sindakata.4) koja se ispoljava na dva naina: utje
caj drave na radnike i sindikate i na organizaciju privrede.
***) Buharinova -bufema grupa bila je neuspio pokuaj da
se posreduje izmeu Lenjinove grupe i grupe Trockog. Samo
prikljuenje njegove grupe Trockom utjee da se grupa ovoga
na izvjestan nain priblii platformi desetorice. Donekle je
ublaen prvobitno otro naglaen zahtjev za zadravanjem me
toda -ratnog komunizma ali e i dalje dominirati zahtjev
za prinudom u oblasti privrednih odnosa. Meutim, treba ipak
naglasiti da je ova platforma uvijek naglaavala uvjerenje kao
glavni metod u radu sindikata. U sluaju potrebe upotrebljavaju
se metode proleterske prinude (mobilizacija na front, disciplin
ski sudovi i si.). Trocki je takoer zahtijevao obaveznu izbornost
sindikalnih organa. Isticano je i naelo demokratskog centra
lizma. -Vmeste s tem v sfere professional'nogo dvienia oso-
benno neophodima samaja energinaja i planomemaja borba
s vyrodeniem centralizma i militarizovannyh form rabotv v
bjurokratizm i kazeninu. (Vidi: D esjatyj... str. 680).
S5<) Pitanje o podravljenju sindikata pokrenuto je jo prije
oktobra (aprila 1917. Konferencija eljezniara) a naroito
neposredno poslije preuzimanja vlasti. Isticalo se da sindikati
ne treba da budu politiki, ve dravni organi. Ovo miljenje
ipak zastupaju najee eseri. ali bilo je i medu boljevicima
rasprostranjeno gledanje da sindikata poslije socijalistike revo
lucije treba da budu organizatori proizvodnje, a budui su to.
onda su organizacije dravne. Stvarao se dojam da su sindikati
iivjeti svoju dotadanju ulogu i da ih je nuno pretvoriti u
dravne organe koji e obavljati i ranije funkcije Ova teza bila
je prihvaena i na I i II kongresu sindikata. Na I kongresu u
prethodnom projektu rezolucije stoji: -U procesu razvoja soci
jalistike revolucije sindikati treba da postanu organi sovjetske
vlasti. Ni frakcija boljevika nije bila jedinstvena o ovim pita-

154
Oba naina, a naroito ovaj posljednji: -posebno koncentri-
sanje u rukama sindikata celokupnog upravljanja proiz
vodnjom znae plansko - . . . pretvaranje sindikata u apa
rat radnike drave, tj. postepeno srastanje sindikalnih i
sovjetskih organa. Proces sraivanja ne ide za pretvara
njem sindikata u dravne organe, ve u proizvodne organi
zacije koje pod rukovodstvom drave obuhvaaju sva podu
zea. -Prema tome, podravljenje nije jednokratni pravni
akt, ve dugotrajni stvaralaki proces koji se odvija u eta
pama, u skladu sa stvarnim tokom komunistike izgradnje
i vaspitanja.285) Autori platforme istiu da >... faktino
podravljenje sindikata ve je predaleko odmaklo ukoliko
se radi o utjecaju drave na radnika... a'.i - . . . druga
strana procesa podravljenja. . . je znatno zaostala u svom
razvoju.288) U praktinom pogledu insistiralo se na tome
da treina, odnosno polovina aktivista radi istovremeno u
sindikalnim i dravnim organima, s tim to bi suvremenom
sindikatu osiguravali cijeli aparat. Pri provoenju prakti
nih mjera treba prii od stanovita da reorganizaciju sindi
kata treba sprovesti prema potrebama same privrede, a ne
prema eljama i pogodnostima sindikalnog aparata. Upo-
redo odravan kongres sovnarhoza i sindikata na svim ni-

n jim a . T o je u k a s n ijim d is k u s ija m a b ilo jo o itije . D ru g i k o n


g re s je s m a tr a o d a je p o d r a v lje n je s in d ik a ta p r e u r a n je n o , a li
g a n e o d ri e . T o g le d i te z a s tu p a o je L e n jin . -N e iz b je n o je
p o d r a v lje n je s in d ik a ta , n e iz b je n o je n jih o v o s p a ja n je s o rg a
n im a d r a v n e v la s ti, n e iz b je n a je p r e d a ja u n jih o v e ru k e c je
lo k u p n e iz g r a d n je k r u p n e p r o iz v o d n je . . . A li, u d a to m tr e n u tk u
n e m o e m o je d n im z a m a h o m d a s p o jim o s in d ik a te s o rg a n im a
d r a v n e v la s ti , tr e b a t e u in iti jo m n o g o k o ra k a . P o s to ja le
s u r a z lik e i o to m e k a k o s e p o d r a v lje n je tr e b a lo o d v ija ti. (V id i
v i e o to m e - P a r t i j a i s o ju z y , s tr . 1 5 8 , 1 6 1 ).
9Ja) V i d i : D e s j a t y j . . . s t r . 6 7 9 .
* " ) V . I . L e n i n : S o . t. 2 6 . iz . I I I , s t r . 5 5 2 , 5 5 6 .

155
voima pridonijet e sraavanju.197) Trocki je. istupajui
na sjednici X kongresa isticao da sindikate treba reorgani
zirati, prilagoditi kako bi oni mogli vriti tu funkciju. U
oblasti borbe s birokratizmom radnika drava ne treba da
ulae tru d toliko u stvaranju novih kontrolnih organa koliko
u dovoenju u red vanih privrednih organa putem njihova
povezivanja sa sindikatima. Platforma Trockog polazila je
od naela uravnilovke u nagraivanju. -U oblasti potro
nje. tj. uvjeta line egzistencije, neophodno je provoditi
liniju izjednaavanja u smislu rastueg obezbjedenja svim
radnicima ivotnog minimuma kako u novcu tako i u
naturi.585)
c) Platform a demokratskog centralizma jedna je od
ranije formiranih.59*) Njeni su stvaraoci predstavnici lije
vog komunizma, a za osnov platforme uzimaju naelo de
mokratskog centralizma koji bi imao za bazu kolektivni
sistem rukovoenja. Pred EX kongres RKP (b) decisti su
objavili Teze o kolegijalnosti i jedinoliiju, vodei u listo
vima i na sastancima energinu borbu za kolektivno upra
vljanje. U prirodi ove platforme bila je borba protiv -bi
rokratskog centralizma za koji su optuivah kako pristae
platforme Trockog Buharina tako i platformu -deseto-
rice.5**) Insistirajui na jaanju uloge sindikata -decisti
se ne razlikuju znatno od -radnike opozicije ve u pogle-*)

^ Vidi: Desjatyj. . . str. 682.


*) Ibidem, 684.
*") Javljaju se jo na VIII kongresu RKP (b) 1919, ali se
kao frakcija formira 1920. Djelovat e sve do 1923. godine kad
se grupa raspala. Njeni ostaci e prii Trockom.
***) Uope uzev -decisti su smatrali da meu ovim dvjema
platformama ne postoje znatnije razlike a naroito ne u pogle
du naina upravljanja privredom. Znatniju razliku vidjeli su
u tretmanu sindikata.

156
du modaliteta izbora organa koji bi rukovodili privredom.
Da bi se otklonile tekoe i upravljanje uinilo efikasnijim,
oni predlau odgovarajue promjene u nainu upravljanja.
Prezidijum VSNH i VCSPS rukovode zajedno, a u sluaju
spora, spor rjeava SNK ili Prezidijum VCIK. Predvia se
i mogunost albe Sovjetu rada i obrane.291))
Stojei na stanovitu da sindikati proivljavaju duboku
krizu, i inae naglaavajui slabosti drutva, kao uzroke za
takvo stanje, ecisti istiu:
>a) graanski rat koji je stalnim mobilizacijama obes-
krivio i obesnaio sve organizacije radnike klase;
b) birokratizam cjelokupnog partijskog, sovjetskog i
sindikalnog aparata i
c) krajnju neodreenost proizvodnih zadataka i prava
sindikata kao i sistematsko odvajanje sindikata od proiz
vodnog rada kao posljedicu politike rukovodee grupe
VCSPS.292) Znaajan je sam zakljuak u tezama decista:
"Veoma otra kriza sindikata ni u kom sluaju ne pred
stavlja osnovni problem datog momenta, ona je samo dio
ope krize koju preivljava sovjetski aparat.293)
d) Radnika opozicija.294)*
2') Vidi, Ibidem, str. 824.
*92) Ibidem, str. 823.
***) Ibidem, str. 824.
***) Radnika opozicija formira se u toku 1920. godine.
Tomski smatra da je njezina ideologija zasnovana jo ranije,
jeseni 1919. godine kad je Sljapnikov postavio tezu da se Partija
i sovjetska vlast moraju baviti politikom, a sindikati ekonomi
kom (ibidem, str. 367). Meutim, prihvatljiva je ocjena da se ona
javlja na IX kongresu Partije, s tim da se jaa aktivnost osjea
tek od jeseni te godine. Na sebe je skrenula naroito veu panju
prilikom odravanja Moskovske gubernijske partijske konferen
cije, kad je opozicija odrala odvojeno savjetovanje radnika.

157
Platforma radnike opozicije kako svojom pojavom,
stavovima i kontraverznim ocjenama o njoj samoj bila je
dugo u centru panje. Manje vie sve platforme su pole
mizirale s njom.
U toku pripreme X kongresa, a naroito na njegovim
sjednicama i usvojenim dokumentima najvie se panje
poklanja kritinoj analizi stavova radnike opozicije. Ana
lizom stenografskih biljeaka moe se primijetiti da su
istupi njenih lanova primani s negodovanjem. Jedan takav
govor koji je odrala A. Kol'.ontaj. u kojem je isticala da
. . . mi insistiramo na tome da je neophodno da unutar
partije postoji faktika mogunost za odbranu onoga to
smatramo tanim i ispravnim, i da ne treba zamjeriti na
tome to je radnika opozicija vezana sa irokim radni
kim masama, prekidan je povicima i prigovorima za
Krontat. Time im se spoitavala otvorena kontrarevolu-
cionamost.5*5)
U emu se sastoje osnovni stavovi ove platforme? Evo
samo nekih konstatacija od kojih polaze njezini autori:
1) Ne provodi se u ivot 5. l. Programa5***) a ni ostale
odluke kongresa sindikata.
Prilikom glasanja dobili su 124 protiv 154 glasa. Ideoloka osnova
radnike opozicije- je broura A. Kollontaj, a stavove je oformio
i ljapnikov. stvarni vod grupe. Poslije zabrane frakcijskog
rada na X kongresu radnika opozicija je preko svojih glav
nih lidera, a naroito ljapnikova. pa i Kollontajeve, ispoljavala
znatnu aktivnost imajui od zabranjenih frakcijskih grupa rela
tivno i najvei utjecaj na lanstvo.
**) Vidi: Desjatvj .... str. 300.
**) Pored ostalog u ovom lanu stoji: -Organizacioni aparat
podrutvljene industrije treba da se oslanja prvenstveno na sin
dikate . . . Sindikati koji su prema zakonima Sovjetske republike
i ustaljenoj praksi ve postali uesnici svih lokalnih i centralnih
organa upravljanja industrijom, treba da postignu faktinu kon

158
2) Prelazak od vojnih zadataka na privrednu izgrad
nju i od militariziranih metoda rada na demokratske meto
de iznio je na vidjelo krizu u sindikalnim radnikim save
zima. Praksa partijskih centara i dravnih organa za pro
tekle dvije godine sistematski je suavala zamah rada sindi
kata a utjecaj radnikih saveza u sovjetskoj dravi svodila
gotovo na nu'.u.297)
3) Prema 5. l. platforme . . . sistem i metodi izgrad
nje koji se oslanjaju na glomaznu birokratsku mainu,
iskljuuju svaku stvaralaku inicijativu i inventivnost pro
izvoaa organiziranih u saveze. Takav sistem dovodi do
sukoba izmeu fabrikih komiteta i uprava poduzea, to
sve zajedno ima za rezultat onemoguavanje radnog entu
zijazma neposrednih proizvoaa.296)
4) Radnika opozicija nije bila protiv discipline u
Partiji. Ona nju priznaje . . . no disciplina ne iskljuaet
samodejatrnosti, a bjurokratizm eto est ponjatie, kotoroe
etu samodejatelnost iskljuaet. A Kollontoj smatra da je
Partija pozivala mase na samoaktivnost i u najteim aso
vima intervencije i graanskog rata. Radnika opozicija
stoji na stanovitu (l. 8. platforme) da i u vremenu opa
snosti treba provoditi iroku demokraciju. Radek je insi
stirao na tezi da je nuno vvodit v partiji demokratiju.
no ona neprimenima vo vseh oblastjah... ai je smatrao
za osnovnu djelatnost Partije jaanje njena utjecaja u ma
sama, gdje se veoma brzo prenosi svaki unutranji sukob.2'1*9)

centraciju u svojim rukama cjelokupnog upravljanja cijelom


narodnom privredom kao jedinstvenom privrednom cjelinom.
(V. I. Lenin: So. t. 26, III izd., str. 563).
s#7) Ibidem, str. 563.
a8) Ibidem, str. 564.
2M) Vidi: Desjatyj..., str. 298, 299, 289.
Polazei od tih konstatacija radnika opozicija- se za
lae za neodlono uvoenje izbornosti, zatim za principe
radnike demokracije i za radniko upravljanje privredom.
Po njenom shvaanju . . . organizacija upravljanja cjelo
kupnom narodnom privredom pripada Sveruskom kongresu
proizvoaa-.300) s tim da se slino biraju odgovarajui nii

***) Bilo je predvieno da tijelo formira centralni organ koji


upravlja privredom (sovnarhaz). Sve nie organe gubemijske,
oblasne i druge postavili bi odgovarajui sindikalni forumi.
Osnovni prigovor koji su u ovom pogledu uinile sve platforme
ticao se samog pojma proizvoa. Autori platforme radnike
opozicije- pozivali su se na odreenje ovog termina kod klasika.
Naime u Anti-Diringu Engels insistirajui na znaenju jedna
kosti kod proletarijata to izraava i terminom proizvoa. Opa
primjedba pristaa drugih platformi svodi se na zakljuak da se
Engelsova misao odnosi na komunistiko drutvo. Lenjin citira
slijedeu Engelsovu misao: Kad u drutvu nestanu klase, tada
e u drutvu ostati samo proizvoai trudbenici, nee biti rad
nika ni seljaka.- (Vidi. ibidem, str. 266267). Tada u nerazvije
noj Rusiji, gdje je proletarijat malobrojan, ne moe biti govora
o ostvarivanju vlasti proizvoaa. To tim vie. naglaava Lenjin.
to se termin proizvoa- uzima tako da se moe pretpostaviti
da on u sebe ukljuuje i neproleterske elemente. Na istoj ocjeni
insistira i N. Buharin. Ako bi. meutim .dolo do upravljanja od
strane proizvoaa, s tim da se pod tim podrazumijevaju rad
nici, zbog ega bi za mnoge onda termin proizvoa- bio suvi
an; i to preko kongresa proizvoaa onda bi to bilo takoer
upravljanje od male grupe, a ne od klase.
Nama se ini da se preuzimanje privrednih poslova od strane
proizvoaa, kako je to predviala grupa Radnika opozicija-,
nije zamiljao kao munjevit, tog asa potpuno realiziran proces.
ljapnikov je isticao da ni kongres proizvoaa nije predvien
da se tako brzopleto sazove-. (Ibidem, str. 363). Meutim, za
razmiljanje je Lenjinova ocjena o tekoama u realizaciji akti-
vizacije masa u politikom ivotu u uvjetima ogromnih tekoa,
osiromaenja, gdje je desetkovana proleterska avangarda itd.
Lenjin je smatrao da radnika opozicija- polazi sa stanovita
zavrenog procesa finalnog drutvenog rezultata.

160
organi. Naroito je znaajan stav da se bez odobrenja sindi
kata ne moe nitko postaviti na upravni poloaj, a za pri
vredne organe obavezne su kandidature koje vre sindikati.
Platforma -radnike opozicije predvia da upravlja
nje neposrednom proizvodnjom i raspolaganje imovinom
vre radnici-slubenici i da oni u tu svrhu biraju radniki
komitet, koji je u stvari tijelo sindikata pod ijom se kon
trolom i formira.*301) U domenu raspodjele traili su pot
puno izjednaenje plaa i uvoenje besplatnog snabdijeva
nja, prevoza, kazalinih i drugih kulturno-umjetnikih pri
redbi. Stanovi su takoer, zajedno s ogrijevom i svjetlom,
morali biti besplatni.
Sve u svemu platforma -radnike opozicije u sebi
je sadravala pored niza preuranjenih i neostvarljivih zah
tjeva i takve zahtjeve koji nisu mogli biti neuvaeni, a na
roito oni o radnikoj demokraciji.302) Tim se fenomenom
Meutim, i u takvim uvjetima moe poeti proces organi
ziranja radnika u upravljanju proizvodnjom. Neosporna je bila
primjedba -radnike opozicije da u poslovima ruske privrede
odluuju inovnici (Ibidem, str. 362), i da takvo stanje unosi jo
veu dezorganizaciju u redovima radnike klase. Nivo ostvar-
ljivosti radnikog upravljanja zavisi od materijalnog stanja dru
tva i niza drugih faktora, ali ono ostaje kao zahtjev prisutno
i u prvim danima vlasti radnike klase. To ne znai da nema
osnove Lenjinovo stanovite da je pojam proizvoa, u pravon-i
znaenju te rijei, vezan za drutvo bez klasa. Meutim, moe
se takoer primijetiti da se u fazi diskusije o sindikatima nije
dovoljno uoavala potreba da taj proces ve u samoj strukturi
politikog sistema i odnosima u drutvu poslije preuzimanja vla
sti mora biti postavljen tako da se mogu razvijati osnove radni
kog upravljanja.
301) Ibidem, str. 688, 689.
30a) U tadanjoj terminologiji radnika demokracija se spo
minje i kao proizvodna demokracija. Sam pojam -proizvodna
demokracija prvi put se oficijelno upotrebljava na oktobarskom
plenumu CK RKP. Taj dio rezolucije usvojen je sa 8:7 glasova.

161
bave sve platforme. I pri najotrijoj kritici na raun -rad
nike opozicije priznaje se da je ona upozorila na opasnost
koja prijeti Partiji ako se ona ne bi jae oslanjala na rad
niku klasu. Postoje i oni koji se slau s njenom ocjenom
0 tekom stanju radnike klase, ali ne smatraju da je moglo
biti drukije, to ih po v'astitom sudu odvaja od ocjene
-radnike opozicije.**3) Veina platformi je tako polazila
od ocjene da je u toku -ratnog komunizma dolo do znat
nog ogranienja pa i likvidacije radnike demokracije, da
su s tim u vezi stvoreni preduvjeti za pojavu birokratizma
1 takvih metoda u radu partijskih i sovjetskih organa koje
treba energino zamijeniti metodama uvjeravanja. Izuzev
platforme -desetorice svi se ostali manje-vie slau u
ocjeni da je sindikalni pokret zapao u veliku krizu***) i da
Ovaj termin je izazvao otru reakciju. Odbacivan je s istom
argumentacijom i kao termin -proizvoa. Zinovjev je rezo
nirao ovako: ako se pojam -proizvoa odnosni na radnika,
onda je suvian kao to je suvina i proizvodna demokracija ako
postoji termin radnika demokracija, mada i ovaj termin nije
smatrao najpovoljnijim. Ali. ipak, kad se ta rije upotrebi,
istie on. svak zna o emu se radi: - . . . o jednakosti, o izbor
nosti, o demokraciji unutar partije i sovjeta. Tu nema, uosta
lom nita novo, Partija se jo 1903. godine zalagala za demo
kratski centralizam. Meutim, nastavlja Zinovjev, u toku gra
anskog rata - . . . mi nismo mogli da unutar partije, unutar
radnikog pokreta primjenjujemo radniku demokraciju u pra
vom smislu te rijei. (Partija i sojuzv. str. 75. 77).
*") Vidi ibidem, str. 289, 290.
**) Veoma je est sluaj da se pri krizi sindikata govori o
opoj drutvenoj krizi, krizi revolucije i da je slabljenje sindi
kata izraz jednog opeg stanja. Trocki je na plenarnim sjedni
cama X kongresa naroito insistirao na tome da pitanje sindikata
treba povezati sa krizom revolucije. Radek je pledirao da se cijeli
problem vee za to pitanje -o partijnoj stroiterstve. Cak i Zino
vjev naglaava da u prebroavanju te ope krize sindikatima
pripada istaknuto mjesto (Vidi: Desjatyj..., str. 340, 351). Razu
mije se, pristae platforme -desetorice ne prihvaaju ocjenu

162
bi trebalo pojaati njegovu ulogu u upravljanju privredom
ako se eli prebroditi ta kriza.
Budui da smo posebno potpoglavlje predvidjeli za
temu odnos Partije i sindikata, i da u skici strukture sovjet
skog politikog sistema raspravljamo neke ob'.ike neposred
ne demokracije, a naroito u vezi s neposrednom proizvod
njom, ostaje nam da u ovoj glavi damo ocjenu frakcija
iskrslih u diskusiji o sindikatima i da s tog gledita posta
vimo njihovu ulogu u razvoju, odnosno slabljenju unutar-
partijskog ivota. To tim vie to su i suvremenici ocijenili
diskusiju o sindikatima kao idejnu borbu na irem planu.

2 PLATFORME I UNUTARPARTIJSKA DEMOKRACIJA

Poeli bismo s konstatacijom da platforme koje su for


mirane u toku diskusije o sindikatima, nisu, bar definitiv
no, smatrane na X kongresu frakcijama. O frakcionatvu
v Partiji raspravljalo se ak odvojeno od sindikalnih te
ma.*305) Na to e utjecati i nastojanje raznih platformi da
se meusobno priblie.3"*) Manje-vie to se odnosi na sve
0 krizi (smatraju da se radi o rastu) i ne vide ni sindikat u toj
ulozi.
30S) Vidi: Pravda No 8, 1921.
*) Buharinova bufema grupa je i nastala, kako smo to
naglasili ,kao pokuaj pribliavanja Trockog i desetorice. Pa
1 onda kad u tome nije uspjela, kad se ukljuila u platformu
Trockog vrila je utjecaj u tom pravcu. U tom pogledu zapa
eno je i djelovanje Lenjinovih pristaa. Trocki sa svoje strane
prihvaa koncepciju o sindikatima kao koli komunizma i si.
Obrazlaui projekt rezolucije O ulozi i zadacima sindikata
na X kongresu, on priznaje da je taj tekst koliko god polazi
od teza, pokuaj pribliavanja platformi desetorice. Smatra
da je iz teza izostavljeno ono to nije sutina. Tako je naputen

163
n&Jm radnike opozicije- i grupe demokratskog centra
lizma. -Ignjatovci. iako nedovoljno samosta.ni. takoer
uporno insistiraju na gleditima prethodne dvije platforme
i s njima ine zatvoreniju cjelinu. Meutim, optuivanje
ovih za anarhosindikalizam. odnosno grupe Trockog za
etatistike koncepcije razvoja, predstavlja stvarnu osnovu
od koje se polazi pri ocjeni ovih platformi i kao antipar-
tiiskih grupa, kao frakcija koje je X kongres u posebnoj
rezoluciji smatrao rasputenom.
Rasprava o sindikatima i sva neslaganja u vezi s tim
polazila su i. po miljenju Trockog. od pitanja odnosa klasa
i odnosa partije i klase. U Partiji se najpotpunije ispolja-
vajju sve tekoe i krize u drutvu.*7*) Grupa -ignjatovaca-
je u svojoj platformi (ta. 5.) ispravno smatrala da su sin
dikati i njihov tretman jedan od bitnih elemenata hege
monije radnike klase. Meutim, oni nisu razmimoilaenia
u Partiji o sindikatima smatrali od principijelno-prograrr.-
skog znaenja. Drali su da je to pitanje organizacije rad
nike klase i faktino ovladavanje proizvodnjom.*9)
Radnika opozicija je po svom pristupu problemima
demokracije i socijalizma i po zahtjevima za demokrati
zacijom unutarpartijskog ivota i odnosa izazvala otre
reakcije. Jer uz zahtjev borbe protiv birokratizma Med-
vedev je u podnoenju projekta rezolucije radnike opo
zicije na X kongresu istupio i protiv svih pokuaja da
se primjeni bilo kakav otvoren ili prikriven pritisak u od
nosu na one lanove koji dm kije misle (m. p.). a koji u
termin proizvodna demokracija i sL Zapaeno je nastojanje
pristaa grupa ija su se miljenja najvie polarizirala da se
ublae konflikti. Jedino se nije uspjelo u pribliavanju platformi
radnike opozicije. Pokuaj Zinovjera u tom smislu uinio je
jaz sve veim. (Vidi: Desjatjrj . . . str. 677).
Vidi ibidem, str. 351.
**> Vidi: Pravda. No 12.1921

164
svome partijskom radu ne naruavaju principe radnike
demokracije i odluke njenih kongresa i konferencija.309)
Na prvi pogled ovom stavu radnike opozicije nema
se to prigovoriti. Oni su za pravo da se ne primjenjuju
sankcije protiv onih koji drukije misle, a spremni su
da potuju odluke koje bi usvojila veina. Bukvalno tu
maei ovu misao, moemo rei da je i za suvremeni ko
munistiki pokret prihvatljivo gledite da se razlike u
miljenjima imaju tolerirati, ali dodali bismo neto to
smatramo bitnim, tj. da te razlike po svom karakteru ne
smiju biti o pitanjima koja bitno odreuju sutinu ideolo
gije i politike prakse odreene partije, odnosno razlike
se mogu ispoljavati u toku donoenja ili preispitivanja
odreene odluke ili stava. Te razlike ne smiju da utjeu
na ostvarivanje ciljeva.
Vjerojatno je X kongres doao do zakljuaka da su
razlike u pogledima raznih platformi takvog karaktera
da ugroavaju ne samo organizaciono ve i idejno jedin
stvo i da se realno ne moe oekivati potovanje odluke
veine po zavretku Kongresa. U diskusijama je izraa
vana bojazan da e se sukob u centru prenijeti jo vie
na teren i dovesti u pitanje akcionu sposobnost Partije.
Zbog svega toga ... kongres proglaava rasputenim i na
lae da se odmah raspuste sve grupe bez izuzetka, koje
su se formirale na ovoj ili onoj platformi (na primer:
grupa ,radnike opozicije, .demokratskog centralizma itd.).
Neizvravanje ove odluke kongresa povlai za sobom bez-
uslovno i odmah iskljuenje iz partije.'"0) CK je u taki
9. iste rezolucije, a ova taka e biti esto sporna u svim
kasnijim fazama frakcijskih borbi, bio ovlaten da zbog
jaanja najveeg jedinstva i borbe protiv frakcionatva
***) V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 14, str. 675.
,10) Vidi, Deseti kongres RKP (b), Iz. dela, knj. 14, str. 244.

165
poduzme najotrije mjere. Centralni komitet se ovlauje
~da u sluajevima krenja discipline ili obnavljanja ili
tolerisanja frakcionatva moe izrei sve partijske kazne,
ne izuzimajui ni iskljuenje iz Partije**. Bilo je predvi
eno da lanovi CK mogu biti kanjeni prevoenjem u
kandidate i ak iskljuenjem iz Partije. Ova posljednja
mjera, meutim, mogla je uslijediti poto na svojoj sjed
nici CK i KK sa dvije treine glasova budu usvojili takav
prijedlog.311)
Rezolucija o jedinstvu Partije predviala je mogunost
borbe miljenja i kritike rada. Naglaavalo se da bez-
uslovno potrebna kritika nedostatka partije treba da bude
organizovana tako da se svaki praktian prijedlog u to
jasnijoj formi upuuje odmah, bez ikakvog odugovlaenja,
na pretresanje i rjeavanje rukovodeim organima partije,
mjesnim i centralnim**. Kritiku je ograniavao i zahtjev
da svatko tko kritikuje vodi rauna o njenom obliku i
sadrini, o poloaju Partije meu neprijateljima. Nikakva
prethodna konsultiranja po grupama nisu doputena.312)
Dogaaji koji e uslijediti neposredno poslije Kongresa
uinit e ove napomene efikasnim instrumentima ograni
enja novih borbi s pozicija frakcionatva.
U kojoj je mjeri radnika opozicija** cijenjena kao
glavna opasnost meu svim ostalim platformama^ vidi se
iz Rezolucije o sindikalistikom i anarhistikom skretanju
u Partiji.313) Partija e dugo poslije X kongresa biti pri
siljena da reagira na aktivnosti lanova bive grupe. Na
,u) Vidi ibidem, str. 244, 245.
s,i) Ibidem, str. 243. 244.
,,s) Smatra se da su teze i literatura, a posebno broura
A. Kollontaj O radnikoj opoziciji** najpotpuniji izraz tog skre
tanja. Naroito se insistira na neprihvatljivom pojmu proiz
voa**. U Rezoluciji se istie: -prvo. pojam .proizvoa' sjedi
njuje proletera s poluproleterom i sa sitnim robnim proizvo
aem. i na taj nain bitno otstupa od osnovnog pojma klasne

166
roito je aktivan Sljapnikov. Meutim, izostala je oeki
vana otrina u odlukama u pogledu mjera kanjavanja.
CK je naroito bio boleiv prema postupcima Sljapni-
kova. Prijedlog Lenjina o njegovu iskljuenju nije proao
mada je Lenjin upotrebljavao veoma otre rijei pri ocjeni
njegove aktivnosti.314) Dvojaki mogu biti razlozi za ovakvo

borbe i od osnovnog zahtjeva da se klase tano razlikuju. Drugo


orijentacija na vanpartijske mase ili koketiranje s njima (m.p.)
. .. predstavlja ne manje bitno odstupanje od marksizma...
. . . samo politika partija radnike klase moe da ujedini,
vaspitava i organizuje... (Ibidem, str. 247). Mi emo se jo
zadrati na odnosu partija sindikat. Ovdje bismo primijetili
da se previe zaziralo od tetnih posljedica koje nastaju upotre
bom termina proizvoa. Ako je i tano da on, odnosno nje
gova upotreba, ne izraava tadanje stanje u klasnoj strukturi
ruskog drutva ne vidimo razloge za tolike sporove oko toga.
Vie smo skloni, a naroito u pogledu teze o koketiranju s
neproleterskom masom; to je uostalom jedna od pozitivnih
osobina taktike boljevizma prema neproleterskim slojevima ba
u to vrijeme; zakljuku da su pristae platforme desetorice,
u stvari partijska veina, pod svaku cijenu eljeli izolirati rad
niku opoziciju od radnikih masa. Svjesno se moralo ulaziti
u taj odnos uza svu opasnost zapljuskivanja sitnoburoaske sti
hije. Bilo da se radi o sindikatima ili partiji svako otvaranje
stvara preduvjete za prevazilaenje slabosti koje nastaju zbog
izoliranosti, s jedne strane i omoguava infiltraciju tuih pogle
da, s druge strane. Radnika opozicija borei se protiv biro
kratizma, uoila je bitne probleme tadanjeg vremena. Njen
nedostatak se sastoji u tome to je potcijenila opasnosti koje
dolaze s druge strane. Meutim, one prve i mi smatramo dru
tveno opasnijim.
*14) Sljapnikov je bio veoma aktivan, a naroito u nekim
radnikim rejonima. Ve na majskom kongresu metalaca 1921.
Sljapnikov je pokazao da se pristae radnike opozicije ne pri
dravaju odluka X kongresa. CK raspravlja o njegovu dranju
u augustu iste godine. Na toj sjednici nije proao Lenjinov zah
tjev o njegovu iskljuenju iz Partije. (So. t, 33, str. 287). Stavie,
nije se izbjeglo ukljuivanje pristaa ove grupe u rad. Meutim,
ovi i dalje nastavljaju opoziciono djelovanje, tampaju listove

167
dranje. Prvo, moe se raditi o ocjeni da utjecaj pristaa
radnike opozicije u redovima radnike klase nije ma
len pa je nuno taktiziranje i drugo, da se CK rukovodio
stanovitem da su ta istupanja beznaajna i da im ne treba
poklanjati veu panju. Mada su mogue obje pretpostav
ke, mi smo skloniji prvoj varijanti, to tim vie to su
iskrsavale i znatne tekoe koje je donosio sa sobom NEP
na planu stanovite popustljivosti prema neproleterskim
slojevima.
Od bitnije je, meutim, vanosti ono to se poslije X
kongresa dogaa na liniji zahtjeva za demokratizacijom i
liberalizacijom drutvenih odnosa. Time to je otpor eta
tizmu i birokratizm u proklamiranjem NEP-a bivao odre
eniji, to je i neke teze radnike opozicije bilo tee a
priori odbaciti. Ostaje i tada, ipak, stanje takvo da se
veina zahtjeva radnike opozicije a naroito na planu
raspodjele, i dalje doima kao nerealna. Dapae, jo nereal-
nija je uslijed liberalizacije robno-novanih odnosa.
Meutim, to se tie naina i metoda upravljanja,
stanje se donekle promijenilo. Vrijeme je sad radilo za
one koji su teili naputanju kruih, poluvojnikih metoda
rada u Partiji i cijelom sovjetskom sistemu. U tom po
gledu, uostalom, nisu ni ranije odbacivane primjedbe rad
nike opozicije.315) Naroito ne to se tie ocjene o biro
u tom duhu (Ural, Petrograd) i si. ljapnikov i Medvedev bili
su naroito aktivni u Baumanskom rejonu Moskve. (Vidi: Beri-
ketov H. G. Dejatel'nost' V. I. Lenina__ str. 197).
s,s) U svom lanku Kriza Partije Lenjin istie da je pri
hvatljivo ono to je bilo zdravo u demokratskoj, radnikoj, opo
ziciji. To je kazano u januaru 1921. u toku pretkongresne disku
sije, dok se radnika opozicija jo nije okvalificirala kao opo
ziciona, antipartijska grupa. (Vidi: V. I. Lenjin, t. 26. izdanje III.
str. 93). U ovom Lenjinovu stavu neki su vidjeli i mogunost da
ga se pridobije za teze radnike opozicije o emu se govorilo
i u diskusiji na Kongresu.
kratizmu, mada je odbijena tenja da se borba protiv
birokratizma u sovjetskim organima prenese u Partiju.
Kako emo kasnije vie o tome rei. mi stojimo na stano
vitu da je birokratizam zahvatio vrhove, i ne samo vrho
ve, dravnih i partijskih organa.31*)

Na kraju ostaje da se na osnovu iznijetog na temu


unutarpartijske demokracije, frakcionatva i opozicije od
reenije zauzme stav u pogledu dileme koja se svodi na
slijedee: da li je Lenjin bio za slobodu frakcija, opozicije
ili nije? Drugim rijeima, da li je RKP (b) u periodu
19171921. njegovala demokratski metod i slobodnu mi
ljenja? Prije svega mi smatramo nunim da se moraju
jasno razgraniiti dvije kategorije: sloboda miljenja i slo
boda frakcijskog djelovanja. Ako se to ne ini, onda su
mogui i razliiti odgovori na gore postavljena pitanja.
Uzmimo da se izmeu tih kategorija stavi znak jednako
sti. Poznato je da je najdui period unutarpartijskih borbi
iz ovog vremena bio voen odobrenjem CK. da je posto
jala iroka mogunost publiciranja miljenja raznih me
usobnih oprenih platformi, da su slubeni partijski i
sovjetski organi (Pravda-, Izvjestija. Vlast sovjeta i
si.) bili bez ikakve diskriminacije dostupni grupama i po
jedincima. Na skupovima i sjednicama svih organa, uklju
ujui i CK voene su otvorene diskusije u kojima je uz
svu otrinu sauvan okvir tolerancije pa i drugarske pa
nje i za otvorene protivnike.317) Zbog svega toga mi smo
odluni u zakljuku da je u tom periodu, a naroito u
**) Vidi VI glavu, taku 5.
3,T) Uvidom u periodiku i druge izvore navedene u prilogu
stekli smo dojam da se ni u jednoj fazi razvoja meunarodnog
komunistikog pokreta nije u veem obimu osigurala sloboda
konfrontacije miljenja. Pri tome su rjenik i atmosfera polazili
od ukazivanja uzajamnog potovanja i bez lanog ideolopoklon-
stva. Sve sporne teme urednitva su tampala s obaveznom na-

169
prvoj fazi 19171918. i krajem 1920. i 1921. godine posto
jao visok stepen unutarpartijske demokracije.
Razumije se u uvjetima koji su je sami po sebi objektivno
ograniavali, institucionalno i sadrinski.318) Meutim, sve
ovo ne govori u prilog tezi da je Lenjin sklon postojanju
frakcije i opozicije.
pomenom -tema diskusionog karaktera-. Imponira praksa
da je omogueno svim uesnicima velike diskusije o sindikatima
da tampaju svoje priloge i polemike odgovore. U rezoluciji i
dokumentima X kongresa gdje je izreen otar sud o frakcijama
stoji zahtjev da se -u tampi moe i mora dati mjesta za naj
detaljniju izmjenu miljenja lanova partije o svim pomenutiin
pitanjima-. Neposredno poslije tog stanovita stoji esto citirani
stav: -Ali jedna je stvar teoretska diskusija, a druga politika
linija partije, politika borba-. Drugim rijeima, Lenjin je kazao
istu misao istiui: -Ne koi na politiki rad, naroito u tekom
momentu, ali ne naputaj ni nauna istraivanja.- Teilo se za
autentinim tumaenjima Programa jer e to pruiti -potrebnu
faktiku monolitnost i jedinstvo sjedinjeno s potrebom slobodne
diskusije... (Vidi: Deseti kongres str. 253. 255, 256). Ono
to se odnosi na pisanu rije bilo je karakteristino za javne
rasprave. Cak je, neuobiajeno za dananje vrijeme, bilo veoma
buno sa estim upadicama i prigovorima. Mada je Lenjinov
autoritet bio neosporan i njegovi stavovi i nain izlaganja bili
su podvrgivani kritici. Kao u svakoj polemici i ovdje je dola
zilo do sluajeva kad se gubila mjera, a Lenjin se i sam znao
izvinjavati na eventualnim pretjeranostima.
,,s) To se ogranienje ispoljava. meutim, i u jednom dru
gom smislu. Stepen unutarpartijske demokracije, institucionalno
donekle, ali sadrinski veoma malo. ili bolje reeno neadekvatno
je bio prenijet u ostale institucije sovjetskog politikog sistema.
Jaanje rukovodeeg utjecaja Partije i sa svoje strane e dopri
nositi monopolizaciji politikog ivota i u sprezi partijsko-drav-
nih organa, kako emo pokuati to dokazati, suavati mogunost
da se institucionalno postavljeni faktori socijalistike demokra
cije izraze i kao realni drutveni odnos. Cak se moe rei da je
dolo i do naputanja nekih institucija neposredne demokracije
a naroito u sferi neposredne proizvodnje (uveden sistem jeino-
naalija. ukinut sistem radnike kontrole i si.). O tome vie
u V glavi.

70
Nepostojanje slobode miljenja je jedan od uvjeta za
pojavu frakcionatva mada se a priori ne moe iskljuiti
i mogunost da ba uslijed slobode miljenja, pod pretpo
stavkom da za to ne postoje pogodni uvjeti, moe doi i
do formiranja odreenih grupa. To tim prije kad se zna
da svaka izmjena gledita prelazi individualne okvire i
javlja se kao grupni oblik miljenja gdje je individualnost
prisutna. Otuda i nastaju tekoe da se sa sigurnou da
ocjena gdje zavrava sloboda miljenja a gdje poima frak-
cionatvo, odnosno to je kritika a to kritizerstvo. Svako
neslaganje s veinom, svako opoziciono dranje ne mora.
kako smo to naglasili, obavezno da bude smatrano frak-
cionatvom, to ne znai, meutim, da ono to najee ne
postaje. Meutim, treba upozoriti da su se sektai sluili
metodom da se sve to nije u skladu s oficijelnom politi-
tikom proglase za frakciju, a po istoj liniji frakciju za
otvoreno izdajstvo. Tako se borba protiv frakcija pretvo
rila po svojoj prirodi i rezultatu u borbu protiv slobode
miljenja. Da ne bi tako bilo i neposredno poslije zabrane
frakcija na X kongresu, drimo da je taktino postupano
prema pripadnicima bivih grupa, pa ak i onda kad su
oni svojim dranjem (npr. Sljapnikov i dr.) zasluivali
otrije mjere. Ostaje nam kao dojam, jer je na osnovu
detalja svaki sud problematian, da je i Lenjin esto bio
u poloaju da se povlai, da mu njegovi prijedlozi koji se
zasnivaju na zahtjevu konzenkventnog pridravanja odlu
ka kongresa nisu uvijek mogli dobiti potrebnu veinu.
Da zakljuimo. Lenjin je smatrao borbu miljenja za
preduvjet ispravnog politikog djelovanja,319) ali je otro
insistirao na razlikovanju slobode miljenja od frakciona-
l Neposredno pred kongres Zbornik Partija i sojuzv
istie misao: Vokrug voprosa o roli i zadaah profsojuzov v tee-
nie neskolkih mesjacev vedutsja samye strastnye prenija. Iz stol-
knovenija mnenij roditsja istina-, (m.p.). (Ibidem, str. 5).

171
tva. To to se i sam zalagao za slobodu diskusije na bazi
raznih, meusobno oprenih platformi u okviru rasprave
0 sindikatima vie je potvrda tenje da se svestrano i slo
bodno razmotre problemi nego to bi to bilo prihvaanje
1 frakcijskog oblika borbi u Partiji.32*) Uostalom ove grupe
e tek kasnije, pa ak nakon Kongresa pretvoriti u prave
frakcijske grupe, grupe koje nisu potovale odluke veinz.

**) U odreenim situacijama, kad je i jedinstvo CK i dru


gih centralnih organa dolazilo u pitanje, onda je normalno i
nuno da se trae i neinstitucionalni kontakti, da se ide za osla
njanje na ljude od veeg povjerenja. Na takav nain su se gru
pirale i Lenjinove pristae u asu kad su djelovale centripetalne
sile. Iz jedne takve ponude suradnje Trockom u odreenom asu
od strane Lenjina jedan na autor ocjenjuje kao sklonost ovoga
k frakcijama. U nekoliko sluajeva kad je Lenjin ostajao u ma
njini (Brestlitovski mir. stav prema Sljapnikovu. nekoliko puta
u manje vanim dilemama) on je nastavio upornu i esto dugu
borbu za stavove koji mu nisu ranije proli. Pa i kad je imao
znatniju opoziciju, on je nastoji taktikim potezima i kompro
misima ublaiti. uven je sluaj glasanja o stavu prema vojnim
specijalistima na VIII kongresu. Odnos je bio 174:95. Lenjin nije
bio miran, jer je osjeao to znai takva opozicija na terenu i to
u vojnim redovima. Lenjin ponovo insistira na kompromisnoj
komisiji koja bi izvrila promjene u rezoluciji. Komisiju sai
njavaju tri pristae veine i 2 od manjine. E. M. Jaroslavski,
bivi pristaa -vojne opozicije odreen je za izvjestitelja. Nova
rezolucija 23. III 1919. bila je usvojena jednoglasno. Lenjin se
iskreno radovao ovom ishodh (Vidi: So. t. 29. str. 198). Zahva
ljujui velikoj Lenjinovoj upornosti, mir je bio zakljuen. Iz
toga bi se mogla izvui pretpostavka da bukvalno insistiranje na
obustavi diskusije, poto veina nije usvojila odreeno stano
vite, moe imati i negativne posljedice. S jedne -strane osigu
rava se potovanje naela demokratskog centralizma, postie
se akciona efikasnost, dok se s druge strane, a priori odbacuje
mogunost korektura, koje se mcgu historijski pokazati kao
nune. Uzevi naelno, diskusije su i dalje doputene ako se
otvori procedura preispitivanja stavova, ali se, ako su u pitanju
znaajniji problemi, krije opasnost da se s manjinom diskutira
s pozicije anatemisanja.

172
A da bi neka grupa postala frakcijom, nuno je posto
janje stanovita koje podrava veina, odnosno veina koja
je konstituirana jednom demokratskom procedurom. Za
sve to je sloboda miljenja elementarna pretpostavka i
preduvjet.
Insistirajui na ovom stanovitu, kad se ono razmatra
na opem planu, mi ne bismo prihvatili ocjenu jednog
naeg autora da zbog principijelno nerijeenog pitanja
odnosa slobode i partijske discipline, prava i dunosti, po
slije revolucije.. .321) dolazi do nesagledivih tetnih po
sljedica za komunistiki pokret u njegovu daljnjem raz
voju. Neosporno je, naime, to da je dolo do deformacija
na planu unutarpartijskih i meupartijskih odnosa u ko
munistikom pokretu. Meutim, mi ne prihvaamo tezu
da se takav razvoj dogaaja vrsto oslanja na stanje i
odnose koji su postojali u Boljevikoj partiji u periodu
od 1917. do 1922. godine.3

3iI) Vidi, Partija proletarijata..., str. XXVI.

173
T r e i dio
PARTIJA I POLITIKI SISTEM
Pri razmatranju utjecaja teorije proleterske partije na
stvaranje politikog sistema u odreenoj zemlji mogue je
izabrati u osnovi dva puta. U prvom sluaju moe se teiti
tome da se rasvijetli utjecaj teorije partije na teoriju o
politikom sistemu kao cjelini, a u drugom da se taj odnos
razmatra postavljanjem nekih osnovnih, opih karakteri
stika politikog sistema u odreenom vremenskom periodu,
koje bi se aplicirale na neke njegove bitne elemente. Pri
tome se nuno razmatraju neki osnovni subjekti politi
kog sistema u kojih se ponajlake mogu zamijetiti utje
caji kako teorije partije tako i njene politike aktivnosti
kao jednog bitnog inioca i subjekta datog politikog si
stema. Mi smo se odluili za ovaj drugi nain, vodei
rauna da je nuno postaviti i osnovne Lenjinove teze o
politikom sistemu socijalizma, o dravi i demokraciji.
U prethodnim poglavljima mi smo se u osnovi za
drali na razmatranju Lenjinove koncepcije revolucionarne
partije radnike klase a ostaje nam jo da u treem dijelu
rada iznesemo najprije osnovne karakteristike sovjetskog
politikog sistema u periodu 19171921. godine kako bismo
zatim i neto posebno rekli o mjestu i ulozi Partije u tom
sistemu. Pri tome smo svjesni dviju osnovnih injenica.
Prvo, tekoe da se jedna takva komparativna analiza iz
vri, i drugo, potrebe da se ukae na izuzetno veliki znaaj
suvremenih politikih partija i njihova utjecaja na razvoj
politikog sistema u odreenom drutvu. Kad je u pitanju
vladajua partija radnike klase, onda je nae zanimanje
za odreivanje tog odnosa jo vie pojaano. Razlozi su
za to mnogostrani. Prije svega postavljanje odnosa partija

177
drava, odnosno partija politiki sistem pokazalo se
kao presudno pitanje za razvoj socijalizma.3*2) S druge pak
strane, od izuzetne je vanosti za teoriju i praksu da se
upozori na otvoreni problem transformacije institucija ka
ko klasinih oblika javne vlasti tako jo vie osnovnih
komponenata socijalistike demokracije. Mi smo pri ana
lizi odnosa klasa partija postavili osnovne probleme od
kojih bi trebalo poi pri analizi odnosa partija politiki
sistem. Sad bismo pokuali da neposrednije pratimo taj
odnos na prim jeru politikog sistema jedne zemlje.

*-) U osnovi ovog problema lei odnos klase i partije, kla


se i svih institucija preko kojih ona ostvaruje ili bi trebalo da
ostvari svoju vlast. Iz same prirode odnosa radnike klase i javne
vlasti, iz njene povijesne zadae da ukloni sve pretpostavke za
egzistenciju svake politike vlasti i sebe kao klase, i tek tako
i klasnog drutva, proizlazi sva nunost da se ovo smatra za
centralni problem i suvremene socijalistike misli.

178
V. O KARAKTERU I OSNOVAMA
SOVJETSKOG POLITIKOG SISTEMA

U razmatranju nekih osnovnih karakteristika sovjet


skog politikog sistema, iz bilo koje njegove faze, nameu
nam se neka naelna pitanja, odnosno tekoe. Mislimo
kako na definiranje pojma politiki sistem tako i na
odreivanje njegovih sastavnih elemenata.
Pri definiranju politikog sistema, a posebno politi
kog sistema jedne socijalistike zemlje, moramo poi od
konstatacije da jo nemamo potpunije izgraenu teoriju
politikog sistema, a naroito o njihovoj strukturi i da jo
uvijek ne postoje suglasnosti u pogledu institucija koje
ga sainjavaju. U naoj teoriji uinjen je posljednjih go
dina stanovit napor da se s vie plana izuavaju problemi
strukture politikih sistema. Posebno je u centru panje
bio na politiki sistem. Zahvaljujui tome, mi moemo
iznijeti za nas prihvatljivo odreenje ovog pojma.
Zajedniko u definicijama naih autora moe se svesti
na to da je politiki sistem splet institucija kojima je
utvren i reguliran odnos javne vlasti i drutva. Pod
politikim sistemom podrazumijevamo, istie N. Pai,
s jedne strane, sistem institucionaliziranih nosilaca poli
tike vlasti u jednoj drutvenoj zajednici, nain njihova
konstituiranja, organizacije i djelovanja, i s druge strane,
skup onih institucija i odnosa preko kojih se uspostavlja
organizirana veza izmeu nosilaca politike vlasti i dru

179
tvenih snaga u ije ime oni vladaju*3 ) Po ovoj definiciji
u politiki sistem spadaju svi organi politike vlasti u od
reenom drutvu, zatim one institucije preko kojih drutvo
ostvaruje svoj utjecaj na javnu vlast (politike partije,
drutvene organizacije, udruenja itd.). Po J. oreviu
politiki sistem oznaava oblik postojeih osnovnih poli
tikih odnosa, tanije on je oblik u kome se organizuje
vlast ukljuujui tu i odnos drutva, graana prema vlasti
i obrnuto. Isti autor naroito upozorava na znaaj insti
tucija i aktivnosti koje vre utjecaj na politiku vlast radi
njenog preuzimanja ili kontrole nad njom. kao to su zbo
rovi biraa, izborni sistem, referendum, javno mijenje
i si.4)
Prema obojici autora izvan politikog sistema ostala
bi dravna administracija u uem. tehnikom smislu te
rijei, to znai oni organi koji nisu samostalni nosioci poli
tike vlasti. Moramo primijetiti da je veoma teko u praksi
suvremenih politikih sistema ustanoviti kada administra
cija nema utjecaj na vlast. Veoma esto i pored norma
tivnih ogranienja ona u drutvu igra veu ulogu nego joj
po njenom mjestu u drutvu pripada. Odatle, kako istie
N. Pai. ustrojstvo administracije i njen odnos prema
politikim organima treba izuavati ako se eli dobiti pot
puna slika i o politikom sistemu jedne socijalistike
zemlje.
Jedno od najvanijih pitanja pri razmatranju politike
organizacije jednog drutva jeste utvrivanje odnosa i raz
granienja drave i ostalih institucija politikog sistema.*)
***) N. Pai: Uporedni politiki sistemi, str. 155.
**) J. orevi: Ustavno pravo i politiki sistem Jugoslavije,
str. 144. 149.
***) Poznato je da je utvrivanje fenomena politikog sistema
bilo u centru panje teoretiara stare antike a jo je i danas
predmet rasprave u politikim naukama. Najee ga se odreuje

180
Drava je tako isprepletena s ostalim elementima politi
kog sistema u suvremenom drutvu da je odreivanje
ovih granica sloeno i veoma osjetljivo pitanje. Meutim,
bez ulaenja u taj odnos nije mogue pratiti drutvene
pojave kao to su deetatizacija, centralizacija, samouprava,
demokratizacija i si. Od poloaja i uloge drave u socija
listikom drutvu zavisi, pored ostalog, i razvoj onih insti
tucija politikog sistema koje izraavaju i nose proces de
mokratizacije drutva pa i klasinih oblika politike vlasti.
Odatle na problem odnosa drava politiki sistem mo
ramo gledati i sa stanovita njihova uvjetovanja i proi
manja. Zbog toga je svoenje politikog sistema na dravu
imalo najtetnijih posljedica kako u teoretskom tako jo
vie u praktinom pogledu.
Neposredno u vezi sa Lenjinovom teorijom partije,
revolucije i si. kao njihov integralni dio javlja se i feno
men drave i demokracije. Neposredno pred Oktobar Le-
njin u nezavrenom radu Drava i revolucija- postavlja
osnovne teze o socijalistikoj dravi i demokraciji odre
ujui i njihov meusobni odnos. Lenjin konstatira: De-

kao problem vrenja vlasti u drutvu. Kako je drava centralna


drutvena sila. to se i cijela stvar svodila na to u kakav e se
odnos postaviti politiki sistem prema dravi. Po jednom od naj
istaknutijih miljenja, koje je dugo bilo i vladajue, politiki
sistem se izjednaavao sa dravom. Otuda se i prouavanje poli
tikog sistema iscrpljuje na politikoj vlasti, njenoj organizaciji,
funkcijama i si. Postoje i gledanja koja identifikuju politiki
sistem s politikim reimom. Politiki sistem je iri od pojma
poltiki reim-, koji predstavlja oblik vrenja dravne vlasti.
Politiki sistem obuhvaa i politiku strukturu drutva, odnosno
one faktore koji vre utjecaj na drutvo a izvan su strukture
dravne vlasti. Ima i onih stanovita koja ne izjednaavaju poli
tiki sistem s politikom strukturom drutva, jer se smatra da
je teko cjelokupnu politiku djelatnost svrstati pod elemente
politikog sistema.
mokraija je forma drave.. .***) ali takva . . . drava
uopte, tj. najpotpunija demokratija moe. samo .odumre-
ti\- Proletarijatu je ba potrebna samo drava koja odu
mire. tj. koja je tako ureena da bi odmah mogla da odu-
mire.-*47) Budui da je samo demokracija drava, i ona e
ieznuti im iezne drava.***1) Otuda je s tog stanovita
nuno obratiti i nau panju na karakteristike i osnove
sovjetskog politikog sistema u fazi njegova formiranja.
***> Bukvalno tumaei ovu misao, proizlazilo bi da je soci
jalistika demokracija samo oblik drave, a ne u isto vrijeme i
cijelog politikog sistema. Meutim, imajui u vidu sveukupnost
Lenjinova uenja, moemo zakljuiti da on demokraciju odre
uje kao oblik cjelokupnog politikog procesa u socijalistikom
drutvu. Pod socijalistikom demokracijom najee se podra
zumijeva takav oblik politikog sistema u socijalizmu u kojemu
moe doi do potpunog izraaja utjecaj i kontrola graana nad
nosiocima politike vlasti, nad dravom.- (Vidi vie D. A. Dikta
tura proletarijata i sovjetski politiki sistem, str. 6. 7).
SiT) Ovo stanovite je razliito tumaeno u okviru socijali
stike misli. Zastupnici etatistikih koncepcija istiu da je Le
njin govorio o odumiranju drave u komunistikom drutvu, te
da je s tim u vezi sada rano govoriti o tome, dok oni koji pot-
cjenjuju njeno znanje za razvoj socijalistikog drutva govore
o zavravanju tog procesa ve u socijalizmu. Podulji citat i2
Drave i revolucije precizno odreuje to je pod tim terminom
Lenjin mislio. Tek u komunistikom drutvu, kada otpor ka
pitalista bude ve definitivno slomljen, kada kapitalisti budu
iezli- kada ne bude klasa (tj. ne bude razlike izmeu lanova
drutva s gledita njihovog odnosa prema drutvenim sredstvi
ma za proizvodnju) tek tada e ieznuti drava i moi e se
govoriti o slobodi. Tek tada e demokratija poeti da odumire
iz prostog razloga to e se ljudi, osloboeni kapitalistikog rop
stva . .. postepeno n a v i i na potovanje elementarnih pravila
ivota u zajednici. .. i to na potovanje bez nasilja, bez prinude,
bez potin javan ja. bez posebnog aparata, za prinudu koji se
zove drava. T*raz drava odumire, izabran je vrlo sreno, jer
on pokazuje i postepen ost procesa i njegova stihijnost (V. I.
Lenjin. o. c., str. 248, 249).
**) Ibidem, str. 257. 193. 198.

182
Polazei od ovih stanovita, mi bismo dali skicu sov
jetskog politikog sistema u periodu 19171921. Sovjetski
autori istiu tri njegova elementa: dravu, drutvene orga
nizacije i Komunistiku partiju. Prva dva elementa se, pri
izuavanju, dalje dijele na svoje sastavne elemente. Neki
nai autori, koji se bave strukturom politikog sistema
socijalistikog drutva, istiu izborni sistem, politiku ideo
logiju i javno mnijenje kao njegove zasebne subjekte.
Okvir nae teme i zadatak koji smo sebi postavili ne omo
guava da se zadrimo na svim institucijama sovjetskog
politikog sistema. Osim Komunistike partije mi bismo
neto vie rekli o klasnom karakteru i osnovnim naelima
sovjetske vlasti, zatim o sovjetima i na kraju o nekim
oblicima neposredne demokracije koji su bili razvijani u
pojedinim fazama ovog perioda. Bit e govora i o sindi
katima u nekoliko poglavlja ovog rada i to ne zbog izu
zetno znaajne uloge koju su imali u toj fazi, koliko zbog
spora koji je oko njih voen.

1. KLASNI KARAKTER I OSNOVNA NAELA


SOVJETSKOG POLITIKOG SISTEMA

Nekoliko osnovnih naela kao to su: federalizam


i demokratski centralizam, zatim naelo samoopredjelje
nja i jedinstvo vlasti, gdje se izraava i naelo narodne
suverenosti, te jasno formulirani klasni karakter bitno f
odrediti ob'ik i sutinu sovjetskog politikog sistema.
U okvirima naeg interesa upozorit emo na neke aspekte
ovih pojava, imajui pri tome naroito u vidu ona naela
koja su bitno odredila i karakter i strukturu partije radni
ke klase.

183
a) Osnovna naela
Federativni princip kao naelo organizacije sovjetske
drave bio je veoma diskutabilan u fazi priprema za oba-
lanje starog sistema. Pregledom Lenjinovih radova moe se
uoiti da je on ovo naelo razmatrao u neposrednoj vezi
s nacionalnim pitanjem, odnosno pravom samoopredjelje
nja i demokratskim centralizmom, odnosno decentraliza
cijom.*4*) Osnovne teze. nezavisno od toga to e one evo
luirati. Lenjin cjelovitije iznosi krajem 1913. godine u svo
jim Kritikim biljekama o nacionalnom pitanju. Govo
rei tada o pravu na samoopredjeljenje, on pie: Ali dok
i uko'iko razne nacije sainjavaju jednu dravu, marksisti
ni u kom sluaju nee propagirati ni federativni princip,
ni decentralizaciju. Lenjin je smatrao da je centralizo-
vana krupna drava veliki historijski korak naprijed
k buduem socijalistikom jedinstvu cijelog svijeta. On je
>e tada zahtijevao da svaka, pa i dravna centralizacija
mora poivati na demokratskom centralizmu, naelu koje
je daleko ranije postalo osnov ustrojstva partije. Demo
kratski centralizam ne samo to ne iskljuuje lokalnu
samoupravu s autonomijom oblasti koje se odlikuju pose
bnim uslovima privrede i ivota, posebnim naciona'.nim
sastavom stanovitima itd.. nego naprotiv nuno zahteva

**) Potrebno je ipak primijetiti da Lenjin izmeu federa


lizma i samoopredjeljenja ne povlai znak jednakosti. Prizna
vanje samoopredjeljenja, pie on 1916. godine nije istovetno
s priznavanjem federacije kao principa. Neko moe biti odlu
an protivnik tog principa i pristalica demokratskog centraliz
ma. a pretpostavljati federaciju nacionalnoj neravnopravnosti
kao jedini put potpunom demokratskom centralizmu. Upravo
s tog gledita je Marks. koji je bio centralist, pretpostavljao ak
federaciju Irske s Engleskom nasilnom potinjavanju Irske od
strane Engleza. (V. I. Lenjin: Iz dela, t. 9, str. 442).

184
jedno i drugo. Lenjin je upozoravao da se neopravdano
centralizam brka sa samovoljom i birokratizmom. S druge
strane autonomija ne iskljuuje centralizam, naprotiv
on se zahvaljujui njoj, sprovodi u ivot demokratski,
a ne birokratski.1*)
U Dravi i revoluciji Lenjin se zadrava, piui
o istim problemima, na klasicima. On izriito insistira
na ocjeni da je Marks bio centralist i da to ne mijenja
ni njegovo zalaganje za zajednicu komuna.131) Dapae
naglaava Lenjin. ako proletarijat i siromano seljatvo
uzmu u ruke dravnu vlast, organiziraju se potpuno s'obc-
dno u komune i ujedine akciju svih komuna ... zar to nee
biti centralizam? Zar to nee biti najdosledniji demokrat
ski centralizam? I to proleterski centralizam?33-) Ukoliko
) Vidi: Nav. rad- Iz. dela, knj. 8, str. 306, 307.
') Lenjin smatra da Marks u Graanskom ratu ne go
vori o federalizmu nasuprot centralizmu, nego o razbijanju
stare buroaske dravne maine koja postoji u svim buroaskim
zemljama... Marks se razilazi i s Prudonom i Bakunjinom
upravo u pitanju o federalizmu. .. Federalizam proistie nael
no iz sitnoburoaskih shvatanja anarhizma. Marks je centralist
(m. p.). I u njegovim narednim razmatranjima nema nikakvog
odstupanja od centralizma. (V. I. Lenjin: Drava i revolucija,
str. 220, 221).
Mi) Ibidem, str. 221.
Lenjin naglaava da Engels demokratski centralizam ne shvaa
u birokratskom smislu. Demokratski centralizam po njemu ne
iskljuuje iroku mesnu samoupravu, koja pri dobrovoljnoj ob
rani jedinstva drave od strane ,komuna i oblasti, bezuslovno
uklanja svaki birokratizam i svako .komandiranje odozgo. Ova
ko provedeni centralizam ne uvjetuje, ve uklanja centiilistiki
aparat, stajau vojsku i birokraciju. (Ibidem, str. 236, 260. 270).
U martu 1918. godine Lenjin ponovno insistira na istom stano
vitu. Mi smo, naglaava on, za demokratski centralizam. I
treba jasno shvatiti koliko se mnogo demokratski centralizam
razlikuje, s jedne strane, od birokratskog centralizma a s druge

185
klasici i istiu federativnu dravu, oni je smatraju kao
prelaz od monarhije ka centralistikoj republici, kao
. korak napred u izvesnim specijalnim uslovima. A meu
tim specifinim uslovima istie se nacionalno pitanje. 3)
Fa kasnije i sam. uvaavajui ovu specifinost do te mjere
da se energino zalae za federativni princip organizacije
sovjetske mnogonacionalne drave,33-*) istie da federa
cija u stvarno demokratskom ureenju, a utoliko pre
u sovjetskoj organizaciji dravnog ureenja, jeste gotovo
uvek samo pre'.azni korak ka stvarnom demokratskom
centralizmu.335)
Svoje gledite o sovjetskoj Rusiji kao zajednici obla
snih autonomija koje e biti adekvatne privrednim, kultur
nim i nacionalnim cjelinama Lenjin je napustio 1917. godi
ne uslijed sloenosti nacionalnih odnosa, velikoruskog*I.

strane od anarhizma... ak ni federacija, ako je sprovedena


u granicama koje su s ekonomskog gledita razumne, ako se
zasniva na ozbiljnim nacionalnim razlikama koje zahtevaju
stvarnu potrebu izvesne dravne zasebnosti, ak ni federa
cija ni ukoliko ne protivurei demokratskom centralizmu. (V.
I. Lenjin: Prvi koncept..., str. 175, 176).
Organizacija i unutarnji odnosi u suvremenim socijalisti
kim dravama federativnog tipa i danas imaju prisutne ove di
leme. S jedne strane demokratski centralizam esto se svodi na
obini centralizam, dok s druge strane, rapublika i ostale auto
nomije mogu se javiti ne samo kao demokratizacija odluivanja
u politikoj i ekonomskoj sferi ve i kao centralizam i birokra
tizam na tom nivou.
*) Ibidem, str. 235.
* ) Jo ranije, oktobra 1912, on je to prihvatio kao mogui
nain organiziranja balkanske federacije, jer je ona trebala
da srui apsolutizam i stranu dominaciju. (Vidi: V. I. Lenin:
So.. t. 18, str. 340, 341). Rusija tada nije imala takve uvjete.
SJS) Vidi vie, V. I. Lenjin: o. c., str. 176.

18 6
ovinizma i nacionalnog partikularizma.33*) Meutim, on je
i dalje federaciju shvaao kao sredstvo zbliavanja i spaja
nja interesa i ciljeva proletarijata pri izgradnji socijalisti
kog drutva. U programu koji je usvojen na VIII kongresu
federalizam je formuliran kao jedna od prelaznih formi
na putu ka takvom jedinstvu.336337) Da bi se takvo jedinstvo

336) Ova promjena bit e od velike vanosti za dalji razvoj


sovjetske vlasti. Graanski rat i strana intervencija, koja je
imala za posljedicu da je 1,14 sovjetskog teritorija bila pod
potpunom kontrolom sovjeta, zaotrit e ionako veliku osjetlji
vost ovog pitanja. Ukrajina, Bjelorusija i veina neruskih na
cionalnosti bila je podruje stranog utjecaja. Naroito je vjeto
koritene separistike tenje koje su snano dole do izraaja.
Dolo je do stvaranja samostalnih republika, oblasti, pa ak
i manjih jedinica koje su ustvari vodile borbu protiv sovjetske
vlasti (vidi, Vlast sovetov, br. 28, 1918). Tada je od znatnog
interesa po ouvanje dravnog jedinstva imao stav prema fe
deralizmu i samoopredjeljenju, iji su temelji postavljeni u
Deklaraciji prava naroda Rusije. Deklaracija je tekst koji
nema normativnu formu. Na osnovu odluka II kongresa SNK
0 nacionalnom pitanju postavlja slijedea naela: 1) Jednakost
1 suverenost naroda Rusije. 2) Pravo naroda Rusije na slobodno
samoopredjeljenje sve do otcjepljenja i obrazovanja samostal
ne drave... (Vestnik, No 3, 1917)- Naela samoopredjeljenja
bit e kasnije utvrena Ustavom. (Vidi 575. lan Ustava RSFSR.
Pervaja sovetskaja konstitucija, Moskva, 1938. godine). Pridrava
jui se ovih stavova 3. XII 1917. godine SNK RSFSR (Manifest
ukrajinskom narodu) priznao je Ukrajini pravo na samoopredje
ljenje do otcjepljenja a 18. XII 1917. godine priznata je dravna
nezavisnost Finske (S. Gligov: V. I. Lenin organizator sovet-
skogo mnogonacionalnogo gosudarstva, Moskva, 1960, str. 9, 10.;
Vidi i V. I. Lenin: So., t. 26, str. 379).
337) Na tom Kangresu je bio odbaen prijedlog o formiranju
nacionalnih partija. CK nacionalnih partija pojavljuju se kao
oblasni komiteti koji su u potpunosti potinjeni CK RKP (b).
(Vidi: KPSS v rezoljucijah..., t. 1. str. 443).

187
ostvarilo, bilo je istaknuto da pri stvaranju federalnih jedi
nica nije nacionalni kriterij jedini. Jedan od veoma vanih
je ekonomski faktor. U traenju pogodnijih rjeenja, dugo
se lutalo u statusu malih autonomnih jedinica.
Naroito otre polemike izazvalo je prihvaanje naela
samoopredjeljenja s pravom otcjepljenja.33*) Lenjin je bic
svjestan seperatistikih opasnosti koje se mogu oslanjati
na ove principe.3 ) Za Lenjina je samoopredjeljenje bilo
sastavni dio poimanja internacionalizma i demokratizma
u odnosima nacija. *) Meu uvjetima pod kojima se ono
**) U tim raspravama uestvovalo je nekoliko socijaldemo
kratskih prvaka meu kojima i R. Luksemburg. Ona je naro
ito otro reagirala na neka konkretna rjeenja. -Boljevici- na
svoju najveu tetu i tetu revolucije, pie ona, -trebalo je da
uvide da ba pod vladavinom kapitalizma nema samoopredje
ljenja nacija, da u jednom klasnom drutvu svaka klasa nacije
tei .da sebe opredijeli' drugaije i da za buroaske klase naela
nacionalne slobode potpuno ustupanje mjesto naelima klasne
vladavine. Finska buroazija, kao i ukrajinski malograani. pot
puno se slagala da je bolja njemaka nasilnika vladavina oi
nacionalnih sloboda, ako su ove povezane s opasnostima bolje
vizma (R. Luxemburg: La Revotuion Russe. str. 6). Polemike
su. meutim, poele daleko ranije, jo u toku prihvatanja l. 9.
Programa 1903. godine. Godine 1914. Lenjin pie: - . Pod sa
moopredjeljenjem nacija razume se njihovo dravno odvajanje
od tuih nacionalnih kolektiva, razume se obrazovanje samo
stalne drave-. (Vidi: V. I. Lenjin: O pravu nacija na samo-
opredelelje. Iz. dela. knj. 8. str. 365). Luksemburg je stala na
stanovite da treba teiti za ekonomskom samostalnou i ne
zavisnou. jer da razvitak velikih kapitalistikih drava ini
samopredjeljenje malih naroda iluzornim.
*) Takav je bio i pokuaj odvajanja Gruzije i Takenta.
formiranjem tzv. -Kokantskoje avtonomije-, koja se oslanjala
na meunarodnu buroaziju.
*) Lenjin insistira na izreci: -Moe li biti slobodan narod
koji ugnjetava druge narode? Ne. Interesi slobode velikoruskog
stanovnitva zahtjevaju borbu protiv takvog ugnjetavanja.

188
moe ostvariti Lenjin je uvrstio i stepen razvoja date naci
je. Sasma je razumljivo nastojanje da se veoma oprezno
postupa ba u odnosu na naciona'ne osjeaje. Zato se Le
njin zalagao za -briljivo sprovoenje jednakosti i slobodc-
otcepljenja nacija na delu, da bi se oduzela podloga nepo-
verenju i da se postigne dobrovoljni najtenji savez sovjet
skih republika svih nacija.341) U toku iste rasprave otro je
napao tezu Buharina o samoopredjeljenju proletarijata,
a ne nacija. Smatrao je da time to svaka nacija dobije
to pravo da se njime koristi, da na jedino mogui nain
to ostvaruje i proletarijat. Meutim, u drugoj prilici, prili
kom potpisivanja Brestskog mira, Lenjin je interese soci
jalizma. koje je tog asa vidio zatienim sklapanjem mira.
podizao iznad prava nacija na samoopredjeljenje.342)
Za na aspekt razmatranja principa samoopredjeljenja
je vano stanovite da on predstav'.ja izraz demokratizma
kao jednog opeg, ireg naela na kojem je ustrojen sovjet
ski politiki sistem u periodu 1917 1921. Stoga je Lenjin
u pravu kad naglaava misao: -Ukoliko bude Republika
Rusija demokratskija, ukoliko se ona bude uspenije orga-
nizovala u republiku sovjeta radnikih i seljakih depu-*4
raniti pravo na samoopredeljenje znai boriti se za demokra-
tiju (Ibidem. 379). Ova iziskuje i borbu protiv nacionalizma
velikih i malih i ukljuuje u sebi napor za jaanje internacio
nalne zajednice. (Ibidem- str. 417).
S4) V. I. Lenjin: Nacrt programa RKP (b). Iz. dela. knj. 13,
str. 57. Na tim osnovama vidio je i mogunost jaanja i spa
janja nacija na irem planu. Jo 1916. godine on pie: Slino
tome kao to oveanstvo moe doi do unitenja klasa samo
kroz prelazni period diktature ugnjetene klase, slino tome i do
neizbenog spajanja nacija oveanstvo moe doi samo preko
prelaznog perioda potpunog osloboenja svih ugnjetenih nacija,
ij. njihove slobode odvajanja. (V. I. Lenjin: o. c.. str. 443).
342) Vidi: So. t. 26. str. 408.

189
tata. utoliko e jaa biti snaga dobrovoljnog stremljenja
takvoj republici kod radnih masa svih nacija.343)

b) Klasni karakter sovjetske vlasti


Jedna od znaajnih karakteristika sovjetskog politi
kog sistema i cjelokupne normativne djelatnosti poslije
Oktobra sastoji se u javnom, do tada pa i kasnije neuobi
ajenom. proklam iranju klasnog karaktera vlasti. Ne radi
se samo o uspostavljanju jednog novog tipa politike
vlasti.344) ve i o isticanju njene nove sadrine. koja je
s istinski izraena u tezi o klasnom karakteru vlasti, o zavo
enju diktature radnike klase. Dva osnovna akta: Dekla
macija prava radnog i eksploatisanog naroda i Ustav RSFSR.
donijeti januara i jula 1918. godine normativno oblikuju
to stanovite.345) -Sovjetska organizacija drave prilago-
*43) V. I. Lenjin: Zadaci proletarijata u naoj revoluciji, Iz.
dela. knj. 10, str. 455.
M) -Oktoborska revolucija je kreirala jedan novi tip vlasti
i za njime se. u svojim poetnim i najboljim oblicima i stal
nim tendencijama identifikovala. Tu vlast je Lenjin naizmenino
nazivao .sovjetska vlast5 ili .sovjetska republika*. Istorijska no
vina te vlasti kao politike institucije, sastojala se u proklamo-
vanju i primeni naela koja je jo Marks istakao kao pretva
ranje proletarijata u politiku organizaciju, u punu demokra-
riju (Vidi: J. orevic: Socijalizam i demokratija. Beograd.
1962. str. 124).
***) lan 9. Ustava RSFSR glasi: Osnovni zadatak Ustava
RSFSR u sadanjem prelaznom periodu sastoji se u uspostavlja
nju, u vidu snane sveruske sovjetske vlasti, diktature grad
skog i seoskog preletarijata i najsiromanijeg seljatva, radi po
tpunog uguivanja buroazije, unitenja eksploatacije ovjeka
od ovjeka i zavoenja socijalizma u kome nee biti ni podjele
na klase ni dravne vlasti. (vidi o. c..) Meutim, klasni karakter
sovjetske vlasti ispoljen je i u ranijim Lenjinovim rasprava
ma. a naroito u Rezoluciji koju je na svom zasjedanju donio

190
ena je rukovodeoj ulozi proletarijata kao klase, koju je
kapitalizam u najveoj mjeri koncentrirao i prosvetio."*)
Kao po'.itiki oblik zavoenja diktature proletarijata
u dosadanjim uvjetima najee se uspostavlja jedno
partijski sistem, odnosno pruzimanje vlasti od strane par
tije radnike klase. Meutim, veoma se rijetko konstatira
da je zapravo jednopartijski sistem kao oblik politike
vlasti uveden poslije jednog prelaznog perioda u kojem su
dolazile do izraaja i druge politike grupacije. Najee se
kao prilog ovoj ocjeni istiu istonoevropski sistemi.
Sovjetski politiki sistem se, meutim, ocjenuje. a naro
ito u graanskih teoretiara, kao sistem koji je nastao kao
rezultat nasilne likvidacije svih, pa i demokratskih partija.
Sovjetski autori su zapostavljali ovaj problem i za to jedan
njihov autor upozoravajui da. nae.no govorei, u pri
premi revolucije nije bilo govora o uspostavljanju jedno-

Petrogradski sovjet (7. XI 1917), gdje se pored ostalog istie:


Sovjet, izraavajui nepokolebljivu vjeru u to da e radnika
i seljeka vlada koja e kao sovjetska vlada biti stvorena revo
lucijom a koja e obczbijedti podrku gradskom proletarijatu
od strane cjelokupne mase najsiromanijeg seljata, vjeruje da
e ova vlada vrsto krenuti ka socijalizmu kao jedinom sred
stvu za spaavanje zemlje od neuvenih nedaa i strahota ra
ta. (V. I. Lenin: So. izd. 4. t. 26, str. 210). Sve ovo govori o
tome da je od prvog asa u normativnim aktima i politikim
odlukama jasno i nedvosmisleno odreen klasni karakter sovjet
skoga politikog sistema. To e doprinjeti tome da Ustav RSFSR
izvri znatan utjecaj na razvoj ustavnosti s jedne strane, i po
litike prakse u nekim zemljama koje su vodile borbu za soci
jalizam s druge strane. Najcjelovitije je on bio uzor Ustavu od
1931. godine koji je donijela Kineska sovjetska republika.
3W) V. I. Lenjin: Prvi kongres Komunistike internacionale,
Iz. dela, knj. 13, str. 19.

191
partijskog sistema.347) konstatira da do formiranja takvog
sistema i nije dolo pobjedom Oktobra. Naime, isti autor
uzima da je uee lijevih esera u vladi samim tim inilo
sistem viepartijskim. To tim prije kad se zna da su bolj
evici predlagali suradnju i drugima pod pomenutim uvje
tima. Lenjin je isticao da nije krivnja boljevika to su
menjevici i eseri napustili zasjedanje II kongresa sovje
ta.348) Naveli bismo izvorno ve iznesenu Lenjinovu ocjenu:
In predlagali razdelit vlast", no oni hotjat pododat',*68

347) Boljevici su smatrali da je mogue, pa ak i poeljno


uee .razliitih vidova si tnoburoaske demokracije (Lenjin)
u organima vlasti u sluaju da ove partije priznaju socijalisti
ku revoluciju i odustanu od borbe protiv sovjestke drave.
(E. G. Gimpel'son, Iz istorii obrazovanija odnopartijnoj sistemy
v SSSR, Voprosi istorii, No 11, 1965, str. 16).
3<B) Ako se ima u vidu odnos snaga, onda je ovaj postupak
menjevika i desnih esera rezumljiv. Zanimljivo je da podaci
0 broju uesnika i odnosu partija, ni u sovjetskim izvorima nisu
identini. Drugo izdanje Lenjinovdh djela govori o 670 deputa
ta, od kojih su: 300 boljevici, 193 eseri od ega 169 lijevi,
68 menjevici itd. U IV izdanju je rije o 649 deputata i od toga
390 boljevika- 160 esera itd. Meutim, posluimo li se mi jed
nim ili drugim izvorom, ostaje injenica da su menjevici i des
ni eseri ostali u manjini zbog ega nisu vidjeli koristi od uea
u radu tog organa sovjetske vlasti. Toj postupak je za njih bio
presudan, jer su na tom zasjedanju boljevici, donijeli osnovne
dekrete sovjetske vlasti (o zemlji, miru, o formiranju sovjetske
vlade, o ukidanju smrtne kazne). Sa stanovita odnosa bolje
vika prema drugim partijama i grupama vano je upozoriti
na sastav organa koje je formirao II sveruski kongres so
vjeta. Od 101 lana VCIK-a 62 su boljevici, 29 lijevi eseri.
6 socijaldemokrati Lnternacionalisti, 3 ukrajinska socijalista i
1 eser-maksimalista. U SNK je ulo 7 lijevih esera, ali su oni
morali provoditi u ivot politiku boljevike veine, to, usput
budi reeno, nije uvijek bio sluaj. (Vidi vie, E. G. Gimpelson:
Iz istorii stroitel'stva Sovetov, nojabr 1917 g. ijul, 1918 g.,
Moskva, 1958).

19 2
paka konitsja bor'ba s Karenskim. Samo injenica da su
boljevici ostali sami poslije marta, kad vladu naputaju
-lijevi eseri, jo uvijek ne govori da oni jedini imaju
vlast. Prije svega -lijevi eseri, kako smo naglasili, zadr
avaju se u lokalnim organima. Menjevici i desni eseri.
mada su istupili protiv sovjetske vlasti, legalne su partije
i imaju svoje novine. -Predstavnici ovih partija bili su
ukljueni u VCIK i lokalne sovjete.348) Poslije pobune
-lijevi eseri nisu iskljueni iz sovjeta kao politika par
tija.350) Na takav nain nije ni u toku 1918. godine dolo
do uspostavljanja jednopartijskog sistema.331)
U socijalistikim zemljama najee dolazi do uspo
stavljanja jednopartijskog sistema neposredno poslije oba-
ranja dotadanje politike strukture i to ne samo zbog toga
to on prirodno izrasta iz jedinstvene socijalistike platfor
me koju prihvaa ogroman dio stanovnitva ve i zbog
injenice to ostale politike partije, pa i neke radnike,
prije ili poslije ne prihvaaju takvu drutvenu orijentaciju.
Moralno-politiko jedinstvo temeljeno na socijalistikim
drutvenim odnosima jeste onaj faktor koji uvjetuje poja
vu da se opi i specifini interesi graana i drutvenih
grupa mogu ostvariti kroz jednopartijski sistem. Omladin
ske, sportske i druge organizacije uvjetuju da taj sistem
bude veoma irok po formi ali uvijek socijalistiki po svojoj
sadrini i orijentaciji. Otuda jednopartijski sistem sam
po sebi ne odreuje klasni karakter sovjetskog politikog

*4*) E. G. Gimpelson: o. c., str. 17.


) u sovjetima su u stvari ostajali oni koji se nisu slagah
s politikom rukovodstva. Takvi su formirali zasebne organiza
cije kao to su -narodni komunisti i -revolucionarni komuni
sti koji e se prikljuiti kasnije- novembra 1918. i septembra
1920. RKP (b).
si) Vidi o tome vie na str. 219. 220. 221.

193
sistema niti, s druge strane, taktiziranje boljevika s nekim
politikim partijam a dovodi u pitanje interese proletari
jata i seoske sirotinje. Uvijek je ostajalo bitnim da se vrsto
odrede granice do kojih se moe ii u traenju kompro
misa.352) Pri tome je Lenjin obraao naroitu panju sadr
im a ne formi odnosa. Na primjedbu da su mnogi dekreti
sastavljeni od pristaa drugih partija, Lenjin naglaava:
Zar nije svejedno ko ga je sastavio, ali, kao demokratska
vlada, mi ne moemo mimoii odluku narodnih masa,
m akar se s njima i ne slagali (m. p.).353)
Od mnogih moguih vidova kroz koje se izraava kla
sni karakter sovjetske vlasti mi bismo upozorili na neke
oblike ogranienja djelovanja klasnog protivnika, odnosno
davanja prioriteta u vrenju politike vlasti malobrojnoj
radnikoj klasi.
Prvo, boljevici su rasputanjem Ustavotvorne skupti
ne onemoguili ovo parlamentarno tijelo da postane i for
malna prepreka uvoenju revolucionarnih rjeenja.
Drugo, ograniavanje politikih prava dijelovima svrg
nute vladajue klase i uvoenjem nejednakog i etvero-
stepenog izbornog sistema oni su na umjetan nain pobolj
ali odnos klasnih snaga u korist proletarijata.
Tree, formiranjem komiteta sirotinje, juna 1918. godi
ne eljelo se osigurati jai utjecaj seoske sirotinje i grad
skog proletarijata na revolucionarne promjene na selu.

352) Lenjin je ispravno ocjenjivao opasnost od utjecaja bo


gatijih slojeva, a naroito u sovjetima seljakih deputata. Na
stojao je, zbog toga, da ojaaju frakcije siromanih seljaka, pa
je ak predvidio formiranje njihovih zasebnih sovjeta, odnosno
odravanje stalnih savjetovanja deputata tog klasnog poloaja
kao zasebnih frakcija ili partija u okviru optih sovjeta selja
kih deputata. (Vidi: Iz. dela, knj. 10, str. 454).
) V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 11, str. 450.

194
etvrto, cjelokupna normativna djelatnost bila je
usmjerena k cilju da na najpotpuniji nain i efikasno
zatiti klasne interese proletarijata i seoske sirotinje i da
onemogui kontrarevolucionarno djelovanje.
1) Rasputen je Ustavotvorne skuptine predstavlja
jedno od najosjetljivijih pitanja u toku uspostavljanja so
vjetske vlasti, to tim vie to je u raspravi o njemu uze.o
uea niz tadanjih teoretiara marksista. Pri rasputanju
ovog tijela boljevici su poli od nekoliko osnovnih pret
postavki. Prvo, izbori za Ustavotvornu skuptinu ije smo
rezultate iznijeli ranije,354) odrani su neposredno poslije
svrgavanja Privremene vlade i na osnovu starog izbornog
zakona. Politiko raspoloenje od novembra 1917. do janua
ra 1918. godine bitno se promijenilo u korist boljevika.33)

354) N. Rubintejn u jednoj raspravi analizira neke uzroke


poraza, boljevika na izborima. On smatra da lista boljevika
nije bila povoljna i to najmanje po socijalnog sastavu. Bilo je
kandidirano 40 radnika, 11 vojnika, 4 inenjera, 5 pravnika, 4
oficira i 39 novinara, ili u postocima 46,7% radnika i seljaka a
ostalih 53,3,,. Lenjin je traio da se ne kandidiraju mladi la
novi Partije koji jo nemaju dovoljno ugleda. Ve na izborima
za lokalnu samoupravu u 44 gub. grada (jul-august 1917) bolj
evici su dobili tek 6,7%, eseri 16,5%... glasova. Izborna komi
sija je bila neraspoloena prema sovjetskoj vlasti- tako da SNK
nije dobio uvid u njen rad. K tome Rubintejn pridodaje razila
enje u redovima boljevika u pogledu odnosa sovjeta i US.
Zinovjev je, na primjer, vjerovao u kombinirovannyj tip re-
.'publiki sovotov i US. (Vidi: N. Rubintejn: K istorii ureditel'
nogo sobranija, Moskva-Leningrad, 1931, str. 18, 46, 68).
353) Te su promjene vidljive u sovjetima, koji su ostali je
dini organi revolucionarne vlasti. Osim toga treba voditi rauna
o injenioi koju istie Lenjin. Snaga proletarijata u svakoj
kapitalistikoj zemlji neuporedivo je vea nego udio proletari
jata u ukupnom broju stanovnitva. To je zbog toga to prole
tarijat ekonomski vlada centrom i nervom itavog privrednog

195
Drugo, Ustavotvorna skuptina po svom sastavu i raspo
loenju nije bila u stanju da prihvati revolucionarnu orijen
taciju.356)
Dileme u pogledu Ustavotvorne skuptine starijeg su
datuma.357) Jula 1917. godine Lenjin je njeno pitanje vezi
vao za jaanje snaga i v.asti sovjeta. Menjevici i eseri su,
isticao je on, prenosili teite na pravni akt: proklamova-
nje. obeanje, deklarisanje saziva Ustavotvorne skuptine.
Boljevici su prenosili teite na klasnu borbu: ako sovjeti
pobede, Ustavotvorna skuptina e biti obezbeena, ako
ne pobede. nee biti obezbeena.358) Razvoj dogaaja je,
meutim, tekao drukije. Sovjeti su svojim jaanjem i pre-
\lau boljevika u njima bili prisiljeni, jer nisu bili ade
kvatni rezultati i pri izborima za Ustavotvornu skuptinu,
da idu na njenu likvidaciju. Pri tome je kontrarevolucio-
narno dranje desnih esera. menjevika i kadeta olakale
taj zahvat.*14
sistema kapitalizma, kao i zbog toga to proletarijat, ekonom
ski i politiki, izraava stvarne interese ogromne veine trud
benika u kapitalizmu. (V. I. Lenjin: o. c., str. 344). Time se i
moe tumaiti injenica da su boljevici raspolaui etvrtinom
glasova uspjeli da se odre na vlasti i da uklone njima nepri
hvatljivu Ustavotvornu skuptinu.
SS) Na izborima u novembru 1917. bila je izabrana Ustavo
tvorna skuptina u sastavu: od 601 deputata bilo je 156 bolje
vika. 239 desnih esera, 30 lijevih esera, 69 ukrajinskih esera.
14 kadeta i 93 ostala. (Podaci Pervaja sovetskaja konstitucija,
Moskva. 1938- str. 350).
,37)) Jo 1915. godine Lenjin je pisao da: Lozuhg Ureditel
nogo sobranija, kak samostajatelnij lozung, neveren, iloves'
vopros teper' v tom. kto sazovet ego (So: t. 18, str. 331). Poka
zalo se da je vanije tko je prevladavajua snaga. Ponovno se
Lenjin vraa istom problemu tek u Aprilskim tezama.
***) V . I. L e n jin : O u s ta v n im ilu z ija m a . Iz . d e la . k n j. 11.
s tr. 43.

196
Izvori govore da je situacija 5. januara 1918. godine
bila dosta jednostavna, bez teih konflikata.359) Sami rezul
tati glasanja bili su nepovoljni po boljevike. Njihova
Deklaracija dobila je 146 a eserovska 237 glasova. Boljevi
ci su na sjednici svoje frakcije poslije prekida zasjedanja
na prijedlog Lenjina donijeli odluku o naputanju US pod
motivacijom da ona nije prihvatila rezultate Oktobra. Osim
manjih demonstracija, koje su izbile kao znak podrke US.
ope reagiranje bilo je povoljno.380) Kasniji istup kontra-
revoiucionara i strnih intervenata pod parolom zatite US
nemaju s dogaajima u januaru neposredne veze.
S ovim mislima i podacima mi smo htjeli upozoriti
na to da se klasni karakter sovjetske vlasti ispoljavao35*

35S) Rubintejn u citiranom djelu istie da je sam poetak


bio komian. Samozvanom predsjedniku boljevici nisu dali go
voriti. U toj guvi Sverdlov je proitao tekst Deklaracije. Ti
me su eseri izgubili ansu da svojom platformom, koju su pri
premili, izazovu pozitivan efekat. Njihova deklaracija, koju je
iznio Sarokin, u stvari ponovlja Deklaraciju VCIK-a. Ipak. za
predsjednika zasjedanja izabran je desni eser emov.
M0) Provedena anketa meu 419 61. III sveruskog kongresa
seljakih deputata za izlasak boljevika i lijevih esera iz US
glasalo je 377. protiv 11. dok njih 13 nisu znali za taj dogaaj.
etvorica su ocijenili izlazak kao preuranjen, a 14 nisu dali
odgovor. (Svd podaci: N. Rubintejn: o. c., str. 120). Zabiljeeni
su ipak istupi nekih stalekih organizacija koji su osudili raspu-
tanje Ustavotvorne skuptine. Tako Sojuz sojuzov sluaih
gosudarstvennyh uredenij Petrograda u svog pismu nagla
ava da oni ni poslije oktobarskog prevrata nisu priznali vlast
SNK, da su uinili sve da svoje znanje ne stave na raspolaga
nje sovjetskoj vlasti. U licu US sazvane na osnovi opeg, di
rektnog. jednakog i tajnog birakog prava mi vidimo, s drav
ne take gledita, vrhovnu vlast naroda. Slini protest uputio
je i Moskovski gubemijski agrarni komitet, naglaavajui da
seljatvo DOdrava US. zatim razna zemska sobranja i si.
(CPAIML. f. 274, op. 1, ed. hr. 17, L 21, 22, 23, 91, 199).

197
u jednom elastinom (npr. zadrana su stara ministarstva
Privremene vlade), ali ipak odlunom ruenju mehanizma
stare drave. Pri tome su bili odluujui stavovi i dranja
tih organa i ljudi koji u njima rade prema tekovinama
i zahtjevima revolucije a ne toliko tenja boljevika da
iskljue svaku mogunost koritenja parlam entarnih i dru
gih institucija graanske demokracije. Tako su izvjesno
vrijeme radila m inistarstva Privrem ene vlade i odgovara
jui narodni komesarijati. Uloga ovih posljednjih bila je
svedena na tehniko-izvrne funkcije koje su ona obavljala
pod kontrolom narodnih komesara. S truktura nekih mini
starstava zadrala se i za dui period. U njima su vrene
kadrovske promjene koje su zavisile i od dranja starog
inovnikog aparata. Sam zahtjev R. Luksemburg da bolj
evici poto su raspustili Ustavotvornu skuptinu s obra
zloenjem da oni. a ne partije koje u njoj ine veinu,
im aju prevladavajui utjecaj u masama mogu provesti
nove izbore, ovi ne prihvaaju, je r su smatrali da cijeii
sistem sovjeta svojim postojanjem ini to izlinim.
Otuda se nama namee zakljuak da su postojanje so
vjeta. u kojima su boljevici imali veinu i same injenice
da su ovi po svojoj prirodi demokratskiji od klasinih par
lam entarnih mehanizama bitno utjecali na otklanjanje
Ustavotvorne skuptine iz politikog ivota.31*) Od aprilske
0917) konferencije bo'jevici istiu da je -radniko-selja-
ka sovjetska republika bolja od svake buroasko-demo-
kratske. parlam entarne republike. U Dekretu o rasputanju
Ustavotvorne skuptine stoji i ovo: -Od samog poetka *i
**) To ne znai da su boljevici a priori bojkotirali Usta
votvornu skuptinu. Dapae, uee na izborima za taj organ
i osvajanje odreenih mjesta olakalo je boljevicima politiku
prema US. Mi vrlo dobro znamo, pie Lenjin, -da je rasteriva-
nje Ustavotvorne skuptine 5. I 1918. bilo olakano, a ne otea-

198
ruska revolucija je istakla sovjete radnikih, vojnikih
i seljakih deputata kao masovnu organizaciju svih radnih
ljudi i eksploatiranih klasa, koja je jedino kadra da ruko
vodi borbom ovih klasa za njihovo potpuno politiko i eko
nomsko osloboenje.382)
2) Ogranienje politikih prava i nejednak tretman
biraa po Ustavu RSFSR3"3) izazvali su dosta otre prote
ste sa strane. U toj kritici bili su veoma radikalni prista-
njemake socijaldemokracije, ukljuujui i R. Luksemburg.
Primjedbe se nisu toliko odnosile na nejednako pravo pri
izborima, odnosno na davanje prioriteta radnikoj klasi384)
no time to je u kontrarevolucionarnoj Ustavotvornoj skuptini,
koju je trebalo rasterati, postojala i dosledna boljevika i ne-
doljedna levoeserovska- sovjeska opozicija. (V. I. Lenjin: Izbori
za . . . , str. 447).
**2) -Vlast sovetov, No 3, 18. I 1918, str. 2.
Maj Ogranienja politikih prava regulirao je l. 7. Ustava,
odnosno Deklaracije (ova predstavlja prvih 8 l. Ustava) ovako:
-Trei Sveruski kongres sovjeta radnikih, vojnikih i seljakih
deputata smatra da sada u momentu odlune borbe proletari
jata protiv njegovih eksploatatora, nema mjesta eksploatatori
ma ni u jednom organu vlasti... dok se u 65. l. navode ka
tegorije na koje se to odnosi (lica koja se koriste tuim radom,
graani koji ive od rente, sveenici, zatim inovnici i agent1
bive policije, lanovi carske porodice i si.) lan 25. Ustava od
nosio se na izborni sistem. Bitna su dva vida nejadnakog tre
tmana. Prvo, odnos glasova pri izbornima za sve, osim sovjeta
deputata, bio je 1:5 u korist gradskog stanovnitva i drugo,
uveden je dvostepeni (u gradu), odnosno etverostepeni (u selu),
tj. posredan izbor deputata za Sveruski kongres.
(Vidi Ustav, o. c.).
**4) Ako se ima u vidu klasna stuktura ruskog drutva, gdje
82,o radi na selu a tek 18% u gradu, onda e biti jasno zato
je ba naen klju 1:5. To otprilike omoguava brojnu ravnoteu
snaga, a u stvari daje prevlast radnikoj klasi na ijoj je strani
veliki dio siromanog seljatva. Lenjin naglaava da je Ustav
n.orao uvesti tu mjeru zato to je kulturni nivo slab, zato to
kroz nekoliko vidova, ve na liavanje politikih prava
navedenih kategorija. To liavanje nije bilo vezano samo
za izbore. Odreene kategorije, odnosno politike grupacije
nisu imale pravo na slobodu tampe, zbora i dogovora.
Ova se posljednja ogranienja nisu odnosila na sve
politike partije, kako se to esto tvrdi. Kako je VCIK, kao
organ II sveruskog sovjeta donio rezoluciju koja ograniava
slobodu tampe, to je shvatljivo zato je bilo i protivnih
miljenja. Za rezoluciju, koju su predloili Lenjin i Trocki.
glasalo je 34, a protiv 24 lana VCIK.
Upozorili bismo na okolnost da ovo razilaenje u pogle
du ogranienja tampe, zatim zbora itd. nije samo izraz
otpora koji su pruali eseri. menjevici i pogoene politi
ke grupe. I u redovima boljevika bilo je kolebanja. Naj
potpunije je to dolo do izraaja u pogledu stava prema
obrazovanju jedinstvene socijalistike vlade, koju bi obra
zovale sve sovjetske partije. Takav stav zauzimali su i naro
dni komesari Nogin. Rvkov. Rjazanov, Derbyev i dr. koji
su svoju ostavku, pored ostalog, motivirali tim razlogom.
Smatramo, istiu ovi. da bi jedino formiranje takve
vlade omoguilo da se fiksiraju plodovi herojske borbe
radnike klase i revolucionarne armije u danima Oktobra.
Slinim se motivima rukovodio i ljapnikov prilikom pod
noenja ostavke.565)
je u nas organizacija slaba. Ali mi to ne pretvaramo u ideal (m.
p.). Naprotiv, po programu je Partija duna da sistematski radi
na unitavanju te nejednakosti izmeu organizovanijeg prole
tarijata i seljatva, nejednakost koju emo morati odbaciti im
nam poe za rukom da podignemo kulturni nivo. (V. I. Lenjin:
Referat o programu. Iz. dela. knj. 13, str. 98).
5) KPSS v rezoljucijah. . . , str. 86, 87. Prijedlog o formi
ranju jedinstvene socijalistike vlade dao je Sveruski savez e
ljezniara, a podrali su ga eseri i menjevici. Od boljevik",
pored navedenih za ovo rjeenje bili su Kamenjev i Zinovjev

200
U tampi iz tog vremena injeni su prijedlozi da se
osigura pravo na slobodu miljenja i djelovanja onim
partijama koje su zastupljene u sovjetima a predstavljaju
radnike i seljake. Tako N. Osinskij konstatira: Ukoliko smo
odnose snaga rijeili u korist radnika i sirotinje, ukoliko
se ojaala i izgradila sovjetska drava, sloboda tampe
i sastanaka sitnoburoaskim partijama koje su predsta
vljene u sovjetima mora biti dana (ona je mogua i neopho
dna) . . . Doputanje djelovanja manjine samo e ojaati
poziciju veine. Dopustiti nekome govoriti to ne mora da
znai da se s njime slae, jo manje da mu odobrava ili
da mu pravi ustupke-*.360) Ovo gledite Osinskog uglavnom
oi odgovaralo stanju stvari prije graanskog rata i julskc
pobune. Bilo bi to teko prihvatljivo u asu kad on ovo pie
(konac januara 1919). Kako smo ve naglasili, djelomino
je ovaj zahtjev realiziran u slobodnom djelovanju menje-
vika i esera kao politikih partija. Cak se osiguralo da se
partije proporcionalno mogu koristiti nacionaliziranim
tamparijama.
U najneposrednijim reagiranjima (na ogranienje izbor
nog prava) bilo je dosta neinformiranosti bar za one koji
su se. kao R. Luksemburg, korektno odnosili prema Okto
bru u cjelini. To se naroito odnosi na broj onih koje su
pogodile ove mjere. Za R. Luksemburg je bilo naroito
neprihvatljivo stanovite da prava gube svi oni koji ne ive

Cak su pregovori sa eljezniarima bili otpoeli, ali se oni vie


ocjenjuju kao diplomatski potez. Trebalo je dobiti na vremenu,
jer je opasnost od akcije Krasnova-Kerenskog bila neposredna.
Lenjin je veoma energino razbio opoziju i CK i SNK. (Vidi o
tome vie: Voprosy istorii KPSS**. No 2, 1960, str. 168).
*) N. Osinskij> Novie zadai stroitel'stva sovetskoj repub-
liki, Vlast sovetov**, No 2, 1919, str. 17.

201
iskljuivo od svoga rada.**7) Sm atrala je da je to naelo
prihvatljivo za razvijeno socijalistiko drutvo, a nikako
nije za tadanje ruske prilike gdje je sitni robni proizvo
a bio brojan. Da su se boljevici pridravali slova zako
na. odista bi broj graana koji ne bi imali politika prava
bio daleko vei nego je stvarno bio (2*/#). Gledajui na ove
m jere kao privremene, Lenjin je upozoravao na pretjeri
vanja do kojih je dolazilo pri tumaenju ove ustavne
oaredbe.**8)
O ovom problemu, odgovarajui na lanak K. Kauckog
(-Demokracija ili diktatura-), pisala je i K. Cetkin. Odba
cujui osnovne prim jedbe Kauckog, ona konstatira da neka
ogranienja koja su provedena nisu idealna ali su bila
r) Vidi: R. Luksemburg: o. c., str. 36. Ona je inae na samo
organienje. za razliku od Kauckog, gledala sa vie razumije
vanja. mada je smatrala da -organienje prava glasa nije ozbi
ljan instrument diktature proletarijata- Meutim, priraijetn
bismo da je tu istu misao isticao i Lenjin. On smatra da - . . .
liavanje buroazije izbornih prava nije obavezno i nuno obi
ljeje diktature proletarijata. I u Rusiji boljevici, koji su mno
go pre Oktobra Istakli parolu takve diktature, nisu govorili na-
pred o liavanju eksploatatora izbornih prava Taj sastavni deo
diktature nije doao na svet ,po planu neke partije, nego je
izrastao sam od sebe u toku borbe-. (V. I. Lenjin: o. c., str. 396).
U istom radu on naglaava da je liavanje eksploatatora prava
glasa isto rusko pitanje i zbog toga ga treba izuavati kroz
razmatranje specifinih uvjeta ruske revolucije. Mi bismo do
dali. s tim u vezi, da je otvorenost s kojom se raspravljalo o
pitanjima koja su vezana za klasnost sovjetskog politikog si
stema izraz tenje da se javno djeluje pa i onda kad se uvode
odreena ogranienja. Time je raskorak izmeu normativnog
i stvarnog bio manje karakteristian za ovu etapu razvoja so
vjetskog drutva nego je to u njemu kasnije a i drugdje bio
sluaj.
*) Naroito je dolazilo do pretjeravanja na selu gdje su se
pokuali razrijeavati na ovaj nain ne samo klasni konfikti
ve i razmirice i meusobna trvenja.

202
neophodna. To kri zapovijesti demokracije, ali istovre
meno slui njenim interesima. Ako demokracija treba da
postane iva socijalistika stvarnost za sve u Rusiji, onda
su bo.jevici u borbi za ovaj cilj primorani da privremeno
rtvuju interese pojedinaca i pojedinih drutvenih grupa.
To iziskuje dijalektika ivota, dijalektika historije. Demo
kracija jeste dvojstveno bie: ona je sredstvo, ali istovre
meno i cilj historijskog razvitka. Cetkin smatra da je
mogue da demokracija postane proturjena sa samom so
bom. Diktatura proletarijata i seljatva u Rusiji nosi peat
takvog proturjeja.368)
Neosporno, ogranienje izbornog prava bilo je, ipak.
nepopularna mjera i tetno se odrazila na ugled boljevika
u redovima socijaldemokracije. Radniki pokret je izrastao
i u brobi za pravo glasa, za slobodu odluivanja. To je bila
njegova platforma. Boljevici su ima'.i namjeru da uklone
iz politikog ivota protivnike sovjetske vlasti. Sam posto
tak od 2 ni priblino ne pokazuje o emu se radi. U Rusiji
koja nije imala tradiciju parlamentarnog rada, 29/o biraa
ne znae gotovo nita. Dugo poslije revolucije na izbore
i onako ne izlazi visok postotak biraa. Meutim, ograni
enjem koje je provedeno, oduzelo se aktivno a naroito
pasivno pravo glasa licima koja su imala utjecaja u politi
kom ivotu do tada. Njihovo slobodno djelovanje znailo
bi daleko veu opsnost nego se to na prvi pogled moe
pretpostaviti.370) Vjerojatno prednosti koje ogranienje do

S6B) K. Cetkin: Cerez diktaturu k demokratii, -Pravda,


No 224, 1918.
s7#) Kako smo istakli tu se nije radilo samo o zabrani uea
na izborima. Tim kategorijama su oduzeta i ostala politika prava
i slobode. Njihova aktivizacija u toku graanskog rata. a naro
ito na podrujima izvan kontrole sovjetske vlasti, pokazat e
da se tu radi i o mjerama koje nisu samo sraunate na represiv-

203
nosi, neutraliizraju onaj negativni dojam koji ta mjera
ostavlja.
3) Mi ne smatramo da je ogranienje prava glasa ili
nejednak izborni sistem bitan element u odreivanju kla
snog karaktera sovjetskog politikog sistema. U osnovi ovo
su samo posljedice onih dubokih drutvenih promjena koie
nastaju u procesu proizvodnje, u poloaju proizvoaa pre
ma sredstvima za proizvodnju i cjelokupnom drutvenom
i politikom mehanizmu. Meutim, dok te kvalitativne pro
mjene nisu bile tako oite, ove sporadine manifestacije
imale su svoje znaenje.
Sovjeti kao oblik diktature proletarijata u najpotpuni
joj su m jeri izraavali klasnost sovjetske vlasti. U perio
du koji razmatramo, sovjeti, kako emo vidjeti, nisu uvijek
bili uporita osnovnih snaga koje nose revoluciju. Zbog
loga bismo na ovom mjestu neto rekli o kombedima (komi
teti sirotinje) kao organima revolucionarne vlasti. NastaM
juna 1918. godine, oni brzo preuzimaju vlast sovjeta depu
tata,S7) mada su bili formirani s namjerom da pomognu
u form iranju vlasti na selu u vidu sovjeta. Bila je to poslje-
ne mjere nego i dugoroniju propagandu sraunatu na obaranje
sovjetske vlasti.
*;i) Mi emo u posebnom poglavlju raspravljati o sovjetima.
Ovdje bismo samo primijetili- to se tie sovjeta deputata, da
njihov klasni sastav prirodno nije onakav kakav bi bio najpo
voljniji. U sovjete deputata bili su birani kulaci i seoska buro
azija. U nekim seoskim sovjetima ovi su ak prevladavali. Ovo
stanje se jo vie pogorava uslijed klasnog raslojavanja koje
zahvaa selo i obaveza koje ono ima u snabdijevanju armije i
gradova. Kombedi su u takvoj situaciji imali zadatak da. u
stvari, preuzmu vlast i da seosku sirotinju odvlae ispod utje
caja kulaka. Meutim, bilo je sluajeva da kulaci prodru i u
kombede, ali su brzo bili izbaeni. U nekim gubernijama kulaci
formiraju svoje komitete. (Vidi: Partija v period inostranoj
voenoj intervencii i gradanskoj vojny, Moskva, 1962, str. 9498).

'0 4
dica kako tenje kombeda da preuzmu administrativno-
-privredni aparat tako i potvrda pravila da svaka organi
zacija tei da proiri svoju djelatnost, da prevazie kompe
tencije. To e utjecati i na njihovo rasputan je do kojeg ie
dolo na VI kongresu sovjeta. Time je izbjegnuto svojevr
sno dvovlae do kojeg je tu i tamo dolazilo.
Takav odnos kombeda i sovjeta nije uvijek naiao na
odobravanje. To tim vie to je postojala tendencija da se
kombedi, koje, uglavnom, sainjavaju poluproleterski ele
menti i seoska sirotinja zatvore prema srednjem selja
tvu. Meutim, dekretom od 11. juna 1918. godine, to se
tie prava uea na izborima za kombede, ponovljen je
stav iz Ustava, tj. samo kulaci nisu mogli uestvovati.
Treba ipak primijetiti da je bilo bitno kako se ponaaju
oni koji imaju vikove ita.372)
Mada se u tadanjim izvorima upozorava da su
>-... s rijetkim izuzetkom komiteti sirotinje postali organi
jedino proleterskih i poluproleterskih seoskih slojeva nasu
prot cjelokupnom ostalom stanovnitvu, to nije ni po
tadanjim shvaanjima prihvatljivo, ipak se istie da
ne treba nita poduzeti to bi oslabilo njihov utjecaj. Uki
nuti komitete sirotinje znailo bi poruiti najvre bedeme
proleterske revolucije na selu.373) Ako bi se to napravilo,
istie isti autor, na to e se oslanjati sovjetska vlast?
372) U l. 2. Dekreta stoji: Da biraju i da budu birani u
opinske i seoske komitete sirotinje, mogu svi bez bilo kakvih
ogranienja, kako starosjedioci tako i pridoli stanovnici sela
i zaseoka, izuzev osvjedoenih kulaka, bogataa i gazda koji
posjeduju viak ita ili drugih namirnica i koji imaju trgovinsko-
-industrijskih poduzea, da se koriste napoliarskim ili najam
nim radom i tome slino. Oni koji izvre obaveze a koriste se
najamnim radom mogli su glasati. (Vidi: V. Kuraev: Sovetv i
komitety bednoty, Pravda No 233, 27. X 1918, str. 2).
373) Ibidem, str. 3.

205
Trebalo je nastojati da se izbjegnu konflikti izmeu
sovjeta i kombeda. Seoske sovjete trebalo je tretirati i dalje
kao revoljucionnve organy vsego krestjanstva-, a kom-
fcede kao samostalne organe seoske sirotinje. U politikom
ivotu najee je bilo tako da su kombedi prevladavali
tamo gdje su sovjeti bi'.i nedovoljno revolucionarni, ili su
ak bili pod utjecajem grupa koje su bile anliboljeviki
raspoloene. Gdje nije bio takav sluaj, sovjeti deputata
na selu ostali su aktivni politiki i drutveni organi.
4) Cjelokupna normativna djelatnost, koja je po svojoj
sadrini bogata a po obimu svestrana, osiguravala je i izra
avala klasni karakter sovjetske vlasti.*74) Osim istaknutih
naela, a naroito osiguranja odluujueg utjecaja proleta
rijata na drutvene poslove, u Deklaraciji i Ustavu i osta
lim oktobarskim dekretima, a naroito onim koji govore
o vlasnitvu i proizvodnim odnosima.*75) regularni su i od
nosi prema neproleterskim drutvenim slojevima. Klasna
sutina i to neprikrivena u tim dokumentima bit e osnovni
razlog otporu koji je pruan prilikom njihova donoenja.

s:4) Sovjetski ustav-, istie Lenjin, nije pisan po nekom


.planu', nije sastavljen u kabinetima- nisu ga trudbenicima na
metnuli buroaski pravnici. Ne, taj ustav je izrastao iz toka
razvitka klasne borbe, onako kako su sazrevale klasne suprot
nosti.* Pa ak i takve mjere kao to je nejednakost radnika
i seljaka Ustav uopte ne propisuje. Ustav ih je registrovao poto
su ve bili uvedeni u ivot.- (Vidi: V. I. Lenjin: Proleterska
revolucija..., str. 421 i Referat o programu, str. 98).
s7i) Tu prije svega mislimo na proglaenje sredstava za pro
izvodnju za drutveno vlasnitvo i na dekret o zemlji. Naciona
lizacija industrije, banaka itd., kolikogod je bila postupna, bila
je i energino provaana. nato je imalo utjecaja i dranje vla
snika i inovnitva. Tako je vrena efikasna kontrola potronje:
-Lica iz redova bogatih klasa duna su da sav svoj raspoloivi
novac dre u Dravnoj banci i njenim filijalama ili u tedioni
cama, dobivajui najvie 100125 rubalja nedeljno (prema odluci

206
Mi smo ve upozorili na tekoe oko usvajanja Deplaracije.
Izrada i usvajanje Ustava doprinijet e jo jaoj polariza
ciji politikih i klasnih snaga. Dok su u januaru lijevi
eseri jo bili uz boljevike, u julu, u toku sjednice V sveru-
skog kongresa sovjeta i u vrijeme izrade projekta budueg
ustava, oni e se otvoreno suprotstaviti principima Oktobra,
nastojei da ne proe Ustav koji e osigurati rukovodeu
ulogu radnike klase u drutvu, uspostaviti federativnu
dravu i postaviti sovjete kao osnovu cijelog sistema.378) U tu
svrhu su radili i svoje projekte ustava. Ustvari su bila pred
loena komisiji etiri teksta. Kolikogod su imali neto zajed
nikog, naime nisu prihvaali diktaturu proleterijata, tek
stovi lijevih esera, esera-maksimalista i lijevih komuni
sta su se znatno razlikovali. O svim tim varijantama i sva
kom pojedinom lanu voena je duga i una diskusijja
na sjednicama komisije i izvan nje. Zahvaljujui bitno
povoljnijem sastavu V sveruskog kongresa,377) eseri mada*37

mesnih sovjeta) za trokove ivota, a za potrebe proizvodnje i


trgovine samo na osnova pismenih odobrenja organa radni
ke kontrole (m.p.). (V. I. Lenjin: Projekt dekreta o sprovo-
enju u ivot nacionalizacije banaka..., Iz. dela, knj. 12, str. 24).
37*) Naime, komisija za izradu ustava, koju je 1. aprila 1918.
formirao VCIK, bila je po svom sastavu i politiko-idejnoj orjen-
taciji veoma heterogena. Pored boljevika u nju su uli i pred
stavnici lijevih esera i esera-maksimalista. Mada je predsjed
nik komisije J. Sverdlov ulagao velike napore kako bi bio pri
hvaen najpogodniji tekst, odnosno Ope postavke ustava
RSFSR koji su izradili boljevici, rad komisije je tekao sporo
i neefikasno. Odlueno je stoga, juna 1918. godine, da se formira
komisija koja e raditi pri CK Partije. Ova komisija je unijela
znatne izmjene u tekst koji je 19. IV 1918. godine usvojila komi
sija VCIK-a. Od posebne je vanosti bilo unoenje Deklaracije
u tekst ustava.
377) Kongres je radio u ovom sastavu: od 1.132 deputata bilo
je boljevika 775, lijevih esera 325- maksimalista 14, anarhista
4. socijaldemokrata 4 i drugih 10. (Podaci, o. c.).

2 07
su svojom pobunom izazvali dvodnevni prekid rada zasje
danja. nisu mogli osujetiti donoenje Ustava RSFSR. Time
je u relativno kratkom periodu bila zavrena prva faza
bogatog rada na jaanju legitimiteta sovjetske vlasti. Cak
neki autori govore o donoenju pretjerano mnogo dekreta
Normativna die'atnost u sovjetskom drutvu bila je
neposredno vezana za Lenjinovu linost.*78) Ueem u stva
ranju osnovnih akata sovjetske vlasti, on je utjecao na nor
mativno izraavanje naela i sutne programa RKP (b).
Njegovo shvaanje o partiji dolo je do stvarnog utjecaja
na politiki sistem time to su naela na kojima je izgra
ivana P artija aplicirana na njega. Lenjin je uzeo direkt
nog uea u izradi Deklaracije, Ustava i niza drugih de
kreta sovjetske vlasti.37*) Trudio se da se pravno oblikuje
to vei dio politikih procesa. -Mi smo predstave o politi
ci. pisao je on. -odmah davali u formi dekreta. Kao rezul
tat bilo je osvojeno ono ogromno povjerenje koje smo imali
i imamo u narodnim masama.380) Da bi se to povjerenje 7

i7i) Kao predsjednik SNK i STO on je bio direktno uklju


en u taj rad. Lenjin je takoer aktivno pratio rad Malog SNK.
koji je formiran novembra 1917. radi poveanja ekspeditivnosti.
Analiza djelatnosti ovih tijela od velike je vanosti za upozna
vanje Lenjinova rada.
,;*) Rad na izradi normativnih akata bio je veoma inten
zivan. -Sjeamo se, istie Lenjin, -kako smo u Smoljnom od
jednom usvajali i po 10 i 12 dekreta. (So: izd. 5. .t. 38. str. 141).
Smatra se da je Lenjin u periodu Smoljni (137 dana) napisao
vie od 200 lanaka, broura, dekreta i drugih dokumenata nor-
mativnog znaenja. (V. S. Orlov: Sozdanie apparata Soveta na-
rodnyh komissarov i ego dejatelnost pod rukovodstvom V. I.
Lenina, Leningrad, 1963, str. 9).
V idi: So. t. 33, str. 272.

208
odralo, on je strogo insistirao na naelu zakonitosti i poti
vanju revolucionarnog reda.38')
U ocjeni drutvene funkcije i efekta pravnih normi
Lenjin je bio reaan. Sam je bio svjestan da normativna
djelatnost igra i propagandnu ulogu.382) U tome je vidio
i raskorak izmeu normativnog i stvarnog u prvoj fazi raz
voja sovjetske drave. Do tog raskoraka dolazilo je iz dva
osnovna razloga. Prvo, sami normativni akti nisu odraavali
u znatnoj mjeri realne drutvene prilike.383) Drugo, uslijed
graanskog rata, a naroito u fazi -ratnog komunizma-,
dolo je do velikod ogranienja demokracije, a time i pro
mjene naela zasnovanih u normativnim aktima. Inae
raskorak izmeu normativnog i stvarnog manje je bio uvje
tovan naputanjem ili nepotivanjem odluka od strane
samih sovjetskih organa. Ukoliko je do tih pojava i dola
zilo, Lenjin je na to veoma energino reagirao. On je, naro
ito u praksi rada SNK i STO, bio uvijek skoncentriran
na ostvareno. Po Lenjinovu uputstvu bili su izraeni kar- 18

18') U poruci povodom osloboenja Urala pie: -Da bismo


do kraja unitili Kolaka i Denjikina, potrebno je da najstroe
potujemo revolucionarni red, potrebno je da sveto potujemo
zakone i propise sovjetske vlasti i pazimo na to da ih svi izvr
avaju . .. Najmanja nezakonitost, najmanje naruavanje sovjet
skog poretka ve je rupa koju odmah iskoriavaju neprijatelji
trudbenika. (V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 14. str. 249, 250).
Mi) Razmatrajui na VIII kongresu normativne akte koji
reguliraju odnose na selu- Lenjin naglaava: -Ti dekreti, koji
praktino nisu mogli biti sprovedeni odmah i potpuno, igrali
su veliku ulogu u propagandi. (V. I. Lenjin: Referat o radu
na selu, str. 119).
M3) Na pomenutom Kongresu sam Lenjin istie: -Dekreti
su instrukcije koje pozivaju na masovna praktina djela. . . Ne
mari to u tim dekretima ima mnogo toga to ne valja, to se
u ivotu nee ostvariti. Vano je da se na njima ljudi ue prak
tinom radu. (V. I. Lenin. So. t. 29, str. 185. 186).

209
toni za kontrolu sprovoenja od.uka Sovnarkoma i Vladi
m ir Ili je strogo kontrolirao njihovo popunjavanje. Jed
nom prilikom su mu vrili na kartonima evidencije neke
promjene na to je energino reagirao traei da se ne odstu
pa od planiranog.384)

2. SOVJETI OBLIK DIKTATURE PROLETARIJATA


I OSNOVA CIJELOG POLITIKOG SISTEMA

Osnovni zakljuak o sovjetima u svojim brojnim studi


jama Lenjin svodi na to da su oni ruski oblik proleterske
diktature.335) Historijski gledano, oni predstavljaju i jedan
specifian put ruenja stare buroaske dravne maine,
odnosno prevazilaenja klasine dravne organizacije. Pri
tome za Lenjina nije bilo od presudne vanosti kako e se
izvesti proces prenoenja dravne vlasti na sovjete. Nepo
sredno pred revolucionarno vrenje on je pretpostavljao da
se taj akt moe izvesti i mirnim putem 386) Smatrao je da
) E. B. Genkina: Lenin ..., str. 192.
S8S) U naim sovjetima ima jo mnogo grubog, neodreenog,
tu nema nikakve sumnje, to je jasno svakom ko je izblie vidio
njihov rad, ali ono to je u njima vano, to je istorijski drago-
ceno, to predstavlja korak napred u svetskom razvitku socija
lizma jeste to da je tu stvoren novi tip drave. (V. I. Lenjin:
Iz. dela, knj. 12, str. 143).
J Pretpostavljao je da - . . . ako sad sovjeti uzmu, potpuno
i iskljuivo, dravnu vlast u svoje ruke radi sprovoenja pro
grama, sovjetima je obezbeena ne samo podrka od strane devet
desetina stanovnitva Rusije, radnike klase i ogromne veine
seljatva. Meutim, ve tada je Lenjin izraavao sumnju u
takvo stanje kod sovjeta. -Ni o kakvom otporu, pisao je. so
vjetima ne bi sad moglo biti ni govora kad se sami sovjeti ne
bi kolebali. ... Ako uzmu svu vlast, sovjeti bi mogli jo sad
i to je verovatno njihova poslednja ansa da obezbede miran

210
se od pojave sovjeta grijei u njihovoj ocjeni. Sovjeti rad-
lvkih, vojnikih, seljakih i drugih deputata, istie on u
aprilu 1917, nisu shvaeni ne samo u tom smis.u to je
veini nejasan njihov klasni znaaj, njihova uloga u r u
s k o j revoluciji. Oni nisu shvaeni ni u tom smislu da oni.
sami po sebi, predstavljaju nov oblik, tanije, nov tip
drave.387)
Ba ta ocjena da su sovjeti novi tip drave, izazvala
je rasprave u redovima socijaldemokracije. K. Kaucki je
postavio pitanje: smiju li sovjeti kao organizacije klase
postati dravne organizacije? Da li e oni time gubiti na
svojoj irini. Smatrao je da njima pripada posebna uloga u
borbi izmeu kapitala i rada. Meutim, ba ta okolnost, po
miljenju Lenjina, da je bit te borbe bitka za politiku vlast,
razvitak revolucije, mirne izbore svojih deputata od strane na
roda, mirna borbu partija unutar sovjeta (m.p.)> proveravanje
programa raznih partija na praksi, miran prelaz vlasti iz ruke
jedne partije u ruke druge. (V. I. Lenjin: Zadaci revolucije,
str. 311).
M7) Vidi: Zadaci proletarijata u naoj revoluciji. Iz. dela,
knj. 10, str. 450. Treba, naime, imati u vidu da je stav politikih
partija prema sovjetima bio razliit. Menjevici nisu u svom pro
gramu imali mjesta za sovjete, oni su jedino mogli odigrati pri
vremenu ulogu kao sredstva parlamentarne borbe. Anarhisti su
iz poznatih razloga bili protiv sovjeta, odnosno protiv bilo koje
vlasti. Partija esera poklanjala je sovjetima odreenu panju,
ali u njima nije vidila oblik politikog organizovanja drutva.
Preferiranje institucija graanske demokracije kod njih e svesti
ulogu sovjeta na odreeno vrijeme, odnosno na sporednu ulogu.
Pri ocjeni odnosa prema sovjetima mora se voditi rauna i o
tome da ni boljevici nisu o njima imali istovjetna gledita. ta
vie ovdje je uloga Lenjina bila presudna. Mnoge je smetao tzv.
dualizam. Lenjin je smatrao da u politikoj borbi i drutvenim
promjenama sovjeti i Partija imaju specifinu ulogu.
Sve ove dileme oko sovjeta i stavova politikih partija prema
njima prirodna su posljedica naina na koji su oni stvarani
1905. godine, odnosno kasnije obnavljani.
211
ini nunim da sovjeti postanu dravne organizacije. Moglo
se pretpostaviti da je samim tim postavljen osnov i za poste
penu promjenu karaktera dravne vlasti. Kasnije okolnosti
koje e svoenjem sovjeta od irokih, masovnih drutveno-
-politikih organizacija vlasti8*8) na iskljuivo organe drav
ne vlasti prekinuti taj kontinuitet, ne mogu dati za pravo
Kauckom.
a) Struktura sovjeta odreena je pored ostalog i 1. la
nom Ustava gdje se kae: -Sva vlast centralna i lokalna
pripada sovjetima-. Oni su postali sistem koji se od iroke
baze. sovjeta deputata grada i sela. zatvara preko kotarskih,
opinskih, gubernijskih i oblasnih kongresa do Svcruskog
kongresa radnikih, seljakih i crvenoarmejskih deputata.
Svaki od ovih sovjeta bio je najvia vlast na svom podru
ju. Njihovi izvrni organi bili su izvrni komiteti koji su
rukovodili poslovima izmeu zasjedanja sovjeta. Pri tome se
konstatiralo da su izvrni komiteti kongresa sovjeta izmeu
njihovog zasjedanja takoer najvia vlast to je. na odre
en nain, proturijeilo stanovitu da su kongresi jedina
najvia vlast na svom podruju. Struktura i unutranji od
nosi u sovjetima zasnovani su na naelu demokratskog cen-
***) Oni su bili specifini i novi oblik politike vlasti ba
zbog toga to su zbog svoje irine i neposrednosti uvlaili u
politiki rad, ili je bar trebalo da to ine. iroke drutvene slo
jeve. osiguravajui na taj nain do tada najefikasniju kontrolu
javne vlasti. -Nova vlast, kao diktatura ogromne veine, mogla
je da se odrava i odravala se iskljuivo na osnovu poverenja
ogromnih masa, iskljuivo na osnovu toga to je na najslobodniji,
najiri i najsnaniji nain privlaila sve mase za'uee u vla
s ti- (V. I. Lenjin: Prilog istoriji pitanja o diktaturi. Iz. dela-
knj. 14. str. 49). Ovdje bismo upozorili da ovu misao treba shva
titi kao programsku, kao odreivanje karaktera sovjeta s jednog
dueg vremenskog razdoblja. Ako bismo se zatvorili na period
19171921. onda bi takva ocjena zbog ve istaknutih razloga
bila nerealna.

212
tralizma. vrsto vezani u svojoj hijerarhiji sovjeti su izvr
avali odluke -odgovarajuih viih organa sovjetske vla
sti.389) I tada je zapravo uspostavljen tzv. sistem dvostruke
odgovornosti. Organi niih sovjeta (izvrni komiteti, odsjeci,
komisije i si.) odgovarali su svom sovjetu i u isto vrijeme
odgovarajuim organima vieg sovjeta. Postepeno e prevla
davati vertikalna odgovornost to e negativno utjecati na
samostalnost i inicijativu u radu niih organa. Druga kraj
nost ispoljila se u loka'.istikim i partikularistikim otpo
rima. Po svojoj sutini bit e to vie otpor sovjetskoj vlasti
nego centralizmu.390)
U periodu izmeu oktobra 19171921. sovjeti prolazc
kroz tri osnovne faze razvoja. U prvoj fazi oni postau:
organi vlasti mada to nije izvreno na jednoobrazan nain.
Neki sovjeti, a naroito u jaim centrima, preuzeli su u
stvari vlast i prije Oktobra, dok je drugdje ta vlast na njih
prela dekretom. U rjeim sluajevima zadrao se duali
zam. Pored sovjeta vlast vre i dume i to do proljea 1918.
godine.*3

38) Vidi l. 56. i 65. Ustava RSFSR. Vestnik u broju 1.


decembra 1917. donosi instrukciju o radu sovjeta gdje se u taki
3. istie: *-v porjadke upravlenija sovety provdjat' v izn vse
dekrety i postanovlenija central noj vlasti.. .
3*) Lokalna samouprava imala je stanovitu tradiciju. Tzv.
zemstva imala su svoje znaenje, ali su uspostavljanjem sovjet
ske vlasti postali suvini. Pod vidom borbe za samoupravu u
stvari su se bogatiji slojevi borili protiv sovjetske vlasti i za to
se prilo likvidaciji - . . . zemskih samouprava. .. Zemske insti
tucije se ne likvidiraju samo na osnovu odluka kongresa, sami
seljaci jo prije kongresa likvidiraju u selima i kotarima zem
stva, stvarajui sovjete. (-Vestnik, No 1213, 1918, str. 13).
U tenji da zadre svoj utjecaj u masama menjevici i eseri su
podravali organe stare samouprave. Drukiji stav su imali o
tome -lijevi eseri dok su bili u koaliciji sa boljevicima.

213
Jaanje utjecaja boljevika u sovjetima, a naroito na
selu i u udaljenim oblastima (Sibir, Zakavkazje i dr.) tek.o
je postepeno i sa znatnim tekoama. Ovaj proces nije pot
puno ni zavren u prvoj fazi. U tim oblastima (Juni Ural,
Orenburg, Voronje i dr.) sovjeti su bili sastavljeni preteno
od menjevika (u gradovima) i esera (u selima). U nekim
seoskim i opinskim sovjetima prevladavali su su kulaci.
Bilo je sluajeva da su uporedo djelovali sovjeti boljeviki
i esero-menjeviki. U Ukrajini je djelovala, uz sovjete,
i Ukrajinska rada. kao vlada koja je vodia borbu protiv
sovjetske vlasti. Ovdje, kao i u drugim agrarnim oblastima
antiboljeviko raspoloenje imalo je osnov u niskom kul
turnom nivou i pomanjkanju demokratskih tradicija, odno
sno sitnovlasnikoj psihologiji seljakog ivlja. Ovom stanju
je pogodovala i organizaciona odvojenost seoskih sovjeta
od dna do vrha. Do sjedinjenja radnikih, vojnikih i selja
kih sovjeta doi e krajem januara 1918. godine, neposred
no pred III sveruski kongres.
Druga faza poinje graanskim ratom, odnosno ratnim
komunizmom, kada u stvari dolazi do zamiranja rada so
vjeta, a naroito na niim nivoima. Ogromna veina sovjeta
na okupiranom podruju je pod utjecajem antiboljevikih
partija i grupa koje su stale na stranu kontrarevolucije.
Njih sve vie zamjenjuju kombedi i revkomi.391) Tree raz-

s#l) Zanimljiv je odnos sovjeta i kombeda. Kombedi se for


miraju juna 1918. godine sa ciljem da omogue prelazak vlasti
u ruke revolucionarnih sovjeta. Naime, u nekim sovjetima
deputata na selu prevladavaju kulaci te su kombedi. preteno
sastavljeni od gradskog proletarijata, morali ove da onemogue.
Meutim, jednom stvoreni kombedi zadravaju vlast i pokazuju
tendenciju zatvaranja prema srednjem seljatvu. Mada je ta
pojava osuivana, u tadanjim izvorima se upozorava da ne treba
nita uiniti na slabljenju utjecaja kombeda. Ukinuti komitete
sirotinje znailo bi poruiti najvre bedeme proleterske revo-

214
dobije faze, koju mi izuavamo, vremenski poinje krajem
1920. i 1921.. godine. Ono je karakteristino po oivljavanju
rada sovjeta, a naroito sovjeta deputata. U manjim mje
stima tada se zapravo, poslije okupacije, ponovno formiraju
sovjetski organi vlasti. U nekim gradovima, gdje su u drugoj
fazi formirani revkomi, ponovno se obnavlja rad sovjeta.
U cijelom ovom periodu, a naroito u drugoj fazi za
odnos sovjeta i njihovih izvrnih organa, bilo je karakteri
stino prevladavanje ovih drugih.392) Objektivno takvom
stanju doprinijet e nekoliko faktora. Prvo. sovjeti i kon
gresi nisu mogli redovno zasijedati. otean je bio izbor
organa, uvodila se praksa postavljenja. Drugo, izvrni organi
su bili operativniji to je zbog teih uvjeta rada i mobili
zacije u ljudstvu i materijalu bilo znaajno. Tree, birokra
tizam je ve u toj fazi doao do izraaja ispoljavajui se i u
pomjeranju mjesta odluivanja od sovjeta na njihove izvrne
organe.393)*39

lucije na selu. (V. Kuraev: Sovety i komitaty bednoty, Prav


da. No 233, 27. X 1918). Pri tome je, razumije se- i dalje trebalo
sovjete smatrati za osnovne revolucionarne organe sovjetske
vlasti.
39i) U rezoluciji VIII kongresa o organizacionom pitanju u
tom pogledu stoji: Neophodno je boriti se protiv tendencija da
se odluivanje o svim poslovima prenese iskljuivo na izvrne
komitete. Sovjeti treba da rade ne samo kao aparat za agitaciju
i informacije, ve i kao organizirani poslovni mehanizam. (KPSS
o rabote sovetov, str. 38, 39).
3.i) izvrni organi formiraju svoje odjele (upravljanja, na
rodne privrede, rada. prosvjete, financija i si.) a ovi radi koor
dinacije zajednike komisije. Sve to doprinosi pomjeranju stvar
nog mjesta odluivanja na ova struna tijela. (Vidi, ibidem, No
14. str. 2). K tomu treba pridodati da njih preteno sainjavaju
stari inovnici. Stari inovnici dolaze do izraaja neto vie i
zbog toga to je avangarda ... iscrpljena u borbi, istroena,
umorna. Opadanje broja ili aktivnosti ove avangarde prua mo
gunost jednom dijelu sovjetskih inovnika da prikriveno vre

215
Lenjin je smatrao da je tome doprinio i niski kulturni
nivo,8*1) a neki suvremeni izvori, a naroito asopis -V lat
sovjetov insistira na socijalnim strujanjim a i polarizaciji
do koje je dolazilo naroito u sovjetima deputata na selu.
Zanimljivo je zapaanje N. Osinskog koji stoji na stano
vitu da je do ovih pojava dolo uslijed toga to sovjetska
drava nije formirana tako -da nije u pravom smislu d ra
va. -Ispostavilo se da drava nije komuna, u svakom slu
aju prva prelazna etapa, prvi oblik diktature proletarijata
i sirotinje. Drugim rijeima, da nisu razvili forme dikta
ture -drave komune. -S obzirom na to da postoji vei
broj ustanova u ovom sistemu koje su postavljene odozdo
a nisu izborne. Istiui da su prava inovnika esto vea
od izabranih organa, autor nastavlja: -Izborne ustanove,
ukljuujui VCIK, u veoma maloj m jeri predstavljaju danas
kolegij ume, odnosno ustanove koje kolektivno, zajedniki
razm atraju i rjeavaju pitanja. Kolektivne diskusije su rijet
ke. a odluke donosi relativno uzan krug ljudi, odluivanje
je prelo u nadlenost prezidijuma i predsjednika.895)

sabotae, a drugom da ispoljava svoje uroene naklonosti prema


neradu, neaurnosti, pljaki i drugim bezobrazlucima, (-Vlast
sovetov. No 2- 1919).
***) -Taj niski kulturni nivo, naglaava Lenjin, -ini da su
sovjeti, iako po svom programu organi upravljanja kros trud
benike u stvari organi upravljanja za trudbenike kroz najna
predniji sloj proletarijata, ali ne kroz radne mase. (So. t 29,
str. 161).
***) -Vlast sovetov, No 2, 1919, str. 9, 10. Isti autor istie da
iz toga proizlazi da je nuno mijenjati forme upravljanja. -Oba
vezni smo da suavamo autoritetne elemente u radnikoj dikta
turi i da inimo korake na putu ka frontalnom obliku radniko-
-seljake demokracije, drave komune. (o. c., str. 11). Ove
misli Osinskog i si. istiemo da bismo upozorili na karakter
rasprava koje su na temu politike organizacije socijalistikog
drutva vodene. Uza sve to to one, naelno govorei, zasluuju

216
Kolikogod ova ocjena bila preotra i izreena januara
1919. godine, tj. u vrijeme koje je nepogodno za demokra
tizaciju organa vlasti, ostaje odnos politikih i strunih
organa kao stalno prisutan problem, a naroito u prvim
etapama razvoja socijalistikog drutva.
Odnos zakonodavne i izvrne vlasti razmatran je ana
lizom djelovanja organa sigurnosti i to na nain da CK-u
treba pretvoriti u ugolovnuju i politieskuju policiju, koja
e biti podlona sudu i odgovarajuim sovjetima. Ve u ovoj
fazi, koja je karakteristina po izrazito otroj klasnoj borbi
i s tim u vezi pojaanom ulogom organa gonjenja obraa
se panja na mogunost nekontroliranog djelovanja tih
organa i istie potreba njihova podreivanja sovjetima na
svim nivoima. U ovom duhu je objavljivao napise i organ
NKUP Vlast soveta.
Sve je to trebalo pomoi da se osujeti takvo spajanje
zakonodavnih i izvrnih organa, odnosno da se ta vlast
nae u rukama ... uskih zatvorenih kolegijuma poev
od prezidijuma VCIK, sovjeta narodnih komesara i biro
kratskih vrhova pa do odgovarajuih lokalnih jedinica.-*39'5)
Treba, meutim, dodati da je to olakano time to je zakono
davna aktivnost pala u stvari na SNK i VCIK. jer se kon
gresi sastaju rjee i kratko zasjedaju.397)
panju potrebno je voditi rauna o tome da su u uvjetima kad se
vodila borba za spaavanje sovjetske vlasti teko primjenjivane.
Insistiranje nekih autora na njima nije uvijek sraunato na
stvarnu podrku sovjetskoj vlasti.
39*) Ibidem, str. 15.
39;) Kaemo rjee jer su ipak kongresi sovjeta odravani.
Godine 1919. od 119 kongresa (gubemijskih i kotarskih) sastali
su se 56 puta 50, odnosno 46%. Oko jedne etvrtine sastalo se
78 puta. a neki ak i 914, dok se njih 9% sastalo samo jed
nom. (Vidi: Vlast- sovjetov, No 11, 1919). Mada u manjoj mjeri
ali problem postoji i u odnosu SNK i VCIK. Osinskij zahtijeva

2 17
U razvoju sovjeta u ovom periodu uvijek se u znatnoj
mjeri osjea snaniji utjecaj centralnih organa na jaanje
i formiranje niih. Naime, kad su se tek uvrstili guber-
nijski i okruni organi, onda se ilo dalje, na opine pa tek
onda na sela. Ovaj redoslijed je naroito karakteristian za
lazu oivljavanja rada sovjeta. Za tadanje uvjete to je jedan
nuan, ali ne i prirodan i bez nedostataka proces formiranja
revolucionarne vlasti. Stoga teza da sovjeti izrastaju iz
lokalnih sovjeta, vie je osnov za razumijevanje karaktera,
a manje organizacione strukture razvoja vlasti.
Jedna zanimljiva institucija sa stanovita izgradnje so
vjetske vlasti jesu kongresi predsjednika ispolkoma. Onaj
ito je odran jula 1918. bio je znaajan po tome to su ispol-
komi preuzeli i pos'.jednje poslove stare samouprave. Osnov
nu panju Kongres je posvetio organizaciji mjesnog aparata
vlasti. Usvojena rezolucija odigrala je znaajnu ulogu u
prim jeni zakonitosti rada. a na osnovu tek usvojenog Usta
va.498) Na drugom kongresu, m arta 1919, poloeni su temelji
principu dvojnogo podinenija kadogo iz otdelov ispol
koma. t. e. ispolkomu s odnoj strronv i sootvetstvujuemu
Narodnomu komessariatu, s drugoj.499) Jedna od tema na
kongresima bio je odnos prema kontrolnim organima. Ispol- *I

da narodni komesarijati moraju podnositi javne izvjetaje VCIK.


organu koji je znatno oslabljen i smru Ja. M. Sverdlova (31.
III 1919).
***) Govorei na ovom kongresu. Lenjin je- zalaui se za
jaanje organa sovjetske vlasti, istakao: Naa glavnaja nasu-
naja zadaa upravlenie, organizacij i kontroT. Eta rabota
neblagodamaja i nevidnaja. no imenno vnej kozjastvermye i ad-
ministrativnye silv raboih i krest'jan budut razvertyvatsja
vse bolee i bolee uspeno.- Parolu svu vlast sovjetima
treba shvatiti kao potrebu da priemo dravnoj izgradnji putem
sobstvenvh oibak. (Vidi: Izvestija VCIK, No 161, 31. VII 1918).
*) Vlast' sovetov-, No 11, 1919, str. 1.

218
komi su zahtijevali da ti organi budu, kao njihovi organi,
njima i odgovorni, a ne iskljuivo odgovarajuem kome
sarijatu.
Mi smo ve konstatirali da je Boljevika partija ula
gala napore da jaa svoj utjecaj u sovjetima. To je bila i
pretpostavka za otpoinjanje i uvrenje revolucije, a naro
ito na selu i perifernim oblastima, gdje je taj proces bio
otean i usporen. Zahvaljujui bogatoj dokumentaciji400) o
socijalnoj i partijskoj strukturi gubernijskih i kotarskih
kongresa sovjeta i njihovih izvrnih organa moemo istai
da je porast utjecaja boljevika bio postepen ali stalan. Pri
lome je socijalni sastav kongresa bio donekle nepovoljan
a naroito u nerazvijenim gubemijama. Znatan dio njihova
sastava ine slubenici (1920. godine 17,7, a 1921. godine
23.0%). Uza svu naklonost izbornog zakona radnici su, ako
se uzmu 183 gubernije, brojno slabiji od seljaka (33,3 prema
36.7 u 1920. ili 31,2 prema 35,9% u 1921. godini).
Meutim, i pored takve socijalne strukture gubernij
skih kongresa njihov partijski sastav bio je jako povoljan.
Komunisti su poveali svoje uee od 47,5% 1918. do 74,4%
u 1921. godini. U istom periodu menjevici, lijevi eseri i
druge partije naglo slabe. Sve ove partije zajedno u prvo.)
polovini 1918. godine imaju 24,5% ukupnog sastava guber
nijskih kongresa. Taj se postotak 1919. smanjuje na 4,3%
da bi 1920. godine potpuno nestali. Neki predstavnici ovih
partija zadravaju se u politikom ivotu pod vidom van-
partijaca. Statistika kotarskih kongresa sovjeta pokazuje
istovetne tendencije. Zanimljivo je primijetiti da je sastavu
4#0) Tu prije svega mislimo na asopis Vlast- sovetov koji
je kao glasilo Komesarijata unutranjih poslova imao zadatak
da prati razvoj sovjeta. Osim toga kao izvor su od velike vano
sti redovni izvjetaji o radu kongresa sovjeta i njihovih ispol-
koma.

219
ii vrnih komiteta poklanjana jo vea panja, to tim vie
to je utjecaj ovih bio u stalnom porastu. To se naroito vidi
iz duine partijskog staa lanova ispolkoma. Prevladavaju
osjetno oni koji su prim ljeni prije revolucije (ak i do
183/o), odnosno u toku 19171918. godine.461)
Svi podaci, ukljuujui i prvih deset sveruskih kongresa
sovjeta,402) upuuju na zakljuak da je sovjetski politiki
sistem postao jednopartijskim ve u toku 1918. godine, pa
i bez obzira na to to je mogue, s obzirom na izvjestan broj
predstavnika drugih partija u kongresima sovjeta, tu gra
nicu pomai na 1919. godinu. Neki autori su skloni da se
kao granica uzme 1920. godina, jer i tada imamo u pomenu-
:im organima nekoliko predstavnika koji nisu komunisti ili
vanpartijci. Ako bi se pri ocjeni o karakteru jednog politi
kog sistema (sa stanovita da li je jednopartijski ili vie-
partijski) polazilo od stvarnih odnosa, od njihove klasne i
politike sadrine, onda bi s pravom moglo ovu vremensku
granicu pomai na 1918. godinu. Julski dogaaji i donoenje
Ustava s jedne strane i otvoreno istupanje svih ostalih poli
tikih partija na pozicije kontrarevolucije s druge strane
ine tu vremensku granicu prihvatljivijom.
Iako u ovoj fazi razvoja institucije sovjeta nije ispalo
onako kako je to predviao VIII kongres RKP (b) u rezo
luciji o organizacionom pitanju.402) ostaje kao prihvatljiv *13
401) Svi podaci, M. Vladimirskij: Sovety, ispolkomy i sezdy
sovetov. I i II vypusk, Moskva, 1920, 1921. godine, str. 6. 10. 12.
13. 14- 17, 18.
4,i) E. G. Gimpel'son daje slijedei tabelarni pregled partij
skog sastava Sveruskih kongresa sovjeta (str. 221).
4M) Tamo, poslije nego se sovjeti odreuju kao dravne
organizacije radnike klase i siromanog seljatva, stoji pored
ostalog i ovo: Sovjeti okupljaju u svojim redovima desetine
milijuna radnih ljudi i duni su da nastoje na tome da okupe
u svojim redovima cjelokupnu radniku klasu i cjelokupno siro
matvo i srednje seljatvo.*1(KPSS o rabote sovetov, str. 39).

20
- J To! i 1 1 1 5
~ X
|o8
5A
|o8
i 1 l 1 - 5

S
B >
ct> |o8
X 1 i 8
5a 1 '
|o3
,1 *AOS
1 5
|3 -
1 1 1 53
53A

E . G . G i m p e l 's o n ; o . c ., s t r . 3 0 .
|3 | a
3081

** 8
'
|o8
X P 1 i 1 3
jsa
108 1
3 1 "
T ^2
(O |o3
X 1 1 2 -
53A i
|8
jju qXuep
_ s

5A 2 ' 1 ! - 8 2

_ =
'IM" 2 *

" =
|o8
5a.\
1 Li_ l_ s _ l
S 2

8,aR
il6 l- x
1 i

s
! i 1 !

i R S 1
f-z
j

si
Drngie parili
Lcvve escry
Kommunisly

AO|AOS AOp23,S
riHShlSOJaSA
AB|SOS r^OflMBd 1
s
221
zakljuak da su oni, a naroito u prvoj i treoj fazi, pred
stavljali masovne i osnovne organe vlasti koji su osiguravali
mada ogranien kontinuitet utjecaja od sovjeta deputata do
Sveruskog kongresa sovjeta. Rezolucija je potpunije dola
do izraaja u jednom drugom zahtjevu, koji se sastojao u
tenji da KP stavi sebi u zadatak - . . . izvojevati odluujui
utjecaj i potpuno rukovodstvo u svim organizacijama radnih
lju d i.. .-< a naroito sovjeta. Isticanjem nekih podataka o
politikoj i socijalnoj strukturi sovjeta mi smo pokuali ilu
strirati stanovite da je. to se bar ovih organa tie, dolo
do ostvarivanja ovog cilja.

3. NEKI OBLICI NEPOSREDNE DEMOKRACIJE

Kad je rije o neposrednoj ili direktnoj demokraciji,


onda se za njen tip uzima najkarakteristiniji izraz: socija
listika demokracija. Pri tome se esto ne vodi dovoljno
rauna o injenici da je i za mehanizam socijalistike demo
kracije, pa u odreenoj mjeri i za neke oblike samoupra
vljanja, karakteristina posrednost. Zbog toga bi bilo isprav
ni je da se socijalistiku demokraciju smatra za takav oblik
politikog sistema u kojem dolazi do izraaja, posrednim
i neposrednim putem, utjecaj graana ne samo na javnu
vlast nego i na itav proces politikog odluivanja u dru
tvu. Pri tome imamo u vidu i odluivanje u sferi ekonom
skih odnosa.404)

4M) Neki nai autori smatraju da neposredna demokracija,


a naroito neki njeni oblici, kao npr. radniko i drutveno upra
vljanje i samoupravljanje, u stvari predstavljaju prevazilaenjc
socijalistike demokracije kao oblika politikog sistema. (Vidi,
Marks i suvremenost, II dio, Beograd, 1964).

222
Mi smo u ranijim poglavljima donekle istakli neke
probleme vezane za oblike neposredne demokracije u prvoj
fazi razvoja sovjetskog politikog sistema.*40') Takoer smo
upozorili na razne ocjene u pogledu stepena demokratizacije
sovjetskog drutva i KP u raznim fazama ovog perioda
(19171921). U ovom dijelu rasprave eljeli bismo neto
vie rei o nekim oblicima uea radnika u upravljanju ne
posrednom proizvodnjom. Smatramo da je u ovoj fazi raz
voja sovjetskog drutva dolo, prije svega, do ostvarenja
nekih rezultata u tom pogledu, kao i dilema u pogledu
pronalaenja najefikasnijih metoda i ob'ika upravljanja
privredom.
Kad je rije o rezultatima, onda mislimo na fabriko-
-zavodske komitete, zatim na organe radnike kontrole i
aktivnost sindikata u kontroli proizvodnje i raspodjele. Dile
me su bile slijedee: prvo, kolegijalno upravljanje ili edi-
nolije. drugo, demokratizacija organa upravljanja privre
dom (Sovnarhoza, glavki i centra), odnosno jaanje institu
cija radnikog upravljanja ili etatizacija pod kojom se
najvie misli na podravljenje sindikata i jaanje uloge
dravnih organa u upravljanju privredom. U stvari radi
se o dva vida jedne te iste dileme.40*)
Mi bismo nastojali utvrditi, prije svega, da li su te
dileme bile aktuelne, a zatim da utvrdimo historijsko-dru-
4#s) Upozoravamo na obradu nekih pojava koje su dole do
izraaja u diskusiji o sindikatima, na poglavlje o odnosu partije
i klase, odnosno o naelima na kojima je izgraena RKP (b) i
sovjetski politiki sistem (npr. demokratski centralizam), kao
i na prethodno poglavlje u kojem smo govorili o sovjetima.
40) Nama se namee ovo pitanje: zato nije pri obnavljanju
procesa demokratizacije krajem graanskog rata dolo i do po
novnog oivljavanja institucija u kojima su radnici uzimali ue
a u upravljanju i nije li se ba zbog toga oivljavanje i ostalih
oblika neposredne demokracije nailazilo na vee tekoe.

223
tvene okolnosti, odnosno subjektivne ocjene i gledanja koja
su dovela do njihova postavljanja.

a) Neka iskustva uea radniku u upravljanju


proizvodnjom
Zavisno od naina upravljanja privredom u ovom peri
odu razvijao se i proces radnikog ukljuivanja u te poslove.
Mada se moe ii i za vremenskim odreenjem pojedinih
faza,4#T) ipak treba voditi rauna i o specifinom poloaju
pojedinog poduzea ili grane proizvodnje. Drukije se posta
vlja problem ako je u pitanju naputeno ili nacionalizirano
poduzee, za razliku od onog s kojim upravlja njegov vla
snik. esto je oblik upravljanja od strane radnika podeavan
prema dranju poslodavca. Ipak je mogue kraj 1920. godi
ne prihvatiti kao vrijeme kad se. poto je zavrena nacio
nali zacija.108) manje-vie. poduzea nalaze u istom poloaju,
te otuda i u nainu upravljanja nema znatnijih razlika.*4

4*T) Prva faza poinje pojavom fabriko-zavodskih komite


ta (FZK) marta 1917. i traje do donoenja Zakona o radnikoj
kontroli 27. XI 1917. Druga zavrava krajem 1918. kad se
naputa ideja radnike kontrole, dok bi trea zavravala kon
cem 1920 poetkom 1921. kad se potpuno uspostavlja jedno
obrazan sistem upravljanja privredom od strane dravnih or
gana.
4*s) Nacionalizacija je poela odmah poslije Oktobra. Ve
smo spomenuli nacionalizaciju banaka. Tako 1918. nacionalizi
raju se eljeznice i brodski saobraaj. Industrija je nacionali
zirana postepeno, i to najprije zbog otpora prema sovjetskoj
vlasti, radnikoj kontroli i si., dok je od polovine 1918. naciona
lizacija vrena i iz drugih razloga. To je bila sabotaa- napu-
ianje poduzea, pokuaj prodaje ili zatvaranje poduzea. U
ovakvim sluajevima i sam Lenjhi je zahtijevao energine in
tervencije. Poznat je sluaj sa sabotaama na Uralu. Poslije
albe radnika Sljapnikov i Derdinski dobivaju nalog da od-

224
1) Fabriko-zavodski komiteti formiraju se marta 1917.
godine. Za 4 mjeseca u 95.6% poduzea Moskve oni ve dje
luju, a do jeseni okupljaju 400 hiljada radnika.409) S obzirom
da sindikati nemaju jedinstvenu organizaciju na nivou podu
zea, FZK se javljaju kao prva tijela koja, budui su birana
od svih radnika, objedinjavaju akcije i predstavljaju nji
hove interese. U toj fazi sindikati su nastoja'i da FZK
podrede emu su se, kako smo naglasili, boljevici suprot
stavili. Bilo je to vezano i s tenjom da se sauva samostal
nost FZK u kojima su oni imali veinu.410)
Djelatnost FZK u prvoj fazi bila je regulirana iznue
nim Zakonom o radnikim komitetima koje je donijela Pri
vremena vlada (7. V 1917). Meutim, oni nisu ostali u okviru*40

mah napisu rjeenje. Nacionalizacija tih zavoda uslijedila je 7.


i 9. XII 1917. (Vidi: Dekrety sovetskoj vlasty, t. 1, str. 186-188).
Uvela se praksa da u rjeenju o nacionalizaciji stoje ti razloz:.
Lenjin je naroito insistirao da se ovaj posao obavlja u pravo
vrijeme i planski. (Vidi: So. t. 27, str. 265). On je jo ranije
isticao da sr stvari nee biti u konfiskaciji imovine kapita
lista, ve u sveobuhvatnoj radnikoj kontroli nad kapitalistima.
(Iz. dela. knj. 11, str. 339). Unutarnje i vanjske tekoe ubrzat
e proces nacionalizacije. Juna mjeseca donesena je odluka o
nacionalizaciji teke industrije, ime zapravo i poinje jedan
proces koji e se zavriti novembra 1920. godine, do kada je
drava postala vlasnik skoro itavog privatnog vlasnitva nad
sredstvima za proizvodnju. Nacionalizaciju su vrili sovjeti na
svim nivoima, a najee su to inili oblasni sovjeti i sovjeti de
putata. (Vidi, N. Silant ev, Roboij kontrol i sovnarhozi. Mos
kva, 1957, str. 123).
40) A. G. Egorova: Partija bol sevikov v bor be za profsoju-
zy i fabzavkomy v period podgotovki oktjabr skogo voorue-
nnogo vostanija, Moska, 1959, str. 169.
4,) Ve u proljee 1917. godine, tri etvrtike FZK u Petro-
gradu imaju boljevici, a u njihovoj organizaciji u svim glav
nim centrima uestvuju Sverdlov, Voroilov. Kujbiev i dr.
(Vidi ibidem, str. 170).

2 25
nadlenosti (trebalo je da se bave odnosima izmeu rada
i kapitala i kulturnom djelatnou), ve su ulazili u probleme
organizacije proizvodnje, uvjeta rada. otputanja radnika
i radnike kontrole.411) Radnika kontrola postat e glavni
zadatak FZK i oni e formirati posebne komisije koje e
obavljati taj zadatak.
Od posebne je vanosti, kako za iskustvo u radu tako
i daljnji organizacioni razvoj FZK. formiranje Centralnog
savjeta FZK Petrograda. do kojeg je dolo na I petrograd-
skoj konferenciji (30. V 3. VI 1917).41*) CSFZK Petro
grada u stvari je centralni organ u zemlji. U njega su b irani:

4U) Lenjin je na Aprilskoj konferenciji 1917. god., a naro


ito na Petrogradskoj konferenciji FZK. smatrao da je radni
ka kontrola programski zadatak Partije. Ne radi se o bilo
ijoj nestrpljivosti, niti o bilo ijoj propagandi, ve objektivni
uvjeti, nevieni krah cjelokupne kulture to primorava na
prelazak na kontrolu nad proizvodnjom i raspodjelom, nad
bankama, fabrikama i si. (So. t. 24, str. 403). Gorodeckij E. N.
smatra da je Lenjin na Aprilskoj konferenciji sovjete smatrao
za organe kontrole, a da tek maja 1917. govori o historijskoj
neophodnosti radnike kontrole. (Vidi: Gorodeckij E. N.: Ro-
denie Sovetskogo gosudarstva, Moskva, 1965, str. 215).
4,i) Na konferenciji uestvuju 568 delegata od kojih je 499
birano iz fabrika i zavoda. U organizaciji konferencije naroitu
je ulogu odigrao Sverdlov. Referat je podnio Lenjin. On je otro
napao menjeviko-eserovsku tezu o dravnoj kontroli. Da bi
kontrola nad industrijom bila faktiki ostvarena, ona treba da
bude radnika kontrola." Smatrao je da u tim organima radnici
ne smiju imati manje od tri petine glasova. (Vidi: So. t 32. V
izd. str. 196). Lenjin je predviao da uprava mora' da podnos:
izvjetaj o svom radu radnikim organizacijama. (Vidi V. I.
Lenin: So. t 24. str. 516). Inae, u tadanjim izvorima Prva kon
ferencija FZK Petrograda ocijenjena je kao . . . nastojaij
raboij parlament-. (Vidi: Pervaja. . . str. 3). Po ugledu na
Petrogradsku konferenciju odrane su konferencije i u drugim
gradovima kao Moskvi, Harkovu itd.

226
Deroby.ev, Lebedov i dr.413) Savjet formira svoja tijela kao
to su: kontrolna komisija, komisija za izradu statuta i dr.
Da bi bio u stanju da obavlja kontrolu. Savjet formira i
strune slube (komercijalnu i financijsku) i to od ljudi
odanih revoluciji.41')
U daljem jaanju revolucionarnog raspoloenja radnike
klase, a naroito poslije julskih dogaaja, vano mjesto ima
VI kongres RKP (b). Kongres je naroitu panju posvetio
radnikoj kontroli. U Rezoluciji se kae: U kontrolne orga
ne treba preteno da uu predstavnici sovjeta radnikih
deputata, sindikata i fabriko-zavodskih komiteta. U kon
trolnim organima treba da budu angairani i predstavnici
tehnikog nauno-kolovanog osoblja. Treba ukinuti po
slovnu tajnu. Dranje dokumenata u tajnosti treba da bude
proglaeno krivino kanjivim.415)
Boljevici su bili organizatori II (712. VIII 1917) i III
(iO. IX 1917) konferencije FZK Petrograda.416) Na objema
konferencijama u centru panje je radnika kontrola. U to
vrijeme Lenjin ponovno odbacuje ideju dravne kontrole,
naglaavajui da i kadeti nemaju nita protiv uea radnika
u takvoj kontroli. Meutim, on upozorava i na potrebu
utvrivanja o kakvoj je dravi rije, iji je ona organ vla
davine. Ako je rije o proleterskoj dravi, tj. o diktaturi
proletarijata, onda radnika kontrola m o e postati opte-
narodna, sveobuhvatna svuda prisutna, najtanija i najsave-
4,) -Pervaja raboaja konferencija fabrino-zavodskih ko-
mitetov Petrograda, Petrograd, 1917, str. 34.
4'*
4) Ibidem, str. 6, 46.
4,s) KPSS v rezololjucijah. . . , str. 378.
4,s) Utjecaj boljevika u FZK zbog toga je u stalnom pora
stu. (Vidi- Raboij put, No 5, 10, 11, 16., 1917. godine). Na
I sveruskoj konferenciji od 137 delegata bilo je 86 (ili 63" )
boljevika.

227
snija evidencija proizvodnje i raspodjele. Otuda je jedan od
zadataka i tekoa proleterske revolucije pronalaenje efi
kasne radnike kontrole.417)
Trea se konferencija suprotstavila pokuaju rasformi-
ranja FZK, nastojei da i dalje jaa njihova uloga u radni
koj kontroli nad proizvodnjom i raspodjelom.418419) Konferen
cije su doprinijele jaanju veza FZK u cijeloj zemlji. Sredi
nom oktobra 1917. godine odrana je I sveruska konfe
rencija FZK.418)
2) Pobjedom Oktobra FZK i radnika kontrola ulaze
u novu fazu. Prilikom uspostavljanja sovjetske vlasti nije
bilo niti je moglo biti da bude drugih organa osim organa
radnike kontrole, fabriko-zavodskih komiteta, sindikata
koii bi preuzeli na sebe brigu za uvanje i za normalan rad
industrijskih poduzea.420) Jedan od prvih dekreta koji je
donijela sovjetska vlast jeste Zakon o radnikoj kontroli
koji je usvojio VCIK (27. XI 1917).421) Radnika kontrola se

417) V. I. Lenjin: Da li e boljevici odrati vlast, Iz. dela,


knj. 11, str. 336, 337.
419) Vidi: A. G. Egorova: o c.- str. 183.
41) CDAOR, fon. 472, op. 1, d. 1 L 236.
4i<) Gorodeckij E. N. o. c., str. 217.
4il) Bilo je nekoliko projekata. SNK pridavao je ovom de
kretu veliko znaenje. ljapnikov istie da se esto savjetovao s
Lenjinom o njegovu karakteru. Ve tada je bilo zamiljeno da
radnika kontrola bude kratka etapa koja predhodi stvarnom
upravljanju privredom od radnike klase. Buroazija se prema
Dekretu odnosila negativno. Udruenja vlasnika zavoda i fa
brikanata, vlasnici uralskih rudnika, Udruenje inenjera i dru
ge organizacije aktivno su istupale protiv radnike kontrole.
To je bio samo nastavak otpora koji je i u ranijem razdoblju
pruan. (Vidi: Proleterskaja revoljucija. No 10. 1922, str, 33,
34).

228
vri uz pomo organa koje biraju svi radnici.422) Vie organe
radnike kontrole biraju zainteresirane radnike i sovjetske
organizacije. Osim Sveruskog savjeta radnike kontrole
djeluje i Centralni sovjet FZK. Ova dva organa imali su
objedinjavati rad.423) Neposredno poslije ozakonjenja organa
radnike kontrole stvoren je (1. XII 1917) Vrhovni sovjet za
narodnu privredu (Sovnarhoz) kao jedinstveni privredni
organ koji e Uredbom formirati svoje teritorijalne organe,
tj. savjete narodne privrede u rej onima, mjestima i
oblastima.424)
U poduzeima su organi bili razliiti. U poduzeima
koja nisu nacionalizirana, a imaju svoju upravu, FZK i sin
dikati djeluju samo pomou organa radnike kontrole. Ako
nije bilo uprave, onda su tu funkciju obavljali FZK. Nacio
nalizirana poduzea imala su svoje uprave.425)*432

422) Sastav ovih Savjeta odreuje se tako da jedan dio bira


sindikat i FZK. drugi dio delegira odgovarajui sovjet, dok su
trei dio predstavljali strunjaci iz administracije i uprave po
duzea.
4i3) D. Antokin: Kratkij oerk professional'nogo dvienija
v Rossii, Moskva, 1928, str. 92.
424) To su zavodski i fabriki komiteti, sovjeti stareina i
dr. (Vidi: Gorodeckij: o. c., str. 219). Savjeti radnike kontrole
stvaraju se u gradovima, gubemijama. Ovi sovjeti su organi
odgovarajuih sovjeta radnikih* seljakih i vojnikih deputata.
U ove savjete ulaze predstavnici FZK, sindikata i radnikih ko-
operativa. Moe se primjetiti da se radnikom kontrolom pored
ovih organa bave jo i kontrolne komisije FZK, kontrolne ko
misije koje imaju sovjeti, te sindikati preko svojih komisija.
42i) Osim uprava poduzea postojale su i glavne uprave, ko
je rukovode grupom poduzea iste struke. U glavne uprave dvije
treine lanova imenuje oblasni sovnarhoz a treinu biraju rad
nici.

229
Sovnarhoz426) je vrio koordinaciju raznih ustanova
i organizacija koje se bave problemima privrede
kao to su Sveruski sovjet radnike kontrole, narodnih ko
mesarijata, FZK i sindikata. Prakiticirano je odravanje
svruskih kongresa sovnarhoza. Prvi je odran 25. V 4. VI
1918. godine. Na njemu je usvojena, na naelima demokrat
skog centralizma, shema koja je istovetna onoj u sovjeta.
Organi sovnarhoza su organi odgovarajuih sovjeta, ali su
odgovorni i viem sovnarhozu. Sindikalne organizacije na
odreenom nivou, zadrale su pravo da u privredne organe
delegiraju svoje predstavnike. Naroito su na rad uprave
bile utjecajne radnike kontro'.ne komisije. Njihove odluke
bile su obavezne za uprave poduzea.427) Meutim, uza sva
ta prava sindikati, a naroito FZK i organi radnike kontro
le. pojavom dravnih privrednih organa, odnosno jaa
njem i usavravanjem sistema sovnarhoza odlaze u drugi
plan.423)*48

<is) Sovnarhoz sainjavaju predstavnici: Sveruskog sovjeta


radnike kontrole, odgovarajuih narodnih komesarijata i od
govarajui broj strunjaka On je imao svoja odjeljenja i sek
cije. a pri odljeljenju djuluju glavne uprave (glavki) i central
ni komiteti (centri) po pojedinim privrednim granama.
4iT) Vidi vie P. Daji: Neko osnovni problemi sindikalnog
pokreta u orvim godinama sovjetske vlasti, Beograd. 1964, str.
94.
4i8) Pojava Sovnarhoza se najee obrazlae potrebom pre-
vazilaenja uskih okvira u kojima je djelovala radnika kon
trola. -U radnikoj kontroli, pie Gorodeckij, ogranienoj
okvirima jednog poduzea, ispoljile su se u ovoj ili onoj mjeri
tendencije ka lokalizmu, a uslijed nepostojanja vrstog prole
terskog rukovodstva i ka sindikalizmu. Insistira se na proti v-
rjejima kod organa radnike kontrole o rascjepkanosti koju
oni uvjetuju. (Vidi: Gorodeckij: o. c.. str. 231,233). I drugi so
vjetski autori naglaavaju opasnost koja prijeti od tenje k
decentralizaciji, koja se javlja neposredno poslije Oktobra. (Vi
di, K. I. Varlamov, N. A. Slamihin: Razoblaenie. . . , str. 324).

230
Takav e proces biti ubrzan nizom mjera koje e nuno
uslijediti u fazi -ratnog komunizma. Naime, u tim prili
kama kad je zemlja pretvorena (septembar 1918) u vojni
iogor, kad je uvedena opa vojna obaveza i si. i metodi
rada sindikata i drugih koji su se bavili problemima pri
vrede, poprimaju poluvojniki karakter. Mi smo ve nagla
sili da u ovom periodu poinje proces podravljenja sindi
kata koji se, pored ostalog, oituje u spajanju sindikalnih
i dravnih organa. Proces centralizacije sa svoje strane
pojaava i onako ograniene metode demokratskog odlu
ivanja.

b) Neke osnovne dileme u upravljanju privredom


Po tome kako se u jednom drutvu rjeavaju problemi
upravljanja proizvodnjom i raspodjelom, moe se najprije
suditi o karakteru politikog sistema i slepenu njegove
demokratizacije. Dileme koje su u cijelom ovom periodu
(1917 1921) na ovu temu postojale, diskusije koje su
voene i rjeenja na koja su se boljevici odluili, zasluuju
da se, pored dosad iznijetog, zadrimo jo na dva pitanja.
1) Jedan od specifinih izvora dilema koje su se javile
u upravljanju privredom jeste sistem edinolija. odnosno
njegova alternativa, sistem -kolegijalnosti. Sta zapravo
znae ova dva naela i kako ih se moe tumaiti? -Edino-
lije znai odgovornost u upravljanju429) privredom jednog 4
4i*) Kaemo upravljanju mada bi se, moda- moglo rei ru
kovoenju. Smatramo prvi termin prihvatljivijim, jer bi o ruko
voenju moglo biti rijei tek kad bi ono bilo podreeno nekom
organu koji upravlja cjelokupnom djelatnou poduzea. U ta
danjim prilikama, bilo da se radi o jedinonaaliju ili kolegi
jalnosti, upravljanje je uglavnom vrio organ koji rukovodi
procesom proizvodnje. Spajanje tih dviju funkcija imat e ne-

231
lica, dok pod -kolegij alnou taj posao obavlja jedan
kolektivni organ.
Od proljea 1918. godine poinju rasprave meu pri
staama ovih varijanti. Bilo je i onih koji su bili za kombi
naciju jednog i drugog metoda. Na poziciji kolektivnog
sistema rukovoenja najprije su se nali menjevici i eseri.
Zastupajui ovo naelo, oni su se zapravo koristili jednom
realnom ansom da zadre gubitak svog utjecaja u radni
kim masam. Kasnije e. skoro kroz cijeli period, a naro
ito u toku 1920. godine, ovu tezu zastupati predstavnici
nekih platformi u ve izloenoj diskusiji o sindikatima.430)
Samo jaanje centralizma u fazi -ratnog komunizma
init e ove istupe aktuelnim.
Sindikati i njegovi organi i forumi postat e mjesto
gdje se vodila najivlja diskusija. Tako su m arta 1920.
godine na frakciji partije pri VC SPS usvojene, poslije
duge diskusije, teze Tomskog. to je znailo da se sindikat
opredjeljuje za naelo kolegijalnosti. U lanu 7. ovih teza
stoji zahtjev da se u kolegijalni sistem upravljanja, koji
jedino moe da osigura uee masa u upravljanju, mora
omoguiti i kontrola nad -einolinim administratorima
od strane sindikata. Teze odreuju i principe na kojima se
m oraju zasnivati cjeloviti odnosi sindikalnih i privrednih
organa.431) Ove teze su podravale i neke partijske organi
gativnog utjecaja na uee neposrednih proizvoaa u uprav
ljanju proizvodnjom i raspodjelom. Nedovoljno razlikovanje
tih pojmova i danas u nas ini prepreku razvoja radnikom
upravljanju i intenzifikaciji proizvodnje.
4W) -Lijevi komunisti, izjajnili su se protiv jednonaalija
jo pred I kongres sovnarhoza. Oni su bili za decentralizaciju,
koju su nazivali -tvoreskim poryvom i praktiekim njuhom
mass. (Vidi, K. I. Verlamov, N. A. Slamihin, o c., str. 377).
) Vidi: So. t. 25, Izd. III, str. 544.

232
zacije. kao Moskovski gubernijski komitet zatim vei dio
Ukrajinske organizacije.
Devetom kongresu RKP (b). koji se iscrpno bavio ovim
problemima, svoje teze su predloili i budui lanovi grupe
Demokratskog centralizma. Kod njih se u izvjesnoj mjeri
osjea kolebanje432) i tenja da se zadre dva naina rada
s tim to bi sistem kolegijalnosti prevladavao. U tom duhu
istupat e i veina na Kongresu.
Lenjin je, borei se za edinolije.433) smatrao da je
tada (mart. 1918) upravo nastupila ona prekretnica kad
moramo, niukoliko ne usporavajui pripremanje masa za
uee u dravnom i ekonomskom upravljanju svim poslo
vima drutva, niukoliko ne smetajui da one to podro
bnije pretresu nove zadatke (naprotiv, pomaui im svirr.
sredstvima da ih pretresaju, kako bi samostalno dole do pra
vilnih reenja), kad moramo u isto vreme poeti strogo odva-

2) kolegijalnost, niti edinoliie pojedinano ne pred


stavljaju jedino i bezuvjetno naelo organizacione strukture
proleterske vlasti. Znaaj jednog ili drugog naela moe da
bude razliit u razliitim sektorima upravljanja, u odnosu na
razliite organe i u razliitim historijskim uvjetima. (So. t.
25, izd. IV, str. 547).
***) Pri razmatranju Lenjinovih stavova o jedinonaalijama
i kolegijalnosti suvremeni sovjetski autori insistiraju na ocjeni
da on nije bio protiv kolegijalnosti. (Vidi, K. I. Varlamov. . . .
o. c., str. 334-397). Meutim, primijetili bismo da se Lenjin- na
glaavajui na jednom mjestu da - . . . su kolegijumi neophodni,
ali kolegijalno upravljanje ne smije da se pretvara u smetnje
praktinom radu i sam nedvosmisleno opredijelio. (Vidi: V. I.
Lenin: So. izd. 5, t. 37, str. 397). U neposrednoj vezi s ovim nje
govim stavom je i dilema koju on zauzima prema naelu izbor
nosti. Lenjin, naime, smatra da u uvjetima kad se zavada dik
tatura proletarijata prevladavanje izbornog naela ne bi dopri-
njelo uvrenju i razvoju demokratizma ve anarhinoj bes-
principijelnosti i sitnoburoaskoj dezorganizaciji.

233
jati dve kategorije demokratskih funkcija: s jedne strane
diskusije, mitingovanje, s druge strane odreivanje
najstroe odgovornosti za izvrene funkcije i bezuslovno
radno, disciplinovano, dobrovoljno izvravanje nareenja
i direktiva (m. p.). potrebnih da bi privredni mehanizam
radio zaista anako kao to radi sat.04) Lenjin se opredije
lio za jaanje line odgovornosti, odbacujui primjedbu
po kojoj individualna naredbodavna vlast nije spojiva
s demokratskim organizacijama, s kolegijalnim naelom.
Pravo na biranje i smjenjivanje rukovodilaca ne znai
-da proces kolektivnog rada moe ostati bez odreenog
rukovodstva. . . bez tano odreene odgovornosti rukovo
dilaca. bez najstroeg reda koji se stvara jedinstvom volje
rukovodilaca. Lenjin insistira na podeavanju sovjetskih
ustanova prema nainu rada krupne mainske industrije,
jer bez toga ne moe biti rijei o socijalizmu.4*5)
Tumaei gornje Lenjinove stavove o ovom pitanju,
mi smo skloni konstataciji da je on naelno, a ne samo
zbog specifinih prilika, kolikogod insistirao na teko
ama, bio za sistem jedinonaalija. On je uz to naelo vezao
strunost kao nuni elemenat sistema upravljanja.436). On je
agitatore i komesare kao upravljae smatrao nepodesnim.
m ) V. I. Lenjin: Neposredni zadaci sovjetske vlasti, Iz. dela,
knj. 12, str. 179.
***) Ibidem, str. 180. Lenjin ove misli iznosi u vrijeme kad
se jo ne ispoljavaju u punoj mjeri one tekoe koje e tek kas
nije doi do izraaja. S druge strane on precjenjuje stvarne uv
jete za realizaciju teze da -mase mogu sada. . . uzeti u svoje ru
ke svu vlast i vriti tu vlast. Stvarna revolucija lia selu. kako
smo ve istakli, poinje tek ljeti 1918. godine.
**) Lenjin je naglaavao da treba uiti od buroazije: -Vla
davina radnike klase je u Ustavu, u svojini i u tome to up
ravo mi pokreemo stvari, a upravljanje to je druga stvar,
to je stvar znanja, stvar umenosti. Buroazija je to prekras
no raumela. a mi to jo nismo shvatili. . . moramo se jo mno-

234
Odreene tekoe pri ocjeni sistema edinolija ini
i pretpostavka da se preko kolegijalnog upravljanja osi
gurava uee radnike klase u odluivanju. Lenjin ie
u pravu kad ne prihvaa takvu ocjenu. Kolegiji, pa kako
bili iroki, sastoje se samo od nekoliko ljudi i nisu najpo-
desniji, kako po formi tako jo vie po svom karakteru,
za ostvarivanje tenji u demokratizaciji upravljanja. Ka
snija evolucija edinolija, kad je direktor dobio velika ovla
tenja. radikalno e ispoljiti negativnosti takvog sistema
rukovoenja. Meutim, ne moe se ne konstatirati da je
uvoenje ovog sistema437) u prvoj fazi razvoja sovjetskog
politikog sistema, koje je tek o uporedo, ili ak poslije
nego to su naputeni oblici radnike kontrole, uzeto u cje
lini, doprinjelo slabljenju utjecaja radnika na poslove
proizvodnje i raspodjele. Tu ne mijenja mnogo na stvari
injenica da je u Rezoluciji IX kongresa izriito kazano da:
a) edinolinoe upravljanje ne moe da se uporedi
s radnikim upravljanjem: najekonominije i naj
ire radniko upravljanje iziskuje edinolinoe upra
vljanje . .. *4

& o i m n o g o u iti u p ra v lja n ju . L e n jin je is tic a o d a je u p r a v


lja n je u z p o m o k o le g iju m a n e d o p u s tiv o z b o g p o n rta n jk a n ja
s tru n ja k a . D o k u v a s n e p o s to ji , p r im je u je o n p r o tiv n ic i
m a . e d in o li ja , p rin c ip k o m p e te n tn o s ti i p o to v a n ja p re m a
s tr u n ja k u m i s to jim o n a p r im itiv n o m g le d a li tu . K a d s e u
k o le g iju n a e s tru n ja k i n e s tru n ja k , u m je s to u p r a v lja n ja ja v
lja s e tr v e n je . (V id i: V . I. L e n jin : Iz . d e la . k n j. 1 3 . s tr . 3 8 4 , 3 8 5 ).
4*7) N a I X k o n g r e s u P a r t i j e p r i h v a e n o j e , m a d a s a i z v j e s
n im o g r a d a m a , o v o n a e lo . O g r a d e u to lik o to s e d o p u ta k o
le g ija ln o r a z m a tr a n je s tim to u to k u iz v r e n ja im a m je s ta
s a m o e d in o li ju . R e z o lu c ija je d e ta ljn o d a la n e k e v a r ija n te u p
r a v lja n ja k o je e o m o g u iti p r e la z a k n a je d in o n a e lije . (V id i:
S o . t. 2 5 , iz d I V s tr . 5 5 3 ).

235
b) edinolinoe pretpostavlja izbra* kompetentnih lica
i obezbjeuje maksimum poslovnosti i odgovor
nosti;
c) edinolinoe ne iskljuuje angairanje irokih masa
u upravljanju: ono samo razgraniuje funkcije nepo
srednog upravljanja od osposobljavanja, koje treba da
ini potpuno poseban sektor aktivnosti i poseban
zadatak.. 43*)

2) U raspravama koje su uslijedile ve tokom 1918.


godine zanemarena je ranije izvrena kritika zamjene rad
nike kontrole dravnom. Shvatljivo je da se uspostavlja
njem proleterske drave mijenja odnos radnike klase
prema javnoj vlasti. A. Andrev upozorava da sada drava
rjeava putem zakona niz poslova za koje se sindikat nekad
borio. Tako -za vrijeme diktature proletarijata pitanja
normiranja rada i plaa, razumije se, stiu prioritetan
dravni znaaj.42*) Meutim, krajem 1917. godine upozo
rava se na opasnost zanemarivanja radnike kontrole, ali
i naglaava potreba vee koordinacije meu -ova dva obli
ka dravne kontrole.44)

*) V. I. Lenjin: So. o. c ., str. 561.


*) Vidi: A. Andreev: K novym zadaam professinnal'nvh
sojuzov- Moskva, 1921. str. 8.
4M) U nekoliko navrata -Raboij kontrol pie o ovoj temi.
U lanku posveenom dravnoj kontroli se kae: -Svijesni smo
znaaja dravne kontrole, ali nam nije potreban ovakav izdanak
starog birokratskog ureenja. Nama je potrebna* drukija
stvarna, iva kontrola koja izvire iz samih njedara radnog na
roda . . . Radni narod je svjestan znaaja kontrole i tretira rad
niku kontrolu kao kamen temeljac. (-Raboij kontrol', No
1, 1918, str. 5). Neki drugi listovi kao -Raboij put upozorava
na demagoke fraze, kojima se slue protivnici radnike kon
trole. o tobonjoj opasnosti da radnici vre kontrolu na selu.

236
Radnika kontrola je, kako smo naglasili, zamiljena
kao prelaz na radniko upravljanje. Nuno je upozo
riti taj se taj termin zapravo odnosi na upravljanje pri
vredom od strane organa radnike klase. Otuda i nije bila
rije o neposrednom odluivanju proizvoaa, nego o mogu
nosti koritenja prava da se preko sindikata i posebnih
organizacija, stvorenih od njih samih, osigura utjecaj. Otu
da se moe stei dojam da je naputanje ovih institucija
uvjetovano time to su oni koncipirani na nain koji ih
ini privremenim i lako zamjenjivim od strane dravnih
privrednih organa. U podjednakoj mjeri se to odnosi i na
uee sindikata u upravljanju privredom. Manje-vie
nije bilo spora oko toga da li oni proivljavaju krizu. Jedi
no se platforma -desetorice ne slae s tom ocjenom.441)
Pitanje se samo postavlja kako da se ta kriza prebrodi.
Jedni su mislili da je izlaz u oivljavanju ideje, koja
je programski i inae proklamirana daleko ranije, o preu
zimanju upravljanja privredom od strane sindikata. Drugi
stoje na stanovitu, a to e se miljenje pokazati kao stav
veine, da sindikati treba da ostanu -kola komunizma
s ciljem da se radnici pripreme za upravljanje u jednoj
duoj perspektivi.
Kolikogod je ambicija sindikata u tom asu bila dosta
nerealna i historijski preuranjena, toliko se moe primije-
J u . L a rin to o c je n ju je k a o s a s ta v n i d io n a s to ja n ja d a s e p o ja
a v a a n ta g o n iz a m s e la i g ra d a , k o ji je v e b io v e lik a o p a s n o s t
z a r e v o l u c i j u . ( V i d i : - R a b o i j p u t , N o 2 4 , 1 9 1 7 ) .
<4 ) S a m L e n j i n p r i h v a a o c j e n u - d e c i s t a i R a d n i k e o p o
z ic ije o k riz i s in d ik a ta , m a d a to o n in i s c iljo m d a u p o z o ri
n a p ro b le m k o ji iz to g a p ro iz la z i. N a im e , o n s m a tr a d a s in d i
k a ti, b a z b o g to g a to p ro iv lja v a ju k riz u , n e m o g u p re u z e ti
o d m a h u p r a v lja n je p riv re d n o m . N jih o v k u ltu r n i n iv o i s te p e n
o rg a n iz ira n o s ti g o v o ri p ro tiv n jih o v a a n g a ira n ja u to m s te p e -
n u .

237
titi da i neko kolovanje izvan mogunosti stvarnog
stjecanja iskustva nije dalo neke rezultate.****) Ovdje nije
dolo do primjene one Lenjinove teze da se iskustvo
upravljanja ne ui iz knjiga, nego iz realnog ivota.
S druge strane nije se ostvarilo ni podravljenje sindikata,
odnosno nije dolo do svih pojava koje iz toga proizlaze.
to znai, da zakljuimo, izabran je jedan srednji put koji
je iskljuivao, po ocjeni tadanje veine u Partiji, dva
podjednako neprihvatljiva rjeenja. Jer tada je, s obzirom
na sve okolnosti u kojima se djelovalo bilo ... teko rei
do kojeg trenutka za vrijeme vladavine radnih ljudi njena
organizacija upravljanja ostaje dravna organizacija i kada
ta drava poinje da odumire.
Izgleda da je to ostala i dilema socijalistike misli
i prakse jo i danas. Nama je prihvatljiva i tada branjena
teza da na mjesto podravljenja sindikata, treba da dode
do razgosudarstveniia sovetske vlasy.**3) Takav proces,
uvoenjem sistema jedinonaelija i naputanjem radnike
kontrole, bio je ako ne onemoguen, a ono svakako zadr
an. Sa svoje strane i u sovjetskoj teoriji tada je bilo kon-
traverznih miljenja***) koja su oteavala proces demokra
tizacije upravljanja i u vrijeme kad su za to postojali bolji
uvjeti.

***) Andreev u citiranom radu upozorava da sama fraza da


su sindikati kola komunizma ne go\ ori mnogo ako se ne odrede
konkretni zadaci na kojima e sindikati raditi. Jednako tako fo
rmula sojuzv sut' organy sodejstvija ne definira akciju, ne
go udaljava sindikate od privrednih organa. (Vidi vie, A. An-
deev: o. c ., str. 10).
***) Vidi: A. Andreev: Ibidem, str. 15, 16.
**) Mislimo tu i na evoluiranje njenih novih pogleda na
ovu temu. Znaajno je da je Lenjin stao na stanvitu- marta
1918. godine, da kad drava postane proleterska, tada sindika
ti postaju i moraju postati dravne organizacije... (Vidi: V.

238
Sovjetski politiki sistem je u svim svojim oblicima
i manifestacijama naglaeno ispoljavao svoj klasni karak
ter. Politika ogranienja izvjesnih kategorija i nejednako
izborno pravo posljedica su dotadanje politiko-socijalne
strukture ruskog drutva. Rasputanje Ustavotvorne skup-
ine i normativno odreivanje karaktera sovjetske v'.asti
bilo je pospjeeno otrom klasnom borbom. Polarizacija
meu radnikim partijama utjecat e na odnos Boljevike
partije prema drugim partijama i grupacijama.
Sovjeti kao najiri oblik diktature proletarijata uslijed
tekih uvjeta, koje je naroito odreivao graanski rat
i strana intervencija, nisu u cijelom periodu djelovali.
U svim sovjetima i nije dolo do prevladavajueg utjecaja
naprednih snaga. Zbog toga e djelatnost revkoma i kom-
beda jae naglaavati klasni karakter drutvenih promjena.
Aktivnost sovjeta deputata obnovit e se krajem ovog
perioda.
U razvoju i aktivnosti institucija neposredne demokra
cije dolo je do evolucije koja je, mada diktirana objekti
vnim tekoama, znaila zastoj u usavravanju oblika koji
obezbjeduju ire uee proizvoaa u upravljanju privre
dom. Prihvaeni sistem jedinonaalija i naputanje ko
legijalnosti govori o jednoj orijentaciji koja nije samo
I. Lenjin: o. c., str. 183). Januara 1919. Lenjin se opet vraa na
istu temu i konstatira da je podravljenje sindikata neminov
no. To se pitanje, nastavlja on, ne postavlja vie teoretski. Ko
rak na tom putu je stvaranje i nain konstituiranja Vrhovnog
sovjeta narodne privrede i njegovih organa, jer je on proces
zamiljao kao stapanje sindikalnih organizacija sa organima
dravne vlasti. (Vidi: V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 12, str. 481,
482, 483).

239
pitanje upravljanja u jednom tehniko - organizacionom
smislu te rijei. Kolikogod je sistem kolegija i sam ogra
nien kako brojem onih koji upravljaju poduzeem tako
io vie nainom djelovanja sa stanovita utjecaja rad
nika na proizvodnju i raspodjelu, ipak je imao prednost
pred linom vlau jednog ovjeka. Tek u kasnijem raz
doblju. kad ovaj sistem ispolji sve svoje nedostatke, poka
zat e se da je tadanja dilema bila daleko sudbonosnija
za razvoj sovjetskog politikog sistema.

240
VI. MJESTO I ULOGA PARTIJE
U POLITIKOM SISTEMU

Kad je u pitanju utjecaj RKP na stvaranje i izgradnju


sovjetskog politikog sistema, onda treba imati na umu
nekoliko osnovnih postavki.
Prvo, teorija o partiij radnike klase (o partiji novog
tipa) po svom bitnom znaenju polazi od naela demo
kratskog centralizma, ona je u odnosu na klasu avangarda,
a po stepenu organiziranosti je najvii oblik klasne orga
nizacije proletarijata.
Drugo, RKP je u osnovi samostalno443*445) kreirala struk
turu i zacrtala, kao partija klase koja je dola na vlast,
klasni karakter politikog sistema. Sovjetski politiki sistem
je, u stvari, ve nakon godinu dana postao jednopartijski.
To e znatno utjecati na jaanje uloge Boljevike partije
u politikom sistemu.
Tree, period od 1917. do 1921. karakteristian je po
izrazito revolucinarnoj amosferi, koja je potencirana i te
koama i to ne samo nerazvijene materijalne drutvene
osnove ve u podjednakoj mjeri graanskim ratom i stra
nom intervencijom. Revolucija je, naroito u prvoj fazi. po
svojoj prirodi politiki akt. Politike partije, kao izraz
443) P r i s tv a ra n ju s o v je ta z n a ta n u tje c a j v r ile s u i n e k e d r u
g e p a rtije , k a o e s e ri i m e n j e v ic i. C a k s e m o e rei d a su o v e
p a rtije d u g o b ile v o d e e s n a g e u n jim a . M e u tim , b o lj e v ic i s u
ih d o b iv u v e in u u s o v je tim a , ra z v ija li n a n a e lim a s v o g p ro g
ra m a .

241
klasnih protivurjenosti u drutvu, nt ospomo su pri takvom
sistemu u prvom planu. Ukoliko je radnika klasa malc-
brojnija i ukoliko je otpor njenoj vlasti vei, utoliko je
jae naglaena rukovodea uloga partije u politikom odlu
ivanju. To ne znai da uloga partije (kao idejeno-moralnog
faktora) i njen drutveni utjecaj razvojem socija.izma jo
vie ne jaa.**)
etvrto, za najnoviju politiku historiju karakteristi
an je porast uloge politikih partija. Naroito partije
na vlasti, pri realizaciji i zatiti interesa vladaj ue klase,
odluno utjeu na rad javne vlasti, sindikata i drugih poli
tikih subjekata.4**1) Proces politikog odluivanja u drutvu
sutinski je znatno zavisan o politici partije. Pri tome je
uloga politikih lidera naroito porasla. Od presudne je
vanosti za razvoj socijalizma pronalaenje adekvatnog
odnosa izmeu partije i drugih politikih subjekata. Dru
gim rijeima, bitno je to kako je postavljen tzv. sistem
transmisija.
Peto, centralizacija sredstava i odluivanja, tj. nagla
ena uloga drave u razvoju drutva neposredno poslije
preuzimanja vlasti od strane radnike klase, mada nuna
***) Tezu da uloga partije u revoluciji postaje jo vea i od-
sudnija u vrijeme prelaza u socijalizam nego ranije. Luka
smatra za veliku misao mladog Lenjina. a samo znaenje koje
ovaj pridaje ulozi partije za temeljnu znaajku njegove teo
rije. pa stoga i politike Za Lenjina j e naime, u hijerarhiji od
luujuih u dravi partija na najviem mjestu. (G. Lu-
kacs: Lenjin. . - str. 170).
Politike partije-, istie N. Pai, -jesu osnovni oblik
institucionalizacije procesa svesnog utjecaja drutva na dravu
i dravnu politiku, kao i obrnutog uticaja koji vri dravna
vlast radi obezbedenja drutvene podrke svojoj politici.- Otu
da partije imaju funkciju da taj utjecaj ostvaruju i pomou su
bjekata koji nisu neposredni nosioci vlasti. (Vidi: N. Pai: Teo
rija politikih sistema. Beograd. 1964, str. 89.).

242
u uvjetima ope nerazvijenosti, stvara nove protivurjenc-
sti, koje su zajedno s onima koje se nasljeuju iz starog
drutva prepreka brem razvoju. Tu prije svega mislimo
na opasnost spajanja dravnog i partijskog aparata i poja
vu birokratizma u razliitim formama.
esto, gledano s pozicija ciljeva koje ima socijalistiko
drutvo, historijska uloga i zadaci koje treba da ostvari
radnika klasa, odnos partije prema demokratizaciji javne
vlasti i cjelokupne sfere odluivanja u drutvu, a time
i vlastite transformacije, postaje sve vie centralni problem
socijalizma. Otuda je i aktuelan interes za najraniju fazu
sovjetskog politikog sistema, a posebno za mjesto i ulogu
koju je u njemu imala RKP (b). Pri tome je u prvom planu
pokuaj da se odgovori na pitanje: da li je taj odnos bio
postavljen tako da je osiguran proces demokratizacije so
vjetskog drutva, ili je pak ve u toj fazi dolo do oprenih
tendencija koje e se kasnije sve vie radikalizirati.

1. RUKOVODEA ULOGA PARTIJE


Razmatrajui ulogu Boljevistike partije u prvih neko
liko godina sovjetske vlasti, mi polazimo od ve istaknutih
misli,448) tj. od odnosa partije i klase u uvjetima diktature
proletarijata. Ovdje bismo upozorili na jedno Lenjinovo
stanovite, na koje se, usput budi reeno, esto zaboravlja.
Naime, analizirajui reformizam i njegove izvore u ruskoj
socijaldemokraciji, Lenjin naglaava da proletarijat kao
jedina do kraja revolucionarna klasa ... mora biti ruko
vodilac . . . Proletarijat je revolucionaran samo utoliko uko
liko je svestan te ideje hegemonije i ukoliko je sprovodi
448) Vidi: drugu i treu glavu ovog rada ,a naroito poglav
lja: Diktatura klase ili partije i partija kao avangarda klase.

243
(i ivot-.419) Proleter takoer mora biti svjestan tog polo
aja svoje klase.
U pogledu naina ispoljavanja hegemonije radnike
klase, u drutvu postoje raz iite mogunosti. A. Grami
stoji na stanovitu kulturne, idejne hegemonije. -Prven
stvo neke odreene grupe, istie on, -javljaju se na dva
naina: kao vladavina" i kao ..intelektualno i moralno
vodstvo". Drutvena grupa mora rukovoditi jo prije nego
osvoji valst. time da preuzimanjem vlasti mora i dalje biti
vodea.450)
Iz same okolnosti da je ruski proletarijat svoju vlast
ostvario, pored ostalog, na niskom stepenu kulturnog
i opeg razvoja moe se razumijeti to je dola jae do
izraaja politika hegemonija u kojoj je dominiralo nasilje
nad k'.asnim neprijateljem. Meutim, to ne iskljuuje ve
dapae samo odlae ostvarivanje kulturne i idejne hege
monije radnike klase.
U uvjetima otre klasne borbe, kao uostalom i u pre
vanom periodu u cjelini, partija kao avangarda klase ima
i-ukovodeu ulogu u drutvu.451) Ona je institucionalni izraz
***) V. L Lenjin: Reformizam u ruskoj socijaldemokratiji.
Iz. dela. knj. 8. str. 43.
A Gramsci: II Risorgimento. Torino. 1955, str. 70.
**) Razumije se da se ta uloga ostvaruje u zavisnosti od
razvoja drutvenih odnosa U tom smislu se za socijalizam, kao
prelazni period, ne bi moglo kazati da je u podjednakoj mjeri
izrazio tu rukovodeu ulogu. U procesu demokratizacije dru
tv a kan njegov preduslov i izraz, doivljava transformaciju
i partija i njeno se mjesto u politikom sistemu m ijenja Za
takav odraz je neadekvatan i termin -rukovodea partija. Ona
postaje \i e usmjeravajui faktor i time izbjegava fatalnu po
greku jer ne vjeruje da je nna u stanju sama ostvariti hege-
gomiju radnike klase. Pri tome se mora naglasiti da je za ko
munistiki radniki pokret u pojedinim fazama njegova razvoja
karakteristian otpor koji se s razliitih pozicija prua takvoj
transformaciji partije. Najee se insistira na vrstom veziva-

244
kroz koji klasa ostvaruje svoj drutveni utjecaj. Dok nisu
razvijeni i drugi oblici utjecaja, odnosno dok klasa u cje
lini ne dosegne orgovarajui nivo svijesti, moe se rei da
partija u tom posredovanju ima monopol. To tim vie kad
se radi o pravom ratnom stanju, kakvo je u osnovi bilo
ono od 19171920. u Sovjetskom Savezu.
Mi smo ve istakli da je struktura politike partije za
visna od funkcija koje ona obavlja. Iz same prirode ruskih
uvjeta, pored osta.og. izrasla je strukturalna i programska
fizionomija RKP (b). Meu uvjetima koji su imali nepo
srednog utjecaja na nain djelovanja Partije jeste i soci
jalna struktura ruskog drutva i njegove radnike klase.
Lenjin je. obrazlaui promjene u programu Partije na VIII
kongresu govorio o piednosti proletarijata nad seljatvom
i drugim slojevima koje obezbjeuje Ustav: u stvari, on se
zalagao za stanovite da treba poi od uvjerenja da se
rukovodea uloga partije ne moe razmatrati odvojeno ili
nezaviosno od poloaja i drutvene uloge proletarijata.
U onoj mjeri u kojoj je proletarijat, kao klasa, u tekom
poloaju, u nastojanju da se izbori za politiku vlast i da
je zadri, i sama partija ima specifian program, metode
i taktiku borbe.452)
Politika struktura drutva i meusobni odnos poli
tikih partija brzo su evoluirali ka jednopartijskom siste
mu. U takvim uvjetima Boljevika partija ostaje osnovni
faktor drutvenog usmjeravanja. Jo u periodu ilegalnog
n ju p a rtije s p o liti k o m v la u p ri em u se p a rtija u sv o m
o d n o s u p r e m a l 'a n i k o j k l a s i i d r u t v u v i e o s la n ja n a b iro k ra t
s k i a p a ra t (p a rtijs k i i d r a v n i) n e g o - to je k o d ta k v o g s ta n ja
s tv a r i lo g i n o , n a s r e d s tv a id e jn o - p o liti k o g u tje c a ja i u s m je ra
v a n ja .
4 M ) V d i : V . I. L e n j i n : R e f e r a t o p a r t i j s k o m p ro g ra m , Iz. d e-
la , k n j. 13, s tr. 9 7 -9 8 .

245
rada. a naroito u periodu februar-oktobar 1917. godine
Partija se bori za utjecaj kako na radniku klasu tako i na
ostale drutvene slojeve. Ona se objektivno jo prije pre
uzimanja vlasti pobjedom Oktobra istie kao usmjeravajua
drutvena snaga. Njen utjecaj nije ni kasnije realiziran
samo sredstvima dravne intervencije. Time ne mislimo
rei da je ona dola na poziciju vladajue partije bez upo
trebe sile. Pri tome joj pomau, kako smo to ve nagla
sili. i druge politike partije (npr. lijevi eseri i menjso
vici) koje su gubile politiku podrku i u slojevima koje su
preteno imale pod svojim utjecajem.* ) Porast utjecaja
Boljevike portije bio je postepen, naroito u sovjetima
kao osnovnim institucijama sovjetskog politikog sistema.
U periodu januar-juli 1918. godine, usvajanjem Deklaracije
i Ustava dokumenta koji su normativno izrazili promjene
koje su nastale u klasnom karakteru vlasti. Partija je uspje
la da definitivno, polazei od interesa radnike klase i seo
ske sirotinje, preuzme vlast.454)

***) Lenjin je naglaavao da je graanski rat -najzazotre-


niji oblik klasne borbe, a ukoliko je ta borba otrija, utoliko
u njenoj vatri bre izgaraju sve sitnoburoaske iluzije i pred
rasude. a time i partije koje egzistiraju na tim iluzijama. (Vi
di. V. L Lenjin: iz. dela, knj. 14, str. 320).
*) Naa partija, pisao je Lenjin u septembu 1917. god..
-kao i svaka druga politi& a partija, tei politikoj vlasti za
sebe. Na cilj je diktatura revolucionarnog proletarijata.- (V. L
Lenjin: o. c_ str. 117). Obino se kod teoretiara koji insistiraju
na tezi da je pobjedom Oktobra uspostavljena diktatura jedne
partije radnike klase citirana misao uzima bez posljednjeg sta
vka. Ono to je sutinsko za cjelovitu misao jeste to da partija
radnike ne moe uzeti -vlast za sebe ve za proletarijat
odnosno veinu drutva. Politika vlast i za sam proletarijat
nije cilj. nego sredstvo osloboenja drutva to u sebi ukljuu
je i dokidanje svake politike vlasti

246
Sutinsko pitanje i presudna dilema za sudbinu svakog
revolucionarnog pokreta, a komunistike partije naroito,
jeste odreivanje naina kako se konstituira i izraava
interes vladajue klase. Lenjin nije gajio iluzije da je to
Jako ostvarljivo. Partija moe, istie on, vie ili manje
odgovarati interesima svoje klase, ona trpi ove ili one pro-
mene ili ispravljanja, ali mi jo ne znamo bolju form u.. .
On smatra da prve tri godine sovjetske vlasti partija sve-
sno postavlja kao svoj zadatak da pomogne proletarijatu
da izvri svoju ulogu vaspitaa, organizatora i rukovodioca,
ulogu bez koje je raspad kapitalizma nemogu. itava
pravna i faktika konstrukcija Sovjetske Republike posta
vljena je u tom duhu.-*53) U kojoj mjeri je odnos Partije
prema institucijama politikog sistema uvijek osiguravao
ostvarivanje tog cilja vidjet emo to u daljnjoj analizi.
U modernoj je historiji uloga istaknutih linosti u kre
iranju politike partije znatna. Pri analizi mjesta i uloge
RKP (b) u stvaranju sovjetskoga politikog sistema od po
sebne je vanosti da se istakne znaenje Lenjinove linosti,
njegova stila i metode rada. Naime, isti onaj odnos koji
dovodi do izolacije partije od klase moe da dovede do od
vajanja rukovodstva od mase lanstva. Objektivne okolno
sti veoma su pogodovale jaanju uloge rukovodeih partij
skih organa, a naroito CK.
Lenjin je prema nepodijeljenom miljenju bio neospor
ni autoritet. On je sam isticao radnikoj klasi, koia vodi u
velom svetu teku i upornu borbu za potpuno osloboenje
potrebni su autoriteti, ali ih je vidio u kolektivnosti
djelovanja i autoritetu teoretiara.*456) On je na drugom
V. I. Lenjin: Govor na Sveruskom savjetovanju politi-
ko-prosvjetnih radnika. . . . Iz. dela. knj. 14. str. 62- 63.
4S6) V. I. Lenjin: Pokretake snage i perspektive ruske revo
lucije. Iz. dela, knj. 5, str. 347, 348.

247
mjestu istakao da bez desetaka talentiranih (a talenti se
ne raaju na stotine), oprobanih, struno pripremljenih
voa. koji se usto meusobno slau, nije mogua istrajna
borba ni jedne klase-457)
Lenjinovi savremenici ocjenjuju da je Lenjin nastojao
da rukovodea uloga Partije doe do izraaja u razvijanju
naela kolektivnog rukovoenja. Usprkos svom ogromnom
autoritetu on nije nikada rjeavao pitanja sam . . . Ilji je
izotravao inicijativu svakog radnika, nije guio svojim
autoritetom, ve je uvjeravao.- Pa i onda kada je u CK.
SNK i STO izbijao estoki spor. kad veina usvaja stano
vite koje on ne zastupa ne mirei se, Lenjin ne izaziva
osjeaj line povrijeenosti.458) To je doprinosilo stvaranju
povoljne atmosfere za rad. Lenjinove ljudske kvalitete, pa
nja prema suradnicima i otrina kritike nedostataka, jed
nostavnost, preziranje teatralnosti, izuzetna komunikativ-
nost i druge osobine459) utisnule su svoj peat u djelovanju
Partije u tom vremenu. Imponirao je kao politiar i misli
lac. koji je ta dva elementa spojio u jednu harmoninu cje
linu. Povodom njegove smrti M. I. Kalinjin je izrazio to
rijeima: Vladimir Ilji nije-bio velik samo po tome to
je izbacivao nove ideje, nove misli. Bilo je mnogo ljudi koji
su izbacivali nove mis'.i i nove ideje. Ali Vladimir Dji nije
samo izbacivao misli, ve je ove misli provodio u djelo.

7) Vidi: V. I. Lenjin. t. I. knj. 1, str. 250.


^ J . A. Fotieva: o. c., str. 214.
*) Memoarska graa, a naroito ona koja je nastala nepo
sredno poslije Lenjinove smrti kad su sjeanja bila svjea,
7atixn periodika i slini izvori govore o tim njegovim osobina
ma. Gorki je upozorio da se za Lenjinova ivota govorilo da je
prost, kak pravda-. (Vidi, M. Gorkij : V. I. Lenin, Iz. dela, L
17, str. 15)

248
iznalazio je one snage koje su pokretale i koje su primora
vale ove misli da se provode u ivot.460)
Kao to emo dalje vidjeti, na ove Leniniove osobine
potrebno je upozoriti tim prije to se to nije moglo rei i za
partijski i dravni aparat u cjelini.461) CK je jednim pis
mom upozorio na mogunost izroavanja. preuveliavanja
uloge linosti, a takvih je pojava bilo. Svi komunisti kao
marksisti treba da shvaaju da . .. itavi tok historije za
visi jedino od drutveno-ekonomskih odnosa meu klasa
ma. Stoga u komunistikoj organizaciji ne smije da postoji
nikakav kult linosti. U pismu se upozorava da posebno
potovanje koje se ukazuje Lenjinu treba objanjavati nje
govom zaslugom pred radnicima cije.og svijeta.462)
Ve istaknuti sistem jedinonaalija i po ocjeni suvre
menih sovjetskih autora nije bio naelo po kojem je ustro
jen partijski rad, mada je bilo i protivnih miljenja u Le-
njinovih suvremenika. U bilo kojoj prilici kad se trailo
od Lenjina da on neto rijei, odbio bi s obrazloenjem da
on nije CK. Ja mogu dati same moje miljenje, a na CK

4") M. I. Kalinin: O Vladimire Ilie Lenine, Moskva, 1934'


str. 17.
46) Vidi potpoglavlje o birokratizmu.
46i) Vidi: Voprosy istorii KPSS, 1961, No 4, str. 156. Po na
em miljenju ova je koncepcija o zaslugama najmanje pri
stajala Lenjinu. On je odbijao isticanje njegove linosti. Komi
siji koja je spremala materjal o njegovu ivotu pisao je Ne
moete da zamislite u kojoj mjeri mi je neprijatno to stalno
isticanje moje linosti. (P. A. Radionov: Lenin-partija-massy,
Moskva. 1960, str. 62). Zbog toga je i ova intervencija CK bila,
to se tie izdvajanja Lenjina, neumjesna. Simptomatino je da
na slinoj tezi, u drugim uvjetma potovanje preraslo u tipian
kult linosti. Ovim pismom bila je predskazana opasnost koja
od takve pojave prijeti.

249
je da zauzme stav. Oito se nain rada u organima vlasti ne
moe. pa ni danas.44* initi prihvatljivim za Partiju.
Nama se, meutim, postavlja ovdje drugo pitanje. Kako
to da je Partija njegovala i u fazi 1917-1921. demokratsku
proceduru pri donoenju odluke, nastojei da se osigura
kolektivni nain rukovoenja u njenim forumima, a u stva
ranju sistema upravljanja proizvodnjom i raspodjelom in
sistira vie na dinom rukovoenju. Dobiva se dojam da je
na ovo posljednje znatno utjecalo stanje u privredi, zatim
struktura i nivo svijesti radnike klase pa i sama priroda
posla. Lutanja, neodreenosti i nedovoljna organiziranost
i disciplina imaju naroito negativne posljedice u neposred
noj proizvodnji. Ve u drugim mjestima odluivanja nagla

44>) U raspravama oko fizionomije i naina rada SKJ bilo


je govora o prenoenju nekih iskustava u demokratizaciji dru
tva (npr. samoupravljanja) u sam SK. Isticalo se da demokrati-
racija Partije bira preduvjet demokratizacije samog drutva.
Oni koji stoje na tom stanovitu istiu da demokratizaciju dru
tvenih odnosa moe nositi samo organizacija koja je po svom
unutranjem ivotu dosegla adekvatan stupanj demokratinosti.
Drugi, pak, istiu da se o nivou demokratizacije Partije ne moe
suditi samo analizom unutarpartijskog ivota, ve vie po tome
io je drutvo kao cjelina postiglo. Partija je nosilac takvog
procesa i ukoliko je on zahvatio to iri krug drutvenih insti
tucija i odnosa, utoliko je i ona blia ostvarivanju svoje uloge.
Mislmo da se u ovom sporu radi o pokuaju da se odvoje feno
meni koji su specifian izraz jednog jedinstvenog procesa. Par-
i ija kao najvii oblik klasne organizacije zadrava i danas u
punoj mjeri naelo demokratskog centralizma, ali ona u zah
tjevima prema rukovodstvima i lanstvu mora polaziti s
pozicija demokratizacije, kako svoga vlastitog djelovanja tako
i tenje da se u tom duhu oslobaaju sve napredne snage dru
tva. Otuda je ispravno gledite da je demokratizacija rada na
eg SK pretpostavka za bru demokratizaciju svih odnosa a
naem drutvu.

250
ava se nunost kolektivnosti u radu. Tako je Osinskij isti
cao da takvi moraju biti sovjeti i CIK.464)
Meutim, za rukovodeu ulogu partije veoma je vano
da postoje institucije preko kojih e demokratska naela,
na kojima je ona graena, dolaziti do izraaja u cijelom
drutvu i na takav nain initi tu ulogu ostvarljivom i
efikasnom. Iz samog odnosa Partije i drugih institucija
sovjetskog politikog sistema treba izvlaiti sud o mjestu
i ulozi Partije u tom sistemu.

2. SISTEM TRANSMISIJA U LENJINA

Razmatranje drutvene uloge partije radnike klase


esto se povezuje za tzv. sistem transmisija,465) tj. za insti-
tucionaliziranje odnosa partije i drugih faktora drutveno-
-politikog procesa. Mada je taj odnos prisutan i u periodu
464) V i d i : V l a s t 5 s o v e t o v , N o 2 . 1 9 1 9 , g . s t r . 1 5 .
465) P o d s i s t e m o m t r a n s m i s i j a p o d r a z u m i j e v a m o t a k a v m e
h a n iz a m o d n o s a p a r tije i d ru g ih p o liti k ih i d ru tv e n ih in s titu
c ija , p r e k o k o jih p a r tija o s tv a r u je u tje c a j n a d ru tv o , u k o jo m
o n a z a d r a v a ru k o v o d e i p o lo a j. T a k a v m e h a n iz a m u v ije k
p r e tp o s ta v lja i n e s a m o s ta ln o s t o v ih d r u g ih u p o liti k o m iv o tu .
U n a e lu se n e m o e o s p o riti e fik a s n o s t p a i d r u tv e n a o p ra v
d a n o s t ta k v o g s is te m a o d n o s a . M e u tim , p ro c e s d e m o k ra tiz a c ije
d r u tv a i p o liti k o g o d lu iv a n ja , a u v e z i s tim i s a m e p a r tije ,
n e m in o v n o z a h tije v a i p ro m je n u , m a d a p o s te p e n u , o d n o s a k o ji
s e z a s n iv a ju n a s is te m u tra n s m is ija . P a r tija , k o ja u p e rio d u p o
s lije re v o lu c ije p o s ta je g la v n o m je s to d o n o e n ja p o liti k ih o d lu
k a , p a a k i o n ih k o ji p re k o p re d s ta v n i k ih tije la b iv a ju n o r
m a tiv n o o b lik o v a n e , m o r a n a p u s titi ta k v e m e to d e r a d a a k o e li
d a o d ru k o v o d e e p o s ta n e u s m je ra v a ju a s n a g a d ru tv a . O d k o
lik e je to v a n o s ti z a d a ljn ji ra z v o j d r u tv a n a jb o lje p o k a z u je
s a d a n ji p ro c e s d e m o k ra tiz a c ije p ro c e s a p o liti k o g o d lu iv a n ja
u nas.

251
borbe za vlast, ipak se problem najotrije postavlja u asu
kad partija postaje vladajua. Dok se ranije njen utjecaj
ostvaruje manje-vie preko klasnih i drutvenih organiza
cija. naroito preko sindikata, dotle sad, poglavito u perio
du uvrivanja drutveno-politikog sistema, organi se
javne vlasti javljaju kao najefikasnije sredstvo drutvenog
usmjeravanja.
Za ruske je prilike bilo karakteristino da su boljevici
znatno ranije nego to su preuzeli vlast poeli borbu za
utjecaj na sovjete koji e postati osnova politikog sistema.
K tomu treba dodati i porast njihova utjecaja u organima
radnike kontrole i sindikatima. Otuda se s pravom moe
rei da su postignuta odgovarajua iskustva od kojih se
moralo poi pri uspostavljanju politikog mehanizma i od
nosa meu subjektima sovjetskoga politikog sistema. Da bi
ii subjekti pozitivno djelovati, bitan je preduvjet njihova
samostalnost koja se kree u granicama drutvene uloge.4**)

4**) Ta uloga je promjenljiva i zavisna od cijelog sklopa


drutvenih okolnosti. U procesu realizacije programa razvoja
socijalistikog drutva transformacija vodeih politikih subje
kata (drave, partije, drutvenih organizacija i sL) je nuna i
neminovna. Svedu poremeaj kako na planu odnosa drutveno-
ekonomske osnove i politike nadgradnje uzev u cjelini, tako i
izmeu pojedinih elemenata ove posljednje moe biti od pre
sudnog znaaja. Ni odreivanje tog odnosa, a ni uloge koju po
jedini subjekti treba da vre nije jednostavna. Lenjin je smatrao
da je sloenost transmisije uvjetovana kako s birokratizmom u
aparatu sovjetske vlasti tako, pa ak i nezavisno od toga, kla
snom strukturom buroaskog drutva kojeg se nasljeduje. (Vidi:
Iz. dela, knj. 14. str. 155). Ipak- uza sve to, jedan najiri okvir
mogue je odrediti. On proizlazi iz osnovne funkcije svakog
politikog subjekta a ona se svodi na stvaranje uvjeta za slobo
dno djelovanje ekonomskih, kulturnih, idejnih, odnosno cje
lokupnih stvaralakih snaga socijalistikog drutva. Ukoliko to
ne vre. oni usporavaju revolucionarne drutvene promjene.

252
Lenjin je ideju o sistemu transmisija iznio pri razma
tranju odnosa partije i sindikata, odnosno sovjeta. Ve i
toku 1919. godine on govori o potrebi izgraivanja sistema
-zupanika preko kojih Partija vri utjecaj na sindikalne
mase.407) Smatrao je nunim da ceo rad partije ide kroz
sovjete, koji ujedinjuju radne mase bez obzira na struku.489)
Osnovno je za Lenjina bilo u odnosu prema sindikatu da se
dobije, uopte uzev, formalno nekomunistiki, elastian
i relativno irok, veoma snaan proleterski aparat, pomou
kojeg je partija tesno povezana s klasom i s masom i pomo
u kojeg se, pod rukovodstvom partije, ostvaruje diktatura
klase. Upravljati zemljom bez sindikata mi ne bismo mogli
ne samo u toku dve godine nego ni dva meseca.469) Sma
trao je da bez nekoliko transmisija nije mogue ostvariti
diktaturu proletarijata.470) Zamiljao je da avangarda mora
izvriti utjecaj na radniku klasu pa odatle na masu trud
benika. Taj utjecaj moe ostvariti samo ona avangarda*47

467) Na IX kongresu Partije Lenjin govori o sistemu reme


na. Smatrao je da CK treba biti postavljen tako da bi sa iro
kim sindikalnim masama postojao remen koji bi povezivao CK
istovremeno s jedinstvenom voljom 600.000 lanova partije i
3,000.000 lanova sindikata. Bez tog remena mi ne moemo up-
ravljati. (m. p.). (V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 13, str. 400).
4M) V. I. Lenjin: Deja b o lest..., str. 435.
49) Ibidem, str. 434.
47) Jedna od najveih i najstranijih opasnosti, naglaa
va Lenjin. za brojno skromnu komunistiku partiju koja kao
avangarda radnike klase rukovodi ogromnom zemljom koja
vri. .. prelaz k socijalizmu, jeste opasnost odvajanja od masa,
opasnost da avangarda ne izmakne odve daleko napred ne 'iz
ravnavi front"... Uporedio je taj odnos sa mainom. Kako
ona ne moe da radi ako joj je pokvaren transmisioni mehani
zam. tako i partija ne moe da djeluje ako zakae transmisioni
mehanizam partije k masama. (V. I. Lenjin, o. c.. str. 446).

253
koja je apsorbovala u sebe revolucionarnu energiju kla
se-.171)
Pri pokuaju analize procesa politikog odluivanja u
periodu od 1917. do 1921. godine mi se susreemo s izvjes
nim pojavama koje nisu u duhu Lenjinovih koncepcija.
Lenjinova ocjena da nijedna dravna ustanova u naoj
republici ne reava nijedno vano politiko ili organizacio
no pitanje bez direstiva CK partije-.172) mogla bi biti isho
dite tih nesporazuma.
Mi bismo se. primjera radi. zadrali na sitemu frakcija
preko kojih je Partija osiguravala svoj utjecaj i ruko
vodeu ulogu. Frakcije su formirane kao pri stalnim tije
lima sovjeta sindikata, tako i u toku zasjedanja njihovih
fonima. Neosporno se ovaj sistem pokazao korisnim i efi
kasnim. naroito u pogledu voenja odgovarajue kadrov
ske politike.1'3) To je bilo od posebnog znaenja za jaanje
utjecaja Partije u sindikatima u toku uvene polemike o
njihovu mjestu u sovjetskom drutvu. Meutim, sistem
frakcija je. s obzirom da se preko njih nastoji provest;
svaka mjera, pokazao i svoje nedostatke.
U CPAEML-u nalazi se meu ostalim i dokumentacija
o radu frakcije pri VCSPS. Uvidom u rad biroa i Sekreta
rijata frakcije u toku 1921. godine dolazimo do zakljuka
da je rad uglavnom sveden na ova tijela. Plenarne sjednice
171) V. I. Lenjin: o. c.. str. 153.
172) V. I. Lenjin: o. c str. 434.
in ) Sovjetski autori naroito naglaavaju pozitivnu ulogu
frakcija koje su djelovale pri sovjetima. Ocjenjuju se kao dobra
forma objedinjavanja komunista, to je doprinjelo borbi protiv
sitnoburoaskih partija u sovjetima. Frakcije su vitalna forma
adaptiran ja partije na nove uvjete rada. (Vidi: M. V. Vinogra-
dov: Borba V. I. Lenina za ukleplenie partLi v usiovijah stano-
vljenija i uproenija sovjetskoj vlasti, Moskva, 1965, str. 7).

254
fra k c ije se o d r a v a ju p rije v a n ijih z a s je d a n ja a b iro i i
s e k re ta rija ti s ta ln o d je lu ju . U p r v i h n e k o 'i k o m j e s e c i B i r o
o d r a v a s a s ta n k e s v a k a 2 -3 d a n a . N a n jih o v im s je d n ic a m a
v ri se ra sp o re d k a d ro v a , s a s ta v lja ju tije la o d g o v a ra ju e g
o rg a n a , p re d la e d n e v n i re d (n e s a m o z a s je d n ic u fra k c ija ,
v e i V C S P S ) i d o u d e ta lje ra s p ra v lja to e d a b u d e iz n a -
a n o .474)
K a k o u s is te m u r a d a f ra k c ija n ije u v ije k fu n k c io n ira lo
n a e lo d e m o k r a ts k o g c e n tr a liz m a , p o k a z u je i s lu a j o tp o ra
k o ji p r u a B iro f r a k c ije p r i V C S P S u p o g le d u p rije d lo g a
C K d a s e u P r e z id iju m u V C S P S P iz v r e iz m je n e .475) T e
iz m j e n e n i s u p r i h v a e n e n e s a m o iz n a e l n i h r a z l o g a 476) v e
z b o g to g a to s e o v a fra k c ija n a la z i, k a o i n iz o rg a n a s in d i
k a t a , p o d u t j e c a j e m r a z n i h p l a t f o r m i . I z i s t i h r a z 'o g a v o e
n a je d is k u s ija o o d g o v o rn o s ti fra k c ija z a ra d . P o s to ja la
je n a m je ra d a o n e b u d u o d g o v o rn e o rg a n im a p ri k o jim a

474) CPAIML, t. 95, op. 1, ed. hr. 25. L. 1, 38. 43.


475) Imalo je to za svrhu da se prije kongresa sindikata i X
kongresa RKP (b) oslabi utjecaj pristaa raznih platformi na
rad tog organa.
47) Ne moe se osporiti da je Biro odbijajui prijedlog Po-
litbiroa CK bio rukovoen i principijelnim razlozima. Prodi
skutiravi odluku Politbiroa CK RKP, Biro frakcije VCSPS. ..
smatra za dunost da stavi do znanja Politbirou da e sprovo-
denje ove odluke u ivot bez sumnje dovesti do politikih i
organizacionih komplikacija u sindikalnom pokretu. Ukoliko
u Politbirou vlada miljenje da je sadanji sastav Prezidijuma
VCSPS nesposoban za rad, Biro frakcije smatra za neophodno
da se u cilju pronalaenja izlaza iz stvorene stuacije ubrza sazi
vanje IV sveruskog kongresa sindikata, odredivi kao termin
kraj maja. Spor je voen i oko referenata za IV kongres sin
dikata. Kako Politbiro nije odustao od zahtjeva da se mijenja
ju referenti, Biro frakcije predlae da se spor prenese na sjed
nicu CK s tim da tamo uestvuju i njegovi lanovi. (CPAIML,
f. 95, op. 1, ed. hr. 25, L. 71,94).

255
djeluju i to po vertikalnoj liniji. Time bi oslabio utjecaj
Partije na rad tih organa.
Analiza rada CK RKP. njegova Politbiroa i drugih
organa, koja je u obliku godinjih izvjetaja bila uvijek
dostupna javnosti, pokazuje da je Partija u ovom periodu
drala vlast u svojim rukama. Takav se zakljuak moe iz
vui kako iz intenziteta rada partijskih organa tako i iz
problematike koja je rjeavana.477) Mada su sovjeti i nji
hovi organi bili relativno aktivni, i za njih se moe kazati
da su bili nesamostalni- Stjecanjem okolnosti da je Lenjin
bio predsjednik SNK i STO i vodea linost u Partiji imala
je utjecaja na znatnu samostalnost u radu SNK. Meutim,
i tu samo dotle dok taj organ provodi odluke Politbiroa.
Kad god su se tu javile dileme i neodlunost, bez obzira
na uzroke, predmet je prenoen na CK. a nikad na VCIK.
kao organu komu bi SNK morao biti odgovoran za svoj rad.
Sistem transmisija u svom pozitivnom pogledu nije u
veem dijelu ovog perioda doao do izraaja i zbog zastoja
u kontinuitetu rada nekih institucija sovjetskog politikog
sistema. Tu mislimo na slabljenje rada sovjeta deputata,
naroito na selu. zatim nekih oblika neposredne demokra
cije. Sindikati su bili u svom radu optereeni borbom raz
nih platformi, a nije uvijek bila jasno odreena ni njihova
uloga. Period do graanskog rata i krajem 1920. godine i
dalje karakterie intenzivniji utjecaj Partije na drutvo
preko Sovjeta, sindikata i dr.*130
Samo izmeu X i XI kongresa CK i Politbira imali su
130 sjednica na kojima su pretresali 2L249 pitanja. Orgbiro i
Sekretarijat su se jo ee Oni su u istom periodu
imali 161 sjednicu i 5.023 pitanja o kojima su raspravljali. Sli
jedeih godina zad je bio jo intenzivniji. (Vidi: Protokolj X L ..
str. 664 i Izvestija CK RKP (b h No 4, 1923. godine). CK je na
roito mnogo raspravljao o privrednim pitanjima. (Vidi: Latin
ski j sboraik XXXVL str. 340,353.443).
3. S R A S T A N J E DRAVNOG I P A R T IJS K O G APARATA

U n e p o s re d n o j v e z i s a s tis te m o m tra n s m is ija ja v lja


s e o d n o s p a r tijs k ih i d r a v n ih o rg a n a . K a k o d o la z i d o te n
d e n c ije n jih o v a s p a ja n ja , ta k o s is te m tra n s m is ija p o k a z u je
i s v o ju n e g a tiv n u s tr a n u . D o o v e p o ja v e d o la z i i zb o g
to g a to je u o s tv a r iv a n ju s v o je ru k o v o d e e u lo g e P a r tija
p rin u e n a d a d je lu je n a ro ito p re k o d r a v e . S v ije t je d a n a s
s u o e n s ja a n je m u lo g e d r a v e i p o liti k ih p a r tija . U s o
c ija lis ti k im p o liti k im s is te m im a p a r tija ra d n i k e k la s e ,
k a o je d in a v o d e a p o liti k a s n a g a , p o s ta je p o s v o m m je s tu
i s n a z i u tje c a ja jo z n a a jn ija .
U p ra v u s u o n i te o re ti a ri k o ji tv rd e d a ta j o d n o s p a r
tija d r a v a , n a ro ito u p re la z n o m p e rio d u n ije u d o v o lj
n o j m j e r i n a u n o r a z m a t r a n .478) Z b o g t o g a s e jo u v i j e k u
s o c ija lis ti k o j m is li o v o m p ita n ju ra z li ito p rila z i. T a k o e r
i p r a k s a j e s u o e n a s a z n a t n o r a z 'i i t i m r j e e n j i m a . P o t r e b -

478) S. Vraar smatra da je nedostatak teorije drave u


tome to nije razvila postavke o povezanosti drave kao osnov
ne politike organizacije s partijama kao posebnim organizaci
jama. Jedna od dilema, po njemu, jeste i pitanje da li ovi feno
meni zajedno sainjavaju jedan politiki mehanizam. Otvoreno
je pitanje pod kojim uslovima se ostvaruje jedinstvo i da li
njihovo razdvajanje u politikoj djelatnosti prua prednost, iii.
pak izaziva smetnje u voenju politike? (Vidi: S. Vraar: Marks
i savremenost. str. 216). Odvajanja u programskom smislu po
naem miljenju ne moe biti. U tom pogledu mora postojati
jedinstvo, jer je drutveni proces cjelovit. U tom jedinstvu,
meutim, postoje razlike u nainu rada. metodama pa i samim
funkcijama. Mada je i partija i drava instrument, afirmativno
govorei, sredstvo pomou kojeg radnika klasa ostvaruje svoju
historijsku ulogu, ipak poloaj tih subjekata prema klasi nije
identian. Otuda i nastaju specifinosti koje je potrebno uoiti.
Tekoe i ak velike deformacije nastajale su u prolosti, pa
i danas, ba zbog toga to se to nije uvijek inilo.

257
no je naglasiti da te razlike nisu uvijek odraz drukijih
uvjeta rada i nivoa razvitka.
Poloaj i drutvena uloga partije najoitija je ako se
analizira njen odnos prema javnoj vlasti. Taj odnos je od
leen zahtjevom da pratija vri kontrolu nad aparatom
javne vlasti. Onog asa kad se ispolji u odreenoj mjeri
tendencija spajanja aparata partije i drave, partija gubi
mogunost ostvarivanja svoje sutinske funkcije. Takva
pojava je tim prije mogua kad se zna da drava, a naroito
u fazi svog jaanja.479) ispoljava jaku tendenciju monopo
lizacije cjelokupnog drutvenog procesa odluivanja. Uko
liko partija jo pri stvaranju institucija jednog politikog
sistema nije toga svjesna, njoj e biti otean napor za kon
trolom takve vlasti. Sama injenica da je partija radnike
klase sad postavljena u poloaj da usmjerava rad javne
vlasti koju je i sama stvarala, ne ublaava tekoe, ve na
izvjestan nain oteava njenu zadau.
Otuda je od interesa bar usputno zadravanje na odnosu
partijskih i dravnih organa u prvih nekoliko godina raz
479) Naime, uslijed otrine klasnih konflikata, i ope drutve
ne nerazvijenosti veine zemalja koje grade socijalizam, drava
u toku i neposredno poslije preuzimanja politike vlasti od
strane radnike klase ima dominantno mjesto u drutvu. To je
van spora. Problem se postavlja tek onda kad se promijene
okolnosti koje su uvjetovale takav njen poloaj. Vitalnost i
drutvena zrelost partije i njena rukovodeeg tijela ne sastoji
se u tome da samo prihvati ovo stanovite, ve da procijeni -tre
nutak kad takvo stanje postaje konica razvoja i izvor novih
protivurjenosti. Jednako tako treba imati na umu da tzv. pe
riod revolucionarnog etatizma ili administrativnog socijalizma
nije neminovna, zakonita faza koju moraju prei svi politiki
sistemi socijaliana. Radnika se klasa preuzimanjem vlasti u
razvijenom drutvu moe sluiti i demokratskijim formama i
sredstvima pri njegovu usmjeravanju i ostvarivanju svoje hi
storijske uloge.

25 8
voja sovjetskoga politikog sistema. Odmah elimo naglasiti
da je ovaj period po svojim specifinostima (tu prije svega
mislimo na graanski rat i stranu intervenciju) u odnosu
na zemlje koje sad grade socijalizam tako karakteristian
da je teko mogue donositi neke definitivne ocjene. To
tim prije to je taj period (1917-1921) i vremenski prekra-
tak za ispoljavanje odgovarajuih tendencija.
Cjelokupno Lenjinovo uenje o dravi, naroito soci
jalistikoj, upuuje nas na zakljuak da je on osjeao opas
nosti koje mogu nastati otuda to drava uvijek pokazuje
tendenciju da se nametne drutvu. Realistiki ocjenjujui
ulogu drave i odnos prema njoj. on istie: -Naa sadanja
drava je takva ds je sveopte organizovan proletarijat du
an da sebe zatiuje, a mi smo duni da te radnike orga
nizacije (odnosi se na sindikat, n. p.) iskoristimo za zatitu
radnika od njihove drave i za zatitu nae drave pomoj
radnika.43*) Time je odnos sindikata i dravnih organa,
sindikata i radnike kase sasvim jasno definiran.
O odnosima izmeu partijskih i dravnih organa Lenjin
je pisao u nekoliko rasprava. On esto naglaava da je u
tim odnosima dolo do prenaglaenog utjecaja partijskih
organa.4*1) Smatrao je pogrenim to se odgovornost za rad*48
***) V. I. Lejnin: Diskusija o ulozi i mjestu sindikata. Iz.
dela. knj. 14. str. 156.
48) U nas se formirao-, pie on- nepravilan odnos izme
u partije i sovjetskih ustanova. .. - Za svaku malu stvar ide
se u Politbiro. Formalno je veoma teko izii iz ovakve situa
cije zato to u nas rukovodi jedina vladajua partija i ne moe
se zabraniti lanu partije da se ali. Lenjin istie da je on lino
odravao vezu SNK i Politbiroa. On se zalae za oslobaanje
partijskih organa od ulaenja u sve probleme. Narkomi treba
da snose odgovornost za svoj rad i da se ne ide prvo u Sovnar
kom. a zatim u Politbiro.- Smatrao je nunim da se povea uloga
SNK.- (V. I. Lenin: So.. t. 33. str. 274, 275).

259
ne jaa u pojedinim dravnim organima. Do toga je dolo
i uslijed gomilanja funkcija u malog broja ljudi.
Lenjin je stao na stanovite da je spajanje partijskih
i dravnih organa logina pojava. Mada smo svi znali,
istie on na X kongresu, da kao partija koja upravlja ni
smo drukije mogli a da ne stapamo s partijskim 'vrhovi
ma' sovjetske 'vrhove' oni su kod nas srasli i takvi e
ostati, ali je partija u toj diskusiji (odnosi se na diskusiju
o sindikatima, n. p.) dobila izvesnu lekciju s kojoj je neo
phodno raunati. Za jedne platforme g'.asali su veinom
'vrhovi' partije.484)
Moda je odluka o spajanju CKK i Radniko seljake
inspekcije483) najizrazitiji primjer spajanja dravnog i par
tijskog aparata. Zamiljeno je da se CKK povea od 75-100
novih lanova, dok bi RSI imala 300-400 slubenika. Lenjin
je prijedlog o ovom spajanju objanjavao najvie slabim
radom i niskim autoritetom RSI. Radniko-seljaka in-
spekija. naglaava on. postoji vie kao elja, ona nije
mogla poeti da radi zbog toga to su najbolji radnici bili
uzeti na front i zbog toga to kulturni nivo seljakih masa
nije mogao istai radnike u znatnom broju.484) Po Lenji-
novoj ocjeni slino stoje i narodni komesarijati. Sto se tie
rada i ugleda RSI stanje e se bitno popraviti ukoliko doe
do spajanja ovih organa. Lenjin se nadao da e Narodni ko-*43

48i) V. I. Lenjin: D e s e ti..., str. 228.


4S3) Radniko-seljaka inspekcija formirana je februara
1920. ujedinjavanjem organa radnike kontrole s Narodnim
komesarijatom dravne kontrole. RSI je vrila kontrolu nad iz
vravanjem odluka, poduzimala mjere protiv biroktratizma i
samovolje. RSI je imala svoj narodni komesarijat.
4M) V. I. Lenjin: Na spoljni i unutranji poloaj. Iz. dela,
knj. 14. str. 110.

260
m e s a rija t R S I u tje c a ti n a p o b o lj a n je d r a v n o g a p a ra ta u
c j e l i n i . 4 8 5 *)
P ri s p a ja n ju d r a v n ih i p a rtijs k ih o rg a n a , o d n o sn o p ri
o rg a n iz a c iji ta k v o g n a in a ra d a d a se o n i in te g rira ju i b e z
io r m a ln o g s r a s ta n ja , o b i n o s e p o s ta v lja p ita n je : d a li s e
tim e p o d r a v lju ju p a r tijs k i o r g a n i ili s e o v i k o m u n iz ir a ju ?
U s lu a ju s p a ja n ja C K K i R S I v i e s e r a d i o p rv o j v a r ija n
ti. T o je is p o lje n o i u s ta n o v i tu d a n a r o d n i k o m e s a r R S I
ru k o v o d i . . . i s v im la n o v im a C e n tra ln e k o n tro le k o m i
s i j e k o j i e m u b i t i o t k o m a n d o v a n i n a r a s p o l a g a n j e . 488)
L e n jin je . m e u tim , s m a tra o d a n e m a n i ta n e d o p u te
n o u s p a ja n ju p a r tijs k ih i s o v je ts k ih u s ta n o v a . N a g la a v a o
je d a s u is k u s tv a p o s tig n u ta u o d re iv a n ju lin ije v a n js k e
p o '. i t i k e p o z i t i v n a . 4 8 7 ) I p a k , p r i m i j e t i l i b i s m o d a j e k o o r d i
n a c ija i s a ra d n ja o d g o v a ra ju ih d r a v n ih i p a rtijs k ih o r
g a n a n e to d ru g o . P o s e b n o je n e p rih v a tljiv o s p a ja n je k o n
tro ln ih o rg a n a p ri ije m n a in u ra d a , p o m e to d a m a i o k v iru
d je lo v a n ja m o ra ju p o s to ja ti ra z lik e .
C e n tra ln a k o n tro ln a k o m is ija je p ri s v o m fo rm ira n ju
d o b ila iz u z e tn o v e lik i z n a a j. O n a je b ila o d g o v o rn a s a m o
K o n g re s u a im a la je o v la te n ja d a v r i e fik a s n u k o n tro lu
n a d ra d o m s v ih p a r tijs k ih tije la . M a ja 1 9 2 2 . g o d in e L e n jin
is ti e d a je C K K iz g ra e n a ta k o d a n je n i la n o v i n e m o g u
im a ti n i n a jm a n ju fu n k c iju n i u k o je m n a ro d n o m k o m e
s a rija tu , n i u k o je m s p e c ija ln o m n a d le tv u . n iti u k o je m

495) Radniko-seljaka inspekcija je dobila zadatak da vri


kontrolu nad radom cijelog dravnog aparata i to bez izuzet
ka: i mesne, i centralne, i trgovake, i isto inovnike, i kol
ske, i arhivske, i pozorine itd. (Vidi: V. I. Lenjin: Bolje ma
nje, a bolje, Iz. dela, knj. 14. str. 609).
4W) V. I. Lenjin: Kako da organizujemo Radniko-seljaku
inspekciju, Iz. dela, knj. 14, str. 598.
4M) Vidi: V. I. Lenjin: o. c., str. 609.

261
organu sovjetske vlasti.*8) Sasvim su shvatljivi razlozi
zbog ega se to nag.aava. Njenim spajanjem s organom
dravne kontrole ta njena funkcija ne moe uspjeno i na
adekvatan nain biti ostvarena.
Izvlaenjem partijske kontrole izvan Partije i cijelog
sistema sovjeta, stvaranje posebnih polupartijskih i polu-
dravnih organa palo ie u vrijeme kad su postojali bolji
uvjeti za demokratizaciju drutvenog ivota i kad se moglo
('ekivati postepeno mijenjanje metoda partijskog rada i
njenog angairanja u vlasti.
U vrijeme uspostavljanja takvog sistema kontrole do
lo je do kritike. Naroito se insistiralo na podreivanju
dravnih organa kontrole sovjetima na odgovarajuem ni
vou. Njihovo izdvajanje iz sistema sovjeta, pa i partijskih
organa uinilo ju je da je nadreena, a ne podreena ovi
ma. Takav odnos je neprihvatljiv, jer sovjeti su osnovna i
sveobuhvatna forma diktature proletarijata. Neki autori
ocjenjuju takav' odnos prema organima kontro'e kao fak
tino ukidanje sovjeta. Protiv' toga je ustala Moskovska
gubemijska konferencija REP (b) kao i II sveruski kon
gres ispolkoma. traei da organi kontrole moraju biti od
govorni sovjetima. Sopranov je u dva navrata isticao misao
da je -svakako najbolja kontrola nad svim organima so
vjetske vlasti jest kontrola Partije. Ako je ta kontrola efi
kasna. onda je uspjeh osiguran. Tu kontrolu ne mogu zami
jeniti organi dravne kontrole, naroito ne ako su odvojeni
od ispolkoma-.**)***)
Na srastanje dravnog i partijskog aparata zanatno je
utjecala i injenica da su SNK i MSNK. a manje VCIK. a
**) V. L Lenjin: O -dvostrukom- potinjavanju i zakonito
sti. Iz. dela. knj. 14. str. 526.
Vidi: -Pravda. No 125 i 131. 1919. godine.

262
da i ne govorimo o Kongresu sovjeta, bili i zakonodavna
vlast.490) Usto je CK raspravljao o vrlo mnogim dekretima,
a ve tada se prakticiraju zajednike sjednice CK za lano
vima SNK, to je ve u to .vrijeme izazivalo otpor.491) Zah
tijevalo se razgranienje rada. Sam Lenjin je dao inicijativu
da VIII kongres sovjeta formira komisiju za razgranienje
funkcija centralnih i lokalnih organa.492) Manje je bilo ri
jei o razgranienju rada izmeu partijskih organizacija
i organa vlasti. -Pravda je ljeti 1919. godine objavila
jedno interesantno zapaanje o tom problemu na nivou
partijske elije. Autor istie da je elija oko partije - . . .
ali elija kao organ partije, a ne vlasti, ni u kom sluaju
se neposredno ne m iiea u rad komesara, kolegijuma i
upravnika. elija ne preuzima zadatak rukovoenja poslo
vanjem poduzea ili ustanove. U sektoru proizvodnog rada
rukovodioci ustanova su samostalni.493)
Kad se imaju u vidu i druge pojave na liniji srastanja
dravnog i partijskog aparata, onda je razumljiva pojava
birokratizacije u tim tijelima.494 Kod toga je bitno to da
partija gubei potrebnu distancu tee moe da vri kon-4

4* ) S N K j e i m a o j a k e k a d r o v e . S t j e c a n j e m o k o l n o s t i , k a k o
k a e S v e rd lo v : - S o v je t n a ro d n ih k o m e s a ra je s te n e p o s re d n i o r
g a n v la s ti k a o ta k a v : i z a k o n o d a v n i, i iz v r n i i a d m in is tr a tiv n i.
( .T a . M . S v e r d l o v : I z b r a n n y e s t a t i i r e i , M o s k v a , 1 9 3 9 , s t r . 6 5 ) . U
p la tfo rm i - d e m o k tra ts k o g c e n tra liz m a s to ji d a je n e o p h o d n o
u v e s ti p ra v iln e m e u s o b n e o d n o s e m e u p a rtijs k im i s o v je t
s k im o rg a n iz a c ija m a u c e n tru . A k tiv n o s t V C IK i S o v n a rk o m a
d o s a d a je p o tis k iv a n a ra d o m C K , ta n ije n je g o v a P o litb iro a i
O rg b iro a . T a k v o s ta n je in ilo je te o rg a n e fo rm a ln im a s la b ilo
C K k a o k o le k tiv n i o r g a n . ( - P r a v d a , N o 1 4- 2 2 . I 1 9 2 1 ).
4 # l) V i d i : E . B . G e n k i n a : L e n i n p r e d s e d a t e l ' S o v n a r k o m a i
S T O , M o sk v a, 1960.
4 9 i) - I z v e s t i j a C K R K P ( b ) , N o 3 2 , 1 9 2 1 .
* ) - P r a v d a , N o 1 4 6 , 6 V I I 1 9 1 9 .
***) V i d i p o g l a v l j e o b i r o k r a t i z m u .

263
irolu nad javnom vlau i da, to je jo vanije, osigurava
takav mehanizam kroz koji moe drutvo kao cjelina da
obavlja tu kontrolu. Kod takvog poloaja partijskih organa
gubi se jedno jako. osnovno uporite u demokratizaciji
drutva.

4. ODNOS PARTUE I SINDIKATA

Pored ostalih pitanja, o kojima je bilo rijei, diskusija


0 sindikatima pokrenulo je i raspravu o odnosu Partije i
sindikata. To je. uostalom, tema koja je bila uvijek prisut
na u polemikama izmeu reformistikog i revolucionarnog
krila socijaldemokracije. Pitanje se svodilo na problem o
vanpartijnosti sindikata. Boljevici su stali na stanovite
da sindikati ostaju formalno van partijski, ali da to ne zna
i da komunisti ne treba da u njima razvijaju aktivnost u
duhu komunistikog odgajanja.4**) Sto se tie irine djelo
vanja spor se vodi oko toga da li sindikati treba da vode.
pored ekonomske i politiku borbu. Reformistika struja
bila je za tzv. teoriju ravnotee po kojoj Partija zadrava
politiko, a sindikat ekonomsko rukovodstvo. U uvjetima
diktature proletarijata nema ni govora o ustupcima teori
ji ravnopravnosti.4**) Lenjin je stao na stanovite da nije
dovoljno da se samo ekonomskim oblicima borbe dade
politiko znaanje. ve da je potrebno spremanje sindikata
1 za politike akcije.4**7) Jo je manje prihvatljivo da se Par
***) Vidi: G. Zinovjev: Partija i sojuzy, Izvjestija CK RKP
lb) No 13, 1920.
***) G. Zinovjev: Partija i profesionalnye sojuzy. Pravda-,
No 207, 1919.
* ) Nepotcjenjujui vanost ekonomske borbe Denjin je
smatrao da bez politikih akcija i prava nema osloboenja

204
tija u svom radu izolira samo na sferu politikog. Oba obli
ka borbe trae jedinstvenu akciju. Socijaldemokratija
predstavlja radniku klasu ne samo u njenom odnosu pre
ma datoj grupi kapitalista, nego i u njenom odnosu prema
svim klasama modernog drutva, prema dravi kao organi-
zovanoj politikoj snazi.498) Izbjegavanje politike borbe
u stvari je klanjanje pred spontanou. a ona je bila karak
teristina i za lijeve lidere socijaldemokracije.
Dolaskom na vlast radnike klase poloaj i drutvena
uloga sindikata neosporno se znatno mijenja. S jedne stra
ne, voenje ekonomske borbe poprima kvalitativno novi
vid, to je borba za upravljanje proizvodnjom i raspodje
lom, a s druge strane, politika aktivnost se ispoljava u
kontroli javne vlasti i aktivnom ueu u procesu politi
kog odluivanja. Lenjinov stav najbolje ilustrira ve izni
jeta misao, koja se svodi na potrebu zatite radnika od
svoje drave i nunosti zatite radnike drave pomou
radnikih organizacija.499)
U prvih nekoliko godina sovjetske vlasti stavovi o ulozi
sindikata se polariziraju. Oni koji zastupaju stanovite da
partijski i dravni organi treba da se bave politikom, a da
sindikat upravlja u ekonomici, u stvari, ne samo da nedo
puteno cijepaju ove dvije sfere ve suprotstavljaju sin
dikat dravi.500) Druga struja tezom o podravljenju sindi-*49

radnike klase, niti da je mogue predvidjeti ruenje buroa-


ske drave, koja sama nastoji da zadri aktivnost radnika u
okvirima ekonomskim. (V. I. Lenjin: Na program, Iz. dela.
knj. 3, str. 200).
49) V. I Lenjin: ta da se radi? str. 271.
40) Vidi: V. I. Lenjin: o. c., str. 157.
s00) Meutim- jo na IX kongresu zauzet je u tom pogledu
jasan stav. U Rezoluciji se slijedeim rijeima odreuje odnos
sindikata i drave: Sovjetska drava je najsvestraniji i najsve-

26.i
kata \ivodi metode koje su neprihvatljive takvim organi
zacijama. Oba ova gledita u nedovoljnoj mjeri uoavaju
smisao rukovodee uloge partije radnike klase.
Gledite veine se svodi na to da se diktatura proleta
rijata. a to znai rukovodea uloga radnike klase, ne ostva
ruje preko sindikata, ve preko Partije. -Sindikati stoje,
po svom mestu u sistemu diktature proletarijata, ako se
tako moe izraziti, izmeu Partije i dravne vlasti. . . Dik
taturu moe ostvariti samo ona avangarda koja je apsorbo-
vala u sebi revolucionarnu energiju klase.5*1) Pristae
nekih platformi stali su na stanovite da su sindikati jedan
od bitnih elemenata hegemonije radnike klase.**)
U sistemu transmisija sindikatu pripada posebno mje
sto. Partija pomou njega osigurava utjecaj i odrava kon
takt s klasom kao cjelinom.5*3) Pri tome je Partija ona koja
-neposredno upravlja, ona je rukovodilac. Za sindikate,
po Lenjinovu shvaanju, kao za rezervoar dravne vlasti i
obuhvatniji oblik rodnike organizacije koja u praksi ostvaruje
izgradnju komunizma, angairajui u tome radu sve ire mase
seljatva. S druge strane, sovjetska drava je takva radnika
organizacija koja raspolae svim materijalnim sredstvima pri
nude. Kao proleterska diktatura sovjetska drava je instrument
ekonomskog prevrata. Stoga ne moe da bude ni govora o kon
frontaciji organa sindikata organima sovjetske vlasti. (KPSS
v rezoljucijah . . . str. 490).
MI) V. I. Lenjin: Diskusija o m estu---- str. 152, 153.
*) -Pravda. No 12. 19. I 1921.
* * ) U pomenutoj Rezoluciji stoji: **--- svoj utjecaj na i
roke slojeve radnih ljudi vanpartijaca partija vri preko ko
munistike frakcije i elija u svim drugim radnikim organi
zacijama. prvenstveno sindikatima. Diktatura proletarijata i
izgradnja socijalizma su obedbjedene jedino u onoj mjeri, u ko
joj sindikati, ostajui formalno vanpartijski, postaju komuni
stiki po svojoj sutini i provede politiku Komunistike parti
j e (KPSS v rezuljucijah. . . . str. 491).

266
kolu komunizma, nije specifino i glavno upravljanje ne
go veza izmeu centralne ( a takoe i lokalne, naravno)
'dravne uprave narodne privrede i irokih masa trudbe
nika.54) Uzimajui uee u diskusiji o odnosu Partije i
sindikata Lenjin naglaava da neispravno odreivanje tog
odnosa moe biti kobno za revoluciju.505) Takoer je znaa
jan odnos sindikata prema itavoj masi trudbenika. Naime,
veza s masama preko sindikata nije dovoljna. Lenjin na
glaava potrebu da se usavrava rad vanpartijskih radni
kih i seljakih konferencija, institucija koje su stvorene u
toku revolucije. Ove konferencije imale su i pravo izbora
lanova dravne kontrole.506)
Neposredno poslije perioda koji razmatramo jo uvijek
je, i pored oivljavanja partijskog rada i izvjesne stabiliza
cije sindikata, dominirala rasprava o odnosu Partije i dru
gih organizacija a naroito sindikata.*i

50<) V. I. Lenjin: o. c., str. 205, 206. Tu se Lenjin, u stvari,


poziva na 5. l. Programa RKP (b).
5#s) ...A ko se pristupi sindikatima nepravilno, naglaava
on, to e unititi svojetsku vlast, diktaturu proletarijata. (Ras-
cep izmeu partije d sindikata, pod uslovom da partija nije u
pravu- zaelo bi oborilo sovjetsku vlast u takovoj seljakoj
zemlji kao to je Rusija). (Ibidem, str. 191). Vetina politiara
naglaava Lenjin na drugom mjestu, (i pravilno shvaanje svo
jih zadataka od strane komunista) i jeste u tome da tano pro-
ceni uslove i momenat kada avangarda proletarijata moe da
uspjeno osvoji vlast, kada e pri tome i posle toga moi da
dobije dovoljnu podrku dovojno irokih slojeva radnike klase
i neproleterskih radnih masa, kada e moi da posle toga pod
rava, uvruje, proiruje svoju vladavinu, vaspitavajui, obu
avajui, privlaei sve ire i ire mase trudbenika. (V. I. Le
njin: Djeja b o le st..., str. 437). Lenjin je ocijenio da su razi
laenja o sindikatima, a naroito s Trockim, u stvari, razila
enja o pitajnu metoda odnosa s masom.
") Vidi, ibidem, str. 435.
5. OPASNOST BIROKRATIZACIJE

Birokracija i birokratizam su znaajne karakteristike


suvremenog svijeta. Razliiti su samo uzroci tih pojava,
mada su njegove drutvene karakteristike zajednike. Os
nove birokracije u suvremenim socijalistikim drutvima
nalazimo u njihovoj nerazvijenosti, i jaanju dravne inter
vencije. Birokratizam u redovima partije radnike klase
egzistira na odvojenosti partije i klase.
Rasprave o birokratizmu u sovjetskom drutvu poinju
ve u prvim godinama izgradnje politikog sistema. Time
se bave uglavnom politiari, zbog ega je taj fenomen pre
teno razmatran kao loe administriranje. odugovlaenje
u radu. Meutim, neprihvatljive su ocjene da se nije i tada
uoio birokratizam kao drutveno-politika pojava.
Sovjetsko drutvo kako po svojoj ekonomici tako i po
nepovoljnoj socijalnoj strukturi i niskom kulturnom nivou,
imalo je sve preduvjete za pojavu birokratizma.507) Graan
ski rat nije samo znaio i daljnje ekonomsko slabljenje

50T) Zbog toga to kulturni hivo seljaka i radnike m a


nije odgovarao zadatku, istie Lenjin. i to smo u isto vreme,
gotovo 99 a, navikli na vojno-politike zadatke, kod nas je do
lo do obnavljanja birokratizma (V. I. Lenjin: Na spoljni
str. 108). U najcjelovitijem obliku Lenjin odreuje izvore so
vjetskog birokratizma u nacrtu teza za VIII kongres sovjeta.
Pored ve istaknutog on upozorava na to da je sve najbolje
kadrove uzeo front i vojne ustanove, zatim da je zamro rad u
lokalnim sovjetima i da su faktieski polnomoja perehodU:
ot sovjetov k ispolkomom, ot ispolkomov k prezidiumom. K
tome treba pridodati veliko administriranje. zloupotrebe i si.
Sama aktivnost masa. koja je jedino mogla biti preprekom bi
rokratizmu bila je nerazvijena. Izvore birokratizma treba tra
iti i u nuno angairanom aparatu starog drutva. (CPAIML
f. 2, op. 1, ed hr. 16.428, L, 1, 2).
On je nametnuo takve metode rada koji su nepogodni za
neposrednije uee graana u donoenju poslitikih odlu
ka. Uvjeti graanskog rata pogoduju izvjesnom zatvaranju,
odvajanju od masa, kako dravnih tako i partijskih orga
na.508) Kad je period ratnog komunizma zavren, time
nisu nestali osnovni izvori biroktratizma. Oni su se ak
poveali. Ostala je . . . razdrobljenost. rascepkanost sit
nog proizvoaa, njegova beda. nekulturnost. bespue, ne
pismenost, otsustvo razmene izmeu poljoprivrede i indu
strije, odsustvo veze i uzajamnog uticaja meu njima.509)
Otvorila se samo vea mogunost za upranjavanjc demo
kratskije procedure pri donoenju politikih odluka kao i
poveanju drutvene kontrole. Rezultat takvog stanja i jeste
napor za ocjenu birokratizma kao drutvene opasnosti, to
je imalo odraza i na pokuaj njegova prevazilaenja.510)
Rasprave o birokratizmu u to vrijeme karakterizira, s
jedne strane nastojanje za pronalaenje mogunosti likvi
dacije njegovih ekonomskih korijena i. s druge strane,
usavravanje rada dravnog i partijskog aparata. Bi'.o je i
5M) O tome CK pie u Izvjestiji: Okolnosti graanskog
rata koje iziskuju hitne odluke, ponekad nas primoravaju da
rjeavanje najhitnijih pitanja prenosimo u nadlenost isklju
ivo uzanog sastava viih partijskih elija i komiteta. Ovakva
situacija e neminovno stvoriti izvjesnu opasnost otuenja ru
kovodeih komiteta od irokih slojeva lanova partije. (Izve-
stija CK RKP (b), No 1, 1920.).
M ) V. I. Lenjin: O porezu u naturi, Iz. dela, knj. 14. str. 299.
510) To ne znai da se o birokratizmu ne raspravlja jo u
toku graanskog rata. U Programu RKP (b), koji je donesen
marta 1919. otvoreno se govori o delimdnom oivljavanju bi
rokratizma unutar sovjetskog sistema i predlae niz mjera.
Jo ranije Pravda i Izvjestija objavljuju zapaene napise.
Meutim, poev sa IX kongresom Partije (mart-april 1920), za
tim VIII kongresom sovjeta i X kongresom RKP (b) vri se sve-
obuhvatnija analiza birokratizma.

269
takvih koje nisu imale za cilj prevazilaenje drutvenih
slabosti, ve su imale namjeru da diskreditiraju sovjetske
organe.511*) Protiv ovih tendencija borba je bila oteana i ne
uvijek efikasna. Naime, nije se moglo izbjei da se napa
dom na kritizere ne umanji otrina borbe protiv birokraci
je. Dravna i partijska birokracija naroito vjeto progla
ava kritiku koja je njoj upuena za antisovjetsko raspo
loenje.
a) Sasvim je razumljivo da kritika birokratizma poi
nje analizom rada dravnih organa. Jo na V ili kongresu,
obrazlaui Program, Lenjin naglaava: Sovjetski apara;
je na recima pristupaan svim trudbenicima, a na delu. kao
to svi znamo, on ni izdaleka nije pristupaan svima-. Je
dan od razloga za to je zanemarivanje rada lokalnih organa
u kojima birai mogu najdirektnije uestvovati u kontroli
javne vlasti. Zato je on smatrao da borbu treba zapoeti
u lokalnim sovjetima. Treba se prisjetiti to smo o njima
govorili 1917. (najblii su masama .osiguravaju priliv svjeih
snaga, mase kroz njih uestvuju u uzakonodavnoj i izvrnoj
vlasti itd.)ili)
Jaanje uloge izvrnih organa u sovjetima imat e za
posljedicu porast broja dravnog aparata. SNK je poeo
rad sa nekolike slubenika i ogranienim brojem rukovo

su) Lenjin je stao na ispravno stanovite kada je utvrdio


da birokratizam nije mogue - . . . odmah unititi, zbrisati sa
zemlje. Mogue je jedino laganim- istrajnim radom smanjiti
g a ... lijeiti. Kirurgija je u ovom sluaju apsurd,- nebuloznost -
iV. I. Lenin: So. t. 35, str. 419). S istih pozicija je Zinovjev ocije
nio kritiku birokratizma, koju je vrila Radnika opozicija-.
(Vidi: -Pravda-, No 17, 1921). Lenjin je upozoravao da je potre-
no pri kritici sovjetskih organa voditi rauna i o njihovoj sa-
drini. klasnom karakteru.
5ir) CPAIML, f. 2, op. 1, ed. hr. 16428, L. 3.

270
dilaca. Cjelokupni se rad odvijao u 4 sobe. Tek je u januaru
1918. godine SNK imao 65 slubenika. Ako se imaju u vidu
sve ustanove, onda je ipak broj slubenika brzo rastao.
Prema popisu od augusta 1918. u Moskvi radi 312.000 drav
nih i sovjetskih slubenika. Uza sva nastojanja da se taj
aparat smanji ipak je 1922. godine brojio 243.000.513)
Lenjin nije zazirao toliko od broja koliko od loeg ra
da, nekultumosti tog aparata. On smatra da ispolkomi pc
inerciji ne sazivaju sovjete. Predlae da ih VIII kongres
sovjeta obavee da to obavezno ine najmanje jednom
mjeseno. Ako to ne naprave, pod'.ijeu novom izboru. Za
lagao se za javne sjednice ispolkoma i smatrao je korisnim
da ih se odrava u zavodima. Traio je da lokalna pred
stavnitva glavki i centrov budu ukljueni u opi sistem
sovjeta. Treba teiti k tome da lokalni organi budu ti kroz
koje e centralni organi i ustanove, po pravilu, provodili
svoj rad. Dosljedno tome. trebalo je jaati i aktivnost VCIK.
koji Lenjin naziva radniko-seljakim parlamentom. On se
mora sastajati 1-2 puta mjeseno. Sve te mjere trabalo je
da prihvati VIII kongres, a u toku 2 mjeseca provesti novi
Prezidijum VCIK i SNK.514)
Posebno mjesto u kritici birokratizma zauzima neko
rektan odnos organa javne vlasti prema graanima. Lenjin
je prekoravao sudove to i oni ne poduzimaju intervencije
protiv birokrata i odugovlaenja u radu.515) Zbog neizvre
513) V. I. Lenin: So. t. 33, str. 357.
514) Ibidem,L. 4, 5.
i,s) -Gdje su nam sudske presude zbog toga to radnik ili
seljak, primoran da po etiri ili pet puta dolazi u ustanovu,
dobij a najzad neto formalno ispravno, a u sutini izigrava
nje? Pa vi ste komunisti-, nastavlja Lenjin, -zato ne organi
zirate zamke za ovu gospodu birokrate, a zatim ih ne otpremite
na narodni sud i u zatvor zbog ovakvog odugovlaenja. (V. I.
Lenin: So. t. 32, str. 404, 405).

271
nja zadatka, on je traio da se zatvorom kazne i odgovora?
rukovodioci i da kaznu izdre blagdanom kako ne bi rad
zaostajao.5'-*) Na XI kongresu on daje veoma otru ocjenu
tadanjeg kadrovskog stanja. Treba priznati i ne bojati se
priznati da su odgovorni komunisti u 99 od 100 sluajeva
postavljeni na mesta za koja sad ne valjaju, da ne umeju
da rade svoj posao i da sad treba da ue.-517) Lenjin je bio
odluan u tome da se jednom uinjene greke smjelo priz
naju. Odnos politike partije prema njenim pogrekama,
isticao je on. jedan je od najvanijih i najtanijih krite-
rijuma ozbiljnosti partije i njenog izvravanja na delu
njenih dunosti prema svojoj klasi i prema njenim masa
ma.519)
Jo u januaru 1919. Pravda konstatira da su esti
napisi protiv birokratizma, ali da je on jo ei u praksi.
Komunisti rasporeeni na rad u sovjetske ustanove ne smi
ju dopustiti da ih kao revolucionarne zarobi kancelarov-
tina. Revolucija mora znati put. izlaz. Pogreno je. istie
-Pravda u februaru 1919, bilo dizati radnike iz proizvod
nje povjeravajui im upravljanje. I danas kada s namje
rom da se istrgnu iz birokratizma koji je sputao cijelu so
vjetsku Rusiju, ele da u sve institucije uliju svjee snage
iz proleterske mase, duni smo da kaemo da nije u tome
spas. Stavie. duni smo da kaemo da ovakav korak dovodi
samo do poveanja broja birokrata inovnika... Ovaj put
nas ne vodi cilju, ve nas udaljuje od njega. Mikrobi biro-1

S1*) Njegova sekretarica pie da je Lenjin U takvim slua


jevima bio veoma strog i da je zahtijevao stroge mjere. Uhapsiti
za zvrijeme praznika i pustiti na slobodu radnim danom kako
posao ne bi trpio. (J. A. Fotieva, Kak rabotal V. I. Lenin, Sbor-
nik Vospominanija o V. I. Lenine. t. II, str. 206).
S1T) V. I. Lenjin: Iz. dela, knj. 14, str. 512, 513.
3*) V. I. Lenjin: Deja bolest. . . , str. 443.
kratizma, istie autor, javljaju se kad se smatra da je mo
gue preko predstavnitva vriti svu vlast. Praktian ko
rak u tom pravcu jeste angairanje irokih proleterskih
slojeva u sovjetskom radu bez njihova odvajanja od pro
izvodnje.51)
Birokratizam u javnoj vlasti ima najjai oslonac u
centralnim organima uslijed naglaene centralizacije do
koje dolazi poslije preuzimanja vlasti.520) Kad su formirane
kontrolne komisije da se, pored ostalog bore i protiv biro
kratizma, isticano je da e ona kremaljska imati najvie
pos'a, jer je tamo privilegija, kao izvora birokratizma, naj
vie.521) To ne znai da se o birokratizmu u lokalnim orga
nima nije vodilo rauna. Lokalna birokracija esto je vla
stite interese pokrivala kritikom centra. Lenjin je traio
energinu akciju, intervenciju suda pa i fiziku likvida
ciju.522)
b) Upada u oi da je suvremena socijalistika misao
sklona, vie nego ranije (recimo u periodu koji razmatra
mo), da mimoie pri analizi birokracije u socijalizmu njenu
pojavu u partiji. Ta tendencija u sovjetskom drutvu poi
nje ve u periodu frakcijskih borbi. Opoziciju se osuivalo
zbog pokuaja da prenese borbu protiv birokratizma u
dravnom aparatu na tobonji birokratizam u partiji. Ova-
kva uopena kritika i politika direktnog diskreditiranja
51) N. Meniskij: O raboej socijalistieskoj inspekcii, Prav
da, No 37, 18. II 1919.
sso) Kod nas, uopte uzevi, naglaava Lenjin, stvar stoj:
bolje u mestima koliko ja mogu da vidim nego u centru
a to je i razumljivo, jer se to zlo birokratizma, prirodno, konce-
trie u centru; :u tom pogledu Moskva ne moe da ne bude
gori grad i uopte najgore mesto u republici. (V. I. Lenjin.
O porezu. . . . str. 303).
5iI) Izvjestija CK RKP (b), No 26, 1920, str. 2.
s2i) Vidi, ibidem, str. 303.

273
partijskog aparata objektivno ne mogu da vode niem dru
gom osim emancipaciji dravnog aparata od utjecaja par
tije na njega, odvajanju dravnih organa od partije.-****}
Meutim. Lenjin i njegovi suvremenici su nedvojbeno stali
na stanovitu da je birokratizam zahvatio i partijske orga
ne. Drukije i nije moglo biti.**)**1)
Graanski rat je. kako smo ve istakli, postavljao i
takve zadatke koji su zahtijevali vojne metode rada i u
Partiji. -U datom periodu uze'e su irokog maha naredbe
viih organa partije niim, nametanje odluka partijskim
organima, esto premjetanje komunista s jednog poloaja
na drugi.- S to je to doprinosilo suavanju unutarpartijske
demokracije. -a u nizu sluajeva u partijskim organima
dolazilo je do zamjene kolegijalnosti edinonaalijem.-
Uslijed takvog stanja esto su izbijali konflikti izmeu ni
ih i viih partijskih organa.***)
Pojava birokratizma u Partiji dovodila se u vezi s nje
nim slabljenjem uslijed priliva elemenata koji su u nju
uli iz 'icnih. spekulativnih razloga. Meutim, istiu se i
pojave udaljavajna i odgovornih komunista od obinih la
nova i radnikih masa.*3*) Naroito su interesantna zapaa
nja koja na osnovu albi lanstva iznosi A. Sol'c. lan CKK.
***) Partija i opozicija. Moskva. 1927, str. 56.
* ) -Razumljiva je stvar da se obnovljeni birokratizam u sov
jetskim ustanovama nije mogao a da ne vri zarazan uticaj i u
partijskim organizacijama, jer su rukovodioci partije rukovo
dioci sov jetskog aparata: to je jedno te isto. Prema tome, ako
smo svesni zla starog birokratizma koji je mogao da doe
do izraaja u partijskom aparatu oevidno je i prirodno da
su u partijskim organizacijama utvrene sve odlike ovog zla.-
(V. I. Lenjin: Na spoljni. . . . str. 109).
) L E Ivannenko: o. c , str. 9.
***) Vidi L E. Preobraenskog: O sveruskog partijnoj koo-
ferencii, -Izvestija CK RKP (b)-, No 24, 1920.

274
istiui pozitivne rezultate u prve etiri godine sovjetske
vlasti, on primjeuje da >... neki drugovi vre zloupotrebe,
iezlo je iz njih drugarsko osjeanje, tako da ih niim ne
razlikuje od predstavnika vlasti prolog poretka.*5*-7)
c) Prevazilaenje birokratizma, po Lenjinovim koncep
cijama, treba zasnivati na uklanjajnu njegovih drutveno-
-ekonomskih izvora kao i na poboljanju rada sovjetskog
i partijskog aparata. Vjerovao je da se u skoroj budunosti
moe popraviti rad i izbjei najgrublje pogreke u postup
cima prema graanima. Meutim, likvidiranje izvora biro
kratizma, naroito nizak nivo ku'.ture i materijalne proiz
vodnje, trajat e daleko due. Preduvjet za organizirano
djelovanje jest rad na otkrivanju korijena birokratizma,
kao i uvjerenje da ta borba ne smije znaiti slabljenje apa
rata vlasti.528) Naime, Lenjin u nekoliko navrata upozorava
i na pretjeravanje, preuveliavanje opasnosti od birokra
tizma.529)
Kako se nije moglo neposredno mnogo uiniti, pogotovo
u toku graanskog rata, na otklanjanju ekonomskih izvora
S2J) A. Solc: Krizis partii, Pravda, No 26, 1921. Isti autor
citira pismo koje pie CKK-u jedan lan koji naputa Partiju,
a sa 18 godina je stupio u Crvenu armiju. Ne vjerujem, isti
e on, u ostvarenje komunizma dok postoje privilegije koje se
u posljednje vrijeme zapaaju kod lanova RKP na odgovor
nim dunostima. (Pravda, No 31, 12. II 1921.).
5 ) CPAIML, f. 2, op. 1, ed. hr. 16428, L, 9, 10.
**) Ima teoretiara koji se na ovom upozorenju zadravaju
s ciljem da naglase da Lenjin nije osjetio svu opasnost koja
socijalistikom drutvu prijeti od birokracije i da je time otupio
otricu borbe protiv nje. Meutim, bilo bi ispravnije da se sud
o tome donosi na osnovu njegova cjelovitog pogleda na ovaj
fenomen, naroito na osnovu njegove politike aktivnosti i li
nog .primjera. Ublaavao je ocjenu o birokratizmu, po naem
miljenju, onda kad je osjetio da se pod napadom na birokra
tizam prikriva antisovjetsko djelovanje. Takav napad na biro-

275
birokratizma, to je shvatljivo zbog ega su u prvom planu
politiko-organizacione mjere na usavravanju rada insti
tucija sovjetskoga politikog sistema. Preduvjet je postojao
i zbog toga to se otvoreno govorilo o grekama. -Otvoreno
priznati pogreku-, pisao je maja 1920. Lenjin, -pokazati
njene uzroke, proanalizirati situaciju koja ju je izazvala
paljivo prodiskutovati sredstva za njeno ispravljanje
eto to je obeleje ozbiljne partije, eto to je njeno izvrava
nje svojih dunosti, eto to je vaspitanje i obuavanje klase,
a zatim i mase.-530)
U neposrednoj vezi s borbom protiv birokratizma bile
su istke u Partiji i dravnom aparatu. Stalo se na stanovi
te da - . . . u ocjenjivanju ljudi, u negativnom odnosu pre
ma onima koji su se priljamili. koji su se se zakomesa-
rili'. koji su se birokratizovali'. odlunu ulogu imaju van-
partijske mase. Ona vrlo fino shvaa razliku izmeu po
tenih i odanih i onih koji su odvratni ovjeku koji zarauje
svoj kruh i ivi bez privilegija i povlastica.531) Nastojalo
se postii da se vitalni organi (npr. Radniko-seljaka in
spekcija) zatite od tuih elemenata. Postepeno naputanje
postavljenja i uvoenja naela izbornosti531) trebalo je da
osigura mogunost utjecaja na kadrovsku politiku i od
irih masa.

kratizam mogao je dovesti u pitanje egzistenciju -ve birokrati


zirane sovjetske drave.- Ne moe se a priori osporiti i milje
nje da je ovo gledite moglo omoguiti birokraciji da se tit'
povikom na neprijatelje sovjetske vlasti.
) V. I. Lenjin: D e j a ..., str. 443.
531) V. I. Lenjin: O ienju partije. Iz. dela, knj. 14. str.
386, 387.
***) U cijelom ovom periodu zadrao je djelomino sistem
postavljenja. Izbornost oblasnih organa sovjetske vlasti uvodi
CK tek 30. III 1923. (CPAIML, f. 17. op. 2. ed. hr. 94. L. 12).

27U
Upozoravajui na opasnost birokratizma ve u prvoj
godini sovjetske vlasti, Lenjin je nastojao da se provode
dvije akcije koje se na prvi pogled meusobno iskljuuju
Bio je protiv toga da sovjeti budu neto skamenjeno i neto
to je samo sebi dovoljno. -Utoliko odlunije treba da se
sada zaloimo za nemilosrdno vrstu vlast, diktaturu poje
dinih lica za odreene procese rad a. . . utoliko raznovrsnije
treba da budu forme i naini kontrole odozdo, da bi se pa-
ialisao svaki trag mogunosti izopaavanja sovjetske vlasti,
da bi se neprekidno i neumorno upao korov birokratiz
ma.5**) Razvoj dogaaja e. ipak, pokazati da ova dva pro
cesa s tekoama teku uporedo. Ve naredne godine, pri
raspravi o Programu, konstatira se da je birokratizam u
porastu.534) Naglaavanje prednosti sistema jedinonaalija
u slijedeem periodu jo vie e. mada se to nije oekivalo,
suavati bazu uea graana i proizvoaa u upravljanju.
A boriti se protiv birokratizma do kraja, do potpune po-
bede nad njim mogue je samo kad elo stanovnitvo ue
stvuje u upravljanju.
Prevazilaenju opasnosti od birokratizma i naporu za
otklanjanjem novih protivurjenosti koje ga ponovno raa
ju. Lenjin je vidio o okretanju masama. Povezanost s ma-

***) V. I. Lenjin: N aredni..., str. 219.


5W) U Programu RKP darta je ova ocjena: Vedja samuju
reitelnuju borbu s bjurokratizmom, RKP otstaivaet dlja pol-
nogo preodelenija etogo zla sledujuie mery.
1. Obavezno zaduenje svakog lana sovjeta za obavljanje
odreenih poslova u upravljanju dravom.
2. Sukcesivna promjena ovih poslova s tim da oni poste
peno obuhvate sve sektore upravljanja.
3. Postepeno angadranje cjelokupnog zaposlenog stanovni
tva bez izuzetka .za rad na upravljanju dravom. (KPSS
o rabote sovetov. Sbornik dokumentov, Moskva 1959, str.
23).

277
sama. ivjeti u masi. Poznavati raspoloenje. Znati sve.
Shvatiti masu. Umjeti prii. Pridobiti njeno puno povjere
nje. Da se rukovodioci ne odvoje od rukovoene mase.
avangarda od cjelokupne arm ije rada.*5*5) On se lino ko
ristio svakom mogunou da kontaktira s obinim ljudi
ma. da prati reagiranje.5" ) Izbjegavao je pismeno obraanje
kad god je to lino mogao da napravi. Kao ef drave i
P artije teio je kolektivnom odluivanju. Pa i onda kad je
lino insistirao na nekom rjeenju. elio je da osigura
veinu jo prije nego se prilo glasanju.

Mi smo ve pri razm atrajnu u'oge i mjesta Partije u


sovjetskom politikom sistemu zauzeli odreena stanovita.
Na kraju bismo istakli nekoliko osnovnih zakljuaka.
Prvo. ostvarujui svoju rukovodeu ulogu u sovjetskom
drutvu u periodu 1917-1921. Boljevika partija nije uvijek
usklaivala svoje djelovanje prema ciljevima koje su imale
ostvariti sovjetske politiko-drutvene institucije. Trans
formacija Partije nije bila adekvatna s nastojanjem da se
ubrza proces demokratizacije drutva i njegovih institucija.
To se posebno odnosi na kraj ovog perioda, kad su za takav
razvoj postojali bolji uvjeti.
Drugo, zapoeti proces srastanja dravnog i partijskog
aparata, mada tek djelomino ispoljen kao neprihvatljiv,
umanjio je mogunost ostvarivanja u'oge Partije u dru
tvenom usmjeravanju. Partija i njeni organi gubili su po
trebnu distancu i prema organima javne vlasti, a ona je
***) Leninskij sbornik. XXXVI. str. 389.
"*) Tako je Lenjin od marta 1918. do kraja 1922. (zadnji
istup na sjednici Moskovskog sovjeta) istupio vie od 200 puta
u Moskvi i Fodmoskovlju, ne raunajui redovni rad u SNK.
STO i slinim tijelima. (Vidi: Kabinet i kvartira V. I. Lenina
v Kremle. Moskva 1960. str. 28).

278
nuna ako se eli mobilizirati drutvo u efikasnoj kontroli
nad njom.
Tree, dravna i partijska kontrola (ili partijsko-drav-
na, poslije njenog spajanja) znatno izuzeta iz redovnih iz
bornih institucija pretvara se. mada to po prvotnoj zamisli
i nije trebalo da bude. u samostalan organ koji se i prema
nosiocu vlasti postavlja kao nadreen. Time su ti organi
gubili na svom ugledu.
etvrto, radnika se klasa, uestvujui najmasovnije
u radu sindikata, postepeno udaljavala od upravljanja
proizvodnjom i raspodje'om i samim tim to se uloga sin
dikata u tom pogledu svodila na savjetodavnu, sporedni ju
ulogu.
Peto, analiza birokracije nije se u ovoj fazi ispoljavala
samo na kritici loeg rada aparata, ve se uoavaju i takve
slabosti koje govore o njoj kao drutveno-politikom feno
menu. Stie se dojam da je Lenjinovo zapaanje o birokra
tizmu i njegovo upozorenje na sve opasnosti koje otuda
proizlaze ostalo izuzetno aktuelno i za suvremena socijali
stika drutva. Stavie njegove ocjene izvora birokratizma
imaju i danas svoju praktinu vrijednost, mada se oblici
njegova manifestiranja stalno mijenjaju. Za jugoslavenske
maksiste i napredne drutvene snage u ovo vrijeme znaaj
na je jedna pouka. Ona se sastoji u tome da nije uvijek
ispravno misliti da jedan drutveni fenomen, kao to je u
ovom sluaju birokratizam, samim tim to je izvrena nje
gova radika'na kritika prestao postojati. Time je uinjen
samo jedan, mada znaajan, korak na putu njegove defini
tivne likvidacije. Mnogo je tee i historijski daleko vanije
da se stalno radi na otklanjanju starih (nepravazienih) i
novih (uvijek ne ba lako uoljivih) izvora birokratskih
deformacija.

279
ZAKLJUNA RAZMATRANJA
Mi smo u toku iznoenja odreenih teoretskih koncep
cija i obrade pojedinih institucija sovjetskog politikog si
stema zauzimali stavove i dali tumaenja iz kojih se moe
vidjeti i nae gledanje. Svaka je glava zavrena kraim
rezimeom mada mi tu nismo ili za tim da ponovimo to
je u samom tektsu ve kazano. Ostaje nam da na kraju
izvedemo neke zakljuke i da uinimo nekoliko primjedaba
opeg karaktera.

I
Do pobjede Oktobra i uspostavljanja sovjetskog poli
tikog sistema dolazi pod izuzetno specifinim uvjetima.
Oni su odreeni prije svega drutveno-ekonomskom zaosta
lou Rusije, niskim kulturnim nivoom i nerazvijenou
po'itikih institucija i tradicije. Takvo stanje nalazilo je
izraz i u nepovoljnoj socijalnoj strukturi.
Prvi svjetski rat samo e pogodovati produbljivanju
drutvene protivurjenosti i jo e vie uiniti carski reim
nesposobnim da izvue drutvo iz ope krize. To je bila ne
samo opa nacionalna kriza, koja je zahvatila carsku Ru
siju, ve u isto vrijeme kriza meunarodnih razmjera.
Februarska revolucija kako po svom programu tako jo
vie po praktinoj realizaciji nee u tom pogledu donijeti
vee promjene. Ona je stvorila znatno vee preduvjete za
djelovanje politikih faktora, prije svega Boljevike par
tije, koja bar izvjesno vrijeme legalno djeluje. Razdoblje
od februara do oktobra 1917. godine karakteristino je po

283
postepenom, ali odlunom zaokretu masa u'ijevo. i gublje
nju pozicija buroazije i sitnoburoaskih partija.
Promjene u drutveno-ekonomskoj strukturi do kojih
c-e doi pobjedom Oktobra pokazat e osjetne izraze sla
bljenja materijalne i kadrovske baze drutva, i uvjetovat e
jo vee zaotravanje klasnih i politikih konflikata koji su
pospjeeni stranom vojnom intervencijom i graanskim
ratom. Od naroitog je znaaja za razvoj dogaaja sniava
nje ivotnih uvjeta, naroito gradskog stanovnitva, te
pogoravanje socijalnog sastava proletarijata.
Meutim, pobjeda oktobarske revolucije kolikogod je
bila neoekivana i preuranjena, ne samo po sudu graan
skih ve i vodeih socijaldemokratskih teoretiara, za bolj
evike je bila posljedica drutvenih promjena, a jo vie
revolucionarnog buenja koje je zahvatilo Rusiju u posljed
njim decenij ama.
U znatnoj mjeri revolucija je rezultat stvaralake ana
lize ruskih i meunarodnih prilika koje je izvrio Lenjin u
predoktobarskoj fazi. Ona je bila programska platforma
revolucionarne partije i njen neposredni zadatak. Za takvu
orijentaciju postepeno se opredjeljivao vei dio radnike
klase i znatni slojevi sa sela.
Otra polarizacija do koje je dolo u ruskom radnikom
i socijalistikom pokretu jo ranije, a naroito u prve dvije
godine sovjetske vlasti, bit e u znatnoj mjeri izraz opeg
cijepanja tog pokreta u njegovu reformistiko-oportunisti-
ku i revolucionarnu struju. Sama oko'.nost da se u Rusiji
pitanje revolucije postavilo u svom raelnom ostvarenju i
da je meunarodna reakcija nastojala svim sredstvima da
osujeti takav razvoj dogaaja, zaotrilo je do maksimuma
odnose meu radnikim partijama.

281
Graanski rat i Izv. period -ratnog komunizma na
metnut e kako nove zadatke tako i nepredviene oblike i
metode borbe za ouvanje sovjetske vlasti. Na osnovu sta
nja do jula 1918. godine moe se pretpostaviti da bi se po
larizacija snaga i nivo suradnje raznih politikih grupacija
u drugim uvjetima znatno drukije odvijali.
Otuda je nuno, pri analizi Lenjinove koncepcije partije
posebno njenog utjecaja na stvaranje sovjetskoga poli
tikog sistema, uvaavati ne samo ope specifinosti toga
vremena i ruskog drutva, nego je. ako ne jo i vanije,
potrebno uoiti razliitost uvjeta unutar perioda od 1917.
do 1921. godine. Razdoblje od oktobra 1917. do jula 1918.
(s meu-fazom do januara te godine), predstavlja period
borbe za definitivnu pievagu utjecaja boljevika u masa
ma. i uvrenje, pa i normativno, sistema sovjetske v'.asti.
Period graanskog rata (1918-1920) karakteristian je po
izuzetnim naporima za odbranu sovjetske vlasti i zastoju
u razvoju niza institucija sovjetskog politikog sistema. Tre
a faza, koja poinje krajem 1920. i protee se u 1921. go
dinu, obiljeena je nastajanjem na stvaranju mirnodopskih
uvjeta rada. Najpotpuniji izraz ovaj period ima u prihva
anju NEP-a i u zavravanju jedne etape unutarpartijskih
borbi.

II
Lenjinova koncepcija partije novog tipa izrasta iz
marksistiko boljevike orijentacije, iz borbe protiv refor
mizma u meunarodnom i ruskom radnikom pokretu kao
i iz opih drutvenih uvjeta njenog djelovanja. Stoga ona
i nije samo specifino ruska, jer su i druge partije ustro
jene na istim naelima pokazale u drugim povijesnim i dru
tvenim uvjetima svoju efikasnost.

285
Partija novog tipa ima tri osnovna svojstva: prvo, ona
*e kadrovska partija, koja okuplja profesionalne revolu
cionare; drugo, takva je partija najvii oblik organizacije
radnike klase i tree, u njoj je do maksimuma proveden
princip demokratskog centralizma.
U tako ustrojenoj partiji princip organizacije podignut
je na nivo vodeeg naela. To. meutim, ne znai da je time
ispoljen raskorak izmeu teorije i prakse. Organizacioni fe
nomen bio je samo preduvjet za realizaciju revolucije. A ova
je po svojoj sutini najpotpunije jedinstvo teorije i prakse.
Centralni problem socijalistike misli i prakse jeste
odnos klasa javna vlast i s tim u vezi pitanje hegemonije
proletarijata i rukovodee uloge partije. Iz nepovoljnog
odnosa meu ovim fenomenima raaju se osnovne protivu-
rjenosti prelaznog perioda.
Mi smo suoeni s jednim protivurjenim stanjem. Usli
jed razliitosti nivoa svijesti radnike klase, imamo organi
zacionu odvojenost partije od klase, i u isto vrijeme smo
suoeni s opasnou da se partija udalji od klase. Ovo se
posljednje manifestira i u obliku svoenja klasne svijesti na
partijsku svijest, odnosno pretvaranju socijalne u politiku
levoludju.
Stoga je veoma teko u odreenom sluaju sa sigur
nou ustvrditi kad je odnos klase i partije takav da se
moe govoriti o deformitetu. o opasnostima koje proizlaze
odatle to partija nastoji da zamijeni klasu. Mi smo doli
o uvjerenja da je u lenjinizmu kao teoriji taj odnos u os
novi pravilno postavljen.
Prvo. pod diktaturom proletarijata, bez obzira na nain
kako se ona uspostavlja u emu su ruske prilike bile
specifine, podrazumijeva se vlast proletarijata, dakle, tak
vo stanje u kom e on imati dominantnu ulogu u drutvu.
Drugo, pri odluci o preuzimanju vlasti razpoloenje
radnike klase i utjecaj boljevika na siromane slojeve bio
je osnovni fakat od koga se polazilo. Pobjedom Oktobra
dolo je do uspostavljanja diktature gradskog i seoskog
proletarijata i seoske sirotinje, ime je socijalna baza revo
lucije i sovjetske vlasti postala dosta iroka.
Tree, pobjeda oktobarske revolucije i uspostavljanje
sovjetskog politikog sistema u znatnoj je mjeri rezultat i
pravilno postavljenog problema saveznitva. U tom pogledu
odnos prema seljatvu, kako u pogledu ostvarivanja njego
vih zahtjeva, tako i u prenoenju revolucije na selo. bio je
presudan. Stav prema seljatvu nije pitanje taktike, mada
je u odreenim uvjetima i to neminovno, ve prije svega
jedne pozitivne orijentacije.
Stjecajem niza okolnosti, o kojima je ve bilo rije',
hegemonija proletarijata u Sovjetskoj Rusiji uspostavljena
je u asu kad proletarijat nije bio brojan. Cak se moe go
voriti i o naglaenoj heterogenosti ruske radnike klase.
Meutim, boljevizam je. kako na idejnom, tako i na poli
tikom planu, ve prije Oktobra bio jedini drutveni faktor
koji je po svom programu djelovanja i ciljevima imao toliko
drutvenog utjecaja da se prestavio kao rukovodea snaga.
Ruske i meunarodne prilike, uza sve to e pogodovati
revolucionarnom angairanju, ipak su bile takve da je uspo
stavljanje diktature proletarijata provedeno u okolnostima
koje su do maksimuma ispoljile politiki faktor. U tom bi
se smislu moglo govoriti o jaem naglaavanju politikog
rukovoenja klasom i o zapostavljanju idejnog, kulturnog
aspekta hegemonije. Po naem shvaanju revolucija je, naro
ito u svojoj poetnoj fazi (preuzimanje vlasti), u prvom redu
politiki akt, tj. vrenje kvalitativnih drutvenih promjena
preteno politikim sredstvima. Iako se zadravanjem po

287
litikih sredstava hegemonije mogu javiti snane protuvrje-
nosti. mora se voditi rauna i o drugoj opasnosti, o negaciji
utjecaja koju avangarda klase, politika partija ima u vrenju
vlasti i stvaranju preduvjeta za rea'izadju revolucije. Pre-
feriranje stihijnosti i spontalnosti pod svaku cijenu jeste
druga krajnost koja u otroj klasnoj borbi pokazuje u na
glaenom vidu svoje nedostatke. Boljevici su bili svjesniji
ove druge opasnosti. Meutim, stihijnost i spontalnost ne
moraju iskljuivati svjesnost i organiziranost. Ovi se feno
meni. mada se razliito manifestiraju, ne moraju suprot
stavljati. Razumije se ukoliko ne doe do prenaglaavatija
nekog od tih faktora preko one objektivne granice koja
zahtijeva da neki od njih jae doe do izraaja. Tako, to
se tie svijesti, organizacije i politike intervencije, revo
lucija je ona koja ove stavlja u prvi plan.
Kao posljedica takvog stanja kao i karaktera i naela
lenjinizma bio je i radikalizam u odnosu prema socijalnim
i politikim grupacijama i institucijama koje su se moda u
drugim uvjetima mogle uklopiti u revolucionarne promje
ne. Neosporno je. meutim, da su se te snage (menjevici,
-lijevi- eseri i dr.) postavile tako da je suradnja na pro
gresivnoj osnovi postala s vremenom nemogua.
Sama okolnost da je proletarijat kao klasa u ostvari
vanju svoje vlasti u periodu 1917-1921. bio ogranien, s jed
ne strane objektivnim okolnostima (nerazvijenost drutva i
same radnike klase), a s druge strane subjektivnim slabo
stima koje su dolazile do izraaja u svim institucijama so
vjetskoga politikog sistema (unutarpartijske borbe, zane
marivanje nekih oblika neposredne demokracije, birokra
tizam i s'..) ne moe da bude osnov za tezu da je tada dolo
do diktature Partije, a ne radnike klase. Ipak treba voditi
rauna o tome da partija, samim tim to je partija kla-s*,
kad postane vladajua. ne izraava u svakom sluaju inte
rese proletrijata jer. kako je to Lenjin naglaavao, ostvari
vanje njene uloge zavisi i o tome koliko je svjesna te i
njenice.

III
Unutarpartijska demokracija je u neposrednoj vezi s
principima na kojima je partija ustrojena, a naroito s na
elom demokratskog centralizma. RKP (b) je zasnivala
svoju izgradnju pridravajui se strogo toga naela, s tim
da je u nekim fazama njena razvoja bio donekle prenagla
avam Takva orijentacija uvjetovana je djelomino i sla
bostima samog radnikog pokreta u Rusiji. Borba protiv
oportunizma, anarhizma i frakcionatva mogla se voditi je
dino pod uvjetom stroge odgovornosti lanstva prema cen
tru. Iz prirode takve borbe proizlazi nedovoljna opreznost
prema tendencijama i snagama koje. pod vidom razrau
navanja s tim opasnostima, ele monopolizirati partijski i
vot. a naroito u fazi donoenja politikih odluka.
U suvremenih autora moe se esto naii na ocjenu da
je demokratski centralizam, to se tie stupnja razvoja ko
munistikih partija, vie centralizam nego to je demokrat
ske. I mi smo svjesni tekoa pri spajanju u sutini dvaju
razliitih fenomena, koji se veoma esto mogu meusobno
suprotstaviti, ali koji se. a to je vano naglasiti, takoer no
moraju obostrano iskljuivati. U ovom drugom sluaju radi
se o demokratskom centralizmu.
Pri razmatranju ovog fenomena treba voditi rauna o
injenice da se funkcioniranje svake modeme politike par
tije ,a ne samo komunistike sve vie zasniva na potivanju
naeia demokratskog centralizma. Sam karakter proleter
ske partije novog tipa i njena historijska uloga dat e de
mokratskom centralizmu posebno znaenje. Mada je on u
osnovi princip na kome se zasniva unutarnje ustrojstvo
partije, odnosno rjeava pitanje odnosa njenih niih i viih
organa, treba primijetiti da se on manifestira i u odnosu
manjine i veine. To znai da se tu radi o potdnjenosti ni
ih organa odlukama viih. tj. o obavezi manjine da se pod
vrgava veini. Da bi demokratski centralizam to zaista i bio.
on se mora zasnivati na demokratskoj atmosferi i meu
sobnom potovanju pripadnika jednog pokreta (kao to ie
komunistiki) i to u podjednakoj mjeri u procesu donoe
nja i izvrenja odreenih odluka
Jedino pod tim uvjetima moe se postii da odluka bude
stvarni izraz raspoloenja veine lanstva ili partijskog
organa.
Ako se uvae uvjeti pod kojima je djelovala Boljevi
ka partija, poglavito u periodu ilegalnog rada i graanskog
rata. onda se moe razumjeti injenica da su postojali tek
izvjesni preduvjeti za unutarpartijski ivot. Naelo demo
kratskog centralizma moglo se u ogranienom obimu pro
voditi. U fazi -ratnog komunizma- uvedene su poluvojni-
ke metode u radu organa vlasti, pa donekle i u Partiji.
Bio je ogranian sistem izbornosti.
Uza sve to unutarpartijska demokracija, naroito borba
miljenja, bila je u veem dijelu ovog perioda na tak
vom nivou da se moe ustvrditi da su rijetki trenuci u
historiji kamunistikog radnikog pokreta kad je taj nivo
dostignut. Cak i u fazi otrih frakcijskih borbi krajem ovog
perioda sauvana je potrebna principjelnost i dostojanstvo.
Sloboda miljenja i postojanje unutarpartijskih frak
cija. koje se stalno javljaju u Boljevikoj partiji, i odree
na tolerantnost prema nosiocima oprenih miljenja ne zna
i da je Lenjin bio za pravo frakcijskog istupanja. Deseti
kongres je u tom pogledu bio veoma jasan. Isto tako zabra

290
na frakcija nije uklanjala mogunost preispitivanja stavo
va: za to je trebalo birati poseban trenutak kad Partiji
ne prijete opasnosti s bilo koje strane. Kasniji razvoj doga
aja pokazuje da pomanjkanje uvjeta za stalni dijalog, koji
e Partija podravati i usmjeravati, predstavlja osnovnu
opasnost za napredak socijalistike misli. Tako Partija bra
nei jedinstvo, u stvari postaje sve manje jedinstvena, od
nosno sve manje sposobna da izraava mis'.i i tenje veine,
i to ne samo lanstva nego i klase.
Klasni karakter sovjetskoga politikog sistema bio je
jasno definiran. Cjelokupna normativna djelatnost, poev
od Oktobarskih dekreta pa do Deklaracije i Ustava, nagla
avala je rukovodeu ulogu proleterijata i siromanih selja
kih slojeva. Ogranienja politikih prava za neke politiko-
-socijalne kategorije i nejednako izborno pravo, zatim ras-
putanje Ustavotvorne skuptine, formiranje revolucionar
nih komiteta u gradovima i komiteta seoske sirotinje, do ko
jih je dolo u toku graanskog rata. posljedica su tenje da
se osigura prevladavajui utjecaj radnike klase u sovjet
skom drutvu, odnosno da se suzbije kontrarevolucionamo
djelovanje.
Meutim, u veem dijelu ovog perioda nije stvorena
mogunost da se razvijaju takvi oblici politikog sistema
kroz koje moe doi do jaeg utjecaja graana na rad javne
vlasti. U periodu ratnog komunizma dolo je do zami
ranja rada sovjeta deputata, naputeni su, odnosno organi-
eni, organi neposredne demokracije, a naroito radnike
kontrole. Naputen je sistem kolegijalnosti i uvedeno je-
dinonaalije. Sve vie se vlast pomjerala od sovjeta na nji
hove izvrne organe, a centralizam je uvjetovao njihovo
znatno okretanje prema viim izvrnim organima.
Nama se namee zakljuak da sve ove pojave nisu samo
odraz objektivnih tekoa, od kojih je jedan cijeli niz uvje

291
tovao graanski rat. ve i orijentacija na uspostavljanje
efikasnijeg sistema upravljanja kako u privredi tako i dru
gim drutvenim djelatnostima. Zbog toga i nije dolo do
oivljavanja nekih institucija u periodu koji slijedi poslije
graanskog rata. Cak se dobiva dojam da je tada. prilikom
uvene diskusije o mjestu i ulozi sindikata, jae ispoljena
tendencija za pojaanom dravnom intervencijom. Ulagan
je. meutim, pri kraju ovog perioda i napor za oivljava
nje rada sovjeta i njihovih organa. Naglaena je nunost
poveavanja uea masa u radu tih organa.
Na kraju posljednjeg poglavlja, gdje smo raspravljali
o ulozi i mjestu Partije u politikom sistemu, mi smo iz
vukli nekoliko osnovnih zakljuaka do kojih smo doli u
radu. Ovdje bismo konstatirali da su se ispoljile pojave koje
pokazuju da se Partija nije dovoljno prilagodila novim
uvjetima i da je realno zbivanje pokazalo znake zatvara
nja- prema institucijama koje su mogle u znatnoj mjeri
postati nosioci demokratizacije odluivanja i djelovanja.
Znaci srastanja partijskih i dravnih organa i postav
ljeni sistem transmisija stavlja Partiju u poloaj iz kojeg
joj je oteano djelovanje u smislu stvaranja uvjeta za de
mokratizaciju drutva i kontrolu vlasti. Mada su tetne po
sljedice tog asa bile u drugom planu, jer je tako postavljen
odnos imao i svoju pozitivnu stranu, kasniji e razvoj doga
aja pokazati u punoj mjeri neodrivost takva odnosa.
Institucije sovjetskoga politikog sistema, s obzirom
na uvjete rada i drutveno-ekonomske prilike, koje su odre
ivale okvire njihova djelovanja bile su izloene opasnosti
birokratizadje. Iz razumljivih razloga ta je pojava dola
zila najjae do izraaja u organima javne vlasti. Meutim,
okolnost da su i partijski organi bili zahvaeni tom pojavom
govori u prilog tezi da se fenomen birokratizma nije mani-
testirao samo u loem radu dravnog aparata, u odugovla
enju i si. ve da je on primao izraz ire drutveno-politi-
ke pojave. Opa nerazvijenost (ekonomska i kulturna) uz
niski idejni nivo radnike klase, bit e podloga na kojoj e
izrastati deformiteti i meu snagama koje su nosile revolu
ciju. Drutvene privilegije, mada izraavane u neznatnom
obimu, kako po uestalosti pojave tako i po formi, otvarat
e jedan novi dijalog izmeu vodeih snaga u drutvu (vo
deih u smislu nosioca vlasti) i radnike klase. Taj dija.og
oito ostaje i danas iedan od presudnih dilema daljnjeg
razvoja socijalizma.
Sovjetsko drutvo suoeno s opasnostima koje proizlaze
iz niske materijalne baze i stepena organiziranosti s jedne
strane i predominantnog utjecaja politikog faktora s dru
ge strane, nije u fazi 1917-1921. izgubilo ravnoteu. Cak se
moe rei da nisu dole do izraaja ni manifestacije krize u
obliku koji se ne bi mogao prevazii. Kraj ovog perioda
pokazuje, kako u ekonomskom tako i unutarpartijskom i
votu znake stabilizacije. Meutim, vie je to bio napredak
u stvaranju preuvjeta za poetak ekonomskog buenja nego
to je znailo, kako smo istakli, odluniji kurs ka stvaranju
najpogodnijih politikih oblika i drutvenih odnosa koji bi.
uzev zajedno, doprinijeli jednoj opoj stabilizaciji. Naroito
je razvoj dogaaja na planu unutarpartijskog ivota poka
zivao znake latentnih kriza i razmimoilaenja oko bitnih,
centralnih problema drutvenog razvoja.
Za nas je van spora ocjena da je u razraunavanju s
frakcijama i opozicionim grupa ponestajalo dovoljno smisla
za nuno razluivanje tih pojava od izvjesnih koncepcija
koje su takve grupe mogle zastupati. Tu prije svega misli
mo na nain obrauna s -radnikom opozicijom. Kako smo
istakli, ona je kao jedna unutarpartijska grupacija, po na

293
inu djelovanja i dranju, inila prepreke uvrivanju
partijske discipline. M eutim, neki stavovi u njenoj plat
formi. mada po m nogo emu preuranjeni, predstavljaju
kljuna pitanja u odnosima klasa partija, klasa javna
vlast i si.

Pri zauzimanju ovih stavova mi smo naistu s tim da


nam se mogu uputiti primjedbe koje se zasnivaju na uvje
renju da je objektivna stvarnost bila ona koja je bitno odre
dila kako mjesto i ulogu Partije tako i razvoj i obim djelo
vanja pojedinih institucija sovjetskoga politikog sistema u
prvih nekoliko godina njegova razvoja. Mi smo i sami oito
prihvatili to stanovite. Dodali bismo naroito to da je po
sebno neprihvatljivo da se rekonstrukcija faze 1917-1921.
kako teoretskih koncepcija tako i drutveno-politike prak
se ne moe vriti na nain da se kasniji razvoj dogaaja
uzima kao ovaj ili onaj dokaz ili svjedoanstvo.5*7) Ako ni
zbog ega drugog, a ono zbog toga to su drutveni uvjeti
bitno promijenjeni i to su neke slabosti, nedostaci i defor
macije iz ranije faze. koje su tada bile znatno objektivno
uvjetovane, u kasnijem periodu do maksimuma izraene.
Meutim, sama okolnost da je u kasnijoj, kako teoretskoj
interpretaciji, tako i praktinoj realizaciji, do.o do maksi
malno mogueg deformiteta u uvjetima socijalistikog dru-

-Najsigurnije sredstvo da se diskredituje nova politika


(i ne samo politika) ideja i da joj se nakodi sastoji se u tome
da se ona- u ime obrane, dovede do apsurda. Jer svaka se isti
na, ako je uinimo 'prekomjernom... ako je preteramo. ako ie
proirimo preko granica njene stvarne prknenjivosti, moe
dovesti do apsurda, i ona se ak neizbeno, pod navedenim
uslovima, pretvara u apsurd-. (V. I. Lanjin: Deja bolest----
str. 447, 448).

294
tva,538) u odnosima partija klasa, drava itd. u odnosi
ma ovjek drutvo, graanin javna vlast, ne spreava
nau mogunost i ne smanjuje interes za analizu nekih fe
nomena (demokratski centralizam, sistem transmisija, sras
tanje dravnog i partijskog aparata, birokratizam) koji su
se na odreen nain manifestirali i u najranijoj fazi sovjet
skog politikog sistema. To je potrebno uiniti tim prije to
se zna da postoje i takve interpretacije koje ne prave bitne
razlike izmeu lenjinskog i staljinistikog perioda, ve insi
stiraju na njihovu kontinuitetu.
Stie se dojam na takva gledita imaju mogunost egzi
stencije i zbog toga to se najranija faza sovjetskog dru
tva nedovoljno istrauje i to se, s tim u vezi. ne nastoji
kritiki analizirati pojedine pojave do kojih je tada
dolo,539) A priori se insistira pri analizi svih nedovoljno pri
hvatljivih rjeenja, ako se i oni kao takvi priznaju na nji
hovoj objetkivnoj uvjetovanosti. Ne postoji raspoloenje ili
mogunost da se istaknu i neki nedostaci u teoretskim kon
cepcijama, odnosno u propagiranju drutvenog razvoja i
odnosa. Dobiva se dojam da su Lenjin i njegovi suvremenici
s manje bojazni po neke konane, ove ili one, sudove ulaziii
u otre dijaloge o najsudbonosnijim dilemama socijalistike

3SS) Naime, ako se stoji na stanovite da je i u fazi stalji-


nizma mogue govoriti o socijalistikom drutvu, onda su od
stupanja od marksizma i lenjinizma zaista maksimalno izra
ena. To jo uvijek ne znai da su dovedeni u pitanje pred
uvjeti za prevazilaenje te krize u kasnijem razdoblju.
***) Mi smo naili na znatne tekoe u obradi ove teme zbog
nedovoljne istraenosti ovog perioda. Objavljeni radovi u po
sljednje vrijeme daju neto vie injenine grae, ali su jo
uvijek na planu rasprave o osjetljivim pitanjima manje zapa
eni .tavie, neke suvremene teoretske koncepcije ostaju i
dalje, u izvjesnoj mjeri preprekom za kritinije i samostal
nije analiziranje drutvenih pojava iz najranije faze. Sama

295
revolucije i izgradnje. Tada je. vie nego sada, to se tie
ocjene najranije faze, postojalo vie smisla i odgovornosti
za isticanje pozitivnih i negativnih strana nekog rjeenja
i to kako u procesu donoenja tako i pri analizi rezultata
do kojih se dolo. Nelogino je da su suvremenici bili kri
tiniji prema samim a sebi i svom radu. nego to su to sli
jedee generacije koje s istih pozicija, ali sa znatnom vre
m enskog distancom imaju vee mogunosti da to budu. Ako
mi u tom e nism o neto uinili, onda je utoliko m anje ostva
ren zadatak koji smo sebi postavili.

injenica da se o stavovima i miljenjima nekih partijskih


i dravnih voa i teoretiara, koji su se dijelom ve tada.
a naroito kasnije, nali meu neprijateljima (ako je to mo
gue za sve njih. a i inae tako rei) pie samo s pozicije ana-
temisanja ini ove tekoe jo veim. Na drugoj strani, pa i
kod nekih naih autora, izvadaju se dalekoseni zakljuci i
uopavanja na osnovu nedovoljno izuenih dogaaja ili pojava
interpretacija krontatskog ustanka ili ocjena o unutarpartij-
skoj demokraciji i frakcijama (npr. prikazivanje -Radnike opo
zicije- samo u svjetlu njenog, sa stanovita evolucije drutva
progresivnog znaenja) samo su najizrazitiji primjeri.

296
PE3IOME

I. nonHtBMecKaii opraHHsauHH caBpeMeimoro ooiuecTBa busu -


BaeT vcHiieHHbiH HUTepec, npa Mex, HHTepec HaY*uu>iH. lipa ana
nase 3Toro (peuoMeHa b conaanacraMecKOM oouiecTBe ueHTpam>Hon
AaneMOH asnaerca OTHOmenae rocnoACTBvioiiiBH Knacc-o6utecTBeu-
Haa B.iacn>. lio tomt, xax icnaccoBbie kohcJ).7hktw nponBnaiOTcn
B oopb6e nojraTHMecKHx napraa sa nonaraMecKvio snacrb. moxho
CTABTb o xapaxrepe onpeAenetmoit nojiHTHMecKOH cacTeMbi, hcxoa
Go.ibiueii MacTbio as npaHuana onpeAeneHHH nonoxeuaa naprau b
HeH, a ocooemio BsaHMooTHOuieuaa napraa a rocfAapcTBa. Ta ace
npooneMa no-cvuiecTBv HBnaeTca a b oTHomeHaax napraa a lciacca.
rioaTOMT b peBo.nouaoHHbia nepBOA nepBOH MeTBepTB Hauiero
cToneraa Ha nepBbia nnan BbiABauv.iacb AaneMa-Kasaa napraa hv-
x u a paSoaeMv KJiaccr. BonbuieBBCTCKaa napraa, cosAaHHaa Ha ho-
Bbix npaHiianax. cTana ciiocoohoh a Ha BenaMatunae AeJia b acro-
paa. rioocAa OKTaDpbcKoii peBO.nouaa osHaaana noBopor b oopbe
3a nocTpoeHHe Hosoro ooiuecTBa. Pernatom?*) pojib b 3tom cbirpana
BonbuieBacTcaaa napraa.
Ao nooeAJbi OKTaopa a vcTaHOBnenaa cobctckoh nojiBTHaecKou
cacreMfai Aonuio b acKJUOMHTenbHO cneua<})flMecKHX Yc.iOBaax. O hh
onpeAC-iBJiacb npeatAe Bcero o6uiecTEeiuio-3KOHOMBMecKOu OTCTa-
nocTbio Poccaa, hbskbm KYnbTYPHMM rpoBHeM a Hepa3BaTOcn>io
nonaTaaecKBX TapeatAeHBii a AeMOKparavecxax tpahubh. flepaaa
Maposaa bouHa, TpaxAaHCKaa BOHHa a nepHOA t . Has. .Boeimoro
KOMMVHB3Ma JIBUlb T C anB JIB 3T B O&beKTHBHbie TpYAHOCTH.

298
Ho no6eAa O kth 6 pckom peeoniouHH, KOTopan no mhchhio 6 y-
p*Y a3H bix h BeAYWHX couH an AeMOKpaTHMecKHx TeopeTHKOB 6bina
HeOJKHAAHHOH H npOKACBpeMeHHOH, AJIH 6oJIbllieBHKOB HBJIHaCb
nocjieACTBHeM o6uiecTBeHHbix nepeMeH, a em e 6oiibuie peBoniouH-
OHHoro npo6yjKAeHHH, oxBaTHBiuero bcio P occhio b nocjieAHHe Ae~
CHTHJieTHfl. C APYTOM CTOpOHbl, peBOJUOUHH B SHasHTeJlbHOH Mepe
pe3Y nbTar T aopnecK oro emuinsa pycckhx h MejKAYnapoAbix vcjio-
BHfl, KOTOpblli COBepillHJI B. M. JleHHH B npeAOKTfl6pbCKHH liepHOA-
O m <rraji nporpeiMMHOH njiaTcJiopMOfi peBomouHOHOH napTHH n ee
HenocpeACTBeHHoft saA aneii. 3 a raK vio opHeHTaunto nocTenehHO
BbicTYTiajia BoJibuian nacTb p a 6 o n e ro KJiacca h 3HanHTe:ibHbie cjioh
b AepeBHe.

2- JleHHHCKa KOHnemiHfl napTHH HOBoro THiia BbipocJia H3 m a -


pKCHCTKO-60JIbllieBHCtCKOH OpHCHTaitHH, H3 OOpbObl tipOTHB pe(J)0-
pMH3Ma B MeCAYHapOAHOM H PVCCKOM paOMeM ABHJKeHHH, H3
o 6 uihx couHuibHbix YCJiOBHii e e achctbhh . II o 3 tom y OHa h He 6bi-
na cneuHtJjHMHO pycckoh , Tate x ax h APYTHe napTHH, nocTpoeHHbie
ha Tex ace npHHUHnax, b apythx hctophmcckhx vcjiobhhx BOKaaajiH
CBOIO 3<t)Ct5eKTHBHOCTb.
napTHH Hoitoro THna, paccMaTpHBaeMan kak napTHH KtvpoB-
cKan, Kan bbicuian $ o p M a opranH3anHH p a n o n ero KJiacca, iioctpo -
eHHan h a ocHOBax AeMOKpaTHnecKoro neHTpa:iH3Ma, noAHHna o p ra -
HH3auHOHOHHbin npHHijHn Ha YPOBeHb BeAYmero npHHUHna. 3 to He
03Ha>iaeT, uto ii Heii noAUeHHBanacb po.ib TeopHH.
UeHTpaJibHOrt npo 6 n eM O fi couHAiiHCTHMecKoii MbicjiH h npaKTHKH
HBJiHeTCH OTHOiueHHe K nacc-o6m ecT B eH H aH u n a cT b a b cbhah c Heii
h B onpoe o rereMOHHH n p o jie T a p n a T a h pYKOBOAnmen poiiH napTH H .
H 3 opraH H saitH O H H o ro otacjichhh n a p T H e ot K n a cca n p oH cxoA H T
onacH O CTb pa3A eneH H H napTH H h K n a c c a b chjiy pa 3JIHmhh hx c o ~
C03HAHHH. M bl npHUUIH K TOMY BblBOAY, MTO JleHHH B CBOHX TpYAaX
reopH T H necK H npaBHJibHO o n p eA en H Ji othouichhh M e* A Y K /iaccoM
h na p T H e ii, pa 6 o u H M K JiaccoM h apythmh o6mecTBeHHbiM H ckohmh ,
ra x mto peuieH H e o b.3hthh BJiacTH ocHOBaHO Ha H acrrpoeH H H x n p o -

299
n e T a p n a T a h AepeBeHCKOi'i oeA H O Tbi. Ho A H K T a rv p a n p o n e T a p n a T a
H a v a n a o c v u ie c T a n f lT b C f l b T f l x e . i b i x vc .io b h h x . K O T o p u e BbiABHe.iH
H a n e p B b iii m a j i poJiH T H H ecK H e c p e A C T B i 6opb6bi. X o ta no.THTHMe-
c K a fl rereM O H H H p a B o n e r o K .ia c c a . t . e- A eH Te.ibHO C Tb n a p rH H c no-
3HUHH BnaCTH , O T K pbIB aeT B03M03KHOCTH HOBblX npOTHBOpeMHH. B
t o BpeM H BbiH vacA eH hi o b i.iH CM H T aT bcn c o n a cH O C T b io HeAOOueHBH
B.iHHflHHfl, O K a s b iB a e M o r o a B a n ra p A O M ic n a c c a b p e B o .iio u flO H H b ix
ABH aceHH HX.

5. BHTTpnnapTHiiHafl AeMOKpaTHfl HenocpeACTBeHHO CBflsaHa


c npHmmnaMH, Ha k o t o p i >ix nocrpoeHa napTHfl hoboto m na. 9 r o
ocooeHHO oth o ch tca k AeMOKpaTeMecKOMv ueHTpa-insMv. B pao-
rax coBpe>ieHHbix aBTopoa MacTO m o x h o BCTpeTHTb MnenHe o to m .
MTO AeMOKpaTHVeCKHfl UeHTpaiHSM, KOTA3 peMb HACT O CTeneHH
paABHTHH KOMMTHHCTHMeCKHX napTHH. OO.TbUie UeHTpa.lH3M, MeM
AeMOKpaTHR. Flo HauieMT mhchio , s t o t ripaHiiim OAHOCTopoHHe h He
coBceM nocneAOBaTenbHO ocvmecTB.ifl.iciL B MeHbiueii Mepe noA-
AepxHBa.iacb npa.:THKa ocHOBbiBaTb peuieHHfl onpeAeieHHbUC napTH-
fiHbix opraHOB Ha iuh po k o h KOHcJapoKTamn bst .i siaob .
ripHHHMafl BO BHHMaHHe VC.lOBHfl.B KOTOpbIX Ae>'lCTBOBa.ia Bo-
.ibiueBRCTCKafl napTHfl, ocooeHHO b nepHOA He.iera.ibHOfi p a 5 o m
n TpajK A ancK ou boi'ih u , >io x h o noHflTb, mto cvrnecrBO BaiR .m nib
HABeCTHbie HaMa.lbHbie VCTOBHfl A.lfl paaBHTHfl BHVTpHnapTHiiHOH
2KH3HH. ripHHUHn AeMOKpaTHMeCKOTO UeHTpa.7H5Ma MOT OCVmeCTB-
.iflTbcfl b orpaHHfleHHOM pacM ep e. B nepHOA t . Haa. .BOeHHoro kom -
MVHH3Ma 6bLlR BBeACHbl nO.TVBOeHHbie Mepbl H B p a o o r e IlapTHH.
H, He CMOTpfl Ha s c e s t o , BHVTpHnapTRiiHan a c m o e pr t r a . ocooeHHO
o o p b o a MHeHRii,B t o t nepHOA o b i.ia Ha n a 3jbhahoi'i BbicoTe. A x x e
b nepHOA ocT poH <)>paicuHOHHOii oopbB bi b KOHiie s t o t o n epnoA a
cvuiecTBOBa.iR Heo6xoAHM an npnHURnHa.ibHOCTb n aoctohhctbo .
CBOOOAa MHeHHH n cvmecTBOBaHHe BHvrpHnapTHfiHbix 4)paKUHi'i,
KOTopbie nocTOAHOO noflB.ifl.iHCb b BonbiueBHCTCKOH napTHH, h o rrp e-
Ae.ieHHan TepnHMOCTb n o othouichhio k HOCHTe.iHM onpeMHbix MHe-
HHH He 03HaMa.iH, mto B. H. JleHHH c t o il i s a n p a s o cfcpaKUHOHHoro

300
BblCTfTineHHH. B 3TOM OTHOlueHllH X CbC3A ObJ.l HeABOCMblC.ieH
3 anpem eH H eM (t>paKUHi'i, M ex A Y npoMHM, He OTK.iOHH.iacb bo 3 m o -
jKHOCTb ne p ec M O T p a MHeHHii, h t o n o 3A H ee n p n HacTOHHHHX Ha
MOHO.IHTHOM eAHHCTBe BCe M eHbllie npaKTHKOBaiOCb.
4. K .ia c:o B b n 'i x a p a K T e p coBeTCKoii no.iH Tim ecK O i'i cn cT e> tb i
fibi.i orrpeA e.ieH h c h o . B ch HopMaTHBHan A eflre.ib H o c T b , HaMimafl c
O K T H opbC K oro A eK p eT a h a o A ex .iap a u H H h K o h c t h t v u h h , noA M e-
pK H Bana p v k o b o a h ih v io p o n b n p o .ie T a p H a T a h oeAHeiiuiH X K p ec T b -
h h c k h x c .io eB . Bes Ko.ieoaHHH Sbi.iH npHHHTbi M epw (orpanH HeH HH e
no.iHTH>tecKHX n p a B . HeoAHHaKOBOe b m o o p h o c n p a a o . p o c n v c K K o -
h c t h t v u h o h h o t o coopaH H H h t . a .) A.iH ooecneieH H H p e u ifu o iu e r o
b .i h h h h h p a S o H e r o ltn a c c a b c o b c t c k o m o o iu e cT B e .
B HsyiaeMOM h b m h nepH O A e a o u i .i o a o CTarH aiiH ii H eK O Topwx
vM peatACHHii eoBeTCKOfi nojjHTHHecKOii CHCTeMbi (coB eT bi A envraT O B .
o p r a n u p a o o n e r o k o h t p o .i h h t . a .) M w n p m u .iH k b u b o a ^ t h t o
3TH HB.1CHHH peSV H bTaT He TO.fbKO C>6beKTHBHblX TpVAHOCTeit. CpeAH
KOTOphlX UeJIblX pHA OOVCJiaB.lHBaJICH rpaiK AaHCKOH BOMHOII, HO H
opH eH TaiiH H napTH H n a v craH O B .ieH H e o o .ie e 3(f><f)eKTHBHOii c n c r e M b i
v npaB .ieH H fl oouiecTBeHHbiMH AenaM H . I lo sT O M r >i n o .W H ee He a o -
lU.lO a o OlKHBJleHHH HeKOTOpbIX (JjOpM paSOMCTO V npaB.ieHHfl x o .3 -
HflCTBOM. Mbl npHlUJIH K BblBOAV O TOM, MTO napTH H HC AOCT3TOMHO
n p H c n o c o o H .ia c b k h o b u m v c .i o b h h m . FIph sh ik h cpauiH BaH tiH n a p -
TH>'lHblX H TOCVAapCTBeHHblX O praHOB, CHCTeMa TpaHCMHCCHl'l H H B.ie-
HHe 01OpOKpaTH3aUHH HB.lH.lHCb MaCTHHHO C.ieACTBHe.M HeAOOlieHKH
pO.TH M a ce B KOHTpOJie BJiaCTH. O d u ia H OTCTa.lOCTb (3KOHOMHHeCKaH
h K V jibT vpaaH ) npH h h s k o m h a c h h o m v p o B H e p a o o M e ro K .ia cc a HBH-
TCH OCHOBOli, Ha KOTOpOli BblpaCTVT OOmeCTBeHHbie lipOTHBOpeMHfl.
nPH BCeM TOM, B KOHlie 3TOTO BepHOAd MVBCTBVTOTCH npH3HaKH
CTadHJiH.iaiiHH, ocooeH H O npH npHHHTHH n e p B b ix u ia ro n Ha nvTH
OTK.lOHeHHH X03HllCTBeHH0l'l p a3pV X H .

JleHHHCKOe TeOpHTHMeCKOe HaCieACTBO H 3IIOXa.lbHaH nO.lHTHMe-


CKafl AeflTe-lbHOCTb npHCVTCTBVIOT H B HaiUe BpeMH BO BCe.M CBOe.M
Be.lHHHH. TlOAMepKHBaHHe TOTO H.1H APVTOTO .leHHHCKOTO B3T.lHAa
He t o j i m o , h He cM eeT 6 b iT b , cjieACTBHe H eo o x o A H M o ro v-BaaceHHH.
h o B to i 'i x e M e p e BbipaaceH H e vBepeHHOCTH b t o m . m to jic h h h h -i m
CO BCeMH CBOHMH CVUteCTBeHHblMH KOMIIOHeHTaMH aK T v an eH n A.1H
COBpeMeHHOfl C04Ha.lHCTHMeCK0l'l MbICJIH H npaKTHKH.
6
E cjih Ha>i vAanocb x o t h bi vKasaTb Ha TO,TOTAa Hama pa- 3
OOTa HBHTCfl CKpOMHbIM BK.iaAOM B 03H 3K 0M .ieH H e K3MH C O k THO-
3
peM B CBH H C eTO ITflTHAeCHTH.ieTHeM.

301
BIBLIOGRAFIJA

1. Izvori

1. CentraTrivj partijn.vj arhiv Instituta marlc^irma-ipnjini^ina


pri CK KPSS: f. 2 op. 1, ed. hr. 5221, 16.428, 21518 i 22538;
L 17. op. i, ed. hr. 254. op. 2, ed. hr. 4, op. 11, ed. hr. 330,
84 i 3-26: L 19. op. 1, ed. hr. 1; L 66, op. 1, ed. hr. 1; f. 95,
op. 1, ed. hr. 20, 25 i 26; L 274, op. 1. ed. hr. 15 i 47.
2. Leninskij sbomik, (a naroito t. IH, XX i XXXVI).
3. Devjatyj sezd RKP(b). Stenografieskij otet, -Gospoliti-
zdat, Moskva, 1963.
4. Desjatvj s ezd RKP(b), Stenografieskij otet- -Gospoliti-
zdai, Moskva, 1963.
5. Odinnacatyj s'ezd RKP(b), Stenografieskij otet -Gospo-
litizdat-, Mokva. 1933.
6. KPSS v rezoljucijah i reenijah sjezdov, konferencij i ple-
numov CK. izd. VII. t L Moskva 1954.
7. Partija v period inostrannoj voennoj intervencii i gra-
danskoj vojnv (1918-1920). Dokument? i materijaly. -Gos-
politizdai, Moskva. 1962.
8. KPSS o rabote sovetov. Sbomik dokumentov. -Gosizdat
Moskva, 1959.
9. Pervaja konferencija fabrino-zavodskih komitetov Petro-
grada. Petrograd, 1917.
10. Partija i sojuzv. Sbomik statej i materialov. -Gosizdat-
Peterburg, 1921.
11. Dekretv sovetskoj vlasti, t I- -Gosiadat, Moskva, 1957.
12. Ustav Ruske Socijalistike Federativne Sovjetske Republi
ke. -Arhiv za pravne i drutvene nauke, Beograd, br. 4,
1957.

302
13. Sovety narodnogo hozjajstva i planovye organy v centre i
na mestah (1917-1932). Sbomik dokumentov. Gospoliti-
zdat, Moskva, 1957.
14. Dostienija sovetskoj vlasty za 40 let v cifrah. Moskva.
1957.
15. Rossija v mirovnoj vojne 1914-1918. g. g.. Moskva. 1925.
16. Istorija kommunistieskoj partii Sovetskog Sojuza, Moskva.
1960.
16a. Istorija velikoj oktjabr'skoj socijalisti ekoj revoljuciji.
Moskva, 1962.
17. Narodnoe hozjajstvo u 1958 godu, Moskva, 1959.
18. Istorija narodnogo hozjajstva SSSR, Moskva. 1960.
19. Norodnoe hozjajstvo SSSR v 1960 godu, Moskva- 1961.
20. Itogi desjatiljetija sovetskoj vlasti v cifrah (1917-1927).
Moskva, 1927. god.
21. Narodnoe hozjajstvo SSSR v 1961 godu. Moskva. 1962.
22. Materiali po statistike linogo sostava RKP (b), Moskva 1921.
23. Pervaja sovetskaja konstitucija. Sbomik radova. Moskva.
1938.
24. Istorija sovetskoj konstitucii (1917-1956). Gosjurizdat.
Moskva, 1957.
Pored ovih izvora koritena je i slijedea periodika:
25. asopisi: -Vlast soveta (1917, 1918, 1919. i 1920. godina):
-Izvestija CK RKP(b) (1919, 1920, 1921, 1922. i 1923. go
dina); Kommunist (1921); Proleterska]a revoljucia (1922.
i 1923. godina); -Krasnaja letopis (1924); -Bol'evik (1924):
-Borba klassov (1934); -Bednota (1918); -Revoljucionar-
nyj socijalizam (1919); -Izvestija VSNH (1921) i Izvestija
VCIK (1918. i 1920).
Pored toga koriteni su slijedei asopisi:
-Voprosy istorii KPSS, Voprosy filozofii, Vopros.v isto-
rii, Sovetskoe gosudarstvo i pravo..
26. Novine: -Pravda (1917. 1918, 1919, 1920. i 1921. godina):
-Izvestija CK RKP(b) (1920. i 1921); -Raboij kontrol
(1918); -Novvj put (1917); -Raboij put (1917).

303
2. Literatura

1. Andreev L.. K novvm zadaam professional'nvh sojuzov.


Moskva, 1921.
Adler M, Die Staatsauffassung des Marksizmus, Wien, 1922.
p p

Antokin D.. Kratkij oerk professional'nogo dvienija v


Rossii. Moskva. 1928.
4. Bauer O.. Bolschevvismus oder Sodaldemokratie, Wien.
1920.
5. Bemstein E.. Pretpostave socijalizma i zadaci socijalne
demokracije. Zbornik Marksizam i revizionizam, -Napri
jed-, Zagreb, 1938.
6. Bucharin N., Das Program der Kommunistien (Bolshewik ).
Berlin, 1919.
7. Buharin N.- Preobraenski E_, Poetnica komunizma. Izda
nje SV jugoslavenskih sekcija RKPfb), Moskva, 1920.
8. Beriketov G. G_ Deatel'nost" V. I. Lenina po povyeniju
rukovodjaei roli kommunisti ekoj partii pri perehode k
novoj ekanomieskoj politike (1921 g. mart 1922. g.).
Moskva. 1938.
9. Daji P.. -Neki osnovni problemi razvitka sindikalnog po
kreta u prvim godinama sovjetske vlasti (1917-1921). Beo
grad, 1964.
10. eraevovskij Ju. M., -Borba V. I. Lenina protiv kausko-
anskoj revizii mark. uenia o poL revoljucii i diktaturi
proletarijata, Leningrad, 1961.
11. Dedov. BorTia KP za ukreplenie sovetov (1917-1920). Mos
kva, 1957.
12. orde\i J.. Socijalizam i demokracija, -Savremena admi
nistracija-. Beograd. 1962.
13. ordevi J.. Ustavno pravo i politiV i sistem Jugoslavije.
Beograd. 1961.
14. ordevi J.- Ogled o birokratiji i birokratizmu, -Kultura-,
Beograd, 1962.
15. Engels F., Uloga sile u historiji, Iz. djela, knj. V, -Napri
jed-, Zagreb, 1963.

304
16. E n g e ls F O a u to r ite tu . Iz . d je la . k n j. IV , N a p rije d , Z a
g re b , 1963.
1 7 . E n g e ls F ., P is m o H e rso n u T riru , D ru g a in te rn a c io n a la .
R ad , B e o g ra d . 1951.
1 8 . E n g e ls F ., A n ti- D iih r in g , N a p r ije d - Z a g r e b , 1 9 6 4 .
1 8 a . E g o r o v a A . G . , P a r t i j a b o l ' e v i k o v v b o r b e z a p r o f s o j u z y
i f a b z a v k o m y v p e r i o d p o d g o t o v k i o k t j a b r 's k o g o v o o r u e n -
n o g o v o ta n i ja , M o s k v a , 1 9 5 9 .
19. F e d o s e v A . S . D e m o k ra ti e s k i c e n tra liz a m le n in s k ij
p rin c ip o rg a n iz a c ii s o v e ts k o g o g o s u d a rs tv e n o g o a p a ra ta .
G o s iz d a t , M o s k v a , 1 9 6 2 .
2 0 . G e n k i n a E . B ., L e n in p re d s e d a te l S o v n a rk o m a i S T O .
M oskva, 1960.
2 1 . G i l i l o v S . S ., R o l V . I. L e n in a v s o z d a n ii s o v e ts k o g o m n o -
g o n a c i o n a l n o g o g o s u d a rs tv a (1 9 1 7 -1 9 2 3 g o d y ), M o s k v a , 19 5 7 .
2 2 . G i l i l o v S. S . , V . I . L e n in o rg a n iz a to r s o v e ts k o g o m n o g o -
n a c io n a rn o g o g o s u d a rs tv a , M o s k v a 1 9 6 0 .
2 3 . G o r o d e c k i j E . N ., R o d e n i e s o v e ts k o g o g o s u d a rs tv a . iz d .
N au k a , M o sk v a, 1965.
24. Gor'kij M.- V. I. Lenin, Moskva, 1955.
25. Ivanenko I. E., Poloenie vnutri kommunistieskoj partii
k naalu perehoda na mimuju rabotu po ustanovleniju na-
rodnogo hozjajstva, Minsk, 1960.
25a. Kabinet i kvartira V. I. Lenina v Kremle, Moskva, 1960.
26. Kautskv K., Terroismum und Kommunismum, Berlin, 1919.
27. Kaucky K., Diktatura proletarijata, Beograd, 1923.
28. Kaucky K., Put k vlasti, Beograd, 1911.
29. Kropotkin P. O., Drava i njena uloga u istoriji. Moskva.
1917.
30. Krianovskij G. M., Desjat'let hozjajstvennogo slroitelstva
SSSR 1917-1927, Moskva- 1928.
31. Krianovskij G. M., O Vladimire Ilie, Sbornik Vospo-
menija o V. I. Lenina, Moskva, 1954.
32. Krupskaja N. K., Lenin i Partija. Moskva, 1963.

305
33. Kommunistikaja partija v bor be za pobedu oktjabr'ja,
Moskva, 1959.
34. Kuzmyn N. F., V. I. Lenin vo glove obomy sovetskoj stra-
ny (1918-1920). Moskva, 1958.
35. Kollontaj A. M.. Vospominanija ob llie, Moskva, 1959.
36. Kamauhov I. M., Razvitie V. I. Leninym marksistiskogo
uenija o proleterskom gosudarstve v posle oktjabrskih
period, Kiev- 1965.
37. Lenin V. I., Soinenija, Izd. III, Moskva - Leningrad, 1931-
-1935.
38. Lenin V. I. Soinenija, Izd. IV, Moskva, 1951-1952.
39. Lenin V. I., Soinenija, Izd. V, Moskva, 1963-1965.
40. Lenjin V. I., Izabrana dela, Kultura, Beograd, 1960.
41. Lenjin V. I.- Izabrana djela, Kultura, 1948.
Posebno navodimo slijedee Lenjinove radove:
42. Lenjin V. I., ta su prijatelji naroda i kako se oni bore
protiv socijaldemokratije, Iz. dela, knj. 1, Beograd, 1960.
43. Lenjin V. I.. Razvitak kapitalizma u Rusiji, Iz. dela. knj. 2,
Beograd, 1960.
14. Lenjin V. I.. ta da se radi? Iz. dela ,knj. 3, Beograd, 1960.
45. Lenjin V. I., Najprei zadaci naeg pokreta. Iz. dela- knj.
3. Beograd. 1960.
46. Lenjin V. I., Na program, Iz. dela, knj. 3, Beograd 1960.
47. Lenjin V. I., Pismo drugu o naim organizacionim zadaci
ma, Iz. dela, knj. 3, Beograd, 1960.
48. Lenjin V. I., Seoskoj sirotinji, Iz. dela, knj. 4, Beograd 1960.
49. Lenjin V. I.. Izvjetaj III kongresu Socijaldemokratske par
tije. Iz. dela. knj. 4- Beograd. 1960.
50. Lenjin V. I., Korak napred dva koraka naad. Iz. dela, knj.
4, Beograd, 1960.
51. Lenjin V. 1.. Pokretake snage i perspektive ruske revo
lucije, Iz. dela, knj. 5, Beograd 1960.
52. Lenjin V. I.- Neka odluuju radnici, Iz dela, knj. 5, Beo
grad, 1960.

106
53. LenjLn V. I., Kritike beleke o nacionalnom pitanju, Iz.
dela, knj. 8, Beograd, 1960.
54. Lenjin V. I., O pravu nacija na samoopredjeljenje, Iz. dela.
knj. 8, Beograd. 1960.
55. Lenjin V. I., O naruavanju jedinstva koje se prikriva v -
kom o jedinstvu, Iz. dela, knj. 8,Beograd, 1960.
56. Lenjin V. I., Reformizam u ruskoj socijaldemokrati, Iz.
dela, knj. 8, Beograd, 1960.
57. Lenjin V. I.. Politike partije u Rusiji , Iz. dela. knj. 3-
Beograd, 1960.
58. Lenjin V. I., Socijalistika revolucija i pravo nacija na sa
moopredjeljenje, Iz. dela, knj. 9, Beograd, 1960.
59. Lenjin V. I., Zadaci proletarijata u naoj revoluciji. Iz.
dela, knj. 10, Beograd, 1960.
60. Lenjin V. I., Sedma (aprilska) sveruska konferencija
RSDRP(b), Iz. dela, knj. 10, Beograd, 1960.
61. Lenjin V. I., Pismo o taktici- Iz. dela, knj. 10, Beograd. 1960.
62. Lenjin V. I., Otvoreno pismo Borisu Suvarinu, Iz. dela
knj, 10, Beograd, 1960.
63. Lenjin V. I., Drava i revolucija, Iz. dela, knj. 11. Beograd.
1960.
64. Lenjin V. I., Da li e boljevici odrati vlast? Iz. dela, knj.
11, Beograd, 1960.
65. Lenjin V. I., Drugi sveruski kongres sovjeta radnikih ;
vojnikih deputata, Iz. dela, knj. 11- Beograd, 1960.
66. Lenjin V. I., O kompromisima, Iz. dela, knj. 11, Beograd.
1960.
67. Lenjin V. I., O ustavnim iluzijama, Iz. dela, knj. 11, Beo
grad, 1960.
68. Lenjin V. I., Proleterska revolucija i renegat Kauski. Iz.
dela, knj. 12, Beograd, 1960.
69. Lenjin V. I., Prvi koncept lanka Neposredni zadaci so
vjetske vlasti, Iz. dela, knj. 12- Beograd, 1960.
70. Lenjin V. I., Naredni zadaci sovjetske vlasti, Iz. dela, knj.
12, Beograd, 1960.

307
71. Lenjin V. I.. Trei sveruski kongres sovjeta radnikih, voj
nikih i seljakih deputata. Iz. dela, knj. 12, Beograd. 1960.
72. Lenjin V. I.. Velika inicijativa, Iz. dela, knj. 13. Beograd
1960.
73. Lenjin V. I.. Prvi kongres Komunistike Intemacionale.
Iz. dela- knj. 13, Beograd, 1960.
74. Lenjin V. I.. Deja bolest leviarstva u komunizmu. Iz.
dela. knj. 13, Beograd, 1960.
75. Lenjin V. I.. Nacrt programa RKP (boljevika). Iz. dela.
knj. 13, Beograd. 1960.
76. Lenjin V. I., Referat o partijskom programu, Iz. dela. knj.
13, Beograd, 1960.
77. Lenjin V. I., Deset; kongres RKP(b), Iz. dela, knj. 13. Beo
grad, 1960.
78. Lenjin V. I.- Govor na Zasjedanju komunistike frakc;je
VCSPS, Iz. dela, knj. 13, Beograd, 1960.
79. Lenjin V. I., Drugi kongres Komunistike Intemacionale.
Iz. dela. knj. 13. Beograd, 1960.
80. Lenjin V. I.. Deveti kongres RKP(b). Iz. dela, knj. 13. Beo
grad, 1960.
81. Lenjin V. I.. Teze i referat o buroaskoj demokrati ii i dik
taturi proletarijata. Iz. dela, knj. 13, Beograd, 1960.
82. Lenjin V. I., Trea internacionala i njeno mesto u isto-
riji- Iz. dela, knj. 13, Beograd, 1960.
83. Lenjin V. I., Ekonomika i politika u epohi diktature pro
letarijata. Iz. dela. knj. 13, Beograd, 1960.
34. Lenjin V. I., Referat o jedinstvu partije i anarho-sindika-
listikom skretanju. Iz. dela, knj. 14, Beograd, 1960.
85. Lenjin V. I.. Bolje manje, a bolje, Iz. dela; knj. 14. Beo
grad. 1960.
86. Lenjin V. I.. Pismo kongresu. Iz. dela, knj. 14, Beograd-

87. Lenjin V. I.. O ienju partije. Iz. dela, knj. 14. Beograd.
1960.
88. Lenjin V. I., Na spoljni i unutranji poloaj, Iz. dela, knj.
14, Beograd, 1960.
89. Lenjin V. I., Jo jedanput o sindikatima, tekuem momen
tu i grekama Trockog i Buharina, Iz. dela. knj. 14 Beo
grad, 1960.
90. Lenjin V. I.- XI kongres RKP (b), Iz. dela, knj. 14, Beo
grad. 1960.
91. Lenjin V. I.. Zadaci omladinskih saveza. Iz. dela. knj. 14.
Beograd, 1960.
92. Lenjin V. I.. VIII sveruski kongres sovjeta. Iz. dela. knj.
14, Beograd, 1960.
93. Lenjin V. I., Govor na plenumu Moskovskog sovjeta 20.
novembra 1922. Iz. dela. knj. 14, Beograd. 1960.
94. Lenjin V. I., Diskusija o mestu i ulozi sindikata i ocena
tekue situacije krajem 1920 i poetkom 1921. Iz. dela, knj.
14, Beograd. 1960.
95. Lenjin V. I.. Trei kongres Komunistike Internacionale,
Iz, dela, knj. 14, Beograd, 1960.
96. Lenjin V. I., Govor na sveruskom savetovanju politiko-
-prosvetnih radnika, Iz. dela, knj. 14, Beograd, 1960.
97. Lenjin V. I., O porezu u naturi, Iz. dela. knj. 14. Beograd.
1960.
98. Lenin V. I., Krizis partii, Soinenija, izd. IV,-1. 32.
99. Lenin V. I., Grozjajaja katastrofa i kak s nej borot'sja.
So., izd. IV. t. 25.
100. Lenin V. I., VIII sezd RKP(b), So., izd. IV, t. 29.
101. Lenin V. I., Novye vremena, starye oibki i v novom vide,
So., izd. IV, t. 33.
102. Lenin V. I., X sverossijaskaja konferencija RKP(b), So..
izd. IV, t. 32.
103. Lefevr A., Lenjinova misao. Kultura, Beograd, 1959.
104. Lvov L. I., Borba V. I. Lenina za povyenie rukovodja-
ej roli kommunistieskoj partii v sovetskom gosudarstve
(1921-1923 g. g.), Moskva, 1961.
105. Lukacs G., Gescichte und Klassenbewusstsein. Berlin, 1923.

3 09
106. Luxemburg R., La Revolution Russe, Pari, 1946.
107. Luxemburg R., Socijalna reforma ili revolucija, Zbornik
Marksizam i revizionizam, -Naprijed, Zagreb, 1958.
108. Lokin I., Studija industrije SSSR, Moskva- 1956.
109. Livica B., Problema zarabotnyh plati, Moskva, 1922.
110. Ljaenko P. I., Lstorija narodnogo hozjajstva SSSR, Mos
kva, 1948.
111. Mane K., Graanski rat u Francuskoj, Iz. dela, t. X., -Kul
tura, Zagreb, 1950.
112. Marx K., Kritika Gotskog programa, Iz. dela, t. II, -Kul
tura, Beograd, 1950.
113. Mane K.. Kritika Hegelove filozofije dravnog prava, -Ve-
selin Maslea, Sarajevo, 1960.
114. Marx K., Prilog Kritici politike ekonomije, Iz. djela, -Kul
tura, Zagreb, 1950,
114a. Marks K. Engels F., Sveta porodica, -Kultura, Beograd,
1959.
114b. Mane K. Engels F., Izabrana djela, I, -Kultura, Za
greb, 1950.
115. Mane-Engels-Lenjin, Izabrana djela, -Naprijed, Zagreb-
1963.
116. Mane K., Njemaka ideologija, Rani radovi, -Kultura, Za
greb. 1953.
117. Marks K. i Engels F., Manifest komunistike partije, Iz.
dela, t. II, -Kultura, Beograd, 1950.
118. Matjugin A., Raboij klass SSSR v godi vostanovlenija na
rodnogo hozjajstva (1921-1925), Moskva, 1962.
119. Marks i suvremenost, dio II, Beograd, 1964.
120. Moyer A. G.- Leninism, New York, 1963.
121: Nikiforov G., Deatelnost V. I. Lenina po sozdaniju i upro-
eniju sovetskogo centralnogo gosudarstvennogo apparata
(okt. 1917-ijul' 1918), Moskva.
122. Orlov V. C., Sozdanie apparata Soveta narodnyh komissa-
rov i ego dejatelnost pod rukovodstvom V. I. Lenina (ok-
tjabr 1917-mart 1918 g. g.), Leningrad, 1965.

310
123. Partija v borbe s trocki zrnom i grupoj demokrat ieskogo
centralizma v godi voennogo komunizma, Kramatorsk,
1935.
124. Partija i oppozicija, -Moskovski raboi, Moskva, 1927.
125. Pai N., Uporedni politiki sistemi, Beograd, 1962.
126. Pai N., Suvremena drava, -Kultura, Beograd, 1960.
127. Program KPSS. -Dokumentacija, br. 2. Izd. Instituta za
izuavanje radnikog pokreta, Beograd, 1962.
128. Program SKJ, -Kultura, Beograd, 1958.
129. Pai N., Teorija politikih sistema, Beograd, 1964.
130. Panfilov V. N., V. I. Lenjin, O klasama i partijama uoi
oktobra, Moskva Lenjingrad, 1927.
131. Petrov V. S. i ejndlin B. V., Marksistiko-lenjinistiko
uenje o socijalistikoj dravi i pravu, Zbornik -etrdeset
godina sovjetskog prava, Sv. I. Beograd, 1960.
131a. Radionov P. A., Lenin - partija - massy, Moskva, 1960.
132. Rubintejn A., K istorii Uerditelnogo sobranija, Moskva
Leningrad, 1931.
133. Silant'ev N. L., Raboij kontror i sovnarhozi. Moskva, 1957.
134. Strumilin S. G., Zarabotnaja plata i proizvoditel'nost truda
v ruskoj promylennosti, Moskva, 1939.
135. Stanovnik J., Uporedni privredni sistemi, Beograd. 1962.
136. Stalin J. V., O zadaah partii, Soinenija. t. V, Moskva, 1947.
137. Stalin J. V., Pitanja Lenjinizma, -Kultura, Zagreb, 1946.
138. Staljin J. V., Anarhizam i socijalizam, Beograd, 1946.
139. Stalin J. V., Voprosi i otveti, So. t. VII, Moskva, 1947.
139a. Sverdlov Ja. M., Izbrannye sta'i rei, Moskva, 1939.
140. Slihter A., Ui kakim ja ego znal- Harkov, 1925.
141. Sehvatov B. M., Deatelnost V. I. Lenina po ukrepleniju i
soverenstvovaniju gosudarstvennogo apparata pri peraho-
de k mirnomu stroitelstvu (1921-1922 gg), Moskva, 1958.
142. Tadi, Lj.. Proletarijat i birokracija, Zbornik Humanizam
i socijalizam, -Naprijed, Zagreb, 1963.

311
143. Tai Lj. i Indji T., Partija proletarijata, Beograd. 1966.
144. Trockij L.. Professional'nye sojuzy i ih del nea rol', Sabor
nik Partija i sojozy, Peterburg, 1921.
145. Trockij L.. Otvet petrogradskim tovariem X sezd. Mos
kva. 1963.
146. Vserossijaskaja perepis lenov RKP 1922 goda. Moskva,
1924.
147. Vospominanija o V. I. Lenine, Sbomik, t II, Moskva, 1957.
148. Vladimirskij M., Sovety, ispolkomy i s'ezdy sovetov, I i II
dio, Moskva, t 1920. i 1921. godine.
149. Vodolackij L., K istorii borby V. I. Lenina za kolektivnost'
partijnogo rukovodstva. Takent, 1962.
150. Vandarvelde E., Le socialisme contra L'etat, Pari. 1918.
151. Vinogradov M. V.. Borba V. I. Lenina za ukreplenie parbi
v ulo vijah stanovlenija i uproenija sovetskoj vlasti, Mos
kva, 1965.
152. Varlamov K. I., Slamihin N. A., Razoblaenie V. I. Leni-
nvm teorii i taktiki -levvh kommunisfcov-. Mysl Moskva,
1964.
153. Vranicki P., Historija marksizma. Naprijed-, Zagreb. 1960.

3. Periodika

1. Buharin N., Partija roboego klassa, Pravda- No 190, Mos


kva, 1921.
2. Buharin N., Novyyj kurs ekonomieskoj politiki, Kommu-
nist-, No 1, Moskva, 1921.
3. Cetkm K.. Cerez diktaturu k demokrati i-, Pravda- No
224, Moskva, 1918.
4. Farberov N., Od drave diktature proletarijata k opena
rodnoj dravi, Sovjety deputatov trudjaihsja-, br. 11*
Moskva, 1961.

312
5. Gimpelson E. G., Iz istorii obrazovanija odnopartijnoj si-
stemy V SSSR, Voprosy istorii, No 11, Moskva, 1965.
6. Kamenjev L., O profsojuzah, -Pravda, No 13, Moskva
1921.
7. Kollontaj A., Para proanaTzirovat, -Pravda, No 18 Mos
kva, 1921.
8. Kuraev V., Sovety i komitety bednoty, Pravda, No 233,
Moskva, 1918.
9. Lukacs G., Metodika razmatranja o organizacionom pita
nju- -Politika misao, br. 3, Zagreb, 1964.
10. Lukacs, G., Lenjin studija o povezanosti njegove misli,
-Politika misao, br. 2, Zagreb, 1965.
11. Luka Dj., O debati izmeu Kine i Sovjetskog Saveza. Od
jek-, br. 2, Sarajevo, 1964.
12. Preobraenskij E., Kak ne nado diskussirovat, -Pravda,
No 14, Moskva, 1921.
13. -Pregled, br. 4, Sarajevo, 1964 (Diskusija o teoriji partije)
14. Radii J., Sovetska shvatanja o evoluciji socijalistike svo
jine, Naa stvarnost br, 6. Beograd, 1963.
15. Slenkov A., K tret'ej godovine Kontatskogo mjatea,
Borevik, Moskva, 1924.
16. Sol'c A., Krizis partii, Pravda, No 26, Moskva, 1921.
17. Simovi V, Naela Ustava Ruske Socijalistike Federativne
Sovjetske Republike od 1918. i poloaj sovjeta. Arhiv za
pravne i drutvene nauke, br. 4, Beograd, 1951.
18. Srni I-, Osnovni principi Deklaracije prava radnog i eks-
ploatisanog naroda od 1918. godine Arhiv za pravne i dru
tvene nauke, br. 4, Beograd, 1957.
19. Stepanov I., Oi raboego kontrolja k raboemu upravleniju,
Pravda, No 74, Moskva, 1918.
20. Tadi Lj., Skice o Lenjinovoj teoriji partije, Nae teme,
br. 1-2, Zagreb, 1964.
21. Trockij L., Proizvodstvennaja demokratija, Pravda, No 5,
Moska, 1921.
22. Trockij L., Cektran, -Pravda, No 8, Moskva, 1921.

313
23. Zinovjev G., Partija i sojuzy, Predgovor, Peterburg, 1921.
24. Zinovjev G., Partija i sojuzy, -Izvestija CK RKP (b), Mos
kva, 1920.
25. Zinovjev G., Partija i profesior.al'nye sojuzy, -Pravda, No
207, Moskva, 1929.
26. Vasilev M., Organizacija mestnoj vlasti, -Vlast sovetov-,
No 12, Moskva, 1919.
27. Zrastov Ja., Raboij kontrol* v buduem, -Pravda No 168,
Moskva, 1918.
S A D R A J
PREDGOVOR ......................... 5
UVODNA RAZMATRANJA . 7

PRVI DIO
I. DRUSTVENO-HISTORIJSKA u v je t o v a n o s t l e -
NJINOVA SHVAANJA O PARTIJI RADNIKE
KLASE I POLITIKOJ ORGANIZACIJI SOVJET
SKOG D R U T V A .................................................................23
1. Drutveno-ekonomske karakteristike carske Rusije . 24
2 . Drutvene promjene u periodu uspostavljanja sov
jetske vlasti (19171921).................................................... 33

DRUGI DIO
LENJINOVA KONCEPCIJA PARTIJE RADNIKE
K L A S E ............................................ 53
II. LENJIN O ODNOSU KLASA PARTIJA . . . 55
1. Koncepcija diktature proletarijata................................. 56
a) Odnos diktature i d em okracije................................. 59
b) Diktatura klase ili partije.............................................. 67
2 . Borba boljevika za jaanje svoga utjecaja na
radniku klasu i druge slojeve drutva . . . . 74
III. PROGRAMSKA OSNOVA I NEKA PITANJA
STURKTURE ........................................................................91
1. Programska o s n o v a ...........................................................93
2 . Neki principi o r g a n iz a c ije .............................................. 97
a) Partija najvii oblik organizacije klase . . . 98
b) Demokratski centralizam ............................................ 101
c) Partija kao avangarda k la s e ......................................106

317
IV. UNUTARPARTIJSKA DEMOKRACIJA . . . 117
1. Ocjena sektatva i oportunizma.......... 119
a) O sektatvu . . . 120
b) O oportunizmu.................................. 132
2. Jedinstvo miljenja i a k c ije ................ 137
a) Tretiranje frakcionatva i opozicije . . . 139
b) Diskusija o sin d ik a tim a ................ 146
1. Platforme i njihov program. . . . 141
2. Platforme i unutarpartijska demokracija . 163
TREI DIO
PARTIJA I POLITIKI SISTEM
V. O KARAKTERU I OSNOVAMA SOVJETSKOG PO
LITIKOG S IS T E M A ..................................................... 179
1. Klasni karakter i osnovna naela sovjetskog poli
tikog sistem a................................................................. 183
a) Osnovna n a e l a .......................................... 184
b) Klasni karakter sovjetske v la s ti............................. 190
2. Sovjeti oblik diktature proletarijata i osnova
cijelog politikog s i s t e m a .........................................210
3. Neki oblici neposredne demokracije............................. 222
a) Neka iskustva uea radnika u upravljanju
p ro iz v o d n jo m ........................................................... 224
b) Neke osnovne dileme u upravljanju privredom 231
VI. MJESTO I ULOGA PARTIJE U POLITIKOM SI
STEMU ............................................................................. 241
1. Rukovodea uloga p a r t i j e ......................................... 243
2. Sistem transmisija u Lenjina . . . . .251
3. Srastanje dravnog i partijskog aparata 257
4. Odnos partije i sindikata........................ 264
5. Opasnost birokratizacije.............................. 268
ZAKLJUNA R A Z M A T R A N JA ......................................... 283
REZJOME ............................................................................. 298
BIBLIOGRAFIJA .302
SADRAJ .317

318
Izdava:
Ma ti ca h r v a t s k a Spi
Za izdavaa: Ante Svilii
Tisak
Slobodna Dalmacija Split