Sie sind auf Seite 1von 20

ANTIKA NASELJA I KOMUNIKACIJE U BIH / ESAD PAALI

ISTRAIVANJA OD 1878-1945. GODINE


- Vijesti o ostacima rimskih naselja, o tragovima cesta i numizmatikim
nalazima posljednih godina turske vlasti javljaju se samo u zvaninim
izvjetajima, u putopisima i u memoarskim zabiljekama (R. von Erco, P.
Bakula, Blau, A. Evans i dr.)
- Poslije okupacije BiH od strane Austro-Ugarske vlasti nastaje period
intenzivnog rada na istraivanju i obradi spomenika
- Strani muzeji su traili spomenike iz prolosti BiH da bi popunili svoje
kolekcije
- Kao npr. Dvorski muzej u Beu i Narodni muzej u Budimpeti
- Mnogi vrijedni spomenici su razneseni na razne strane i na razne naine
- Zbog takve situacije je stvoreno Muzejsko drustvo 1884. g. na inicijativu
uglednih javnih i kulturnih radnika u Sarajevu
- Zadatak drutva je bio prvo da organizuje djelatnosti kako bi sprijeile dalje
raznoenje dragocjenih starina i da otvori muzej
- Kasnije se otvara Zemaljski muzej 1888. g. i izlazi prvi Glasnik 1889. g.
- Prvi arheolozi: Truhelka, Radimski, Fiala i dr. a od 1893. i Patsch
- Posebno istai publikaciju Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der
Hercegovina koja je izlazila u Beu od 1893-1916. g.
- U 13 svezaka, koliko ih je izalo, objavljeni su svi vaniji prilozi u Glasniku
- Druge publikacije u kojima su izlazili rezultati naunih istraivanja: Corpus
Inscriptionum Latinarum (Berlin), Vjesnik hrvatskog arheologikog drutva
(Zagreb), Bullettino di archeologia e storia dalmatia (Split) itd.
- Hernes, Truhelka, Fiala, Radimski i drugi istraivaci su ubrzo iskopavanjem
otkrili vei broj naselja i nekropola
- Najvanije rezultate su dala ispitivanja na Glasincu, Butmiru, u Jezerinama,
Donjoj Dolini, Ripu, kod Sanskog Mosta, Donjem Klakaru i na Zlatitu,
Soukbunaru i Debelom brdu kod Sarajeva.
- Znaajna djela koja se tiu prah. arheologije: Die prahistorischen Fundstatten-
ihre Erforschung und Behandlung mit besonderer Rucksicht auf Bosnien und
die Hercegovina, Sarajevo, 1891.g. od Radimskog, Die neolitische Station von
Butmir I i II, 1895. i 1898. od Radimskog-Hernesa-Fiale
- Na podruju rimske arheologije: Hernes, Truhelka, Radimski, Fiala, Kelner,
Balif itd.
- Istiu se najvise ispitivanja o rimskim cestama, o emu svjedoi Balifovo djelo
Romische Strassen in Bosnien und der Hercegovina I, Bec, 1893. sa posebnim
dodatkom Patscha koji se odnosi na miljokaze, zatim iskopavanja rudarskog
naselja u Gradini kod Srebrenice koja je izvrio Radimski, istraivanja
Radimskog u raznim dijelovima BiH (mostarski kraj, Duvanjsko polje, Majdan
kod Mrkonjigrada i dr.), Fiala (oko Ljubukog i Posuja), iskopavanja na Ilidi
koja je izvrio Kelner i istraivanja u dolini Lave koja su objavili Radimski,
Patsch i Truhelka.
- Patschovi radovi o Japodima i nalazima novca u BiH se istuu; topografski
prilozi o nekim krajevima (Duvanjsko polje, konjiki kraj, Skoplje Polje na
Vrbasu, Skelani na Drini)
- 1891.g. raspisom traeni sa terena podaci o gradinama i kaldramama, a
1901.g. podaci o mrei rimskih puteva, o ostacima rimskih zgrada, o
spomenicima sa natpisima, raznim skulpturama
- 1892.g. izdata naredba o zatiti spomenika
- 1911.g. donesena rezolucija o zatiti kulturno-historijskih spomenika u kojoj je
bila predviena zakonska zatita spomenika, osnivanje strunog organa,
tehniko snimanje zatienih spomenika itd.
- to se tie Jugoslavije, poslije 1918.g. osjetio se prekid, dok od 1924.g. se
poinju javljati prilozi iz arh.
- Otada na terenu ispitivanja vre remonik, Mandi, Sergejevski, kari,
Petrovi itd.
- Za topografiju i epigrafiju najvei znaaj imaju prilozi Sergejevskog
- Medju njima istaknuto mjesto zauzmaju topografski radovi o Glamokom
polju u antiko doba, kao i rezultati ispitivanja u raznim dijelovima BiH i
nadgrobnih spomenika na Drini
- Nepoznati autori: istraivanja: o starom rudarstvu oko Fojnice i Kreeva, o
nalazima u Kiseljaku, Livnu i Travniku itd. Za vrijeme od 1941-1945.g.
objavljeni u dva broja Glasnika rezultati istraivanja
STANJE ISTRAENOSTI OD 1945 DO 1958. GODINE
- Pregledavani tereni: oko Stoca i ira okolina apljine, Nevesinjsko i Dabar
polje, oko Bihaa, okolina Bijeljine, oko Bugojnog i Gornjeg Vakufa, ipovo,
predio Sasa kod Srebrenice
- Od veih nalazita i objekata: antiko groblje u selu Ivanjska kod Bosanske
Krupe, antika zgrada u Skelanima
- Ispitane rimske ceste i putevi: na Nevesinjskom polju, na pravcima Lipeta
Karaula-Borci i Cavtat-Trebinje-Niki, rimski put Mrkonjigrad-Trijebovo-
Lokvari-Koii itd
- Antiki lokaliteti: u Klepcima i Viiima kod apljine, na kasnoantikom
lokalitetu Palaite kod Travnika, ruevine antikih zgrada i vila u Lisiiima, u
Klobuku i Borasima kod Vitine, u Zaloju kod Bihaa itd.
- Sergejevski: opis tragova i pravca rimske ceste na Nevesinjskom polju,
monografija o bazilici u Dabravinama, izvjetaj o iskopavanju bazilike u
Klobuku
- remonik: biljeke o antikoj topografiji na Kuprekom polju, u podruju
Fojnica-Kiseljak-Kreevo, u predjelu izmeu Konjica i Rame
- Basler: podaci o dijelu ceste Solarski put na Rilikom polju i o sauvanim
ostacima ceste u Vrancima kod Kreeva
NASELJA I CESTE U PORJEJU SANE I UNE
RIMSKA CESTA GRAB-RESANOVCI-BOS. PETROVAC I DALJE
- U porjeju Sane i Une ulazila je vana rimska cesta Burnuma preko Graba-
Resanovaca-doline Unca-prema Bos. Petrovcu cca 70km opisana na duini
- Koloteine, ostaci rimskih naselja i 17 miljokaza TRAGOVI
- Prema Balifu: blizu Hana Glio cesta se racvala u dva pravca jedan na istok
prema Kljuu, a drugi na sjever u dolinu Sane
- Za datiranje ove ceste vani su miljokazi , a oznake razdaljine u rimskim
miljama, odreuju smjer njene trase
- Patsch je obradio i dopunio 4 natpisa sa miljokaza koji nose ime cara Klaudija;
ova cesta zavrena oko 47/48.g.n.e.

PODRUJE BOSANSKOG GRAHOVA, DRVARA I BOSANSKOG PETROVCA


- Iz okoline Grahova poznato je nekoliko lokaliteta: na gradini Areina Brijeg
(rimski graevinski ostaci), kod Begovac izvora znatni tragovi rimske
naseobine, Gradina kod sela Tikovca, pojedinani artefakti potiu sa Gradine
kod sela Pei i Kesia i iz okoline sela Zeba.
- Sa Mramornog groblja kod Bosanskog Grahova potiu ovi nalazi: rimski
grobovi i fragmenti rimskih spomenika.
- Spomenici pokazuju da je ovdje tovan Silvanus Messor i da su stanovnici
ovog kraja vjerovatno dobivali civitas Romana za vrijeme Hadrijana ili
Antonina Pija
- U Drvaru su ustanovljeni ostaci rimske zgrade i rimsko groblje
- U Bosanskom Petrovcu su otkriveni ostaci rimskih graevina i naeni su
rimski novci
- Kod Revenika sauvani rimski zidovi, kod Janjile ostaci rimske utvrde, kod
Hrsovca tragovi rimskog utvrenja pod imenom Latinski Vrh
DOLINA SANE I JAPRE
- Iskopavanja nekropole i naselja u Sanskom Mostu su pokazala da je ovdje u V
I IV st. BC postojalo ilirsko naselje, stanovnici se bavili rudarstvom i
metalurgijom, okolina bogata naslagama eljezne rude
- Tragovi prahi. i rimskog doba: ustanovljeni kod ehovca, sjeverno od SM, oko
Starog Majdana, u Otroj Luci I Staroj Rijeci itd
- (obala Japre) U elama je bilo rimsko naselje, a na Ovan-gradu utvrda nad tim
naseljem, pronaeni nadgrobni natpisi
- U predjelu Bosanskog Novog ustanovljeni ostaci rimskih zgrada u Derviima,
itluku i Dvoritu
- Splanum (Splonum) nalazio se na Sani, kod Starog Majdana - MEZEJI
BIHAKO POLJE SA OKOLINOM
- Lokaliteti: Jezerine, Golubi, Pritoka, Privilica, Zaloje, Brekovica, Ilida Gata,
Ripa
- Nekropola u Jezerinama nastala oko 400 BC
- Najpoznatija gradinska naselja: Brekovica, Obrovac, Spahi, Sokolac, Golubi,
Tihotina itd
- Iz Golubia rimski vojniki natpisi
- U Pritoci: natpisi sa gentilnim imenima Iulius i Iulia, dijelovi rtvenika
posveenog Mitrasu, reljef Mitrasa, rtvenik IOM
- Izai-Gata rimska naseobina uz termalno vrelo
- Na Humakim Glavicama kod Klokota otkrivene ruevine rimskih zgrada i
natpisi
- Zaloje stambene zgrade, bazilika, groblje, vila; ara posveena Silvanu
PODRUJE BOSANSKE KRUPE, CAZINA I VELIKE KLADUE
- Najpoznatije gradine u selima: Radia Malom, Radia Velikom, Donjoj Suhaji,
Berakovcu, Bos. Krupi itd.
- U Vrankamenu kod Krupe naen veliki depo afrikanskog novca iz 300-118BC
- Tu je pronaeno oko 100 primjeraka egipatskog, numianskog I kartaginskog
novca, jedan primjerak hispanskog novca i 3 primjerka rimskog novca iz
republikanskog doba
- Kod Ljusine blizu Otoke ostaci rimskog naselja sa ruevinama jedne vee
vila rustike

PROBLEM KOMUNIKACIJE BIHA - BOS.PETROVAC I BIHA-NIZVODNO UNOM


- Prva cesta Biha-Bos.Petrovac dalje vodila prema Kljuu (vec gore
navedena)
- Druga: Biha dolinom Une prema Savi u Sisciju
- Metulum akovac kod Ogulina
- Bitno rei Sana je bila plovna od Sanskog Mosta do ua, a Una samo od
Otoke
NASELJA UZ RIMSKU CESTU PROLOG BANJA LUKA BOSANSKA GRADIKA
I UZ MREU VICINALNIH PUTEVA
- Cesta Prolog Bosanska Gradika je dio magistrale koja je vodila od Salone u
unutranjost provincije Dalmacije. Ova magistrala predstavlja najznaajniju
vezu Salona posavsko-podunavski krajevi
- Cesta Salona ad fines provinciae Illyrici je bila identina sa cestom Salona
Servitium
- U Tab.Peut. je obiljeena ovim stanicama: Salona XVI Aequo VIII
Inalperio XIV Bariduo Ionnaria XII Saritte VII- Baloie XII Leusaba
X itd.
- Udaljenost Salona Ad Fines prema natpisu iznosi 167 m.p.
- Salona- Servitium 126 m.p. prema Tabuli, a prema Itin. Ant. Je 154 m.p.
PODRUJE LIVANJSKOG I GLAMOKOG POLJA
- Cesta je ulazila u Bosnu preko Prologa zapadno od Livanjskog polja, to
potvruju njeni tragovi i natpisi kod Prologa
- Miljokaz kod Prologa nosi oznaku XXXIV m.p. to odgovara udaljenosti od
Salone preko Andetriuma (Mu) I Aequuma (itluk kod Sinja).
- Na Gradu kod Strnja nalaze se ruevine rimske utvrde za zatitu ceste
- Kao posebnu vezu sa magistralom Salona- Servitium oznaena komunikacija
koja je ila od Rilikog Polja preko Kuprekog i Suhog Polja, zatim kroz Novo
selo i Vaganj vodila u dolinu Plive kod ipova
- Cesta Salona Servitium je izgraena u vrijeme Tiberija
- Miljokazi su postavljeni tek za vrijeme cara Gordijana i docnijih vladara:
Kostancija, vjerovatno I, i Julijana Apostate
- LIVANJSKO POLJE: ostaci nalazita rimskih ostataka: Litani, Lipa, Grkovci,
Livno, Suhaa, Kabli, Vaarovine
- U Lipi su otkriveni tragovi rimskih zgrada
- U Grkovcima su ustanovljeni znatni tragovi rimskih graevina; meu
natpisima, jedan sa posvetom, moda bogu mitrasu, koji datira iz III.st. n.e. a
drugi sa posvetom Silvano Silvestri
- Juno od Grkovaca je Crni Lug takoer ostaci rimskih naseobina
- U Livnu je otkriven i rimski vodovod
- U Suhai: rimska opeka sa igom ARTORIANA, reljef sa predstavom Silvana i
Dijane
- Livanjsko polje: od gradina sa rimskim ostacima: gradina kod Grkovaca,
Gradac kod Livna, gradine kod Velikog Kablia i Suhae, kod irovia, u
Vaarovini.
- U Tribiima blizu Prologa je 1930.g. naen depo novca od 214.g.BC do 15 BC
- Na GLAMOKOM POLJU su najpoznatija nalazita rimskih ostataka oko
Halapia, sjeverozapadno od Glamoa i oko Podgradine oko Kamena
jugoistono od Glamoa
- U Halapiu se istiu lokaliteti Crkvina i Gradac, a u Podgradini Borak i Gradina
- Preko Halapia je ila cesta Salona-Servitium
- U Halapiu konstatovano: votivni reljefi sa predstavom Silvana i Dijane,
miljokazi iz vremena Kontancija, vjerovatno I i Julijana Apostate
- Natpisi su beneficijarski
- Ovdje je mogla biti mansion ili mutation rimska putna stanica
- Na Gradcu su se sauvale zidine kasnoantike utvrde iz V ili VI st. s antikim
spolijama
- Podgradina sa svojim lokalitetima Borak i Gradina potiu brojni natpisi
Silvanu i Silvanu Silvestru
- Juno od Podgradine u Starom Selu je naen natpis s posvetom Mitrasu I
rtvenik posveen Mitrasu
- Glamoko polje obiluje i ostacima gradina: Gradac kod Halapia, Velika i Mala
Gradina kod Perduhova, Gradinica kod Otkovaca, kod Odaka itd
CESTA MLINITE PODRAKO POLJE I NJENE VEZE
- Paali je otpoeo hodoloka i topografska ispitivanja na pravcu sjeverno od
Mlinita, tokom 1954. i 1955. je nastavio istraivanja na irem podruju
- Prema Paaliu, rimska cesta je polazila od Mlinita izmeu planina Lipovca i
Vria, pored zaseoka Jasenovih Potoka i kroz predio Breberiju, odavde se
sputa u Pecku
- Pecka je poznata po ostacima rimskih spomenika i ruevinama zgrada
SOLARSKI PUT I IPOVO
- Solarski put (Riliko Polje Kupreko polje Suho polje Vaganj ipovo)
- Na pravcu Vaganj -ipovo su naeni tragovi kasnoantikih graevina i
spremita (granaria)
- IPOVO na lok Crkvini kod ipova su otkriveni rimski graevinski tragovi, a
na Gromilama se nalaze znamenite ruevine poznate po imenom rimski
logor
- Truhelka i Tomaek smatrali da se u dananjem ipovu nalazio tadanji grad
zvan Saritte
KOMUNIKACIJE I NASELJA NA PROSTORU JEZERO, JAJCE, MAJDAN I
MRKONJIGRAD
- Dolinom Plive su prolazile rimske komunikacije; ipovo je predstavljalo
vorite rimski puteva; sa Kuprekog polja je vodila dobro ureena cesta;
jedan krak je iao prema sjeveru, a drugi Plivi prema Jajcu; na pravcu prema
Jajcu u predjelu izmeu Doia i erkazovia su naeni razni rimski artefakti,
a u Volarima je otkriven 1948.g. reljef Silvana.
- U Pijavici na desnoj obali Plive se nalazila rimska ciglana, a u samom Jajcu
ostaci rimskih zgrada
- Odavde je odlomak ploe sa natpisom AVRELI i reljef sa predstavom Pana i
nimfi
- U Jajcu je 1931.g. otkriveno svetilite Mitrasa
- U Bilajcu (Mali Bilaj) sjeveroistono od Mrkonjigrada danas se to zove
Bjelajce; Truhelka je traio antiku stanicu Baloie, jer su tu otkriveni tragovi
rimskih zgrada, dva rimska mauzoleja i jedan natpis
RIMSKI PUT MRKONJIGRAD TRIJEBOVO - KOII
- Od Podrakog polja traena je rimska cesta u ova tri pravca: Mrkonjigrad
Gustovara ehovci ubrilovii i dalje prema BL, zatim Mrkonjigrad
Trijebovo Lokvari Koii i Podrako polje Sitnica Bunari Dobrinje i dalje
prema BL

RIMSKA CESTA OD PORAKOG POLJA DO BANJA LUKE


- Cesta Porakog polje Dobrinje BL
- U mjestu Bunarima se nalazio jedan stari bunar koji mjetani nazivaju rimski
bunar sa sauvanim zidom i kamenim nosaima za potkrov
- Istonije od ovog naselja postoje lokaliteti Razvale i Kuerine i dva stara
groblja
- Iznad Koia, nalazi se Grka gradina sa ostacima rimske utvrde
- Gradina u Radmaniima poznata po nalazima iz rimskog doba: rimski
graevinski ostaci, primjerak novca (Gallienus) I dr.
TRAGOVI I PRAVAC RIMSKE CESTE OD BANJALUKE PREMA SAVI
- Na mjestu dananje BL se nalazilo naselje sa logorom (castra) koje se
uzdizalo nad lijevom obalom Vrbasa na onom mjestu gdje je i sada stara
vojnika tvrava.
- Na Govedarnici blizu tvrave se nailazilo na temelje rimske zgrade i na rimske
novce; kari zakljuuje da se uz logor nalazilo i naselje (canabae) sa
Jupiterovim hramom i da se to naselje zvalo Castra
- Rimska cesta Salona-Servitium je prolazila kroz Gornji eher i BL i dalje
dolinom Vrbasa
- Dolinom Vrbanje poznata su rimska nalazita u ipragi kod Skender-Vakufa i
Podbru kod Kotor Varoi
- Do Trna 9 km sjeverno od BL rimska cesta je ila dolinom Vrbasa istom
trasom kojom ide dananja cesta; to je prirodno najpogodniji prolaz za
komunikacije
- Poznata je Gradina u selu unjarima ije su zidine rimskog porijekla
- Gradina u selu Hrvaanima takoer iz rimskog doba
- U selu Barlovcima otkriveni su ostaci rimske ciglane, a kod eljeznike stanice
Ramii ruevine rimske zgrade i ciglane
- Od Trna dalje cesta ide kroz Glamoko i Klanicu
- LAKTAI otkrivena pozlaena statua, vjerovatno rimskog cara
- Ovdje su 1889.g. ustanovljene ruevine jedne vee rimske zgrade sa
ostacima hipokausta i nekim drugim predmetima
- Mahovljani 4 km od Laktaa , Berek lokalitet pronaeni graevinski ostaci
- Sjeverno od Mahovljana u podruju Maglajana, stalno se sreu rimski ostaci,
naroito kamen i opeka
- Najpoznatija nalazita: jedna humka tzv. Crkvina, i njiva zv. Luka
- U Seferovcima na oranici tzv Gradini otkriveno brojno graevinsko kamenje s
lijepom i odlomcima rimske opeke.
- Pored naselja su postojale putne stanice i beneficijarske vojno-saobraajne
postaje
- Poljoprivredna dobra (fundi) i njihovi objekti (villae fructuaruae, stabula,
apiaria i dr.) obino su udaljeni od ceste
- U Lamincima jugoistono od Bos. Gradike otkriveno brojno oruje i nakit iz
prahistorijskog doba
- to se tie Srpca, dva interesantna lokaliteta Cagangrad i Srbac
- Bosanska Gradika je poznata po nalazima numizmatike: nalazi iz I i. II st. n.e.
(Claudius i Traianus)
- Otkriveni su rimsko naselje i stanica Servitium
- Tu je prolazila rimska cesta dolinom Vrbasa kroz Trn, Glamoane i Klanicu

TOPOGRAFIJA RIMSKE CESTE MLINITE PODRAKO POLJE BANJA LUKA


BOS. GRADIKA
- Servitium dananja Bosanska Gradika
- Ad Fines dananji Mahovljani, 4 km sjeverno od Laktaa; udaljenost Ad
Fines Servitium iznosi 24 km
- Ad Ladios Trn, sjeveroistono od Banja Luke; razdaljina Servitti - Ad Ladios
36km
- Castra Banja Luka; Servitium Castra 43km. Patsch zakljuuje da je
granica izmeu Panonije I Dalmacije ila juno od Banja Luke
- Lamatis, Aemate ljivno sjeverno od Dobrinja; udaljenost Castra Lamatis
18km.
- Leusaba Bunari. Udaljenost Lamatis Leusaba oko 15km.
- Sarnade, Saniglon Pecka. Leusaba Pecka iznosi 27 km.
- Servitium je vaan saobraajni centar i stanica rjene flotile na Savi
- Ad Fines bi mogla biti putna stanica sa prodavaonicama, radionicama,
magacinima, svratitima
- Castra je bio vojni logor baza uz koje se razvilo I civilno naselje
- ljivno vjerovatno putna stanica
TOPOGRAFIJA RIMSKE CESTE PECKA GLAMOKO POLJE LIVANJSKO POLJE
PROLOG
- Salviae Podgradine kod Kamena na Glamokom polju. Udaljenost Sarnade
Salviae 36km.
- Pelva kod Livna; udaljenost od Podgradine na Glamokom polju do Livna
iznosi oko 27km
- Baloie, Baloia nalazila se po Tomaeku u Varcar-Vakufa (danas Mrkonjigrad)
ili Majdanu
- Indenea je moda kod Jezera na Plivi ili na prosotur erkazovii-Doii u
dolini Plive ili u planini CG
- Saritte je arii kod ipova ili negdje izmeu stanica Aequum I Leusaba
- Ionarria je na izvoru Janja kod Vaganja ili kod Strabenice blizu Kuprekog
Polja. Po Kipertu su to Litani na Livanjskom polju. Miller je smjeta u Glavice
kod Halapia
- Bariduo je identifikovana sa evarevim Blatom na Livanjskom polju i sa
Glamoom
- Inalperio po Tomaeku je kod Bilog Briga, a po Alaeviu kod Han-Prologa
NASELJA UZ RIMSKU CESTU RANO DUVANJSKO POLJE RAMA
SKOPLJANSKO POLJE VITEZ NA LAVI DALJE U UNUTRANJOST BOSNE I
UZ MREU VICINALNIH PUTEVA
IRE PODRUJE DUVANJSKOG POLJA
- Iz Trilja (Triluriuma) i Lovrea vode dvije rimske ceste prema Duvanjskom
polju; jedna pored Rana (Arano) i druga pored Vinice
- Od Bukog Blata cesta preko sedla Prevale silazi u Duvanjsko polje i
zahvatajui dananje Duvno preko Pakline pl. prelazi u Ravanjsko polje
- Juni dio Duvanjskog polja imao je dvije komunikacije koje su ga vezale sa
dananjim Runoviem (Municipium Novum)
- Podatke o cestama osim Balifa, davali su i Blau (koji misli da je cesta od Trilja
prema Ranu dio velike ceste Salona-Narona), tu je i Radimski
- Kod Renia na junom rubu Bukog Blata otkrivena su 4 miljokaza sa
natpisima i dijelovi petog. Miljokazi datiraju iz sredine III. St. tj iz doba
vladavine careva: Gordijana III, Decija Trajana, Klaudija Gotskog, Klaudija
Tacita
- Na Duvanjskom polju su otkriveni tragovi rimskih i prahistorijskih naselja
- Rimska naselja su bila: Eminovo Selo, Borani, Stipani i druga mjesta;
izvjestan broj gradina rimskih: Ravna Glavica kod Borana, gradina kod
Buhova, Kovai, Crvenica, Borani, Stipani itd
- Naselje u Duvnu je zauzimalo prostor od 15 ha na kome su naeni ostaci
zidova, cigle, novci, dijelovi mozaika, ogrevne cijevi, natpisi itd.
- Stari predrimski Delminium je bio na gradini Lib , 9km udaljeno od Duvna
- Ostaci iz Rimskog Delminiuma nalazita Crkvina i Karaula
- Iskopavanja na Crkvini 1897. i 1898.g. na forumu su iskopani mnogi
graevinski dijelovi, metalna orua, nakit, dijelovi statua, odlomci ploa sa
natpisima, novci itd.
- U Eminovom Selu je bila rimska ciglana.
- Sa brda Lib jedno ovarsko zvono
- Sjeverozapadno od Duvanjskog polja lei uica, vana raskrsnica puteva u
rimsko doba
- Ovdje se spajala cesta koja je dolazila iz Livanjskog polja sa onom iz
Duvanjskog polja
DOLINA RAME
- Na izvoritu Rame izlaze dvije rimske komunikacije sa Duvanjskog polja i
jedna sa Ravanjskog polja
- Na ploama koje su kao spolija uzidane u baziliku u Varvari naeno je nekoliko
odlomaka natpisa. Meu njima su vrlo vana tri odlomka: mun Bist i njegovi
decuriones i duoviri. Patsch zakljuio da se natpisi iz Varvare odnose na
Bistue Vetus.
- Ad Libros Letka; to se tie stanice in monte Bulsinio, Hernes je stavlja
nad klanac Radue pl. izmeu Gornjeg Vakufa I Prozora na kojem prostoru su
selo Voljice i potok Voljesnica
- Na izvoritu Rame za pokrivanje kua koriten drugi material kamene ploe
ili daske (indra)
- Kod Kopia na izvoru Rame, Truhelka je 1893.g. otkrio 5 rimskih grobova
- Pored Bistue Vetus otkriveni su rimski ostaci jo u Kopiu, itu i Lugu
PODRUJE GORNJEG VAKUFA I BUGOJNA
- Podruje Gornjeg Vakufa i Bugoja je poznato pod imenom Skopljansko Polje,
ono zahvata dolinu gornjeg Vrbasa
- U dolini Vrbasa kod Gornjeg Vakufa se sputao itav splet puteva tj. odvojci
rimske ceste Salona-Argentaria
- Ustanovljeni su tragovi rimskog puta koji se od Ravanjskih Vrata i Vukovskog
Polja sjevernim obroncima Tisovice i zapadnim obroncima Radue pl. sputao
u dolinu Vrbasa
- Ova komunikacija je u dolinu Vrbasa mogla silaziti na tri mjesta: kod
Podgraa, kod Moana i kod Han-Ploa
- U Podgrau nedaleko od G. Vakufa nalazi se Gradina Straica ovdje bila
rimska utvrda i straarnica
- Ispod ove Gradine je 1892.g. naena peatna ploica s prstenom od gorskog
zlata na kojoj se nalazi lik mukarca
- Na kompleksu njiva koje se zovu ikovo groblje i kod sela Ponira nalaze se
ostaci rimskog naselja
- Ostaci rimskih graevina se vide i u ipuliu ispod Ostarine
- Na Gradini iznad Vrbasa kod Kopia sauvani su ostaci rimskih zgrada, a po
oranicama tzv Batite nalazi se obilje troske
- U klancu Velika Vrata prema Kupresu su otkriveni ostaci rimskih zgrada koji
vjerovatno potiu od straarnice za zatitu rimske ceste na pravcu Kupres
Bugojno
- Ad Matricem Gornji Vakuf
PORJEJE LAVE
- Rimska cesta iz Skopljanskog polja je produavala svoj pravac u dolinu Lave
u dva kraka: jedan krak je iao preko Velikog Mounja u Mali Mounj, a drugi
preko Donje Veeriske u Vitez
- S istone strane Bistrice iznad rijeke na lokalitetima Jelovac i Kneev grob
nalaze se vjetaki usjeci u kamenitom tlu
- Iz Malog Mounja potjee veliki broj nadgrobnih spomenika meu kojima su
neki vani zbog karakteristinih domaih imena Flavius; neka nalazita u
Mounju: Crkvite I Divljaci
- Vitez bogato rimsko nalazite
- Rankovii kod Travnika ruevine zgrade sa ostacima hipokausta; Tu je
postojala i vila rustika
- U Varoluku blizu Turbeta na lokalitetu pod Varolukom otkriveni su tragovi
ranohrianske bazilike
- Stanica Leusaba stavljena na uu Bile u Lavu, tj. Kod M. Mounja ili Putieva
- Po Truhelki: Apeva Pod lipci blizu Jajca, Sapua negdje izmeu Putieva i
Runia i Bersellum Mali Mounj
- Nalazita rimskog novca: M. Mounj, Putievo, dolina Bile, Travnik, Turbe i
njegova okolina
- U dolini Bile gradine: Gradac u Pokrajiima, Gradina iznad Alihoda i Carine u
Krpeljiima
- Oko Turbeta: Vrzol, Megara kod Golea, Hegaa kod Runia, Crkvine u Turbetu
u kojoj je bila rimska i srednjovjekovna nekropola
- Oko Travnika: na Saraju, na Garbunu, u Zuliima, Gradac u Tarabovcu
ZENICA SA OKOLINOM
- Rimska cesta je od Viteza vodila u Zenicu preko Vjetrenice i ajdraa
- Na ovom prostoru su ustanovljeni tragovi rimske ceste u Dubravici kod lok.
Klanca i kod sela Haselia
- U Bilimiu kod Zenice, Truhelka je 1891.g. otkrio ostatke vee rimske zgrade
na ijim je osnovama docnije podignuta ranohrianska bazilika; otkrivena
dva natpisa
- U blizini zgrade je otkopano nekoliko rimskih grobova
- Bistue Vetus i Bistue Nova su jedina dva grada u srednjoj Bosni kojima se
pomou natpisa saznaje ime
- U Zenici su otkriveni i drugi rimski spomenici, tako su 1900. i 1901.g.
pronaeni jedan nadgrobni spomenik i jedan ornamentirani odlomak poklopca
sarkofaga
- Po odjei Pa zakljuuje da su stanovnici Bistue nova bili dobri konjanici i lovci
PORJEJE BOSNE OD ZENICE PREMA SAVI
- Kod Novog ehera su otkriveni ostaci rimske zgrade
- U ruevinama naeno nekoliko primjeraka novca iz III.st.n.e. i raznog orua
- Paali je vie puta odlazio u Novi eher i konstatovao da se ovdje radi o
poljoprivrednom dobu sa kompleksom gospodarskih zgrada I stanovima (vila
rustika)
- U Tenju, sjeverno od N. ehera, pretpostavlja se da je na mjestu teanjske
tvrave bilo rimsko utvrenje
- Na lokalitetu Crkvina u Makljenovcu kod Doboja su ustanovljeni ostaci rimskih
graevina; ovdje su naeni brojni natpisi i numizmatiki primjerci; veina
natpisa datira iz vremena Septimija Severa
- Sjeveroistono od Crkvine se nalazi Gradina i castrum
- Izmeu Crkvine i castruma lealo je naselje (canabae); i lokalitet Klaine bi
mogao pripadati ovoj utvrdi i castrumu; odatle potiu primjerci rebulikanskog
srebrenog novca
- Od Doboja prema Savi antiki tragovi vode u dva pravca: preko Dervente do
Broda i dolinom Bosne do Ua; na prvom pravcu su vrijedni nalazi novca oko
Bosanskog Broda i tragovi aglomeracija; numizmatiki nalazi sa ovog
podruja potiu: iz Bos. Broda, Lijea, Dobre Vode i Potoana
- Iz Lijea je jedan tretradrahma barbarskog kova; iz Dobre Vode depo drahmi
i depo bronzanog novca
- U Donjem Klakaru su konstatovani ostaci dvaju rimskih utvrda
PODRUJE FOJNICA KISELJAK KREEVO VISOKO VARE
- Ovo podruje pripada rudarskom bazenu Srednjobosanskog i dijelom
Istonobosanskog rudogorja
- Kroz njega vodi nekoliko prirodnih prolaza: iz doline Lave preko Kiseljaka
prema Sarajevskom polju, dolinom rijeke Fojnice prema Visokom i dolinom
Lepenice prema Visokom
- Iz Busovae potjee nalaz zemljane lampe sa igom C.DESSI, kakvu ve
poznajemo iz Bugojna i novci: drahma (Apollonia) i dva primjerka iz rimskog
doba
- Kod Fojnice je naen depo rimskog novca
- Tragovi rudarstva se nalaze na vie mjesta oko Fojnice: uz potoke Tronik,
Pljukovac, Bistricu, emernicu
- Oko Fojnice ima vie gradina, od kojih prema ostacima gradina Lagumi bi
mogla biti rimska utvrda
- Kiseljak sa okolinom : Glavica, Krivaa, Crkvina u Podastinju i Vinjica
- U Podastanju su se sauvale jame (hambarine), na Crkvini je otkriven
nadgrobni natpis;
- Vinjica kod Kiseljaka najpoznatije i najbogatije nalazite rimskih
spomenika; sauvalo se vie nadgrobnih spomenika, kao i brojni ostaci
rimskih zgrada: potiu i nalazi rimskog novca
- Poseban znaaj predstavljaju dva epigrafska spomenika iz novijih nalaza u
Gromiljaku i Vinjici. Oba datiraju u III.st.n.e.
- Kreevo poznato kao rudarski kraj;
- Kod sela Vranaka su ustanovljene 200m duge koloteine rimske ceste
- Na brdu Gradac kod Bukovice iz rimskog doba: ruevine zidova, oltar
posveen Silvanu, nekoliko odlomaka natpisa, jedna zemljana posuda sa
oznakom tvornice, jedna zemljana lampa, odlomci rimske keramikeSkari
misli da je na Gradcu do u kasnoantiko doba postojao Silvanov hram
- Kod Visokog u Vratnici konstatovani su tragovi rimske naseobine, a iz
okoline potjee republikanski denar (Claudia)
- U Brezi na lokalitetu Sr su iskopani ostaci rimskih zgrada i nadgrobnim
spomenicima sa reljefima; spomenici i natpisi potjeu iz II i III st.n.e.
- U Doboju kod Kaknja poznate su ruevine rimskih zgrada; u Kkanju
otkriveni ostaci neolitske naseobine, dok iz rimskog doba potjee jedan
primjerak novca
- Iskopavanja na Crkvini u Zgoi, pokazala su da je postojala rimska zgrada
na ijim temeljima je docnije podignuta crkva; otkriveni su odlomci rimskih
spomenika koji datiraju iz III i IV st.
PROBLEM UBIKACIJE STANICA BISTUE NOVA I STANECLI
- Duina ceste Salona- Ad Drinum 158r.m.
- Kod Kiseljaka se nalazila u rimsko doba gradska optina (municipium) kao
znaajn saobraajni i privredni centar Stanecli-Kiseljak????

NASELJA UZ RIMSKU CESTU RUNOVI-TIHALJINA-HUMAC-NARONA I UZ


MREU VICINALNIH PUTEVA
- Cesta koja prolazila porjejem Rijeka Trebiata, Mlade i Tihaljine predstavljala
je dio primorske magistrale Salona-Narona
- Cesta je od Narone preko Bijae, Humca, Klobuka kroz dolinu Tihaljine vodila
u Imotsko polje, a odatle u Lovre, Trilj i Salonu
- Tragove ove ceste su opisali Radimski, Balif, Pa, Fiala i Sergejevski
- Naeno je nekoliko miljokaza u Vitaljini je otkriven i odlomak miljokaza
posveenog Konstanciju I
- Cesta je izgraena u rano doba rimske vlasti i ona je kao primorska
magistrala Rimljanima obezbjeivala kopnenu vezu izmeu vanijih gradova
na istonoj obali Jadrana
- Prema Tabuli udaljenost Salona-Narona iznosi 72 r.m.
TRAGOVI I OSTACI NASELJA
- Najgua naseljenost se javlja uz samu cestu Ad Novas-Bigeste-Narona
- Tragovi aglomeracija su brojni naroito u dolini Tihaljine i oko Ljubukog
- Posuko polje sa okolinom obiluje tragovima rimskih aglomeracija
- Najpoznatiji su ostaci u Gradcu i na Gradini kod tog mjesta
- Tu su otkrivene ruevine rimskih zgrada, grobovi, odlomci ploa sa natpisom,
fragmenti krovne opeke (Pansiana), novci iz republikanskog i ranog carskog
doba do Tita i dr.
- Dakle, u Gradcu je postojalo vee rimsko naselje koje je bilo ureeno kao
gradska samoupravna optina (municipij) i koje je bilo moda identino sa
mjestom Epilentio
- Poznati su i drugi lokaliteti: Gorica, Marin Dolac, Rako polje, Grude, Sovii i
Posuje
- Iz ovog kraja se istiu nalazi zemljanih lampi sa igovima: Cresces u Gorici i
Soviima; Fortis u Soviima; Strobili i Sexti u Gorici;
- Kod Proboja, sjeverozapadno od Ljubukog, na lokalitetu Draevici
otkriveni su ostaci rimskih zgrada, odlomci ploa sa natpisima i dosta rimskog
poljoprivrednog orua
- Mjesto Humac vojni logor iz I .st. pored logora bila i canabae u kojem su se
naseljavali veteran, trgovci, zanatlije itd.
- Prahistorijska nalazita: Gradina kod Zagradine, Humac, Batingrad, Grude,
Gorica
- Stanica ad novas se nalazila u Runoviu i predstavljala je centar Imotskog
polja i okoline: Municipium Novensium
- Na cesti Ad novas-Narona se pored ceste ad Fusciana (Aufustianis) nalazila i
stanica Bigeste
NASELJA UZ RIMSKE CESTE: DOLINA NERETVE NEVESINJSKO POLJE
SARAJEVSKO POLJE ROMANIJA DRINA; HUTOVO POLJE POPOVO POLJE;
CAVTAT TREBINJE I UZ MREU VICINALNIH PUTEVA
CESTA DOLINOM NERETVE PREMA SARAJEVSKOM POLJU
- Rimska cesta iz predjela Narone je ila dolinom Neretve sve do Konjica i dalje
preko Ivan Sedla u Sarajevsko polje
- Priloge poznavanju rimskih cesta oko Mostara i na pravcu Mostar Narona
dala su i istraivanja Radimskog; on smatra da je rimsko naselje u ritu
Negoine bilo centar predjela Bia polja i raskrsnica puteva: jedan je vodio u
jugozapadnom smjeru prema Naroni, drugi u jugoistonom smjeru prema
Stocu, trei u sjeveroistonom smjeru prema Nevesinjskom polju, etvrti
preko Draevice i Mostara na sjever u pravcu Konjica
- Dokazi su miljokazi iz Pazaria, Blauja, Ilide da je cesta iz Konjica ila preko
Ivan Sedla u Sarajevsko polje
CESTA NARONA NEVESINJSKO POLJE I NASELJA UZ NJU
- Narona je predstavljala vaan saobraajni centar iz kojeg su polazile
komunikacije
- Jedna takva komunikacija je i cesta koja je vodila u Nevesinjsko polje; ovu
cestu je Balif opisao linijom: Klepci-elarevina-Dubrava-Opija-Dupci Gromila-
Jasena-Udreenje-Nevesinjsko polje
- Rimsku cestu na Nevesinjsko polju je detaljno opisao Radimski
- U sjevernom dijelu Polja kod Kruevljana su tri miljokaza naena i ostaci
rimskog naselja
PROBLEM CESTE NARONA-LEUSINIUM
- Junom Hercegovinom je prolazila cesta koja je nastavak ceste Salona-Tilurio-
Bigeste
APLJINA SA OKOLINOM
- Dananja apljina se nalazi na rimskoj cesti koja je od Narone dolinom
Neretve vodila prema Mostaru
- Na cesti Narona- Mostar-Sarajevo prvi je otsjek onaj koji vodi od Narone preko
Pruda-Crnia i Gorice prema apljini
- U Crniima su naeni miljokazi iz vremena careva Maksimina i Filipa
- apljina je bilo vee rimsko naselje, to potvruju ruevine rimskih zgrada,
brojni nalazi antikog novca i uvezene keramike; To je bio jedan od centara
trgovine i prometa
- U rimskom dobu su bila naseljena I: Mui, Zurovac, Brajkovii
- Uz Neretvu sjeverno od apljine vea rimska naselja su se nalazila u Dretelju,
kod Poitelja I u itomisliima
- Nalazi iz Dretelja potvruju da je naselje postojalo od I do IV st.
- U itomisliima se po prilici nalazilo neko vano naselje uz cestu
- U Strugama se do danas sauvala velika rimska graevina Mogorjelo kao
najvei graevinski spomenik rimskog doba
- Pa smatra da je Mogorjelo castrum u sistemu utvrenih logora dalmatinskog
limesa koji su Rimljani podigli iza 33 BC
- Meutim suprotno miljenje da je Mogorjelo izgraeno u IV.st radi zatite
Narone
- Vee rimsko naselje se nalazilo u Tasoviima na uu Bregave, ono je izraslo
na autohtonoj osnovi; iz prostora Tasovii-Klepci vodila je rimska cesta
dolinom Bregave prema Stocu
- Znaajni nalazi su: miljokaz i baza sa natpisom koja je postavljena 36 ili 35g.
BC u ast Oktavijanovog osvojenja Sicilije i predstavlja najstariji rimski
spomenik u BiH
- Rimska naselja:u Viiima, Doljanima, Trsani itd.
RIMSKA CESTA DOLINOM BREGAVE I NASELJA U STOLAKOM KRAJU
- Od Tasovia rimska cesta je vodila prema Stocu i dalje
- Prema tragovima sauvanim pri uu Bregave, na prostoru Tasovii-Klepci
sastajalo se vie cesta i puteva: cesta uz Neretvu, cesta za Nevesinjsko polje,
cesta Bregavom, cesta prema Popovom polju, put koji spaja Hutovo Polje i
dolinu Bregave
- Najznaajnije rimsko naselje je Stolac; brojni graevinski ostaci privatnih i
javnih zgrada (terme, mozaici) ovdje otkrivene, novci i natpisi govore da je
ovdje postojala velika i ugledna rimska varo
- Stolac je imao gradski status; svoj najvei procvat u III i IV. St.
- Ruevine rimskih zgrada se nalaze na Gradini kod Todorovia, u Rotimlji,
Hodbini, Ljubiniima itd.
KRAJ OKO BILEE I GACKA
- Najvaniji tragovi antikih aglomeracija su mjesta Cibrijan, Borilovii,
Andjelii, Panik, Miroe itd.
- U Gacku je naena jedna drahma
MOSTAR SA OKOLINOM
- Tragovi rimskih aglomeracija su zastupljeni najvie na Biu polju i Bijelom
polju
- Kod eljeznike stanice Bune i Gradine u njenoj blizini i u Negoinama i
Suhopolju nalazila su se rimska naselja
- Berberovii su bili poznati po nalazima rimskog i grkog novca
- Kosor obiluje ostacima rimskog graevinskog materijala; u Gnojnici postoje
tragovi prah. i rimske aglomeracije
KONJIC I OKOLINA
- Antike naseobine: u Lisiiima, elebiima, Ostrocu i Konjicu
- U Lisiiima je bilo ovee naselje koje se nalazilo uz desnu obalu Neretve i u
kojem su otkriveni ostaci dobro ureenih zgrada
- Iz Lisiia je Mitrasov reljef
- Nasuprot Lisiiima u elebiima su otkopane rimske ruevine koje bi mogle
odgovarati kompleksu gospodarskih zgrada (vila rustica)
- U Buturovi polju pronaeni ostaci jedne zgrade sa sauvanim
arhite.dijelovima i reljefom Venere koji moda pripada njenom hramu
sagraenom u I i II. St.
- to se tie Mitrasovog kulta, on je posvjedoen na tri mjesta: Potoci, Lisiii i
Konjic
- U Ceriima je sauvan rimski graevinski materijal i ara
- Tragovi rimskih zgrada takoer stoje i u Orahovici, Ribiima, Rami i Gornjoj
Jablanici
- Najpoznatije prahistorijske gradine: Gradina u Orahovici, Gradina u Donjem
Selu, Gradina u Galjevu itd.
SARAJEVSKO POLJE I SARAJEVO SA OKOLINOM
- Rimska cesta koja je ila dolinom Neretve preko Boraka izlazila u Konjic,
produavala je dalje u Sarajevsko polje preko Ivan Sedla i dalje je vodila do
Romanije pa do Drine
- U Pazariu su konstatovani ostaci rimskih zgrada; odavde su i nadgrobni
spomenici
- Najznaajnije antiko naselje se nalazilo na Ilidi
- Prva istraivanja 1892. i 1893.g. otkrila tragove prostranih graevina i rimske
spomenike na onom mjestu gdje se nalazilo termalno vrelo i sadanji banjski
objekti
- Otkriveni tragovi zgrada, a naroito brojni mozaici; numizmatiki materijal se
datira jo od I.st.n.e.
- Naselje je vjerovatno podignuto u I.st.n.e. a puni razvoj od II-IV st.
- Poznata posveta Apolonu Tadenskom
- Puno ime ovog grada ne znamo, jer drugi dio natpisa nije sauvan; 1936.g.
naena u Ilidi baza koju caru Dioklecijanu posveuje res publica Aquarum S
- U Stupu kod Ilide su konstatovani takoer rimski ostaci: ruevine rimske
zgrade i grobovi sa nalazimo iz rimskog doba
- Meu nalazima su najznaajnija poljoprivredna i zanatska orua i novci
- U zapadnom dijelu grada Sarajeva su otkriveni tragovi rimskog naselja; u tom
dijelu na lijevoj obali Miljacke je radila ciglana; sauvana dva odlomka crijepa
sa igovima CONSTA... i CO...
- Uz Koevski potok se nalazila rimska keramika radionica
- Sergejevski kae da se na prostoru dananjeg Sarajeva nalazila putna stanica
CESTA OD SARAJEVA PREKO ROMANIJE U DOLINU DRINE
- Cesta se moe pratiti od ljebova sjeveroistono od Sokoca pa skoro cijelom
duinom do Drinjae
- Miljokazi naeni: izmeu Debelog brda i Tisovca kod Brkovine, kod Mitrovia,
kod Lukavice
- Cesta Romanija-Drinjaa je dijelom ustanovljena, a samo dva kraa sektora tj
Kraljevo Polje-Jadar I Kravice-Drinjaa je obiljeio kao vjerovatne
PODRUJE SOKOLAC-GLASINAC-ROGATICA-VLASENICA
- Poznato po ostacima ilirskih naselja; nekropole oko Sokoca i Rogatice
(Glasinac)
- Oko Sokoca, na rimskoj cesti Romanija-Drinjaa nalaze se gradine: na
Rasovai iznad Koutice I Margetia, kod Kusaa, Gradac kod Sokoca; na
pravcu Glasinac-Rogatica: Ilijak, Rusanovii, Prae, kod Vrlazja itd.
- Kod Rusanovia su iskopani fragmenti rimske keramike i jedan primjerak
Dioklecijanovog novca
- U Rogatici su konstatovani ostaci rimskog naselja
- Rimskog novca je bilo i u nekropolama oko Sokoca
FOA, GORADE I VIEGRAD S OKOLINOM
- Ovo je dolina gornjeg toka Drine, rimski ostaci malobrojni; preteno nadgrobni
spomenici koji su anepigrafski
- U Vrbici kod elebia, istono od Foe, konstatovani ostaci rimske naseobine i
neki nadgrobni spomenici
- Goradanski kraj poznajemo po ostacima koji su sauvani u Sopotnici
sjeverno od Gorada
- Viegradski kraj poznajemo po rimskim nalazima iz Viegrada, u Velikoj
Gostilji i na podruju upe
- U Velikoj Gostilji su sauvani spomenici sa rimskog groblja i arhi. Dijelovi
- Termalno vrelo u Banji kod Viegrada
CESTA I NASELJA UZ SREDNJI TOK DRINE
- Od Bratunca, gdje je ustanovljen trag ceste, do urevca nalaze se ostaci
rimskih naseobina
- Kod Voljevice su otkriveni rimski graevinski ostaci i miljokaz
- U Bjelovcu ostaci rimske kaldrme; u Sikiriu naen je veliki depo rimskog
bakrenog novca
- Kod Skelana su ustanovljeni mnogobrojni ostaci nekog veeg rimskog naselja
- Na podruju Drinjaa-urevac vei broj rimskih naseobina
- Mau njima najvanije u Gradini kod Sasa i u Skelanima
- U Gradini je ustanovljeno vee rimsko naselje koje je imalo prvo rang
municipija, pa docnije kolonije; ovaj grad je bio sjedite rudarske uprave i
centar rudarskog distrikta (Argentaria)
- U Loznici poznato je nekoliko oblinjih mjesta; iz Biljae je poznat nadgrobni
natpis na grkom jeziku; u Sikiru je otkriven veliki depo carskog novca iz
III.st.; u Mihaljeviima se nalaze rimski ostaci po svojoj prilici od utvrde koja je
osiguravala komunikaciju dolinom Drine
- Iz Drinjae poznata dva natpisa: prvi natpis vaan po tome to ukazuje na
Drinjau kao na saobraajnu raskrnisnicu
- Skelani na Drini druga vana naseobina; otkriveni su raznovrsni spomenici;
ovdje je bio znaajan privredni I strategijski centar tog doba; ustanovljeni i
ostaci rimske ciglane
PODRUJE ZVORNIKA, JANJE I BIJELJINE (DONJI TOK DRINE)
- Dolinom Drine, nizvodno, Divi kod Zvornika kasnoantika utvrda za
obezbjeenje saobraaja dolinom Drine
- Ustanovljeni su ostaci rimske ceste kod Branjeva
- Okolina Bijeljine je poznata po ostacima rimskih aglomeracija, u Brotcu,
Batkoviu, Obarskoj Velikoj, u Polju kod Bijeljine
PODRUJE TUZLA-GRADAAC-BRKO
- Iz Tuzle su brojni nalazi rimskog novca; tragovi rimskih aglomeracija su
konstatovani i na nekim gradinama, a najnoviji nalaz bronanog predmeta u
Lukavcu i Gornjoj Tuzli
- Gradaac poznajemo po numizmatici u Tramonici drahma, primjerci
rimskog novca iz doba republike i carskog novca iz IV.st.
- Iz okoline Brkog prikupljeni novci iz ovog kraja: u Tolisi drahme,
republikanski novci i novci carskog vremena od I-IV st. u Boku isto; u Otroj
Luci dva velika depoa u kojima su najstariji primjerci Septimija Severa I
najmlai Galienusa
OPTA RAZMATRANJA O ANTIKIM NASELJIMA I KOMUNIKACIJAMA U BIH
- Za prouavanje antikih naselja, vrlo su bitni latinski natpisi
- Znaaj epigrafskih spomenika se sastoji u tome to oni govore o upravi u
gradovima, o funkcijama i dunostima pojedinih funkcionera, o vojnicima i
veteranima raznih legija i auksilijarnih jedinica, o strancima i indigenom
elementu itd.
- Antiki monumentalni materijal sa teritorije BiH potie preteno iz III.st.n.e.
dok su spomenici iz I, II i IV st.
- Epigrafski spomenici esto daju samo terminus post quem
- Anepigrafski spomenici datiranje se zasniva na ispitivanju i uporeivanju
stilistikih i ornamentalnih elemenata
- Posebnu vrstu antikih spomenika predstavljaju i numizmatiki nalazi
- O rimskoj provinciji Dalmaciji najvanije vijesti daju sljedei pisci i djela:
Pseudoskilaks, Pseudoskimnos, Strabon, Velej Paterkul, Plinije, Apijan, Dion
Kasije
- Vaan izvor za topografiju i komunikacije predstavljaju itinerari: Itinerarium
Antonini, Tabula Peuntigeriana i Ravennati Anonymi Cosmographia

KONTINUITET NASELJA I NJIHOV RAZMJETAJ


- U vrijeme dolaska Rimljana glavni tipovi naselja na teritoriji BiH su bile
gradine i sojenice; neke gradine su bile izgraene kao utvrde
- Sojenice su podizane uz rijeku i ovaj tip naselja najbolje poznajemo po
ostacima na Savi (Donja Dolina) i na Uni (kod Bihaa)
- Veliki broj epihorskih naselja na uzvisinama i platoima za vrijeme rimske
vladavine premjeta se u ravnicu i zauzima prostor oko gradina; takav
razmjetaj je odgovarao politikim i strategijskim intencijama Rimljana;
- Delminium treba razlikovati predrimski (planina Lib) i rimski (Duvno)
- Splonum - utvreno mjesto Mezeja
- Japodski centar Metulum
- to se tie rimskih naselja, ona ne oznaavaju prekid sa periodom koji mu je
prethodio; nisu se desile neke promjene da bi se iskljuivo moglo govoriti o
rimskim naseljima
MATERIJAL ZA IZGRADNJU NASELJA
- U hercegovakim predjelima kamen i drvo, a u bosanskim drvo i ilovaa
predstavljaju osnovni materijal za gradnju
- Rimska naselja i zgrade kao graevinske objekte poznajemo po ostacima
grae. materijala i po arhitektonskim dijelovima
- Osnovnu grau za rimske zgrade predstavljaju opeka, kamen i drvo; vana je
krovna opeka(crijep)
- Za pokrivanje zgrada upotrebljeni su imbrices (oluci)
- U prvo vrijeme rimske vladavine na podruju Hercegovine opeka je preteno
uvoena. Najjae je zastupljena figlina Pansiana iz okoline Trsta
- Otkriveni su tragovi ciglana; na Neretvi su radile ciglane kod Mogorjela,
itomislia i u Potocima kod Mostara; druge: u Pijavicama kod Jajca, u
Sarajevu, Rimiima kod BL
GRAD I SELO
- Gradovi predstavljaju upravne i privredne centre veih ili manjih podruja
- U rimsko doba najvei broj zasad poznatih gradskih centara se razvio na
autohtonoj osnovi
- Do sada su poznati ovi municipiji: Domavia (od sredine III st. Colonia), Bistue
Nova, Bistue Vetus, Diluntum, Splonum, Saviae, Pelva; lokalizacija i jo nekih
municipija: u ipovu, u Skelanima, u Duvnu, u Stocu, Gradcu kod Posuja
- Status gradske samoupravne optine imalo je i naselje u dananjoj Rogatici i
Aqua S
- Pomone vojne jedinice alae i cohortes
- Najizrazitiji vid politike organizacije predstavlja osnovanje gradova
- Urbanizacija u BiH je dostigla najvei zamah u doba Flavijevaca i Elijevaca; u
Duvnu je ve 18/19.g.n.e. bio izgraen forum; Domavia je bila municipij prije
cara Trebonijana, kada se prvi put javlja kao kolonija
- Antiko naselje u Sarajevu je bilo privredni centar i putna stanica cesti
Narona-Ad Drinum; ali to naselje nije bilo upravni centar; on se nalazio na
Ilidi
- Dekurije: salonitanski konvent 927: Delmati 342, Deuri 25, Dicioni
239, Mezeji 269, Sardeati 52; u naronitanskom konventu sve 540:
Cerauni 24, Daorsi 17, Desitijati, 103, Naresi 102, Dindari 33,
Glindicioni 44, Melcumani 24, Scirtari 72, Sikuloti 24, Vardeaei 20,
Deretini 14, Deremisti 30
- U IV st. Zastupljen je mali broj spomenika, , V i VI st. Ostavili su drugu vrstu
spomenika utvrenja, refugije, bazilike
- Utvrenja iz ovog vremena: Gradac kod Konjica, Divi kod ZVORNIKA, rimske
gradine na Livanjskom polju, Ubovia brdo iznad Pecke, Grka gradina kod
Koia
- Refugiji: kod Halapia i Podgradine na Glamokom polju, u Makljenovcu, na
Debelom brdu, kod Domavije, kao refugiji su sluili i logori u ipovu i
Mogorjelo
VRSTE NASELJA
FUNDI I VILLAE RUSTICAE
- U Viiima kod apljine vila rustica; ostaci triju vila rustica sa cijelim
kompleksom gospodarskih zgrada i nalazima poljoprivrednog orua u dolini
Neretve kod Lisiia; u elebiima i tu postojala vila rustica
- U Rankoviima kod Travnika je postojala villa rustica; U Proboju kod Ljubukog
takoer
- Na Stupu u Sarajevskom polju iskopane su ruevine rimske zgrade nekog
jaeg poljiprivrednog gazdinstva u kome je bio zaposlen vei broj radnika i
koje je imalo radionicu za opravke i moda za proizvodnju
- U Novom eheru kod epa je postojao fundus sa villa rasticom
- Ostaci rimskih naselja kod Bijeljine i Janje potiu od gospodarskih zgrada na
fundusima
- Na prostoru Lijeva Polja, sauvani tragovi naselja predstavljaju ostatke
rimske vila rustike koje su bile izgraene na veem broju fundusa
- Za formiranje fundusa postojali su prirodni uslovi npr. u Posavini, Lijeve
polju, Bihakom polju, dolini donje Neretve itd.
RUDARSTVO I RUDARSKA NASELJA
- Vaan vid ekonomike predstavlja rudarstvo; srednjobosanska,
zapadnobosanska i istonobosanska rudonosna oblast
- Podruje izmeu gornjeg toka Vrbasa, Lave, Bosne, Neretve i Rame poznato
pod imenom Srednjobosanska rudonosna oblast; najpoznatija rudita:
planina Vranica i porjeje gornjeg Vrbasa, Mraaj i Makara, jugoistono od
Gornjeg Vakufa, dolina Lave, okolina Kreeva, Fojnice i Varea
- U Mraaju i Makari u bronzano doba se jo ekploatie bakar; poznata rudita
zlata: na Vranici i u porjeju Vrbasa
- U zapadnobosansku rudonosnu oblast spadaju: predio Majdan
Sinjakovo blizu Mrkonjigrada i rudarski rejoni Sane, Japre i Une; to su
podruja bogata eljezom uz koje se nalazi olovo, a neto i bakra
- Disktrikt Majdan-Sinjakovo poznato po naslagama eljeznih i bakrenih ruda
- Podruje Sane i Japre bogata rudita; u ehovcima kod SM i na breuljcima
Troska prema Starom Majdanu su otkrivene rimske talionice
- Za istonobosanski region: rejoni Olova, Borovice i Foe
- Tako da, zapadna oblast bogata eljezom, istona poznata po srebrenikom
kraju
- Rudarska naselja su bila meusobno povezana mreom vicinalnih puteva, a
kroz ta podruja su prolazile vane ceste

NASELJA UZ LOGORE (CANABAE)


- Za poznavanje naselja uz rimske logore vana je hronologija kretanja vojnih
jedinica i njihov boravak u pojedinim garnizonima
- Jedinice VII legije naputaju Dalmaciju oko 60.g.n.e. a jedinice XI oko 69.g.
- VII legija okolina Ljubukog i Humca, XI legija Humac, legija VIII Augusta
u Gradcu kod Pazaria i vrakinu Selu kod Sarajeva, legija X - Vikote kod
Prijedora, coh. II miliaria u Dubravi kod Stoca; iz coh I Belgarum i nepoznate
vojne jedinice Makljenovac, iz leg I... u Brekovici kod Bihaa
- Iz BiH poznati logori: Humac, Makljenovac, ipovo, Lutvin Han na Drini i Banja
Luka (Castra)
- Kod navedenih logora ustanovljena i canabae
- Civilno naselje u Makljenovcu nalazilo se u neporednoj blizini logora, ovdje
su se naseljavali veterani onih vojnih jedinica koje su davale posadu za
castrum , ovo naselje je doivjelo procvat krajem II i po III st.n.e.
- Uz logor u ipovu razvilo se znaajno gradsko naselje municipij
- Logori u BIH su se nalazili na ravnicama i na otvorenim mjestima uz
komunikacije i rijeke
NASELJA UZ MINERALNA VRELA
- Od bosanskih termalnih izvora koji su eksploatisani u rimsko doba najpoznatiji
su ovi: Ilida kod Sarajeva, Laktai, Gornji eher kod BL i Gata kod Bihaa
- Ilida kod Sarajeva je najznaajnija ljekovita banja na teritoriji BiH
- U Laktaima kod BL postojala je rimska naseobina, kao i termalni izvori