You are on page 1of 368

L J \_ J \_

< > < 'I <


A A

J \_ -/ \_ J \-

> < > (


A

J \_ J \_

< 'I ( 'I (


[...] preferiranjem svojevrsne
beziskustvene dimenzije pogleda
J \_ J \_
u socijalizam, paradoksalno ili ne,
dobilo se na svojevrsnoj snazi tiva > < 'I < 'I (
koje kulturnom analitikom zadire
u socijalna i politika vorita toga
razdoblja, a koje, nedostatkom J \_ J \_

razliitih emocionalnih investicija


< < > <
onih koji su preivjeli socijalizam
A
nadasve uspjeno umie diskursima
i kontradiskursim a nostalgije
J \_ J V_ J \_
kakvi dom iniraju zadnjim
desetljeima postsocijalistikih
> < <
istraivanja. N a taj smo nain A /A
obogaeni radovima koji, bez
vika autorefleksije, slobodnom
J \_ J \_ /
gestom evokacije i interpretacije
tvrdih socioekonomskih, < 'I < 'I ( )
povijesnih i politikih pokazatelja,
odnosno sustavnim konzultiranjem
referenci socijalistike literature, J J \- J \_
predstavljaju dragocjen
doprinos postsocijalistikim i 'I < 'I ( > <
postjugoslavenskim studijima. A A A

O n o gdje je mogue zamijetiti


- J \- J \_
stanoviti diskontinuitet znanstvene
interpretacije kao posljedice
distanciranja od iskustvenih A A
perspektiva, ali i naknadnih meta-
konceptualizacija ovog razdoblja
J \- - / U _/ u
pokazuje se upravo sjajnim
polazitem za budui dijalog ovoga > r r > f
djela unutar dugo oekivane cjeline A A A
drutvenoznanstvene i humanistike
obrade jugoslavenskog socijalizma. - -/ \- _/\_

dr. sc. Ines Pria A A

_/ \_ J \_ J \_
7 7

j -f ^ -J U -> ^ -7 -7 \_

< ^ ^ < > r > r

_y\- -7\_ -/ \_ _/ \_

> < > r > < ^ < > r


^ -A. -
] \_ -7 \- -/ \_ -J N- -j \- J U

> c > r > r ^ <


'A . 's y-s

-7 \- - 7 \ - -/ \- _/ \_ _/ \_

> r > r > r > < -) <


A A A A A

/ \_ _ / \ _ _ / \ _ _/\_ _/\_ _/ \_

r ^ < > r > 1


A A

_ / \ _ _ / \ _ _ / \ _ _ / \ _ J \-

-) < 'i < 'i < > r > r

7 \_ _ 7 \ _ _ 7 \ _ _ 7 \ _ - / \ - - Z ' -

< ~) < ) f > f > f > <


A A A A A A

_ 7 \ _ _ 7 \ _ _ / \ - - 7 N -

> < ' I f 1 < > < ^

7 \_ J \_ J \_ _7 \_ -7 \-

r
A A N ^ ^

_7 \_ -7 \_ _/ \_ J \_ -7

> C > < ) f f > <"


A A A A A
SOCIJALIZAM
NA KLUPI
Jugoslavensko drutvo oima nove postjugoslavenske humanistike
Biblioteka Centra za kulturoloka i povijesna istraivanja socijalizma
CeKaPISarnica, br. 3

Izdavai
Srednja Europa, d.o.o.
Sveuilite Jurja Dobrile u Puli
Sa(n)jam knjige u Istri

Z a izdavae
prof. dr. Damir Agii
prof. dr. Alfio Barbieri
Magdalena Vodopija

Autorska prava Autori tekstova I


Nijedan se dio iz ove knjige ne smije umnoavati i distribuirati
bez odobrenja autora lanka

Urednici
doc. dr. Laa Durakovi
doc. dr. Andrea Matoevi

Recenzenti
dr. sc. Ines Pria
prof. dr. Ulf Brunnbauer

Grafiki urednik
Mauricio Ferlin

Fotografija na ovitku
Tanja Draki Savi

Korektura
Boris Koroman

ISBN 978-953-7963-07-1 (Srednja Europa)


ISBN 978-953-7498-74-0 (Sveuilite Jurja Dobrile)
ISBN 978-953-57547-1-8 (Sa/n/jam knjige u Istri)

CIP zapis dostupan u raunalnome katalogu


Nacionalne i sveuiline knjinice u Zagrebu
pod brojem 861387

Knjiga je tiskana u Tiskari Zelina u studenome 2013.


SOCIJALIZAM
s NA KLUPI .
1 Jugoslavensko drutvo oima %
" nove postjugoslavenske *
hum anistike

A
Uredili
Laa Durakovi
Andrea Matoevi

Sa(n)jam
knjige u Istri

Pula - Zagreb
Zbornik radova pripremljenih za
meunarodni znanstveni skup
Socijalizam na klupi
Kulturoloke i povijesne interpretacije
jugoslavenskoga i postjugoslavenskih drutava
Pula, 5-7. XII. 2013.
v.*,:or
SADRAJ

9 Uvodna rije urednika

Ivana Dobrivojevi
17 Industrijalizacija kao imperativ. Ekonomska
politika Partije 1945-1955.

Tvrtko Jakovina
47 Neprijatelji ili samo loi susjedi? Jugoslavija i
balkanske zemlje 1970-ih i 1980-ih

Igor Duda
75 Djeca socijalistike domovine. Izgraivanje
pionirske tradicije u Hrvatskoj 1950-ih godina

Andrea Matoevi
103 Politika rada Pokreta za visoku produktivnost

Neboja Jovanovi ,
125 Seksologija, muka homoseksualnost i film u
socijalistikoj Jugoslaviji

Ana Kladnik
153 Iskanje novih paradigem in uporaba novih
raziskovalnih metodologij na primeru novih mest
in naselij v socialistini Sloveniji

Masa Kolanovi
177 Utopija pod upitnikom. Predodba Amerike u
stihovima dekadentnog socijalizma
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Radina Vueti
217 Kauboji u NOB-u: Partizanski vestern i strip
u socijalistikoj Jugoslaviji

Boris Koroman
251 Nostalgija modernosti: Predodba socijalistike
prolosti u suvremenim hrvatskim romanima o
tranziciji

Ana Hofinan
279 Ko se boji unda jo? Muzika cenzura
u Jugoslaviji

M a rtin Pogaar
317 GAME OVER : Raunalniki, socializem in spomin

351 Podaci o autorima


Uvodna rije urednika
Ovaj je zbornik, nastao kao rezultat jednogodinjeg rada dvanaestoro istraivaa
mlade i srednje generacije humanista, iako a prima vista ne nuno uoljivo,
mogue razluiti na konceptualne dijelove koji nisu nebitni pri njegovom
itanju ili smjetanju unutar koordinata recentne znanstvene produkcije. Pored
teme jugoslavenskog, domaeg socijalizma, dakle samoupravnog ili pred-
samoupravnog, kojoj je jedanaest radova sadranih u ovoj knjizi posveeno,
njezinu posebnost ini i generacijsko ishodite zastupljenih autora. Svi su oni,
grosso modo, u vrijeme pada socijalizma i raspada Jugoslavije bili pioniri ili
omladinci, koji dravu i sustav nisu iskusili kao odrasli graani nego mahom
iz perspektive kolskih klupa. Danas sjede u nekim drugim klupama, neki
meu njima na korak su od obrane doktorske disertacije ili su doktori znanosti
postali, gledano iz vremenske toke objavljivanja ovog zbornika, uglavnom
u petoljetki 2009-2013. Takav namjeran in generacijskog privilegiranja i
ekskluzije temelji se na nekoliko urednikih namjera - pokuaju svojevrsnog
manevra detabuiziranja nepoudne teme koja je dugo vladala znanstvenim
prostorima i openito drutvima zemalja proizalih iz rasapa jugoslavenske
federacije; detekciji tema i pristupa sadraju za koji smatramo da uvelike
definiraju nau post-socijalistiku svakodnevicu te sondiranja moguih daljnjih
sadrajnih, epistemolokih i hermeneutikih smjerova istraivanja u domeni
socijalistikih tema. Interpretacija socijalizma liena uzajamno iskljuivih
atribucija, nataloenih kako kroz historiografski pristup tako i kroz medijski
diskurs i publicistiku, intencija je koja poblie pojanjava naslov zbornika.
Binarne, crno-bijele interpretacije, obiljeene nacionalistikom apologijom s
jedne, a zarobljene u nostalgiarskoj paradigmi s druge strane, jednako kao
i strategije izbjegavanja, dugo su hranile kontroverzije i vrednosne konfuzije
nudei jednostrane ocjene obremenjene subjektivno-iskustvenim i politikim
idejnim nazorima.
Upravo zato ovaj je zbornik generacijski impostiran, a ako je svako pisanje
uvjetovano prethodnim autorskim iskustvom, onda ovakva generacijska
impostacija knjige znai, barem donekle, namjeran odabir predstavljanja
istraivanja kojima nedostaje dugogodinje i potpune direktne i osobne,

11
SOCIJALIZAM NA KLUPI

iskustvene uronjenosti u teme koje se analiziraju. Djelomian manjak u ovom


je sluaju, ini nam se, osvjeavajua prednost. Nerijetko iskljuiv autoritet,
to proizlazi iz iskustva sadranih u kratkoj i britkoj jezinoj formi bio
sam, vidio sam, doivio sam, u veini tekstova zamijenjen je drugaijim,
sadrajnijim oblicima argumentacije. Sagledano iz rakursa ovih slojevitih
nakana, ambicije zbornika nisu male i bez rizika. N o, ti argumentirani,
istraivanjem potkrijepljeni glasovi pripadnika mlae i srednje generacije
humanista, imaju jo jednu znaajnu karakteristiku - to su tekstovi pisani
iznutra, iz podneblja zemalja Jugoslavije i, znaajno je, na jezicima koji
su bili slubeni u Federaciji, a danas su, mutatis mutandisy materinji ili jezici
sredina iz kojih autori dolaze. Inzistiranje na jezinim specifinostima i
pripadnostima autora, smjeta itatelja u okrilje misaone i izraajne konciznosti
i vjerodostojnosti te nas liava problema nepreciznosti prevoenja koncepata,
dinamika ili specifinih terminologija, esto krucijalnih za razumijevanje
problematike kojoj je Socijalizam na klupi posveen. Viejezinost ove knjige
korelira s njezinom disciplinarnom otvorenou, pa tako itanje otkriva
razliite knjievno-komparativne, etno-antropoloke, povijesne i muzikoloke
vizure. Takav pristup podrazumijeva gdjekad i razliite metodoloke zahvate,
koji nerijetko u prostoru akademske produkcije opstoje bez nune interakcije,
no u ovom zborniku smjeteni su jedan do drugoga, nudei se neposrednoj
komparaciji.

Zbornik otvara rad Ivane Dobrivojevi o ekonomskoj politici Komunistike


partije u prvih deset poratnih godina, odnosno rapidnoj industrijalizaciji,
modernizaciji i urbanizaciji zemlje u to doba. Po uzoru na Sovjetski Savez,
Petogodinji plan kao i njegove naknadne post-sovjetske modifikacije te
jednogodinje investicijske projekte vlast je od graana oekivala da sve aspekte
ivota podrede izgradnji sretne i svijetle budunosti. Takav je imperativ
unutranje proizvodne politike, impregniran snanim entuzijazmom, nerijetko
rezultirao rjeenjima daleko od upotrebljivih. Nasilna radna mobilizacija,
nekvalificiranost radnika, nizak standard, samo su neki od razloga neizbjenog
kraha krutog centraliziranog privrednog modela. N e uvijek dobronamjerna i
transparentna vanjska politika Titove Jugoslavije i susjednih zemalja tema je
priloga Tvrtka Jakovine. Hladnoratovska podjela, utjecaj pojedinih republikih
vodstava te emigracije na vanjsku politiku SFRJ, povijesni prijepori kao i
odnos do politike nesvrstavanja, rezultirali su bremenitim meususjedskim
odnosima, posebice u sedamdesetim i osamdesetim godinama prologa
stoljea. Okruena BRIGAMA (Bugarskom, Rumunjskom, Italijom,
Grkom, Albanijom, Maarskom i Austrijom), Jugoslavija je vremenom
uspjela s veinom zemalja popraviti diplomatske odnose, ali ne i s balkanskim

12
UVOD

susjedima ije su vlade sjedile u Tirani i Sofiji. Vaan inicijacijski proces


odrastanja u socijalizmu simboliki vezan uz roendan Republike - primanje
u pionire kroz organizaciju Savez pionira, pie Igor Duda, prijelomni trenutak
doivljava pismom Milovana ilasa 1950. u kojem se osuuje pretjeran
vojniki duh organizacije te nedovoljno pruanja igre, zabave i radosti
djeci. Ideja o bezbrinom djetinjstvu, sastavni dio modernizacijskih procesa
te period ivota na koji su suvremena drutva posebno osjetljiva, svoju je
snanu artikulaciju u Jugoslaviji dobio upravo kroz tu instituciju koja se,
stubokom mijenjajui status iniciranih, ali podrazumijevajui i standardizaciju
upeatljive uniforme ili uronjenost u pionirsku godinu, imala snano urezati
u sjeanje. Tekst Andree Matoevia takoer tematizira pokuaj stvaranja
novih socijalistikih ljudi, s akcentom na politinost rada u zenitu raskola
izmeu Tita i Staljina, trenutka u kojem stahanovizam zamjenjuje njegova
jugoslavenska inaica, Pokret za viu produktivnost rada, jedan od rezultata
oslanjanja na vlastite proizvodne snage. Upravo se iz tog razloga o Pokretu
moe govoriti prvenstveno kao politiki i simboliki znaajnom jer je, s jedne
strane, oznaavao pobjedu nad sovjetskim radnim heroizmom, dok je s
druge djelovao kao uzor domaem trudbenitvu - u mnogoemu najvrednijem
kapitalu kojim je sistem u porau raspolagao. Dispozitive seksualnosti, reeno
foucaultovskim rjenikom, kroz seksoloku literaturu i jugoslavenski film,
razmatra u svom lanku Neboja Jovanovi. Rezultati njegova istraivanja
ukazuju na injenicu da homoseksualnost u socijalizmu nije bila monolitno
definirana kategorija, ve podlona stalnim antagonistikim redefiniranjima
i pregovaranjima, na to upuuje ve i sama pojava prvog nedvosmisleno
homoseksualno kodiranog lika u jugoslavenskoj kinematografiji - fra Tetke u
debitantskom filmu Fedora Hanekovia Bakonjafra Brne iz 1951. Rad, kojeg
valja itati i kao pledoaje za daljnja interdisciplinarna istraivanja ove teme,
sadri i temeljitu bibliografiju seksolokih izdanja objavljenih u socijalistikoj
Jugoslaviji. Ana Kladnik u prvome dijelu svog rada komparira razliite
historiografske pristupe prouavanju socijalizma, od teorija totalitarizma do
onih suptilnijih, iji je cilj proniknuti u svakodnevicu graana. Metodoloke
postavke potom nadgrauje analizom arhitekturnih rjeenja pri projektiranju
modernistikih gradova u Sloveniji - Nove Gorice i Velenja, nastalih u prvih
petnaest poratnih godina te opstalih i u domeni simbolikih koordinata na
urbanistikoj karti socijalizma. Prvi se gradio na granici Slovenije i Italije
dok je drugi rezultanta poveane potrebe za ekstrakcijom ugljena, lignita,
te je stoga direktan rezultat industrijalizacije i potrebe rjeavanja socijalno-
stambenog pitanja radnika. Metodoloko uporite rada Mae Kolanovi
ini interdisciplinarno sjecite knjievne povijesti i teorije, komparatistike

13
SOCIJALIZAM NA KLUPI

imagologije i kulturalnih studija. Autorica analizira zamiljaje Sjedinjenih


Amerikih Drava u bogatom korpusu knjievnih i popkulturnih uradaka,
s posebnim naglaskom na posljednju dekadu domaeg socijalizma. Val
vesternizacije u kojem je Amerika igrala nemalu ulogu, koji zapoinje
nakon 1948, donosi promjenu drutveno-politike klime. To rezultira
irokom paletom predodbi koje ine ambivalentan i slojevit ameriki
socijalistiki imaginarij, koji uvijek lavira izmeu kritikog i utopijskog,
fascinacijskog i negacijskog. Temom amerikanizacije na jugoslavenskom
filmu i u stripu, zborniku se pridruila i Radina Vueti. Osterni ili crveni
vesterni predstavljali su vrstu hibrida izmeu amerikog filmskog izriaja i
domaih, narodnooslobodilakih tema, dok je strip, nakon poratne zabrane
i snane osude zbog tobonje buroaske dekadencije doivio proliferaciju, pa
se ezdesetih godina intenziviralo tematiziranje tekovina N OB-a i kroz strip.
Recepcija i preuzimanje amerikih modela ukazuju na protejski kapacitet te na
moduse instrumentalizacije tih izriajnih formi u raznorodnim kontekstima
od strane vladajue ideologije. Kroz nekoliko toposa, poput djetinjstva u
socijalizmu, rasapa dominantnog ideolokog narativa te ulaska u nekovrsno
stanje liminalnosti ili ekaonicu razvoja koju nazivamo tranzicijom,
Boris Koroman na uzorku od dvadesetak suvremenih romana rekonstruira
zamiljaje socijalistikoga kao dijela produkcije predodbi koju hrvatsko
drutvo proizvodi o svojoj prolosti. Emocionalni se ulog nostalgije, unato
polifonom ocrtavanju prolosti u analiziranim djelima, zakljuuje Koroman,
sidri ponajprije na mjestu nostalgije za vrstim modernitetom, a manje za
konkretnim prolim reimom. Tema muzike cenzure u Jugoslaviji s posebnim
naglaskom na specifikum auto-cenzure, dijelom procesa samosubjektivizacije
kroz usvajanje pravila vanih za samoreprezentaciju i samopercepciju, ime
autorica Ana Hofman izbjegava aut-aut rjeenja pri eksplikaciji fenomena,
sadraj je pretposljednjeg teksta. Koliko je cenzorski domaaj bio domiljat,
prilagodljiv, kao i pregovaraki impostiran, pokazuje kooperacija urednika i
autora u prilagoavanju problematinog djela prihvatljivim normativima te
posezanje za tamparskom grekom kako bi odreeno nepoudno djelo
ipak ugledalo svjetlo dana. Zbornik zatvara rad Martina Pogaara temeljen
na kazivanjima osoba koje su vlastiti svjetonazor koncem osamdesetih
godina prologa stoljea gradile, meu ostalim, i putem iskustava steenih
igranjem prvih raunalnih igara. lanak u domeni etno-antropologije nove
raunalne tehnologije tog razdoblja progovara i o njezinom impaktu na
poimanje globalizirajueg svijeta i socijalizma te nudi vizure odrastanja
uz Commodore 64 ili pak ZX Spectrum u prvom licu. Vraajui igru, ovog
puta onu digitalnu, u samu sr procesa uenja, autor je argumentira kao

14
UVOD

dominantnu karakteristiku generacije koja je upravo putem kompjuterizacije


svijet doivljavala izvan slubenih, dravnih, okvira.
Na kraju napominjemo da je ova knjiga komplementaran, pisani dio
znanstvene konferencije Socijalizam na klupi. Kulturoloke i povijesne
interpretacijejugoslavenskoga i postjugoslavenskih drutava koja se u organizaciji
Centra za kulturoloka i povijesna istraivanja socijalizma treba odrati na
Sveuilitu Jurja Dobrile u Puli izmeu 5. i 7. prosinca 2013. Na tom je
skupu svoja izlaganja, pored autora zastupljenih u ovom zborniku, prijavilo
i osamdesetak sudionika iz nekadanjih jugoslavenskih republika i mnogih
drugih europskih zemalja. Stoga, ukoliko jo uvijek postoje nedoumice oko
definiranja ili lociranja klupe iz naslova zbornika, naa je urednika sugestija
da ju se razumijeva kao metonimiju studioznosti, nuan preduvjet svake
argumentirane rasprave i polemike.

U Puli, 14. listopada 2013.

Andrea Matoevi i Laa Durakovi

15
Ivana D obrivojevi
In dustrijalizacija kao im perativ.
Ekonom ska politika P artije 1945-1955.
U dominantno agrarnoj i nerazvijenoj zemlji modernizacija, industrijalizacija
i urbanizacija su predstavljali nune i neizbene procese. Naturalna
poljoprivredna proizvodnja i primitivna industrija su uprkos izvesnom, ali ipak
(pre)sporom napretku u meuratnom periodu, koili i onemoguavali porast
kvaliteta i kulture ivljenja, pa je Jugoslavija sve vie zaostajala za razvijenim
evropskim dravama. Kraj ratnih operacija i osloboenje zemlje su, prema
vienju partijskog vodstva, predstavljali samo kratak predah, kraj prve etape
revolucije. Transformacija drutva po ugledu na sovjetsko bila je ideal o kome
se sanjalo i cilj kome se teilo, zbog koga je bilo opravdano primeniti i otrija
sredstva te na sve naine spreavati one koji hoe da onemogue izgradnju
socijalizma,1 budui da se ni jedna revolucija, kako je docnije pisao Svetozar
Vukmanovi Tempo, nije mogla izvesti u rukavicama.2 Potreba da se drutvo
transformie na preac, preko noi, da se lomi i kida ono to se stoljeima
nagomilavalo,3 otvorila je put svojevrsnoj instant modernizaciji koju je
karakterisala improvizacija, zapoete pa zaboravljene akcije, formalno ali ne i
sutinsko menjanje starih navika i obiaja te njihovo prenoenje u nove okvire
i novu sredinu. Konfiskacijom, eksproprijacijom i nacionalizacijom nova
vlast se obraunavala sa nekadanjom elitom i prikupljala nuna finansijska
sredstva za izgradnju teke industrije, stub budue samodovoljne ekonomije,
ali i glavni garant politike stabilnosti reima i vojne bezbednosti. U dobu
velikog revolucionarnog zanosa jednih i velikog straha drugih4 od graana
je zahtevano da se pomire sa siromatvom koje ih je okruivalo i odreknu
sadanjosti zarad izgradnje novog, srenijeg drutva i svetle socijalistike
budunosti.5

1 V. Tito, Josip Broz, Socijalistika demokratija mora imati snanu ekonomsku podlogu (25-
septembar 1951.), Govori i lanci, t VI, Napred, Zagreb, 1959., 176.
2 Vukmanovi Tempo, Svetozar, Revolucija koja tee, t. IV, Globus, Zagreb, 1982., 77.
3 Tito, Govor na Treem kongresu Saveza komunista Srbije, Govori i lanci, t. IX, 136.
4 Dimi, Ljubodrag, Istorija srpske dravnosti. Srbija u Jugoslaviji, SANU, Beograd, 2001., 344.
5 V. Tito, Ostvarimo socijalizam u naoj zemlji (18. februar 1950.), Govori i lanci, t. V, 8.

19
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Industrijalizacija u uslovima planske privrede

D o poetka 1947. godine bile su obavljene sve pripreme koje je trebalo da


omogue prelazak na dugorono makroekonomsko planiranje i rapidan razvitak
teke industrije. Iako Jugoslavija, ba kao ni ostale istonoevropske zemlje sa
izuzetkom Poljske i Rumunije, nije imala ni sirovinskih,6 a ni materijalnih
mogunosti za investiranje u skupa i tek na dui rok isplativa postrojenja teke
industrije, dvoumljenja u pogledu oblika i tempa industrijalizacije nije bilo.
Prihvatajui Lenjinovu doktrinu po kojoj bez izgradnje krupne industrije nije
moglo biti socijalizma u jednoj zemlji, jugoslovenski komunisti su izradili
obiman petogodinji plan koji je predviao podizanje krupnih industrijskih
postrojenja i poveanje predratnog nacionalnog dohotka za ak 2,5 puta!7 Ipak,
razlozi za prelazak na plansku privredu koja je imala obeleje permanentne ratne
ekonomije,8 i razvitak teke industrije nisu bili samo ekonomske ideoloke
i doktrinarne prirode, naprotiv. Koncentrisanje celokupne privredne moi,
kontrolisanje i diktiranje ekonomskog razvoja, upropatavanje poljoprivrede i
sela za raun industrijalizacije imalo je i jasnu politiku motivaciju. Uklapanje
privatnog sektora u planske okvire privreivanja, a zatim i njegovo potpuno
likvidiranje, predstavljalo je definitivno razvlaivanje predratne elite i
uklanjanje svake potencijalne mogunosti otpora reimu. Sa druge strane,
na spoljnom planu, u atmosferi velike zategnutosti i stalnih incidenata Sa
zapadnim silama, jedino je samodovoljna ekonomija zasnovana na jakoj
mainskoj, metalurkoj i elektroindustriji obezbeivala vojnu bezbednost, a
samim tim i politiku stabilnost reima.

Partijska projekcija industrijskog, ekonomskog, a samim tim i politikog


razvitka zemlje detaljno je razraena u Zakonu o petogodinjem planu
razvitka narodne privrede, donetom na Titovu inicijativu.9 Ova svojevrsna
magna charta jugoslovenskog privrednog razvoja usvojena je bez bilo kakve
diskusije na Politbirou,10 a onda, u formi prilagoenoj javnosti, stavljena

6 Eichengreen, Barry, The European Economy since 1945. Cooridinated Capitalism and Beyond',
Princeton University Press, Princeton & Oxford, 2007., 142.
7 Zakon o Petogodinjem planu razvitka narodne privrede Federativne Narodne Republike
Jugoslavije, Slubeni list Federativne Narodne Republike Jugoslavije, 30. 4. 1947.
8 Eichengreen, 136.
9 Izlaganje Borisa Kidria, Peti kongres Komunistike partije Jugoslavije 21 - 28. ju n a 1948.,
Stenografske beleke, bez naznaenog izdavaa, Beograd, 1948., 612.
10 Sednica Politbiroa CK KPJ od 11. aprila 1947., Petranovi, Branko, Zapisnici sa sednica
Politbiroa Centralnog komiteta KPJ (11. ju n 1945 - 7. ju li 1948.), Beograd, 1995., 201.

20
Ivana Dobrivojevi INDUSTRIJALIZACIJA KAO IMPERATIV

na skuptinski dnevni red." Kako je, prema shvatanjima dravnog vodstva,


industrijalizacija bila najvanija stvar posle rata,112 pred skromni budet
jedne od najsiromanijih evropskih zemalja su postavljeni impozantni
zadaci. Sputavanje svake privredne inicijative i potiranje trinih zakona
i ekonomske logike su, uprkos velikom (neracionalnom) investiranju,
umesto najavljivanim privrednim udom, rezultirali ekonomskim krahom
i dramatinim padom ivotnog standarda. tavie, prelazak na plansku
privredu u punom smislu oznaio je ne samo njenu maksimalnu etatizaciju
i centralizaciju, ukidanje svake trine konkurencije, marginalizovanje uloge
novca u ekonomskim tokovima, ve i grubo kidanje decenijskih ekonomskih
veza sa zapadnoevropskim kooperantima i potpuno privredno, razume se i
politiko, okretanje ka Istoku. tavie, privredni eksperiment jugoslovenskih
vlasti je rezultirao neverovatno irokim zakonodavnim okvirom. Razne uredbe
su fabrikovane takvom brzinom da je prilikom prelaska na novi privredni
sistem konstatovano da njihovu sadrinu ne samo da ne poznaju graani, ve
ni sami autori ovih zakonskih reenja!13

Rapidna industrijalizacija i modernizacija je prema vienjima partijskih


ekonomskih teoretiara podrazumevala velika investiranja u elektrifikaciju
i hidrogradnju, podizanje fabrika crne i obojene metalurgije, izgradnju
mainskih postrojenja i fabrika hemijske industrije, otvaranje novih rudarskih
basena, mehanizovanje rudarske proizvodnje i izgradnju saobraajne
infrastrukture.14 O nerealnosti i neumerenosti jugoslovenskog komunistikog
vrha, ali i o tenji za izgradnjom samodovoljne i od Zapada potpuno odseene
industrije, svedoio je i itav niz novih artikala iju je proizvodnju trebalo
osvojiti.15 Reim je, primeivao je Aleks Dragni, bio reen da proizvodi sve
to postoji na ovom svetu16 - kamione, traktore, teke lokomotive, teke
graevinske maine, dizalice, vodene turbine, velike parne kotlove, teke i
srednje alatne i elektrine maine, transformatore, poljoprivredne maine veih

11 Sednica Politbiroa CK KPJ od 11. aprila 1947., Petranovi, Zapisnici sa sednica Politbiroa
Centralnog komiteta KPJ (11. ju n 1945 - Z ju li 1948.), Komunist, Beograd, 1995., 201.
12 Izlaganje Josipa BrozaTita na 26. sednici Politbiroa CK KPJ od 4. marta 1947., Isto, 195.
13 Zapisnik sa sednice Privrednog saveta vlade FNRJ odrane 14. juna 1952.; Leki, Bogdan,
Zeevi, Momilo, Privredna politika vlade FNRJ. Zapisnici Privrednog saveta vlade FNRJ
1944-1953., t IV, Arhiv Jugoslavije, Beograd, 1995., 576.
14 Zakon o Petogodinjem planu razvitka narodne privrede Federativne Narodne Republike
Jugoslavije, Slubeni list Federativne Narodne Republike Jugoslavije, 30. 4. 1947.
15 Isto.
16 Dragni, Aleks, Titova obeana zemlja Jugoslavija, Zadubina Studenica, Beograd, 2004., 211.

21
SOCIJALIZAM NA KLUPI

tipova, montane kue, plastine mase, radio prijemnike, vetaki kauuk,


vetaka vlakna, beavne cevi, elektrine kablove, koks, azotna ubriva, bicikle,
pisae maine i drugo.17 Paradoksalno, ekonomska politika veeg ulaganja u
pasivne krajeve bila je slina politici predratnih vlada,18 pa je i petogodinji
plan, u cilju ravnomernog razvitka svih jugoslovenskih republika, predvideo
najvea ulaganja u Bosnu i Hercegovinu, Crnu Goru i Makedoniju.19 Iako
vee investiranje u nerazvijene republike, prema partijskim shvatanjima, nije
predstavljalo samo ekonomsku, ve i politiku meru koja je trebala da dovede
do daljeg uvrivanja bratstva i jedinstva,20 nacionalne tenje i republiki
ekonomski interesi, koji e vremenom bivati sve jai, ipak su dolazili do
izraaja. Tako se deliminom zanemarivanju industrijalizacije u Srbiji
suprotstavio Blagoje Nekovi, istiui da srpsko rukovodstvo nije uestvovalo
pri sastavljanju petogodinjeg plana.21 Negodovanje je izazivalo i najavljeno
premetanje strunjaka u druge republike, pa se, kako su na Politbirou kasnije
pokajniki priznavali Stamboli i Veselinov, u CK KP Srbije prialo da e im
kadrove uzeti CK KPJ.22

Plan industrijskog razvitka zemlje je, da bi se istakla njegova vanost, donet


u formi zakona, a izvravanje zadataka [...] postavljenih ovim planom je
proglaeno au i dunou svakog graanina.23 Iako bi planirani investicioni
projekti po svom obimu predstavljali teko breme i za daleko razvijenije
ekonomije, jugoslovenski komunisti su, pogreno procenjujui mogunosti
i limite agrarne i siromane zemlje, poruivali da e plan biti mogue ne
samo ispuniti, ve i premaiti u pojedinim industrijskim granama.24 Tako je,
tano godinu dana po prelasku na plansku privredu, sa skuptinske govornice
upozoravano da je bilo direkcija, preduzea i viih operativnih rukovodilaca
koji su znali da je neki konkretan plan prenizak, ali nisu nita uinili da se
takav nedostatak ispravi, i naglaavano je da rukovodioci preduzea treba da
shvate da plan nije maksimum, nego minimum.25 Ovi optimistiki tonovi

17 Zakon o Petogodinjem planu, 30. 4. 1947.


18 Dragni, 91.
19 Zakon o Petogodinjem planu, 30. 4. 1947.
20 Plan unapreenja privredno zaostalih krajeva, AJ, 41 - 6 - 7.
21 26. sednica Politbiroa C K KPJ od 4. m arta 1947., Petranovi, 191.
22 26. sednica Politbiroa C K KPJ od 4. m arta 1947., Petranovi, 195.
Zakon o Petogodinjem planu, 30. 4. 1947.
24 Petogodinji plan razvitka narodne privrede Jugoslavije, AJ, 41 - 137 - 260.
25 Izlaganje Edvarda Kardelja na Drugoj zajednikoj sednici Saveznog vea i Vea naroda

22
Zvana Dobrivojevi INDUSTRIJALIZACIJA KAO IMPERATIV

bili su u skladu sa Titovim uverenjem da su Jugosloveni kadri ostvariti i tee


zadae nego to je ovaj petogodinji plan.26 Stoga je u oima jugoslovenskih
komunista ostvarivanje plana predstavljalo istorijsku nunost i neminovnost,
borbu za ekonomsku i politiku nezavisnost zemlje,27 koja je morala biti
svakodnevna.

Izvrenje plana i rapidna industrijalizacija su od aprila 1947. godine postali


glavni i jedini dravni cilj. Izbor sovjetskog modela privrednog razvitka i
stavljanje akcenta na gradnju tekih industrijskih postrojenja znaio je izbor
skupih i na kratki rok neisplativih investicija. Prema zvaninim podacima
koje je izneo Tito, u industriju je za samo est godina investirano ak 5
milijardi i 623 miliona dolara.28 Ipak, ni tako velika ulaganja nisu bila ni
izbliza dovoljna da se izgrade svi objekti predvieni planom, budui da su na
brzu ruku sastavljeni investicioni predrauni gotovo po pravilu potcenjivali
stvarne trokove podizanja i opremanja postrojenja.29 U industrijalizaciji se
ilo protiv ekonomskih zakona i njihovog delovanja,30 a (pre)ambiciozno
zamiljeni investicioni projekti gutali su gotovo trideset posto nacionalnog
dohotka zemlje.31 Iako su zapadni ekonomisti procenjivali da Jugoslavija na
industrijalizaciju moe troiti navie 12% svog dohotka,32 zvanina statistika
je pokazivala da je u 1947. godini uee bruto investicija u bruto proizvodu
iznosilo 29,7%, 1 9 48-29,8% , 1949-29,7% , 1950-26,6% , 1951-22,7% ,
1952 - 31,9% i 1953 - 25,8%.33 U skladu sa postavljenim prioritetima,
najvie novca je ulagano u teku industriju, pa je u periodu od 1947. do
1954. godine polovina svih investiranih sredstava otila na razvoj rudarstva.34

odrano) 24. 4. 1948., Peto redovno zasedanje Saveznog vea i Vea naroda 22 - 28. 4. 1948.,
Stenografike belelke, bez naznaenog izdavaa, Beograd 1948., 169.
26 Broz, Josip, Tito, O petogodinjem planu, Izgradnja nove Jugoslavije, t II, Kultura, Beograd
1948., 285.
27 Plan unapreenja privredno zaostalih krajeva, AJ, 41 - 6 - 7 .
28 Izlaganje Josipa Broza Tita, VI Kongres Komunistike partije Jugoslavije (Saveza komunista
Jugoslavije) 2 - 7. novembra 1952. Stenografike beleske, bez naznaenog izdavaa, Beograd 1952.,
63.
29 Industrija (31.12. 1953), AJBT, KPR, III - a - 4 - a.
30 Zapisnik sa sednice kod predsednika Privrednog saveta Vlade FNRJ po pitanju robnog
prometa, odrane 17. i 18. avgusta 1951., AJ, 40 - 6 - 11.
31 O bim investicija i nacionalni dohodak, AJ, 130 - 926 - 1411.
32 obelji, Nikola, Mihajlovi, Kota, Problemi naeg trita sa naroitim osvrtom na trite
poljoprivrednih proizvoda, Ekonomist, 3 -4 , 1954., 44.
33 Obim investicija i nacionalni dohodak, AJ, 130 - 926 - 1411.
34 Deset godina privrednog razvitka FNRJ, A JBT, KPR III - a - 1 - a.

23
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Meutim, ak ni prekomerna dravna izdvajanja nisu bila dovoljna da se kraju


privede izgradnja zamiljenih kapitalnih objekata, pa su na industrijalizaciju
nemilice troena i sredstva prikupljena prvim i drugim narodnim zajmom,
ali i novac dobijen na raun zapadne pomoi ili zaduivanja u inostranstvu.35
Velike investicije u teku industriju ne samo da su presudno uticale na kvalitet
ivota, ve su upropatavale i ostale privredne grane - pre svega proizvodnju
robe iroke potronje i zanatstvo budui da drava nije imala sredstva da ulae u
razvitak ovih delatnosti. tavie, prelivanje novca iz poljoprivrede u industriju,
dovelo je do dramatinog pada poljoprivredne proizvodnje i nestaice hrane,
pa je vlada bila primorana da konstantno uvozi itarice, jedan od glavnih
izvoznih artikala Kraljevine, i tako troi ionako oskudna devizna sredstva.36
Iako su novinske stupce punili tekstovi o jugoslovenskom privrednom udu,
vrtoglavom porastu proizvodnje i ivotnog standarda radnog naroda,
stvarnost je bila potpuno drugaija. Lo kvalitet ivota nisu mogli prikriti
ni partijski izvetaji o standardu, pa je otvoreno priznavano da je potronja
prehrambenih proizvoda, ali i tekstila, obue, ogreva i sapuna, i 1953. godine
bila ispod nivoa zabeleenog 1939. godine. tavie, i zvanini statistiki podaci
pokazivali su da je standard u Jugoslaviji bio gotovo najnii u Evropi budui
da su tee iveli jo jedino Bugari i Rumuni.37 Meutim, vreme e pokazati da
postignuti rezultati u industrijalizaciji nisu predstavljali ekonomski optimum
s obzirom na uloena sredstva i napore, pa je nacionalni dohodak Jugoslavije
u 1957. godini iznosio svega 200 dolara po glavi stanovnika.38 tavie,
Jugoslavija je u periodu od 1948. do 1952. godine, usled sukoba sa Sovjetskim
Savezom, hroninog manjka sirovina i velikih vojnih izdataka, imala godinju
stopu rasta drutvenog proizvoda od svega 1,7%, to je bilo nie od predratnih
2,14% .39 Ipak, i pored svih tekoa u razvoju, industrija je u prvoj posleratnoj
deceniji postala vodea privredna oblast, pa je u skladu sa tim i struktura
nacionalnog dohotka promenjena - udeo industrije i rudarstva je porastao sa
predratnih 21,1% na 38,3% u 1956. godini.40

35 Dosadanji razvoj, stanje i problem atika privrede, A JBT, KPR III - a - 2 - a.


36 Deset godina privrednog razvitka FNRJ, A JBT, KPR III - A - 1 - a.
37 Problemi ivotnog standarda, A JBT, KPR III - A - 1 - b.
38 Isto, 3-5 .
39 Majdanac, Boro, Industrijalizacija i porast radnike klase u Srbiji 1947 - 1952., Arhivski
pregled, Beograd, 1981., 114; Obradovi, Marija, Narodna demokratija u Jugoslaviji 1945 -
1952., INIS, Beograd, 1995., 167.
40 obelji, Nikola, Privredni razvoj i kriterij proizvodne orijentacije. Proizvodni faktori i
proizvodna orijentacija Jugoslavije, Ekonomist, 1-2, 1958., 4.

24
Ivana Dobnvojevi IATIV

U elji da i najzabaeniji kraj dobije svoju, socijalistiku fabriku, nije


se mnogo vodilo rauna o potrebama trita, sirovinskom potencijalu i
saobraajnoj povezanosti. irom zemlje zapoinjana je izgradnja skupih,
predimenzioniranih postrojenja, koja su prevazilazila jugoslovenske potrebe
i mogunosti, pa je za potpuno iskoriavanje postojeih industrijskih
kapaciteta trebalo samo za sirovine izdvajati po 12 milijardi dinara godinje.41
Meutim, podizanje krupnih industrijskih objekata je u posleratnim uslovima
bilo nepodesno ne samo iz finansijskih razloga. Visoka tehnologija proizvodnje
koju je zahtevao rad u velikim fabrikama, iziskivala je i kvalifikovanu, strunu
i obuenu radnu snagu, a velika koncentracija radnika i adekvatnu stambenu
i komunalnu infrastrukturu. tavie, izgradnja autarhine ekonomije nosila
je i brojne probleme, budui da preglomaznim preduzeima nije bilo lako
da se prilagode istinskim potrebama, kao i strukturi i veliini (skuenog)
unutranjeg trita.42 Obim neracionalnog investiranja i otvaranja suvinih
fabrika poprimao je zabrinjavajue razmere - proizvodnjom odlivaka metala
i njihovih legura se, pored est eljezara, bavilo jo i 101 manje ili vee
preduzee.43 Mada je zacrtani tempo izgradnje novih postrojenja u Jugoslaviji
bio znatno sporiji od predvienog, zvanini podaci govore da su u pojedinim
industrijskim granama, zbog nedostatka sirovina, i postojei kapaciteti slabo
korieni - u 1952. godini tekstilna i kona industrija su koristile svoje
kapacitete sa 61%, industrija drveta sa 62%, grafika industrija sa svega
40%,44 dok je u godinama pre 1952. procenat iskorienosti bio jo nii.45
U trci za svakodnevno ispunjenje normi bilo je vano graditi, bez obzira na
plan, tehnike mogunosti i kvalitet radne snage. U romantiarskom zanosu
i veri da se elanom i velikim portvovanjem mogu prevladati sve prepreke,
improvizovalo se i tamo gde nikako nije smelo. U prolee 1947. godine zidalo
se bez definitivnih projekata i operativnih planova, na osnovu idejnih reenja
koja su neretko u hodu menjana.46 Ova praksa je do te mere bila rasprostranjena
da je ak i Josip Broz na estom kongresu SKJ priznavao da su skoro svi

41 Izlaganje Svetozara Vukmanovia Tempa, Zapisnik sa sednice kod predsednika Privrednog


saveta FNRJ po pitanju robnog prometa odran 17. i 18. avgusta 1951., AJ, 40 - 6 - 11.
42 obelji, Nikola, Privredni razvoj i kriterij proizvodne orijentacije. Proizvodni faktori i
proizvodna orijentacija Jugoslavije, Ekonomist, 1-2, 1958., 20-21.
43 Srebri, Borislav, Osnovne komponente razmetaja posleratne industrije Jugoslavije,
Ekonomist, 3, 1958., 375.
44 Industrija, AJBT, KPR III - A - 4 - a.
45 Deset godina privrednog razvitka FNRJ, A JBT, KPR III - A - 1 - a.
46 Osnovna problematika na republikanskim akcijama, AJ, 114 - 124.

25
SOCIJALIZAM NA KLUPI

objekti, da se ne bi izgubili rokovi, zapoinjani bez razraenih projekata,47


ali i bez graevinskih dozvola.48 Kako su projekti raeni paralelno sa gradnjom,
a ponekad i iza gradnje,49 improvizacije su dovodile i do drastinih promena
- fabrika graevinskih maina u Smederevu je prvobitno bila zamiljena kao
postrojenje za proizvodnju gvozdenih buradi,50 Prvomajska je od fabrike
za proizvodnju hidraulinih maina prepravljena u postrojenje maina i
alata,51 dok je Zmaj, nekada preduzee vazduhoplovne industrije, dobio
zadatak da proizvodi poljoprivredne maine!52 Improvizacije su bile vidljive
i u svim drugim oblastima, a ne samo u graevinarstvu. D o 1949. godine u
Srbiji je zapoeto ukupno 87 elektrifikacija, pri emu vie od polovine nije
imalo izraene i odobrene tehnike elaborate.53 Osim projekata, nedostajali su
i strunjaci, pa su na izgradnji velikih hidrocentrala bili angaovani ininjeri
koji nisu imali nikakvog iskustva u tom poslu.54

Eksperimentisanje u toku gradnje i podizanje fabrika na osnovu idejnih


reenja gutalo je ogromna materijalna sredstva i poskupljivalo radove za ak tri
puta.55 Ipak, u prvim mesecima ispunjavanja plana, ekonominost pri gradnji
kao da nije previe zaokupljala jugoslovenske planere. Projektovane su skupe
i neracionalne konstrukcije i podizane predimenzionirane fabrike hale u iju
je izgradnju ulagano mnogo vie novca, nego u nabavku neophodne opreme.56
U industrijalizacijskom zanosu, nije se vodilo rauna ni o izboru lokacije.
Gradnja je nepromiljeno otpoinjana na neispitanim i nedovoljno pogodnim
terenima, da bi potom zgrada u izgradnji bila naputena, a radilite premetano
na drugu, podesniju lokaciju.57 Meutim, gradei samodovoljnu industriju,

47 Izlaganje Josipa Broza Tita, VI Kongres Komunistike partije Jugoslavije (Saveza komunista
Jugoslavije) 2 - 7 . novembra 1952. Stenografeke beleke, bez naznaenog izdavaa, Beograd, 1952., 66.
48 Obrazloenje k izvrenju plana kapitalne izgradnje za 1947. godinu, AJ, 16 - 124 - 132.
49 Osnovna problematika na republikanskim akcijama, AJ, 114- 124.
50 Majdanac, 50.
51 Izlaganje Radeta igia na Drugom plenum u CK KPJ; Petranovi, Branko, Konar, Ranko,
Sednice Centralnog Komiteta KPJ (1948-1952.), Komunist, Beograd, 1985., 150.
52 Izvetaj o radu Ministarstva teke industrije u 1947., AJ, 50 - 74 - 160.
53 Problemi i zadaci Ministarstva kom unalnih poslova N R Srbije u 1949. godini, AS, G 125
-6 1 .
54 Tempo, 94.
55 Investicije, A JBT, KPR III - A - 1 - c.
56 Izlaganje Radeta igia na Drugom plenum u CK KPJ, Petranovi, Konar, Sednice Centra
lnog Komiteta KPJ (1948-1952.), 149.
57 Izlaganje Josipa Broza Tita na Drugoj zajednikoj sednici Saveznog vea i Vea naroda

26
hana Dobrivojevi INDUSTRIJALIZACIJA KAO IMPERATIV

reim je istovremeno gradio i samodovoljna postrojenja. Novopodignuti


kapaciteti su esto bili udaljeni ne samo od saobraajnih komunikacija i
industrijskih kooperanata, ve i od poljoprivrednih regija koje je trebalo da
ih snabdevaju, pa su nestaice osnovnih namirnica u radnikim naseljima bile
gotovo svakodnevne. Snovi i planovi o ujednaenom regionalnom razvoju, ali
i strateki razlozi, podsticali su vlasti da fabrike grade takorei na ledini,58
to je ne samo uticalo na kvalitet ivota stanovnika provizornih radnikih
kolonija, ve se i ozbiljno odraavalo na celokupnu proizvodnju. Ne vodei
rauna o realnim mogunostima putovanja na posao,59 a bez sredstava da se u
prvoj posleratnoj deceniji ozbiljnije prihvate stanogradnje, partijski elnici su,
nevoljno i neplanirano, zapravo doprinosili stambenoj oskudici i potpunom
urbanom haosu.

Iako se reim suoavao sa velikim problemima oko nabavke i uvoza mainskih


postrojenja i sirovina za novopodignute objekte, za propagandiste Agitpropa
i goli zidovi fabrikih hala su predstavljali ispunjenje ciljeva petogodinjeg
plana, pa je itave 1947. godine tampa samozadovoljno pisala o zavrenim
fabrikama ili proizvodima po prvi put napravljenim u Jugoslaviji.60
Meutim, nedostatak mainskih postrojenja nije predstavljao i jedini problem
jugoslovenske industrije u povoju. Zbog manjka strunjaka i obuenih radnika
ni opremljenost fabrikih hala modernim strojevima nije nuno znaila prelazak
na mainsku proizvodnju. Kontrola sprovedena po fabrikama je pokazala da
su maine u pojedinim preduzeima iskoritavane sa svega 50 do 60%, pa je
recimo na gradnji postrojenja Vlasina od celokupne mehanizacije radilo samo
58% maina.61 esta je slika, pisao je Tempo, da maine mesecima stoje
neiskoriene - bilo to se ne zna kako ih treba montirati, bilo da su pogreno
distribuirane ili su bez nekog dijela od kojeg zavisi njihovo funkcionisanje.
Vii administrativni organi obino nijesu znali za takve pojave, ali, i kada bi
bili obavjetavani, izvjetaji su zavravali po fiokama raznih ustanova.62

odranoj 27. 4. 1950., Prvo redovno zasedanje Saveznog vea i Vea naroda 2 4 - 27. 4. 1950.
Stenografeke beleike, bez navedenog izdavaa, Beograd 1950., 127.
58 Tempo, 78.
59 Srebri, 378.
60 Yugoslavia in 1947, Yugoslavia. Political Diaries 1918-1965, t 111, ur. Robert Jarman, Archive
Editions, London, 1997., 750.
61 Izlaganje Edvarda Kardelja na Drugoj zajednikoj sednici Saveznog vea i Vea naroda 22 -
28. 4. 1948., Peto redovno zasedanje Saveznog vea i Vea naroda 22 - 28. 4. 1948. Stenografeke
beleike, bez naznaenog izdavaa, Beograd 170-171.
62 Tempo, 103.

27
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Brzina i nain izvoenja radova odraavali su se i na kvalitet podignutih


objekata. Ba kao i svuda na Istoku, preduzea su se u poslednjim kvartalima
svom silinom trudila da ispune plan.63 Kvantitet je tako postajao jedina
mera uspenosti i produktivnosti, pa preduzea nisu ni najmanje panje
pridavala kvalitetu svojih proizvoda. Normiranje, urba i neprestani napori za
ispunjavanje plana dovodili su do apsurdnih situacija. Fabrike su isporuivale
lo graevinski materijal - sirovu i natrulu drvnu grau, crep koji prokinjava,
nesolidan cement,64 ali su, zbog ispunjavanja planom predvienih rokova i
normi bile novano nagraivane. U trci za planom, statiku je trebalo podrediti
politici, pa su na izgradnji Novog Beograda, zbog neprestanog pritiska
Komiteta i itave partijske organizacije, zanemarivani tehniki propisi - zidalo
se i malterisalo po mrazu, a unutranji radovi su izvoeni pre nego to su
dovreni spoljni. Nad strunim miljenjem ininjera i graevinskih tehniara
u pogledu toka i tempa gradnje prevagu su odnosile politike direktive, pa
se esto moglo uti: Tako je rekao drug Batri da se radi i mi smo zato tako
radili.65

U uslovima planske privrede i obezbeenog snabdevanja preduzea su se


stala okretati naturalnoj razmeni koja je, u skladu sa ekonomskim zakonima,
morala cepati jedinstvo privrednog prostora.66 Hrvatski kombinat Borovo
je nudio beogradskom Staljingradu obuu za tekstil,67 dok su bosanska
preduzea liferovala drvo, a u zamenu dobijala slaninu iz Vojvodine. Negde
se trampa vri po nekoliko puta da bi se dolo do neega do ega treba doi,
konstatovao je Jovan Veselinov.68 Naturalna razmena je poprimila takve razmere
da su partijski funkcioneri morali nemono konstatovati da je ne znaju i ne
mogu kontrolisati.69 U nemogunosti da na drugi nain nabave robu iroke
potronje ili namirnice, razmeni su pribegavali i graani, pa se u novinama,

63 Eichengreen, 145: Dragni, 221.


64 Izvecaj o radu Ministarstva teke industrije u 1947, AJ, 50 - 74 - 160.
65 AJ, A CK SKJ, V, k - IV/30. (Jovanovi prim . prev. I. D.).
66 Gligorov, Vladimir, Gledita i sporovi o industrijalizaciji u socijalizmu, Institut drutvenih
nauka, Beograd, 1984., 79.
67 Izlaganje Jakova Blaevia na Drugom plenum u CK KPJ 29. januara 1949., Petranovi,
Konar, 143.
68 Referat Jovana Veselinova o odlukam a plenum a C K u privredi. Stenografske beleke sa
savetovanja CK sa sekretarima SK, rukovodiocima PK i O K odranog 9. i 10. februara 1949.
godine, AS, 2 - 4 - 3.
69 Izlaganje Avde H um e na Drugom plenum u CK KPJ 29. januara 1949., Petranovi, Konar,
154.

28
Ivana Dobrivojevnf INDUSTRIJALIZACIJA KAO IMPERATIV

tokom februara 1948. godine, moglo proitati i sledee Zamenjujem enski


tof za ivotne namirnice; Zamenjujem jaja za kukuruzno brano; Dajem
jedan kilogram kafe u zamenu za zavesu; Nudim unku u zamenu za
porcelansku olju i umivaonik, Traim ivau mainu, a u zamenu dajem
kravu i slino.70
to zbog nemara i nebrige, to zbog stahanovskog ispunjavanja petogodinjeg
plana, srpske i jugoslovenske fabrike, posebno one lokalnog znaaja,71
isporuivale su proizvode koji nisu mogli zadovoljiti ni minimum zahteva
potroaa. Beogradska fabrika tekstila Staljingrad je proizvodila ensku
pamunu tkaninu, krupnih dezena i vrlo loih boja koja se pre mogla
upotrebiti kao ponjava za pod, nego kao materijal za haljinu. U muke tofove
su ubacivani komadii belog pamuka, a opanci koje je izraivala industrija
obue su bili na vie mesta neukovani, nejednake debljine i veliine. Ugalj
sa velikim procentom praine,72 demovi i kompoti u plehanim kutijama bez
ikakvog naziva ili etikete, pogreno numerisano svileno rublje,73 nekvalitetne
najlon arape koje niko nije eleo da kupi,74 dvobojne koulje sa jednim
kraim, a jednim duim rukavom,75 muka odela od cvetnog cica,76 etkice
za zube sa crnom dlakom,77 natrula stolarija i crep koji prokinjava,78 ekii
od pet kilograma, damske cipele iskljuivo u malim brojevima i enske
arape koje su se jedva mogle navui79 predstavljali su samo neka od uda
jugoslovenske planske privrede. O loem kvalitetu industrijskih proizvoda
otvoreno je pisala i tampa, pa se u N in u moglo proitati da je u Beogradu

70 AJ, A CKSKJ .VIII, VI / 1 - b - 31.


71 Referat Jovana Veselinova na III plenum u CK KP Srbije odranom 28. januara 1950., AS,
2 - 2 - 2.
72 Br. 20 960 od 2. septembra 1947., AS, 2 - 9 - 1.
73 Pov.br. 4609 od 24. februara 1949., AJ, 1 6 3 - 7 .
74 Problematika svilene trikotae, arapa iz umjetne svile i kaljaa, AJ, 1 6 3 -3 1 .
75 O radu nae partijske organizacije po privrednim pitanjima (1949.), AS, 2 - 13 - 10.
76 Markovi, Predrag, Beograd izmedju Istoka i Zapada, Slubeni list SRJ, Beograd, 1996.,
312.
77 O robi koja nam je svakodnevno potrebna. Zato nema - pitaju se graani, N IN (Beograd),
10. 6. 1951.
78 Izvetaj o radu Ministarstva graevina u 1947. godini, AJ, 50 - 78 - 166.
79 Izlaganje Jakova Blaevia na Drugoj zajednikoj sednici Saveznog vea i Vea naroda
Narodne skuptine FNRJ 26 - 30. 12. 1948., etvrto vanredno zasedanje Saveznog vea i Vea
naroda Narodne skuptine FN RJ2 6 - 3 0 . 12. 1948. Stenografike beleke, bez navedenog izdavaa,
Beograd, 1949., 179-180.

29
SOCIJALIZAM NA KLUPI

gotovo nemogue pronai muke cipele u manjim brojevima, pristojne koulje


ili lepo dezenirane haljine. Krojevi su liili na one sa poetka dvadesetih, a
ak su i haljine za devojice pravljene u crnoj boji.80 Proizvoai tekstila i
obue nisu vodili rauna ni o godinjim dobima, pa su u oktobru isporuivane
sokne, a izme i kaljae u martu i aprilu.81 Ipak, (ne)kvalitet proizvoda i
nepromiljena distribucija robe su dovodili i do kominih situacija. Tako se
1949. godine itavo selo u Makedoniji obuklo u pidame i gojzerice, jer druge
odee u radnjama nije bilo.82

U jeku velikih planskih investicija sovjetsko vodstvo je poelo vriti ekonomski


pritisak na Jugoslaviju, najavljujui zakljuenje novog trgovinskog ugovora
tek za decembar.83 Prolee 1948. godine je umesto eljenog smirivanja donelo
eskalaciju sukoba, pa je, pojaavajui pritisak, Kremlj u martu povukao
vojne instruktore, a zatim i privredne strunjake iz Jugoslavije.84 Neposredno
nakon donoenja rezolucije Informbiroa ekonomska razmena sa zemljama
Istonog bloka opala je ispod treine, a daljim zaotravanjem blokade 1950.
godine potpuno je prekinuta. Kako je ekonomska izolacija sa Istoka nanosila
ogromne tete jugoslovenskoj ekonomiji, preambiciozna investiciona politika
koju je diktirao petogodinji plan morala je biti modifikovana. U uslovima
vojne vojne ugroenosti i blokade sa Istoka, u poetku bez podrke i oslonca
na Zapadu, jugoslovensko dravno i partijsko rukovodstvo je bilo prinueno
da se okrene tednji.85 Budui da je za 1949. godinu projektovan vanredno
veliki investicioni plan koji bi sa tekoama bio izvren ak i da je situacija
bila normalna,86 krajem januara 1949. godine, partijski elnici su na Drugom
plenumu CK KPJ oprezno i umereno najavili delimino odustajanje od
nerealnih planskih zamisli i prilagoavanje ekonomske politike novim spoljno-
politikim okolnostima. Kako bi se izvrio plan, najavljivana je velika tednja
i borba protiv svakog konkretnog rasipanja materijala, masovna upotreba

80 Dobrivojevi, Ivana, ivot u socijalizmu. Prilog prouavanju ivotnog standarda graana u


FNRJ 1945 - 1955., /storija 20. veka, 1, 2009., 79.
81 Aktuelna problematika trgovine, AJ, 1 6 3 - 6 .
82 Kidri, Boris, O nekim teorijskim pitanjim a novog privrednog sistema u svetlu dosadanjeg
iskustva privrednog i drutvenog razvitka nae zemlje, Sabrana debt, t VI, Komunist, Beograd,
1985., 525.
83 Sednica Politbiroa C entralnog Komiteta Komunistike partije Jugoslavije od 1. m arta
1948., Petranovi, 239.
84 Djilas, Milovan, Pad nove klase. Povest o samorazaranju kom unizm a, Slubeni list SRJ
(Beograd) 1994., 67.
85 AJ, A CK SKJ, 507, VIII, I / 1 - a - 13.
86 Kidri, O privrednim problemima u vezi sa budetom, Sabrana dela, t. VI, 23-24.

30
Ivana Dobrivojevrt INDUSTRIJALIZACIJA KAO IMPERATIV

frontovskih brigada na radilitima, ali i vaspitanje radnika koji dolaze sa sela


i uvrivanje radne discipline kod njih.87

Iako je obim investicija i gradnje bio delimino smanjen, jugoslovensko


partijsko vodstvo ipak nije napustilo ambiciozne zamisli o podizanju jake,
nezavisne i samodovoljne teke industrije, a plan kljune kapitalne izgradnje u
pojedinim privrednim granama bio je mnogo iri nego petogodinji plan.88Ovaj
revidirani i, prema shvatanju partijskog vrha, novonastalim spoljopolitikim
(ne)prilikama prilagoeni plan najbolje je svedoio o nerealnosti privrednih
elja, nepromiljenosti, ali i fanatinoj spremnosti da se sa zadatom
ekonomskom politikom nastavi uprkos svemu i protiv svih. Tako je odlueno
da se produi sa gradnjom svih zapoetih elektroprivrednih postrojenja, iako
meu njima nijesu bili izabrani najrentabilniji objekti. Nafta je traena svuda
gde je bilo znakova o njenom postojanju, ulagano je samo u najvee rudnike
uglja, planirano poveanje proizvodnje i prerade bakra, aluminijuma, olova
i cinka, izgradnja topionica, elektroliza, valjaonica i rafinerija. Nekadanje
manje radionice je prema ovom revidiranom i umanjenom planu trebalo
pretvoriti u moderne fabrike za proizvodnju motora, generatora, turbina,
brodova, kamiona, traktora, kombajna, lokomotiva, vagona, radio-prijemnika,
rentgen aparata, maina za domainstvo.89 I novi plan je bio u skladu sa
starom partijskom retorikom, pa je Tito, avgusta 1949. godine u Makedoniji,
obeavao da e ubrzanom industrijalizacijom Jugoslavija postati jedna od
najnaprednijih zemalja.90 U prvi mah je 101 objekat proglaen kljunim, ali
je spisak prioriteta neprestano menjan ili nadopunjavan,91 da bi do polovine
1950. godine narastao na 183.92 Zarad ovako postavljenih prioriteta, i pored
smanjivanja obima investicija, ulaganja u industriju u periodu od 1949. do
1952. godine su bila u apsolutnom porastu.93

87 Boris Kidri o goruim pitanjima nae privredne politike. Izlaganje na Treem plenumu CK
KPJ 29. januara 1949. godine; Petranovi, Konar. 93-101.
88 Referat S. Vukmanovia Tempa na VI kongresu KPJ, VI kongres Komunistike partije
Jugoslavije (Saveza komunista Jugoslavije). Stenografike beleske, 153.
89 Tempo, 92.
90 Tito, Govor delegaciji seljakih radnih zadruga Makedonije (3. avgust 1949.), Govori i
lanci, t IV, 248.
91 Zapisnik sa konferencije Privrednog saveta vlade FNRJ po pitanju izvrenja A plana
investicija odrane 2. septembra 1949. godine, Leki, Zeevi, t II, 413.
92 Zapisnik sa sednice Privrednog saveta vlade FNRJ sa predsednicima privrednih saveta NR
odrane 31. jula i 1. avgusta 1950., godine, Isto, 558.
93 Investicije, A JBT, KPR, III - A - 1 - c.

31
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Iako su jo u martu 1949. godine sve republike vlasti dobile jasna uputstva da
zanemare gradnju objekata republikog i lokalnog znaaja, republiki elnici
za njih nisu mnogo marili. Na Privrednom savetu je stoga i u maju 1950.
godine konstatovano da republika rukovodstva nisu zaustavila izgradnju
vanplanskih objekata. Tako je, mimo zakljuaka Savezne planske komisije,
Srbija na svoju ruku podizala 26 objekata, Hrvatska 7, Bosna i Hercegovina
16, a Slovenija 14.94 Kako su se radovi na kapitalnoj izgradnji, usled nedostatka
finansijskih sredstava, otegli sve do 1955. godine, a neki potrajali i do 1957,
obim krenja saveznih naredbi po republikama u pogledu prioritetne gradnje
ne samo da nije smanjen, ve se neprekidno poveavao. Tome je svakako
doprinosilo neprekidno menjanje liste prioritetnih postrojenja i graevina
zbog kojeg niko nije tano znao ta je to kljuni objekat,95 ali i narastajui
republiki i lokalni partikularizmi koje su mere delimine decentralizacije i
liberalizacije, sprovoene od 1950. godine, samo podsticale. U elji da se od
zajednikog novca izgradi to kompletnija (republika) industrija, ali i ree
komunalni problemi pojedinih gradova, stvorena je specijalna taktika kako
da se podvali saveznom rukovodstvu i da se stalno proiruju objekti. Lokalna
partijska vodstva su neprekidno radila na dovrenju postrojenja, izbegavajui
da najvanije na objektu i zavre, kako bi se prinudilo dravno rukovodstvo
da i dalje investira.96 Izvesno meurepubliko rivalstvo osealo se i po
pitanju radne snage, pa su fabrike pokuavale da sopstveni deficit nadoknade
vrbovanjem radnika iz druge republike.97

Ba kao i u Kraljevini Jugoslaviji, naravno diskretnije i prikrivenije, medu


republikim rukovodstvom i lokalnim partijskim organima postepeno je
sazrevalo shvatanje da ba njihova republika i njihov region ima, zahvaljujui
prihodima ili pak svojoj nerazvijenosti, pravo da dobije najvie. Jo od
osloboenja javila se tendencija da sve republikanske vlade vuku to je mogue
vie na svoju stranu i kadrove i kompetencije, ne gledajui na Jugoslaviju
kao na celinu.98 Razvijeni delovi zemlje su tako smatrali da sami treba da
odlue da li e zadrati prihode sopstvene industrije ili e ih u vidu pomoi
poslati zaostalim regijama, dok su pak nerazvijeni vrsto verovali da bogatiji

94 Zapisnik sa konferencije Privrednog saveta vlade FNRJ sa predsednicima privrednih saveta


narodnih republika odrane 11. i 12. maja 1950. godine, Leki, Zeevi, t III, 280.
95 Izlaganje Ivana Maeka na Drugom plenum u C K SKJ 17. juna 1953., AJ, 507 - II / 10.
96 Izlaganje Svetozara Vukmanovia na Drugom plenum u CK SKJ 16. juna 1953. AJ, 507 - II
/ 10.

97 Vrbovanje radne snage, 23. 6. 1949., AJ, 25 - 41 - 132.


Iz zapisnika sa konferencije odrane u Privrednom savetu vlade FNRJ, Leki, Zeevi, 1.1, 75.

32
Ivana Dobrivojevi INDUSTRIJALIZACIJA KAO IMPERATIV

delovi Jugoslavije mogu da stanu i priekaju sa svojim razvitkom kako bih ih


sustigli pasivni regioni." Jo 1946. godine, rukovodstvo Bosne i Hercegovine je
predlagalo da trasa autoputa Beograd - Zagreb, simbola nacionalnog izmirenja
Srba i Hrvata,99100 prolazi i kroz Bosnu, zanemarujui injenicu da bi takav
put bio dui, skuplji i zbog specifinosti terena komplikovaniji za gradnju.101
Vremenom su republike tenje dobijale na intenzitetu, a primetni, iako jo
uvek stidljivi, otpori pojednih republikih funkcionera prema politici koja
je iz centra usmeravana postajali sve vei, naroito od 1952. godine. Stoga je
Svetozar Vukmanovi na Brionskom plenumu 1953. godine, predramatizujui
situaciju, rezignirano konstatovao da se sve u osnovi svodi na pitanje hoe li
se est do sedam privreda ili jedna!102
Prevelike investicije u industriju, rastui vojni budet ali i stravina sua koja
je zemlju pogodila 1950. godine, uticali su da jugoslovenska nejaka ekonomija
postaje sve zavisnija od strane pomoi i kredita. Iako je partijsko vodstvo isticalo
da e se gradnja kljunih objekata bez obzira na dobijanje zajma nastaviti
sopstvenim sredstvima,103 o dubini egzistencijalnog ponora pred kojim se
zemlja nalazila, reito je svedoila i ideja Blagoja Nekovia, u to vreme
potpredsednika jugoslovenske vlade, koji je predlagao da se u borbu za izvoz
ukljue svi, pa ak i pionirske organizacije koje bi mogle biti angaovane na
branju lekovitog bilja.104 Sumorne privredne prilike navele su stoga britanskog
ambasadora u Beogradu da u januaru 1951. godine izvesti Forin ofis da je
Tito jo uvek tehniki na povrini pre svega zahvaljujui zapadnoj pomoi,
iako je sutinski, zbog ekonomskih tekoa u koje je zapao, reim faktiki
potopljen.105 Meutim, u amerikim vladajuim krugovima je od 1951.
godine preovladalo shvatanje da od ekonomske stabilnosti Jugoslavije zavisi i
njena odbrambena mo, pa je i finansijska i vojna pomo poela da pristie u
daleko znaajnijim iznosima nego ranije.106

99 Izlaganje Svetozara Vukmanovia na Drugom plenumu CK SKJ 16. juna 1953. AJ, 507 - II / 10.
100 ilas, Milovan, Vlast, bez navedenog izdavaa, London, 1983., 85.
101 Zapisnik sa sednice Privrednog saveta od 22. jula 1946., AJ, 4 0 - 2 - 5 .
102 Izlaganje Svetozara Vukmanovia na Drugom plenumu CK SKJ 16. juna 1953. AJ, 507
- II / 10.
103 Zapisnik sa sastanka Politbiroa C K KPS odranog 26. 9. 1950., AS, 2 - Politbiro (bez
broja) - 2.
104 Izlaganje Blagoja Nekovia na III plenumu CK KP Srbije odranom 28. januara 1950.,
AS, 2 - 2 - 2.
105 Yugoslavia: Annual review for 19^0, Jarman, t. IV, 209-210.
106 Beki, Darko, Jugoslavija u hladnom ratu: Odnosi sa velikim silama 1 9 4 9 - 1955., Globus,
Zagreb, 1988., 247.

33
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Poputanje ekonomskih stega i nova privredna iskuenja

Delimina liberalizacija ekonomskih prilika pripremana je jo od jeseni 1949.


godine. Uporedo sa pojavom stavova da je sovjetsko vodstvo izdalo osnovna
naela marksizma i lenjinizma, u jugoslovenskom partijskom rukovodstvu
sazrevala je i svest da stepen dravne intervencije i kontrole u privredi,
predvien rigidnim zakonom o dravnim privrednim preduzeima,107
mora oslabiti. Tragajui za socijalistikim modelom najbliim teorijskim
postavkama marksizma, vlasti su krajem decembra 1949. godine donele
odluku da se pristupi formiranju radnikih saveta, na osnovu markistikih
principa da sredstvima za proizvodnju zaista upravljaju oni koji na njima
rade.108 Pola godine kasnije teza o odumiranju drave je formalno dobila i
svoj zakonski okvir. Osnovnim zakonom o upravljanju preduzeima je, naime,
propisano da namesto starih administrativno-operativnih rukovodioca109
svim privrednim subjektima kao optenarodnom imovinom u ime drutvene
zajednice upravljaju radni kolektivi u okviru dravnog privrednog plana.110
Time je rukovoenje preduzeima formalno prelo u ruke radnikih saveta i
upravnih odbora.

Tito je krajem 1950. godine u izjavi nemakom dopisniku Koerneku


nagovestio da nee biti drugog petogodinjeg plana ove vrste i da e dalje
optereivanje naroda tekim bremenom industrijalizacije biti izbegnuto.111
Slini tonovi su preovladavali i u Brozovim obraanjima stanovnicima
Jugoslavije 1951. godine,112 a poputanje dravne intervencije u privredi,
stroge centralizacije i postepeno ukidanje distributivnog sistema snabdevanja,
najavljivalo je uvoenje neto elastinijeg modela planiranja. Na Privrednom
savetu juna 1951. godine Kidri je ipak pojasnio da e, bez obzira na dalji
razvitak zemlje, planiranje optih proporcija dugo vremena ostati u domenu

107 Osnovni zakon o dravnim privrednim preduzeima, Slubeni list FNRJ, 2. 8. 1946.
108 Zapisnik sa konferencije Privrednog saveta vlade FNRJ po pitanju formiranja radnikih
saveta odrane 8. decembra 1949., Leki, Zeevi, t. II, 701-702.
109 V. Osnovni zakon o dravnim privrednim preduzeima, Slubeni list FNRJ, 2. 8. 1946.
110 Osnovni zakon o upravljanju dravnim privrednim preduzeima i viim privrednim
udruenjima od strane radnih kolektiva, Slubeni list FNRJ, 5. 7. 1950.
111 Yugoslavia: Fortnightly sum mary for the period ending 25th November 1950, Jarman, t.
IV, 199.
112 V. Tito, Socijalistika demokratija mora imati snanu ekonom sku podlogu, Govori i lanci,
t. VI, 169.

34
Ivana Dobrivojcvi INDUSTRIJALIZACIJA KAO IMPERATIV

drave i njenih prava.113 Ovo su dakle bili okviri u kojima se mogla vriti
delimina liberalizacija jugoslovenske ekonomije. Decembra iste godine
donet je Zakon o planskom upravljanju narodnom privredom koji je,
uz niz finansijskih zakona, predstavljao svojevrsno zaokruivanje reformi
zapoetih jo krajem 1949. godine. Njime je propisano da se privredom
upravlja na osnovu saveznog drutvenog plana, drutvenih planova narodnih
republika, autonomnih jedinica, srezova i gradova i na osnovu samostalnih
planova privrednih organizacija. I pored izvesne decentralizacije, prelaska
preduzea u republiku nadlenost i velikih obeanja u pogledu liberalizacije
i demokratizacije drutva, dravni upliv u privredne tokove je ostao znatan.
0 stepenu etatizacije privrede, i pored sprovedenih reformi, govorila je i
injenica da su savezne vlasti, odreujui osnovne proporcije, zapravo zadrale
pravo da propisuju obavezan minimum korienja kapaciteta proizvodnje
po privrednim granama, osnovnu investicionu izgradnju uz specifikovanje
postrojenja koja je potrebno izgraditi po privrednim granama u celinu i u
narodnim republikama, prosenu stopu akumulacije, davanja u dravnu kasu
1 visinu plata.114

Iako u partijski zadatim ekonomskim okvirima nije bilo previe mesta za


razvijanje preduzetnikog duha i ispoljavanje samostalne inicijative, uvoenje
novog privrednog sistema donosilo je ipak znaajni pomak - u prvo vreme
je centralnim planom utvrivano vie od 100 000 proizvoda koji je trebalo
napraviti, zatim 16 000 hiljada, da bi polovinom 1951. godine bilo planirano
samo 450 bilansnih grupa proizvoda.115 tavie, preovladavalo je i shvatanje da
industrijalizacija ne znai samo podizanje preglomaznih, skupih i veoma esto
nerentabilnih preduzea koja su, osim ekonomskih, stvarala i brojne urbane
probleme. Naime, ubrzana industrijalizacija je uslovljavala i rapidan porast
gradskog stanovnitva, ali i dramatino opadanje kvaliteta ivota u gradovima,
budui da dotrajala komunalno-infrastruktuma mrea nije mogla da izdri
toliki pritisak. Stoga je najavljivano da bi, posle zavretka petogodinjeg plana,
trebalo vei deo finansijskih sredstava izdvojiti za podizanje malih fabrika sa
velikom produktivnou rada jer izgradnja takvih postrojenja znai i mnogo
manja ulaganja u stanogradnju.116

113 .Zapisnik sa sednice Privrednog saveta vlade FNRJ sa predsednicima privrednih saveta
narodnih republika i predsednicima planskih komisija narodnih republika odrane 26. i 28.
juna 1950., Leki, Zeevi, t. III, 408.
114 Zakon o planskom upravljanju narodnom privredom, Slubeni list FNRJ, 30. 12. 1951.
115 Tempo, 112.
116 Zapisnik sa sastanka kod predsednika Privrednog saveta vlade FNRJ odranog 5. aprila
1951., Leki, Zeevi, t. IV, 90.

35
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Meutim, krajem 1952. godine jugoslovenska ekonomska zbilja bila je


sumorna. Uprkos ogromnom investiranju, industrijska proizvodnja je u 1951.
godini bila za samo 23% vea nego u 1948. godini, to je Jugoslaviju po stopi
rasta proizvodnje stavljalo tek na 12. mesto u Evropi."7 Ekonomsku realnost
teko su mogli ulepati optimistiki tonovi vlasti, a Titova uveravanja izreena
na VI kongresu da je plan ispunjen sa neverovatnih 108% ,'18 sa lakoom
je demantovala ak i zvanina, dodue interna, statistika. Naime, utvreno
je da skoro ni kod jednog artikla industrijske proizvodnje obuhvaenog
petogodinjim planom, taj plan nije ispunjen.117*119 O nerealnosti zacrtanih
ekonomskih projekcija svedoio je i podatak da je u pojedinim industrijskim
granama, u okviru plana kljune kapitalne izgradnje, predviana gradnja novih
objekata, iako su ve postojei kapaciteti, to zbog pomanjkanja sirovina, radne
snage i niske produktivnosti, to zbog pogreno procenjenih potreba trita,
stajali do pola neiskorieni. Iako su, i pored velike materijalne oskudice i
sveopteg siromatva, vlasti u privredu investirale u predvienom obimu, veliki
deo kljunih objekata nije bio zavren. Zbog pogrenih finansijskih procena i
neekonomine gradnje, projektovani objekti su gutali ogromne svote novca,120
a da se kraj njihove izgradnje, u zimu 1952. godine, nije ni nazirao. Forsiranje
teke industrije je dovelo do pojave disproporcija u privredi - laka industrija je
zaostajala, a partijska politika prema selu rezultirala je potpunim devastiranjem
poljoprivrede. Razvoj teke industrije nije bio praen neophodnim razvojem
saobraajne infrastrukture, deficit je bio u neprestanom porastu, standard je
nezaustavljivo padao, a cene vrtoglavo rasle. Trokovi proizvodnje su bili veliki,
kvalifikovanost i kvalitet radnika nikakav, a produktivnost mala.121 Uprkos
ogromnim sredstvima uloenim u nabavku savremenih i ne tako savremenih
maina, u mnogim preduzeima koja proizvode vrlo komplikovane artikle,
proizvodnja je, usled neukosti radnika, obavljana na zanatski nain.122
Pozitivne strane preduzetih ekonomskih reformi nisu mogle preko noi
prouzrokovati privredni oporavak i boljitak, a na brojne finansijske nedae
reima se nadovezala i velika sua koja je pogodila zemlju u leto 1952. godine i

117 Beki, 343.


Referat Tita na VI kongresu, VI kongres Komunistike partije Jugoslavije (Saveza komunista
Jugoslavije). Stenografike beleske, bez naznaenog izdavaa, Beograd, 1952., 63 - 65.
119 Industrija (31. 12. 1953.), A JBT, KPR, III - A - 4 - a.
120 Industrija (31. 12. 1953.), A JBT, KPR, III - A - 4 - a.
121 V. Deset godina privrednog razvitka, A JBT, KPR, III -- A 1 a.
122 Industrija u periodu 1950 - 1953., A JBT, KPR, I H - A - 4 - a .

36
Ivana Dobrivojevi INDUSTRIJALIZACIJA KAO IMPERATIV

primorala vladu da na uvoz osnovnih ivotnih namirnica troi ionako oskudna


devizna sredstva.123

Kako se bliio kraj petogodinjeg plana, i najgorljivijim partijskim ideolozima


je postalo jasno da se u investicionoj i ekonomskoj politici zemlje neto hitno
mora promeniti. Pritisnut uslovljavanjem velikih sila, suoen sa ogromnim
platnim deficitom prema inostranstvu i kreditima koji su dospevali na
naplatu, a verovatno i svestan injenice da bi teke ivotne prilike, opta
oskudica i nizak standard mogli prouzrokovati erupciju nezadovoljstva i
stvoriti unutranjopolitike probleme, Josip Broz je bio prinuen na izvesne
ustupke i deklarativnu, ako ne i stvarnu, korekciju krutih dogmatskih
pogleda na socijalistiku industrijalizaciju. Stoga je govorom u Niu jula
1952. godine, obeavajui skori zavretak najveeg broja kljunih objekata,
poruivao okupljenim graanima da se socijalizam svakim danom sve bre i
lake gradi,124 a nekoliko meseci kasnije, na VI kongresu Partije, najavio da
e u budunosti planove biti nuno prilagoditi jugoslovenskim materijalnim,
umnim i fizikim mogunostima i nagovestio smanjenje investicija u
industriju, rast ivotnog standarda i poveano ulaganje u do tada potpuno
zapostavljene oblasti - poljoprivredu i saobraaj.125

Titovi istupi u javnosti 1952. godine su zapravo najavljivali novu investicionu


politiku dogovorenu na Privrednom savetu koja je za 1953. godinu predviala
neto skromniju izgradnju i strogu tednju. Utede su traene u sniavanju
materijalnih trokova, socijalnih davanja, ali i u budetu. Privredni elnici
su polako shvatali da glavni problem jugoslovenske ekonomije ne predstavlja
izgradnja novih industrijskih postrojenja, ve pitanje potpunog iskoriavanja
postojeih objekata, njihove modernizacije i poboljanja kvaliteta proizvoda.126
Posle godina stagnacije i pada, u 1953. godini dolo je do laganog oporavka
jugoslovenske industrijske proizvodnje, a trend porasta se nastavio i u
narednim godinama. Zavretak dela postrojenja teke industrije omoguio je
bolje i potpunije snabdevanje fabrika sirovinama i polufabrikatima, pa je i
uvoz pojedinih artikala, poput proizvoda od elika bio smanjen.127 Meutim,

123 V. Zapisnik sa sednice Privrednog saveta vlade FNRJ odrane 16. i 17. avgusta 1952.,
Leki, Zeevi, t IV, 713.
124 J. Broz Tito, Govor u Niu (6. juli 1952.), Govori i Hand, t. VII, 122.
125 Referat Tita na VI kongresu, 67.
126 Zapisnik sa sednice Privrednog saveta vlade FNRJ odrane 16. i 17. avgusta 1952., Leki,
Zeevi, t. IV, 719 - 720.
127 Deset godina privrednog razvitka FNRJ, A JBT, KPR III - A - 1 - a.

37
SOCIJALIZAM NA KLUPI

do poveanja je dolo samo u tekoj industriji, dok je u preraivakoj, pre


svega tekstilnoj i industriji koe i obue, i pored izvesnog investiranja, dolo
do pada proizvodnje. Oskudna devizna sredstva pre svega su troena za
izgradnju giganata teke industrije predvienih planom i uvoz prehrambenih
artikala. Tako je maehinski odnos prema preraivakoj industriji, i u
reformisanim privrednim okolnostima, jo jednom doao do izraaja. Kako
novca za nabavku sirovina nije bilo, industrijski kapaciteti lake industrije
bili su iskorieni sa jedva 60%. Ipak, nedostatak sirovina je bio glavni, ali
ne i jedini uzronik umanjene proizvodnje. Naime, politika viegodinjeg
favorizovanja teke industrije uzimala je svoj danak. Zastarele i dotrajale
maine, pre svega u mlinskoj, tekstilnoj i grafikoj industriji, neprestano su
ispadale iz stroja, za popravke i odravanje su troene ogromne svote, kvalitet
proizvoda je bio lo, a proizvodnja skuplja nego to bi trebalo.128 Meutim,
i pored brojnih problema, privredna konjuktura se, sudei po zvaninim
statistikim podacima, 1954. godine osetila i u preraivakoj industriji. Porast
proizvodnje nosio je i velike probleme - struje i uglja je bilo nedovoljno, a
smanjenje obima see drva, uz poveanje investicija, izazvali su znatan skok
cena i poremeaje snabdevanja.129

Meutim, ak ni porast jugoslovenske teke industrije, zabeleen 1953-1954.


godine, nije pruao previe povoda za zadovoljstvo i optimizam. Planirana
tednja pompezno najavljivana na sednicama Privrednog saveta 1952. godine,
u praksi se jo jednom pretvorila u prekomerno investiranje,130 a velike cifre
koje su govorile o porastu proizvodnje veto su kamuflirale istinu. Uprkos
rastu od 14-15 % zabeleenom u 1954. godini, prema podacima iznetim na
Saveznom izvrnom veu, poveanje proizvodnje je i dalje znaajno zaostajalo
za poveanjem potronje.131 Prema zvaninim statistikim podacima, bruto
investicije u odnosu na 1952. godinu u 1953. godini na saveznom nivou
porasle su za ak 68 milijardi dinara, dok su budetski rashodi svih republika
tek neznatno smanjeni. Trend porasta investicija, ali i budetske potronje se
nastavio i u narednoj, 1954. godini obzirom da se javila tendencija za stalnom
izgradnjom novih industrijskih kapaciteta kao i za proirivanjem obima radova
na ve zapoetim postrojenjima, to je uticalo da se program saveznih kljunih

128 Industrija u periodu 1950 - 1953., A JBT, KPR, III - A - 4 - a.


129 Savezni drutveni plan za 1955. godinu, Slubeni list FNRJ, 30. 12. 1954.
130 Izlaganje Jovana Veselinova, Zapisnik Sednice centralnog kom iteta SK Srbije odrane 13.
februara 1953. godine, AS, 2 - 3 - 1 .
131 Stenografske beleke sa sastanka proirenog odbora za privredu odranog 20. februara
1955. Izlaganje S. Vukmanovia, AJ, 130 - 829 - 1307.

38
Ivana Dobrivojevi INDUSTRIJALIZACIJA KAO IMPERATIV

investicija produuje u nedogled. Prelazak na kreditno finansiranje gradnje


preko investicionih fondova formalno je rasteretio budet, prebacio poslove
na banku i smanjio uplitanje drave u gradnju, ali se sutinski u pogledu
odgovornijeg i racionalnijeg finansijskog ponaanja nije nita promenilo.
Investicioni krediti republika, narodnih odbora i preduzea, neznatni u 1952.
godini, prema zvaninim podacima Narodne banke, u 1953. godini iznosili su
93,4 milijarde dinara, da bi 1954. godine bili poveani na ak 159,9 milijardi,
dakle za itavih 71,2%!132

Jugoslovenska privreda je, tako, i u izmenjenim i unapreenim uslovima


poslovanja, i dalje bolovala od starih bolesti. Pokazalo se da odluke Brionskog
plenuma koje su podrazumevale menjanje strukture investicija, a samim tim
i itave ekonomske politike, nije bilo mogue sprovesti.133 Investiciona
potronja je rasla bre od nacionalnog dohotka zemlje, a porast proizvodnje
je uglavnom bio rezultat porasta zaposlenosti, a ne i porasta produktivnosti.
Ovaj svojevrsni ekstenzivni privredni rast je imao veliku cenu - proizvodnja
je ostala jednako skupa kao i ranije, a preduzea su profit ostvarivala
neprestanim poskupljivanjem proizvoda to je, naravno, dovelo do novog pada
ivotnog standarda graana,134 pa je i potronja stanovnitva bila u stalnom
opadanju.135 O neskladu planova industrijalizacije i finansijskih mogunosti
siromane zemlje reito je svedoio podatak iznet na sednici Saveznog
izvrnog vea u zimu 1955. godine. Naime, u jugoslovenski budet se za
samo pet godina slilo pola milijarde dolara ekonomske pomoi i 800 miliona
dolara uglavnom kratkoronih i srednjoronih kredita to ni dalje nije bilo
dovoljno za zavretak kljunih objekata!136 Pokazae se da su jedan od glavnih
problema jugoslovenske ekonomije predstavljali upravo krediti, koje su vlasti,
sprovodei politiku industrijalizacije po svaku cenu, nemilice uzimale poev
od 1949. godine, ne marei mnogo za nepovoljne kamate i vreme otplate.
Lakomislenost u zaduivanju skupo je plaena, pa je 1953. godine treina
jugoslovenskog izvoza otila na izmirivanje kreditnih obaveza.137

132 Deset godina privrednog razvitka FNRJ; A JBT, KPR III - A - 1 - a.


133 Izlaganje S. Vukmanovia, IV plenum Saveznog odbora SSRN-a odranog 27. 11. 1955.,
AJ, 1 4 2 - 1 7 - 5 0 .
134 Deset godina privrednog razvitka FNRJ; A JBT, KPR III - A - 1 - a.
135 Savezni drutveni plan za 1955. godinu, Slubeni list FNRJ, 30. 12. 1954.
136 Izlaganje Nikole obeljia, Stenografske beleke sa proirene sednice Koordinacionog
odbora odrane 8. februara 1955., AJ, 130 - 829 - 1307.
137 Tempo, 148.

39
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Viegodinje zanemarivanje poljoprivrede i rezultati pogrene investicione


politike stizali su na naplatu. itava privreda, finansirana nemilosrdnim
izvlaenjem novca sa sela, postala je najednom talac zaostale zemljoradnje.
Relativno poveanje investicionih ulaganja u zemljoradnju, poev od 1954.
godine, nije se moglo osetiti preko noi. Loa mehanizovanost i primitivni uslovi
obrade zemlje, potpuna zavisnost od meteorolokih prilika, upropatavanje
krupnijih poseda sposobnih za proizvodnju vikova, kao i neprestani strah od
gomilanja novca kod seljatva, doveli su do pada poljoprivredne proizvodnje,
pa je drava morala prehrambene artikle uvoziti ak i u proseno rodnim
godinama. Prenapregnutoj dravnoj ekonomiji, zavisnoj od stranih dotacija,
kredita i tampanja novca bez pokria,138 nije trebalo mnogo da zakorai u
novu krizu. Tako se 1954. godine, pritisnut velikim kreditnim obavezama
koje je trebalo izmiriti,139 loom etvom, ogromnim smanjenjem isporuka
robe iz ekonomske pomoi, nestaicom prehrambenih proizvoda, visokom
inflacijom i padom standarda, reim naao pred nesavladivim ekonomskim
iskuenjima.140 N i prestanak blokade sa Istoka, ni izdana amerika vojna i
ekonomska pomo, ni delimina liberalizacija privrednog ivota, a ni uveani
prihodi od turizma nisu previe doprinosili smanjenu deficita.141 Poetkom
1955. godine jedno je bilo izvesno - po starom se vie nije moglo nastaviti.

Imamo pogoranje politikog stanja i ozbiljne politike posledice zbog


privrednih prilika u zemlji, konstatovao je Josip Broz na Politbirou CK KPJ
u novembru 1954. godine.142 Iako je celokupno jugoslovensko rukovodstvo
uvialo da je standard neophodno to pre podii, uravnoteiti platni bilans,
stvoriti rezerve hrane kako zemlja u sluaju sue ne bi ponovo zavisila od
pomoi i stopirati prekomerno investiranje,143 postalo je izvesno da e se
izgradnja kljunih kapitalnih objekata nastaviti i u 1956. godini. tavie,
konkretnih predloga i mera koje bi koliko-toliko konsolidovale situaciju nije
bilo.144 Uprkos trezvenim stavovima i kritikim tonovima koji su se mogli uti

138 Beki, 65.


139 Dospele rate kredita u prvom kvartalu 1954. godine iznosile su 48% celokupnog deviznog
priliva Jugoslavije; Pregled privredne situacije u prvom tromeseju 1954. godine, AJ, 130 -
6 6 9 -1 1 0 5 .
Annual review o f Yugoslavia during 1954; Jarman, t. IV, 605 - 606.
141 Confidential od 20. 1. 1956, R . Jarman, IV, 640 - 641.
142 AJ, A CK SKJ, III / 63 (3. 11. 1954.).
143 Izlaganje Svetozara Vukmanovia Tempa, Stenografske beleke sa proirene sednice
Koordinacionog odbora odrane 8. februara 1955-, AJ, 130 - 829 - 1307.
144 Izlaganje Avde Hume, Stenografske beleke sa proirene sednice Koordinacionog odbora
odrane 8. februara 1955., AJ, 130 - 829 - 1307.

40
Ivana Dobrivojevi in d u s t r ij a l iz a c ij a kao im per ativ

na Saveznom izvrnom veu, reim je zapravo tragao za nemoguim reenjem.


Trebalo je, naime, nai ekonomsku formulu koja bi omoguila poveanje
standarda, ouvanje tempa privrednog razvitka, napredak poljoprivrede
i nesmanjeno finansiranje vojske.145 Ukorenjeno shvatanje da jedino
industrijalizacija reava sve probleme zaostalih regiona, godinama ponavljano
u propagandnim govorima, dovodilo je savezne i republike elnike u gotovo
bezizlazan poloaj. Kako je bilo nemogue promeniti ekonomske prioritete,
a i dalje nastaviti po starom, Tempo je nemono konstatovao da novca nema
ni za zavretak kljunih objekata, a kamo li za orijentaciju na poljoprivredu i
standard kao to poruuje drug Tito.146

Meutim, do leta 1955. godine glavne take zaokreta u ekonomskoj politici su


se iskristalisale. Ekonomski zaokret je sproveden pod Titovim sloganom da je
sadanja generacija uloila mnogo truda u izgradnju zemlje, da sada zasluuje
da ivi bolje i da neki zadaci moraju da se ostave i buduim generacijama.147
Josip Broz je stoga na mitingu u Karlovcu najavio zavravanje onih objekata
koji su ve odmakli u izgradnji i koji su neophodni za dalji razvoj zemlje, dok
je sa ostalima trebalo priekati.148 Socijalizam ne znai, objanjavao je Tito u
Zvorniku dva meseca kasnije, samo imati velike i moderne fabrike. Doao je
red da nai radni ljudi imaju bolje uslove ivota, konstatovao je dalje Broz,
najavljujui investicije u ona preduzea koja e doprineti poboljanju kvaliteta
ivota.149 U slinom tonu, u drugoj polovini 1955. godine, govorili su i ostali
visoki rukovodioci - Tempo, Kardelj i Rankovi, obeavajui manja ulaganja u
teku industriju, poveanje proizvodnje robe iroke potronje, mehanizovanje
poljoprivrede, veu stanogradnju,150 ali i manja socijalna davanja.

Najava promene privredne politike, premetanje ekonomskih prioriteta ka


industriji iroke potronje i poljoprivredi, ni u koliko nije znaila prihvatanje
poraza i neuspeha. Tito je priznavao da su podizane nepotrebno velike i
skupe fabrike, da se gradilo na mestima na kojima nije bilo ni sirovinskih

145 Izlaganje Nikole obeljia, Stenografske beleke sa proirene sednice Koordinacionog


odbora odrane 8. februara 1955-, AJ, 130 - 829 - 1307.
146 Izlaganje Svetozara Vukmanovia Tempa, Stenografske beleke sa proirene sednice
Koordinacionog odbora odrane 8. februara 1955., AJ, 130 - 829 - 1307.
147 Confidential od 20. 1. 1956, Jarman, t IV, 642.
148 Tito, Govor na velikom m itingu u Karlovcu (27. juli 1955.), Govori i lanci, t. X, 237.
149 Tito, Govor prilikom putanja u pogon hidrocentrale kod Zvornika (26. septembar 1955.),
Isto, 274-275.
150 Confidential od 20. 1. 1956, R. Jarman, t. IV, 642.

41
SOCIJALIZAM NA KLUPI

ni saobraajnih preduslova za proizvodnju, a sredstva su olako rasipana.151


Najavljujui izgradnju manjih fabrika i proizvodnju zasnovanu na domaim
sirovinama,152 Broz je objanjavao da je obustavljanje gradnje fabrika koje
nisu kritine za sadanju fazu razvoja i konzerviranje gradilita, to je takoe
prouzrokovalo ogromne materijalne izdatke, privremena mera koje nikako
ne menja partijsko stanovite o potrebi dalje izgradnje i teke industrije i
elektroindustrije bez koje se ne moe ostvariti socijalizam. Ovo e biti
samo jedan vremenski ogranieni predah, isticao je Josip Broz, koji e nam
omoguiti da prikupimo nove snage za jo snanije, ali lake kretanje naprijed
u naem razvitku.153

Bibliografija

NEOBJAVLJENI IZVORI

Arhiv Jugoslavije
CKSKJ (1945 - 1955.)
Ministarstvo rada FNRJ (1946 - 1951.)
Ministarstvo teke industrije FNRJ (1945 - 1950.)
Ministarstvo trgovine i snabdevanja FNRJ (1944 - 1950.)
Predsednitvo vlade FNRJ (1945 - 1952.)
Privredni savet vlade FNRJ (1945 - 1953.)
Savez socijalistike omladine Jugoslavije (1945 - 1955.)
Savezna planska komisija (1945 - 1951.)
Savezno izvrno vee (1953- 1955.)
Socijalistiki savez radnog naroda Jugoslavije (1945 - 1955.)
Arhiv Josipa Broza Tita
Kabinet predsednika republike (1945 - 1955.)
Kancelarija marala Jugoslavije (1945 - 1955.)

151 J. Broz Tito, Govor na IV plenum u Socijalistikog saveza radnog naroda Jugoslavije, Isto,
t. X, 298-301.
152 Isto, 300-302.
153 Isto, 309-310.

42
Ivana Dobrivojevic INDUSTRIJALIZACIJA KAO IMPERATIV

Arhiv Srbije
CKSKS (1945- 1955.)
Ministarstvo komunalnih poslova NR Srbije (1945 - 1951.)

OBJAVLJENI IZVORI

Broz, Josip, Tito, Izgradnja socijalistike Jugoslavije, 1 1 - IV, Kultura, Beograd, 1947
- 1952.
Jarman, Robert, Yugoslavia: Political Diaries 1 9 1 8 -1 9 6 5 , t III - IV, Archive Editions,
London, 1997.
Kidri, Boris, Sabrana dela, t IV - VII, Komunist, Beograd, 1985.
Leki, Bogdan, Zeevi, Momilo, Privredna politika vlade FNRJ. Zapisnici Privrednog
saveta vlade FNRJ 1944 - 1953., t i - IV, Arhiv Jugoslavije, Beograd, 1997.
Peti kongres Komunistike partije Jugoslavije. Stenografske beleke, bez navedenog
izdavaa, Beograd, 1949.
Sednice CK KPJ 1948 - 1952., ur. Branko Petranovi, Komunist, Beograd, 1985.
Stenografske beleke Narodne skuptine FNRJ 1945 - 1955., bez navedenog izdavaa,
Beograd, 1945- 1955.
esti kongres Komunistike partije Jugoslavije. Stenografske beleke, bez navedenog
izdavaa, Beograd, 1952.
Zapisnici sa sednica Politbiroa Centralnog komiteta KPJ (11. juni 1945 - 7. juli
1948.), ur. Branko Petranovi, Beograd, 1995.

KNJIGE, ZBORNICI I ASOPISI

Beki, Darko, Jugoslavija u hladnom ratu. Odnosi sa velikim silama 1949-1955 .,


Globus, Zagreb, 1988.
obelji, Nikola, Mihailovi, Kota, Problemi naeg trita sa posebnim osvrtom na
trite poljoprivrednih proizvoda, Ekonomist, 34, 1954., 30-71.
Dimi, Ljubodrag, Istorija srpske dravnosti, t III, Platoneum, Beograd, 2001.
Dobrivojevi, Ivana, ivot u socijalizmu. Prilog prouavanju ivotnog standarda
graana u FNRJ 1945-1955-, Istorija 20. veka, 1, 2009., 73-86.
Dragni, Aleks, Titova obeana zemlja Jugoslavija, igoja tampa, Beograd, 2004.
ilas, Milovan, Pad nove klase. Povest o samorazaranju komunizma, Slubeni list
Srbije, Beograd, 1994.
ilas, Milovan, Vlast, London, 1983.
Eichengreen, Barry, The European Economy since 1945, Princeton University Press,
Princeton, 2007.
Gligorov, Vladimir, Gledita i sporovi o industrijalizaciji u socijalizmu, Centar za
filozofiju i drutvenu teoriju, Beograd, 1984.

43
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Majdanac, Boro, Industrijalizacija i porast radnike klase u Srbiji 1947-1952.,


Arhivski pregled, Beograd, 1981.
Markovi, Predrag, Beograd izmeu Istoka i Zapada 1948 - 1965, Slubeni list SRJ,
Beograd, 1996.
Obradovi, Marija, "Narodna demokratija" u Jugoslaviji 1 9 4 5 - 1952., INIS, Beograd,
1995.
Srebri, Borislav, Osnovne komponente razmetaja posleratne industrije Jugoslavije,
Ekonomist, 3, 1958., 357-379.
Vukmanovi, Svetozar, Tempo, Revolucija koja tee, III, Globus, Zagreb, 1982.

PERIODIKA

O robi koja nam je svakodnevno potrebna. Zato nema - pitaju se graani, N IN


(Beograd), 10. 6. 1951.

Industrialisation as an Imperative.
The Economic Policy of the Party 1945-1955

Summary
In the first post-war years, the Yugoslav communist elite tried to completely
copy the Stalinist, socio-economic model. The desire was to build a strong,
self-sufficient economy which would guarantee military and political security,
and open the way to a hastened industrialization. Irrational overinvesting
in heavy industry was in collision with the basic economic principles and
practices. Factories were built on insufficiently tested sites and unsuitable
terrain, away from transport routes and sources o f raw materials. Split with
the USSR, the financial and military support o f Western countries and
the collapse o f rigid economic model, paved the way for gradual reforms
that led to the noticeable and significant liberalization o f the system. State
intervention in the economy was weakening. A new financial system was
introduced (1951), a five-year plan was replaced by annual plans (1952),
the government was gradually abandoning price control and the compulsory
redemption o f agricultural products was abolished. However, it soon became
clear that the economic problems could not be overcome by a more liberal
economic policy. The heavily indebted country stepped into a new crisis in
1954. Therefore, changes were announced in economic policy. Announcing

44
Ivana DobrivojtvU INDUSTRIJALIZACIJA KAO IMPERATIV

that only top priority projects would continue to be built, Tito stated that the
present generation has invested much effort in the construction o f the country
and now deserves to live better. Some tasks must be left to future generations.
In spite o f ten years o f financial effort, the per capita income o f the country
in 1957 was only 200 dollars. Moreover, the annual growth o f GDP between
1948 and 1952 was lower than it had been before the war, due to the conflict
with the USSR, enormous army expenses and a chronic lack o f raw materials.
However, even with all the difficulties in development, in the first post-war
decade industry became the leading area o f the economy and the structure of
the national income changed accordingly with industry and mining growing
from the pre-war 21.1% to 38.2% in 1956.

45
Tvrtko Jakovina
N eprijatelji ili sam o loi susjedi?
Ju goslavija i balkan ske zem lje 1970-ih i 1980-ih
Jugoslavija je okruena BRIGAMA

Nema dobar poloaj ni jedna zemlja koja nema dobre odnose sa susedima,
rekao je na sjednici Predsjednitva Saveza komunista Jugoslavije (SKJ)
poetkom prosinca 1970. dravni sekretar za vanjske poslove Mirko Tepavac.1
Osam godina kasnije, 19. rujna 1978, jugoslavenski je ef drave i Partije
Josip Broz Tito sazvao u crnogorskom Igalu IV. sjednicu Predsjednitva
CK SKJ, na kojoj se raspravljalo o odnosima sa zemljama koje su graniile
s Jugoslavijom, BRIGAMA (Bugarskom, Rumunjskom, Italijom, Grkom,
Albanijom, Maarskom i Austrijom). Mogu da kaem, to se tie naih
odnosa sa susjedima, da se Jugoslavija ne nalazi ba u najpovoljnijem svjetlu,
zapoeo je Tito svoje izlaganje. Ovakvo stanje - kao da smo izolirani, izmeu
Bugara, Grka, Albanaca i Austrijanaca, to nije povoljno za Jugoslaviju, to
je vrlo opasno.2 Tito nije rekao nita novo, ali je u svjetlu vrlo vidljive, esto
i hvaljene, politike nesvrstavanja koju je Jugoslavija dogmatino slijedila,
malo razumijevanja moglo biti za trajno zaotrene meudravne odnose na
europskom jugoistoku. Tvrdnje nekadanjeg sekretara za vanjske poslove
Tepavca i efa drave Broza izreene su na poetku i na kraju detanta, razdoblja
kada su se odnosi u Europi izmeu dva bloka uglavnom umirili.
Nakon Tita u Igalu je izlagao Edvard Kardelj, drugi ovjek reima. Ve due
vreme bio je siguran kako je manjinska politika jedna od najneproduktivnijih
i najneuspjenijih taaka nae spoljne politike.3 Kada bi zbog manjina svi koji
ih imaju, a imaju ih svi koji s nekim granie, poeli lupati pesnicom o sto
na nain na koji to katkada ini Jugoslavija, podjele, pa i blokovske, u svijetu
bi se samo pojaavale. Ako se ne eli rat, zaotravanje pojaava nacionalizam

1 Vukovi, Zdravko, O d deformacija SD B do Maspoka i liberalizma. Moji stenografiki zapisi


1966-1972. godine, Narodna knjiga, Beograd, 1989., 427.
2 Josip Vrhovec (JV), Izlaganja druga Predsednika na IV sednici Predsednitva CK SKJ, 19.
septembra 1978., godine u Igalu (tekst izlaganja na osnovu magnetofonskog snimka).
3 JV, Izlaganje E. Kardelja na zajednikoj sednici Predsednitva C K SKJ i Predsednitva SFRJ,
19. septembra 1978. godine, u Igalu.

49
SOCIJALIZAM NA KLUPI

veinske zajednice. Ugovor u Helsinkiju potpisan 1975. za Jugoslaviju nije


bio samo formalan, ve iskreni akt, rekao je Kardelj. Nacionaliste s druge
strane granice SFRJ ne moe potamaniti, pa politiku treba mijenjati. [...]
sada u Sloveniju dolaze Italijani, na primer predsednik Milana, odnosno
predsednik skuptine te provincije [...] ak ako i ne govori sa njima o
nacionalnoj manjini, oni kad se vrate tamo, ipak, oseaju odreenu moralnu
odgovornost prema toj nacionalnoj manjini, a s druge strane, tako ne izaziva
nikoga. Iz Celovca/Klagenfurta Slovenci su dolazili na studij u Ljubljanu.
Kardelj je oito hvalio praksu bogatijeg sjeverozapada zemlje ili slao poruku
siromanijem jugoistoku. Manjinska se politika treba voditi na duge staze,
Jugoslavija treba jaati prijateljske odnose sa susjedima, a manjine se trebaju
vezati za demokratske snage u zemlji matici. Drugi ovjek Jugoslavije smatrao
je da su Grci izuzetni nacionalisti, ali na hajku nacionalista iz Atene treba
odgovarati postizanjem sporazuma kao s Austrijancima i Talijanima. Neto
drukiji bio je stav prema Bugarima. Oni negiraju Makedonce u Pirinskoj
Makedoniji, da bi sutradan mogli tvrditi da ih nema ni u Vardarskoj, govorio je
Kardelj. Sastanak s njima ne treba prihvatiti, jer bi ispalo da se pred Bugarima
kapituliralo. S njima treba razvijati gospodarsku suradnju, zajednike nastupe
prema treim zemljama, kulturnu i politiku suradnju.4

U svjetlu smanjivanja hladnoratovskih napetosti u Europi, intenziviranja


prekogranine suradnje, sve veih turistikih migracija i smanjivanja svijeta,
nesreeno stanje na granicama bivalo je sve neugodnije. Jugoslavenski odnosi
sa svim susjednim zemljama proli su razliite etape. Prekid s Informacijskim
biroom komunistikih partija 1948. oznaio je prvu cezuru u odnosima,
promjenu naglaska s Istoka na Zapad. Staljinova smrt 1953. i promjene
sredinom pedesetih u Sovjetskom Savezu doveli su do normalizacije odnosa i
sa lanicama Varavskog ugovora. Ukupno gledajui, od tada su se s veinom
susjeda odnosi popravljali, ali je s nekima tijekom sedamdesetih dolo do
ozbiljnog zastoja.

Tito je u Italiji i Austriji bio samo jednom. Na prostor obje drave nakon rata
ule su jugoslavenske jedinice, a granino je pitanje s Rimom ostalo otvoreno
jo godinama. Austrija prije 1955. nije ni bila dokraja suverena, ali nakon
to je 1955. sklopljen Austrijski dravni ugovor, FNRJ je sporazum podrala,
svjesna da neutralna zemlja na sjeverozapadu jami i sigurnost jugoslavenskih
granica. Od sredine ezdesetih, u vrijeme saveznog kancelara Josefa Klausa,
Be je nastojao popraviti odnose s junim susjedom. Neutralna Austrija u

4 Isto.

50 Gradska knjiz-ntc.
Tvrtko Jakovina NEPRIJATELJI ILI SAMO LOI SUSJEDI?

jugoslavenskom nesvrstavanju pronala je dodirnu toku za vanjskopolitiku


suradnju. Pitanje manjina, prije svega slovenske u Korukoj - poloaj Hrvata
u Burgenlandu razrjeavan je lake i bre - i dalje je optereivao dvije susjedne
zemlje, ali o tome 1964, kada je Tito doputovao u Be, s domainima uope
nije govorio.5

S Italijom su, objektivno, prilike bile najsloenije. Dok se nije razrijeilo pitanje
Trsta sredinom pedesetih, odnosi dviju zemalja bili su oajni.6 Mada su se
prilike postupno popravljale, prvo nakon razmjerno povoljnog razgranienja
izmeu Italije i Jugoslavije 1954, a onda Osimskog sporazuma 10. studenog
1975, jugoslavenski ef drave posjetio je Rim samo jednom, 1971. godine.
Tada je i kao prvi komunistiki voa posjetio Vatikan.7 S Maarskom su
nakon 1948. odnosi bili toliko loi da je jo 1956. Tito odbio preko maarskog
teritorija vlakom putovati na sastanak s Nikitom Hruovom u Sovjetski
Savez. Putovao je due, preko Rumunjske. Dolaskom Janosa Kadara na vlast,
unato svim zaotravanjima tijekom prevratnikih zbivanja 1956, odnosi
su se trajno poboljali.8 Rumunjska je bila prva drava koju je maral Tito
posjetio jo 1944. kao predsjednik partizanske vlade, NKOJ-a. U Bukuretu
je 1956. odrao veliki govor, ali se u glavni grad Rumunjske vratio tek deset
godina kasnije, 1966. u eri Nicolaea Ceau$escua. S nesimpatinim mu efom
susjedne drave odravani su redoviti sastanci, koji su barem izvana postali
gotovo primjer dobrosusjedstva.9 Sporna pitanja s Grkom ostala su trajno
otvorena, ali su odnosi s Atenom nakon gotovo pa prekinutih diplomatskih

5 Toni-Sorinj, Lujo, Usamljena borba Hrvatske: od pobjede jezika do pobjede oruja, Hrvatska
sveuilina naklada, Hrvatski institut za povijest, Zagreb, 1998.,76-78.
6 Razgovor s Vjerom Velebit, 21. 6. 2013., Zagreb. Vera Beci Velebit bila je supruga
jugoslavenskog veleposlanika u Rimu 1951. i 1952. Vladimira Velebita.
7 Mandi, Blao, Tito u dijalogu sa svijetom, Agencija M iR, Novi Sad, 2005-, 161-358-359.
8 Jakovina, Tvrtko, Jugoslavija u Hladnom ratu, Fraktura, Zaprei, 2011., 32-38; Cvetkovi,
Vladimir, Spoljna politika Jugoslavije i zemlje narodne demokratije u susedstvu 1953-1958.,
Jugoslavija u hladnom ratu. Prilozi istraivanjima, ur. Aleksandar ivoti, Institut za noviju
istoriju Srbije, Beograd, 2010., 77-95; Cvetkovi, Vladimir Lj., Diplomatske misije FNRJ
u Sofiji, Bukuretu i Tirani 1953-1954: povratak ambasadora, uslovi rada i incidenti, ur.
Slobodan Selinii, Jugoslovenska diplomatija 1945-1961, zbornik radova, INIS, Beograd, 2012.,
205-221; Baev, Jordan, Bulgaria and the Balkan Pact (1953-1954), Meunarodni nauni skup
Balkanski pakt 1953/1954', Beograd, 9. i 10. novembar 2005., Zbornik radova, ur. Nemanja
Miloevi, Institut za strategijska istraivanja, Odelenje za vojnu istoriju, Beograd, 2008., 237-
250; Kovaevi, Katarina, Obnavljanje jugoslovensko-maarskih odnosa 1953-1954. godine,
Spoljna politika Jugoslavije 1950-1961., Zbornik radova, ur. Slobodan Selini, INIS, Beograd,
2008., 168-186.
9 Mandi, 165. NKOJ - Nacionalni komitet osloboenja Jugoslavije.

51
SOCIJALIZAM NA KLUPI

odnosa zbog pomaganja komunistike gerile na sjeveru Grke (to je bio


jedan od razloga donoenja Trumanove doktrine101) postali sasvim pristojni,
savezniki." Kako je makedonsko pitanje za Atenu ostalo trajno iritirajue,
trajne su bile i oscilacije, este propagandne kampanje s antijugoslavenskom
otricom, no ozbiljnijih zastoja nije bilo. Dobre su bile veze sa ciparskom
zajednicom, predsjednikom Macariosom, prije svega zbog nesvrstane politike
Cipra, to se u odnosima s Atenom takoer valoriziralo.12

Tek s Bugarima i Albancima odnosi su od 1948. bili trajno loi. U Albaniju


Tito nikada nije otputovao,13 ba kao to se nakon 1968. Tito i Todor ivkov,
bugarski voa, nikada vie nisu susreli na teritoriju vlastitih drava. Oskudne,
neuspjene ili gotovo posve nepostojee bile su i razmjene na niim razinama.
Punih trideset godina prolo je prije no je izmeu Albanije i Jugoslavije, 1979.
godine, dolo do posjete na ministarskoj razini. Albanije se Jugoslavija nije
bojala. Tirana nije imala nikakav ugled u svijetu, bila je izolirana, bez pomoi
SSSR-a nije znaila puno. Bugarska je bila drukija. Nikada nije bilo posve
jasno jesu li agresivni potezi prema Jugoslaviji esti zato to Bugare guraju
Sovjeti ili su prije svega bugarska rabota? Tito je u razgovoru sa efom grke
vlade Karamanlisom u Splitu 1979. rekao kako nije posve siguran da Leonid
Brenjev i Sovjeti podstiu Bugare u njihovoj politici prema Jugoslaviji.
Oni su sami skloni eskaliranju, rekao je T ito.14 N o, na sastanku u Igalu

10 Mada je u svjetlu kasnijih dobrih odnosa Jugoslavije i SAD-a, pa i zajednikih interesa Grke
i Jugoslavije, rije o injenici koja nije osobito popularna, jedan od najvanijih hladnoratovskih
dokumenata uope, doktrina koja je oznaila dubinsku prom jenu amerike politike, Trumanova
dokrtina, bila je izravno inspirirana ponaanjem jugoslavenske strane na Balkanu. O nim a koji
trae vane dogaaje za koje smo m i odgovorni ili zasluni, za poetak H ladnog rata imaju
dosta dobre argumente.
11 O Balkanskom paktu postoji obim na literatura. M eu novijim radovima je: Balkanski pakt
1953/1954. Zbornik radova, Institut za strategijska istraivanja, Odelenje za vojnu istoriju,
Beograd, 2008.
12 O ruenju Macariosa i ciparskom problem u, ali i vanosti nesvrstane politike Cipra vidi
uzbudljivu knjigu: O Malley, Brendan, Craig, Ian, 7he Cyprus Conspiracy. America, Espionage
and the Turkish Invasion, I.B. Tauris Publishers, London/New York, 1999.
13 ivoti, Aleksandar, Jugoslavija, Albanija i velike sile (1945-1961), IN S/Arhipelag, Beograd,
2011.; Dedijer, Vladimir, Jugoslovensko-albanski odnosi (1939-1948), Borba, Beograd, 1949.;
Tasi, Dmitar, Jugoslovensko-albanski odnosi i Balkanski pakt 1953-1955., Meunarodni
nauni skup "Balkanski pakt 1953/1954', Beograd, 9. i 10. novembar 2005., Zbornik radova,
ur. Nemanja Milosevic, Institut za strategijska istraivanja, Odelenje za vojnu istoriju, Beograd,
2008., 226-236.
14 JV, SSIP (Savezni sekretarijat za vanjske (inostrane) poslove), Str.pov.79/79, Zabeleka
o razgovoru Predsednika Republike sa premijerom Grke Konstantinom Kramanlisom,
odranom u Splitu 17. 3. 1979.

52
TvrtkoJakovina NEPRIJATELJI ILI SAMO LOSl SUSJEDI?

podvukao je kako je Sovjetskom Savezu cilj voditi jadransku politiku, doi


do Makedonije, pa onda do mora. To je moje duboko uvjerenje, neto ega
se Moskva lako i brzo nee odrei, bez obzira to sada takav rasplet nije bio
aktualan.15 U sluaju dolaska na vlast dogmatskih krugova u Moskvi, stvar se
mogla promijeniti.16

Jugoslavenske brige s Albanijom, Grkom i Bugarskom

Samo nekoliko mjeseci prije nego je u kasno ljeto 1978. sazvao sastanak
najvieg partijskog tijela zemlje, govorei o posjeti Makedoniji, Tito je efu
kabineta generalu Berislavu Badurini 24. veljae 1978. ljutito odgovorio.
PR(edsjednik) otro reagovao - rekao da ne ide tamo u ovoj situaciji kada nam
drugovi u SRM prave tekoe sa Grkom - ne dre onoga to je dogovoreno
(PR sa Karamanlisom) kakve koristi imamo od takve politike? Makedonci
trae podrku itave zemlje za ove stavove, a ne vide naina interesima itave
zemlje - ne moe se tako raditi. Ja rekao da samo PR moe u ovom smislu
intervenisati - svaki drugi savezni funkcioner bio bi optuen za mijeanje u
poslove SR i SAP za centralizam i si. U vezi sa ovim PR rekao da sada imamo
tekoe s mnogim susjedima (Albanijom, Grkom, Bugarskom, Austrijom,
ak nas i Turska napada), moramo ovo ozbiljno razmotriti. O ovome PR
razgovarao prolih dana sa Miniem.17 Na sastanku partijskog vrha u rujnu
1978. Tito je razloge ljutnje obrazloio. Zbog Makedonije SFRJ su napadali
Grci. Bugari su slali deklaracije diljem svijeta, pa su i novine u Peruu pisale
o ratnom hukau Jugoslaviji, koja je prijetnja miru u Europi. Jugoslaviji,
rekao je Tito u Igalu. Jugoslaviji, koja je na mir pozivala zemlje Treeg svijeta,
zalagala se za suzdravanje od uporabe sile, moglo se prigovoriti kako je
prijetvorna, jer trai od drugih ono to sama ne ini.18 Josip Broz Tito je, bez
da ih je imenovao, Makedoncima poruio. Ja ne znam, drugovi, meni malo
nije jasno, zato mi tako uporno odbijamo Bugarima da idemo na stvaranje
sporazuma o nenapadanju [ ...]. Moramo biti fleksibilniji, moramo malo

15 JV, Izlaganja druga Predsednika na IV sednici Predsednirva CK SKJ, 19. septembra 1978.,
godine u Igalu (tekst izlaganja na osnovu magnetofonskog snimka).
16 JV, Izlaganje E. Kardelja na zajednikoj sednici Predsednirva CK SKJ i Predsednirva SFRJ,
19. septembra 1978. godine, u Igalu.
17 Berislav Badurina (BB), 24. 2. 1978. Milo Mini je bio savezni sekretar za vanjske poslove
od 1973. do 1978.
18 Orlandi, M arko, U predveerje sloma. Sjeanja jugoslovenskog ambasadora u Moskvi 1979-
1982. NJP Pobjeda, Podgorica, 2002., 119.

53
SOCIJALIZAM NA KLUPI

neke stvari i progutati. Ne smijemo dozvoliti da nas prikazuju u svijetu kao


nepomirljivu dravu 19 Kritika je vanjske politike mogua, ali razni
centri gdje se [...] apostrofiraju spoljni faktori ne ine nikome dobro.

Albanci su Beograd napadali neprestano od 1948, a nova dionica zaotravanja


u odnosima otvorena je nakon Titova puta u Kinu 1977. godine.20 Potom
je Peking 7. srpnja 1978. obavijestio veleposlanstvo Albanije da povlai
savjetnike, vojnu i drugu pomo Tirani. Enver Hoxha estoko je uzvratio
napadajui uzvratnu posjetu kineskog vode Hua Guofenga krajem kolovoza
1978. Beogradu, Brijunima, Zagrebu, Puli, Zemunu i Skopju.21 Provokator
prema albanskoj naciji, ef kineskih revizionista i prijatelj generala i
marala - tu je Hoxha mislio na generala Augusta Pinocheta iz ilea i Tita
- namjerno je doao u blizinu albanske granice da bi kovao intrige protiv
Albanije i ostalih drava. Pohvala jugoslavenskom ureenju, bez spomena na
siromatvo razbacanih Albanaca koji predstavljaju jedan jedinstven narod,
nije marksistika, kritizirao je Hoxha one koji su mu do juer bili glavni
pokrovitelji.22 U govoru 8. studenog 1978. Hoxha je optuio Kineze kako
imaju ambiciju postati novi voe nesvrstanih im Tito sie sa ivotne scene.
Na vitrioline napade iz Tirane SFRJ je ostajala hladna.23

Dio politiara smatrao je, kao to je Titu poetkom 1979. ponovio i grki
premijer Karamanlis, da se Kinezi moda, privlaenjem Rumunja i Jugoslavena,
ele sa Sovjetima sukobljavati ba na Balkanu, to je bila inaica teze iz poetka
sedamdesetih.24 Tada se govorilo kako bi grupiranje komunistikih, a protiv
Sovjeta okrenutih reima na Balkanu, trebalo biti jezgra politike Kine na
europskom jugoistoku. etiri mjeseca nakon sastanka u Igalu, 13. sijenja
1979. kada je u Sofiju doputovao sovjetski voa Leonid Brenjev, Todor
ivkov njegovu je posjetu ocijenio kao dokaz osobne brige za Bugarsku,
internacionalizam, napose kada je postalo jasno da topljenje leda izmeu

19 JV, Izlaganja druga Predsednika na IV sednici Predsednitva CK SKJ, 19. septembra 1978.,
godine u Igalu (tekst izlaganja na osnovu magnetofonskog snimka).
20 Kola, Paulin, The Search for Greater Albania, Hurst and Company, London, 2003., 147
-148; Toni-Sorinj, 96.
21 Mijalkovi, Sava, Brajovi, Aleksa, Gosti socijalistike Jugoslavije 1944-1980., Privredna
tampa, Beograd, 1980., 468; Jakovina, 649.
22 JV, SSIP, Iz predizbomog govora Envera Hode 8. novembra 1978. godine u Tirani.
23 C ram pton, Richard J., The Balkans since the Second World War, Longman, Harlow, UK,
2002., 163-164.
24 JV, SSIP, Str.pov.79/79, Zabeleka o razgovoru Predsednika Republike sa premijerom Grke
Konstantinom Kramanlisom, odranom u Splitu 17. 3. 1979.

54
TvrtkoJakovina NEPRIJATELJI ILI SAMO LOI SUSJEDI?

Kine, Jugoslavije i Rumunjske, poeci vojne suradnje, kao i njihova sve vea
bliskost sa zapadnim imperijalizmom, ima ne samo anti-sovjetske, ve i anti-
bugarske ciljeve kako bi se Sofija izolirala na Balkanu.25 Svoje vienje ovakvog
saveza, imao je i Enver Hoxha. Prema njemu, sve je bilo usmjereno ka ruenju
neovisne Albanije koja, eto, sada smeta ne samo zapadnim imperijalistima i
Sovjetima, ve i Kini.26
Izolirana Albanija, bez sovjetske i kineske podrke vjerojatno jedina svjetska
integralno samostalna drava, trebala se pronai, budno se motrilo kojim e
putem dalje. Ja moram da kaem da bi bilo najtee za nas ako bi se okrenula
prema Istoku, rekao jeTito, objanjavajui zato je bolje izdrati ispade Tirane
koja je sada na meunarodnom planu mogla djelovati jedino kroz ionako
malo utjecajne Ujedinjene nacije, gdje je Jugoslavija viestruko dominirala.27
Predsjednitvo SFRJ je u travnju 1977, a Savezno izvrno vijee dva puta
tijekom iste godine zauzelo stav da za polemiku s Albanijom nema ni vanjskih,
ni unutranjih potreba. Jugoslavija je prilike nastojala umiriti, otvoriti dijalog.
Gospodarska je suradnja bila mala, ali se poveavala: 1978. iznosila je 27,9
milijuna dolara, godinu dana kasnije 60 milijuna, 1980. 115,4 milijuna.28
S Albanijom se puno vie od ovoga teko moglo uiniti. U svjetlu sve boljih
odnosa Grka i Bugara, jugoslavenski je podbaaj prema Sofiji postajao sve
oitiji. Od 1964, kada jeTodor ivkov izjavio da Bugari nemaju teritorijalnih
pretenzija prema Grcima, Atena i Sofija potpisali su 33 sporazuma, ukljuujui
i 1973. potpisanu Deklaraciju o principima dobrosusjedstva, razumijevanja i
suradnje. Deklaracija je polazila od Ope povelje OUN-a, naglaavala naelo
samoodreenja naroda, priznavanja osnovnih sloboda, sve to, mislili su u
Beogradu, ni Grci ni Bugari ne priznaju Makedoncima, a jednako tretiraju

25 C W IH P (Cold War International History Project), Minutes o f the meeting between the
Politburo o f the C C o f the BCP and Comrade Leonid Brezhnev - Secretary General o f the
CC o f the CPSU and President o f the Presidium o f the Supreme Council o f the USSR, 13th
January 1979.
26 JV, SSIP, I uprava, Informacije o aktualnim pitanjima jugoslovensko-albanskih odnosa, br.
462905, 15. 12. 1978.
27 Primjerice, u godini demonstracija Albanaca na Kosovu, u svibnju 1981. na terasi kuhinje
Ambasade SFRJ u Tirani dogodile su se dvije eksplozije. Jugoslavenska reakcija, osim otrog
protesta pomonika saveznog sekretara Melovskog albanskom ambasadoru u Beogradu, nije
ila puno dalje. JV, SSIP, Kabinet pomonika saveznog sekretara M. Melovskog, 24. maj 1981.
Zabeleka o razgovoru pomonika saveznog sekretara M. Melovskog sa ambasadorom NSR
Albanije u SFRJ S. Plakuom, 24. maja 1981.
28 JV, SSIP, Informacija o jugoslovensko-albanskim odnosima 1979. godine., Br. 463315, 12.
XII. 1979.

55
SOCIJALIZAM NA KLUPI

i tursku manjinu.29 Iako su nedvojbeno popravljali odnose i s Bugarima,


Grci su, sudei prema onom to je Konstantin Karamanlis 30. srpnja 1975.
rekao u razgovoru s amerikim predsjednikom Geraldom Fordom, inili to
zbog straha od budunosti. Premijer drave koja je u ljeto 1974. svrgnula
vojnu huntu, nakon poraza s Turskom na Cipru,30 smatrao je kao je sudbina
SFRJ iji je voa bio u ozbiljnim godinama upitna. Karamanlis je mislio
da je nakon Titove smrti u Jugoslaviji mogue da prilike ostanu kakve su
bile i do tada, ali podjelu Jugoslavije, pa i sovjetsko preuzimanje zemlje, nije
trebalo iskljuivati. Po sudu grkog premijera, za takav scenarij, da u Beogradu
prevladaju zagovornici bliih odnosa sa Sovjetima, postoje barem polovine
anse. Jugoslavija bi tako preko noi mogla postati saveznica Bugarima, pa
je Ateni bilo potrebno uspostaviti to bolje odnose i s Turskom.31 Povratak
Jugoslavije u sovjetski Lager mogao je destabilizirati ukupne odnose na
Balkanskom poluotoku. Moskva e vjerojatno ostati suzdrana, nee zauzeti
stranu ni Ankare niti Atene.32

Tako je na krajnjem jugoistoku Europe kraj sedamdesetih obiljeilo neugodno


iekivanje Titovog biolokog odlaska, uz nekoliko posve nepredvidljivih
faktora kao to je to uvijek bila politika Envera Hoxhe, ali i vidljivo nastojanje
da se nesporazumi pomire, barem izmeu Atene i susjeda, Turske i Grke,
Bugara i Grka. Najozbiljniji je, bez vidljivih napredaka, bio problem u
odnosima Sofije i Beograda. Kada su sredinom oujka grki predsjednik
vlade Konstantin Karamanlis i ministar vanjskih poslova Georges Ralis
doputovali 1979. u Split, kruti stavovi jugoslavenskih sugovornika prema
Bugarima su ponovljeni. S Grkom za nas u naim odnosima nije aktualno
tzv. makedonsko pitanje. Nama je poznat va stav. Vama je poznat na stav.
Nama ovaj problem predstavlja potekoe u odnosima s Bugarima. Radi se
0 historijskim razlikama, ali i o bugarskim pretenzijama prema Makedoniji
1 Jugoslaviji. Vrhovec je oito smirivao odnose s Atenom, ali zaotravao s
Bugarima. Mi se ne plaimo Bugara, ali je injenica da iza njih stoji jedan jaki
blok koji prihvaa stalno podsticanje makedonskog pitanja i na taj nain se
vri pritisak [ ...]. Kada bi se potpisao sporazum o nepostojanju teritorijalnih
pretenzija, to trai ivkov, u uvjetima dok Bugari tvrde da Makedonaca nema,

29 JV, SSIP, 13. novembar 1978., O dnos grke prema jugoslovensko-bugarskim odnosima u
vezi sa makedonskom nacionalnom m anjinom (teze).
30 O Malle, Craig, 222-227.
31 FRUS (Foreign relations o f the United States), 1973-1976, Vol. XXX, dokum ent 51,
M emorandum o f Conversation, Helsinki, July 30, 1975 (Ford-Caramanlis).
32 Isto, dokum ent 56, Washington, December 15, 1975 (US and Allied Security Policy in
Southern Europe).

56
TvrtkoJakovina NEPRIJATELJI ILI SAMO LOI SUSJEDI?

sve to u kriznoj situaciji moe prerasti u teritorijalne pretenzije, mijeanje.33


Dodue, pogledaju li se grki stavovi prema Makedoncima, onako kako su
uneseni u tekst informacije o rezultatima posjeta, teko da su mogli biti
posebno prihvadjivi Beogradu ili Skopju. N e postoji makedonska manjina
u Grkoj; oni koji govore slovenski jezik govore i grki, njihova nacionalna
svest je grka; dileme su raiene u graanskom ratu, oni koji su pobegli u
Skoplje i drugde, stvaraju i danas probleme; poto su ovo jo svea pitanja,
koja negativno utiu na nae odnose, ne treba da se pokreu; greka je Skoplja
to stalno istie to pitanje; u interesu dobrih odnosa on ne reaguje na neke
izjave u naoj tampi, ne reaguje ni drava, ali reaguje javnost.34 Predsjednik
SIV-a, federalne vlade, Veselin uranovi, koji je vodio dio razgovora, branio
je jugoslavensku politiku, naglaavajui da razdora izmeu makedonskih i
saveznih vlasti nema. Time je odgovorio i na kritike skopskih medija, ali dosta
grubo izjavio i da se ne postavlja pitanje da li neko priznaje makedonski narod
i manjinu ili ne, jer je to objektivna stvarnost, za koju u Ateni oito nema
razumijevanja.35 Karamanlis je, opet, govorio kako oni ine sve da poprave
suradnju s Albanijom, ali u situaciji kada jo uvijek izmeu dvije drave traje
ratno stanje, kada se ne priznaje postojanje 200.000 Grka u Sjevernom Epiru,
o pravom napretku nije lako govoriti. Unato svim nepovoljnim okolnostima,
neovisna je Albanija najvie odgovarala i Grcima.36
Rumunjski voa Ceau$escu bio je izuzet iz negativnog niza. Izmeu
Rumunjske i Jugoslavije nisu postojala otvorena pitanja, granini problem.
Tito je u studenom 1979. postao prvi stranac kojemu je dodijeljena diploma
poasnog graanina Bukureta.37 Vodstva drave neprestano su se susretala,
Bukuretu su dobri odnosi s Beogradom bili neobino vani. Konano, Leonid

33 JV, SSIP, Br. 416843, 28. m art 1979.; Zabeleka o razgovoru saveznog sekretara za inostrane
poslove J. Vrhovca sa grkim ministrom inostranih poslova G. Ralisom, u Splitu, 17. marta
1979. godine.
34 JV, SSIP, Br. 421601, 19. april 1970., Informacija o poseti predsednika vlade Republike
Grke Konstantina Karamanlisa SFR Jugoslaviji od 16. do 18. m arta 1979. godine. Ambasador
SFRJ u Ateni tada je Radko Moivnik, a Grke u Beogradu Dimitris Heraklides. Trajko
Trajkovski bio je naelnik Uprave za susjedne zemlje u SSIP-u, Petronije Stanojevi ef Grupe
za Grku, Tursku i Cipar u upravi SSIP-a.
35 Isto.
36 JV, SSIP, Str. pov. 79/79, Zabeleka o razgovoru Predsednika Republike sa premijerom
Grke Konstantinom Kramanlisom, odranom u Splitu 17. 3. 1979.
37 JV, SSIP, Str. pov. br. 454171, Informacija o zvaninoj prijateljskoj poseti Predsednika
Republike i predsednika SKJ Josipa Broza Tita SR Rumuniji od 2. do 4. novembra 1979.
godine. Ambasador SFRJ u Bukuretu bio je Trifun Nikoli. Nicolae Mihai bio je veleposlanik
SR Rumunjske u Beogradu.

57
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Brenjev u Bugarsku je 14. sijenja 1979. putovao vlakom, a mediji su javljali


da nakon povijesne posjete nije uope zastao u Rumunjskoj niti se susreo
s Ceau$escuom, jasno pokazujui kako su odnosi dvoje saveznika jo uvijek
hladni.38 Tada su ivkov i Brenjev jugoslavensko i rumunjsko gledanje na
sukob Kine i Vijetnama ocijenili buroasko-nacionalistikim i neklasnim,
prokineskim, pokazujui zazor od politike Beograda unutar nesvrstanih.39
Glede odnosa s Bugarskom, predsjednik Ceau$escu je nastupao kao da eli da
odigra posredniku ulogu u poboljanju naih odnosa s N R Bugarskom. [...]
mislim da bi bilo neobino vano da dode do Vaeg susreta sa T. ivkovim,
rekao je Nicolaja Titu, a on je uzvratio kako razmilja o tome. Razmiljao je
i o prijedlogu da se barem dve godine izostave istorijske polemike i da vidimo
da li e to biti korisno, prijedlog o kojem bi svaki ozbiljni povjesniar imao
poneto rei.40 Ceau$escu se slagao s bugarskim stavom da za vlastitu zemlju
mogu odreivati tko u njoj ivi. Ako priznaju Makedonce u SFRJ, ne moraju
u Bugarskoj. Bilo je to nedovoljno dobro za Jugoslavene. Stekao se utisak
da je auesku elio po svaku cijenu da odigra ulogu posrednika izmeu nas
i Bugara. Pri tom je pokazao nepoznavanje razvoja makedonske nacije, ali i
svoju zainteresovanost da se pitanje statusa makedonske nacije u Bugarskoj
tretira kao unutranja stvar Bugarske.41
Bugari su, javljali su jugoslavenski obavjetajni izvori na samom kraju 1979,
drali kako se u Jugoslaviji prilike pogoravaju. Zemlja nije rijeila niti jedno
sistemsko pitanje, nezaposlenost, inflacija i meunacionalni odnosi postaju
sve gori. Takav trend, trend sukobljavanja bogatijih i siromanijih samo e
se nastaviti i produbiti. Tito je star i oito na zalasku. Slino kao i drugi,
procjenjivali su da je najtee na Kosovu i u Makedoniji.42 Za Albance su,
dodue, bili u pravu. O no to je na Balkanu oito bilo trajno, to nije ovisilo o
ideologijama i politikim sustavima, bilo je zakopavanje u vlastito tumaenje
prolosti. Kako je socijalizam ulazio u sve dublju krizu, tako su i stalno
povlaeni povijesni prijepori postajali sve vaniji.

38 Orlandi, 58; CW1HP, M inutes o f the m eeting between the Politburo o f the C C o f the BCP
and Comrade Leonid Brezhnev - Secretary General o f the C C o f the CPSU and President of
the Presidium of the Supreme Council o f the USSR, 13th January 1979.
39 JV, SSIP, Sluba za istraivanje i dokumenaciju, Str. pov. br. 843, 29. XII. 1979., Pregled
obavetajnih elemenata za procenu bezbednosnog poloaja SFRJ.
40 JV, Kabinet Saveznog sekretara, Dravna tajna, Zabeleka sa razgovora u etiri oka, voenih
izmeu Predsednika Republike i Predsednika SKJ Josipa Broza Tita i Predsednika Socijalistike
Republike Rumunije, 3. novembra 1979. godine od 11,00 - 13,00 asova u Bukuretu.
41 Isto.
42 JV, SSIP, Sluba za istraivanje i dokumenaciju, Str. pov. br. 843, 29. XII. 1979., Pregled
obavetajnih elemenata za procenu bezbednosnog poloaja SFRJ.

58
TvrtkoJakovina NEPRIJATELJI ILI SAMO LOI SUSJEDI?

Sukobi zbog prolosti

Josip Broz Tito od kraja sijenja 1980. u ljubljanskom je Klinikom centru


bio bez svijesti, a o ishodu njegove borbe za ivot nije se dvojilo. Trenutak
koji se desetljeima iekivao u velikom broju zemalja, prolazio je mirno.
Titova bolest i smrt imali su privremeni kohezioni efekt na zemlju. Na
pogreb u Beograd poetkom svibnja doao je i Todor ivkov, ali iz Albanije
nije poslan nitko. Tito za ivota nije bio prepreka rjeenju otvorenih sporova
medu susjedima. Potekoe su ostale, usloene za gubitak sredinje linosti
u Jugoslaviji i dodatnu negativnu internacionalizaciju nakon izbijanja
demonstracija Albanaca na Kosovu 1981. godine.
Savezni sekretar za vanjske poslove Josip Vrhovec 18. listopada 1980. u
Sofiji se susreo s kolegom Peterom Mladenovim. Susreti na toj razini bili su
rijetki, pa je ovaj izazvao veliko zanimanje. Najtee probleme ostavila nam
je historija, rekao je Mladenov, a posebno se to odnosi na makedonsko
pitanje. Makedonaca u Bugarskoj nema, pa se ni Jugoslavija nema razloga
brinuti, nastavio je bugarski ministar. Realizam je najbolji pristup, treba traiti
suradnju na onome to je prohodno. N e bi imalo smisla da se razgovori
odgovornih rukovodioca pretvaraju u bezizgledne sporove o istorijskim,
lingvistikim, statistikim i etnografskim i slinim problemima, ve je to
trebalo ostaviti povjesniarima.43 Mediji takoer ne pridonose razrjeenju
pitanja o kojima se raspravlja, napose ako se preko njih meusobno vrijea.
Josip Vrhovec bio je neto opirniji, govorio je da realnost granica ne mora
znaiti nestanak nacionalnih manjina. Mi imamo osjeaj da se u Bugarskoj
dovodi u pitanje egzistencija makedonske nacije, bio je otvoren Vrhovec.
Razgovori povjesniara ne mogu ponuditi vie od objanjenja ili istraivanja
injenica, oni ne mogu potvrditi da postoji makedonska nacija, jer ona je
historijska injenica. U jugoslavenskoj revoluciji - bio je za one prilike oito
jasan, a iz kasnije perspektive dramatino politiki nekorektan visoki hrvatski
politiar - nastala je nacija Muslimana. N e dozvoljavamo nikakvoj nauci da
to dovodi u pitanje. Sastanak dvojice efova diplomacije trebao je zavriti
potpisivanjem zajednikog dokumenta, ali s obzirom da je ve potpisan akt u
Helsinkiju 1975, na ovom nije trebalo inzistirati.
Samo nekoliko dana kasnije, 26. prosinca 1980, Ljudmila ivkova, ki voe i
vodea linost kulturne politike Bugarske, na sveanom je zasjedanju partijskog
i dravnog vrha u Sofiji objavila proglas o obiljeavanju 1300. obljetnice

43 JV, SSIP, Kabinet Saveznog sekretara, Sig. II/3-102, Zabeleka o razgovoru saveznog sekre
tara Josipa Vrhovca sa ministrom inostranih poslova Bugarske Peterom Mladenovim 18.
novembra 1980. godine u Sofiji.

59
SOCIJALIZAM NA KLUPI

dravnosti. Rezimirala je neke od povijesnih dionica, svrstala brau Miladinov,


Gocu Deleva, Jane Sandanskog, Dame Grueva u ideologe nacionalno-
revolucionarne borbe, velikane duha i dela, velike narodne voe u borbi za
duhovno, nacionalno, politiko i socijalno osloboenje, pa Ilinden iz 1903. u
glavne bugarske povijesne epizode. Venko Markovski, nekadanji makedonski
revolucionar, a onda informbiroovac i protivnik Titova reima, pjesnik koji je
u Sofiju doao u egzil, imenovan je lanom pripremnog odbora, na ijem je
elu bio sam Todor ivkov. Markovski je konano pomazanje reima dobio
nakon to je napisao Bugarijadu, povijest Bugarske u stihovima, s nizom
uvredljivih strofa o zemlji ijeg se dravljanstva odrekao.44

Ideja je u Beogradu doekana sa sumnjom, u Skopju sa zgraanjem, a dogaaj


je bojkotiran. Bugari su nas uvrijedili, rekao je kasnije diplomat koji je
sluio u Sofiji. Za Bugare je, zbog odlaska u davnu prolost, ovo predstavljalo
i odmicanje od Rusa kao kljunog imbenika u bugarskoj povijesti, pokuaj
popravljanja vrlo loeg imida drave, ali se zadiralo u gotovo sve sporne
povijesne dogaaje - odjednom. Dan osloboenja Bugarske 3. oujka 1978,
stvaranje Sanstefanske Bugarske u gradiu 12 kilometara udaljenom
od Istanbula, i velika okrugla obljetnica vidljivo je proslavljena u svim
socijalistikim dravama. To je posluilo kao baza proslavi 1300. godinjice
stvaranja bugarske drave. Govori koji su 1978. bili pripremljeni navodno su
bili toliko otri prema Turcima, da su u sadraj intervenirali sami Sovjeti.45
Puno drukije nije bilo ni ranije. Primjerice, Lazar Kolievski je 1958. reagirao
na izreeno povodom tadanje proslave San Stefana, a i taj je lanak, s nizom
slinih, ponovo tiskan 1981.46 Bio je to jugoslavenski odgovor na povijesne

44 "Samoupravni voa istrebljuje komuniste stanovnitvo, on vri genocid. O d koga je to nauio?


O d Hitlera i Himmlera [...] Neka je proklet za sva vremena taj stjegonoa antisovjetizma (...];
Svijet ne poznaje toliku samovolju kroz despociju - vou, koji unitava svoj vlastiti proletarijat [... ]
Vodo, gdje si nauio te avolske metode muenja, pijunae i nedjela [... ] moda od Gestapoa? Ti si
natkrilio i Hitlera sa svojim pogromima [... ] ti si izgradio svoje djelo na antisovjetizmu (...) neka
tvoj p u t prati sramota i prezir [...]; Naa je jedina krivnja, to smo izgovorili - Moskva ima pravo
[...]; Skopje mnoge stvari krivotvori (...) Beograd pretvara Bugare u Makedonce. Srpski ovinizam
vlada u dolini Vardara. Iz jednog naroda stvaraju dva naroda. Iz jednog jezika konstruiraju
dva jezika ( ...] ./ Manduka, Zoran, Bugarijada; Borba (Beograd), 15. 9. 1983.; Uz 1300
obljetnicu bugarske drave, prema D ie W elt, Carl Gustav Stroehm, Hrvatska Revija, 11, 1981.

45 JV, SS1P, Sluba za istraivanje i dokumentaciju, Str. pov. br. 912, 13. 12. 1978; Kratak
pregled injenica o bugarskim akcijama u IE Z u toku 1978. godine oko spornih pitanja sa
Jugoslavijom; Glenny, Misha, The Balkans. Nationalism, War and the Great Powers, 1804-1999,
Penguin Books, London, 1999., 133.

46 Kolievski, Lazar, Aspekti makedonskog pitanja, Narodna knjiga / Vojnoizdavaki zavod JNA,
Beograd, 1981., 223-231.

60
TvrtkoJakovina NEPRIJATELJI ILI SAMO LO$l SUSJEDI?

manipulacije iz Sofije, drali su u Beogradu. Na izgovoreno na proslavama 90.


obljetnice sklapanja Sanstefanskog mira, a Todor ivkov je rekao kako treba
naglaavati patriotsko u obrazovanju, cara Samuila i Ilindenski ustanak,
jugoslavenska je strana i protestirala zbog antijugoslavenske retorike s
iredentistikim pretenzijama.47

U veljai 1981, kada je u opticaj doao asopis Vekovi iz svibnja 1980, objavljen
je i lanak Dobrina Mieva Jugoslovenska historiografija o jugoslovensko-
bugarskim odnosima 1941-1945. U njemu se SFRJ optuivala za grubi
antisovjetizam, to je pokazivala jugoslavenska kritika hegemonistike
sovjetske politike prema Balkanu. Potom je objavljena knjiga Sudbina
Bugarske s aspekta naunika, u kojoj je skupina sovjetskih i bugarskih autora
problematizirala i pitanje Makedonije. Hristo Hristov napisao je kako u
Makedoniji nije na snazi nikakav proces stvaranja nove nacije, ve jednostavna
denacionalizacija Bugara u Makedoniji.48 Na opetovane, brojne, oito
uzrujavajue napise, Savezni sekretarijat za vanjske (inostrane) poslove (SSIP)
9. travnja 1981. poslao je Aide Memoire bugarskoj strani. Na est stranica i 15
toaka, uz priloene citate iz Povelje duga Cole Dragojeve, referata Ljudmile
ivkove, broure Bugarska - 13 stoljea postojanja, lanaka u asopisima Vekovi
i Istorieski pregled, pobrojano je sve ono to je jugoslavenska strana smatrala
netonim.49 Saimajui najproblematinije tvrdnje koje se iznose pod
platom nauke, izjednaavanje KPJ i velikosrpske buroazije, stvaranje
novoizmiljene makedonske nacije, svojatanje povijesnih linosti, Bugarska
je optuena za izazivanje sumnji i nepovjerenja, unoenje elemenata
nestabilnosti, napetosti i nepovjerenja izmeu Jugoslavije i treih zemalja,
irenje duha antisovjetizma.50
Propagandna zloporaba prolosti dolazila je i iz Albanije koja je esto
apostrofirala bijedan poloaj Albanaca upravo u Makedoniji, pa je juna
republika SFRJ doista bila posebno ugroena. Mada su Albanci, kako je
izjavio Ramiz Alija, neprestano strahovali od jugoslavenskog anti-albanstva,
feudalnog i paternalistikog mentaliteta Beograda, koji je njihovu zemlju
elio pretvoriti u sedmu republiku SFRJ, trajan je bio tek zazor, stalna napetost.
Ono to je kod Bugara palilo sve alarme, bilo je i dalje tolerirano Albancima.

47 Klasi, Hrvoje, Jugoslavijai svijet 1968., Ljevak, Zagreb, 2012., 357-358.

48 JV, R S M O , Str. pov. br. 13-101/3, 12. mart 1981., Skoplje, karakter i stavovi sadrani u
drugom izdanju Memoara Cole Dragojeve i u drugim napisima bugarskih autora.

49 JV, SSIP, Aide Mmoire Bugarskoj od 9. aprila 1981.

50 Isto.

61
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Enver Hoxha je u knjizi Istorija Albanske partije rada naveo kako je jo 1936. na
grobu BajaTopulije u Djirokastri izjavio kako se eli boriti za bolju domovinu i
istinsko ujedinjenje nacije. Svaka je proslava povijesnog dogaaja podsjeala
da je polovina albanske teritorije i polovina albanskog naroda ostala izvan
drave, primjerice Prizren, Debar, Gostivar, Tetovo, Pe itd. Nije se smatralo
da se ovo moe preliti u aktivnu politiku, ali jest bilo potrebno neprestano
se podsjeati na ovakve izjave. Kada je Enver Hoxha objavio novu knjigu i
novi napad na SFRJ, Jugoslavensko samoupravljanje - kapitalistika teorija i
praksa, sve to je predloeno u Jugoslaviji za odgovor bilo je pronai nekog od
naunih radnika sa SAP Kosova koji je u formi recenzije trebao odgovoriti
na napad u skladu s naim stavovima o odnosima sa susjednim zemljama.51
Slino kao i neto kasnije, selile su se kosti nacionalnih heroja, to je pojaalo
iredentistike osjeaje jo tijekom 1977. U sklopu 65. godinjice dravnosti
Albanije, posmrtni ostaci Hasana Prishtine iz Grke su preseljeni u Kukes. Jo
snaniji su bili propagandni udari izreeni u lipnju 1978, kada se obiljeavala
100. godinjica Prizrenske (Albanske) lige. Enver Hoxha i predsjednik Vlade
Mehmed Shehu krajem 1978. ponavljali su kako je Hasan Pritina kao i
mnogi drugi albanski rodoljubi pao za ujedinjenje albanskog naroda. San
mu je ostvaren djelomino, jer tijelo majke Albanije podijeljeno je na dva
dijela.52

Nakon to su na Kosovu 1981. izbile demonstracije, Albanija je pokrenula


propagandnu ofenzivu protiv Jugoslavije, koja je dodatno opteretila odnose,
ali je razina ljutnje, kao i mogunosti da Albanija sve kapitalizira, ostala
ograniena, prihvatljiva za Beograd barem tako dugo dok se skleroza
socijalistikih reima nije poela jasno ocrtavati, a s njom preslagivanje
globalnih odnosa.53 Tirana je podizanjem velike buke zbog Kosova postizala
glavni cilj, drala Albance u Albaniji napetima, pojaala osjeaj ugroavanja iz
Jugoslavije, to je reimu osiguralo veu potporu i koheziju, unato potpunoj
bijedi koja je vladala u dravi. Bugari su bili daleko agresivniji. Vidjelo se to
i po nainu na koji su proslavu 1300. obljetnice upleli hrvatsku emigraciju,
koja se u SFRJ nazivala ekstremnom. Bio je to lokalni Hladni rat unutar
jenjavajueg velikog Hladnog rata.

51 JV, Savezno izvrno vijee (S IV ), Br. str. pov. 372/78, 11. decembra 1978.

52 JV, SSIP, Str. pov. br. 1/78, 20. 1. 1978. Iz izvetaja ambasade SFRJ u Tirani.

53 Petrovi, Momilo, PitaosamAlbancehaele, aoni surekli: Republiku... akomoe, Radio


B92, Beograd 1996., 19-23, 41-45 i drugdje.

62
TvrtkoJakovim NEPRIJATELJI ILI SAMO LOI SUSJEDI?

Hrvatska emigracija i Bugarska 1300. obljetnica

Da nam je drava Hrvatska kao to je Bugarska!, pisao je 1984. u Hrvatskom


vjesniku itatelj potpisan pseudonimom ije miljenje nuno nije odraavalo
stavove urednitva. lanak u glasilu hrvatskih iseljenika koji su za jugoslavenske
vlasti bili neprijatelji opremljen je fotografijom Todora ivkova, predsjednika
Dravnog vijea Republike Bugarske, kako je pisalo, bez pridjeva Narodne.
Bugari imaju dravu, vlastitu politiku, svjetski su imbenik. Todora ivkova
mrze svi Jugoslaveni iz dna due, pisalo je, iz jednostavnog razloga jer je
Bugar. Bugari i Albanci nai su prirodni, politiki i strateki saveznici. Tko
se kao razboriti Hrvat ne bi zamijenio dravno politiki sa Bugarskom?, pitao
se autor u ovom hrvatskom glasilu. Hvaliti ivkova sredinom osamdesetih
svakome tko je razmiljao o demokraciji bilo je pomalo neugodno, no oito
da su veze Bugara, Albanaca i Hrvata postojale, o oba se naroda u krugovima
hrvatskih iseljenika govorilo pozitivno.54 Ono to je bio jedini stvarni predmet
ljubomore, udnje - bila je drava. Nacija koja nema svoju vlastitu dravu
[...] ne moe razviti svoju privredu i kulturu [...] ne moe dati ni svoj prilog
ljudskoj civilizaciji u svoje vlastito ime, pisao je 1981. Mate Metrovi u
Hrvatskoj reviji, u lanku u kojem je opisao sudjelovanje na znanstvenom (i
politikom) skupu u Bugarskoj, prvom bugaristikom kongresu odranom u
godini velikih proslava u Sofiji 1981.
Najprije je Nova Hrvatska objavila kako je na proslavi bugarske drave koju
su na Sveuilitu Columbia organizirali Odjel za slavenske jezike i Zavod
za istonu i Srednju Europu u suradnji s Bugarskom akademijom znanosti
prisustvovalo izaslanstvo Hrvatskog narodnog vijea. Dogaaj je okupio
predstavnike Bugarske pravoslavne crkve i znanstvenike iz Amerike, razliite
slaviste, poput Ante Kadia s Indiana University. Kadi je izlaganje naslovio
Rani hrvatski pisci o staroj Bugarskoj, a Bugari (su mu) oduevljeno
aplaudirali, jer je Kadi naglasio tradicionalne simpatije Hrvata prema
Bugarima. Kako je iz Sofije u New York doputovao Georgi Dagarov, zamjenik
Todora ivkova, akademik Hristo Hristov, koji je dokazivao bugarski karakter
Makedonije dokazujui tetnost politike grecizacije i srbizacije, a bio je i
veleposlanik N R Bugarske pri U N -u Boris Cvetkov, skup je bio vie od
znanstvene konferencije.55 Hrvatski emigrantski politiari iz Croatian National
Congress Bogdan Radia, Mate Metrovi, Hrvoje Lun (pravim imenom Josip

54 Diogenes, Jedno miljenje, Hrvatski vjesnik(The Croatian Herald) (Clifton H ill, Australija),
25. rujan 1984.
55 Metrovi, Mate, Delegacija H N V -a na proslavi bugarske drave, NovaHrvatska, (London)
n o .l, (259), god. X X III, 11. sijeanj 1981.

63
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Badurina) i ranije su esto kontaktirali s Bugarima iz zemlje i inozemstva,


ponekad i s makedonskim, probugarskim, skupinama. Skupu na Sveuilitu
Columbia nazoili su i predstavnici Generalnog konzulata SFR Jugoslavije u
New Yorku.
Hrvatska je emigracija tako u proljee 1981. iskoritena za zaotravanje odnosa
izmeu dvije drave, ali je u stanovitoj mjeri i ona dobila priznanje neke svjetske
drave. Bio je to in koji je bio neugodan, vjerojatno namjerno proizveden s
bugarske strane. Mate Metrovi, nekadanji novinar Timea, a onda profesor
suvremene europske povijesti na privatnom Fairleigh Dickinson University
u sjevernom New Jerseyu, vodio je Ured za vanjske poslove Hrvatskog
narodnog vijea (H N V ) u N ew Yorku. Kada je Tito umro, H N V je u New
York Timesu objavio plaenu reklamu Yugoslavia Will N ot Survive, koju su
potpisali Janko Skrbin i Hrvoje Lun.56 Odgovor jugoslavenske strane bio je
brz i razmjerno uinkovit. Objavili su fotografiju Janka krbina u ustakoj
uniformi, to je povuklo njegovu ostavku na elu HNV, pa ga je 1982. godine
zamijenio Mate Metrovi.

injenica da su Bugari predloili Metroviu da sudjeluje u radu Prvog


Meunarodnog kongresa bugarskih znanosti od 25. svibnja do 1. lipnja 1981,
bila je jasan izazov, hladnoratovska poruka jednog susjeda drugom. D o toga
je trenutka Metrovieva politika djelatnost bila tako dobro poznata i toliko
kritizirana iz Jugoslavije da je poziv, koji je, navodno, doao od same Ljudmile
ivkove, sasvim sigurno bio politika poruka. O izriitoj elji Lj. ivkove da
se u Sofiju pozove Metrovi, ovom je politiaru kasnije priao i generalni
konzul N R Bugarske u Torontu Nikola Vaptzarov 1989. Navodno su se njih
dvoje ranije upoznali, mada se sam Metrovi susreta s Ljudmilom ivkovom
nije sjeao.57 Osim Metrovia, u Sofiju su otputovali Ante Kadi s Indiana
University u Bloomigtonu, uz etrdesetak drugih Amerikanaca. Kadi se bavio
utjecajem Mavra Orbinija, Pavla Rittera Vitezovia i Andrije Kaia Mioia
na Bugarina Paisija u XVIII. stoljeu. Iz Austrije su doli hrvatski jezikoslovci
Josip Hamm i Radoslav Katii, pa Josip Matei iz SR Njemake, no nitko
od zagrebakih ili drugih jugoslavenskih slavista. Bugari su u sklopu kongresa
organizirali proslavu svetih irila i Metoda, a slike Klimenta Ohridskog, pa
ustanika protiv Osmanlija iz 1870-ih, sa Svetom Braom, noene su uz slike
Georgija Dimitrova, Todora ivkova, sovjetskog voe Brenjeva i klasika
marksizma.

56 Razgovor s Matom Metroviem, Zagreb; Prpi, Jure, Hrvati uAmerici, Hrvatska matica
iseljenika, Zagreb, 1997., 361.

57 Arhiv Mate Metrovia (M M ), Pismo Mate Metrovia, 18. 5. 1989.

64
TvrtkoJakovina NEPRIJATELJI ILI SAMO LOI SUSJEDI?

Po slijetanju u Sofiju Metrovi je jednu no proveo u hotelu s ostalim


sudionicima skupa, a potom je preseljen u hotel Bugarska (kasnije Radisson).
Tijekom kongresa bio je na prijemima koje je organizirao Todor ivkov,
upoznao je Dobri urova, ministra obrane N R Bugarske, Venka Markovskog.
Markovski je progonjen zbog toga to se osjeao Bugarinom, slino kao
Franjo Tuman, kao Hebrang kojeg je Tito jednako kao Markovskog
optuio za staljinizam, pisao je poslije Metrovi.58 Metrovi je razgovarao
na nacionalnoj televiziji s Aksinijom urovom, kerkom ministra obrane, o
povijesnim vezama Hrvata i Bugara.

Ovako vidljivo javno djelovanje, o kojem je Metrovi pisao u Novoj


Hrvatskoj, a o svemu je javljala i radio-stanica Slobodna Hrvatska u New
Yorku, jugoslavensku je stranu razbjesnilo. Protesti jugoslavenske strane
bili su ozbiljni, svakako pojaani povijesnim reminiscencijama na suradnju
VMRO-a i ustaa Ante Pavelia. Da su tada znali kako je Venko Markovski
spomenuo Metroviu da ima rukopis knjige o sjeanjima na Goli otok, ije
mu je tiskanje u Americi Metrovi obeao, stvari bi vjerojatno postale jo
zaotrenije. Metrovi se vratio u SAD, ponudio rukopis Stephenu Fischern
Galatiju s University o f Colorado, koji je zamolio Ivu Banca, tada na Sveuilitu
Yale, da se pronae urednik za rukopis. Konano je knjiga Goli Otok The
Island o f Death Venka Markovskog 1984. tiskana u Sjedinjenim Amerikim
Dravama.59 Knjigu su preveli Bugari, to je jo jedan pokazatelj kako su
dugorono promiljene i izdane bile njihove akcije u sukobu s Jugoslavijom.

Znanstveni skup, jedna od manifestacija jaanja bugarskog nacionalizma,


tumaen je kao dio ope djelatnosti protiv cjelovitosti SFRJ. Zbog
Metrovieva dolaska u Sofiju Bugarima je 22. srpnja 1981. protest uputio
ambasador Danilo Puri. Naelnik meunarodnog odjela CK KP Bugarske
C. Nikolov obeao je dostaviti objanjenje, koje se ekalo tri tjedna. Zato je
otpravnik poslova bugarskog veleposlanstva u Beogradu V. Ilijev 13. kolovoza
1981. pozvan u Ulicu kneza Miloa, gdje je upozoren na neshvatljivo
odugovlaenje objanjenja ovog ispada.60 Potom je 20. kolovoza dolo

58 Metrovi, Mate, Tjedan dana u Sofiji, Nova Hrvatska, (London) No. 12, (270), godina
X X III, 1981., 14. lipanj 1981. Hrvatski slavisti, ba kao i njihovi kolege iz Beograda, Skopja i
drugih mjesta, u Bugarsku su ipak odlazili. Godine 1973. organiziran je ljetni seminar za strane
slaviste i bugariste, na kojima je bio i dr. Marko Samardija iz Zagreba te Luko Paljetak. Bugari
su vrlo agilno, na razliitim jezicima, opskrbljivali i slavistike u Njemakoj propagandnim
materijalom. / Razgovor s Markom Samardijom, 9. sijeanj 2013., Zagreb.

59 Razgovor s Ivom Bancem, 6. prosinca 2012., Zagreb.

60 JV, SSIP, Promemorija Bugarskoj od 3. septembra 1981.

65
SOCIJALIZAM NA KLUPI

pismo koje Beograd nije zadovoljilo. Metrovi je, navodno, u Sofiju doao
kao privatno lice, bez poziva. im je greka uoena, on je otiao iz slubenog
hotela Akademije. Svim sastancima kongresa, koji su bili otvoreni, mogao je,
dodue, prisustvovati.61 Oito zgroeni ovakvom isprikom - vizu u putovnici
Metrovia - iroko poznatog po notornoj neprijateljskoj antijugoslavenskoj,
antisocijalistikoj i profaistikoj djelatnosti - izdale su bugarske vlasti te to
nije moglo biti sluajno. Oito je sve to bio dio propagandnog rata, pokazivanje
neiskrene politike dobrosusjedskih veza, to je izazivalo najdublje ogorenje
jugoslavenske javnosti.

Za javnost u SFRJ ovo je dugo ostalo nepoznanicom. Tek je polovicom rujna


beogradska Borba objavila je lanak Dobrosusjedsvo - i na djelu Slobodana
Pavlovia, a sve je nekoliko dana kasnije prenio zagrebaki Vjesnik?2 Isti
dan, relativno detaljno, u svome je Dnevniku o ovom zaotravanju odnosa
Beograda i Sofije pisao Franjo Tuman, komentirajui da su od Metovievog
boravka u Sofiji prola etiri mjeseca, a vie od godinu dana od gostovanja
akademika Hriste Hristova na seminaru na Sveuilitu Columbia, pa je stoga
neobino da se o ovom pie tek sada.6364 Povezujui nepovezivo - da je sve
moda poruka SAD-u nakon tek zavrene posjete dravnog tajnika SAD-a
Alexandera Haiga Beogradu, dodao je jo manje realno: A moglo bi znaiti:
otrije protiv mene, izvlaenjem Metrovia zbog Copyrighta .M Bitka se,
zapravo, vodila na posve drugoj razini, to se dalo proitati i u tekstu koji
je prenosio Vjesnik - da su jugoslavenska slubena traenja za objanjenje
dogaaja s Metroviem ignorirana ili su bila smijena.

Mati Metroviu neto kasnije jedan od bugarskih diplomata u N ew Yorku


priopio je kako je Jugoslavija zbog svega protestirala u Moskvi. Sve to se
dogodilo nakon ovoga bilo je stiavanje. Nakon smrti Ljudmile ivkove (u
ljeto 1981) susreta bugarskih diplomata s Metroviem nije bilo, mada je on,
nakon tiskanja Markovskog u Americi, ponovo otputovao u Bugarsku, oito
zadravajui odreene veze sa Sofijom.65

61 Isto. Tekst je potpisao zamjenik naelnika Meunarodnog odjeljenja C K BKP Malejev.

62 Ustaki emigranti na kongresu bugaristike, Vjesnik(Zagreb), 24. rujna 1981.

63 JV, SSIP, Promemorija Bugarskoj od 3. septembra 1981.

64 Tuman, Franjo, Osobni dnevnik1979.-1983., knjiga 2, Veernji edicija, Zagreb, 2011., 141-
142.

65 M M , Pismo Mate Metrovia, 18. 5. 1989.; Razgovor s M atom Metroviem, 5. prosinca


2012., Zagreb.

66
TvrtkoJakovina NEPRIJATELJI ILI SAMO LOSl SUSJEDI?

Zakljuak

Jo dok se zvala Demokratska i Federativna, Jugoslavija je imala nesreene


granine odnose sa svim zemljama koje nisu bile pod sovjetskim, barem
ne ekskluzivnim, utjecajem. Titove su jedinice posljednjih dana rata ule u
Austriju i Italiju, pomagale grkim gerilcima, kao bratska pomo upuene
su vojne jedinice u Albaniju. Sve se promijenilo preko noi u ljeto 1948.
godine. Smirile su se prilike na zapadnim i junim granicama, iako problemi
nisu razrijeeni. Istonoeuropske drave, od Maarske do Albanije, postale
su neprijatelji. Incidenti na granicama bili su svakodnevni, povueni su
veleposlanici, jedno se vrijeme oekivao rat. Nakon 1953. popravljanje odnosa
s dravama istonog lagera teklo je nejednako brzo, ali su mnogi, Rumunji,
Maari, pa na Zapadu Austrijanci, Talijani, Grci, na kraju postajali sve vie
dobri susjedi ili barem ono to je izgovarano u metropolama tih drava vie
nije plailo vlasti u Beogradu. Ono to se, meutim, ulo iz Tirane i jo vie
Sofije, bez obzira na kratkotrajna poboljanja, ostalo je trajno problematino,
osobito neugodno za pojedine dijelove socijalistike Jugoslavije. Tako su s
Bugarima i Albancima odnosi i nakon 1948. ostali loi, a poboljanja nije bilo
i kada su federalni organi eljeli da se stvari poprave, kada su otvoreni odnosi
imali sve negativniji utjecaj na ukupnu vanjsku politiku Jugoslavije.
Kako je Kiro Gligorov, jedan od najvanijih makedonskih saveznih kadrova
rekao tijekom veere kod amerikog ambasadora Malcolma Toona u njegovoj
beogradskoj rezidenciji 1972, sastav jugoslavenskog izaslanstva koje je bilo
u Sofiji na obljetnici roenja Georgi Dimitrova nije imao veze s odnosima
dviju drava. Bio je to znak priznanja velikom bugarskom politiaru koji je
vidio makedonsko pitanje na ispravni nain, bez ovinizma koji obiljeava
sadanju politiku Bugarske. Danas Bugari ionako nisu neovisni u kreiranju
svoje vanjske politike, rekao je Gligorov.66 Strah da Moskva progovara i prijeti
kroz izjave bugarskih politiara bio je stalan, ali vjerojatno pretjeran. Pokazali
su to i kasniji odnosi na Balkanu, tvrdnje pojedinih politiara u ono vrijeme,
pa i brojni kasniji podaci. Kako se, primjerice, sjeao Robert Barry, ameriki
veleposlanik u Sofiji 1981-1984, Todor ivkov apnuo mu je da Sofija ima
mnotvo problema sa Sovjetima, koji pokazuju sve manje razumijevanja za
bugarske gospodarske potrebe. Kada bi Sjedinjene Drave promijenile kritiku
Bugarske zbog organizacije atentata na papu Ivana Pavla II, Amerika bi

66 N A R A (National Archives and Record Administration), RG 59, General Records o f the


Department o f State, From P O L 7 Y U G O to P O L 6 Y U G O (Box 2836); 1514o5Z, Jun
72, Yugoslav delegation to Sofia. U Sofiju je putovao Veljko Vlahovi, Lazar Kolievski, a
ambasador u Sofiji tada je Ante Drndi.

67
SOCIJALIZAM NA KLUPI

mogla postati najblia bugarska saveznica, rekao je ivkov. Dobio je duhovit


odgovor: Da sam moan postii neto tako, ne bih bio ovdje u Bugarskoj,
poruio je Barry.67
Moda bi se moglo utvrditi da su svi strahovi i razmiljanja na Balkanu
sedamdesetih i osamdesetih godina, ma kako da logine izgledale kombinacije
poput stvaranja kineskog bloka u jugoistonoj Europi, pa i straha od prelaska
Jugoslavije Sovjetima nakon Titovog odlaska, u konanici bile previe
ambiciozne, ne dokraja usuglaene sa svjetskim realnostima. Sve to se na
Balkanskom poluotoku dogaalo bilo je puno razumljivije iz konteksta
balkanske politike, tradicionalnih odnosa izmeu balkanskih drava i tek
se manje ili vie realno uklapalo u globalne odnose Washingtona i Moskve.
Bugarska je, slino kao i Grka, koristila plat saveza kojima je pripadala,
Varavskog ugovora ili NATO-a. Jugoslavija je bila u drukijem poloaju,
daleko sloenije organizirana iznutra, s bitno drukijim odnosima i sa Istokom
i Zapadom. Federalna struktura drave osiguravala je da se partikularni
interesi mogu nametati cjelini, pa su pojedini dijelovi Jugoslavije koristili ili
bili koriteni za postizanje odreenih ciljeva. Bugari su pritiskom na hrvatsku
emigraciju u SAD-u slali poruku Jugoslaviji; Makedonci su, naslanjajui se
na Beograd i federaciju, katkada pregrijavali odnose sa Sofijom, drei da
tako potvruju nacionalnu samobitnost. Mada su napadi koji su dolazili
iz Tirane esto bili grublji ili bezobzirniji od onih iz Bugarske - pozivanje
Mate Metrovia u Sofiju i isprike koje su slijedile bile su zapravo komine -
prema jednoj je zadran hladan, zreo odnos, prema drugoj se ponaalo previe
osjetljivo, uvrijeeno. SR Srbija je imala podjednako mnogo razloga osjeati
se ugroena albanskom politikom, kao Makedonci bugarskom. Prema Sofiji,
ali i prema Grkoj, Makedonci su reagirali kruto, esto blokirajui ukupnu
vanjskopolitiku strategiju Federacije, uz upitne dugorone uinke za vlastiti
poloaj.

Jugoslavija je, ini se, doista imala politiku prema susjednim zemljama
koja se vodila na nekoliko kolosijeka. S jedne se strane kritiziralo, kako je
1982. izjavio Ilija Topaloski, da je u SFRJ poznato to se dogaa u Namibiji,
kakvu politiku vode Palestinci, a zbivanja na Balkanu nisu poznata. Savezni
sekretarijat za vanjske poslove, njegov dio za tampu, kritizirao je opet 15.
svibnja 1981. novine u zemlji tvrdei da previe pisanja o Balkanu, napose

67 Association for Diplomatic Studies and Training, Foreign Affairs History Project, Ambas
sador Robert L. Barry. Interviewed by: Charles Stuart Kennedy. Initial Interview date: October
2, 1996.; Razgovor s Robertom Barryjem, 10. travanj 2013., Washington.
TvrtkoJakovina NEPRIJATELJI ILI SAMO LOI SUSJEDI?

Bugarskoj i Albaniji, cijelu Jugoslaviju prizemljuje i balkanizira.68 O


Kosovu, koje je tada s demonstracijama gorilo, trebalo je pisati raznovrsnije
i uope manje, bez da se ostavi dojam straha. Tu je prevladavao odnos koji
su Tito, ali i njegovi nasljednici toliko puta podvlaili. Savezni sekretar za
vanjske poslove Josip Vrhovec ponovio ga je na sjednici SIV-a 14. svibnja
1981, istiui kako [...] postoji mnogo gora varijanta od toga [...] mogue
povezivanje Albanije s jednim od blokova, a naroito s Istonim blokom,
bila je inaica koju je trebalo spreavati i motriti da se s jugoslavenske strane
Albanija nikako ne gurne u naruje Moskvi.69
Politika prema susjedima bila je tako odraz jugoslavenskih ukupnih odnosa,
odraz unutranjih strahova. Susjedi doista nisu bili jugoslavenski prijatelji,
a u prijatelje samostalnih drava uglavnom se nisu pretvorili ni nakon to
je nestalo SFRJ. Susjedne zemlje, pa ak ni Albanija i Bugarska, nisu bile
ni prave neprijateljice, jer puno vie je bilo interesa na obje strane eljezne
zavjese za smirenje odnosa, neprodubljivanje podjela. Jugoslavija, koja se
neprestano bojala za svoju opstojnost, bila je vana svima koji su se bojali rata.
U analizi Saveznog sekretarijata za vanjske poslove iz svibnja 1991. vidljivo
je kako su susjedi prilike u raspadajuoj Federaciji procjenjivali jednako
kao i dotada odnose u SFRJ. Bugari su bili zabrinuti zbog krize, podravali
opstanak drave, otklanjali sumnju prema pretenzijama na Makedoniju, ali
su i otvoreno ispoljavali solidarnost prema separatizmu Makedonije, pisali
kako u Jugoslaviji ivi dva miliona Bugara.70 Grci su bili iskreniji, drali
su da bi nastanak suverenih drava, pa onda i Makedonije, Ateni stvorio
vie potekoa od jedinstvene Jugoslavije. Albanci su ponavljali da nema
razreenja jugoslovenske krize bez uea Albanaca.71
U Beogradu su dobro procjenjivali kolika je opasnost od destabilizacije
Jugoslavije. Ono to nisu vidjeli dokraja jasno, bio je pravi izvor opasnosti
za dravu. On se nije nalazio ni u Ateni, ni u Sofiji niti u Tirani. Bio je
upisan u jugoslavenskom poretku, dijelom socijalizmu kao sustavu, dijelom
neraspletenim meurepublikim odnosima i nacionalizmima. Njih su
razbuktavali tradicionalni balkanski odnosi, manje velika, globalna politika.
Razrjeenja problema nije bilo u socijalizmu, nije ga donio ni (liberalni)
kapitalizam koji ga je naslijedio.

68 JV, SSIP, Sektor za tampu, 18. 5. 1981.


69 JV, Savezno izvrno vijee, Zapisnik 376 sjednice, 14. svibanj 1981.
70 Osobna arhiva Budimira Lonara (BL), SSIP, br. 04097, 26. maj 1991., Postavljanje
meunarodnih faktora prema najnovijem razvoju u Jugoslaviji.

71 Isto.

69
SOCIJALIZAM KLUPI

Bibliografija

ARHIVSKI IZVORI

A ssociation for D ip lo m a tic S tudies a n d T ra in in g , F oreign Affairs H is to ry Project,


A m bassador R o b ert L. Barry. In terv iew e d by: C h arle s S tu a rt K ennedy. Initial
Interview date: O c to b e r 2, 1996.

C o ld W ar In te rn a tio n a l H is to ry P roject (C W I H P ), M in u te s o f th e m e e tin g betw een


the P o litb u ro o f th e C C o f th e B C P an d C o m ra d e L eo n id B rezhnev - S ecretary
G eneral o f th e C C o f th e C P S U an d P residend o f th e P residium o f th e S uprem e
C o u n c il o f th e U S S R , 13th Ja n u a ry 1979.

F oreign relations o f th e U n ite d States (F R U S ), 1 9 7 3 -1 9 7 6 , Vol.XXX , G reece; C yprus;


Turkey, 1 9 7 3 -1 9 7 6 , U S G o v e rn m e n t P rin tin g O ffice, W a sh in g to n , 2 0 0 7 .

N a tio n a l A rchives an d R ecord A d m in istra tio n (N A R A ), R ecord G ro u p (R G ) 59,


G e n era l R ecords o f th e D e p a rtm e n t o f S tate, F rom P O L 7 Y U G O to P O L 6
Y U G O (Box 2 8 3 6 ).

O s o b n a arhiva Berislava B ad u rin e (BB ), Z agreb. B iljenice efa k ab in e ta PR.

O s o b n a arhiva B u d im ira L onara (B L), Z agreb. M aterijali Saveznog sekretarijata za


v an jsk e/in o stran e poslove.

O s o b n a arhiva M a te M etrovia (M M ), Z agreb.

O s o b n a arhiva Josipa V rhovca (JV ), Z agreb. M aterija li S aveznog sek retarijata za


v an jsk e/in o stran e poslove i S aveznog izvrnog vijea.

RAZGOVORI

R azgovor s R o b e rto m B arryjem , 10. travanj 2 0 1 3 ., W ash in g to n .

R azgovor s Ivom B ancem , 6. p ro sin ac 2 0 1 2 ., Z agreb.

Razgovor s M a to m M etroviem , pro sin ac 2 0 1 2 ., Z agreb.

R azgovor s M ark o m S am ardijom , 9. sijeanj 2 0 13-, Z agreb.

Razgovor s V jero m Beci V elebit, 2 1 . lip an j 2 0 1 3 ., Z agreb.

KNJIGE, ZBORNICI I ASOPISI

Baev, Jo rd a n , B ulgaria an d th e B alkan Pact (1 9 5 3 -1 9 5 4 ). Meunarodni nauni skup


Balkanski pakt 195311954', Beograd, 9. i 10. novembar 2005-, Zbornik radova,
ur. N e m a n ja M iloevi, In s titu t za strategijska istraivanja, O d e le n je za vojnu
istoriju, B eograd, 2 0 0 8 ., 2 3 7 -2 5 0 .

70
TvrtkoJakovma NEPRIJATELJI ILI SAMO LOI SUSJEDI?

Balkanski pakt 1953/1954. Zbornik radova, ur. N e m a n ja M ilosevic, In s titu t za


strategijska istraivanja, O d e le n je za v o jn u istoriju, Beograd, 2008.

C ra m p to n , R ichard. J., The Balkans since the Second World War, L ongm an, Harlow ,
UK, 2002.

C vetkovi, V ladim ir, S poljna politika Jugoslavije i zem lje narodne dem okratije u
susedstvu 1953-1958., ur. A leksandar ivoti, Jugoslavija u hladnom ratu. Pribzi
istraivanjima. In stitu t za noviju istoriju Srbije, Beograd, 2 0 10., 77-98.

C vetkovi, V lad im ir Lj., D ip lo m atsk e m isije F N R J u Sofiji, B ukuretu i T irani


1 9 5 3-1954: p ovratak am basadora, uslovi rada i in cid en ti, ur. S lobodan Selini,
Jugoslovenska diplomatija 1945-1961, zbornik radova, IN IS , Beograd, 2 0 12.,
2 0 5 -2 1 9 .

D edijer, V ladim ir, Jugoslovensko-albanski odnosi (1939-1948), B orba, Beograd, 1949.

G lenny, M isha, The Balkanks. Nationalism, War and the Great Powers, 1804-1999,
P enguin Books, L o n d o n , 1999, 133.

Jakovina, T v rtk o , Jugoslavija u Hladnom ratu, F raktura, Z aprei, 20 1 1 .

Klasi, H rvoje, Jugoslavija i svijet 1968., Ljevak, Z agreb, 2 012.

Kola, P aulin, The Search for Greater Albania, H u rst a n d C om pany, L o n d o n , 2 003.

Kolievski, Lazar, Aspekti makedonskog pitanja, N a ro d n a knjiga/V ojnoizdavaki zavod


JN A , B eograd, 1981., 2 2 3 -2 3 1 .

Kovaevi, K atarina, O b n a v lja n je jugoslovensko-m adarskih o d n o sa 1 9 53-1954.


go dine, Spoljna politika Jugoslavije 1950-1961., Zbornik radova, ur. S lobodan
Selini, IN IS , B eograd, 2 0 0 8 ., 1 6 8-186.

M ijalkovi, Sava, Brajovi, A leksa, Gosti socijalistikeJugoslavije 1944-1980., Privredna


tam pa, B eograd, 1980.

O M alley, B rendan, C raig, Ian, The Cyprus Conspiracy. America, Espionage and the
Turkish Invasion, I.B . T auris P ublishers, L o n d o n /N e w York, 1999.

O rla n d i , M arko, U predveerje sloma. Sjeanja jugoslovenskog ambasadora u Moskvi


1979-1982., N J P P objeda, Podgorica, 20 0 2 .

Petrovi, M o m ilo , Pitao sam Albance sta ele, a oni su rekli: Republiku... ako moe.
R adio B 92, B eograd, 1996., 19-23, 4 1 -4 5 i drugdje.

P rpi, Jure, Hrvati u Americi, H rv atsk a m atica iseljenika, Z agreb, 1997., 361.

Tasi, D m itar, Jugoslovensko-albanski odnosi i B alkanski p ak t 1 9 53-1955. godina;


Meunarodni nauni skup Balkanski pakt 1953/1954', Beograd, 9. i 10. novembar
2005., Zbornik radova, ur. N e m a n ja M iloevi, In s titu t za strategijska istraivanja,
O d e le n je za v o jn u istoriju, B eograd, 2 0 0 8 ., 2 2 6 -2 3 6 .

71
SOCIJALIZAM NA KLUPI

T u m an , F ranjo, Osobni dnevnik 1979.-1983., knjiga 2, V eernji edicija, Zagreb,


2011 .
ivori, A leksandar, Jugoslavija, Albanija i velike sile (1945-1961), IN S /A rh ip e la g ,
B eograd, 2 0 1 1 .

PRILOZI IZ NOVINA

M a n d iu k a , Z o ra n , B ugarijada; Borba (B eograd), 15. 9. 1983.

M etrovi, M ate, D elegacija H N V -a na proslavi b ugarske drave, Nova Hrvatska,


(L o n d o n ) no. 1, (2 5 9 ), g od. X X III, 11. sijeanj 1981.

M etrovi, M ate, T je d a n d a n a u Sofiji, Nova Hrvatska, br. 12, (2 7 0 ), g o d in a X X III,


14. lipanj 1981.

D iogenes, J e d n o m iljenje, Hrvatski vjesnik (The C ro a tia n H e rald ) (C lifto n H ill,


A ustralija), 25. ru jan 1984.

U staki e m ig ra n ti na k o n gresu b ugaristike, Vjesnik (Z ag reb ), 2 4 . ru jn a 1981.

Enemies or Just Bad Neighbours?


Yugoslavia and Balkan Countries in the 1970s and 1980s

Summary
The article deals with the Balkan policy o f T itos Yugoslavia in the late 1970s
and 1980s. The focus is on two neighbouring countries with which Yugoslav
relations were permanently strained: Bulgaria and Albania. Based on published
sources from the American archives (FRUS) and documents from two private
collections o f Yugoslav Federal Secretaries for Foreign Relations (Josip
Vrhovec, minister from 1978-1982 and Budimir Lonar, 1988-1992), notes
from Marshall Titos last chief o f staff Berislav Badurina, private collections
o f the Croatian emigre politician Mate Metrovi as well as oral interviews
with several actors, the author showed to what extent non-alignment was
major factor in overall Yugoslav foreign policy, clearly visible in shaping
relations with Sofia and Tirana. It also sheds different light on the influence
o f the Yugoslav republics on the federal foreign policy. The manipulations
and differing interpretations o f history, old and recent ones, were one o f the
most problematic phenomena in relations between Sofia, Tirana, Athens
and Belgrade. While Yugoslavia was rather lenient vis-a-vis the obnoxious,

72
TvrtkoJakovina NEPRIJATELJI ILI SAMO LOI SUSJEDI?

overly sensitive and sometimes ridiculous moves o f the Albanian leadership,


willing to tolerate the vitriolic propaganda o f the Enver Hoxha regime, it was
overly sensitive towards Bulgarian politicians. In the light of Titos illness and
delicate age, possible negative developments in Yugoslavia were of relevance
for the improvement o f relations between Greece and Turkey. In a separate
chapter, the celebration o f 1,300th anniversary o f the Bulgarian state in
1981 is described. The Bulgarian state had invited Mate Metrovi, No.3
in Croatian emigre circles to visit Sofia as one o f the participants, causing a
dramatic slowdown in relations between the two countries.

73
Igor D uda
D jeca socijalistike dom ovine.
Izg ra ivanje pionirske trad icije u Hrvatskoj
1950-ih godina
Zajedno s dravom i Komunistikom partijom pedesetih je godina dvadesetoga
stoljea kroz jugoslavensku drutvenu reformu prolazilo i djetinjstvo. Odmak
od Sovjetskoga Saveza koji se imao oitovati u deetatizaciji, debirokratizaciji i
decentralizaciji, a povrh svega u socijalistiki shvaenoj demokratizaciji, morao
se osjetiti u obrazovnom sustavu i cjelokupnoj drutvenoj brizi o najmlaima.
Meutim, pazei da upravo specifini i novi samoupravni socijalizam bude oblik
ureenja i upravljanja koji e uenici savladavati, obrazovne vlasti i drutveno-
politike organizacije nisu mogle zaboraviti jo uvijek nerazrijeena pitanja iz
poratnih kasnih etrdesetih. I dalje su djeca mogla podlei shvaanjima koja
su smatrana nazadnim, reakcionarnim i malograanskim, neprihvatljivim
zastranjenjima iji su izvor mogli biti novoj vlasti neskloni roditelji, politiki
neosvijeteni uitelji i Partiji dogmatski konkurentske vjerske organizacije. U
sluaju da su uitelji slijedili nastavni plan i program, dijete je tako u koli
moglo uiti jedno, a u obitelji i kod vjerouitelja drugo ili ak tree. Vrijeme
koje se dnevno provodilo u koli nije se moglo bezrazlono produljivati pa
je tako ispravnost uenja valjalo proiriti na izvannastavne aktivnosti i na
izvankolsko, dakle slobodno vrijeme. Pjevanju u crkvenome zboru, igranju
nogometa sa sveenikom, slobodnom udruivanju u neslubene udruge i
opasnoj preputenosti ulici u svakoj je sredini trebalo ponuditi svjetovnu,
politiki ispravnu i javnim novcem poduprtu zamjenu. Samo takvo djelovanje
izvan kole, uz provoenje svih propisanih kolskih aktivnosti, jamilo je
povoljne uvjete za izgradnju novoga socijalistikog ovjeka.
U tako zamiljenom odgoju djece i oblikovanju slobodnih aktivnosti
neizostavna je bila uloga socijalistikih drutvenih organizacija. Program
Saveza komunista Jugoslavije iz 1958. njima je namijenio da s jedne strane
zadovoljavaju najrazliitije potrebe graana, as druge strane postaj u i instrument
drutvene zajednice kao cjeline, njenih najnaprednijih socijalistikih snaga u
provoenju dosljedne socijalistike politike, u socijalistikom drutvenom
odgajanju masa i u njihovom kulturnom uzdizanju.1 Kada je rije o

1 ProgramSavezakom unistaJugoslavije. PrihvaennaSedm omkongresuSavezakomunista


Jugoslavije(2 2 -2 6 . travnja 1958. u Ljubljani), Stvarnost, Zagreb, 1965., 121.

77
SOCIJALIZAM KLUPI

najmlaim graanima, jasni su bili uloga i podruja djelovanja pojedinih


organizacija: Razne drutvene organizacije, koje u odreenim aktivnostima
okupljaju veliki dio omladine i djece (fiskulturne, nauno-tehnike, kulturno-
prosvjetne, ferijalne, izviake i druge organizacije), od velikog su znaaja ne
samo zato to zadovoljavaju radne potrebe i interesiranje svojih lanova ve i
zbog toga to pridonose formiranju socijalistike linosti mladog ovjeka.2
U svemu tome kljuno je bilo djelovanje samih komunista ija je obveza bila
da smiljeno i organizirano djeluju u pravcu socijalistikog odgoja mladog
pokoljenja.3 Politiki program jasno je iznio osnovne ciljeve takvog odgoja i
obrazovanja:

[ ...] razvijanje stvaralakog o d n o sa m lad e generacije p re m a b u d u e m


pozivu i p re m a ra d u uope; razvijanje socijalistike d ru tv e n e svijesti i
osposobljavanje o m la d in e za uee u d ru tv e n o m iv o tu zem lje, u o rg a n im a
d ru tv en o g s a m o u p ra v lja n ja i upravljanja; u p o zn a v an je i u svajanje d o stig n u a
naih n aro d a i cje lo k u p n o g ovjeanstva n a ra zn im p o d ru jim a socijalnog,
n a u n o g , te h n ik o g , u m je tn i k o g i ostalog k u ltu rn o g stvaralatva; razvijanje
d u h a b ratstva i jed in stv a ju g oslavenskih n aro d a; razvijanje in tern a cio n alizm a,
d u h a m e u n a ro d n e s o lid a rn o sti ra d n ih ljudi i ideje ra v n o p rav n o sti i zblienja
svih n aro d a u interesu m ira i n ap retk a u svijetu; u svajanje osnova n au n o g ,
m aterija listik o g p o gleda n a svijet; razvijanje svestrane, aktivistike linosti
s in telek tu aln im i m o ra ln im o so b in am a g ra an a socijalistike zajednice;
p oboljavanje fizikog zdravlja, n a ro ito razvijanjem fizike k u ltu re i
tjelesnog o d goja kao uslova za n o rm a la n stvaralaki ivot.4

Ovo su bile programske smjernice za budunost, ali ve su ranije uvelike bile


primjenjivane u praksi. Veim su dijelom zaivjele odmah po zavretku rata,
da bi potom bile dopunjene u procesu drutvene reforme te su do 1958. ve
bile dio novostvorene tradicije. D o tada je bila razrijeena svaka dvojba oko
toga koja e drutvena organizacija imati glavnu rije u prenoenju ideolokih
smjernica u djeje izvannastavne aktivnosti. Savez pionira Jugoslavije, pa tako
1Savez pionira Hrvatske kao njegov dio, imao je svoju povijest u etrdesetima,
no novo je desetljee pred organizaciju postavilo nove izazove. Usprkos
opasnosti od razliitih raspleta, pedesete su - kao formativno razdoblje za
hrvatsko socijalistiko drutvo - jednako vane bile za opstanak i afirmaciju
Saveza pionira. U istraivanju toga procesa vano je postaviti pitanja o
poloaju organizacije u ranoj fazi samoupravnoga socijalizma, o ulozi Savjeta

2 Isto, 230.

3 Isto, 229.

4 Isto, 2 0 9 -210.

78
Igor Duda DJECA SOCIJALISTIKE DOMOVINE

Saveza pionira Hrvatske, odnosu s novoosnovanim Savezom drutava Naa


djeca i Narodnom omladinom Hrvatske, ali i o stupanju u Savez pionira
kao politikome ritualu i obredu prijelaza, o pionirskim aktivnostima i
oblikovanju posebnoga ritma godine te razinama ideologizacije djejega
slobodnog vremena.5 D io odgovora krije se u za ovu priliku koritenim
spisima iz fondova Republike konferencije Socijalistikoga saveza radnog
naroda Hrvatske, Centralnoga komiteta Saveza komunista Hrvatske i
Republike konferencije Saveza socijalistike omladine Hrvatske, koji se
uvaju u Hrvatskom dravnom arhivu u Zagrebu, te u izdanjima Biblioteke
Saveza pionira Narodne Republike Hrvatske.

Organizacija za najmlaega socijalistikog ovjeka

Savez pionira Jugoslavije osnovan je u Bihau, u Bosni i Hercegovini, 27.


prosinca 1942, tijekom Prvoga kongresa Ujedinjenoga saveza antifaistike
omladine Jugoslavije. Dvije su masovne drutvene organizacije - pionirska
i omladinska - sljedeih osam godina ostale tijesno povezane u svom radu s
pionirima i omladincima, a suradnja se na drugaiji nain nastavila i kasnije.
Okupljajui djecu u dobi od sedme do etrnaeste godine, sve do njihova
prelaska meu omladince, Savez pionira suraivao je i s drugim socijalistikim
organizacijama te uvelike pridonosio razvijanju osjeaja domoljublja i vjere
u socijalizam kod najmlaih koji su i najlake upijali nove ideje. Savez je u
poratnom razdoblju okupljao djecu u obnoviteljskim akcijama, a potom
sve vie u raznim izvankolskim aktivnostima, manifestacijama povodom
dravnih praznika i protokolarnim prigodama. Izravan uzor pri osnivanju
Saveza pionira bila je istovrsna organizacija u Sovjetskom Savezu, a slini su
oblici udruivanja i djelovanja provoeni i u ostalim zemljama dravnoga
socijalizma.6 Kako je sovjetski socijalistiki model 1948. u Jugoslaviji prestao
biti neupitnim uzorom, uslijed desovjetizacije kroz reformu je morao proi i
Savez pionira.
Ve 1949. na Treem plenumu Centralnoga komiteta Komunistike partije
Jugoslavije Milovan ilas, kao jedan od sekretara KPJ, isticao je ulogu

5 O ritmu godine i ritm u ivota vidi Rihtman-Augucin, Dunja, Metamorfoza socijalistikih


praznika, Narodna umjetnost, 27, 1990., 2 1 -3 2 .
6 Erdei, Ildiko, The Happy C hild as an Icon o f Socialist Transformation: Yugoslavias Pioneer
Organization, Ideologies and National Identities: The Case o f Twentieth-Century Southeast Europe,
ur. John Lampe i M ark Mazower, C E U Press, Budapest - London, 2004., 154-155. Vidi
takoer Kelly, Catriona, Childrens World. Growing Up in Russia, 1890--I99I, New Haven -
Yale University Press, London - Yale, 2007.

79
SOCIJALIZAM NA KLUPI

masovnih organizacija u socijalistikom odgoju i izgradnji socijalistikoga


ovjeka:
Svima nam je jasno da to treba da bude socijalistiki ovjek koji voli svoju
zemlju i potuje druge narode, da to treba da bude graanin nove, socijalistike
Jugoslavije. To znai da on treba da bude ovjek bogatog unutranjeg ivota,
fiziki i moralno zdrav, krepak i io. [...] Jedno je, svakako, sigurno: mi treba
da vaspitavamo slobodne, socijalistike ljude, ljude koji smjelo i odvano
misle i rade, koji su iroki i raznovrsni u shvatanjima, a ne ljude iji e umovi
biti potiani na isti nain.7

Plenum je u svoju rezoluciju preuzeo ilasove ideje istiui potrebu jaeg


partijskog angamana na mobilizaciji masovnih organizacija u pruanju
pomoi kolama, ali i potvrujui da je ukalupljenost misli neprihvatljiva
za socijalistikoga ovjeka.8 Hrvatski je Agitprop sljedee godine istaknuo da
je potrebno formirati lik novog ovjeka te iznio svoja stajalita o zadacima
prosvjetnih radnika u pogledu obrazovanja novog graanina nae zemlje i o
tome da u koli treba biti nepomirljiv prema neprijatelju, izgraivati borce za
ostvarivanje Petogodinjeg plana i socijalizma.9 Tijekom pedesetih ponavljale
su se ideje o izgradnji djece kao pozitivnih linosti, ali i o socijalistikom
ovjeku kao slobodnoj stvaralakoj linosti.10 Doista se utopistiki vjerovalo
da je obrazovanjem i odgojem u najranijoj ivotnoj dobi mogue promeniti
svet preko istinski drugaijih osoba koje je socijalizam nameravao da
proizvede.11

7 ilas, Milovan, Problemi kolstva u borbi za socijalizam u naoj zemlji (Referat na III
plenum u CK KPJ), Savrem enakola, 8 -1 0 , (4) 1949., 13.
8 Rezolucija Treeg plenum a C K KPJ o zadacima u kolstvu, Savrem ena kola, 8-1 0 , (4)
1949., 1. Vie o kolstvu npr. u Koren, Snjeana, Politikapovijesti uJugoslaviji (1945-1960).
Kom unistikapartijaJugoslavije, nastavapovijesti, historiografija, Srednja Europa, Zagreb, 2012.;
Spehnjak, Katarina, javnost i propaganda. Narodnafronta upolitici i kulturi Hrvatske 1945.-
1952., Hrvatski institut za povijest, Dom i svijet, Zagreb, 2002.
9 Hrvatski dravni arhiv (H DA), Fond 1220, C entralni kom itet Saveza kom unista Hrvatske
(CK SKH), Agitprop, kutija 1, O dgojna uloga prosvjetnih radnika po zadacima kolstva i u
radu sa om ladinom [1950.].
10 Koritnik, Mladen, Izvjetaj o radu drutava izmeu II. i III. godinje konferencije, III.
godinjakonferencijadrutavaNaadjecaNRHrvatske, Biblioteka Saveza pionira Hrvatske, sv.
18 (BSPH 18), Savez drutava Naa djeca N R Hrvatske, Zagreb, 1953., 23; ProgramSKJ, 240.
Erdei, Ildiko, Odrastanje u poznom socijalizmu - od pionira malenih do vojske potroaa,
Devijacije i prom aaji. Etnografija dom aegsocijalizm a, ur. Lada ale Feldman i Ines Pria,
Institut za etnologiju i folkloristiku, Zagreb, 2006., 210.

80
Igor Duda DJECA SOCIJALISTIKE DOMOVINE

Milovan ilas se u ime CK KPJ iznova oglasio 8. srpnja 1950. i na valu


drutvenih reformi na tri-etiri stranice strojopisa dao jasne upute za
izbjegavanje ve spomenute podianosti i ukalupljenosti umova meu
osnovnokolcima kao najmlaim socijalistikim ljudima. Rije je o ilasovu
pismu koje je potaknulo reformu Saveza pionira, promijenilo njegov poloaj
i djelovanje, te tako postalo prekretnicom u povijesti ove djeje organizacije.12
Pismo je na osnovi razmatranja CK KPJ i CK Narodne omladine Jugoslavije
istaklo dobre strane u dotadanjem djelovanju Saveza pionira koji je uspio
da u velikoj mjeri razvije kod djece interes i ljubav za kolektivan ivot i
rad, da kod njih pobudi i gaji patriotizam, no istie se da je organizacija
nedovoljno pruila djeci igre, zabave i svakodnevne djeje radosti, podlegla
abloniziranom i krutom sadraju rada i uvoenju pretjeranog vojnikog
duha i discipline te da je stoga jo uska i nedovoljno popularna medu
djecom. CK KPJ pismom je traio korijenite izmjene u sistemu rukovoenja
i nainu rada, dakle reformu kojom je Savez pionira trebao poprimiti
odgojno-zabavni karakter te ponuditi raznovrsne djeje aktivnosti. Kako bi se
osiguralo provoenje ovako postavljene linije Partije, u Beogradu je osnovan
Inicijativni savjet Saveza pionira Jugoslavije, a na niim je razinama trebala
biti stvorena mrea savjeta Saveza pionira koji bi okupljali pedagoge, kulturne
radnike, druge strunjake i roditelje. Trebali su to biti ljudi koji imaju ljubavi,
interesa i smisla za rad s djecom, koji e raditi prema naelu dobrovoljnosti te
razviti suradnju kotarskih i republikih savjeta s Antifaistikom frontom ena
i drugim organizacijama. Inicijativni savjet u svojim je napucima ponovio da
Savez pionira kao odgojno-zabavna izvankolska organizacija treba zadovoljiti
potrebe djece za igrom, zabavom, fiskulturom i da organiziranim kulturnim i
drutvenim korisnim radom razvije kod djece inicijativu, stvaralatvo, smisao
za kolektivni ivot, ljubav prema svojoj zemlji i slobodoljubivim narodima i
sve one osobine i sklonosti, koje doprinose pravilnom i svestranom razvitku
ovjeka.13 Dok su odrasli inili savjete, pioniri su se udruivali u pionirske
odrede kao osnovne organizacijske jedinice pri kolama i drugim djejim
ustanovama te su takva paralelna struktura i zajedniko djelovanje odraslih i
djece trebali jamiti uspjeh. Pedesete godine postale su tako vrijeme oblikovanja
onih tradicija po kojima e se Savez pionira meu djecom i odraslima
prepoznavati u sljedeim desetljeima pa ova reforma predstavlja znaajan

12 HDA , 1220, C K SKH, Agitprop, 1, CK KPJ, dopis od 8. srpnja 1950.; 5, dopis upuen
C K KPH, 8. srpnja 1950.; Pismo C K KPJ, I. zemaljska konferencija Savjeta Saveza pionira N R
Hrvatske (BSPH 1), 1951., 7 -9 .
13 Okvirna uputstva za organizaciju i rad Saveza pionira Jugoslavije i Savjeta Saveza pionira,
BSPH 1, 10.

81
SOCIJALIZAM NA KLUPI

trenutak u procesu proizvodnje detinjstva u socijalistikoj Jugoslaviji, jer


je njom uinjen znaajan preokret u praksi dravne intervencije u procesu
socijalizacije.14
Meutim, u prepoznatljivosti Saveza pionira, ak i njegovu opstanku kao
organizacije na jugoslavenskoj razini, poseban su doprinos dali hrvatski i
slovenski savezi pionira. ak bi se moglo rei da su, nakon brzoga uinka
ilasova pisma, nastojanja Saveza pionira Hrvatske bila druga, dugorona
i postojana, prekretnica kljuna za opstanak organizacije u Hrvatskoj i ire.
Krajem 1950. odrana je I. zemaljska konferencija Savjeta Saveza pionira
Narodne Republike Hrvatske na kojoj je republiki ministar znanosti i kulture
Milo anko poruio:

M i im ad em o sve uvjete, d a o stv arim o d irektive C K KPJ o ra d u s d jec o m ,


da p io n irsk u org an izaciju razvijem o u o d g o jn o -za b av n u d jeju organizaciju,
koja e biti privlaljiva za djec u i zadovoljiti p o tre b e djece za igrom , zabavom ,
fisk u ltu ro m , koja e p re k o svoje ak tiv n o sti p rid o n ije ti razvijanju svih o n ih
oso b in a i sk lo n o sti, koje e n a jm la u gen e rac iju n au iti d a voli svoju
zem lju i p o tu je d ru g e naro d e, d a p o stan e d o s to jn a o m la d in e nae herojske
socijalistike ze m lje .15

Uzevi sve to u obzir, Danica Nola, inspektorica ministarstva prosvjete N R H ,


istakla je vanost predstojeega zadatka, a taj je, da pravilno organiziramo
slobodno djeje vrijeme, kako bi drutvo postalo snanim odgojnim faktorom
i pomoglo nadoknaditi slabosti dananjeg naeg porodinog odgoja.16
Domoljubna i partijska ideologija trebale su tako proeti radno nastavno
vrijeme i slobodno nenastavno vrijeme ime bi se postigao konaan cilj
pionirske organizacije:

Izvravajui ove za d atk e, savjeti Saveza p io n ira ostvarivat e lin iju nae
P artije i d ru g a T ita o naoj djeci - b u d u im nastavljaim a za poete b o rb e
za socijalizam . T o znai, d a su savjeti o n i, koji za jed n o s o stalim d ru tv en im
fa k to rim a , p o ro d ic o m i k o lo m u d a ra ju tem elje nov o g socijalistikog
ovjeka, ovjeka o d v a n o g i slo b o d n o g , ija su shvaanja iroka i raznovrsna,
ovjeka, koji voli svoju ze m lju i p o tu je d ru g e n aro d e, ovjeka, koji je b o g at
u n u tra n jim iv o to m , m o ra ln o zdrav, k re p ak i io .17

14 Erdei, Odrastanje, 212.


15 anko, Briga Komunistike partije i narodne vlasti za ivot i odgoj najmlae generacije,
BSPH 1 ,38.
16 Nola, Danica, Uloga pionirske organizacije u vankolskom odgoju, BSPH 1, 59.
17 Zakljuci 1. zemaljske konferencije Savjeta Saveza pionira N R H , BSPH 1, 54. Usp. anko,
Briga Komunistike partije, BSPH 1 ,21; ilas, Problemi kolstva, 13.

82
Igor Duda DJECA SOCIJALISTIKE DOMOVINE

Meutim, na terenu nije sve bilo u ilom stanju jer se zbog reorganizacije
dogodilo, da se negdje ilo nagore, da nemamo ni onog, to smo juer imali.18
Godine 1950. i 1951. donijele su zastoj, 1954. godina jae oivljavanje
na hrvatskoj, a 1956. na jugoslavenskoj razini.19 Naime, poslije ilasova
pisma nastupila je kriza pionirske organizacije jer su stara vodstva, uitelji i
omladinski predstavnici na terenu ponegdje odmah prestali s radom, a novi
sustav sa savjetima Saveza pionira jo nije bio izgraen. Istodobno su druge
organizacije preuzimale brigu o nekim djejim aktivnostima pa je 1951.
pokrenuta inicijativa za osnivanjem Saveza izviaa Hrvatske koji je zapravo
iz dotadanje djelatnosti pionirske organizacije preuzeo aktivnosti u prirodi.20
Mnogo ire bilo je djelovanje Saveza drutava Naa djeca, osnovanoga krajem
1950, koje je na sebe - uz predvienu suradnju s vlastima i drugim masovnim
organizacijama - preuzelo brigu o predkolskoj djeci, djejim kulturnim
ustanovama te materijalnim i drugim problemima djece, organizaciju proslava
djejih praznika i obrazovanje roditelja: Radom drutva djeca treba da se
razvijaju i odgajaju u ljubavi prema svojoj socijalistikoj zemlji, Partiji i drugu
Titu, da cijene i potuju rad, da uvaju narodnu imovinu, da meusobno
razvijaju drugarstvo, da se razvijaju kao odluni, borbeni, inicijativni,
portvovni, pravini i poteni itd.21 Meutim, S D N D preuzeo je brigu i o
Savezu pionira Hrvatske na nain da je pod svoje okrilje uzeo savjete Saveza
pionira. Kako su obje organizacije istodobno stasale, dijelile su niz zajednikih
problema koji su imali tri zajednika nazivnika: kadrovi, prostor i novac. Njih
je pak povezivalo pomanjkanje zanimanja i neshvaanje potrebe za djejim
organizacijama unutar Socijalistikog saveza radnog naroda, kao krovne
masovne organizacije.22 Kako se rad u djejim organizacijama podcjenjivao,
esti su bili loi kadrovi i nesocijalistike pojave, ali i nestajanje entuzijazma
i elje za besplatnim sudjelovanjem u drutvenim akcijama.23 Mjesna drutva
Naa djeca negdje su tako jae dolazila do izraaja, negdje slabije, a njihove

18 anko, Briga Komunistike partije, BSPH 1, 26.


19 Paravina, Emil, Savez pionira Hrvatske u uvjetima drutvene brige za odgoj djece (1950
1957), BSPH 43, 1957., 4, 8, 11-12.
20 Paravina, Savez pionira Hrvatske, BSPH 43, 10.
21 HDA, 1231, Republika konferencija Saveza socijalistike omladine Hrvatske (RK SSOH),
236, Uputstva za rad drutva Naa djeca [1950?].
22 HDA, 1228, Republika konferencije Socijalistikog saveza radnog naroda Hrvatske (RK
SSRNH), Drutvene organizacije i udruge graana (D O U G ), 578, Zapisnik sa sastanka
Komisije za drutvene organizacije SSRNH, 11. svibnja 1954.
23 HDA, 1228, RK SSRNH, D O U G , 5 7 8 ,0 nekim problemima u drutvenim organizacijama
[17. rujna 1956.].

83
SOCIJALIZAM NA KLUPI

su pionirske i druge aktivnosti bile esto manifestacionog ili kampanjskog


karaktera, od proslave do proslave.24 Uslijed loe organizacije i traenja
pravoga koncepta na vioj razini te uz istodobno pozivanje na vanost lokalne
inicijative - pri emu poeci primjene samoupravljanja takoer igraju svoju
ulogu - mjesna su drutva esto bila preputena sama sebi.25 Stanje vrlo
dobro oslikava izvjee iz ibenika: Organizacije SSRN nisu pruale pomo
drutvu Naa djeca. U drutvima uglavnom rade prosvjetni radnici. Osjea
se odsutnost omladine koja bi mogla pruiti konkretnu pomo drutvu Naa
djeca i pionirskoj organizaciji. Organizacijama nije osigurana ni najnunija
financijska pomo.26 Usprkos svemu, aktivan rad Glavnog odbora S D N D
NRH i njegovih tijela te Savjeta Saveza pionira N R H davao je rezultate
na podruju kadrovskoga jaanja, osnivanja novih mjesnih organizacija i
osmiljavanju aktivnosti dviju povezanih organizacija iji masovni status
potvruju brojke iz 1957. kada je S D N D okupljao oko 150 tisua lanova
dok je dvostruko vei broj djece bio obuhvaen Savezom pionira Hrvatske.27

Na jugoslavenskoj se razini prekretnica u djelovanju pionirske organizacije


dogodila 1956. kada je objavom novoga pisma zavrilo razdoblje krize i
neizvjesnosti uvjetovanih reformom iniciranom pismom iz srpnja 1950. godine.
U meuvremenu se Savez drutava za staranje o djeci i omladini Jugoslavije -
dio kojega je bio i hrvatski S D N D koji je jaao Savez pionira - nije izjanjavao
0 pionirskoj organizaciji, a tumaenja ilasova pisma u raznim dijelovima
Jugoslavije svela su se praktiki na likvidiranje pionirske organizacije.28 U
listopadu 1956. svim drutvima za brigu o djeci, omladinskim organizacijama
1 kolskim odborima u obliku letka poslano je pismo iji su sadraj 18. rujna
u Beogradu na zajednikoj sjednici razmatrali Sekretarijat Saveza drutava za
staranje o djeci i omladini Jugoslavije i CK Narodne omladine Jugoslavije.29
Pozvali su na osnivanje pionirskih organizacija i savjeta ondje gdje ih jo nije
bilo, istakli da je potrebno negovati ime pionir kao simbol etikog deteta
te dali niz naputaka za rad: o simbolima, primanju u organizaciju, pripremi

24 Koritnik, Mladen, Izvjetaj o radu, V. godinjakonferencijaSavezadrutavaNaadjecaNR


Hrvatske, BSPH 2 9 -30, 1955., 29: HDA , 1228, RK SSRNH, D O U G , 621, Pregled rada
Saveza drutava Naa djeca za sjednicu Predsjednitva Glavnog odbora SSRNH, 1956.
25 HDA , 1228, RK SSRNH, D O U G , 578, Uloga i rad Saveza drutava Naa djeca, 1957.
26 HDA, 1228, RK SSRNH, D O U G , 582, G O SSRNH ibenik, Zapisnik sa sastanka
Komisije za pomo drutvenim organizacijama SSRN, 16. prosinca 1954.
27 HDA, 1228, RK SSRNH, D O U G , 578, Uloga i rad Saveza drutava Naa djeca, 1957.
28 Paravina, Savez pionira Hrvatske, BSPH 43, 84.
29 Isto, 88-91.

84
Igor Duda DJECA SOCIJALISTIKE DOMOVINE

proslava, osnivanju popratnih ustanova i razvoju djelatnosti. Sve napisano


neodoljivo podsjea na dotadanju hrvatsku praksu pa su sljedee godine
u Zagrebu teko razdoblje, koje je potrajalo od pisma do pisma, ponosno
zakljuili rijeima: Mi smo nastojali da tu djeju organizaciju razvijamo i
onda, kad u drugim republikama tome nisu posveivali panje.30 Preostalo
je jo razrijeiti neke meurepublike prijepore poput onih o organizacijskoj
strukturi i povezanosti Saveza pionira sa kolom, odnosno njegovoj kolskoj
ili izvankolskoj djelatnosti, pri emu su se hrvatski predstavnici zalagali za
samostalnost organizacije.31 U nizu su navrata u spisima i brourama uporno
isticali potrebu da Savez pionira okuplja djecu u njihovim odgojno-zabavnim
izvankolskim aktivnostima i tako utjee na kvalitetu njihova slobodnog
vremena.
Unutarnje slabosti masovnih organizacija nisu jedine komplicirale stanje
na terenu tijekom pedesetih, ve je tome pridonosio i odnos s vjerskim
zajednicama, u Hrvatskoj posebno s Katolikom crkvom, iji su sveenici
razvijali kulturni i prosvjetni rad s djecom to je postalo posebno osjetljivo kada
je zbog reforme u nekim podrujima opadala aktivnost pionirske organizacije,
a slobodno se vrijeme nalo na ideolokoj vjetrometini. U socijalistikim su
organizacijama stoga zakljuivali: [...] osjeamo jak utjecaj klera i drugih
nazadnih elemenata koji nastoje da odvlae djecu od nas, da ih odgajaju u
jednom duhu koji mi ne bismo eljeli [...].32 Vlasti je smetao reakcionarni
utjecaj klera te je nastojala likvidirati utjecaj neprijatelja na najmlau
generaciju.33 Prije svega tako to je nastojala energino onemoguiti i ne
dozvoliti njoj neprihvatljive aktivnosti pa ak i organiziranjem tjelovjebe,
priredbi, zborova i izleta nedjeljom prijepodne, u doba mise.34 Takvi su
potezi trebali sprijeiti, primjerice, da u Grubinom Polju koriste pionire
da ministriraju popu.35 Borba terminima bila je obostrana, a suparnitvo se
irilo na razne aktivnosti. U Ogulinu su franjevci djecu okupljali u igri loptom
dok drutvene organizacije nisu imale primjerenih prostora i igralita.36 Lopta

30 HDA, 1228, RK SSRNH, D O U G , 578, Uloga i rad Saveza drutava Naa djeca, 1957.
31 Paravina, Savez pionira Hrvatske, BSPH 43, 86-88.
32 HDA, 1228, RK SSRNH, D O U G , 621, Stenografski zapisnik IV. godinje konferencije
drutava Naa djeca u N R Hrvatskoj, 8-10. travnja 1954.
33 anko, Briga Komunistike partije, BSPH 1, 23, 26, 37.
34 HDA, 1220, CK SKH, Agitprop, 1, Odgojna uloga prosvjetnih radnika po zadacima
kolstva i u radu sa om ladinom [1950.].
35 Isto.
36 HDA , 1228, RK SSRNH, D O U G , 582, G O SSRNH Ogulin, Zapisnik sa sastanka KDO,
26. listopada 1955.

85
SOCIJALIZAM NA KLUPI

je kao magnet posluila i u Vukovaru gdje pop igra sa djecom nogomet i


tako ih pridobiva na svoju stranu.37 Ondje gdje je prostora i bilo roditelji
su, primjerice, izbjegavali djecu slati u vrti za vrijeme vjerskih blagdana.38
U akovekom kotaru uenici su u koli dobivali naune poglede na ivot i
svijet, ali su sveenici i mnogi roditelji irili stara shvaanja pa su se djeca
nala u procjepu: Vole i uitelje i roditelje, a roditelji su im ipak najdrai.39
Dobra je to ilustracija borbe za mo koja se nerijetko odvijala izmeu drave
i obitelji.40 U okolici akova zabiljeeno je da je sveenik djeci ak govorio
da ne budu u pionirskoj organizaciji, jer e ih ista odvojiti od roditelja, a
vjeronauk je zakazivao u vrijeme pionirskih sastanaka.41Agitprop je primjeivao
esto visoki odaziv djece na sate vjeronauka, ali i nemile situacije, kako one
u kojima je polaenje vjeronauka uenike oslobaalo domae zadae, tako
i one u kojima je uiteljica tukla djecu koja nisu ila na vjeronauk.42 Povrh
svega, izvjeivalo se da je mnogo djece prisiljeno vjerovati u anele i avle.43
Meutim, nisu samo religijska vjerovanja bila problematina, ve i djeja
knjievnost koja je mogla biti bezidejna i tetna za odgoj pionira, posebno
ako se u njoj govori o kraljeviima, vilama i vjeticama a mi elimo da nau
djecu odgajamo u socijalistikoj stvarnosti.44 Mitska bia i svetake legende
za takvu su stvarnost bili znak neprihvatljive fantazije i nazadnih vjerovanja, a
pionirska je organizacija morala biti u stanju ponuditi bolja izdanja i sadraje,

37 HDA, 1220, CK SKH, Agitprop, 5, Podaci o radu popova i uitelja [1952.].


38 HDA , 1228, RK SSRNH, D O U G , 621, Stenografski zapisnik IV. godinje konferencije
drutava Naa djeca u N R Hrvatskoj, 8-1 0 . travnja 1954.
39 VI. godinja konferencija Saveza drutava Naa djeca N R H , BSPH 39, 1957., 71.
/i0 O djeci rastrganoj izmeu drave i obitelji vidi Mitterauer, Michael, A History o f Childhood.
Reasearch and Teaching in South East Europe, Childhoodin South East Europe. Historical
Perspectiveson Growing Up in the 19hand20thCentury, ur. Slobodan Naumovi i Miroslav
Jovanovi, Udruenje za drutvenu istoriju, Institut fr Geschichte der Universitt Graz,
Abteilung Sdosteuropische Geschichte, Belgrade - Graz, 2001., 20.
41 HDA , 1220, CK SKH, Agitprop, 5, Podaci o radu popova i uitelja [1952.].
42 Isto.
43 HDA , 1228, RK SSRNH, D O U G , 578, Uloga i rad Saveza drutava Naa djeca, 1957.
44 HDA, 1220, CK SKH, Agitprop, 9, Zapisnik sa sastanka s knjievnicima po pitanju djeje
literature i uope pionirske tampe, 27. svibnja 1949.; HD A , 1228, RK SSRNH, D O U G , 621,
Stenografski zapisnik IV. godinje konferencije drutava Naa djeca u N R Hrvatskoj, 8-10.
travnja 1954. Vidi takoer Vueti, Radina, ABC Textbooks and Ideological Indoctrination o f
Children: Socialism Tailor-made for M an or C hild Tailor-made for Socialism, Childhoodin
SouthEastEurope. HistoricalPerspectivesonGrowingUpintheI9hand20hCentury, ur. Slobodan
Naumovi i Mirolsav Jovanovi, Udruenje za drutvenu istoriju, Institut fr Geschichte der
Universitt Graz, Abteilung Sdosteuropische Geschichte, Belgrade - Graz, 2001., 249-263.

86
Igor Duda DJECA SOCIJALISTIKE DOMOVINE

ne samo djeci ve posredno i njihovim roditeljima kojima su se drutva Naa


djeca i izravno obraalo, primjerice, putem teajeva, predavanja i sastanaka
namijenjenih pedagokom uzdizanju.45

Politika inicijacija
Upravo onako kako je kranstvo podijelilo djetinjstvo na nekoliko razina koje
su se obredno potvrivale stjecanjem odreene religijske zrelosti,46 industrijska
su sekularizirana drutva razvila svoje svjetovne rituale kao vrstu simbolikog
ponaanja koje ima za cilj da prenese drutvenu poruku.47 Poruke su
posebno vane bile u drutvima ija je javnost u dvadesetome stoljeu bila
optereena politikim jednoumljem i dominantnom ideologijom te manje ili
vie izraenim totalitarizmom. U takvim je uvjetima nametnuti kolektivizam
posezao za najmlaim naratajima kako bi razliitim oblicima izravne ili
prikrivene indoktrinacije usaivao vjeru u politiko vodstvo, zajednike
ideje i izgradnju novoga drutva. I demokratsko i nedemokratsko politiko
organiziranje djece obino se nastojalo prilagoditi razliitim uzrastima. U
jugoslavenskom je socijalizmu postati lanom pionirske organizacije znailo
izai iz predkolske dobi i najranijega djetinjstva, a prerastanje iz pionira u
omladinca i lana omladinske organizacije poklapalo se s izlaskom iz zaigranoga
djejeg svijeta i ulaskom u pubertetske godine. Obje su sveanosti prijema
tako bile rituali stjecanja zrelosti.48 Bili su to rituali prijelaza (rites de passage)
koji su mijenjali stanje i poloaj djeteta u drutvenoj strukturi.49 Tim vie to
nije bila rije samo o razliitim razdobljima djetinjstva, ve i o preuzimanju
odreenih politikih uloga. Naime, prvi od dvaju obreda - sveani prijem
u pionirsku organizaciju - humanistike su znanosti ve opisale kao obred
inicijacije kojim je zavravalo razdoblje politike nevinosti i poinjalo
oblikovanje socijalistikoga graanina. Djeca su tako iz stanja politike
neopredijeljenosti prelazila u stanje politike opredijeljenosti te stupanjem
u kolektiv zapoinjala proces svoje ideoloke i politike socijalizacije.50

45 HDA , 1231, RK S SOH, 236, Uputstva za rad drutva Naa djeca [1950?].
46 Erdei, The Happy C hild, 22.
47 Maleevi, Miroslava, Prijem u pionirsku organizaciju, Etnoloke sveske, 5, 1984., 73.
48 Rihtman-Augutin, Metamorfoza socijalistikih praznika, 28.
49 Maleevi, Prijem, 74.
50 Erdei, Odrastanje, 205, 209; Erdei, The Happy C hild, 155.

87
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Prema dostupnim narativima, sveanost primanja u pionire - kako se taj


dogaaj najee nazivao - kod jugoslavenske je djece tijekom socijalizma
obino izazivala nesvakidanje uzbuenje i radost.51 N o, kako je bilo u ranom
socijalizmu, kako je obred politike inicijacije izgledao pedesetih godina?
Uenici prvoga razreda osnovne kole vrlo su kratko bili u svom novom, ali
sasvim obinom uenikom statusu. Vrlo brzo nakon poetka kolske godine
i privikavanja na nove obaveze, krenule su pripreme uenika za ulazak u Savez
pionira, koje su zavravale sveanou prijema u danima oko 29. studenoga
kada se obiljeavao Dan Republike.5253Datum je dobro odabran jer se roenje
drave - proglaenje Demokratske Federativne Jugoslavije u Jajcu 1943. te
Federativne Narodne Republike Jugoslavije u Beogradu 1945. - tako moglo
povezati s politikom inicijacijom estogodinjih ili sedmogodinjih graana.
Takvo vezivanje djeci je trebalo initi posebnu ast:

Taj veliki p ra zn ik slavi i p io n irsk a organizacija. P io n iri su u p ravo ti, koji


e naslijediti histo rijsk e o d lu k e 29- X I., koji e p rih v atiti nau d ru tv e n u
stv arn o st i istim zalaganjem i b o rb o m kao i njihovi ro d itelji nastaviti daljnji
p o b jed o n o sn i p u t nae zem lje. Z a to je jasn o , d a se ve u svojim m lad im
g o d in am a p io n iri u p o zn a ju sa zna e n je m 29. X I. i d a taj d a n slave kao svoj
p raznik, kao d a n , koji je i n jim a o m o g u io lijep ivot i s re tn u b u d u n o s t.33

Savjeti Saveza pionira na lokalnoj razini dobili su 1951. vrlo jasne upute za
organizaciju prijema u organizaciju koje su, iako ponuene tek kao jedan od
prijedloga, postale opeprihvaene i u gotovo neizmijenjenom obliku opstale
do kraja osamdesetih godina.54 Sve se dogaalo u kolskoj ili mjesnoj dvorani,
ukraenoj parolama, slikama i zastavama, te s dovoljno prostora za sjedea
mjesta za publiku, za odvijanje programa i za nove pionire dok stoje tijekom
obreda i dok sjedei prate nastavak priredbe. Budui lanovi Saveza pionira
posljednji bi uli u dvoranu te se postrojili popraeni pljeskom gledatelja, a
pionir truba potom bi oznaio poetak sveanosti. Pionir zastavniar unio bi
zastavu pionirskog odreda, a uz zvuke pionirskoga bubnja ulazilo bi potom
vodstvo odreda s predstavnikom Partije, narodne vlasti ili Armije. Naelnici
eta ili grupa, prema nazivlju iz pedesetih, podnosili bi potom prijavak
o brojnom stanju prisutnih pionira. O znaaju organizacije govorili bi
predstavnik Drutva Naa djeca ili JNA, koji bi zatim itao zavjet na nain da

51 Erdci, Odrastanje, 205.

52 O kolskim proslavama Dana Republike vidi Koren, Politikapovijesti uJugoslaviji, 4 10415.

53 Paravina, Emil, Proslava Dana Republike u pionirskoj organizaciji, BSPH 6, 1951., 7.

54 Isto, 2 8 -3 1 .

88
Igor Duda DJECA SOCIJALISTIKE DOMOVINE

u stankama djeca ponavljaju po nekoliko rijei. lanovi Drutva Naa djeca i


najbolji stariji pioniri vezali bi novim lanovima marame, a zvuk trube oznaio
bi potom kraj sveanosti iji su zavrni dio inile estitke i pozdravi. Prigodni
program mogao je uslijediti kasnije poslijepodne ili odmah u nastavku, im
bi novi pioniri zauzeli svoja sjedea mjesta. Preporuivalo se nakon svega
organizirati pionirsko veselje i zakusku: Slobodne pjesme, zajedniko
kolo i ale neka izraze praznino raspoloenje pionira. [...] Uz neto kolaa,
slatkia, peciva i djejeg pia, bit e najljepi zavretak sveanosti, a razdragana
djeca za uvijek e se sjeati ovog, za njih znaajnog dana. Upeatljivost
sveanosti u djejem sjeanju vie je puta ponovljena i kao da je ve te 1951.
reenicama u futuru zacrtan razvoj dogaaja u nekoliko sljedeih desetljea:

S tu p a n je u je d n u organizaciju, u organizaciju kao to je naa pionirska, treba


d a b u d e velik dogaaj za svako dijete, a sam d an prijem a m ora m u ostati u
tra jn o m sjeanju, kao d a n p u n velike radosti i uzbuenja, kao nezaboravan
d an . U d je te tu treb a razviti osjeaj d a je o n o o d tada lan velike djeje
organizacije, koja im a slavnu prolost i tradicije, organizacije koja e m u
p ru ati m n o g o zadovoljstva, ali koja e o d njega traiti od re en e obaveze.
Rijei koje d ijete tad a izgovori kao svoj zavjet organizaciji, prim an je crvene
m aram e i cijeli to k sveanosti zauvijek e se urezati u sjeanje i pam enje
d jeteta .55

Potrebno je poblie razmotriti nekoliko toaka iz sveanosti prijema:


maramu i kapu kao dio odore, zavjet te ulogu vojnoga asnika. Na samom
poetku pedesetih pitanje pionirske odore i simbola jo uvijek nije bilo jasno
razrijeeno. U upotrebi su bili i pionirska zastava, truba i bubanj te pozdrav
Za domovinu s Titom - naprijed!, ali jo uvijek nije bilo kasnije uobiajene
slike pionira u plavim hlaama ili suknji, bijeloj koulji ili bluzi te s crvenom
maramom oko vrata i plavom kapom titovkom na glavi. Glavni simbol tada
su pionirske marame trokutastog oblika (osnove jedan metar i visine 40
centimetara) koje su mogle biti raznobojne, prema boji i znaku grupe.56Tek
je Pravilnikom Saveza pionira Hrvatske iz 1952. odreeno da marame moraju
biti crvene.57 Crvena boja marame potjecala je s crvene pionirske zastave, a
tamo se nala kao dio zastave Komunistike partije i zato je [zastavu] pioniri
uvaju kao najsvjetliji simbol svoje organizacije.58 Meutim, marama, iako
vrlo jednostavan pionirski simbol, na terenu je zadavala niz briga jer su je

55 Isto, 26.
56 I. zemaljska konferencija, BSPH 1, 12.
57 Paravina, SavezpioniraHrvatske, BSPH 43, 18-19.
58 Paravina, ProslavaDanaRepublike, BSPH 6, 16.
SOCIJALIZAM NA KLUPI

organizatori sveanosti prijema na vrijeme morali nabaviti i platiti. Najbolje


je to bilo uiniti preko S D N D koje je prodavalo pionirsku opremu i na
zahtjev slalo cjenik, no zbog loe pripreme u pojedinim su odredima pioniri
primani bez marame kao tada jedinoga simbola koji ih je trebao podsjeati na
dani zavjet.59 Godine 1954. tek je polovica hrvatskih pionira imala marame
i kape.60 Povrh toga, bilo i sluajeva osobnoga nemara pa je, primjerice,
lan omladinskoga rukovodstva u Belom Manastiru maramama ispunio
sjedalo svojega motocikla, kako bi ugodnije sjedio, a sve obavio pionirskom
zastavom.61 Pitanje pionirske kape bilo je jo sloenije. Naime, iako se tada
u pravilnicima nije navodila kao dio opreme, ve 1951. nalazi se u oglasu
Drutva Naa djeca kao predmet koji je mogue naruiti. Na fotografijama
iz pedesetih javljaju se pioniri bez kape, s bijelom trorogom kapom i bijelom
titovkom, a tek u drugoj polovici desetljea moe se vidjeti plava titovka koja,
kao i njezine prethodnice, sprijeda ima crvenu zvijezdu petokraku, a bono
sve ee pionirsku znaku na kojoj su lijevo usmjerena lica pionira i pionirke,
pionirski pozdrav, granica i zvijezda.62 Sudei samo po fotografijama, moe
se privremeno zakljuiti da je dvojstvo bijelih i plavih kapa postojalo izmeu
1955. i 1959, ali da su pioniri primljeni prije 1955. i dalje zadrali svoje bijele
kape, pod uvjetom da su ih uope dobili.63 Tek e uvoenjem crvene marame
i plave kape odora pionira i pionirki u Hrvatskoj prikazivati dvije trobojnice:
jugoslavensku plavo-bijelo-crvenu pomou kape, lica i marame te hrvatsku
crveno-bijelo-plavu pomou marame, koulje i hlaa.

Pionirski se zavjet tijekom postojanja organizacije nekoliko puta mijenjao


ili samo dopunjavao, no njegova hrvatska inaica iz 1951. sasvim je malo
preraena u usporedbi s tekstom iz etrdesetih. Djeca su se obvezivala
na uenje i vjernost domovini, na uvanje njezine neovisnosti i skladnih
meunacionalnih odnosa te na vlastiti doprinos u postizanju blagostanja:

Z av je tu je m se p re d p io n irs k o m zastavom i svojim d ru g o v im a p io n irim a ,


d a u uiti i ra d iti kao vjeran sin svoje socijalistike d o m o v in e F ederativne
N a ro d n e R epublike Jugoslavije.

59 Isto, 33.
60 Koritnik, Mladen, Izvjetaj o radu, IV. godinja konferencija drutava Naa djeca u N R
Hrvatskoj, BSPH 23, 1954., 17.
61 Paravina, Emil, O materijalno-financijskom poslovanju u Savezu pionira, BSPH 1, 43.

62 Vidi npr. V godinja konferencija Saveza drutava Naa djeca N R Hrvatske, BSPH 29-30, 1955.
63 Isto; Paravina, Emil, Pioniri zemljenae, Republiki savjet Saveza pionira Glavnog odbora
Saveza drutava Naa djeca N R Hrvatske, Zagreb, 1962.

90
Igor Duda DJECA SOCIJALISTIKE DOMOVINE

Zavjetujem se, da u uvati bratstvo i jedinstvo naih naroda, slobodu i


nezavisnost nae domovine, steene krvlju njenih najboljih sinova, i da u
sve uiniti, da moja domovina bude sretna i bogata.

Za domovinu, s Titom - naprijed!64

To to je zavjet obino itao vojni asnik posebno je zanimljivo u kontekstu


ilasova pisma iz 1950. u kojem se kao slabost pionirske organizacije navodi
i uvoenje pretjeranog vojnikog duha i discipline.65 Iako je Savez pionira
pedesetih prolazio kroz reformu i uvodio niz zabavno-pounih programa,
ini se da se ipak nije uspio ili htio osloboditi niza znaajki koje su i dalje
podsjeale na militarizaciju djetinjstva. Upravo tako mogla bi se iitati uloga
asnika u itanju zavjeta i dranju pozdravnoga govora jer djeca su pred
asnikom - koji je k tome u pedesetima jo uvijek sigurno pripadao narataju s
ratnim partizanskim iskustvom - trebala prisegnuti na vjernost domovini te u
asniku vidjeti simbol sigurnosti i uvara svojega djetinjstva, a barem djeaci i
uzor u sluaju nekoga budueg rata. Kapa nastala po uzoru na vojnu, pozdrav
sa stisnutom akom koja dotie sljepoonicu, ustroj sainjen od odreda, eta,
grupa i desetina, prijedlozi za oznake pojedinih pionirskih grupa pa ak i
programi poput natjecanja u gaanju zranom pukom ili izrade oruja za
igru u sklopu aktivnosti Armija u igri i radu, takoer nesumnjivo podsjeaju
na znaaj vojnoga duha u pionirskoj organizaciji, ali i u drutvu koje je djecu
izlagalo takvome sadraju.66
Dravotvornim i socijalistikim sadrajima izloena su bila sva djeca, bilo
preko nastavnih ili izvannastavnih aktivnosti. U Savez pionira bila su ulanjena
sva djeca u dobi od sedam do etrnaest godina, poetkom pedesetih ak uz
mjesenu lanarinu od jednog dinara, no njihovo djelovanje u pojedinim
pionirskim grupama, u slobodnom vremenu, bilo je slobodno i ovisilo je o
osobnim sklonostima, pa ak ni programi rada nisu bili strogo odreeni kako

64 Paravina, ProslavaDana Republike, BSPH 6, 3. Vrlo je slian tekst Sveanogzavetapionira


na srpskom iz 1946., usp. Milosavljevi, Olivera, Otac - genije - ljubimac. Kult vladara -
najtrajniji obrazac vaspitavanja dece, enei deca, 4. Srbija umodernizacijskimprocesim aXIXi
XXveka, Biblioteka Helsinke sveske, br. 23, Helsinki odbor za ljudska prava u Srbiji, Beograd,
2006., 257.
65 HDA, 1220, CK SKH, Agitprop, 1, CK KPJ, dopis od 8. srpnja 1950.; 5, dopis upuen
CK KPH, 8. srpnja 1950.; Pismo CK KPJ, I. zemaljskakonferencijaSavjetaSavezapioniraNR
Hrvatske(BSPH 1), 1951., 7-9.
66 Paravina, Proslava Dana Republike, BSPH 6, 16-17; Paravina, Pioniri zem lje nae, 38;
Koritnik, Mladen, prir., Vedripionirski sastanciXIII, BSPH 35, 1957., 70-100.

91
SOCIJALIZAM NA KLUPI

bi se izbjegla jednolinost, jednostranost i spreavao rani profesionalizam.67


Meutim, bilo je 1955. razmiljanja i o tome da ne budu sva djeca pioniri
i da dijete ne treba poistovjeivati s pionirom: Tako emo jedino poeti
izdvajati i uzdizati lik pionira. Neka se zna: To je dijete pionir, jer pripada
pionirskoj organizaciji, jer radi u njoj, zato, to se pravilno odnosi prema
drugovima i starijima, zato, to se istie i razlikuje po pozitivnim svojstvima
od onog djeteta, koje nije pionir. to ta razlika bude vea, to e pionirska
organizacija vie vrijediti, biti privlanija i jaa.68 Dvije godine kasnije
tvrdilo se da pionirska organizacija moe okupiti skoro svu nau djecu.69
Mogue je da se pritom mislilo na djelatno lanstvo i stvarno sudjelovanje u
aktivnostima jer su u organizaciju doista primana sva djeca, osim ponegdje s
moguom odgodom ako odreeni mjesni Savjet SPH i D N D nisu bili dobro
organizirani. Razlikovanje lanova i nelanova meu djecom podsjealo bi
na pitanje lanstva u Savezu komunista koji, za razliku od Saveza pionira
ili ak Socijalistikoga saveza radnog naroda, nije trebao postati masovna
organizacija. Komunisti su trebali biti avangardna snaga koja ni u kojem
sluaju nee poprimati obiljeja superiorne, od naroda odvojene elite.70
Poetak puta buduega komunista bila je pionirska organizacija i zato je bilo
dobro izbjei elitizam i u nju ulaniti svu djecu, a konani cilj oblikovanja
dobroga pionira bila je izgradnja temelja za stvaranje novoga socijalistikog
ovjeka pa i najboljih u toj skupini - komunista.

Pionirska godina
Nova drava postupno je oblikovala novi kalendar i nove rituale koji su
ritmizirali ivot novoga ovjeka. Oblikovana je socijalistika praznina godina
iz koje su neki raniji praznici nestali, vjerski su se blagdani povukli u sferu
privatnosti, neki su praznici poprimili nova znaenja, a pridodan im je i niz
novih: Veina jugoslavenskih dravnih praznika doista je imala pretenziju da
tradicionalno obiljei vane historijske dogaaje, naroito one partizanskoga
rata i socijalistike revolucije.71 Tijekom pedesetih ustaljen je kalendar koji

67 I. zemaljska konferencija Savjeta Saveza pionira N R Hrvatske, BSPH 1,1 1 .

68 Paravina, Emil, Savez pionira na novom stupnju razvitka, V. godinja konferencija Saveza
drutava Naa djeca N R Hrvatske, BSPH 2 9 -3 0 , 1955., 70.
69 Paravina, Emil, Savez pionira i neposredni zadaci, V7. godinja konferencija Saveza drutava
Naa djeca N RH , BSPH 39, 1957., 47.
70 Program SKJ, 2 1 7 ,2 2 1 .
71 Rihtman-Augutin, Metamorfoza socijalistikih praznika, 22.

92
Igor Duda DJECA SOCIJALISTIKE DOMOVINE

su inili neradni praznini dani - Nova godina (1. i 2. sijenja), Praznik rada
(1. svibnja), Dan borca (4. srpnja), Dan Republike (29. i 30. studenog) te na
republikoj razini Dan ustanka naroda Hrvatske (27. srpnja) - ali i niz drugih
vanih datuma poput Dana ena (8. oujka), Dana mladosti (25. svibnja),
Dana Armije (22. prosinca) i Dana djeje radosti (31. prosinca). Njihove
proslave bile su djelotvoran nain usaivanja novih normi i vrijednosti
imale su izraenu spoznajnu funkciju jer praznik ini razumljivim drutvo i
drutvene odnose, slui organizaciji znanja o prolosti i sadanjosti i uveava
sposobnost zamiljanja budunosti.72 Praznici su stoga bili idealna prilika za
ostvarivanje zakljuaka i smjernica Saveza drutava Naa djeca u ijem je radu
trebalo stvarati odreene tradicije te nastojati da se programi ponavljaju
odreenog dana i mjeseca svake godine, te da to postane tradicija i nov
obiaj, koji se redovno oekuje.73
Praznici su se obiljeavali i u koli pri emu su u prigodnim programima,
priredbama i natjecanjima do izraaja dolazile kreativne sposobnosti
te tjelesna sprema uenika i nastavnika.74 Pritom su bolje prolazili oni
datumi koji nisu padali u vrijeme kolskih praznika dok je srpanjske dane
saveznog i republikog ustanka kolski kalendar zaobilazio. Meutim, kako
je u Hrvatskoj cilj bio da pionirska organizacija bude izvankolska, ona je
u svojim prirunicima predviala obiljeavanje svih praznika. Zanimljiv se
ritam pionirske godine moe pratiti iz tematike djejih pjesama predvienih
za dogaanja u pojedinim mjesecima.75 U sijenju i veljai, kada uope nema
vanih dravnih datuma, pozornost se obraala zimskim radostima i pjesmama
0 zimi, sanjkanju, grudanju, snjeku i si.. Zbog Dana ena, u predkolskim
1 kolskim ustanovama obino nazivanoga Majinim danom, oujak je bio
namijenjen sadrajima posveenim majkama. U travnju se pjevalo iskljuivo
prirodi, proljeu i izletima ime se obogaivao program manifestacije Pozdrav
proljeu, no zato je svibanj zbog Praznika rada i Dana mladosti bio iznimno
nabijen politikim manifestacijama i pjesmama o Prvom maju, radnicima, o
Titu, slobodi, o pionirskoj tafeti. Zatije je nastupalo sljedeega mjeseca kada
su tema bili ljeto, more, izleti, pohodi i logorovanja. Bila je to najava kolskih

72 Sklevicky, Lydia, Nova nova godina. O d mladog ljeta k politikom ritualu, Konji, ene,
ratovi, enska infoteka, Zagreb, 1996., 185-186.
73 III. godinjakonferencijadrutavaNaadjecaNRHrvatske, BSPH 18, 1953., 105; HDA,
1228, RK SSRNH, D O U G , 578, M laden Koritnik, Izvjetaj o radu Saveza drutava Naa djeca
izmeu VI. i VII. godinje konferencije, 1956-1957.
74 Vidi Koren, Politikapovijesti uJugoslaviji, 383-433, 449-471.
75 Tomerlin, Vladimir, prir., Zapjevajmo pioniri. Pionirske, partizanske i narodne pjesme,
BSPH 3 3,1956., 12.

93
SOCIJALIZAM NA KLUPI

praznika i pomalo nerazraenoga programa za ljetne mjesece koji je za srpanj


zbog dravnih praznika predviao tek koju borbenu i partizansku pjesmu,
a u kolovozu samo razne djeje pjesme. Glavni rujanski dogaaji bili su
poetak kolske godine i jeseni s prigodnim stihovima o koli, o poetku
jeseni, i plodovima i si., dok su zbog Djejega tjedna i Meunarodnoga
dana djeteta za listopad bile predviene djeje pjesme iz raznih krajeva
svijeta. Uz svibanj, zbog Dana Republike i primanja u Savez pionira mjesec
najvie zasien politikim znaenjem bio je studeni s predloenim temama o
Republici, slobodi, o pionirima, pionirskoj marami i izvoenjem partizanskih
borbenih i masovnih pjesama. Dvojak je bio sadraj za posljednji mjesec u
godini: pjevalo se Armiji, ali su u sreditu pozornosti ipak bili Djed Mraz i
Dan djeje radosti. Mali pjevai, lanovi zborova i tamburai glazbenim su
programom uvrivali svijest o svojem mjestu u zajednici: Uenje borbenih
i rodoljubivih pjesama utjee na jaanje patriotskih uvstava, pogotovo ako se
uzme u obzir, da e se takve popijevke pjevati i prigodom sveanih priredaba,
0 nacionalnim praznicima i historijskim spomendanima. Sve ovo daje svoj
doprinos razvijanju moralnih osobina djece, stvaranju lika kasnijeg svjesnog i
portvovnog lana narodne zajednice.76

Prigodni program nije inilo samo pjevanje jer su se po istom modelu i s


istom tematikom nizale recitacije, igrokazi, predstave i drugi sadraji: Mnoga
drutva svake godine organiziraju djeja korza i parade, djeje sajmove, djeje
maskerade, ajanke s vedrim sadrajem, razne priredbe, izlobe i slino.77
Pod okriljem S D N D bilo je tu sajmova i turnira, festivala i smotri pionira
zadrugara, mnotvo prilika za pokazivanje djejih, kulturno-umjetnikih,
tehnikih i sportskih dostignua. Prireivane su ak i ajanke, lutrije, zakuske
1 ples jer i oni imaju ar za djecu, stvaraju vedrinu i prijatno raspoloenje.78
Zabave je moglo biti i u mlijenim kuhinjama i restoranima. Pokladna
veljaa bila je vrijeme za pomalo sumnjiv krabuljni ples jer ponegdje je bilo
nerazumijevanja i za tu vrstu djejih sveanosti i pogrenih stanovita i sa
strane nekih politikih rukovodstava.79 Gdje god je to bilo mogue, takve
su se priredbe odravale u pionirskim domovima, posebnim zgradama
namijenjenima pionirskim aktivnostima, kojima je upravljalo Drutvo Naa
djeca. Godine 1955. u Hrvatskoj je bilo 15 pionirskih domova, meu kojima

76 poljar, Zlatko, prir., Rad pionirskih tamburakih zborova I, BSPH 19, 1953., 6.
77 HDA, 1228, RK SSRNH, D O U G , 578, Uloga i rad Saveza drutava Naa djeca, 1957.
78 HDA, 1228, RK SSRNH, D O U G , 578, M laden Koritnik, Izvjetaj o radu Saveza drutava
Naa djeca izmeu VI. i VII. godinje konferencije, 1956-1957.

94
Igor Duda DJECA SOCIJALISTIKE DOMOVINE

je najbolji bio onaj u Rijeci, ali aktivnosti su se diljem republike odvijale i


u 186 pionirskih soba.80 Sljedee je godine pohvalu dobio Pionirski dom
u Puli gdje su uspjeli organizirati razne sekcije te otvoriti djeju knjinicu
i itaonicu.81 U domovima i drugdje odravale su se radionice i teajevi za
omladince koji su kao pionirski rukovodioci radili s djecom u pionirskoj
organizaciji, ali domovi su bili i prostor za kazalita lutaka i mala pionirska
kazalita. Posebno je zapaeno bilo otvaranje cijeloga Pionirskoga grada u
Zagrebu 1950, u kojem su najbolji uenici iz cijele Hrvatske jedno polugodite
nastavu polazili u najboljim uvjetima i s uiteljima koji su primjenjivali
eksperimentalne metode pouavanja.82 Pionirski grad bio je cilj brojnih izleta
i posjeta, no bilo je i drugih izletita, a djeja odmaralita na jadranskoj obali
bila su odredite tijekom ljetnih mjeseci. Boravak u prirodi bio je razlog za
organiziranje pionirskih pohoda i logorovanja, brojna nova djeja igralita bila
su mjesto igre i sportskih susreta, a sve je to pridonosilo zdravom razvoju
djeteta: Zdravo i ovrslo dijete je, osim toga, vedro i poletno, orno za alu,
zabavu, smijeh, raspoloeno je i unosi optimizam u svoj ivot i rad.83

Izdanja Biblioteke Saveza pionira Hrvatske od 1951. bila su puna ovakvih


savjeta i izvor nadahnua za organizatore djejih aktivnosti, pionirske voditelje
i lanove savjeta Saveza pionira. Djeci su pak namijenjeni bili zabavni i pouni
asopisi, ponajvie Pionir i Radost, koji su objavljivali radove odraslih autora,
ali i djeje literarne i likovne uratke. Kada je rije o Biblioteci SPH, izvjea
su 1954. govorila o nakladi od 3.000 primjeraka po izdanju te zakljuivala da
nema kotara ni grada u naoj Republici, koji uope ne prima tu biblioteku.84
Do tada je S D N D NRH kao izdava ve objavio dvadesetak naslova, a do
zakljuenja serije 1961. njihov se broj popeo do pedeset i jedan, to je u
tadanjim uvjetima bio pravi izdavaki pothvat iji su vei dio kao urednici,
prireivai i autori iznijeli Mladen Koritnik, Emil Paravina i Zlatko poljar.
Pored deset svezaka koji su vrlo slubeno obraivali godinje konferencije
republikoga Savjeta Saveza pionira i S D N D , na drugoj je strani spektra bilo
ak 16 knjiga pod naslovom Vedri pionirski sastanci koje su donosile prijedloge

80 Koritnik, Mladen, Izvjetaj o radu, V. godinja konferencija Saveza drutava Naa djeca NR
Hrvatske, BSPH 29-30, 1955., 19.
81 HDA , 1228, RK SSRNH, D O U G , 578, M laden Koritnik, Izvjetaj o radu Saveza drutava
Naa djeca izmeu VI. i VII. godinje konferencije, 1956-1957.
82 Paravina, Pioniri zemlje nae, 60-61.
83 Paravina, Emil, N a pohod! Upute za organiziranje pionirskih pohoda!, BSPH 51, 1961., 15.
84 Koritnik, Mladen, Izvjetaj o radu, IV. godinja konferencija drutava Naa djeca u NR
Hrvatskoj, BSPH 23, 1954., 27.

95
SOCIJALIZAM NA KLUPI

za trenutke namijenjene igri i dokolici. Kulturno-umjetnike sadraje preko


tekstova, notnih zapisa, savjeta i naputaka obraivala su etiri sveska naslova
Rad pionirskih tamburakih zborova, tri sveska naslovljena R ad pionirskih
glumakih grupa: Igrokazi te jo etiri izdanja dramskog i glazbenog sadraja.
Tehnikom se bavio svezak R ad pionirskih grupa vazduhoplovaca, sportom
knjiga Pionirske fiskulturne igre, a tri su sveska obraivala izlete, logorovanja i
pohode. Povijesnu su perspektivu u biblioteku donijela etiri naslova posveena
pionirskoj organizaciji tijekom Drugoga svjetskog rata, u razdoblju do 1950.
te do 1957. godine. Naposljetku, ve 1951. objavljene su etiri knjige koje su
svojim uputama i ponuenim sadrajima na najizravniji nain stvarale nove
tradicije: Kako emo organizirati Pozdrav proljeu, Kako da pioniri proslave
Titov roendan, Proslava D ana Republike u pionirskoj organizaciji te D an djeje
radosti. Bila su to etiri kamena temeljca pionirske godine. Dan Republike
bio je dravni praznik bez premca i poetak pionirskoga razdoblja u svaijemu
djetinjstvu, a Tito je po svojem politikom znaaju i kultu bio dunosnik bez
premca - njemu su ba hrvatski pioniri od 1953. nosili Pionirsku tafetu i to
nastavili initi i nakon to se Titov roendan 1957. preobrazio u Dan mladosti.
Manifestacija Pozdrav proljeu vremenski se poklopila s iz javnosti iezlim
Uskrsom, a od 1949. Dan djeje radosti je s Djedom Mrazem i darovima
preuzimao ulogu Boia i pridonosio resemantizaciji Nove godine.85 Pioniri
su tako godinu zavravali s jednim ili dva dara - boinim i novogodinjim -
ve ovisno o ideolokoj usmjerenosti svojih najbliih.

Teret nove tradicije


Ba kao to su bile formativno desetljee za socijalistiko drutvo, pedesete
su bile jednako znaajne za oblikovanje socijalistikoga djetinjstva. Usprkos
dvojbama i prijeporima, pomanjkanju zanimanja, kampanjskom radu,
nestrunom osoblju, nedostatku prostora i nedovoljnom financiranju
Savez drutava Naa djeca je sa Savezom pionira N R Hrvatske uspio
razviti bogatu djelatnost iji su mnogi sadraji preivjeli pedesete i postali
dijelom novonastale tradicije. Osjetljiva kombinacija slabijega nacionalnog,
hrvatskog i jaega nadnacionalnog, jugoslavenskog domoljublja te sveprisutne
socijalistike ideologije, ali i namjera da svaka aktivnost ima svoju odgojnu i
zabavnu vrijednost, smjestila je pionirsku organizaciju na vrlo sklisko tlo, tim
vie to je na saveznoj razini sve bilo popraeno viegodinjim nesnalaenjem

85 O Danu djeje radosti vidi Sldevicky, Lydia, Nova nova godina. O d mladog ljeta k
politikom ritualu, Konji, ene, ratovi, enska infoteka, Zagreb, 1996., 175-188.

96
Igor Duda DJECA SOCIJALISTIKE DOMOVINE

glede opstanka i poloaja Saveza pionira. Uzmu li se u obzir osnovna naela


pionirske organizacije te promicani lik idealnoga pionira, uenika i djeteta,
primijetiti se moe niz opeljudskih vrijednosti o potenju, skromnosti,
marljivosti, vjernosti, i iskrenosti, no i onih koje takoer mogu biti na cijeni u
svakom drugom kontekstu, poput ljubavi prema domovini, njezinoj slobodi i
politikim vrijednostima, ali su u ovome sluaju podrazumijevale Jugoslaviju,
socijalizam i Tita. Stoga se upravo u ovoj konkretnoj situaciji valja zapitati o
teretu, nadzoru i kalupu, trima utezima koji su mogli imati svoju odgojnu
ulogu, ali su teko mogli biti uinjeni posebno zabavnima.
Ustrajnost na putu zacrtanom Narodnooslobodilakom borbom i oznaenom
krvlju poginulih za bolje sutra mogao je biti preteak teret na djejim
pleima. Djeca su pionirima postajala na dan koji im je, kako je ve reeno,
omoguio lijep ivot i sretnu budunost.86 Upravo onakav ivot kakav
su stariji narataji nekada mogli samo sanjati, a potom su stvorili uvjete u
kojima su svojem potomstvu omoguavali djetinjstvo kakvo sami nisu nikada
imali.87 Bio je to opi trend europskoga poratnog Zlatnog doba, nikakva
jugoslavenska posebnost. Meutim, pioniri su se u poratnoj Hrvatskoj
visokim dunosnicima zahvaljivali na svemu to je uinjeno za djecu: Mi smo
uvjereni da je sve to god radite za nae dobro i za nae sretnije djetinjstvo. Mi
Vam dajemo nau pionirsku rije da emo naim uenjem, radom i drugim
dokazati nau zahvalnost za Va predani rad.88 Nije vano jesu li to bile tue i
za posebnu priliku nauene rijei jer posrijedi je javna uloga pionira koju oni
ionako nisu sami stvarali. Od njih se oekivalo da izrastu u svestrano razvijene
ljude, sposobne da savladaju sve potekoe i da smjelo nastave zapoeto djelo
starijih - djelo izgradnje socijalizma.89 tovie, pionirska organizacija morala
je svakome pioniru omoguiti da spozna kome duguje za svoje sretno i vedro
djetinjstvo, za svoj svestrani i kulturni razvitak.90 Na tome je putu spoznaje
glavni zadatak svakoga pionira bio da dobro ui i da brine samo o uenju, a
to je motiv koji se neprestano ponavljao jo od Lenjina preko Tita pa do niza
niih dunosnika.91 Uenje i pouavanje moglo se programirati nastavnim
procesom, no izvankolske su aktivnosti zauzimale slobodno vrijeme pa ni

86 Paravina, Proslava Dana Republike, BSPH 6, 7.


87 Usp. Erdei, The Happy C hild, 160.
88 HDA, 1228, RK SSRNH, D O U G , 621, Scenografski zapisnik IV. godinje konferencije
drutava Naa djeca u N R Hrvatskoj, 8-10. travnja 1954.
89 Nola, Uloga pionirske organizacije, 57.
90 Isto, 72.
91 Paravina, Savez pionira Hrvatske, BSPH 43, 110. Usp. Milosavljevi, 258.

97
SOCIJALIZAM NA KLUPI

ono nije smjelo biti ostavljeno bez sadraja, kao ni u drugim slinim prilikama
do tada u kojima se nadzorom slobodnoga vremena odraslih i djece u nizu
zemalja nastojao postii odreeni odgojni ili idejni uinak. Na stranu dravni
praznici i tafete, pedesetih je godina Savez pionira doista osmislio niz pouno-
zabavnih programa i mnogi meu njima nisu odisali socijalizmom, osim to je
socijalistiki bio poriv koji ih je stvorio, poriv koji je irei ideju modernizacije
tisuama uenika, posebno onima u manjim mjestima i slabije obrazovanim
sredinama, omoguio bavljenje umjetnou, tehnikom i sportom, sadrajima
za koje tada izvan Saveza pionira i Drutva Naa djeca nisu postojali uvjeti.

Moda se nove aktivnosti Saveza pionira doista mogu iitati kao neizravniji,
nesluben i zavodljiv, ak i bezazlen, no jednako uinkovit pristup, mogue
ak i kao suptilan oblik represije.92 Mogue se zapitati i je li ostvarena
prvotna namjera o izbjegavanju ukalupljenosti i jednake podianosti ili su
neke nove frizure ipak bile propisane. Meutim, na umu pritom treba imati
konkretno vrijeme i prostor, hladnoratovski kontekst, razvijenost drutva i
unutarjugoslavensku sloenost. U takvim su okolnostima pioniri kroz zabavu
i uenje vraali nametnute im dugove - dug domovini i dug prethodnoj
generaciji - te se spremali postati socijalistikim graanima i nositeljima
budunosti. Sami po sebi taj politiki teret vjerojatno nisu osjeali, osim
kada bi im ga takvim prikazali stariji koji su im ga i nametnuli. ini se da
su uspjehu svojevrsne opasne zavodljivosti politikoga sustava svoj znaajan
doprinos dali ba Hrvati i Slovenci spaavajui Savez pionira Jugoslavije od
ukidanja i stvaranjem tradicije koja e potom postati opejugoslavenska.

Bibliografija

Izv o ri

Hrvatski dravni arhiv, fond 1228, Republika konferencija Socijalistikog saveza


radnog naroda Hrvatske (Drutvene organizacije i udruge graana)
Hrvatski dravni arhiv, fond 1231, Republika konferencija Saveza socijalistike
omladine Hrvatske

92 Erdei, The Happy C hild, 157, 169.


Igor Duda DJECA SOCIJALISTIKE DOMOVINE

Hrvatski dravni arhiv, fond 1220, Centralni komitet Saveza komunista Hrvatske
(Agitprop)
Biblioteka Saveza pionira Narodne Republike Hrvatske, 51 svezak, Savez drutava
Naa djeca Narodne Republike Hrvatske, Zagreb, 1951-1961.
Program Saveza komunistaJugoslavije. Prihvaen na Sedmom kongresu Saveza komunista
Jugoslavije (2226. travnja 1958. u Ljubljani), Stvarnost, Zagreb, 1965.

ilas, Milovan, Problemi kolstva u borbi za socijalizam u naoj zemlji (Referat na III
plenumu CK KPJ), Savremena kola, 8-10, (4) 1949., 7-32
Rezolucija Treeg plenuma CK KPJ o zadacima u kolstvu, Savremena kola, 8-10,
(4) 1949., 1-6.
Paravina, Emil, Pioniri zemlje nae, Republiki savjet Saveza pionira Glavnog odbora
Saveza drutava Naa djeca NR Hrvatske, Zagreb, 1962.

K n j i g e , z b o r n i c i i a s o p is i

Erdei, Ildiko, The Happy Child as an Icon of Socialist Transformation: Yugoslavias


Pioneer Organization, Ideologies and National Identities: The Case o f Twentieth-
Century Southeast Europe, ur. John Lampe i Mark Mazower, CEU Press, Budapest
- London, 2004., 154-179.
Erdei, Ildiko, Odrastanje u poznom socijalizmu - od pionira malenih do Vojske
potroaa, Devijacije i promaaji. Etnografija domaeg socijalizma, ur. Laa ale
Feldman i Ines Pria, Institut za etnologiju i folkloristiku, Zagreb, 2006., 205-
240.
Koren, Snjeana, Politika povijesti u Jugoslaviji (1945-1960). Komunistika partija
Jugoslavije, nastava povijesti, historiografija, Srednja Europa, Zagreb, 2012.

Maleevi, Miroslava, Prijem u pionirsku organizaciju, Etnoloke sveske, 5, 1984.,


73-82.
Milosavljevi, Olivera, Otac - genije - ljubimac. Kult vladara - najtrajniji obrazac
vaspitavanja dece, ene i deca, 4. Srbija u modernizacijskim procesima XIX i X X
veka, Biblioteka Helsinke sveske, br. 23, Helsinki odbor za ljudska prava u
Srbiji, Beograd, 2006., 188-291.
Mitterauer, Michael, A History of Childhood. Reasearch and Teaching in South
East Europe, Childhood in South East Europe. Historical Perspectives on Growing
Up in the 1 9 h and 2 0 h Century, ur. Slobodan Naumovi i Miroslav Jovanovi,
Udruenje za drutvenu istoriju, Institut fr Geschichte der Universitt Graz,
Abteilung Sdosteuropische Geschichte, Belgrade - Graz, 2001., 13-29.

99
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Rihtman-Augutin, Dunja, Metamorfoza socijalistikih praznika, Narodna umjetnost,


27, 1990., 21-32.
Sklevicky, Lydia, Nova nova godina. Od mladog ljeta k politikom ritualu, Konji,
ene, ratovi, enska infoteka, Zagreb, 1996., 175-188.

Spehnjak, Katarina, Javnost i propaganda. Narodna fronta u politici i kulturi Hrvatske


1 9 4 5 -1 9 5 2 ., Hrvatski institut za povijest, Dom i svijet, Zagreb, 2002.

Vueti, Radina, ABC Textbooks and Ideological Indoctrination of Children:


Socialism Tailor-made for Man or Child Tailor-made for Socialism, Childhood
in South East Europe. Historical Perspectives on Growing Up in the 1 9 h and 2 0 h
Century, ur. Slobodan Naumovi i Miroslav Jovanovi, Udruenje za drutvenu
istoriju, Institut fr Geschichte der Universitt Graz, Abteilung Sdosteuropische
Geschichte, Belgrade - Graz, 2001., 249-263.

Children of the Socialist Homeland.


Creation of the Pioneer Tradition in Croatia in the 1950s

Summary

The Pioneer Alliance o f Yugoslavia was one o f the mass socialist organisations
with its origins in World War II and the National Liberation Movement. It was
founded in 1942 in Biha, Bosnia and Herzegovina, at the Is*Congress o f the
United Alliance o f Anti-Fascist Youth o f Yugoslavia. Throughout the socialist
period all children aged from six/seven to thirteen/fourteen were members
o f the organisation through sections in elementary schools, and participated
in various cultural and leisure activities, as well as in the celebrations o f
state holidays and anniversaries. They were easily recognised thanks to their
pioneer caps and scarves and blue-white clothes, which were worn on official
occasions. The turning point in the development o f the Pioneer Alliance was
marked by a letter sent from the Central Committee o f the Communist Party
o f Yugoslavia in 1950, in the era o f de-sovietization and political reforms.
The letter listed the good sides o f the previous period, but stressed that the
Alliance provided insufficient play, amusement and everyday childrens joy,
and suffered from political harshness and military spirit. In Croatia the
changes resulted in the creation o f a network o f Pioneer Alliance Councils,
which were a part o f the Alliance o f Our Children Associations, and they

100
Igor Duda DJECA SOCIJALISTIKE DOMOVINE

had the goal o f gathering experts to work with children in inventing new
educational and entertainment activities. However, the Pioneer Alliance still
kept its role in developing patriotism and faith in socialism. The connection of
the Republic Day with the pioneer inception was a clear sign of the initiation
o f the youngest population in the socialist society. The position of the Pioneer
Alliance in the early phase o f the self-management socialism, the issue of its
survival, the ritual o f political initiation o f the new socialist men and women,
the activities o f the Alliance and the level o f ideologization o f childrens leisure
time are documented in the archival records of Croatian political and social
mass organisations, as well as in the publications of the Pioneer Alliance of
Croatia from the 1950s.

101
Andrea M atoevi
P olitika rada Pokreta za visoku produktivnost
Kada je u nedjelju 30. listopada 1949. u velikoj dvorani Radnikog doma u
Zagrebu odrano prvo savjetovanje boraca za viu (ili visoku) produktivnost
rada na kojem su govorili istaknuti radnici, udarnici prvog petogodinjeg
plana, zapoetog gotovo dvije i pol godine ranije - Anton Bii, Sonja
Erbenik, Franjo Sajbert, Barica ulac, Vlado Nazli i ostali, mnogi su
se meu njima, pored izvjetaja o radnim uspjesima, ustrom retorikom
osvrnuli i na ondanje politike dogaaje.' Dapae, njihova trudbenika
retorika zagovarala je neodjeljivost rada i politikih dogaaja koji su zadesili
Jugoslaviju - Rezolucija Informbiroa te udaljavanje SSSR-a i zemalja narodne
demokracije nakon 1948. godine podrazumijevali su oslanjanje na vlastite
proizvodne kapacitete.12 Bara ulac, tkalja-omladinka iz tvornice Kordun tako
je poveanjem produktivnosti svog rada odgovarala na klevete iz SSSR-a. Za
45% povisila je proizvodnju svojeg stroja. Mijenjanje unka od prosjeno est
sekundi smanjila je na 1,8 sekundi i time oborila rekord najbolje tkalje u
Sovjetskom Savezu, koja unak mijenja za 2,5 sekunde, dok traktorist Franjo
Sajbert, pored isticanja da je petogodinji plan ispunio za dvije godine, devet
mjeseci i sedamnaest dana, dodaje u politiki zaotrenijem tonu: Drugovi
i drugarice, svijestan sam za to radim i kako treba da odgovorim svim
klevetnicima nae socijalistike domovine, pa obeavam ovdije vama, kao
to sam u svom brzojavu obeao i drugu Titu, da u do konca 1951. izvriti
jo jedan Petogodinji plan.3 Iako niti Franjo Sajbert niti Barica ulac nisu
bili inicijatori Pokreta za viu produktivnost rada, ve taj primat ima rudar
Alija Sirotanovi, kopa iz srednjobosanskih ugljenokopa Breza, koji je 24.
srpnja 1949. za 50 tona premaio rekord tada ve proslavljenog sovjetskog
kopaa iz Donjecka Alekseja Stahanova od 102 tone iskopanog ugljena, znaaj

1 Savjetovanje boraca za viu produktivnost rada. Govorili su najbolji, Ilustrirani vjesnik


(Zagreb), 5. studeni 1949., 12-13.
2 Ani, Tomislav, Junakinje i junaci rada, Refleksije vremena 1945.-1955., Galerija Klovievi
dvori, Zagreb, 40-58.
3 Ilustrirani vjesnik, isto.

105
SOCIJALIZAM NA KLUPI

njihovih govora je viestruk.4 Pored ve istaknute injenice da su sukladno


onodobnoj politici svoj rad razumijevali politikom akcijom, pokazuju da
je pokret iniciran duboko pod zemljinom korom dobio i svoje nadzemne
inaice u velikom dijelu lake i teke industrije. Takoer, s druge strane drimo
vanom i samu injenicu da su industrijski manualni i ruralni radnici poput
traktorista5 drali govore o svojim iskustvima rada, a gdjekad su prikazani
i rame uz rame s inenjerima te su s njima elaborirali planove za daljnju
proizvodnju,6 a najistaknutije pojedince primio je i Josip BrozTito te s njima
u prisnom i ugodnom razgovoru proveo preko pet sati.7 Stoga moemo
zakljuiti da je samom sukusu udarnikog pokreta, a naknadno i Pokretu
za viu produktivnost rada, reakciji na teku politiku situaciju, svojstvena
de-hijerarhizacija klasine industrijske strukture bazirane na dihotomiji
inenjer-radnik. Osloboeni rad, kakvim se od 1949. naziva Pokret za visoku
produktivnost, od tog trenutka bit e u pojedinim republikama Jugoslavije

O poznatim udarnicima, odnosno borcima za viu produktivnost rada snimljen je i


dokum entarni film - Filmski pregled, kojim se prikazuje sijaset njihovih uspjeha u razliitim
proizvodnim granama - od rudarstva i metalurgije do drvne i tkalake industrije. Usp. Bauer,
Branko, Filmskipregledbroj 5. Borci za viuproduktivnost rada, Jadran film, Zagreb, 1950.
5 To je i jedna od znaajki sovjetskog ruralnog stahanovizma. No, dok su najistaknutiji
sovjetski industrijski i ruralni stahanovisti bili nagraivani te su iskusili drai socijalnog
rasta, retribucija domaih udarnika i junaka rada u odnosu na sovjetske kolege zaustavila
se prvenstveno na simbolikoj razini - potovanju, moralnoj superiornosti i odlikovanjima.
Prema Branku Horvatu, to ipak poveava njihov presti, njihov drutveni utjecaj i nerijetko,
iako neizravno, i njihovo m aterijalno blagostanje. Horvat, Branko, Politika ekonom ija
socijalizma, Globus, Zagreb, 1983., 437. / U neke od najistaknutijih primjera nagraivanja
sovjetskih trudbenika ulaze i ruralne radnice M arija Demenko, koja je, primjerice, 1937.
postala zastupnica u Vijeu naroda Vrhovnog sovjeta, M am lakat Nahangova, koja je prilikom
posjete Moskvi upoznala Nikolaja Ostrovskog, autora rom ana Kakosekalioelik, ali i Alekseja
Stahanova koji nakon postignutog uspjeha vie nije kopao ugljen ve je preao u upraviteljske
strukture, te Paa Angelina po kojoj je nazvana ulica u gradu Staljino (Donjeck) kao i brod koji
je plovio moskovskim kanalom. Nagraivanje radnica m oralo je biti druga strana emancipacije
ruralne ene. Oja, M att F., FromKrestianka to Udam itsa. Rural W om enandthe Vydvizhenie
Cam paign, 1933-1941, The Carl Beck Papers, Pittsburgh, 1996. Vie o nagraivanju sovjetskih
stahanovaca u Siegelbaum, Lewis. H , StakhanovismandthePoliticsofProductivityintheUSSR,
1935-1941, Cam bridge University Press, Cambridge, 1988., 210-247; Fitzpatrick, Sheila,
EverydayStalinism . Ordinary Life in Extraordinary Tim es: Soviet Russia in the 1930s, Oxford
University Press, 2000., 89-109.
6 Usp. Marku, Zoran, 100 dana uBrezi, Zvezda film, Beograd, 1949. Tekstovi su u tisku
nerijetko bili slino intonirani, primjerice: U borbi za plan. Veliki doprinos tehnike inteligencije
socijalistikoj izgradnji, Ilustrirani vjesnik(Zagreb), 10. studeni 1949., 6-7.
7 Razgovor Marala Tita s najboljim rudarim a Jugoslavije, Glasrada. Organ Glavnogodbora
SavezasindikatazaHrvatsku(Zagreb), 15. rujna 1949., 1.

106
Andrea Matoieri POKRET ZA VISOKU PRODUKTIVNOST

Savjetovanje boraca za viu produktivnost rada. Govorili su najbolji


Ilustrirani vjesnik 1949.

o n o to je s ta h a n o v iz a m b i o za u d a r n i t v o u S o v j e t s k o m S a v e z u , n je g o v a
n a d o g r a e n a i p o b o l j a n a v a r ija n ta k o ja je , g l e d a n o s t e h n i k e s tr a n e , o d
sa d a n u n o u k lj u iv a la o s m i l j a v a n j e s i s t e m a p r o iz v o d n j e o d o z d o , k a o i,
b a r e m u s l u b e n e s v r h e , k r a tk u a li i n t e n z i v n u m a s m e d ij a liz a c iju n a jz a s lu n ij ih
r a d n ik a . I a k o j e e k s p li c i t n a p o r u k a S ir o t a n o v i e v a u s p je h a b ila p r iv r e d n a te
n je g o v p r im j e r d a n a s s l ij e d e t i s u e r a d n ik a u r u d n ic im a i t v o r n ic a m a ir o m
z e m lj e ,8 o n a i m p l i c i t n a , p o li t i k a , d e - s t a lj in iz ir a j u a , u d o b a n a k o n 1948.
i R e z o l u c i j e I n f o r m b i r o a , n u n o je m o r a la d o i u p r v i p la n . O d a b r a n i m e d u
m n o g i m a , p r e t h o d n o c i t i r a n i d ij e l o v i g o v o r a F r a n je S a jb e r ta i B a r ic e S u la c
d o d a t n o g o v o r e u p r i l o g t a k v o m v i e z n a j u ra d a t i j e k o m p o li t i k i u z a v r e lo g
p e r io d a .

Radna takmienja
Ia k o s u p r o m j e n e z a p o e t e 1 9 4 8 . b il e d e k la r a t iv n o i p r a k t i n o u d a lja v a n je o d
S o v j e t s k o g S a v e z a , d o b a r d i o p r o c e s a k o ji s u u s lije d ili b ili s u p r e d s ta v lje n i
k a o p o v r a t a k i z v o r n o m e m a r k s i z m u i l e n j i n i z m u t o je u k lj u iv a lo k o n c e p t

8 P o r tr e t A lije S ir o t a n o v i a , Ilustrirani vjesnik ( Z a g r e b ) , 2 9 . lis to p a d 1 9 4 9 . n a s lo v n ic a .

107
SOCIJALIZAM NA KLUPI

odumiranja drave i uvoenje samoupravljanja.9 N o, prije no to e Narodna


skuptina FNRJ 27. lipnja 1950. donijeti Osnovni zakon o upravljanju
dravnim privrednim poduzeima i viim privrednim udruenjima od strane
radnih kolektiva10 pod parolom Tvornice radnicima!, vaan e se Lenjinov
teorijski koncept ne samo zadrati, ve i intenzivirati u periodu koji dijeli
inicijalni trenutak domaeg socijalizma izraen, naknadno i dodatno,
monumentaliziranim Titovim negativnim uzvikom Staljinu od prelaska na
samoupravljanje tvornicama. Lenjin je, kao i naknadno Staljin pod ijim se
patronatom rasplamsao stahanovizam,11bio izrazit zagovaratelj socijalistikih
takmienja koja su se u privrednom tkivu jugoslavenskih republika zadrale
ipak neto due no naklonost Staljinu i Sovjetima. Naime, socijalistika
takmienja morala su biti organizirana odozdo, kao izraz dominacije
prakse nad sramotnom, sakatom* intelektualnom nesposobnou provedbe
u ivot savjeta i uputstva.12 Prelazak s rijei na djela, pomicanje klatna s
intelektualca na manualca moralo je biti ostvareno tako da svaka tvornica,
svako selo, svaka potroaka zadruga, svaki komitet za snabdijevanje - istupi,
takmiei se jedna s drugom, kao praktian organizator evidencije i kontrole
nad radom i raspodjelom proizvoda.13 Svojevrsna dominacija manualnog
rada nautrb misaonog14 u jugoslavenskoj je udarnikoj praksi ublaena

9 Duda, Igor, Uhodavanje socijalizma. Hrvatska u desetljeu poslije 1945. godine. Refleksije
vremena 1945.-1955. Galerija Klovievi dvori, Zagreb, 2013., 10-40.
10 Holjevac Turkovi, Ana, Drutveno-gospodarske reforme 1950-1952. i njihov odraz na
upravu Narodne Republike Hrvatske, Arhivski vjesnik, 46, 2004., 132.
11 Usp. Staljin, Josif, Govor naprvomsvesaveznomsavetovanju stahanovaca - 17. novembra
1935. godine, Kultura, Biblioteka Marksizma-Lenjinizma, Beograd-Zagreb, 1946.
12 Lenjin, Vladimir Ilji i Josif Visarionovi Staljin, O socijalistikomtakmienju, Kultura,
Biblioteka M arksizma-Lenjinizma, Beograd-Zagreb, 1946.
13 Isto.
14 Na tragu takvog stava naglaavanja radne prakse, a inferiorizacije ne toliko intelekta i
misaonog procesa koliko grupe koja esto na njega dri iskljuivi m onopol, bio je i dio kazivanja
jednog od rudara-udarnika s kojim smo razgovarali: I vajka kada smo delali va minjere
i kad sam betonirao doli, morali smo m ontirat struju morali smo m ontirat sve i to je bila
odgovornost velika, su bili inenjeri unutra - ali nula! a m u rabi da je fini fakultet ako ni radi,
ako nema praksu. O n zna lajat teoriju, ali treba znat tamo stavit A, B i C! (Intervju C. B.). O
irem poimanju prakse i iskustva vezanim uz proizvodni milje naspram obrazovnih institucija
razumijevanih nosiocima pasivnosti i neinjenja vie u Willis, Paul, LearningtoLabor. How
W orkingClassKidsGet W orkingC lassJobs, Colum bia University Press, New York, 1981. te neto
recentnija publikacija Dolby, Nadine i dr., LearningtoLabor inNewTim es, RoutledgeFalmer,
London & New York, 2004.

108
Andrea Matolevi POKRET ZA VISOKU PRODUKTIVNOST

stavljanjem akcenta na racionalizatore i novatore, napose nakon 1948.15


Analiza tekstova onodobnih tvornikih publikacija upuuje na zakljuak da je
polje jugoslavenske, posljedino i republike privrede, bilo veliko natjecalite.
Hidrogradnja - list graditelja hidrocentrala na Neretvi i Rami izvjetavao je 1.
svibnja 1950. da se u njihovom poduzeu takmii 166 brigada16 te da radnici
Elektrosonde, gdje su zaposleni trudbenici iz svih jugoslavenskih republika,
postiu zaista pohvalne rezultate poput druga Kazimira Tramiaka koji
dnevni plan buenja u gabru (vrsta granita) od 1,70 m na brigadu, izvrava za
296%, Mile Stojkovskog za 285%, Antuna Levaia 224%. Tu valja naglasiti
da je ovakvo veliko premaivanje dnevne norme bilo mogue samo zato to
konstantno postoji brigadni sistem rada [...] koje se meusobno takmie.17
Glas rudara organ podrunice sindikata rudara bazena Kreka izvjetavao je
1949. godine o novembarskom takmienju u kojem je veliki broj brigada
premaivao svoje dnevne zadatke [...]. Takmienje se jo vie rasplamsalo kada
je u rudnik doao proslavljeni banoviki rudar Abdurahman Babaji.18 No,
pored konstantnih uspjeha rudara Rae i Labina, pilane u Klani koja svoj plan
premauje 25,29 posto, tvornice konzervirane ribe Kvarnero koja je prebacila
plan za 20 posto zahvaljujui radnim takmienjima, Glas Istre je ve nekoliko
godina unatrag izvjetavao i o

[...] poduzeima gdje se uspjesi nisu nikako pokazali. Osim tvornice


konzervirane ribe u Iki i Rai, nijedno nae poduzee nije organiziralo radne
takmiarske grupe za medjusobno takmienje, niti je organiziralo preuzimanje
individualnih obaveza. Naa sindikalna rukovodstva nisu pravilno shvatila

15 Iako je kategorija novatora i racionalizatora prisutna i ranije, pravni akt Zakonopronalascim a


i tehnikimusavrsenjim akojim je definiran i ureen njihov status stupio je na snagu 15. prosinca
1948. Novatorstvo je bilo tehniko unaprjeenje to je znailo novu primjenu poznatih
metoda i pronalazaka u tehnolokom procesu kao racionalnije rjeenje nekog problema dok je
racionalizacija znaila usavravanje ili poboljanje procesa proizvodnje racionalnijim koritenjem
strojeva, materijala, radne snage ili pak poboljanje organizacije i upravljanja gospodarstvom
bez uvoenja veih novosti u same tehnike konstrukcije ili tehnologiju proizvodnje. Slubeni
list, br. 108, 15. prosinca 1948., prema Ani, Tomislav, Radnitvoi propaganda: Socijalistiko
takm ienje u Hrvatskoj 1945. - 1952., Doktorska disertacija obranjena na Filozofskom
fakultetu Sveuilita u Zagrebu, 2010., 144-145-
16 U naem poduzeu takmii se 166 brigada, Hidrogradnja. Listgraditelja hidrocentrala na
Neretvi i Rami (Jablanica), 1. maja 1950..1.
17 Takmienje radnika Elektrosonda, Hidrogradnja, 29. novembra 1950.
18 U novembarskom takmienju veliki broj brigada premaivao je svoje dnevne zadatke, Glas
rudara- organpodrunicesindikatarudarabazenaKreka(Kreka), 12. decembra 1949., 1.

109
SOCIJALIZAM NA KLUPI

organizaciju takmienja, nisu dovoljno utjecala, da se proizvodni plan


poduzea razradi po pojedinim odjeljenjima poduzea [...].19

Upravo je Glas Istre bio posebno otar u osvrtu na nedostatke radnih


takmienja, meu kojima se istiu osnovni nedostatci naih poduzea, nikakva
ili nedovoljna evidencija o napretku takmienja, odnosno o izvravanju plana
takmienja. Potrebno je osim toga, isticali su, voditi grafikone, koji bi morali
biti izvjeeni na vidljivom mjestu u poduzeu i dnevno unositi u njih uinke
rada, kao to je to pravilno postavila tvornica Torpedo u Rijeci. Jedan je od
problema bilo i postavljanje radnih normi, koje su, dodue bile postavljane
u svim poduzeima, ali ne uvijek pravilno. Na primjer u tvornici cementa u
Koromanu premauje se norma za prosjeno 60 posto. Jasno je da ta norma
ne izgleda pravilna - izgleda niska, pa ju je trebalo preispitati i odrediti novu
normu.20 Takoer, u nekoliko poduzea u Rijeci nagraeni su rukovodioci
poduzea i sindikalni funkcionari, dok se o radnicima nije vodilo rauna.

Nai udarnici i novatori moraju biti pravilno i dobro nagradjeni, oni


to svojim radom posebno zasluuju, a osim toga priznanje za njihov rad,
kako moralno, tako i materijalno dat e podstreka i ostalim radnicima i
namjetenicima u njihovom radu. Iako se u naoj tampi pie o takmienju i
postignutim uspjesima, ipak se mora naglasiti, da je to oskudno. [...] Osim
toga, o najboljim radnicima treba da piu zidne novine naih poduzea, da se
odaje zasluno priznanje udarnicima i novatorima, da se o njima govori na
radnikim skupovima i konferencijama, da se ostalim radnicima objanjava
njihov nain rada i tako prenaaju iskustva.21

Iz ovakvih izvjetaja zamjetna je jedna od dominantnih karakteristika


socijalistikog takmienja - vizualizacija rada i uinaka, odnosno oigledna
agitacija22 ne samo kroz reportae i dokumentarne filmove ve i kroz jezik
grafikona te isticanje imena najboljih na ploama asti i govoru o njima kao
i njihovim tehnikama postizanja rezultata. Iako izvjetaji i reportae o radnim
takmienjima odravanim i nakon 1950. godine u poduzeima i postrojenjima
ukazuju na opstojnost takmiarskog poticanja proizvodnje i nakon formalnog
uvoenja radnikog samoupravljanja, u tom se periodu poinju oblikovati

19 Uspjesi i nedostaci takmienja Za Tita - za novu Jugoslaviju, GlasIstre. Glasiloslavensko-


talijanskeantifaistikeunijezaIstru(Rijeka), 7. veljae 1947., 2.
20 Isto.
21 Isto.
22 Voroncov, S., Oiglednaagitacija ufabrikimodjeljenjima, Sindikalna biblioteka, Beograd,
1947.

110
Andrea Matoitvie POKRET ZA VISOKU PRODUKTIVNOST

dva miljenja: staro miljenje, s nastojanjem zadravanja postojeeg stanja, i


novo miljenje, s prijedlogom ukidanja takmienja, koje - s obzirom na nove
uvjete - postaje nepotrebno, prije svega zato to e zakon ponude i potranje
dovesti do takmienja poduzea na tritu, pri emu treba razviti i posve nove
oblike raspodjele dohotka, stimulativne za svakog radnika pa tako i za sve
kolektive.23 Autor na temelju arhivske grade pie da je 1950. godine na
teritoriju rijeke oblasti bilo, prema evidenciji sindikalnih vijea, vie od tisuu
radnika koji su obaranjem normi stekli pravo na zvanje udarnika, no niti
jedan od njih nije bio proglaen udarnikom. Slino je vrijedilo i za sve ostale
dijelove Hrvatske.2425Sportski se, takmiarski, princip u proizvodnji postupno
umirovio uvoenjem Zakona o predaji tvornica na upravljanje radnicima,
odnosno popularnije upamenog kao Zakon o radnikom samoupravljanju.
Ipak, socijalistiko radno takmienje u privredi bilo je utkano u simbolike
temelje domaeg socijalizma ishodinim uspjehom Alije Sirotanovia u
prebacivanju norme koju je etrnaest godina ranije postavio Aleksej Stahanov,
iji se uzor do 1948. apologijski slijedio, a nakon Rezolucije Informbiroa
postao je suparnik iji se radni uspjesi moraju nadii.

24. srpnja 1949.

Politiko-privredni dogaaj Sirotanovievog uspjeha na filmskoj je traci


zabiljeio odnosno u suradnji s glavnim akterima naknadno rekonstruirao
Zoran Marku u dokumentarnu 100 dana u Brezi. Bio je to uradak snimljen
u domeni, po tvrdnji Danijela J. Gouldinga, umjetnikog izriaja narodnog
realizma".15 Centralni je dio Markueva filma opis Sirotanovieva radnog
uspjeha, slikom, ali i rijeju naratora koji nas vodi kroz privredni dogaaj,
odnosno trenutak velike pobjede u izgradnji jugoslavenskog socijalizma:

U 10 asova i 15 minuta na radilitu broj 56, 127. vagonet bio je napunjen.


Za 3 asa i 50 minuta Alija Sirotanovi pribliio se radnom uinku
Stahanova koji je postignut u osmoasovnoj smeni. Trenutak docnije
upravnik separacije obavestio je radilita, direkciju i partijsku organizaciju
da su separacija i bunker zagueni ugljenom, da proizvodnja mora da stane
[...] Separacija se pomou 200 komunista i van partijaca Breze rasteretila

23 Ani, Tomislav, Radnitvo i propaganda, n. dj., 51.


24 Isto.
25 Goulding, Daniel ]., Jugoslavensko filmsko iskustvo, 1945.-2001. - osloboeni film , V.B.Z.,
Zagreb, 2004, 3.

111
SOCIJALIZAM NA KLUPI

jer nisu ostali ravnoduni prema naporima svojih drugova u oknu. [...]
U 11 asova zatvorene su nove mine; u 11 asova i 30 minuta dostignut
je Stahanovljev rekord od 102 tone ostvaren 17 godina posle Oktobarske
revolucije. Trenutak docnije - premalen. Alija Sirotanovipremaio je rekord
Stahanova za 40 tona. Brezanski rudar postao je inicijator Pokreta za visoku
produktivnost rada. (Marku 1949, kurziv A. M.)

Iako je Sirotanovi premaio rekord Stahanova za 50, a ne 40 tona, odnosno


iskopao 152 naspram 102 tone ugljena (253 kolica ili 15 eljeznikih vagona
istog uglja, kako se istie na internetskim stranicama Rudnika mrkog uglja
Breza26) u proizvodnu utrku sa sovjetskim herojem rada uao je takmiei
se istovremeno s brigadom rudara iz slovenskog Trbovlja, sugerira se u filmu
100 dana u Brezi. Dakle, takmiei se sa slovenskim radnicima, ili reeno
sportskim rjenikom - brigadnim sparing partnerima, njegov je cilj bio
premaivanje rekorda Stahanova, u emu je i uspio.

No, ikonografske i retorike su poveznice meu dvojicom egzemplarnih


junaka rada mnogostruke - Sirotanovievi su herojski podvizi, bas kao i
etrnaest godina ranije Stahanovljevi, definirani prelaskom na vii stepen
socijalistikog takmienja.27 Poput Stahanova, Sirotanovi je doekan
ovacijama ispred ugljenokopa te mu je, ba kao i sovjetskom suparniku,
uruen buket cvijea dok mu se na crnom licu razvlaio irok osmijeh.28 Nakon
postavljanja rekorda tisak je pisao o njegovom rasplamsavanju pokreta,29 to je
jedna od metafora kojom se definiralo i brzo irenje stahanovizma. Takoer,
vano je i neposredno masmedijsko kooptiranje njihovih likova i uspjeha, pa
e o Stahanovu biti snimljena dva filma: The Stakhanov Movement. Stakhanov

26 http://www.rmubreza.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=l4&Itemid=28
27 Marku 1949.
28 Spominjemo osmijeh jer e ga naknadno, ponovo u filmu, ali sedamdesetih godina, zami
jeniti neka vrst razoarane grimase. Ako su radniki osmijeh i srea, napose medijski, oznaili
poetni entuzijazam s kojim su stahanovaci i borci pokreta za visoku produktivnost rada kretali
u radne podvige za izgradnju sretnije budunosti, onda su, analiza medija pokazuje, udarnika
nesrea, razoaranje i melankolija dom inantne koordinate te budunosti kakvoj su stremili, u
kojoj za njih nema mjesta. Vie o temi udarnikog razoaranja u Matoevi, Andrea, This is
a matter of numbers, not o f heart. Re-signing shock labor in 1970s film, Narodnaum jetnost,
1(50) 2013., 12-39.
29 Kopai Alija Sirotanovi, Nikola kobi i M ujo Bajri premaili su prve uspjehe ruskog
kopaa Alekseja Stahanova, Glas rada. OrganJedinstvenih sindikata radnika i nam jetenika
JugoslavijezaHrvatsku(Zagreb), 11. kolovoza 1949., 2.

112
Andrei,I Mil, POKRET ZA VISOKU PRODUKTIVNOST

at his record-breaking fe a t t e Aleksei Stakhanov. A t honte w ith Stakhanov,'" d o k


e A lija S i r o t a n o v i b it i p r o t a g o n i s t o m , g o r e s p o m e n u t o g d o k u m e n t a r n o g
film a 100 dana u Brezi i j e je s c e n e sa s n im a n j a Ilustrirani vjesnik p r e n io u
is t o im e n o j f o t o r e p o r t a i n a c ij e lo j s t r a n i c i .

Alija Sirotanovi - inicijator pokreta za visoku produktivnost rada


Ilustrirani vjesnik 1949.*

,0 O b a s u f ilm a d o s tu p n a n a : h ttp ://w w w .s o v ie th is t o r y .o r g /in d e x .p h p ? p a g e = s u b je c t & s h o \v = v i


d e o & S u b j e c tI D = 1 9 3 6 s t a k h a n o v & Y e a r = I 9 3 6 & n a v i= b y Y e a r (re d a te lj i p r o d u k c ijs k a k u a n isu
n a v e d e n i).

S c e n a i z n o v o g d o k u m e n t a r n o g f i l m a " 1 0 0 d a n a u B r e z i : p r o s l a v l j e n i r u d a r N i k o l a k o b i
u r u d n ik u , Ilustrirani vjesnik ( Z a g r e b ) , 1 4 . s ij e a n j 1 9 5 0 .

113
SOCIJALIZAM KLUPI

Vano je naglasiti da je Sirotanoviev radni heroizam, koliko god bio slavljen


kao vaan u izgradnji domaeg socijalizma, bio per se siuan privredni korak i
imao je prvenstveno simboliki znaaj.32 S jedne strane, oznaavao je pobjedu
nad sovjetskim radnim heroizmom, dok je s druge djelovao kao uzor
domaem trudbenitvu. N o, pobjeda nad Stahanovom zapravo kree od anno
zero jer rekord koji je Sirotanovi iskopao premauje onaj Stahanovljev iz 1935,
kao da u meuvremenu nije proteklo etrnaest godina unutar kojih su njegov
rekord vie puta premaivali i njegovi sovjetski kolege. Upravo iz tog rakursa
valja interpretirati relativno sitnu vijest objavljenu na naslovnici Glasa rada 8.
rujna 1949. u kojoj se vrlo taksativno navodi hodogram postignutih uspjeha
rudara Jugoslavije te njihovih sovjetskih suparnika. Pregled naih rekorda u
kopanju uglja zapoinje 24. jula Alijom Sirotanoviem (Breza) s iskopanih
152 tone, a nastavlja se 29. jula - Nikola kobi (Breza) - 166 tona; 17.
august Ibrahim Trako (Kakanj) - 270 tona te zavrava 31. augusta Anton
Bii (drugi rekord) 520 tona te 4. septembra Anton Zagoriek (Trbovlje)
862 tone.33 Kako bi se istaknuo uspjeh naih trudbenika, ispod njihovih
imena izlistan je tempo kojim su postizani rekordi sovjetskih rudara, a
zapoinje Aleksejem Stahanovom kojeg slijedi Miron Diukanov - 115 tona,
Koncedalov - 125 tona, Aleksej Stahanov (drugi i trei rekord) 175 odnosno
227 tona; Aleksandar Tjurenkov - 669 tona; Ivan Skerbinskov 720 tona te
zavrava imenima Nikolaj Masalov 801 tona te Nikolaj Drnjev 860 tona
(1948. godine).34

32 I Demokratska Republika Njemaka imala je svoga Stahanova - bio je to aktivist Adolf


Hannecke, koji je koncem etrdesetih, nakon paljivih priprem a, u jednoj smjeni iskopao
24,4 kubna m etra ugljena, premaivi tim e standardnu norm u za 387% . Usp. (http://
germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_image.cfm?image_id=1027). Razlika izmeu Sirotanovia
i Hanneckea, kojima je obojici uporina toka bio Aleksej Stahanov, nalazi se u naknadnoj
interpretaciji postignutoga - kod prvog pro, kod potonjeg contra onoga to Stahanov oznaava.
U tom se smislu o radnom heroizmu moe govoriti prvenstveno kao o simbolikom, a tek
naknadno kao o privrednom radu.
33 Vijest o najboljima, pored povie spom enutih, prenosit e i uspjehe ostvarene tijekom
kolovoza kada su gotovo iz dana u dan rueni podzem ni rekordi iskapanja - 17. augusta Risto
M ijatovi (Kakanj) 354,2 tone; 18. augusta emal Ramovi (Kakanj) 442 tone; 19. augusta
Ethem kori (Kakanj) 396 tona; 21. augusta Duan Timotijevi (Senjski rudnik) 274 tona;
22. augusta A ntun Bii (Raa) 513 tona; 28. augusta Alojz Petek (Trbovlje) 517,9 tona.
Uspjesi naih rudara. U borbi za veu proizvodnost rada brigada Antuna Zagoreka iskopala
862 tone uglja, Glas rada. Organ Glavnog odbora Saveza sindikata za Hrvatsku (Zagreb), 8.
rujna 1949., 1.
34 Isto.

114
Andrea Matoievi POKRET ZA VISOKU PRODUKTIVNOST

Upravo jer se radi prvenstveno o simbolikoj gesti koja svoje uporite


ima u negaciji koju implicira akt imitacije35 pobjedi izvojevanoj prema
njihovim pravilima, a koja prvenstveno slui podizanju morala i
samopotovanja nautrb sovjetskih kolega, tamonjih, sada ve i negdanjih
podzemnih trudbenika, nju je potrebno prikazati im vie ukorijenjenom u
praksi kako bi dijalektika proizvodnje superiornosti izmeu nas i njih izala
na vidjelo. Stoga, poradi specifine politike situacije raskola unutar kojeg, ali
i za koji, borci pokreta za viu produktivnost rada djeluju, moemo ih, u veoj
mjeri od samih stahanovista, svrstati prvenstveno u domenu sudionitva u
simbolikoj drami.36 To je smisao usporedbe radnih rekorda, natjecanja u
kojem nai trudbenici odnose pobjedu u svakoj usporeenoj toki, a meu
kojima su neki na kronolokoj putanji odvojeni dekadu i pol, te gdjekad i
potpomognuti razliitim posljednjim krikovima tehnologije, presudnim
elementom opredmeenja stahanovizma, kao i, u mnogo manjoj mjeri,
njegovog jugoslavenskog m utatis m utandis ekvivalenta - Pokreta za visoku
produktivnost rada. Ipak, za prezentaciju oglednih radnika to drimo izrazito
vanim: Stahanov je uvijek fotografiran i sniman s tehnoloki naprednim
otkopnim ekiem, dok portret Sirotanovia na naslovnoj stranici Ilustriranog
vjesnika?7 prikazuje s krampom, oruem prolosti, naslonjenim na rame.
S krampom prebaenim preko ramena u foto-reportai Rudari - ponos
radnike klase Jugoslavije Ilustriranog vjesnika u rujnu 1949. prikazani su
i proslavljeni rudar Zenice Ibrahim Trako te njegov kolega iz Zasavskih
rudnika Alojz Petek.38 Tek vie od tri mjeseca kasnije, 14. sijenja 1950, jo
jedan proslavljeni rudar, ovoga puta Nikola kobi, na posljednjoj stranici
tjednika - fotografiji iz filma 1 0 0 dana u Brezi , snimljen je s otkopnim
ekiem na radilitu. Takva prezentacija uporite ima u poratnom nedostatku
mehanizacije, to decidirano udaljavanje od Sovjetskog Saveza nije pospjeilo.
Stoga se o takvom manjku, s jedne strane, zapravo moe govoriti kao preitku
neposredno poratnih proizvodnih rjeenja koja bismo u najmanju ruku mogli
okarakterizirati dovitljivima, dok, s druge, ini dio razlikovne artikulacije u
odnosu na njihov sovjetski udarniko-stahanovistiki pandan.

35 iek, Slavoj, Thesublimeobjectofideology, Verso, London - New York, 1989., 157.


36 Clark, Katerina, M oscow , theFourthRom e. Stalinism, CosmopolitanismandtheEvolutionof
Soviet Culture, 1931-1941, Harvard Univerity Press, Cambridge - London, 2011., 288. Time,
dakako, ne podrazumijevamo da je udaljavanje od Staljina bilo iskljuivo simboliko, ve da je
meu ostalim imalo i svoj simboliki aspekt ega su borci za veu produktivnost rada, a rudari
kao njegovi inicijatori, posebno znaajan dio.
37 Portret Alije Sirotanovia, Ilustrirani vjesnik(Zagreb), 29. listopad 1949., naslovnica.
38 Rudari - ponos radnike klase Jugoslavije, Ilustrirani vjesnik(Zagreb), 10. rujna 1949.

115
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Dovitljiva oglednost

0 znaajnom doprinosu tehnike inteligencije socijalistikoj izgradnji39


gdjekad se, interpretirajui izvjetaje radnih uspjeha, moe prije govoriti kao
o, reeno levi-straussovski, domaoj majstoriji nego tehniki minuciozno
elaboriranim zahvatima, koji vie nalikuju vjetini brikoliranja, gdje radniku za
razliku od inenjera za izvrenje zadataka nisu neophodne [...] odgovarajue
alatke nabavljene u skladu s njegovim projektom: svijet njegovih instrumenata
je zatvoren, a pravilo njegove igre je da se uvijek mora snai sa prirunim
sredstvima, to jest uz pomo u svakom trenutku ograniene skupine alatki
1 materijala.40 Sljedei primjeri iz nekoliko proizvodnih segmenata takoer
zorno pokazuju koliko se gdjekad radilo prvenstveno o nekoj vrsti, naknadno
standardizirane (ponekad i retribuirane), primjerne domae majstorije:

U gumari poduzea Bata, u Borovu, zaposlen je kao majstor drug Milan


Stavel. Prije kratkog vremena drug Stavel je prolazio u tvornici kraj velikih
gomila otpadaka gume, koje su baene kao neupotrebljive. Kao stari
gumarski radnik, drug Stavel, se je zamislio na koji bi se nain ti otpaci
mogli ipak upotrijebiti da korisno poslue. Poslije dugog razmiljanja
pronaao je mogunost prerade tih otpadaka u gumene djonove i ta zamisao
je odmah ostvarena. Sada se iz ovog materijala izrauje dnevno etiri stotine
pari gumenih polu-djonova sposobnih da poslue i te kako dobro ove zime
mnogima, kojima su cipele poderane. Ovakovih poludjonova izraditi e
se 50.000 pari. Za svijest i samoinicijativnost ravnateljstvo tvornice Bata
podijelilo je za ovu ideju drugu Stavel Milanu pohvalu i nagradu od 2000
dinara.41

Na slian nain dovitljiv u proizvodnji bio je i Jakov Roje, elektriar u


Jadranskom brodogradilitu u Splitu, iji je uspjeh bio posebno istaknut:

On je u brodogradilite donio odredjenu koliinu trans-formatorskog lima


od izgorjelog i kroz rat poruenog transformatora. Ovim limom izgradio je
nove aparate za elektrovarenje. Treba naglasiti da je za izradu ovih aparata
trebalo bakrene ice obavijene pamukom do koje se nije moglo doi. Taj
problem rijeen je tako da je iz poruenih elektromotora, kao i iz dinama
koji su vadjeni s morskog dna, skidana stara bakrena ica raznih prosjeka, pa

39 U borbi za plan. Veliki doprinos tehnike inteligencije socijalistikoj izgradnji, Ilustrirani


vjesnik (Zagreb), 10. studeni 1949.
40 Levi-Strauss, Claude, Divlja misao, Nolit, Beograd, 1978., 57-58.
41 Savez radnika i namjetenika koarsko-preraivakc industrije Jugoslavije, Glas rada
(Zagreb), 28. rujan 1945-, 5.

116
Ajr,a Mato'srvic POKRET ZA VISOKU PRODUKTIVNOST

se proraunavala u paraleli do odgovarajueg presjeka. Takvu icu izoliralo se


pamunom ili svilenom vrpcom, jer druge nije bilo

SAVEZ RADNIKA I NAMJETENIKA KOARSKO-


PRERAIVAKE INDUSTRIJE JUGOSLAVIJE
VISOKA SVIJEST R A DNIK A j je o d m a h o s tv a re n a .
t g u m a ri p o d u z e a B a ta , u B o ro v u , I S a d a s e iz o v o g m a te r ija la iz ra d ju ji
z a p o s le n J e k a o m a j s t o r d r u g M i l a n S t a ; d n e v n o e t i r i s t o t i n e p a r i g u m e n i h p o lu
v c i, k o j i s v o j i m r a d o m , z a l a g a n j e m i p o - d jo n o v a s p o s o b n ih d a p o slu e i te k a k i
tr tv o v n o J u u v r e n j u d u n o s ti, m o e d a d o b r o o v e z im e m n o g im a , k o jim a su c i
p o s lu i z a p r i m j e r . p e l e p o d e r a n e . O v a k o v i h p o l u d j o n o v a iz
P rlja k r a tk o g v r e m e n a d r u g S ta v e l je l r a d i t i e s e 5 0 .0 0 0 p a r i .
p ro la z io u tv o r n ic i k r a j v e li k i h g o m ila j O v a j p r i m j e r s v i j e s t i i s a m o in i c ij a ti v e
otpadaka g u m e , k o j e s u b a e n e k a o n e - v r i j e d n o j e i s t a k n u t i . U n j e g a t r e b a d a se
u p o tr e b ljiv e . K a o s t a r i g u m a r s k i r a d n ik , u g le d a ju i o s ta li, te d a tim e d o p rin e s u p o
d ru g S ta v e l, s e j e z a m is lio n a k o j i b i s e d i z a n j u p r i v r e d e i u k l a n j a n j u n e s t a ic e u
m o g li i p a k u p o t r i j e b i t i d a z e m lji.
5 ^ n ^ S. 1Uf P 0 8 l i j e d u 8 r a z m i l j a - R a v n a t e l j s t v o t v o r n i c e B a t a p o d i je l il o
a g w o n a J a o J . m o g u n o s t p r e r a d e tih j e z a o v u id e ju d r u g u S ta v e l M ila n u p o
o tp a d a k a u g u m e n e d jo n o v e i t a z a m is a o h v a lu i n a g r a d u o d 20 0 0 d in a r a . M a rt.

Prerada otpadaka u gumene donove


Glas rada 1 9 4 5 .

P o s lje d n ji u n iz u v e l i k ih u s p j e h a k o p a n ja u g lj e n a , o n a j b a n o v i k o g ru d a ra
A b d u r a h m a n a B a b a j i a i 1 0 1 0 i s k o p a n ih t o n a u je d n o j s m j e n i, n e n a la z i
se n a p o v i e c i t i r a n o m p o p i s u n a j b o lj ih , n o o p is je is to g a u Glasu rudara.
Organu podrunice sindikata rudara bazena Kreka o d 1 8 . lis t o p a d a 1 9 4 9 . u
p o g le d u u d a r n i k e b r i k o l a t u r e r a d a z n a a j a n i t o iz n e k o li k o r a z lo g a . Z a
r a z lik u o d p o t o n j i h p r im j e r a iz 1 9 4 5 . i 1 9 4 6 . g o d in e , o v a j p o k a z u j e n a k n a d n u
o p s t o j n o s t i n u n o s t r a d n e d o v it lj i v o s t i z a i m id u d a r n ik a J u g o s la v ije , k o ji
ta k o e r v a lja in t e r p r e t ir a t i u k o m p a r a c iji s p r ik a z o m s o v je ts k ih s ta h a n o v is ta
k a o lj u d i k o j i v l a s t i t e r a d n e r e z u lt a t e p o s t i u is k lj u iv o z a h v a lju ju i b o lj e m
k o r i t e n j u t e h n i k e . U p r a v o j e n a t o m tr a g u in t o n ir a n iz v je ta j o n a jv e e m
u s p j e h u b o r a c a z a v e u p r o d u k t i v n o s t ra d a . K a d a je A b d u r a h m a n o v a b r ig a d a
o d e s n a e s t l a n o v a z a p o e l a rad :

Prva je detonacija od etrdeset mina oborila preko pedeset tona uglja.


M eutim od eksplozije popustila je prim itivna skela koju je napravio sam42

42 N a i u d a r n ic i, Ilustrirani vjesnik ( Z a g r e b ) , 2 8 . tr a v a n j 1 9 4 6 . , 2 9 . P r i m j e r r a d n e d o v i t l j i v o s t i
o k o j o j s e i z v j e t a v a l o b i o j e i 1 9 . g o d i n j i S l o v e n a c F r a n c L a g n e r k o j i j e o t r i o n o e v e n a fre z
m a in u . T a d a je o t r io je d a n n o z a d v a sa ta . e s t o je p u ta F ra n z m is lio k a k o d a u b r z a rad
o k o o t r e n j a n o e v a i k o n a n o j e d o a o n a id e j u d a k o n s t r u i r a m e h a n i z a m na runi p o g o n .
Z a o tre n je j e d n o g noa d o v o ljn o m u je 15 m i n u t a . T a k o j e d o s k o r a n j i p a r t iz a n s v o j i m
s t v a r a l a k im r u k a m a p r e b a c i o n o r m u z a 7 0 0 % , O m l a d i n a c u b r z a o o t r e n j e n o e v a . Glas Istre
(R ije k a ), 2 8 . v e lja e 1 9 4 6 ., 2 .

117
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Abdurahman [...]. Kad je u trinaest asova polazila kompozicija puna uglja,


otkaio se posljednji vagon od pedeset tona [...]. Oko podizanja vagona i
polaganja ina brigadisti su izgubili dva i po sata. Iskopana i utovarena koliina
uglja od 1010 tona svakako je veliki uspjeh, utoliko to su brigadisti kopali
i vadili ugalj iskljuivo lopatama i pijucima, odnosno bez ikakve mehanizacije.
M eutim , uspjeh bi bio znatno vei da su bile temeljito izvrene sve tehnike
pripreme. Naime brigada nije ovu koliinu uglja iskopala u jednoj smjeni od
osam asova i to zbog estih kvarova na postrojenjima za transport. Zbog toga je
brigada ostala na radilitu od sedam ujutru do dvadeset i tri asa uveer [... ].4}

Ovakve izvjetaje u onodobnom kontekstu moemo interpretirati dvojako -


demonstracijom radnih i kreativnih kapaciteta unato tehnikom manjku kojeg
nerijetko uzrokuje neprijatelj,4344 kao i oglednom, primjernom, dovitljivou
koja jugoslavenske junake rada ujedno smjeta u domenu brikolera, majstora
koji rad organiziraju prvenstveno prirunim sredstvima pri emu, napose
nakon Rezolucije Informbiroa, do izraaja mora doi njihov inovatorski i
racionalizatorski kakrakter. N o, time njihov imid i sam biva brikoliran jer
dojam koji ostavljaju jest dojam polivalentnosti i radne modularnosti, gdje
za razliku od sovjetskih udarnika manualni rad na koji su prisiljeni, osim to
dodatno pospjeuje antagonizam naspram neprijatelja kao snaan poriv za rad,
ini od njih homo fabere u irokom smislu te rijei - radnike koji, kada je nuno,
poznaju i odlino barataju mainama i strojevima, ali i koji bez veih problema
mogu regredirati i prilagoditi se zastarjelom, manualnijem, nainu
obavljanja posla. Politinost njihova rada, okazionalno vjeto koritenje tehnike,

43 Velika pobjeda Banovikog rudara Abdurahm ana Babajia - 1010 tona uglja u jednoj
smjeni, Glas rudara (Kreka), 18. oktobra 1949., 1, kurziv A.M.
44 Tako e Babajiev uspjeh biti pokazatelj velikih mogunosti rada po novom nainu,
novoj metodi, po kojoj rudari u Titovim rudnicim a rade gotovo mjesec dana, a koja im
je omoguila da svoje zadatke ostvaruju i bez predviene mehanizacije, koju nije isporuila
SR . Glas rudara (Kreka), 18. oktobra 1949., 1. Prilikom putanja u pogon nove visoke
pei u Metalurgijskom kom binatu kod Siska novinari izvjetavaju o tekom i kompliciranom
zadatku izgradnje visoke pei. Krupan nedostatak priprem e materijala, strunih radnika i
radne snage uope - to su bile karakteristike u prvoj fazi izgradnje ovog objekta. S velikim
ogorenjem sjeaju se graditelji onih dana kad su uzalud ekali da stigne ugovoreni materijal
iz ehoslovake i Madarske. ehoslovaka nam je po ugovoru trebala isporuiti amotnu
opeku a Madarska fabriku halu. Samo, oni nisu pretpostavili, da emo pe izgraditi vlastitim
snagama. Rad nije ukoen. Graditelji se nisu dali zbuniti niti na trenutak. Nova visoka pe
eljezare Sisak, Ilustrirani vjesnik (Zagreb), 26. studeni 1949., 10. Ovakvih je primjera nakon
1948. napretek, a proteu se i na film jer, kako nas glas naratora u filmu 100 dana u Brezi
informira: Neispravni transporteri iz ehoslovake isporueni su i ugljenokopu u Brezi
prilikom postavljanja Sirotanovieva rekorda. Marku 1949.

118
Andrea Matoitvi POKRET ZA VISOKU PRODUKTIVNOST

ali i manualan rad ili sposobnost da svojim miiima zamijene nedostatak


mehanizacije45 inili su domae udarnike, borce za veu produktivnost rada,
drugaijima od njihovog ideolokog i praktinog ishodita - stahanovizma,
ali i podobnima za nadilaenje i zaborav koji su vrlo brzo uslijedili.

Zakljuak
Inicijalni uspjesi Barice ulac, Franje Sajberta, ali napose Alije Sirotanovia,
kojim e on sam, unato injenici da ga je postigao tijekom socijalistikog
takmienja, brigadnog rada za zajedniki probitak, kako glasi jedna od
njegovih definicija, dugorono osvojiti istaknuto mjesto u masmedijskoj
produkciji te posljedino kolektivnom imaginariju i memoriji, govore u
prilog individualizaciji i konkretizaciji uspjeha vrlo apstraktnih kategorija
radnog naroda i radnih uspjeha. No, same rekorde postizane tijekom
zahuktalog kolovoza 1949. moemo okarakterizirati svojevrsnim, iskljuivo
iz proizvodnog rakursa govorei, placebo uinkom. Iako pojedinano djeluju
velebnim industrijskim podvizima, njihova je funkcija, pored politiko-
simbolike, prvenstveno oglednost koju radne zajednice imaju usvojiti,
imitirati, te po mogunosti i poboljati. Takoer, valja nanovo naglasiti
specifinost ucjepljivanja sportskog, natjecateljskog, principa u onodobno srce
industrije. Od samog poetka govor o udarnitvu i takmienjima, proizvodnim
partikularitetima socijalizma, odraavao je i, pored rizika od loe ili aljkave
primjene, i rizik od zapadanja u kapitalistiku paradigmu konkurentnosti.
Sovjetsko iskustvo razlikovanja meu srodnim terminima konkurentsiia i
sorevnovanie, gdje je prva, pie Alfred Evans, tradicionalno razumijevana
loom (zlobnom) kompeticijom karakteristinom za kapitalizam [...] dok
je potonja smatrana prigodnom za socijalizam, a oznaavala je prijateljsku
kompeticiju ili takmienje,46 pronalo je svoj pandan u rijeima sekretara CK
KPH te predsjednika vlade Narodne Republike Hrvatske Vladimira Bakaria
prilikom obraanja udarnicima na zemaljskom kongresu:

Nae takmienje nema za cilj unititi slabijeg, nego boljim, korisnijim, efikasnijim
radom bre i jae pridonijeti zajednikom probitku i interesu domovine. Jasno
je da se ovako m n o g o bre m o g u razvijati p ro d u k tiv n e snage nae zem lje i da

45 Razgovor Marala Tita s najboljim rudarima Jugoslavije, Glasrada. Organ Glavnogodbora


SavezasindikatazaHrvatsku(Zagreb), 15. rujna 1949., 1.
46 Evans, Alfred B., SovietMarxism-Leninism. TheDeclineofanIdeology, Greenwood Publishing
Group, Westport, 1993., 186.

119
SOCIJALIZAM NA KLUPI

se ovako moe u dosada kod nas nevienim uslovima razvijati i sposobnosti


i linost naeg narodnog ovjeka.47

Ipak, takvo e se udarniko takmienje, i to je jedna od glavnih znaajki


mnogostrukih korisnosti elemenata Pokreta za viu produktivnost rada,
uhvatiti u kotac, ne toliko s brigom oko unitavanja slabijeg, ve u borbu
s jaim na onodobnoj internacionalnoj fronti rada.

Bibliografija

K n j i g e , z b o r n i c i i a s o p is i

Ani, Tomislav, Radnitvo i propaganda: "Socijalistiko takmienje " u Hrvatskoj 1945.


- 1952. Doktorska disertacija obranjena na Filozofskom fakultetu Sveuilita u
Zagrebu, Zagreb, 2010.
Ani, Tomislav, Junakinje i junaci rada, Refleksije vremena 1945.-1955. Galerija
Klovievi dvori, Zagreb, 2013., 40-58.
Bakari, Vladimir, Govor na zemaljskom kongresu udarnika , Mala politika biblioteka
Naprijed, Zagreb, 1946.
Clark, Katerina, Moscow, the Fourth Rome. Stalinism, Cosmopolitanism and the
Evolution o f Soviet Culture, 1931-1941, Harvard Univerity Press, Cambridge -
London, 2011.
Dolby, Nadine i dr., Learning to Labor in New Times, RoutledgeFalmer, London &
New York, 2004.
Duda, Igor, Uhodavanje socijalizma. Hrvatska u desetljeu poslije 1945. godine.
Refleksije vremena 1945 -1955. Galerija Klovievi dvori, Zagreb, 2013., 10-40.

Evans, Alfred B., Soviet Marxism-Leninism. The Decline o f an Ideology, Greenwood


Publishing Group, Westport, 1993.
Fitzpatrick, Sheila, Everyday Stalinism. Ordinary Life in Extraordinary Times: Soviet
Russia in the 1930s, Oxford University Press, 2000.

47 Bakari, Vladimir, Govor na zemaljskom kongresu udarnika, Mala politika biblioteka


Naprijed, Zagreb, 1946., 30. Kurziv A.M.

120
Andrea Matoitvi POKRET ZA VISOKU PRODUKTIVNOST

G oulding, D aniel J., Jugoslavensko filmsko iskustvo, 1945--200I. - osloboeni film,


V.B.Z., Z agreb, 2004.

Holjevac Turkovi, A na, D rucveno-gospodarske reform e 1950-1952. i njihov odraz


na upravu N a ro d n e R epublike H rvatske, Arhivski vjesnik, 4 6 , 20 0 4 ., 131-146.

H orvat, B ranko, Politika ekonomija socijalizma, G lobus, Z agreb, 1983.

Levi-Strauss, C la u d e, Divlja misao, N o lit, B eograd, 1978.

M atoevi, A ndrea, This is a m a tte r o f num bers, n o t o f h ea rt. R e-signing shock


labor in 1970s film , Narodna umjetnost, 1,(50) 20 1 3 ., 12-39.

Oja, M a tt F., From Krestianka to Udarnitsa. Rural Women and the Vydvizhenie
Campaign, 1933-1941, T he C arl Beck Papers, P ittsburgh, 1996.

Siegelbaum , Lewis. H , Stakhanovism and the Politics o f Productivity in the USSR,


1935-1941, C am b rid g e U niversity press, C am bridge, 1988.

Staljin, Josif, Govor na prvom svesaveznom savetovanju stahanovaca - 17. novembra


1935- godine, K ultura, B iblioteka M arksizm a-L enjinizm a, B eograd-Zagreb,
1946.

Voroncov, S., Oigledna agitacija u fabrikim odjeljenjima, S indikalna biblioteka,


B eograd, 1947.

iek, Slavoj, The sublime object o f ideology, Verso, L ondon - N ew York, 1989.

W illis, Paul, Learning to Labor. How Working Class Kids Get Working Class Jobs,
C o lu m b ia U niversity Press, N e w York, 1981.

P r il o z i i z n o v in a

Savez rad n ik a i n am jeten ik a koarsko-preraivake industrije Jugoslavije, Glas rada.


Organ Glavnog odbora Saveza sindikata za Hrvatsku (Zagreb), 28. rujan 1945.

O m lad in ac ubrzao o trenje noeva, Glas Istre. Glasilo slavensko-talijanske antifaistike


unije za Istru (R ijeka), 2 8 . veljae 1946.

Uspjesi i nedostaci tak m ie n ja Z a T ita - za novu Jugoslaviju, Glas Istre. Glasilo


slavensko-talijanske antifaistike unije za Istru (R ijeka), 7. veljae 1947.

Kopai Alija Sirotanovi, N ik o la kobi i M ujo Bajri prem aili su prve uspjehe ruskog
kopaa Alekseja S tahanova, Glas rada. Organ Jedinstvenih sindikata radnika i
namjetenika Jugoslavije za Hrvatsku (Z agreb), 11. kolovoza 1949.

Uspjesi naih ru d ara. U b o rb i za veu proizvodnost rada brigada A n tu n a Zagoreka


iskopala 8 6 2 to n e uglja, Glas rada. Organ Glavnog odbora Saveza sindikata za
Hrvatsku (Z agreb), 8. ru jn a 1949., 1.

121
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Rudari - ponos radnike klase Jugoslavije, Ilustrirani vjesnik (Zagreb), 10. rujna 1949.
Razgovor Marala Tita s najboljim rudarima Jugoslavije, Glas rada. Organ Glavnog
odbora Saveza sindikata za Hrvatsku (Zagreb), 15. rujna 1949., 1.

Velika pobjeda Banovikog rudara Abdurahmana Babajia - 1010 tona uglja u jednoj
smjeni, Glas rudara (Kreka), 18. oktobra 1949.
Portret Alije Sirotanovia, Ilustrirani vjesnik (Zagreb), 29. listopad 1949.
Savjetovanje boraca za viu produktivnost rada. Govorili su najbolji, Ilustrirani vjesnik
(Zagreb), 5. studeni 1949., 12-13.
U borbi za plan. Veliki doprinos tehnike inteligencije socijalistikoj izgradnji,
Ilustrirani vjesnik (Zagreb), 10. studeni 1949., 6-7.

Nova visoka pe eljezare Sisak, Ilustrirani vjesnik (Zagreb), 26. studeni 1949.
U novembarskom takmienju veliki broj brigada premaivao je svoje dnevne zadatke,
Glas rudara organ podrunice sindikata rudara bazena Kreka (Kreka), 12.
decembra 1949.
U naem poduzeu takmii se 166 brigada, Hidrogradnja. List graditelja hidrocentrala
na Neretvi i Rami (Jablanica), 1. maja 1950., 1.

Takmienje radnika Elektrosonda, Hidrogradnja. List graditelja hidrocentrala na


Neretvi i Rami (Jablanica), 29. novembra 1950.

F il m o v i

Bauer, Branko, Filmski pregled broj 5. Borci za viu produktivnost rada , Jadran film,
Zagreb, 1950.
Marku, Zoran, 100 dana u Brezi, Zvezda film, Beograd, 1949.
Aleksei Stakhanov, 1936., redatelj i produkcijska kua nisu navedeni http://www.
soviethistory.org/index.php?page=subject&show=video&SubjectID=1936stakha
nov&Year=1936&navi=byYear, 10. kolovoza 2013.
'rhe Stakhanov Movement, 1938., redatelj i produkcijska kua nisu navedeni http://
www.soviethistory.org/index.php?page=subject&show=video&SubjectID= 1936s
takhanov&Year=1936&navi=byYear, 10. kolovoza 2013.
K a z iv a

C.B., Razgovor voden 5. oujka 2008.

122
Andrea Matoevie POKRET ZA VISOKU PRODUKTIVNOST

P r il o z i s I n t e r n e t a

h ttp ://w w w .rm u b re z a .b a /in d e x .p h p ? o p tio n = c o m _ c o n te n t& v ie w = a rtic le & id = 1 4 &


Item id= 28, 15. kolovoza 2 013.

http://germ anhistorydocs.ghi-dc.org/sub_im age.cfm ?im age_id= 1027, 20. rujna 2013.

High Labour Productivity Movements Politics of Work

Summary
Starting from 1948-1949 the Yugoslav post-war version o f shock-work
named High Labour Productivity Movement in various federal republics
represented what Stakhanovism stood for in Soviet Union - an improved
version o f simple udarnichevstvo. Technically, its particularities and
novelties were designing and organising a system of work from below,
but its part and parcel was also a short and intensive representation o f the
most prominent workers in mass media. Miner Alija Sirotanovi was the
High Labour Productivity Movements initiator, but it, according to media
reports and political speeches, very quickly spread to all branches o f hard and
light industry. This fact can be interpreted as a direct effect o f the difficult
political and economical situation that the federation found itself in, i.e. the
Resolution o f the Information Bureau Concerning the Communist Party of
Yugoslavia from 28'h June 1948, or the Tito-Stalin split, which also meant
that Yugoslavia in that moment had to rely on its own productive forces.
This is exactly why the movement should be interpreted as politically and
symbolically significant, its importance derived, on the one hand, from the
fact that it meant the victory over Soviet work heroism, while, on the other, it
simultaneously functioned as a role model for the Yugoslav/ Republic labour.
Although the lack o f machinery was an insurmountable problem, in this very
post-war moment it represented a source for ingenious work solutions due to
which some o f the shock- and high labour productivity workers can be seen as
bricoleurs, but it also represented a starting point for the differentiation from
the Soviet Stakhanovist counterpart.

123
N eb o ja J o v a n o vi
S eksolo gija, m uka hom oseksualnost i film
u socijalistikoj Jugoslaviji
Na svojoj hrvatskoj turneji u sijenju 2013. konzervativna amerika
publicistkinja Judith Reisman uspostavila je vezu meu dvama objektima
svog zazora: komunistike ideologije i liberalne seksologije. Naime, to to
njezini kritiari u Hrvatskoj u Alfredu Kinseyju ne vide luaka i pedofila a
u homoseksualcima drutveno zlo, za nju je nepobitan dokaz da su graani
Hrvatske i danas indoktrinirani komunistikim dogmatizmom.1 tovie, dalo
bi se tvrditi da je uspostavljanje veze izmeu Kinseyja i Agitpropa, takorei,
kljuni razlog zato je Reisman uope posjetila Hrvatsku. Ne zaboravimo da
se ona odazvala pozivu aktivista i politikih predstavnika moralne veine, u
okviru njihove kampanje protiv uvoenja seksualnog odgoja u osnovne kole.
Kao inozemna strunjakinja, Reisman je trebala podrati njihovu glavnu tezu,
prema kojoj je novopredloeni seksualni odgoj, iza koga stoje (nominalni)
socijaldemokrati, samo nastavak socijalistike seksualne politike koja je za
etiri-i-kusur desetljea Srboslavije ugroavala opstanak i tradiciju hrvatske
nacije.
Samo na prvi pogled paradoksalno, Reisman i njezini domaini u ovoj su
stvari itekako u pravu, makar iz potpuno krivih razloga i, ini se, neznanja.
Naime, liberalni stavovi o seksualnosti nedvojbeno su bili dio jugoslavenske
socijalistike modernosti, a sprega liberalne seksologije i jugosocijalizma
svojom vrstinom i bogatstvom nadmauje konzervativne ideoloke fantazije.
Upravo zato ona vapi za pojaanim znanstvenim interesom koji bi proizveo
svojevrsnu historiju seksualnosti u jugoslavenskom socijalizmu. Prema glavnoj
premisi ovog teksta, kraljevski put za to istraivanje prua nam seksologija.
Kao kljuni diskurs socijalistike kulturne revolucije, koja je Jugoslaviju
trebala uvesti u rodnu i seksualnu modernost, seksologija nudi jedinstven uvid

1 Kada je tu optubu adresirala na studente zagrebakog Fakulteta politikih znanosti,


dekan Nenad Zakoek ju je podsjetio da su oni roeni nakon pada socijalizma: Priate o
komunistikoj indoktrinaciji, a jedini tko je ovu djecu mogao indoktrinirati jest Katolika
Crkva. Citat prema: Verbalni sukob Judith Reisman sa studentima, ukljuio se i dekan, htrp://
dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/judith-reisman-se-verbalno-sukobila-sa-zagrebackirn-studentima-
ispred-faksa-dva-policajca272488.htm l.

127
SOCIJALIZAM NA KLUPI

u jugosocijalistiki seksualni dispozitiv s njegovim brojnim antagonizmima


i protuslovljima.2 Ovdje u je ocrtati tek s nekoliko najosnovnijih poteza,
dok u neto detaljnije osjeniti samo jedan njezin specifian dio: narative
o homoseksualnosti i njezinom statusu u socijalistikom drutvu, jer, kako
emo vidjeti, oni imaju posebnu vrijednost u postsocijalistikim opisima i
vrednovanjima jugoslavenske prolosti.

Ovom se tezom kritiki suprostavljam totalitarnoj paradigmi, kao skupu


iskaza i ideja koji socijalistiku Jugoslaviju svode na totalitarnu vjetaku
tvorevinu iji je koruptni reim tlaio cijele narode, koji i danas pate od kobnih
posljedica tavorenja na slijepom kolosijeku socijalistike pseudo-modernosti.
Preciznije, pravi objekt kritike je liberalna verzija totalitarnog modela. Naime,
dok konzervativci uvezuju liberalnu seksologiju i socijalizam na osnovu
njihove zajednike nemoralnosti (ruenje starih obiteljskih vrijednosti
itd.), liberalna verzija totalitarne paradigme tvrdi da je socijalizam nespojiv
s bilo kakvim liberalnim konceptima: sve to liberalna seksologija pokuava
osloboditi, komunistiki totalitarizam navodno sputava i zabranjuje.

Kako istraivati historiju seksualnosti u socijalizmu


Kako me, kao filmologa, posebno zanimaju efekti totalitarnog modela u post-
jugoslavenskim vienjima jugoslavenske kinematografije,3 i ovdje u poi
od teksta jednog filmskog kritiara koji ocrnjuje njezinu prolost. Naime,
da bi dokazao represivnost jugoslavenskog socijalizma, autor je ilustrira
repezentacijama seksualnosti u jugoslavenskom filmu. Pri tome se posebno
fokusira na reprezentacije homoseksualnosti:
poto je istospolni seksualni in zvanino dekriminalizovan tek poetkom
devedesetih, seksualne manjine su u srpskom/jugoslovenskom filmu bile
svedene tek na neupadljiv detalj, na karikaturalni doprinos ivopisnosti
filmske prie.

Sveoptu zavereniku tiinu o tom pitanju poremetila bi tek poneka, mahom


diskriminatorska epizoda, koja bi apatom nagovestila da tamo negde vrljaju

2 Pojam dispozitiva Foucault uvodi u Historiji seksualnosti, a za dodatno pojanjenje pomaka


od episteme do dispozitiva, vidi Igra Miela Fukoa, u: Foucault, Michel (kao Miel Fuko),
Mo/Znanje: Odabrani spisi i razgovori, 1972-1977, M editerran, Novi Sad, 2012., posebice
174-178.
3 Vidi, na primjer: Jovanovi, Neboja, Kinematografija bunkera: O crnim knjigama jugo-
filma, Horror Pomo Ennui: Kulturne prakse postsocijalizma, ur. Ines Pria i Tea koki, Institut
za etnologiju i folldoristiku, Zagreb, 2011., 299-310.

128
NfbojlaJovanovic SEKSOLOQIJA, MUKA HOMOSEKSUALNOST I FILM

drugaije sp o d o b e, u p itn e i nak a rad n e seksualne orijentacije. [...] Tu i


tam o bi se kroz neki film provukla kakva naznaka o postojanju seksualno
drugaijih [ ...] , ali film ski au to ri su, pratei m u s tru drave po d ijom apom
su stvarali, istrajn o odbijali d a seksualne m an jin e uine vidljivom stavkom
u srpskom film u. Stvari nita bolje nisu stajale ni u okvirim a SFRJ ili na
nivou istonoevropskog regiona [ ...] . [To] baca o g ro m n u senku na sada
ve uvreeno m iljenje, [...] po kojem je po k o jn a velika Jugoslavija bila
socijalistiki raj na zem lji, nepresuni izvor naprednjatva i nekako bezbedno
ugnedena na sam oj ivici gvozdene zavese, ali ipak s bolje, one ispravne
strane.^

Svodei reprezentacije homoseksualnosti u jugoslavenskom filmu na neosporivi


dokaz o represivnosti titoistikog reima, autor ne samo da kod drugih kritizira
svoju vlastitu, manjinsku optiku, nego pravi i znaajne previde i greke.
Prvo, paragraf 186. jugoslavenskog Krivinog zakona iz 1951. godine nije
kriminalizirao homoseksualnost kao takvu, nego seks izmeu mukaraca kao
protuprirodni blud; osim toga, maksimalna kazna od dvije godine zatvora
predviena tim paragrafom, 1959. godine smanjena je na jednu godinu, a
1977. paragraf je stavljen izvan snage u Sloveniji, Hrvatskoj, Crnoj Gori i
Vojvodini. Konano, ali nikako najmanje bitno, queer likovi u jugoslavenskom
filmu nisu tek galerija spodoba i karikatura. Kako upozorava Richard Dyer,
iako filmske reprezentacije homoseksualnosti moemo generalizirati kao
neumornu paradu uvreda, u pristupu koji istiu samo njihove najgore
aspekte svejedno ima neto smrtonosno [...]: on nam govori premalo i otud
nije mnogo politiki uinkovit.45 Takva analiza previa sloenost razliitih
reprezentacija, antagonizme koji proimaju njihovu produkciju i recepciju,
odnosno previa sukob tumaenja pojedinih reprezentacija kao politiki
konflikt.
Ono to omoguuje i ini oiglednima citirane proizvoljnosti i neistine jeste
hladnoratovska dihotomija izmeu superiornog Zapada i zaostalog Istoka.
Na njoj autor temelji i tvrdnju kojom problem malog broja celuloidnih
homoseksualaca proiruje na ope odsustvo erotike u jugoslavenskom filmu:

B itn o je n a p o m e n u ti d a je u isto vrem e u Evropi, kao odjek am erike


seksualne revolucije, dolo d o m ini-poplave izrazito s lo b o d o u m n ih film ova

4 Jankovi, Zoran, Nikad pokoran: Marble Ass elimira ilnika, Novi kadrovi: Skrajnute
vrednosti srpskog filma, ur. Dejan Ognjanovi i Ivan Velisavljevi, Clio, Beograd, 2008., 187
188.
5 Dyer, Richard, The M atter o f Images: Essays on Representation, London & New York,
Routledge, 1995-, 1-

129
SOCIJALIZAM NA KLUPI

s veom a grafikim p rizo rim a g o lo tin je i sam o g seksualnog in a - i m ad a se


s d an a n je take gledita srp sk a /ju g o slo v en sk a k in em ato g ra fija to g v rem ena
d o im a kao olienje orga n iz o v an o sti i p ro fesio n alizm a, ip ak je ilu zo rn o
oekivati iole bre reagovanje n a s p o ljn e fo rm a tiv n e u ticaje .6

Osim to, izgleda, ne zna da je erotika bila prepoznatljiva odlika jugoslavenske


kinematografije,7 autor kao da ne uvia da homofobija nije bila nikakva
specifinost socijalistikih drava. Ona je postojala s obje strane eljezne
zavjese, a obilje historijskih dokaza pokazuje da homoseksualne osobe na
Zapadu nisu nuno imale bolji drutveni poloaj i tretman na velikom platnu od
onih na istonoj strani Zavjese. Dovoljno je podsjetiti na intenzivne kampanje
protiv homoseksualaca obaju spolova u Sjedinjenim Amerikim Dravama
1950-ih i 1960-ih: medijska hukanja, masovne policijske racije, zatvaranja
i suenja homoseksualcima koji su bili dovoeni u vezu s komunizmom.8
Robert J. Corber uvjerljivo je argumentirao kako je taj .hladnoratovski
homofobni diskurs nacionalne sigurnosti utjecao na Hollywood, gdje je
snimljen niz filmova koji su homoseksualnost predstavljali kao prijetnju za
ameriki nain ivota.9 Dakle, prema Corberu, prisustvo homoseksualnih
likova u holivudskim filmovima nikako ne znai to da su homoseksualci u
Americi bili drutveno prihvaeni. Upravo suprotno, veina tih reprezentacija
bila je integralni dio amerike hladnoratovske homofobije. Otud, ma kako
to skandalozno izgledalo sa stajalita totalitarnog modela, lake je ilustrirati
spregu kinematografije i vladajue ideologije u stvaranju homofobne klime u
SAD, nego u Jugoslaviji.10

6 Jankovi, Nikad pokoran, 188-189.


7 Opisujui Jugoslaviju kao udnovato razapetu izmeu Istoka i Zapada te otud prisiljenu
da u pogledu kulturnih opredeljenja hoda po ici, John Russell Taylor istaknuo je 1975.
godine da je zemlja m eu elnicima seksualne revolucije, to se kinematografije tie, jer su
potpuna nagost i vrlo eksplicitne seksualne scene bile redovan sadraj jugoslovenskog filma [...]
znatno pre Zapada. Taylor, John Russell (kao Tejlor, Don Rasel), Duan Makavejev, Duan
Makavejev: 3 0 0 uda, ur. Vladim ir Blaevski, Studentski kulturni centar, Beograd, 1988., 9 1 -
92.
8 Vidi: Johnson, David K., The Lavender Scare: The Cold War Persecution o f Gays and Lesbians
in the Federal Government, University o f Chicago Press, Chicago, 2004.
9 Vidi: Corber, Robert J I n the Name o f N ational Security: Hitchcock, Homophobia, and the
Political Construction o f Gender in Postwar America, D uke University Press, D urham & London,
1993.; Corber, Robert J., Cold War Femme: Lesbianism, National Identity and Hollywood
Cinema, Duke University Press, D urham & London, 2011.
10 Da vidljivost homoseksualnih likova u nekoj kinematografiji nije sama po sebi pokazatelj
stupnja homofobije, pokazuje i vea vidljivost homoseksualnih likova u postjugoslavenskom
filmu, koja ipak ne znai i opadanje homofobije. O tom e vidi: Simi, Mirna, uvarica granice:

130
NebojaJovanovi SEKSOLOGIJA, MUKA HOMOSEKSUALNOST I FILM

Naravno, bilo bi naivno oekivati da ideoloki imperativi postjugoslavenskog


stanja ne utjeu i na opise ivota homoseksualaca i statusa homoseksualnosti u
socijalizmu. Totalitarna optika pritom po pravilu ide pod ruku s nacionalnom.
Tako, na primjer, Dean Vuleti ve na poetku Gay i lezbijske povijesti
Hrvatske od Drugog svjetskog rata do 1990. - inae iznimno vanog
pionirskog rada na ovu temu - pravi znakovitu omaku:

H rvatska igra ulogu statista u jed n o m od najslavnijih rom ana s gay tem atikom
u povijesti. H rv atsk a s tu p a na p ozornicu klasine gay knjievnosti u Sm rti u
Veneciji T hom asa M an n a , gdje se Istra nakratko javlja kao m jesto radnje [...]
P rilino je neo b i n o da H rvatska igra ulogu u Sm rti u Veneciji, da je vidljiva
u jed n o m o d najp o z n atijih gay ro m an a u povijesti, dok su hom oseksualci i
lezbijke bili toliko nevidljivi u povijesti H rv atsk e.11

No, rei da Mann uvodi Hrvatsku u kanon svjetske gay knjievnosti naprosto
nije tano. On je ni ne spominje jer Istra u to vrijeme nije bila njezin dio. Dok
novela podrazumijeva jednu geopolitiku konstelaciju, Vuleti u nju uitava
drugu koju, ini se, smatra za transhistorijsku iako to ona nije. Otud Hrvatsku
u noveli nisu vidjeli ni sam Mann ni mnogi njegovi itatelji. Ona postoji samo
u oku promatraa koji ne dovodi u pitanje naciju kao telos historije.
Ovaj anakronizam simptomatian je za Vuletiev projekt u cijelosti. On eli
gay i lezbijsku povijest dodati postojeoj nacionalnoj historiji Hrvatske, pri
emu seksualnu orijentaciju i nacionalni identitet uzima kao samooigledne
datosti. Njegova strategija nesumnjivo osvjetljava neke dosad preuene
dijelove povijesti, ali ne preispituje same koordinate dominantnih historijskih
narativa, njihovu nacionalnu teleologiju. U jednom prateem prilogu uz
Vuletiev tekst u asopisu Gordogan, Slobodan P. Novak pie o povijesti
hrvatskog homoseksualizma, i premda sam Vuleti nigdje ne koristi tu
sintagmu, njegov se tekst savreno uklapa u njezine ideoloke koordinate.12
Tu strategiju moemo itati kao akademsku verziju onoga to je Borislav
Mikuli opisao kao slijep[u] elj [u] gay zajednice za drutvenim konfor
mizmom, odnosno elje [...] za priznanjem (od) hrvatstva.13 Rije je o

Celuloidna lezbijka kao dvostruka metafora u re/konstrukciji postjugoslavenskih nacionalnih


identiteta, Na marginama: Manjine i mediji u jugoistonoj Evropi, ur. Edin Hodi i Tarik Jusi,
Mediacentar, Sarajevo, 2010.
11 Vuleti, Dean, Gay i lezbijska povijest Hrvatske od Drugog svjetskog rata do 1990.,
Gordogan, 1, 2003-, 104.
12 Novak, Slobodan E, Pismo glavnom uredniku, Gordogan, i, 2003., 108.
13 Mikuli, Borislav, Gay na balkanskoj transverzali, http://deenes.flzg.hr/-bmikulic/
Tranzitorij2007/05.GayTransverzala.htm

131
SOCIJALIZAM NA KLUPI

strategiji nekih gay aktivista u Hrvatskoj koji su potisnuli radikalni politiki


kapacitet zahtjeva za priznanjem prava istospolnih osoba. Pokuavajui zaobii
drutveni konflikt koji taj zahtjev sa sobom povlai, oni su uvjeravali javnost
da i takve osobe mogu biti normalne po glavnim standardima dominantne
nacionalne ideologije: dobri Hrvati i katolici. To to Vuleti nastoji izbjei
slian konflikt u okviru hrvatske historiografije, prije ga ini LGBT verzijom
Ive Banca, nego nastavljaem one historiografske tradicije koja poinje s
Foucaultovom Historijom seksualnosti.

Vuletiev se anakronizam simptomatino razotkriva i u njegovom komentaru


stavova Milovana ilasa o partizanu za kojega se u jeku Drugog svjetskog
rata ispostavilo da je homoseksualac: ilas je, dakle, imao neto suuti za
homoseksualca, ali vie zbog njegovih kvaliteta kao partizanskog vojnika i
komunista, nego zbog neke posebne brige za poloaj homoseksualaca.14
No, o kakvoj bi to posebnoj brizi za poloaj homoseksualaca uope moglo
biti rijei u tom historijskom kontekstu? Vuletieva tvrdnja vie odraava
suvremenu logiku politike identiteta i ljudskih prava, ali nje naprosto naprosto
nije bilo u vremenu u kome je biti partizanski borac i komunist bilo na vrhu
ljestvice drutveno-politikih vrijednosti. Na kartu istog anakronizma igrao je
i Jutarnji list, najtiranije glasilo ideolokog mainstreama u Hrvatskoj, kada
je dijelove Vuletieve studije, praene izjavama samog autora, objavio pod
naslovom Homoseksualci su za partizane bili nakaze koje treba strijeljati
(28. lipnja 2009.).'5

Primjer historiara Franka Dote jo je znaajniji, i to u mjeri u kojoj je njegov


rad, po mom sudu, superioran Vuletievom. D ok Vuleti uzima homoseksualni
identitet kao datost, Dotina studija A Life in a Sentence: Telling Gay
Stories in a Croatian Court o f Law (194 7 -1 9 5 2 ),16 o sudskim sluajevima
mukaraca osuenih za protuprirodni blud, razotkriva nestabilnost kategorije
homoseksualnosti u ranom stadiju jugoslavenskog socijalizma. Analizirajui
sudske dokumente u kojima su inkriminirana djela opisivali i tuitelji i

14 Vuleti, Gay i lezbijska povijest Hrvatske, 110.


15 Vidi: Arslani, M erita, Homoseksualci su za partizane bili nakaze koje treba
strijeljati, http://www.jutarnji.hr/homoseksualci-su-za-partizane-bili--nakaze-koje-treba-
strijeljati-/301243/. O efektima slinih anakronizama, vidi: Chauncey, George, Gay New York:
Gender, Urban Culture, and the M aking o f the Male Gay World, 1890-1940, Basic Books, New
York, 1994.
16 Rad predstavljen na konferenciji Biography and Identity: Dilemmas and O pportunities,
Central European University, Budimpeta, 6 .-9 . svibnja 2010. Ovaj tekst duguje Dotinom
radu mnogo vie nego to ova fusnota moe sugerirati.

132
NtbojiaJovanovie SEKSOLOQIJA, MUKA HOMOSEKSUALNOST I FILM

osueni, Dota pokazuje kako su istospolni seksualni odnosi izmeu mukaraca


izmicali jasnoj definiciji, te bili optereeni s vie nedoumica i proturjenosti
nego to se obino misli. Njegova analiza ne samo da podsjea da ono u emu
advokati totalitarne paradigme vide reimski teror nad homoseksualcima
nije nikakva specifinost Jugoslavije ili socijalistikog svijeta openito, nego
prua dovoljno dokaza da iza kriminalizacije homoseksualnosti, umjesto
monolitne dogme, stoji niz razliitih i antagonistikih ideja i prosudbi ta
istospolnost jest i na koji nain utjee na drutvo. tovie, Dota istie da je
prethodni zakon o homoseksualnosti, doneen jo u Kraljevini Jugoslaviji a
primjenjivan u prvim godinama poraa, predviao kaznu strogog zatvora do
pet godina. Dijakronijski gledano, dakle, paragraf 186. od nedvosmislenog
dokaza o brutalnosti totalitarnog reima pretvara se u prvi korak u postepenoj
relaksaciji zakonskog tretmana homoseksualnosti u socijalizmu.
Bit e zanimljivo vidjeti kako e Dota konceptualizirati nastavak svog istra
ivanja (navedeni je rad tek njegov prvi dio), tim prije to u postjugoslavenskom
ideolokom klimatu ak i tako sofisticirano istraivanje moe skliznuti u
totalitarnu paradigmu ili biti aproprirano od strane njezinih pobornika.
Da takav rizik postoji, zorno pokazuje oprema Dotinog rada prilikom
objavljivanja jednog njegovog dijela u Jutarnjem listu (9. sijenja 2010.).17
U naslov je izvuen citat Neprirodni blud koji podriva temelje socijalistike
Hrvatske, za koji nigdje ne doznajemo tko ga je izrekao (neki sudac? Tito?
moda Vladimir Nazor?), ni u kojem kontekstu; podnaslovi istiu Seksualno
iivljavanje i trcanje otrova. Tu je i recentna fotografija dvojice mladia
koji se dre za ruke u parku, valjda u ilustraciji ruiastog post-socijalizma
naspram socijalistikoj tmini. Naalost, to nije posljednji put da Jutarnji
list senzacionalistiki pakira ovu temu. Na primjer, tekst Nenada Polimca
Povratak Frantieka apa, prvog gay ikaniranog filmaa u Jugoslaviji (5.
lipnja 2010.), ne donosi nijedan dokaz o navodnom ikaniranju. Kao da ve
sama injenica da je ap bio homoseksualac podrazumijeva i da je zbog toga
bio ikaniran, to jest da je homofobno maltretiranje bilo priroeno tadanjem
ideolokom klimatu.18
U najkraem, status homoseksualnosti u socijalizmu zanima dananji
ideoloki mainstream samo u mjeri u kojoj se moe iskoristiti za potporu

17 Vidi: Dota, Franko, Neprirodni blud podriva temelje socijalistike Hrvatske, http://
w w w .ju ta rn ji.h r/-cin ite-p ro tu p riro d n i-b lu d -k o ji-p o d riv a-sa m e-tem e lje -so cijalistic k e-
hrvatske-/470469/.
18 Vidi: Polimac, Nenad, Povratak Frantieka Capa, prvog gay ikaniranog filmaa u Jugoslaviji,
http://www.jutarnji.Hr/povratak-frantiseka-capa/817039/.

133
SOCIJALIZAM NA KLUPI

totalitarne represivne hipoteze: historija homoseksualnosti u jugoslavenskom


socijalizmu svodi se na historiju reimskog terora koji je istospolnose seksualne
odnose naprosto zabranjivao i kanjavao. Otud je na ovom mjestu od kljune
vanosti podsjetiti na Foucaultove opetovane pozive da zakon-kao-zabranu
deprivilegiramo u historijskom istraivanju moderne moi:

Pravo nije ni istin a ni alibi m oi. O n o je n jen o o ru e , isto v rem en o sloeno i


d elim in o . O b lik za k o n a i uinci njegovih za b ran a treb a p o n o v o d a se sm este
m e u m n o g e d ru g e n ep rav n e m eh a n iz m e. T ako kazneni sistem ne treb a d a se
analizira p ro sto i jed n o stav n o kao a p a rat za b ran e i represije je d n e klase n ad
d ru g o m , n iti kao alibi k o jim se titi n ez ak o n ito nasilje vladajue klase [...]
Isto tako, kad je re o seksualnosti, za b ran a n ip o to nije glavni o b lik kojim
m o o p sed a sek su a ln o st.19

Ovdje moemo parafrazirati i Foucaultovu primjedbu da se iz opteg


fenomena dominacije buroaske klase dedukcijom moe zakljuiti bilo ta
[u vezi s kapitalizmom].20 Totalitarna je paradigma ista takva dedukcija iz
dominacije komunistike partije, i stoga je za nju zakon u socijalizmu samo
pravno uobliena i nametnuta reimska dogma. Vjerujem da kao istraivai
jugoslavenske socijalistike prolosti moramo primijeniti Foucaultov pouak,
odhrvati se iskuenju takve dedukcije, te u igru, pored zakona, uvesti i ostale
diskurse koji su oblikovali dispozitiv seksualnosti u socijalistikoj Jugoslaviji.

Montaa seksolokih atrakcija

Vi se sig u rn o in tere su je te za seksualnost. I d o b ro je to se interesujete! alo sn o


bi bilo da se ne interesujete! I ja se in tere su je m za seksualnost, vrlo ivo.
R azum e se, kao za o b jek a t pro u av an ja . O seksualnosti se m o d a m n o g o vie
apue nego to se govori. Ali o o n o m e to se apue i to se k rio m pria i
pie, m i d o v o ljn o n e zn a m o . T ek k ad b ism o to saznali, videli b ism o k oliko je
interesovanje oveanstva za sek su a ln o st veliko.

Tako nam se na poetku filma Duana Makavejeva Ljubavni sluaj, ili,


tragedija slubenice P T T (1967), obraa stariji mukarac u odijelu, s leptir
manom, koji stoji u svom kabinetu (iza njega je polica s mnotvom knjiga,
lubanjom, uramljenom fotografijom ene s mikroskopom). Titl nam otkriva
da je govornik Dr. Aleksandar Dj. Kosti, autor Medicinske seksologije i

19 Foucault, Mo/Znanje, 141-142.


20 Isto, 105.

134
NrbojiaJovanovic SEKSOLOQIJA. MUKA HOMOSEKSUALNOST I FILM

tr ilo g ij e Polno saznanje , z a k o j e g a je z n a t a n d io j u g o s la v e n s k e p u b lik e m o r a o


z n a ti k a o s i v u e m i n e n c i j u j u g o s l a v e n s k e s e k s o lo g ij e .

Aleksandar Kosti
Scena iz filma Ljubavni sluaj, ili, tragedija slubenice P T T
(Duan Makavejev, 1967)

D o l a z e i n a k o n n a t p is a s p it a n j e m H o e li b it i r e f o r m e o v e k a ? H o e li n o v i
o v e k z a d r a t i n e k e s ta r e o r g a n e ? , K o s t i e v o o b r a a n j e n e o s ta v lja m j e s ta
s u m n j i d a s u o r g a n i u p it a n j u z a p r a v o g e n i t a l n i o r g a n i, te s u g e r ir a d a b i
z n a n s t v e n o p r o u a v a n j e s e k s u a l n o s t i , k a o o n o g a o e m u d o v o lj n o n e z n a m o ,
i m a lo b it i d i o s o c i j a l i s t i k e r e f o r m e o v j e k a .

N o , t o n e z n a i d a s e s e k s o l o g ij a u J u g o s la v iji m o e s v e s t i n a i m p e r a t iv iz g r a d n je
n o v o g , s o c i j a l i s t i k o g o v j e k a , t o j e s t d a je b ila u k o r ij e n j e n a is k lj u iv o ili
d o m i n a n t n o u n a j p r a g m a t i n i j i m n a k a n a m a n o m e n k la t u r e . P r e tp o s ta v k a d a
L ju b a vni sluaj i r o n iz ir a ili is m ij a v a g o v o r s e k s o lo g a k a o d id a k t i k u p s e u d o -
e k s p e r t iz u s p e c i f i n u z a s o c i j a l i z a m ,21 p r o m a u j e u m je r i u k o jo j n e v id i
d a M a k a v e j e v a in t r i g i r a s u v r e m e n a z n a n o s t k a o ta k v a . N j e g o v a je ir o n ija
s i m p t o m a m b i v a l e n t n o s t i k o j u i m a p r e m a n a p o r im a z n a n s t v e n e m o d e r n o s t i
d a u p r a v o k r o z s e k s p r o n ik n e u d u u o v je k a , o e m u s v je d o i o p e to v a n o
v r a a n j e s e k s o l o g ij i u W R: M isterije organizm a ( 1 9 7 1 ) i u Sweet M ovie ( 1 9 7 4 ) .
M a k a v e j e v n a taj n a i n r a z o t k r iv a d a s e k s o lo g ij a u s o c ij a lis t i k o j J u g o s la v iji

21 Z a B e n j a m i n a H a l l i g a n a , n a p r im j e r , k o m i n e l e k c i j e s e k s o l o g a d r . A l e k s a n d r a K o t ic a
[u Ljubavnom sluaju] iz g l e d a d a s a t ir iz ir a j u r i g i d n i d i d a k t i c i z a m , k a k a v H a l l i g a n p r e p o z n a j e
u n e k im j u g o s la v e n s k im d o k u m e n t a r n im f ilm o v im a k o je k r it iz ir a kao n ita m a n je nego
s t a l j i n i s t i k e i s o c - r e a l i s t i k e . H a l l i g a n , B e n j a m i n , I d y lls o f S o c i a l i s m : T h e S a r a j e v o D o c u m e n t a r y
S c h o o l a n d t h e P r o b le m o f t h e B o s n ia n S u b -p r o le ta r ia t, Studies in Eastern European Cinema,
1,( 2) 2010., 211- 212.

135
SOCIJALIZAM NA KLUPI

fu n k c io n ir a kao sin e g d o h a g lo b a ln e se k su a ln e m o d e r n o s t i , a n ik a k o kao


en d em sk a p o ja v a k o ju bi o d r e iv a la n ek a j u g o - s o c ij a li s t i k a id e o lo k a
differentia specifica.

S e k s o lo g i j a je u J u g o s la v i j i o b u h v a a l a m n o t v o r a z n o v r s n ih d is k u r s a k o j i s u ,
c ir k u l ir a j u i u n e p r e g l e d n o j b u j ic i p u b lik a c ij a , r a z m a tr a li s e k s u a l n i r a z v o j,
t i p o v e s e k s u a l n o s t i , b r a k , t r u d n o u , k o n t r a c e p c ij u i p o b a a j , s e k s u a ln i o d g o j ,
h is t o r i j u s e k s u a l n i h o b i a j a , p s i h o l o g ij u s p o lo v a , i t d . L ju b a v n i sluaj ilu s tr ir a
t o i n t e r d i s c i p l i n a r n o b o g a t s t v o t a k o t o K o s t i u s v o m p r v o m p o j a v lj iv a n j u
g o v o r i o h is t o r i j i ( t o v a n j e f a lu s a u b a b i l o n s k o j i e g ip a t s k o j c iv i l i z a c i j i ) , u
d r u g o m o b i o l o k o m t e m e l j u s e k s u a l n o s t i ( n a k o n t o iz v a d i ja je iz k o k o i n j c a )

Scena iz filma Ljubavni sluaj


Kosti pom ou jajeta ilustrira bioloku dimenziju seksualnosti.

a u tr e e m , p o s lj e d n j e m , o s e k s u a ln im m o t iv im a u u m je tn o st i (p o s e b ic e u
s l ik a r s t v u ) . D a j e s e k s o l o g i j a b ila p r e p o z n a t a k a o d is k u r z iv n i i d is c ip l i n a r n i
k o la , p o k a z u j e i p r i m j e r L a v o s la v a G l a s in g e r a , k o j i 1 9 5 9 . g o d i n e p i e :

S eksoloka lite ratu ra, koja je nastala p o slje d n jih g o d in a i koja p o svom o b im u
raste iz d an a u d a n , d an as je g o tovo n ep reg led n a . M e u a u to rim a tih djela
nalazim o ne sam o lijenike, i to sam o fiziologe, em b rio lo g e, e n d o k rin o lo g e ,
Venerologe, ginekologe, p sihijatre, psih o an alitiare i h igijeniare, nego
i zoologe, filozofe, psihologe, pedagoge, p ravnike, etn o lo g e, sociologe,
k u ltu rn e historiare, statistiare, pa ak i teologe.22

G la s in g e r , L a v o s la v , P o g o v o r , u: M o r u s , Historija seksualnosti, Z o r a i N a p r ije d , Z a g r eb ,


1 9 5 9 ., 4 2 0 .

136
NtbojiaJovanovii SEKSOLOOIJA, MUKA HOMOSEKSUALNOST I FILM

No, u igri je i vie od pluralnosti razliitih znanstvenih disciplina. U jugo


slavenskom seksolokom kolau mijeaju se - da upotrijebimo Foucaultovu
dihotomiju - scien tia sex u a lis i ars ero tica , atlasi anatomije reproduktivnih
organa i F ig u ra e veneris , edicija Brak i porodica Radnikog univerziteta i
K a m a s u tr a , C rv e n b a n Vuka Stefanovia Karadia i E r o tiz a m Georgesa
Battaillea. Otud ne udi da je Branko Vuievi, suradnik na L ju b a v n o m
slu a ju i uope jedan od najznaajnijih jugoslavenskih scenarista, poetkom
sedamdesetih preveo bestseler Davida Reubena S v e to ste h te li d a z n a te o s e k s u P
Pored toga, seks nije samo objekt znanosti i umjetnosti, on je i vijest, spektakl,
tra, skandal: osim knjievnih edicija, montaa seksolokih atrakcija ukljuuje
i tampu, od dnevnih novina preko informativnih tjednika i asopisa za ene,
pa sve do protopornografskih izdanja. U jednom te istom asopisu nalazimo
priloge o neeljenoj trudnoi ili silovanju kao drutvenim problemima,
reportae o ljubavnom ivotu Talijana i veana, senzacionalistike tekstove o
seks-bombama, savjete lijenika o menopauzi i fimozi, feljtonizirane bestselere
0 spolnom i branom ivotu i fotografije obnaenih ljepotica. Imperativ
spolnog odgoja nadopunjavao se sa zakonima trita. Seks je bio tema o kojoj
se imalo toliko toga saznati, ali i tema na kojoj isto tako moglo i zaraditi.

Ve ova skica upuuje da seksologiju u jugoslavenskom socijalizmu ne moemo


svesti na djela napisana u socijalistikoj Jugoslaviji. Kvantitativno i kvalitativno,
u njoj su znaajan udio imala djela sa Zapada i iz predrevolucionarne
epohe.2324 Sam Kosti u L ju b a v n o m s lu a ju vizualno je kodiran kao netko iz
predsocijalistike epohe: on je prije stereotipni gospodin nego drug, to
1 ne udi jer se obrazovao i najvei dio svog simbolikog kapitala stekao jo
u Kraljevini Jugoslaviji.25 Kanonski autori iz 19. i prve polovice 20. stoljea
- avatari seksualnog prosvjetiteljstva [koji su] gradili znanost o elji, jedan
novi kontinent znanja koje je trebalo otkriti skrivene kljueve nae prirode26
- inili su vrstu jezgru na kojoj su gradili jugoslavenski seksolozi. Osim tog
historijskog jaza, seksoloki diskurs u Jugoslaviji nije priznavao ni aktualnu

23 U Ranim radovima (1969.), filmu elimira ilnika za koji je Vuievi napisao scenarij,
takoer postoji seksoloka scena u kojoj Jugoslava, protagonistkinja filma, enama sa sela dri
predavanje o spolnom ivotu.
24 Kratka, provizorna bibliografija seksolokih radova objavljenih u Jugoslaviji nalazi se u
Apendiksu. Preglednosti radi, naslovi domaih autora (od 1955. do 1965.) odijeljeni su od
prevoda stranih autora.
25 Vidi: Kosti, Aleksandar ., ena-pol, ena-ovek, Geca Kon, Beograd, 1936.; Kosti,
Aleksandar ., Polni ivot loveka, II. izdanje, Panteon, Beograd, 1932.
26 Weeks, Jeffrey, Sexuality and Its Discontents: Meanings, Myths and Modern Sexualities,
Routledge & Keagan Paul, London, Melbourne, Henley, 1985-, 63.

137
SOCIJALIZAM NA KLUPI

hladnoratovsku podjelu. Izdavai su aurno pratili i prevodili djela sa Zapada,


u mjeri da ona od sredine 1960-ih koliinom nadmauju domau produkciju.
To pokazuje da su jugoslavenska seksologija i njezina izdavaka infrastruktura
sebe vidjele sastavnim dijelom globalne seksualne modernosti, koja je
podrazumijevala da seksualnost konano ima biti analizirana u svoj svojoj
sloenosti, daleko od ogranienja kakva su joj nametale prethodne epohe ili
aktualne, hladnoratovske ideoloke razlike.

Antagonizmi i protuslovlja
Veliki broj seksolokih izdanja pisao je o homoseksualnosti, nudei javnosti
heterogene, ponekad uzajamno suprostavljene informacije i stavove, po
pravilu artikulirane u terminima njezine drutvene (ne)prihvatljivosti.
Naravno, suvino je i govoriti da su dominantne diskurzivne struje seksologije
bile heteronormativne u mjeri u kojoj nikad nisu dovodile u pitanje
heteroseksualnu obitelj s djecom kao istodobno najtemeljnije i najuzvienije
drutveno dostignue. Pa ipak, to ne znai da su svi jugoslavenski seksolozi
omalovaavali i osuivali homoseksualnost kao neto to povlai kaznu,
prevenciju ili lijeenje. tovie, neka utjecajna seksoloka djela izravno su
se suprotstavila zakonskoj diskriminaciji protuprirodnog bluda meu
mukarcima i, za pretpostaviti je, pridonijela neprimjenjivanju i ukidanju
paragrafa 186.
Uzmimo knjigu Polni ivot Nikole Palia, prvi seksoloki bestseler u
socijalistikoj Jugoslaviji (pet izdanja od 1953. do 1960. godine, u nakladi
od 52.000 primjeraka). Na prvi pogled, nema mjesta nikakvom iznenaenju:
homoseksualnost nalazimo u petom dijelu knjige Izopaenosti polnog ivota,
u poglavlju Naopaki polni nagon (homoseksualizam), kome prethode
poglavlja Istorijski pregled, Algolagnija (o sadizmu i mazohizmu), Polni
simbolizam (o ekshibicionizmu i fetiizmu), te Samozadovoljavanje
(simptomatino, najdue poglavlje). Pa ipak, na samom poetku poglavlja
itamo:

N a u k a je izrekla svoju p re su d u i d an a s m o e m o rei d a je priv ed e n k ra ju onaj


deo d iskusije o o sn o v n o m p ro b le m u n ao p a k o g p o ln o g n ag o n a koji se vodio
oko p ita n ja d a li se radi o bolesti, degeneraciji, perverziji ili o u ro e n o m
n a g o n u , o om aci sam e p riro d e . P resuda glasi u k o rist ovog p o to n jeg
gledita. Z b rk a p o jm ova o s ta n ju ko jim se o d lik u je o tp rilik e d v a - tr i o tsto
oveanstva ip ak traje i dalje.27

27 Pali, Nikola, Polni ivot, IP Bratstvo-Jedinstvo, Novi Sad, I960., 170.

138
Nfbofla Jovanovi SEKSOLOOIJA. MUKA HOMOSEKSUALNOST I FILM

Da je doktor u jednoj socijalistikoj zemlji pedesetih godina prolog stoljea


smatrao spor o homoseksualnosti rijeenim u kljunoj taki - homoseksualnost
je nepatoloska kategorija - te da to istie i prije nego je ponudio i minimalnu
definiciju istospolnosti, ne moe a da nam ne izgleda neobino, s obzirom da
ivimo u epohi u kojoj taj spor i dalje traje, i u kojoj sa homoseksualnosti ni
dalje nije skinuta etiketa individualne i drutvene patologije.

U prilog svojoj tvrdnji, Pali saima stavove Magnusa Hirschfielda, Iwana


Blocha i kasnog Richarda von Krafft-Ebinga. Takoer upozorava da ako
kod homoseksualaca i nalazimo na duevne poremeaje poput izraene
nervoznosti ili neurastenije, oni nisu intrizini homoseksualnosti, nego su
reakcija homoseksualaca na odbijajue, gadljivo dranje sredine.28 Povrh
svega, poglavlje se u svom drugom dijelu pretvara u polemiki tour deforce iji
je adresat nedvojben:

Z a to se n e m oe s m atra ti d a je sasvim na svom m estu i da je n auno


obrazloeno, k ad a zakonodavstvo je d n u bioloku pojavu proglauje za p orok
i zloin, kao to ini i na krivini zakonik. N e m oem o uopte prihvatiti da
je taj p a ra g ra f p o treb a n , ak i bez o bzira to je taj zakonski propis ve sam po
sebi do sta nelogian i nejasan. P rvo, o n kanjava p ro tu p riro d n u b lu d sam o
m e u m ukarcim a, d o k se ho m o sek su aln a ak tiv n o st m ed u enam a uopte
ne p o m inje. A ko sm o u p o gledu m ukaraca ve zauzeli ovako nepravedno
i ne sasvim n a u n o stanovite, o n d a nije dovoljno razum ljivo zato je to
k o d m ukaraca greh, a k o d ene ne. S d ru g e stran e nije jasan ni sam pojam
p ro tu p riro d n o g b lu d a . N aim e, p o d tim se podrazum eva ne sam o to, kada
m ukarac unosi svoj u d u m ar m ukarca, dakle pedikacija, nego uopte
svaki in m e u m u karcim a koji potsea na snoaj (dakle felacija, unoenje
u d a m e u b u tin e itd .), d o k uzajam o vreno zadovoljavanje, anilingus i druge
perverzije nisu kanjive.

N e m oe b iti rei ni o o d b ra n i n ekih pra v n ih d o bara i javnog m orala, jer


veza odraslih ljudi ne m oe da ugroava linu slo b o d u kada se vri na osnovu
m e u so b n o g sporazum a, bez prisustva treeg lica. A ko pak takav in izaziva
jav n u sablazan, za to postoji d ru g i paragraf.

A ko se radi o silovanju, zavoenju m alo letn ih , o n d a im a m ogunosti i bez


ovakvih propisa d a se te krivice kanjavaju.

U k rivinim zakonicim a m n o g ih zem alja, i na Z ap a d u , i na Istoku, nem a


paragrafa za hom oseksualce. ta izaziva pojavu hom oseksualnog polnog
nagona, na to jo nau k a nije dala p o u zdan odgovor. N ae je da shvatim o od

28 Isto, 174.

139
SOCIJALIZAM NA KLUPI

prirode d a tu s u tin u te pojave, i d a n e g led a m o u njoj bolest. B olest bi trebalo


leiti - a ovde ne po m a e n ikak vo leenje.29

U svjetlu ovih argumenata, cijelo se poglavlje retroaktivno ita kao poruka


zakonodavcima koji mogu i trebaju promijeniti zakonski paragraf. Moda
je prvi simptom tog adresiranja na juristiku struku ve na samom poetku
poglavlja: Nauka je izrekla svoju presudu.... Jer, znanstvenu bi presudu kao
svoju glavnu smjernicu morala uzeti u obzir i pravna struka prije donoenja
vlastitih presuda. Ako znanstvena presuda i nije najpotpunija u svim svojim
aspektima (jo uvijek ne znamo ta izaziva homoseksualni nagon), ipak
bi morala biti dovoljna za ukidanje drutvenog proganjanja i stigmatizacije
homoseksualaca.

Treba rei da nakon nedvosmislenog zagovaranja nepatoloke prirode


istospolnosti i ukidanja zakonske diskriminacije mukih homoseksualaca,
Pali u posljednjem pasusu poglavlja ponovo cementira hetero-normu.
Homoseksualnost je, po njemu, pojava bez prirodnog smisla i svrhe, dok je
prirodna uloga i poziv oveka [...] razmnoavanje.30Takoer: Mi priznajemo
homoseksualcu kao oveku pravo na opstanak i moramo ga shvatiti i kao
seksualnu jedinku, mada se kultura, napredak oveanstva kree po koloseku
heteroseksualnosti.31 Pa ipak, tumaili mi ove tvrdnje kao Palievo strateko
uzmicanje nakon eksplicitnog suprostavljanja vaeem zakonu, kao njegovo
stvarno osobno uvjerenje, ili, zato ne, kao i jedno i drugo, to ni na koji nain
ne umanjuje znaaj prethodnog polemikog pobijanja paragrafa 186.

Stajalite da homoseksualnost nije bolest nisu dijelili svi jugoslavenski seksolozi.


U tom su pogledu egzemplarni stavovi koje je tridesetak godina nakon
Palia iznio ugledni psihijatar Muradif Kulenovi. U studiji Metapsihologija,
nastranosti, osobitosti iz 1986. godine, u poglavlju Homoseksualne neurotske
osobine, on razmatra uspon subkulture homoseksualaca u jugoslavenskim
velikim gradovima te prognozira da e se homoseksualci sve uinkovitije
organizirati i postavljati drutvene zahtjeve: Moemo biti sigurni da se nee
zaustaviti samo na erotskim iivljavanjima.32 Kulenovi upire prstom u
bogate i utjecajne homoseksualne elite koje, iako nita ne ine da bi pomogli
da se ovakve spolne naklonosti lijee, nastoje da izmijene i poboljaju

29 Isto, 175.
30 Isto.
31 Isto, 176.
32 Kulenovi, Muradif, Metapsihologija, nastranosti, osobitosti, Naprijed, Zagreb, 1986., 219.

140
NebojlaJovanom SEKSOLOQIJA. MUKA HOMOSEKSUALNOST I FILM

sliku o homoseksualcima i stavljaju se u zatitu ugroenih ili protjerivanih


homoseksualaca i vatreno se bore da svaki od njih postigne osjeaj osobnog
ponosa bez strahovanja od kazni i diskriminacije.33 On se protivi zahtjevima
za jednakopravnost homoseksualaca i heteroseksualaca: N e znamo koliko je
to uputno podravati, a najmanje koliko je pametno pomagati i osnaivati da
homoseksualci meusobno stvaraju iskljuiva erotska prijateljstva i rodbinske
veze i da se u svim pravcima udruuju - od braka do politikih stranki. Koliko
e to njima pomoi da nau ispunjenje svojih elja u stvaranju iskljuivo svojeg
svijeta, u ostvarenju socijalnih, emotivnih, romantinih i spolnih potreba?34
Istinska romansa, prema Kulenoviu, moe biti samo heteroseksualna, dok je
za homoseksualce pretpostavka o pravoj ljubavi neurotika deluzija.

No, od ovih negativnih stavova zanimljiviji je nain na koji su nastali. Kulenovi


se u jednom trenutku neoekivano vraa u svoju mladost, prisjeajui se da je
kao srednjokolac imao sasvim drugaije nazore o homoseksualnosti:

Kao p olaznik srednje kole b io sam d u b o k o potresen su d b in o m O scara


W ild ea zbog osude i upu iv an ja u najstrou ta m n icu na tri g o dine robije
zbog h o m o sek su aln ih aktivnosti. [...] N ik ak o m i nije ila u glavu pom isao
da W ild e, tako velik o d lin ik d u h a i istanani pjesnik m oe b iti obini
pederast i za v o d n ik m ladia. Shvaao sam to kao prava prijateljstva (to je
odgovaralo m ojoj d o b i) i p o tre b u W ild ea d a u svojem m lad o m prijatelju
vidi i voli svoju p rolu m ladost, a njen o st upu iv a n u prijatelju sam o kao
d io njegove p o treb e za istom . F ilm koji sam gledao nosio je naslov Suenje
Oscaru W ildeu i o n m e jo vie uvjerio u stra h o tu o sude i o d m az d u drutva.
R azm iljao sam d a n ap iem esej O sc ar W ild e ili o b ra n a hom oseksualnosti.
N a to su m e naveli i kasniji susreti s lite ratu ro m Lillian H e ilm an , Tennesseeja
W illiam sa i d ru g ih ; u eseju bi v jerojatno prevladavao osjeaj nezadovoljstva
zbog nerazum ijevanja, p re d rasu d a i vu lg arn ih shvaanja ljudi o svem u on o m e
to se odvija p o scenariju stan d ard n e, g ru b e i u tab a n e stvarnosti.35

No, Kulenovievo potonje obrazovanje i profesionalni razvoj zatrli su


mladalake vatre - U miru i ozbiljnosti lijenikih ordinacija stvari
izgledaju sasvim drugaije. te stubokom preokrenuli njegovo miljenje
o homoseksualnosti: To je ipak devijacija i prozvod patolokih odnosa
obiteljske sredine i treba sve uiniti da se u to veoj mjeri sprijei takav razvoj,
a u razvijenim sluajevima [...] da se omogui i razumijevanje a ne kanjavanje

33 Isto, 220.
34 Isto.
35 Isto, 257.

141
SOCIJALIZAM NA KLUPI

i progoni u krajnjem ishodu ipak nesretnih ljudi.36 I povran uvid u reference


u ovom poglavlju ne ostavlja mjesta dvojbi ta, odnosno tko je katalizirao
promjenu Kulenovievog stava o homoseksualnosti. Ve u prvom pasusu, kao
svoju prvu referencu, on navodi ime koje e dominirati i ostatkom poglavlja
kao neupitan autoritet: Irving Bieber, ameriki psihijatar ije je utjecajno
djelo Homosexuality: A Psychoanalytic Study (1962), osporilo Kinseyjevu
tezu o prirodnosti i normalnosti homoseksualnosti, odnosno o uroenoj
biseksualnosti, nainivi presudan korak u difamiranju homoseksualnosti
kao bolesti koja iziskuje psihijatrijsko lijeenje.37 Taj primjer zorno pokazuje
da nisu sva znanja o spolnosti koja su u Jugoslaviju dolazila sa Zapada bila
pozitivna, to jest upuuje na limit dananje analize hladnoratovskih odnosa
Jugoslavije i Zapada, prema kojoj su, pojednostavljeno, sa Zapada dolazile
samo dobre stvari, dostignua neupitne vrijednosti koja stoje za modernost i
napredak kao takve.38

Kulenoviev veliki antagonist po pitanju homoseksualnosti bio je Marijan


Koiek, najpoznatiji i najplodniji jugoslavenski seksolog. Kako ovdje nema
mjesta za detaljnu analizu evolucije njegovih stavova o homoseksualnosti,
samo u rei da je Koiek zagovarao dekriminalizaciju i depatologizaciju
istospolnih odnosa. Njegova knjiga U okviru vlastitog spola, prvo djelo
jugoslavenskog autora u cijelosti posveeno homoseksualnosti, izala je iste
godine kad i Kulenoviev ekspoze.39 Istraujui istospolne odnose u optici
historije, sociologije, kulture, biologije i medicine, studija je bila vrhunska
potvrda Koiekove erudicije, ali i promjene drutveno-politike klime u
kojoj homoseksualnost postaje predmetom javnog angamana. Koiek istie
da ga je na pisanje knjige potaknulo i to to homoseksualnost postaje u
posljednje vrijeme sve glasnija: sve upornije zahtijeva pravo da se slobodno
ispoljava.40 On kritizira klasificiranje homoseksualnosti kao perverzije, kao i
heteronormatvno stajalite koje spolni nagon promovira u nagon za ouvanjem
vrste. U svojevrsnom negativu Kulenovievih teza, Koiek upozorava da su
prostitucija, spolno nasilje, spolno prenosive bolesti, problemi s trudnoom,

36 Isto, 258.
37 O Bieberevoj studiji i njezinom utjecaju, vidi, na primjer: D Emilio, John, Sexual Politics,
Sexual Communities: The M aking o f a Homosexual Minority in the United States, 1940-1970,
University o f Chicago Press, Chicago, 1983.
38 Vidi, na primjer, Vueti, Radina, Koka-kola socijalizam: Amerikanizacija jugosbvenske
popularne kulture ezdesetih godina X X veka, Slubeni glasnik, Beograd, 2012.
39 Jedina knjiga o homoseksualnosti prethodno objavljena u Jugoslaviji bila je: Viglianedi-
Rocca, Lorenzo, Homoseksualnost, Epoha Prosvjeta, Zagreb, 1968.
40 Koiek, Marijan, U okviru vlastitog spola, Mladost, Zagreb, 1986., 5.

142
NfbojlaJovanovic SEKSOLOQIJA. MUKA HOMOSEKSUALNOST I FILM

i incestuozno zlostavljanje djece po pravilu tjenje i ee povezani s


heteroseksualnou: Namee nam se zakljuak da homoseksualnost ne
samo da nije neko drutveno zlo, nego je po drutvo ak manje tetna od
heteroseksualnosti.41 Inzistirajui da drutvo moe imati samo koristi od toga
ako prihvati spolne veze meu ljudima istoga spola kao prirodan oblik spolnoga
ivota, ravnopravan onome meu osobama raznoga spola,42 on pledira da
homoseksualnim partnerima treba dati pravo na brak te da imaju djecu, svoju
roenu ili usvojenu. Ovakvi stavovi nisu ga sprijeili da osudi odreene oblike
gay aktivizma, pripisujui ih militantnim i vulgarnim homoseksualcima koji
nastupaju izazovno, nametljivo pa i napadaki [to] samo poveava odbojnost
okoline prema njima, i tako osnauju negativni stereotip prema kome su oni
prije i poslije svega zapravo razvratnici.43 No, i pored te kritike, Koiekove
teze ostaju vrhunski dokaz toga da je i jugoslavenski seksoloki mainstream
bio u stanju proizvesti izvanrednu kritiku diskriminacije na temelju spolne
orijentacije. U zavrnici knjige Koiek izrijekom tvrdi da sve osobe bez obzira
na izbor spolnog partnera mogu i trebaju raditi na postizanju potpune osobne
povezanosti u vrhunskom erotskom skladu: Taj veliki ivotni cilj za svakoga
od nas je prava spolna ljubav.44

Kako smo preivjeli komunizam i zaboravili fra Tetku


Prvi lik u jugoslavenskom filmu nedvosmisleno kodiran kao homoseksualac
pojavljuje se u debitantskom filmu Fedora Hanekovia Bakonja fra Brne
(1951). To je fra Tetka (igra ga Milivoj Preseki), jedan od fratara u samostanu
u koji dolazi Ivo, mladi protagonist filma. Na prvi pogled, Tetka je samo jedan
iz galerije fratara koji utjelovljuju pohlepu, tvrdiluk, prodrljivost i ostale
grijehe, predstavljajui ono najgore u Crkvi. U svom prvom pojavljivanju,
oigledno je fasciniran djeakom: raspituje se tko je on i glasno odobrava kada
uje da je Ivo novi bakonja: Bravo! Bravo!.
U svojoj sljedeoj sceni s Ivom, Tetka nosi cvijet i kada vidi kako drugi fratar
neopravdano udara djeaka, prilazi Ivi, i blago mu govori, dok mae cvijetom:
Mene se ne triba bojati, zna....

41
Isto, 303.
42 Isto, 305.
43 Isto, 306. Iz istog razloga, Koiek eksplicitno kritizira ljubljanski festival Homoseksualnost
kultura odran 1984. godine.
44
Isto, 307.

143
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Milivoj Preseki kao fra Tetka u Bakonji fra Brne


(Fedor Hanekovi, 1951)

M ene se ne triba bojati... Ivo (Mia Mirkovi) i fra Tetka


Scena iz filma Bakonja fra Brne

D o k o d la z i h o d n i k o m , T e t k a i z v ija t i j e l o i n j i e k u k o v i m a , d o k d r u g i b a k o n j a
k o j i i d e iz a n j e g a p o s p r d n o o p o n a a t e f e m i n i z ir a n e k r e t n j e .

A l i , u n a s t a v k u f i l m a T e t k a s e u k a z u j e u z n a a j n o r a z l i i t o m s v j e t lu . U g l u h o
d o b a n o i Iv o g a z a t i e k a k o u h o d n ik u s a m o s ta n a u k r a a v a s ta t u e tu sv e c a
z a t it n i k a i p a li p r e d n j o m s v i j e u .

N o , i m T e t k a o d e , d o la z i d r u g i fr a ta r k o j i p r e z r iv o g a s i s v ij e u . P o g o e n
p o n a a n j e m d r u g o g fr a tr a , I v o e , k a d a o v a j o d e , iz n o v a z a p a lit i T e t k i n u s v i
j e u . N a s u p r o t o s t a l i m k a r i k a t u r a ln im fr a tr im a , k r o z k o j e H a n e k o v i k r itiz ir a
C r k v u , T e t k a n a ta j n a i n p o s t a j e u t j e lo v l j e n j e v r lin e , k ih o t o v s k i lik k o ji s t o j i za
i s t i n s k o v j e r o v a n j e i k r e p o s t , t e o t u d f u n k c io n i r a k a o d j e a k o v u z o r u u v a n j u
p l a m e n a v je r e . O s t a t a k f i l m a p r i k a z u j e k a k o I v o p o s t e p e n o p r e s t a je b it i is t in s k i
v j e r n ik , fr a ta r k o j i s e z b o g s l u b e B o g u o d r e k a o z e m a lj s k ih u it a k a , a v r h u n a c
n j e g o v e k o r u p c ij e p r e d s t a v lj a v e z a sa k e r k o m m j e s n e g o s t i o n i a r k e . K a o t o

144
NtbojiaJovanovi SEKSOLOQIJA, MUKA HOMOSEKSUALNOST I FILM

fra B r n e , n j e g o v p o k r o v it e l j , v e g o d i n a m a iv i u g r ije h u s g o s t io n i a r k o m ,
ta k o i m l a d i p r is t a j e n a ta j n i e r o t s k i i v o t s d j e v o j k o m , ia k o t o p r e d s ta v lja
p o r a z s v i h n j e g o v i h id e a la , u k l j u u j u i i v je r u . U s v je tlu H a n e k o v i e v e o s u d e
ta k v e r o m a n s e , fra T e t k a p o s t a j e d o d a t n o z a n im ljiv . N j e g o v a h o m o s e k s u a ln a
i de fa cto p e d o f i ls k a e lja n e m a n ik a k v e p o s lj e d ic e p o Iv u . U k r a t k o , Iv u u
p r o p a s t v o d e is k u e n j a h e t e r o s e k s u a ln o s t i, a n e h o m o s e k s u a l n o s t .

% U*

Fra Tetka uva svjetlo vjere u samostanu punom razvratnih fratara


Scena iz filma Bakonja fra Brne

T o t o je d a n f i l m u s o c i j a l i s t i k o j J u g o s la v ij i n u d i ta k o s l o e n u r e p r e z e n ta c iju
h o m o s e k s u a ln o s ti u is to v r ije m e d o k s e d o n o s i p a r a g r a f 1 8 6 , z o r n o p o k a z u je
d a je s t a t u s i s t o s p o l n o s t i u s o c i j a l i z m u d a le k o s lo e n ij i n e g o b i t o z a g o v o r n ic i
to t a lit a r n e p a r a d ig m e h t j e li p r iz n a t i. K a k o n j ih o v a o p t ik a p r iv ile g ir a z a k o n
k a o in s t r u m e n t r e im s k e h o m o f o b i j e , z a n jih je i s a m o p o s t o j a n j e s lo j e v it o g
lik a p o p u t fr a T e t k e t a k o r e i s t r u k t u r n o n e m o g u e . N o , m a k o lik o m i u tje li
o n j e m u , 45 T e t k a j e p r v i n e d v o j b e n i d o k a z d a j u g o s la v e n s k i film n ij e s v o d io
h o m o s e k s u a l c e n a d is k r i m i n a t o r s k e e p i z o d e te d a k o m i n e r e p r e z e n ta c ije
i s t o s p o l n o s t i n e s m i j e m o o l a k o s v o d it i n a iz r a z e h o m o f o b i j e k o ju je t o t a lita r n i
r e im n a v o d n o u b r iz g a v a o u s v e k a p ila r e d r u tv a . B u d u i d a n a m s e k s o lo g ij a ,
k a o p r iv ile g ir a n a d is k u r z i v n a i i n t e r p r e t a t i v n a a r e n a , o m o g u a v a d a a k tiv ir a m o
k o n t r a d ik c i j e i a n t a g o n i z m e s e k s u a l n o s t i u s o c ij a liz m u , n j e z in o je is tr a iv a n je
m n o g o v i e o d k o r e k t i v a p o s t o j e i h n a r a tiv a n a o v u t e m u . O n o p o d r a z u m ije v a
e p is t e m o lo k i i m e t o d o lo k i is k o r a k k o ji t o t a lit a r n u p a r a d ig m u u ovom
t r e n u t k u m o d a i n e m o e u c i j e l o s t i e l i m in ir a t i, a li s a s v im s ig u r n o p r id o n o s i
n j e z in o j t e m e l j i t o j k r it ic i.

45 Na p r im j e r , n e m a ga u in v e n tu r i h o m o s e k s u a ln ih li k o v a u ju g o s la v e n s k o m f i l m u , u:
P o lim a c , N e n a d , G a y m o m e n t i u Y U k in e m a to g r a fiji, h ttp : //w w w .ju ta r n j i.h r /g a y -m o m e n t iu -

y u - k in e m a t o g r a fiji/1 7 3 9 9 5 / .

145
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Apendiks: Bibliografija seksolokih izdanja


u socijalistikoj Jugoslaviji (izbor)

J u g o sla v en sk i a u to r i

B erghofer, M lad en , Problem onanije i njegovo rjeavanje, M ed icin sk a knjiga, B eograd


i Z agreb, 1958.

B okovi-P jevaevi, M ilica, H igijena polnog ivota, R ad, B eograd, 1962.

D ragi, M ilo rad , D evojka: Seksualni pro b lem i devojke, O m la d in a , B eograd, 1955.

D ragi, M ilo rad , M ladi: Seksualni pro b lem i m ladia, O m la d in a , B eograd, 1955.

H usar, M arta , R adi, Jelena, Brak i trudnoa, R ad, B eograd, 1957.

Kosti, A leksandar ., Polno saznanje III: P utevi (Seksualno vaspitanje), M ed icin sk a


knjiga, B eograd i Z agreb, 1953.

K osti, A leksandar ., Polno saznanje II: Vrhovi (O ljubavi), M ed icin sk a knjiga,


B eograd i Z agreb, 1954.

Kosti, A leksandar ., Polno saznanje I: Temelji (Seksualitet u ivo tin ja ), M ed icin sk a


knjiga, B eograd i Z agreb, 1955-

K osti, A leksandar ., H igijena braka, II. izdanje, N a u n a knjiga, B eograd, 1958.

K osti, A leksandar ., O snovi m edicinske seksologije, M e d icin sk a knjiga, B eograd i


Z agreb, 1966.

K osti, A lek sa n d ar ., Seksualni iv o t savremenog oveka, Svjetlost, Sarajevo, 1969.

Koiek, M arija n , Spol, ljubav i brak, E p o h a, Z agreb, 1960.

Koiek, M arija n , Seksoloki leksikon, P rivreda, Z agreb, 1962.

Koiek, M arija n , Linost, emocije, sukobi, brak, alkoholizam i radna sposobnost,


Privreda, Z agreb, 1963.

Koiek, M arija n , Seksualni odgoj, E p o h a, Z agreb, 1963.

K oiek, M arija n , M ukarac u kripcu, M lad o st, Z agreb, 1984.

Koiek, M arija n , Prikraena ena, M lad o st, Z agreb, 1985.

Koiek, M arija n , Seks i m it, Prosvjeta, Z agreb, 1991.

K oiek, M arija n , Koiek, Tea, M ukarac i fr ig id n o st u ene, P rosvjeta, Z agreb, 1971.

146
NeboaJovanovic SEKSOLOOIJA. MUKA HOMOSEKSUALNOST I FILM

M ijukovi, M ilisav, O slobodnoj ljubavi, Rad, Beograd, 1962.

M ilosevic, B osiljka, Prelazno doba k o d ene i mukarca, R ad, B eograd, 1962.

M ladenovi, D ragom ir, M oje dete i seksualnost, N a ro d n a knjiga, Beograd, 1964.

M ladenovi, D ragom ir, Frigidnost ene i brak, Rad, B eograd, 1962.

M oji, A ngelina, Pobaaj i regulisanje zaea-, II. izdanje, M edicinska knjiga, Beograd
i Z agreb, 1957.

M oji, A ngelina, Point iv o t u braku, R ad, Beograd, 1957.

M oji, A ngelina, Telesna graa ene i brak, R ad, B eograd, 1957.

N ovak, F ranc, Zaee p o elji, R ad, B eograd, 1962.

P otre, Joe, O vaspitanju om ladine z a ravnopravne odnose u ljubavi i braku, R ad,


B eograd, 1962.

Rogi, Davor, O spolu, o prodaju i novoroenetu, N akladni zavod M atice hrvatske,


E poha, Z agreb, 1965.

alom , Z aharija, Polna nem o mukarca i brak, R ad, B eograd, 1962.

Vui, M arija, O d deaka do odraslog oveka. R ad, B eograd, 1958.

Vui, M arija, O d devojice do zrele ene, R ad, B eograd, 1958.

leb n ik , L eon, L ju b a v n i odnosi i osjeaji, Z n an je , Z agreb, 1965.

St r a n i a u t o r i

N ova enciklopedija seksologije, N o lit, B eograd, 1973.

ta odgovoriti djeci na p ita n ja o seksualnom ivo tu , M atica hrvatska, Zagreb, 1968.

A ppel, Frederic C ., Tajne vaeg tijela, N aprijed, Zagreb, 1973.

A urna, Iro O to k o , S h indai sutra: L ju b a v n i i spolni ivo t starog Japana, Z ora, Zagreb,
1972.

Ballarin, G iu lian o , M ala seksoloka enciklopedija, E poha Prosvjeta, Z agreb, 1968.

Beers, Portia, Upoznajm o mukarce, N aprijed, Zagreb, 1973.

B ing, E lisabeth, C o lm a n , Libby, Ljubavne igre za vrijeme trudnoe, C en tar za


in form acije i p u b licitet, Z agieb 1979.

B undgaard, Lizzie, Seksoloki savjetnik z a mlade, Prosvjeta, Z agreb, 1982.

147
SOCIJALIZAM NA KLUPI

C hesser, E ustace (kao eer, Justis), L ju b a v bez straha: seksualni vodi z a sve su p ru n ike,
M ed icin sk a knjiga, B eograd i Z ag reb , 1960.

C o m fo rt, Alex, Seksualne radosti: K ako vjeto voditi lju b a v, G lo b u s, Z agreb, 1984.

H e n riq u es, F ern a n d o , H istorija prostitucije, dva sveska, E p o h a, Z agreb, 1968.

G reen , M a u re e n , L ju b a v i seks, N a p rije d , Z agreb, 1973.

Kelly, G . L o m b ard , to treba z n a ti o spolnosti-, N IP, Z agreb, 1955.

K okkoka, P an d it, K okka shastra: Tajne indijskog ljubavnog um ijea, Z o ra , Z agreb,


1972.

Lazarsfeld, Sofie (kao L azarsfeld, Sofija), K ako en a doivljava m ukarca, III. izdanje,
E p o h a, Z agreb, 1964.

M o n teleo n e , Paolo, Seksualni iv o t u b raku , E p o h a P rosvjeta, Z agreb, 1968.

M o n teleo n e , Paolo, Predbrani seksualni ivo t. E p o h a P rosvjeta, Z agreb, 1968.

M o ru s, H istorija seksualnosti, Z o ra i N a p rije d , Z agreb, 1959.

O h e im , G e rtru d , M rin g , G u id o , Z im m e rm a n , T h eo , Spolni ivo t, M lad o st, Z agreb,


1966.

P arson, W illiam , Seksualne anom alije i perverzije - Im potencija, E p o h a P rosvjeta,


Z agreb, 1968.

Pom eroy, W ardell B., D jevojke i seks, O to k a r K erovani, R ijeka, 1972.

Pom eroy, W ardell B., M la d ii i seks, O to k a r K erovani, R ijeka, 1972.

R eu b en , D a v id , (kao R ojben, D e jv id ), Sve to ste o duvek eleli d a saznate o seksu (ali se


niste usudili da p ita te ), N o lit, B eograd, 1971.

R um is, F ederico, Seksualnost u ene, E p o h a P rosvjeta, Z agreb, 1968.

Saxe, Louis P., G e rso n , N oel B., Seksualni iv o t zrelog m ukarca, E p o h a, Z agreb, 1966.

Schw arz, O sw a ld , P sihobgija seksualnosti, V eselin M aslea, Sarajevo, 1964.

S chw enda, Istvan, L euchner, T h o m as, Figurae veneris u boji: L ju b a v n i p o b a ji u 1 0 0


slika, Prosvjeta, Z agreb, 1982.

S tone, H a n n a h M ., S to n e , A b rah am , L ju b a v u braku, Z n a n je , Z agreb, 1962.

T oft, M ogens, Figurae veneris: L ju b a v n i p o b a ji u pedeset slika, B inoza, Z agreb, 1970.

T oft, M ogens, Figurae veneris 2: L ju b a v n i p o b a ji u ezdeset slika, B inoza, Z agreb,


1971.

148
NtbojaJovanovi SEKSOLOQIJA, MUKA HOMOSEKSUALNOST I FILM

Van de Velde, T hom as, Savreni brak, N a ro d n a prosvjeta, Veselin M aslea, Sarajevo,
1955.

W right, C harles, Sto godina erotskih igara, Z ad ru n a tam pa, Zagreb, 1981.

Bibliografija

K n j i g e , z b o r n i c i i a s o p is i

C hauncey, G eorge, Gay N ew York: Gender, Urban Culture, a n d the M a k in g o f the M ale
Gay World, 1 8 9 0 -1 9 4 0 , Basic B ooks, N ew York, 1994.

C orber, R o b ert J., C old War Femme: Lesbianism, N a tio n a l Identity a n d Hollywood
C inem a, D u k e U niversity Press, D u rh a m i L o n d o n ,'2011.

C orber, R o b ert J., In the N a m e o f N a tio n a l Security: Hitchcock, Homophobia, a n d


the Political C onstruction o f Gender in Postwar Am erica, D u k e U niversity Press,
D u rh a m i L o n d o n , 1993.

D E m ilio, J o h n , Sexual Politics, Sexual C om m unities: The M a k in g o f a Homosexual


M in o rity in the U n ited States, 1 9 4 0 -1 9 7 0 , U niversity o f C hicago Press, C hicago,
1983-

Dyer, R ichard, The M a tte r o f Images: Essays on Representation, L o n d o n i N ew York,


R outledge, 1995.

F oucault, M ichel (kao M iel F uko), M o/Z nanje: O dabrani spisi i razgovori, 1 9 7 2 -
1977, N ovi Sad, M ed iterran , 2 0 1 2 .

G lasinger, Lavoslav, P ogovor, u: M orus, H istorija seksualnosti, Z o ra i N aprijed,


Z agreb, 1959.

H alligan, B enjam in, Idylls o f Socialism : T he Sarajevo D o c u m e n tary School an d the


P roblem o f th e B osnian S u b-proletariat, Studies in Eastern European Cinema, 1,
(2) 2 0 1 0 ., 1 9 7 -2 1 6 .

Jankovi, Z o ra n , N ik ad pok o ra n : M arble Ass elim ira ilnika, N o vi kadrovi: Skrajnute


vrednosti srpskog film a , ur. D e ja n O g n jan o v i i Ivan Velisavljevi, C lio, B eograd,
2 0 0 8 ., 1 8 5 -2 3 4 .

149
SOCIJALIZAM NA KLUPI

J o h n s o n , D a v id K ., The L avender Scare: The C o ld War Persecution o f Gays a n d Lesbians


in the Federal G overnm ent, U niversity o f C h ic a g o Press, C h ic ag o , 2 0 0 4 .

Jovanovi, N e boja, K in em a to g rafija b u n k era: O c rn im k n jig am a ju g o -film a, Horror


Porno E n n u i: K u ltu rn e prakse postsocijalizm a, ur. Ines Pria i Tea koki, In s titu t
za etn o lo g iju i fo lk lo ristik u , Z ag reb , 2 0 1 1 ., 2 9 9 - 3 1 0 .

Koiek, M la d e n , U o kv iru vlastitog spola, M lad o st, Z agreb, 1986.

K ulenovi, M u ra d if, M etapsihologija, nastranosti, osobitosti, N a p rije d , Z agreb, 1986.

N ovak, S lo b o d a n R, P ism o g lav n o m u re d n ik u , Gordogan, 1, 2 0 0 3 ., 1 0 8 -1 0 9 .

Pali, N ik o la, Polni ivo t, IP B ratstv o -Jed in stv o , N o v i S ad, 1960.

Sim i, M irn a, u v aric a granice: C e lu lo id n a lezbijka kao d v o stru k a m etafo ra u re/


k o n stru k ciji postju g o sla v en sk ih n a c io n a ln ih id e n tite ta , N a m arginam a: M a n jin e i
m ediji u jugoistonoj E vropi, ur. E d in H o d i i T arik Jusi, Sarajevo> M ediacentar,
Sarajevo, 2 0 1 0 ., 2 0 5 - 2 2 4 .

Taylor, J o h n R ussell (kao T ejlor, D o n R asel), D u a n M akavejev, D uan M akavejev:


3 0 0 uda, ur. V lad im ir B laevski, S tu d e n tsk i k u ltu rn i centar, B eograd, 1988.,
8 7 -9 8 .

V iglianedi-R occa, L orenzo, H omoseksualnost, E p o h a Prosvjeta, Z agreb, 1968.

V uleti, D e an , G ay i lezbijska povijest H rv atsk e o d D ru g o g svjetskog ra ta d o 1990.,


Gordogan, 1 ,2 0 0 3 ., 9 1 - 9 2 .

V ueti, R ad in a, K oka-kola socijalizam : A m e rik a n iza c ija jugoslovenske popularne


kulture ezdesetih godina X X veka, S lubeni glasnik, B eograd, 2 0 1 2 .

W eeks, Jeffrey, Sexuality a n d Its Discontents: M eanings, M y th s a n d M odern Sexualities,


R o u tledge & K eagan Paul, L o n d o n , M e lb o u rn e , H enley, 1985.

I z l a g a n je sa z n a n s t v e n o g s k u p a

D o ta, F ranko, A Life in a S entence: T elling G a y S tories in a C ro a tia n C o u rt o f Law


(1 9 4 7 - 1 9 5 2 ), izlaganje na konfe ren c iji B iography a n d Id e n tity : D ilem m as an d
O p p o rtu n itie s , C e n tra l E u ro p e an U niversity, B u d im p e ta , 6 .- 9 . svibnja 2 0 1 0 .

F il m o v i

H anekovi, F edor, B akonja fr a Brne, Ja d ra n film , Z agreb, 1951.

150
NtbojiaJovanovi SEKSOLOQIJA, MUKA HOMOSEKSUALNOST I FILM

Makavejev, D uan, L ju b a v n i sluaj, ili, Tragedija slubenice P T T , Avala film, Beograd,


1967.

Makavejev, D u a n , Sw eet M ovie, V .M . P ro d u ctio n , Pariz; M ojack Film s, M ontreal;


M aran Film s, M n ch e n , 1974.

M akavejev, D u a n , WR: M isterije organizm a, N eo p lan ta, N ovi Sad; Telepool,


M n ch e n , 1971.

ilnik, elim ir, R a n i radovi, N e o p la n ta, N ovi Sad, 1969.

P r il o z i s I n t e r n e t a

Arslani, M erita, H om oseksualci su za partizane bili nakaze koje treba strijeljati,


http://w w w .jutarnji.hr/hom oseksualci-su-za-partizane-bili--nakaze-koje-treba-
s trije lja ti-/3 0 1 2 4 3 /, 9. travnja 2 013.

D o ta, F ranko, N e p riro d n i b lu d podriva tem elje socijalistike H rvatske, h ttp ://w w w .
jutarnji.h r/-c in ite-p ro tu p riro d n i-b lu d -k o ji-p o d riv a -sam e-te m elje-so c ija listick e-
h rv a tsk e -/4 7 0 4 6 9 /, 9. travnja 2 0 1 3 .

M ikuli, Borislav, G ay na balkanskoj transverzali, h ttp ://deenes.fT zg.hr/-bm ikulic/


T ra n z ito rij2 0 0 7 /0 5 .G ayT ransverzala.htm , 9. travnja 2013.

Polim ac, N e n ad , G ay m o m e n ti u YU kinem atografiji, http ://w w w .ju ta rn ji.h r/g a y -


m o m en tiu -y u -k in e m a to g ra fiji/1 7 3 9 9 5 /, 9. travnja 2013.

Polim ac, N e n ad , Povratak Frantieka apa, prvog gay ikaniranog filmaa u


Jugoslaviji, h ttp ://w w w .ju ta rn ji.h r/p o v ratak -fra n tisek a -c ap a/8 1 7 0 3 9 /, 9. travnja
2013.

Verbalni su k o b J u d ith R eism an sa stu d en tim a , ukljuio se i dekan, h ttp ://d n e v n ik .


hr/vijesti/hrvatska/judith-reism an-se-verbalno-sukobila-sa-zagrebackim -
studentim a-ispred-faksa-dva-policajca 2 7 2 4 8 8 .h tm l, 9. travnja 2013.

151
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Sexology, Male Homosexuality and Film in Socialist


Yugoslavia

Summary
A plea for a more comprehensive research into the history o f sexuality in
Yugoslav socialism, the article emphasises the importance o f sexology as
part o f such research. I argue that sexology has been the key discourse o f
the socialist cultural revolution that was supposed to introduce Yugoslavia
into the gender and sexual modernity. It encompasses a wide a range o f
works written by both Yugoslav and non-Yugoslav authors, through which
a plethora o f heterogeneous discourses has described and defined issues such
as sexual development, types o f sexuality, marriage, pregnancy, contraception
and abortion, the psychology o f the sexes, etc. By its sheer quantity, scope,
variety and accessibility, published in both books and newspapers, sexology
in Yugoslavia provides us with the royal road for exploring, in Foucauldian
terms, the dispositive o f sexuality in socialism, with many o f its antagonisms
and contradictions. W hile outlining the contours o f sexology in socialism,
I present in more detail one o f its particular segments: the narratives about
homosexuality and its social status in socialist society. This particular focus is
inspired by the accounts that designate the Yugoslav socialist past in terms o f
sheer totalitarian repression and manipulation. In opposition to the advocates
o f the totalitarian paradigm who use the fact that male homosexuality
was criminalized in Yugoslavia as an undisputable proof o f the totalitarian
terror, I draw upon Foucaults insights on modern power. I argue that this
focus on the repressive law should be widened by taking in account other
discourses about homosexuality, including the sexological ones. Only in
that way one can see how homosexuality in socialism was not defined by
some presupposed totalitarian, homophobic dogma, but was at the centre
o f ongoing redefinitions and debates, most o f them actually asking for the
decriminalization o f the same-sex relations among men. Given my own
background in film studies, I intertwine the analysis o f sexological works and
historical narratives o f homosexuality in socialism, with the representations
o f sexology and homosexuality in Yugoslav cinema in socialism, which do
not only additionally testify to the complexity o f the Yugoslav dispositive o f
sexuality, but also demonstrate the benefits o f interdisciplinary approach to
its inquiry.

152
A n a K ladnik
Iskanje novih raziskovalnih paradigem in
up oraba novih m etodologij na prim eru novih m est
in naselij v socialistini Sloveniji
Oblikovanje novih metodologij pri prouevanju
socializma1

V sedemdesetih letih 20. stoletja se je center raziskav zgodovine Sovjetske


zveze iz obdobja stalinizma premaknil iz centra, ki je predstavljal podroje
politine, socialne in intelektualne zgodovine, na periferijo, z raziskavami
zgodovine vsakdanjega ivljenja. Zgodovinarji, kot na primer Sheila Fitzpatrick,
ki so sledili metodi zgodovine vsakdanjega ivljenja, so postali tara kritik, da
v svojih raziskavah obravnavajo zgodovino stalinistine Sovjetske zveze, pri
emer izpuajo pomen drave, kot tui pomen terorja, prisile in propagande,
kot osrednje toke totalitarne teorije.23V asu pozne hladne vojne se je na
Zahodu zaela razvijati nova teorija o naravi socializma, s katero se je obstojei
model, ki je obravnaval sistem v Sovjetski zvezi kot totalitren, zael majati.
Po koncu obdobja socializma v srednji, vzhodni in jugovzhodni Evropi in veji
dostopnosti arhivov je bil storjen naslednji korak k boljemu razumevanju
narave socializma in ivljenja v njem. e v osemdesetih letih 20. stoletja in
intenzivneje v naslednjem desetletju, je nemko zgodovinopisje razvilo tim.
metodologijo vsakdanjega ivljenja, Altagsgeschichte, v asu socializma.4 Ta

1 V tekstu bo uporabljena oznaka socializem oziroma socialistini sistem, vendar je pri tem
potrebno izpostaviti, da gre v tekstu za socializem, kot se je v asu od konca druge svetovne
vojne do demokratinih sprememb ob koncu osemdesetih in zaetku devetdesetih let 20.
stoletja razvijal v okviru enopartijskega sistema v srednji, vzhodni in jugovzhodni Evropi. V
nadaljevanju lanek ponuja nekaj reitev nove konceptual izaije tega sistema.
2 Glej npr. Fitzpatrick, Sheila, Everyday Stalinism: Ordinary Life in Extraordinary Times: Soviet
Russia in the 1930s, Oxford Univ. Press, New York, NY, 1999 ali Fitzpatrick, Sheila, Stalinism:
New Directions, Routledge, London, 2000. Po totalitarnem modelu, uivata komunistina
partija in njeno vodstvo popoln monopol moi in vsiljujta svojo ideologijo na, v veliki meri,
pasivno populacijo.
3 Gleason, Abbot, Totalitarianism. The Inner History o f the Cold War, Oxford University Press,
New York, 1995, 140-142.
4 Najvidneji teoretik te sole je Alf Ldtke. Glej npr. Ldtke, Alf (ur.), The History o f Everyday
Life: Reconstructing Historical Experiences and Ways o f Life, Princeton University Press, Princeton,
1995.

155
SOCIJALIZAM KLUPI

metodologija predstavlja posebno obliko t. i. bottom-up pristopa, ki izhaja iz


realnosti vsakdanjega ivljenja in ie interakcije med vsakdanjim ivljenjem
in poskusi nadvlade, ki jih izvaja reim, pri emer skua najti zlasti oblike
prilagoditve in naine samoobrambe, ki jih ljudje oblikujejo v okviru svojih
vsakdanjih aktivnosti.5 Ta metodologija tui omogoa identifikacijo mej
diktature in zaznava motivacijo drubenih akterjev z analizo njihovega lastnega
procesa osmiljanja ali gradnje samostojnih pomenov, skovanih v besedi
.6
Eigen-Sinn oziroma Sinnwelt Kot rezultat poskusa nove konceptualizacije in
interpretacije obdobja socializma, so zgodovinarji, ki prouujejo zgodovino
Nemke demokratine republike, poskuali definirati sistem v N D R kot
moderno diktaturo (Jrgen Kocka), diktaturo blaginje {Frsorgediktatur,
welfare dictatorship) (Konrad Jarausch), diktaturo s sodelovanjem
(participatory dictatorship) (Mary Fulbrook) oziroma diktaturo s soglasjem
{consensus dictatorship) (Martin Sabrow).7 Pri tem definicija diktatura, za
razliko od totalitarizma ne predlaga dihotomije med vladajoimi in tistimi,
ki so vladani, ampak do doloene mere omogoa aktivno vlogo in reakcije
ire socialne sfere.8 Nadaljnje interpretacije predlagajo koncept socialistine
diktature oziroma dravnega socializma, kateri jasno nakae mejo med
razvojem politike socialnih demokracij na Zahodu na eni strani, ter na drugi v
dravah z enopartijskim sistemom in dominacijo komunistine politine elite.
Omenimo e koncept komunistine diktature, kateri izhaja iz dejstva, da so

5 Corner, Paul, Introduction, Popular Opinion in Totalitarian Regimes: Fascism, Nazism,


Communism, ur. Paul Corner, Oxford University Press, Oxford, 2009, 5.
6 O definiciji in pom enu Sinnwelt glej prevod teksta: Kolar, Pavel, Socialist Dictatorship as
a World o f M eaning v slovenino: Social istina diktatura kot miselni svet: uvodne opom be
k splonim karakteristikam projekta in razlogom za njegov nastanek, Prispevki za novejso
zgodovino, 48, 2008, 173-176 (prevod Ana Kladnik) in hrvaino: Socijalistika diktatura kao
osmiljeni svijet: uvodne napom ene o opim znaajkama projekta i razlozima njegova nastanka,
Historiografija.hr. Portal hrvatske historiografije (12.1. 2010) (prevod Igor Duda). Glej tui:
Apor, Peter, The Joy o f Everyday Life: M icrohistory and the History o f Everyday Life in the
Socialist Dictatorships, East Central Europe/ECE, 1-2, (35) 2007-2008, 185-218.
7 Jarausch, Konrad H ., Care and Coercion: The G D R as Welfare Dictatorship, Dictatorship
as Experience. Towards a Socio-Cultural History o f the GDR, ur. Konrad H . Jarausch, Berghahn
Books, Oxford/New York, 1999, 47-73; Fulbrook, Mary, Anatomy o f a Dictatorship: Inside the
GDR 1 9 4 9 - 1989, Oxford University Press, New York, 1995.
8 Lindenberger, Thomas, Die D iktatur der Grenzen. Z ur Einleitung, Herrschaft und Eigen-Sinn
in der Diktatur: Studien zur Gesellschafisgeschichte der DDR, ur. Thomas Lindenberger, Bhlau,
Kln am Rhein, 1999. Glej tudi: Fulbrook, Mary, Approaches to German C ontem porary
History since 1945. Politics and Paradigms, Zeithistorische Forschungen, 1, 2004, 31-50; Ross,
Corey, The East German Dictatorship. Problems and Perspectives in the Interpretation o f the GDR,
Arnold, London, 2002.

156
Ana Kladnik ISKANJE NOVIH RAZISKOVALNIH PARADIQEM

politino elito v obdobju socializma predstavljali komunisti oziroma partije,


Id so v svojem imenu nosile oznako komunistine.9
Medtem ko je zgodovinopisje na Zahodu, e e ne zavrglo, pa vsaj razpravljalo
in iskalo alternativne metode in definicije pri prouevanju obdobja socializma,
je po letu 1989 totalitaristien model nael svoj preporod, sicer ne povsod
enako intenzivno, v zgodovinopisju bivih evropskih socialistinih drav.
Osredotoeni na slovensko zgodovinopisje, borno najprej izpostavili pojav
oivitve koncepta Srednje Evrope in predstavo totalitarizma znotraj njega,
v nadaljevanju pa borno obravnavali poskuse razglasitve obdobja socializma v
Sloveniji (Jugoslaviji) kot totalitarnega.
Medtem ko je od sedemdesetih let 20. stoletja dalje Srednja Evropa za
madarske, poljske, eke in slovake disidente pomenila prostor zahodne
demokratine civilizacije, v nasprotju z vzhodnjakim totalitarizmom, torej
Sovjetsko zvezo,101je za slovenske srednjeevropejce, e posebej po razpadu
Jugoslavije, zaetku jugoslovanskih vojn in razglasitvi slovenske samostojnosti,
srednja Evropa predstavljala lonico med Slovenijo in junimi republikami
bive Jugoslavije, medtem ko so drave bivega vzhodnega bloka predstavljale
totalitarno Vzhodno Evropo. Gre torej za dvojno loevanje: civilizacijsko
nasproti republikam bive skupne drave, ter ideoloko nasproti bivim
dravam t. i. vzhodnega bloka, ki so domnevno doivele trdo, totalitarno
razliico socializma v nasprotju s posebno in veliko mehkejo jugoslovansko
razliico.
V Sloveniji sta (bila) dva kljuna momenta iz obdobja socializma e posebej
politizirana: prvi se nanaa na obdobje druge svetovne vojne, ki je kljuno za
razumevanje legitimacijskih procesov v asu od 1945-1990; drugi moment
pa je jugoslovanski razkol s Sovjetsko zvezo in Informbirojem leta 1948, kar
je omogoilo legitimizacijo samoupravnega socializma oziroma titoizma."

9 Danes v nemki historiografiji najvekrat uporabljen izraz za obdobje socializma v NDR,


SED Diktatur (diktatura SED), se nanaa na tedanjo edino politino stranko v dravi
Sozialistische Einheitspartei Deutschlands.
10 Ash, Tim othy Garton, The Uses o f Adversity. Essays on the Fate ofCentral Europe, Granta Books,
Cambridge, second edition, 1991; Ash, Tim othy Garton, Does Central Europe Exist?, The New
York Review o f Books, 1986;Todorova, Maria, Imagining the Balkans, Oxford University Press,
2009, 140-160; Luthar, O to, Luthar, Breda, Marking the Difference or Looking for Common
Ground? Southeast Central Europe, Creating the Other: Ethnic Conflict and Nationalism in
Habsburg Central Europe, ur. Nancy Meriwether Wingfield, Austrian Studies, Volume 5,
Berghahn books, 2005, 231-241.
11 Godesa, Bojan, Revizija in odpiranje novih obzorij - prilonost za drugacno zgodovino?,
Zgodovinski asopis, 3-4, (63) 2009, 440-457; Repe, Bozo, Jugoslovanska historiografija po

157
SOCIJALIZAM NA KLUPI

V veini drav bivega vzhodnega bloka je zgodovinopisje po letu 1989


obdobje socializma definiralo kot totalitarnega in zanj uporabilo skupen izraz
totalitren sistem.12 Politina tranzicija iz socialistinega, enopartijskega
sistema v demokracijo je imela v Sloveniji karakter sodelovanja med
politinimi elitami in prebivalstvom, za razliko od veine vzhodnoevropskih
drav, kjer je io izrazito za konfrontacijo med obema. Bive politine elite
so v Sloveniji veinoma tui po tranziciji ostale na oblasti, medtem ko je, na
primer na ekoslovakem, prehod v demokracijo simboliziral prehod moi v
roke bivih disidentov. Slovensko zgodovinopisje je sicer e pred spremembo
sistema zaelo odpirati nekatere teme, ki so bile poprej tabuizirane ali le delno
obravnavane,13 medtem, ko so nekateri slovenski zgodovinarji e v estdesetih
letih in kasneje njihovi tudentje v sedemdesetih in osemdesetih letih,
zaeli sprejemati nove teoretine in metodoloke pristope.14 Presenetljivo
pa, kot ugotavlja Oto Luthar, v devetdesetih letih ni prilo do e vejega
razmaha novih pristopov, saj je veina slovenskih zgodovinafjev tovrstne
novosti zavraala.15 Za razliko od veine drav bivega vzhodnega bloka,
ki so politizacijo zgodovine doivele takoj po spremembi sistema, se je
slovensko zgodovinopisje (in druba) moneje polarizirala v zaetku novega
tisoletja. Tedanja politina konstelacija je omogoila, da so se v slovenskem
zgodovinopisju pojavili moneji poskusi razglasiti obdobje socializma v
Sloveniji (Jugoslaviji) kot obdobja totalitarizma.16 Dve razlini izhodii

drugi svetovni vojni, Tokovi istorije, asopis Instituta za novejo zgodovino Srbije, 1-4, 1999,
312-325. Repe, Bozo, RdeiaSlovenija. Tokovi inobrazi izobdobjasocializm a, Sophia, Ljubljana,
2003,109.
12 Leta 1993 je parlam ent Republike eke razglasil politini sistem med februarjem 1948 in
novembrom 1989 kot nelegitimen in totalitren, leta 2004 pa je bil omogoen prosti dostop do
veine arhivskega gradiva iz obdobja socializma. Kopeek, Michal, The Czech Republic: From
Democracy Legitimization to the Politics of Memory, Journal ofModemEuropeanHistory, 2
(8), 2010, 145.
13 Horvat, Marjan, Bozo Repe: Slovensko zgodovinopisje je pluralistino, a med zgodovinarji
je premalo razprav o razlinih pogledih, intervju, Mladina (Ljubljana), 13. 1. 2011.
14 Luthar, O to, Between Reinterpretation and Revisionism. Rethinking Slovenian
Historiography o f the 1990s, (Re)W riting History - Historiography in Southeast Europe after .
Socialism, ur. U lf Brunnbauer, LIT, Mnster, 2004, 337.
15 Ibid, 337.
16 Ena od prvih vejih javnih predstavitev totalitarne narave slovenskega obdobja socializma je
bila razstava v Muzeju noveje zgodovine v Ljubljani od decembra 1998 do januarja 1999, ki je
bila pospremljena s katalogom Temna stran meseca. Kratka zgodovina totalitarizma v Sloveniji
1945-1990 (urednik Drago Janar). Zgodovinarji, ki so skuali prikazati slovensko povojno
zgodovino v okviru teorije totalitarizma, so leta 2008 pridobili institucionalno priznanje z
ustanovitvijo tudijskega centra za narodno spravo. C enter je bil ustanovljen ob koncu mandata
konservativne vlade Janeza Janse, pod zaito Ministrstva za pravosodje.

158
Ana Kladnik ISKANJE NOVIH RAZISKOVALNIH PARADIQEM

interpretacije povoj ne zgodovine sta stali na razlinih bregovih: na eni strani


stranke in intelektualci preteno desne provenience, ki so v obdobju druge
svetovne vojne in povojnih pobojev iskali argumente za razglasitev totalitarne
narave socialistinega sistema v Sloveniji (Jugoslaviji), ter na drugi strani tistih,
ki so vztrajali pri jugoslovanski izjemni poziciji, kjer je jugoslovanska razliica
predstavljala mehkejo obliko socializma, nasproti totalitarni obliki, kot naj
bi jo poznali v dravah bivega vzhodnega bloka.

V zadnjem desetletju e posebej, je zgodovinopisje v nekdanjih evropskih


socialistinih dravah pria skokovitemu odpiranju novih tem, sprejemanju
novih metodologij, tevilnim mednarodnim izmenjavam in sodelovanju v
skupnih projektih. Vse to na eni strani omogoa zgodovinarjem predstaviti
pojav in obdobje socializma v vseh njegovih razlinih oblikah,17 kot tui, da
se monotona slika totalitarne vzhodne Evrope kae v drugani, veliko bolj
barvni lui, medtem ko poudarjanje izjemnosti jugoslovanskega poloaja
nasproti dravam bivega vzhodnega bloka izgublja teo. Jugoslovanske
posebnosti, kot so npr. decentraliziran ekonomski model, pomen
potronitva, ali zunanja politika nasproti dravam tretjega sveta, so postale
predmet raziskav zgodovinarjev, ki se ukvarjajo z zgodovino drav nekdanjega
vzhodnega bloka. Nateto omogoa, da se v teh dravah totalitarni model kae
kot neustrezen, vedno bolj pa prihajajo na plano posebnosti posameznih drav,
kot tui vloga socializma kot globalnega akterja.18 Noveje zgodovinopisje, ki
obravnava obdobje socializma v Srednji, Vzhodni in Jugovzhodni Evropi, se
nahaja na toki, ko vse tevilneje primerjave razkrivajo podobnosti in razlike
med posameznimi socialisdnimi dravami, hkrati pa poskuajo najti skupne
imenovalce narave socialistinega projekta, ki je vseskozi prepleten tui z
razvojem nacionalnega vpraanja in projektom modernizacije. Komunisti so
poskuali vzpostaviti nove norme, vrednote in vzorce obnaanja, vendar so
te transformacije doloale tradicije, miselni vzorci in procesi iz obdobja pred
soalizmom (npr. stopnja modernizacije, urbanizacija, razvitost nacionalnega
vpraanja, demokratinost politinega sistema, stopnja sekularizacije, enska

17 Gicj tui: Brunnbauer, Ulf, Kontinuiteta in spremembe. Aktualni trendi v zgodovinopisju


Jugovzhodne Evrope, Zgodovinski asopis, 3-4, (57) 2003, 431-450.
18 Na primer odlina studija, ki prikazuje vlogo jugoslovanskega in madarskega ekonomskega
modela ter transnacionalne povezave pri razvoju neoliberalizma: Bookman, Johanna, M arketsin
theNameofSocialism : TheLeft-W ingOriginsofNeoliberalism , Stanford University Press, 2011.
Jugoslavija je bila edina'evropska drava, ki je bila (ustanovna) lanica gibanja Neuvrenih,
vendar vedno tevilneje tudije kaejo vlogo Sovjetske zveze in posameznih evropskih
socialstinih drav v dravah tretjega sveta. Na primer: Engerman, David, The Second Worlds
Third World, Kritika: ExplorationsinR ussianandEurasianHistory, 1, (12) 2011, 183-211.

159
SOCIJALIZAM NA KLUPI

emancipacija, razvoj delavskega gibanja itd.), kot tui izkunja druge svetovne
vojne in nain prevzetja oblasti nacionalnih komunistinih partij.

V nadaljevanju se borno osredotoili na tudije primera, vzete iz nartovanja,


gradnje in vsakdanjega ivljenja v novih mestih in naseljih v Sloveniji v prvih
petnajstih letih od konca druge svetovne vojne. V prvem delu borno primerjali
razvoj dveh novih mest, Nove Gorice in Velenja, ter pri tem zasledovali odnose
med politiko in arhitekti ter pomen urbanizma in arhitekture na podobo
pred in post-1948 Jugoslavije. V drugem delu pa borno s pomojo zgodovine
vsakdanjega ivljenja skuali prikazati toke interakcije med oblastjo in
prebivalci ter njihove (medsebojne) prilagoditve, ki so vplivale na miselni svet
in ivljenje v novem socialistinem mestu.

Modemizem kot legitimacija jugoslovanske poti

Obiajno se med nova mesta, ki so se v Sloveniji razvila v asu socializma,


pritevajo Nova Gorica, Velenje in Kidrievo. Prvi dve od natetih mest se
smatrata tui kot edini modernistini mesti v Sloveniji.19 V nacionalnem in
mednarodnem okviru je veje studijske pozornosti na podroju druboslovja,
humanistike, arhitekture in urbanizma delena Nova Gorica, medtem ko
Velenje komaj v zadnjem asu opazneje postaja predmet tudije primera. Veje
zanimanje za razvoj Nove Gorice si lahko razlagamo (najmanj) zaradi dveh
vzrokov. Prvi, pomemben predvsem za zgodovinarje, sociologe in antropologe,
se nanaa na simbolno vrednost gradnje novega mesta, ter njegovo lokacijo na
meji med Italijo in Jugoslavijo (Slovenijo). Rojstvu Nove Gorice je botrovala,
z jugoslovanske perspektive, nepravina odloitev mirovnih pogajanj v Parizu,
ki je leta 1947 doloila prikljuitev Gorice Italiji. Ob pravkar spueni elezni
zavesi in prieti hladni vojni je stekla obsena akcija za zgraditev novega mesta,
Nove Gorice, ki naj bi se, kot je razglaala propaganda, svetilo preko meje.
Gradnja, v pristojnosti takratnega republikega Ministra za gradnje Ivana
Maka - Matije, je bila financirana s strani federalnih in republikih rezerv,
pri emer so bili za gradnjo mobilizirani tui prostovoljci - mladinci - ki
so v Novo Gorico prili iz ele Jugoslavije. Kmalu po znanih dogodkih leta
1948, ko je bila Nova Gorica komaj na pol zgrajeno mesto, je financiranje
tega zajetnega projekta pristalo na ibkih lokalnih pleih. Drugi vzrok, zaradi
katerega je Nova Gorica delena vejega zanimanja, pomemben predvsem

19 Vodopivec, Ale, M odernistino mesto, Arhitektum a delavnica Velenje 2000, ur. Urban
Novak, M O Velenje, 2000, 3-6.

160
AnaK Ldnik ISKANJE NOVIH RAZISKOVALNIH PARADIQEM

za umetnostne in arhitekturne zgodovinarje, lahko pripiemo popularnosti


in karizmi prvotnega nartovalca mesta, Edvarda Ravnikarja, takratnega
profesorja na ljubljanski Fakulteti za arhitekturo, sicer bivega studenta in
asistenta pri profesorju Joetu Pleniku, privrencu klasinega arhitekturnega
jezika. Ravnikar, ki je tik pred zaetkom druge svetovne vojne nekaj mesecev
tudiral pri modernistu Le Corbusierju v Parizu, je po vojni nael sintezo
med obema uiteljema. Po mnenju arhitekturnega zgodovinarja Vladimirja
Kulia, bi lahko Ravnikarjevi projekti iz obdobja konca tiridesetih let 20.
stoletja, e bi bili realizirani, predstavljali edinstven prispevek pri iskanju
nove monumentalnosti, ki vsebujejo specifino jugoslovansko konotacijo
zaradi njihove navezanosti na Plenika in hkrati svetovljanstvo in modernost
v povezavi s Le Corbusierjem.20 Pri Novi Gorici lahko povezavo med
modernostjo Le Corbusierja in monumentalnostjo Plenika najdemo tui
pri najbolj reprezentativni stavbi v mestu, mestni obini, za katero nart je
napravil Vinko Glanz, Plenikov student in kasneje njegov oji sodelavec.
Zgradbo lahko, primerno asu v katerem je bila nartovana, umestimo kot
primer socialistinega realizma v arhitekturi, sloga ki v slovenskem merilu
ostaja e dokaj neraziskan.

Velenje zgodovinske tudije sicer omenjajo kot mesto, ki je nastalo zaradi


poveanja izkopa premoga lokalnega Rudnika lignita Velenje (RLV) in
igar novi center je bil odprt leta 1959, v zadnjem asu pa postaja tui bolj
zanimiv za umetnostne in arhitekturne zgodovinarje, ki poskuajo primerjati
(arhitekturni) razvoj obeh mest.21 Za RLV je sicer prva jugoslovanska petletka
nartovala izkop izdatne koliine lignita, ne pa tui zadostnih pogojev za
nastanitev novih delavcev, ki so poveini prihajali iz blinjih vai oziroma
rudarje, ki so se po vojni vmili v Jugoslavijo iz zahodne Evrope. Leta 1946
je podjetje dobilo dovoljenje za postavitev zaasnih stanovanj, naselja barak,
imenovanega provizoriji, ki je sluilo svojemu namenu vse do srede osemdesetih
let 20. stoletja. Leta 1948 je arhitekt Viljem Strmecki, tako kot njegov profesor
Ivan Vurnik, zapriseen funkcionalist,22 nartoval rudarsko naselje za velenjske

20 Kuli, Vladimir, Land of the In-Between. Modern Architecture and the State in Socialist
Yugoslavia, 1945-65, doktorska disertacija, University o f Texas, Austin, 2009.
21 di Batista, Alenka, Nova Gorica in Velenje: udeasocialistinegradnje vdrugi Jugoslaviji,
diplomsko delo, Ljubljana, 2011; di Battista, Alenka, elik, Matev, New cities in Slovenia
(1945-1960), Unfinished m odernisations: between utopia andpragm atism: [architecture and
urbanplanningintheformer Yugoslaviaandthesuccessorstates], ur. Maroje Mrdulja, Vladimir
Kuli, UHA/CCA, Zagreb, 2012.
22 Leta 1919 je Slovenija dobila svojo prvo univerzo v Ljubljani, kjer je bil znotraj Tehnine
fakultete ustanovljen tui Oddelek za arhitekturo. Profesorja na oddelku s^a bila modernist

161
SOCIJALIZAM NA KLUPI

delavce. Po Strmeckijevem nartu je nastajalo novo naselje, imenovano


Novo Velenje, v blizini premogovnika. Okoli leta 1953 pa so se zaeli nacrti
spreminjati. Kot posledica notranjih istk v republikem Direktoratu za
premog je bil namestnik direktorja Nestl gank (kazensko) poslan v Velenje,
kjer naj bi prevzel mesto direktorja rudarskega podjetja. gank, sicer lan
Komunistine partije e pred vojno, je bil rojen v vai nedale od Velenja. Kot
direktor v provincialnem Velenju si je zadal nalogo, da partijskim veljakom
v Ljubljani pokae in dokae, ne le, da lahko iz kurjega rudnika23 ustvari
enega najbolj modernih rudnikov v dravi, temve, da lahko zgradi tui novo
moderno mesto. Pri tem je imel zaslombo pri svojem partizanskem tovariu
in ministru zvezne vlade Francu Leskoku - Luki. Pri uveljavljanju svojih
vizij pri razvoju podjetja in mesta je direktor gank izkoristil monosti in
kompetence, ki jih je uspel uveljaviti znotraj novega samoupravnega sistema.
Po meni znanih podatkih, gradnja novega mesta Velenja ni bila nartovana
ne s strani republike ali federacije, temve je bila predvsem lokalne narave.
RLV je preseek od prodaje premoga akumuliral v gradnjo novih stanovanj in
mestne infrastrukture, pri gradnji pa so izjemno vlogo odigrali prostovoljci iz
vrst domainov, ki so si nadejali imprejnje selitve v nova stanovanja. Nart
za novo mesto je RLV leta 1954 naroil pri (samoupravnem) arhitekturnem
biroju Slovenija projekt. Glavni arhitekt, JanezTrenz, sicer Plenikov student
in Le Corbusierjev privrenec, je imel tevilne teave s gankom, ki je arhitektu
vsiljeval svoje poglede. Novo mesto je s svojo moderno arhitekturo pri
republikih veljakih sproalo tevilne polemike (npr. bivi Minister za gradnje
Maek - Matija, ki je bil odgovoren za gradnjo Nove Gorice je menil, da
rudarjem namesto modernega mesta zadostuje rudarska kolonija; nasprotnik
modernega Velenja je bil tui lan Zveznega komiteja ZKJ, Miha Marinko,
sicer zaveznik tradicionalnih rudnikov v Zasavju). Zaetna nezainteresiranost
za dogajanje v Velenju s strani Beograda, se je zaela spreminjati po letu
1958, potem ko je jugoslovanski predsednik Josip Broz - Tito prvi obiskal
Velenje. Moderno mesto za rudarje se je izkazalo kot odlina prezentacija nove
Jugoslavije. Sicer e nedokonan, je bil center novega mesta sveano odprt leta
1959, ob 40. obletnici KPJ/ZKJ. Jugoslovanski voditelji so mesto predstavljali

Ivan Vurnik in tradicionalist Joe Plenik. Podoben antagonizem med obema vodilnima
profesorjema na fakulteti se je nadaljeval tui po drugi svetovni vojni med Edvardom
Ravnikarjem (nartovalcem Nove Gorice) in Edom Mihevcem. Po besedah umetnostnega
zgodovinarja Petra Kreia, so titi tudentje, ki so se zanimali za m oderno arhitekturo, studirali
pri slednjem. Terzan, Vesna, Edo Mihevc, Mladina (Ljubljana), 11.1.2012, 2.
23 Izraz za rudnik, kot ga je sam uporabil v svojih spom inih: gank, Nestl, Spomini 'rdeega
kralja', zapisala Damijan Kljaji in Vlado Vrbi, Karantanija, Ljubljana, 1999, 56.

162
Ana Kladnik ISKANJE NOVIH RAZISKOVALNIH PARADIOEM

kot doseek jugoslovanske poti in v mesto so kmalu zaele prihajati na obisk


delegacije iz celega sveta.

Jugoslovanska politika in druba je v prvih petnajstih letih po drugi svetovni


vojni doivela temeljite spremembe. Medtem, ko je bila Nova Gorica
nartovana in grajena v asu, ko je bila Jugoslavija e zvesta privrenka Stalinove
Sovjetske zveze in neposredno ob prekinitvi odnosov z njo, je Velenje, rudarsko
mesto v slovenski provinci, odprtje novega centra doivelo leta 1959, v asu
brez velikih dogodkov, v e samoupravni Jugoslaviji. Po letu 1948 je nova
jugoslovanska usmeritev zavrgla stalinistien model in postopoma zaela iskati
legitimiteto nove jugoslovanske poti v novih ekonomskih vzorcih, avtonomni
zunanji politiki, odprla je vrata proti Zahodu, potronitvu itd. Zato je
presenetljivo, da razvoj Velenja, mesta ki je pravzaprav zraslo v in s pomojo
te nove usmeritve, do sedaj, v povezavi s pomenom sistema samoupravljanja,
ni bil deleen bolj podrobne obravnave. Na primeru nartovanja, gradnje in
ivljenja v Novi Gorici in Velenju je mogoe analizirati, kako so se spreminjali
odnosi med federalno, republiko in lokalno oblastjo pred in po letu 1948,
ter kako med arhitekti oziroma prebivalci in oblastjo; kako so se spreminjale
kompetence odloanja ter katere elemente je oblast uporabila za legitimacijo
oblasti. Za ugotavljanje teh elementov je potrebno upotevati stopnjo razvoja,
ter vzorce in tradicije, Id so se oblikovali skozi dalje zgodovinsko obdobje,
kot tui razlina obdobja v katerih so bila grajena. Na primer, povezava
predvojne razvitosti arhitekturne prakse na arhitekturni izraz socialistinega
realizma v prvih povoj nih letih jugoslovanskega socializma, kot tui vloga
modernizma pri spreminjanju tradicionalnega ivljenja prebivalcev novih
mest.24 e so mesta grajena v stalinistinem obdobju (v jugoslovanskem
primeru do okoli 1950, v vzhodnoevropskem pa do okoli 1955/56) rezultat
poskusa legitimacije oblasti v rokah komunistov oziroma priznavanja vodilne
vloge Sovjetske zveze, nartovanje in gradnja nita bila zgolj vsiljena kopija
sovjetskega modela, ampak sta se znala prilagoditi posameznim nacionalnim,
kulturnim in socialnim pogojem. Mesta, grajena v drugem obdobju, pa so
izraz prizadevanj legitimacije post-stalinistinega sistema, zagotavljanja
bivalnega prostora in orientacije v privatno sfero. V naslednjem poglavju
se borno osredotoili na ivljenje v novih naseljih v samoupravni Sloveniji
(Jugoslaviji), ter ugotavljali predstave, prizadevanja in elje povezane z opremo
stanovanj ter interakcije med oblastjo, oblikovalci in prebivalci.

24 V Sloveniji v asu med obema vojnama privrenci funkcionalizma nio bili politino
nikoli cenjeni, po drugi svetovni vojni pa so bili v veini odstranjeni ali postavljeni ob stran
arhitekturnega dogajanja.

163
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Politika soglasja: poasno premagovanje starih vzorcev

Sredi petdesetih let 20. stoletja se je tradicionalno konservativna slovenska


druba zaela sooati z vedno vejim razslojevanjem. Razlike v opremi
stanovanj tistih, ki so se preselili v novo zgrajena stanovanja, kaejo na ogromne
socialne spremembe, ki so potekale v Sloveniji (Jugoslaviji). Oitno je postalo
razhajanje med stanovanji, ki so bila opremljena z masivnim, tradicionalnim
pohitvom in med tistimi, ki so bila opremljena z novejim, bolj modernim.25
Slovenski arhitekti so si prizadevali popularizirati moderno, funkcionalno
in poceni pohitvo tako pri pohitveni industriji, kot tui pri potencialnih
potronikih. Leta 1951 so prvi diplomiranci profesorjev Ravnikarja in
Mihevca na Fakulteti za arhitekturo v Ljubljani zaeli izdajati revijo Arhitekt,
ki je sluila kot mesto za razpravo in predstavitev novih trendov v sodobni
arhitekturi. Mnogo lankov se je posvealo opremi stanovanj. Urednik revije,
mladi arhitekt France Ivanek, sicer Ravnikarjev diplomant, je po diplomi
leta 1954 za est let odpotoval na vedsko, ob povratku v domovino pa sta
skupaj z eno Marto, tui arhitektko, priela sistematine raziskovati sodobne
ivljenjske pogoje in stanovanjsko opremo v slovenskih stanovanjih, kot tui
mnenja uporabnikov.26

Da bi raziskal dejansko opremljenost slovenskih stanovanj, je Ivanek v zaetku


estdesetih let 20. stoletja naredil raziskavo v katero je bilo vkljuenih skoraj
200 stanovanj v novo zgrajenem Savskem naselju v Ljubljani.27 Raziskava je
imela dva namena: na eni strani je elela strokovni javnosti predstaviti kakne
so navade stanovalcev naselja, kakni problemi jih pestijo in kakne so njihove
elje in potrebe; na drugi strani pa je elela pokazati prebivalcem naselja, kaj
lahko sami storijo, da bi bila njihova stanovanja bolj udobna. Raziskava je bila
najprej predstavljena vedskim strokovnjakom in kasneje pozitivno sprejeta
pri slovenski gradbeni in pohitveni industriji, zato je presenetljivo, da je bila
Ivankova tudija objavljena ele leta 1988. Nekatere ugotovitve, kot na primer,
da bi 70% gospodinjstev rado imelo pralni stroj, so nale nerazumevanje pri
republikih oblasteh, ki so poskuale poveati kapaciteto komunalnih pralnic,
kar je le 20% intervjuvancev oznailo kot koristno. Ivanek leta 1961 za izdajo
svojih raziskav ni uspel najti zalonika. ele potem, ko je zakoncema Ivanek

25 Lozar tamcar, Maja, RazvojstanovanjskekulturevSloveniji vevropskemkontekstu20. stoletja,


referat na zborovanju zgodovinarjev, Rogaka Slatina, 16.-18.10. 2008. Strani nio otevilene.
26 Malei, M artina, Arhitekta Francein Marta Ivanek, diplomsko delo, Ljubljana, 2008 in
Dom a. ArhitektaMartainFranceIvanek, Muzej m oderne um etnosti Ljubljana, 25. marec - 16.
maj 2010.
27 Ivanek, France, Druina, stanovanjein naselje, Ambient, Ljubljana, 1988, 9.

164
Ana K kdnik ISKANJE NOVIH RAZISKOVALNIH PARADIOEM

leta 1986 na podelitvi nagrad Ikea v Kopenhagnu, strokovna komisija podelila


nagrado za izjemne doseke na podroju arhitekture in notranje opreme, pri
emer je bila omenjena tui studija iz leta 1961, se je Ivanek odloil izdati
knjigo v samozalobi.

Savsko naselje v Ljubljani, kjer je Ivanek opravil raziskavo, je bil velik


stanovanjski kompleks, zgrajen z namenom namestitve tevilnih ljudi, ki so
se na novo preselili v Ljubljano. Narte sta naredila arhitekta Ilija Arnautovi
in Milan Miheli, sicer do leta 1948 studenta arhitekture v Pragi, dovzetna
za tehnine novosti in izotrenim obutkom za socialno vlogo arhitekture.
Leta 1961 je v naselju ivelo 7.300 ljudi v 1.566 druinskih stanovanjih in
300 garsonjerah.282930Ivanek je elei izboljati ivljenjske pogoje stanovalcev s
primernim pohitvom in gospodinjskimi aparati, ki bi bili najbolj primerni
za prebivalce, ki tam ivijo. V ta namen je moral vedeti, kdo so bili ljudje,
ki so se preselili v naselje in kaken je bil njihov nain ivljenja. Ivanek je
intervjuval stanovalce 195 gospodinjstev ter ugotovil, da so bili stanovalci
Savskega naselja v veini zaposleni pri Jugoslovanski armadi, oziroma so bili
direktorji, zdravniki ali profesorji, veliko ensk pa je bilo gospodinj. Studija je
ugotavljala, da bi se ve kot 41% druin vkljuenih v tudijo, elelo preseliti iz
stanovanja, v katerem trenutno ivijo, za selitev pa so bile bolj zainteresirane
mlade druine, stanovalci stari manj kot 35 let in titi z vijo izobrazbo. Skoraj
52% tistih, ki so se eleli preseliti, je elelo iveti v enodruinski hii.-9
Poleg tlorisa vsakega stanovanja, knjiga ponuja tui originalne fotografije,
ki so bile posnete v stanovanjih v Savskem naselju. Skupno 351 fotografij
predstavlja odlien vir informacij za rekonstrukcijo interjerjev novo zgrajenih
stanovanj s konca petdesetih in zaetka estdesetih let 20. stoletja v Sloveniji.
e se osredotoimo na fotografije posnete v stanovanjih, jih lahko na splono
razdelimo na dva modela. Prvi predstavlja stanovanja, ki so opremljena z
modernim, svetlim pohitvom, kakrno je bilo v tem asu predstavljeno v
revijah oziroma razstavljeno na pohitvenih sejmih in trgovinah.0 V teh
stanovanjih so najvekrat iveli zdravniki, intelektualci in upravitelji. Drugi
model pa predstavlja stanovanja, katerih notranjost je dokaj natrpana, a
udobna, z masivnim pohitvom, tevilnimi dekorativnimi odejami, zavesami

28 Ibid.
29 Ibid., 365.
30 Na primer knjiga: Tancig, Branka, Malo stanovanje - vendar udobno, zbirka Arhitekt,
Ljubljana, 1954; razstava: Stanovanjezanaerazm ere, Ljubljana, 1956. France in Marta Ivanek
sta leta 1965 v Ljubljani odprla stalni razstavni prostor in trgovino z notranjo opremo Interier,
kateri je sledila trgovina Ambientv M ariboru.

165
SOCIJALIZAM NA KLUPI

in cvetlinimi okraski. Fotografije, ki jih je Ivanek posnel v stanovanjih v


Savskem naselju, vedno ne prikazujejo vseh sob v stanovanju. Na primer,
spalnica je fotografirana tridesetkrat, in osemkrat lahko na fotografiji opazimo
punko-lutko, bambolo, postavljeno sredi zakonske postelje.31 V naslednjem
delu borno namenili ve prostora tej lutki, saj nam ponuja zanimivo zgodbo.

V 15. stoletju je bila v Firencah navada, da so mlade neveste ali deklice


ob vstopu v samostan, dobile v dar t. i. bambino, otroko lutko, obiajno
obleeno v bogata oblaila. Navada, ki ponekod velja e danes, da se bogato
obleena punka-lutka postavi na sredo zakonske postelje, najbr pomeni
zagotovilo plodnosti zakonskega para in materialni uspeh njunih otrok.32 V
filmu Federica Fellinija, Amarcord, ki se odvija na italijanskem podeelju v
tridesetih letih 20. stoletja, vidimo eno, ki postavlja veliko bambolo na sredo
postelje, pod sliko device Marije.33V asu med obema vojnama je skoraj tretjina
slovenskega ozemlja, ki je bilo po drugi svetovni vojni prikljueno Jugoslaviji,
pripadalo Italiji. V socialistini Jugoslaviji so otroke lutke, obleene v bogate
obleke in navadno postavljene na sredo zakonske postelje, postale eden najbolj
popularnih artiklov, ki so jih ljudje iz Slovenije (Jugoslavije) kupovali v Italiji.
V literaturi najvekrat predstavljajo predmet, kupljen v italijanskih trgovinah
in pretihotapljen ez mejo.34*Vendar, kot ugotavlja Inga Miklavi-Brezigar,
bambole slovenskim enam nio predstavljale elje po Zahodu, ampak simbol
dobre gospodinje in urejenega doma.33 Primer raunovodkinje iz Primorske,
gospe Gulin, rojene leta 1937, nam prikae, kako pomembne so bile bambole
za slovenske enske. Tedaj e gospodina, bodoa gospa Gulin, je svojo prvo
bambolo kupila leta 1958 na sejmu, takoj za mejo Nove Gorice, v italijanski
Gorici, eprav ji je mama svetovala naj raje kupi kaj bolj uporabnega. Za
bambolo je bila Gulinova pripravljena rtvovati dva od tirih dovoljenih
prehodov meje na mesec. Bambola je bila zelo draga; za ta denar, bi si bila
lahko kupila boljo torbico ali par lepih evljev. Bambolo je kupila, ker jo

31 Dvakrat namesto bam bole najdemo na sredi postelje igrao v obliki medvedka oziroma
zajka.
32 Klapisch Zuber, Christiane, W om en, FamilyandRitualinRenaissanceItaly, The University
o f Chicago Press, Chicago, 1985, 31 1 ,3 1 7 .
33 Fellini, Federico, Amarcord, F. C. Produzioni, Roma, 1973.
34 Repe, Bozo, The influence ofshoppingtourismon cultural changesandthe way of life in
SloveniaafterW orldWarII, konferenca: C ulture with frontiers: shopping tourism and travelling
objects in post-war Central Europe, C EU , Budimpeta, 1998. Luthar, Breda, Remembering
Socialism. O n Desire, Consum ption, and Surveillance, Journal of Consum er Culture, 6 (2),
2006, 229-259.
33 Miklavi Brezigar, Inga, Spomini naemladosti, Goriki muzej, 1998, 2.
A n a K kd n ik ISKANJE NOVIH RAZISKOVALNIH PARAOIQEM

je po poroki elela imeti v svoji spalnici. Poroila se je leta 1962 in dokler


se z moem nita preselila v novo hio, z novo opremljeno spalnico, je imela
bambolo shranjeno v katli. Nato je imela bambolo na postelji do leta 1995 in
med tem asom ji je sorodnica tui seila nova oblaila.36
V stanovanjih v Savskem naselju v Ljubljani, kjer je bambola kraljevala na
sredi zakonske postelje, so najvekrat stanovale druine, kjer so bili moje
uslubenci Jugoslovanske armade, njihove ene pa gospodinje. Stanovanja so
bila opremljena z masivnim pohitvom, z mnogo dekorativnimi prtiki ipd.
Uslubenci Jugoslovanske armade so morali kazati mono lojalnost reimu, saj
jim je med drugim partija sluila kot dvigalo pri hitrem vzpenjanju na socialni
lestvici, eprav je bil njihov nain ivljenja e zelo tradicionalen. Primer
bambole tui kae na vlogo obeh spolov: gospodinje so bile tite, ki so vsako
jutro postiljale posteljo in dajale bambolo na sredino. Potrebno je izpostaviti
tui lokacijo, saj postelja oziroma spalnica ni bila soba, kjer se je preivljal as
ez dan, kot tui ni bila namenjena razkazovanju gostom. Bila je predvsem
intimna soba zakoncev, kar daje bamboli e posebej skrivnosten pomen.
Iz slovenske prestolnice se sedaj preselimo v provinco, v novo mesto Velenje,
in si oglejmo, kaj nam oprema stanovanj lahko pove o slovenski drubi in
jugoslovanskem sistemu v drugi polovici petdesetih let 20. stoletja. V desetletju
od prihoda novega direktorja Nestla ganka na mesto direktorja Rudnika
lignita Velenje (RLV) konec leta 1950, je mesto Velenje doivelo nesluten
razvoj. Novo Velenje je bilo v prvi polovici desetletja grajeno kot moderna
razliica rudarskih kolonij. V bliini rudnika je bilo urejeno tui prehodno
naselje lesenih barak, tako imenovani provizoriji, za nastanitev delavcev v
asu gradnje stanovanj v novem mestu. Prebivalci provizorijev, Id so prihajali
predvsem iz podeelja, so se v naselju, kot mi je povedala nekdanja prebivalka
naselja, dobro poutili: V provizorijih je vladala domanost. Vse je bilo nizko,
imeli smo vrt. Tui to je bilo bolje kot tisto, odkoder smo prili.37 Nedale
od provizorijev je v istem asu RLV financirat gradnjo tako imenovanega
naselja enodruinskih hi Jezero, kamor so se preselili predvsem vodilni delavci
podjetja. Gospa Seme je v pogovoru potrdila, da je bilo prebivalcem mesta
jasno, kdo spada med viji in kdo niji sloj in naselje Jezero se je smatralo
kot naselje, namenjeno vijemu razredu. V drugi polovici desetletja je zael
nastajati plan za novi center mesta na levem bregu reke Pake. Nartovanje in
gradnjo je sicer financirat RLV, vendar so stanovanjske bloke v centru kasneje
odkupila razlina mestna podjetja in institucije. Na primer, tako imenovani

36 Ibid.
37 Intervju z Zofko Seme, Velenje, januar, 2008.

167
SOCIJALIZAM NA KLUPI

H a r t m a n o v i b lo k i n a C a n k a r j e v i u li c i, k i je v o d il a n a g la v n i m e s t n i tr g , je za
s v o j e z a p o s l e n e o d k u p i l o ls k i c e n t e r V e le n j e . O b o d p r t j u m e s t n e g a c e n t r a je
e d i n i n e b o t i n i k v m e s t u (k i s t a g a n a r t o v a la is ta a r h it e k t a k o t S a v s k o n a s e lj e
v L j u b lj a n i) o s t a l la s t R L V , p o d r o b n a a n a liz a p r v ih p r e b iv a lc e v n e b o t i n ik a
le t a 1 9 6 1 p a k a e , d a s o v n j e m i i v e l i t a k o r u d a r ji, k o t p r e d s t a v n ik i u p r a v e
p o d je tja .

O d provizorijev na drugi strani Ljudskega parka (na fotografiji), je bilo


sredi petdesetih let zgrajeno m ondeno naselje enodruinskih hi Jezero.
Vir: Muzej Velenje

V n a s l e d n j e m d e l u b o d o p r e d s t a v lj e n i tr ij e t ip i h i , v k a t e r ih je n o v i d ir e k t o r
g a n k i v e l v p r v i h d e s e t i h l e t i h o d te d a j , k o je p r i e l v V e le n j e k o t d ir e k to r .
O b p r i h o d u v V e le n j e , s t a g a n k in n j e g o v a e n a d o b i l a s t a n o v a n j e v p r v e m
n a d s t r o p j u t. i. r u d a r s k e v i l e . Z a k o n c a s ta e im e l a s v o j e p o h i t v o , d o d a t n o
p a s ta p r i m i z a r j u n a r o i l a p o h i t v o v r u s t i k a ln e m s t i l u . L e ta 1 9 5 5 , p o r o j s tv u
p r v e g a o t r o k a , s e j e d r u i n a p r e s e lila v p r e s t i n o n a s e lj e e n o d r u i n s k i h h i
J e z e r o , k i g a je z g r a d i l R L V . D i r e k t o r g a n k je i m e l n e p r e s t a n o p o l e m i k e z
m e s t n i m i a r h i t e k t i , k a t e r im j e o i t a l , d a n i o d o v o lj a m b i c i o z n i in n a p r e d n i.
L e ta 1 9 6 0 s i j e z g r a d i l h i o , s k la d n o s t e m , k a r j e s a m s m a t r a l z a m o d e r n o
a r h i t e k t u r o . H i a j e b il a k v a d r a t n a , b e la , p o s t a v l j e n a s a m a n a v r h u h r ib k a s
u d o v i t i m p o g l e d o m n a n o v o m e s t o . D u h o v n i k iz V e le n j a s e s p o m i n j a , d a s o
j o l j u d j e z a e l i k li c a t i b e n c i n s k a p o s t a j a .19 F o t o g r a f ij a , p o s n e t a v d ir e k t o r j e v i
n o v i h i i i z s r e d e s e d e m d e s e t i h l e t , k a e n a d o k a j m a l o m e a n s k o a t m o s f e r o : *39

'^8 A r h i v P r e m o g o v n i k a V e l e n j e , U 1 4 , U 1 6 .

39 I n te r v ju z N . D . , V e le n je , ja n u a r, 2 0 0 8 .

168
Ana Hladnik ISK ANJE NOVIH RAZISK OVALNIH PARADIGEM

d ir e k t o r p o s lu a s v o j o h e r k o , k a k o ig ra n a k la v ir, n a k a te r e m je p r ti e k s
fig u r ic o n a r o d n i h n o . 40

D irektor Rudnika lignite Velenje doma


(prva polovica sedemdesetih let 20. stoletja).
Vir: Zgank, Spomini rdeega kralja , 1999

K a k o s i la h k o r a z la g a m o d e j s t v o , d a s o s e p r e b iv a lc i V e le n ja n a e n i str a n i
z a v e d a li s o c i a l n e n e e n a k o s t i , k i j e b ila m n o g o k r a t p r is o tn a m e d d e la v c i in
v o d il n i m i l o k a l n i m i k a d r i, h k r a t i p a s o t e is te k a d r e p o d p ir a li, k o t je to n a jb o lj e
r a z v id n o n a p r i m e r u p r i l j u b l j e n o s t i d ir e k to r j a R L V in b o d o e g a d o lg o le t n e g a
u p ana m e sta N e s tla Z ganka? D el odgovora g r e isk a ti v e o m e n j e n e m
iz b o lj a n j u r a z m e r , n e g l e d e n a v r s t o p r i d o b lj e n e g a b iv a ln e g a p r o sto r a ; d r u g i
d e l o d g o v o r a p a i z p o s t a v lj a d e j s t v o , d a p ri v e lik e m d e lu p r e b iv a lstv a o s n o v n i
e l e m e n t i k o m u n i z m a , k o t b r e z r a z r e d n e d r u b e , n i o b ili p o n o t r a n j e n i. *20

40 gank, Spomini'rdeega kralja. T o v r s t n e f ig u r e s o b i l e p o p u l a r n e t u i v o s e m d e s e t i h l e t i b


2 0 . s t o l e t j a . P r e d s t a v lj a le n i o le n a r o d n e n o s e iz r a z li n i h s l o v e n s k i h r e g ij, a m p a k iz c e l o t n e

J u g o s la v ij e .
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Leta 1955 in 1958 je RLV financiral izdelavo dveh propagandnih filmov,


katera je verjetno naroil sam direktor gank. Leta 1955 je bil najprej
posnet film ivljenje velenjskih rudarjev.41 Ta kratek, trinajst-minutni film,
se osredotoa predvsem na delo v jami in na uspehe RLV: modernizacija
izkopa premoga, sodobna rudnika ambulanta, varnostni sistem v jami itd.
Poleg tega so dodane scene, ki prikazujejo nove hie in stanovanjske bloke v
Novem Velenju, kot tui portne in poitnike kapacitete. Ob valek glasbi v
ozadju, je lahko gledalec uival ob posnetkih cvetlinega okrasja na balkonih
in pred hiami. Predstavljena je bila tui kratka scena v kuhinji, kjer je stareja
enska pripravljala kosilo in se zraven pogovarjala s svojim moem, nekdanjim
rudarjem, ki je na balkonu bral asopis. V doloenem trenutku upokojeni
rudar s prstom pokae na sosednjo hio, kjer ivi njegov sin z druino. V
naslednji sekvenci je gledalec e v sinovem domu in to ravno v trenutku, ko se
pred odhodom na delo poslavlja od ene in otrok.

Tri leta kasneje, torej 1958, je bil izdelan naslednji film z naslovom Mesto
nad lignitom.42 Tokrat je le etrtina filma posveena de!u v jami. Takoj po
posnetkih starega mestnega jedra ob vznoju velenjskega gradu, gledalec
zagleda avto, ki se pelje po glavni Kidrievi cesti v Novem Velenju. Kar sledi,
je dobra minuta ogledovanja izlob: v pritliju stanovanjskega bloka se nahaja
trgovina polna raznovrstnih izdelkov: koles, radijskih sprejemnikov, igra,
kristala, itd. Ljudje si v izlobi in v trgovini ogledujejo in izbirajo izdelke,
spraujejo prodajalko, kupujejo. Zadnji del filma je posveen predstavitvi
rudarjevega doma, njegove male oaze, s vsakovrstnimi elenimi in modernimi
dobrinami. Gledalec najprej vidi eno, ki sedi na kavu in plete. Kav je pokrit
z dekorativno, rono izdelano blazino, medtem ko je stena za kavem pokrita
z dekorativnim stenskim pogrinjalom, na katerem je upodobljena scena iz
narave. Oe se s sinom igra namizno igro. Za njima stoji omara, na vrhu katere
stoji keramina figura. Na drugi strani sobe stoji manji predalnik, na katerem
je pod prtikom postavljen radijski sprejemnik. Na njem je postavljena vaza z
roami. Poleg predalnika se nahaja mnogo sobnih rastlin. Zavese v stanovanju
imajo roast vzorec, pod njimi pa so se ipkaste zavese. V kuhinji ena kuha .
na elektrinem tedilniku. V naslednji sobi je miza pokrita z belim prtom in
vazo z roami na sredini. Zavese so bele. V sobi je manja omara, na kateri je

41 Badjura, M etod in Milka, reiserja, ivljenje velenjskih rudarjev, Triglav film, Ljubljana,
1955. Film je najverjetneje naroil in financiral Rudnik lignite Velenje. V devetdesetih letih 20.
stoletja je Paka film Velenje izboljal kvaliteto filma in ga deloma priredil.
42 Avtor filma neznan, Mesto nad lignitom, 1958. Leta 1998 je Paka film Velenje film delno
priredil.

170
AnaKladnik ISKANJE NOVIH RAZ ISKOVALNIH PARADIQEM

m a n j a o k r a s n a f i g u r ic a p o s t a v l j e n a n a b e le m p r tu . Z a m i z o g le d a le c z a g le d a
z a k o n s k o p o s t e l j o , z r o n o i z d e l a n im i d e k o r a t iv n im i b la z in a m i in b a m b o lo n a
sre d i p o s t e l j n e g a b e l e g a p r e g r in ja la .

e le ta 1 9 5 8 , k o t je r a z v id n o iz p r ik a z a n e g a f ilm a , to r ej tri le ta p o t e m , k o sta


J u g o s la v ija i n Ita lija p o d p i s a li t a k o i m e n o v a n V id e m s k i s p o r a z u m o o b m e j n e m
p r o m e t u , je d ir e k t o r lo k a l n e g a r u d a r s k e g a p o d j e tj a , o k o li 1 8 0 k ilo m e t r o v p r o
o d it a lij a n s k e m e j e , v o k o l j u z g o d o v i n s k o p o v e z a n e m z n e m k im k u ltu r n im
p o d r o j e m , d o v o l i l in v e r j e t n o s p o d b u d i l , d a je v f ilm u , k i naj b i p rik a z a l
napred en razvoj iv lj e n j a v d e la v s k e m , so c ia listi n e m m e stu , n a s to p a la
b a m b o la , m e d t e m k o j e v sa j z a s e d e m d e s e t a le ta z n a n o , d a je b ilo b a m b o le
m o n o k u p i t i v v e l e n j s k i l o k a l n i t r g o v in i M o d e r n a o p r e m a .4'

Bambola sredi postelje v Savskem naselju.


Vir: Ivanek, Druina, stanovanje in naselje, 1988

e p o v z a m e m o : b a m b o la j e b ila n a p o l r e lig io z e n o b j e k t iz a sa r e n e s a n s e , ki
je p r e iv e la v s e d o a s a f a i s t i n e I ta lije . V s o c i a l i s t i n i J u g o s la v iji je b a m b o la
d e la v s k i m e n a m , k i s o p o v e i n i p r ih a j a le iz p o d e e lj a , p r e d s ta v lja la r a z k o e n
o b je k t . B a m b o la j e n a g o v a r ja la p r e d v s e m e n s k o p o p u la c ij o s k m e k im in
r e lig i o z n i m (k a to lik im ) o z a d je m . V p r v ih le t ih s o c ia liz m a s o b ile e n s k e
e m a n c ip i r a n e k o t to v a r i ic e , k i s k u p a j z m o k i m i g r a d ijo n o v o s o c ia lis t i n o
d r u b o , v e n d a r j i m j e e k o n e c p e t d e s e t i h le t d v a js e t e g a s t o le t ja b ila z n o v a
p r ip is a n a n j i h o v a t r a d i c i o n a l n a v l o g a v o k v ir u p r iv a tn e sfe r e . B a m b o la je
p o s t a la t i t i p r e d m e t , k i s o g a s l o v e n s k e ( j u g o s lo v a n s k e ) o b la s t i p r e p o z n a le
k o t d o v o lj z a e l e n e g a in p r i m e r n e g a , d a g a iz r a b ijo za p r o m o c ij o razv o ja
s o c i a l i z m a v d r a v i. 43

43 Hvala Urki ramel Vuina za to informacijo.

171
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Zakljuek

V letu 2004 objavljenem lanku, O to Luthar ugotavlja, predvsem na primeru


razpraveo naravi medvojne kolaboracije in odpora, kako se v Sloveniji zgodovina
in delo zgodovinarjev izrablja za potrebe vsakodnevne politike, kar proizvaja
ideoloki diskurz za potrebe uveljavitve moi in legitimizacije posameznih
politinih akterjev.44 Skoraj desetletje kasneje se zdi, da pri tovrstnih razpravah
e vedno ni prilo do vejega napredka. Namesto revizije zgodovine, kot jo
predlaga del slovenskih zgodovinarjev, ponujajo novi metodoloki pristopi
in veje zanimanje za teoretina vpraanja ne samo monosti veje samo-
refleksije zgodovinarjevega dela, ampak tui novo konceptualizacijo slovenske
(jugoslovanske) socialistine drube, kot tui bolje razumevanje socializma,
kot se je razvijal in oblikoval v enopartijskih sistemih srednje, vzhodne in
jugovzhodne Evrope dobrih tirideset let od konca druge svetovne vojne.

Bibliografija

A r h iv s k i v ir i

Arhiv Premogovnika Velenje, U 14, U 16.

Pogovori

Intervju z Zofko Seme, Velenje, januar, 2008.


Intervju z N.D., Velenje, januar, 2008.

K n j i g e , z b o r n i k i i n a s o p is i

Apor, Peter, The Joy of Everyday Life: Microhistory and the History of Everyday Life
in the Socialist Dictatorships, East Central Europe/ECE, 1-2, (35) 2007-2008,
185-218.
Ash, Timothy Garton, Does Central Europe Exist?, The New York Review of Books,
1986.
44 Luthar, Between Reinterpretation and Revisionism. Rethinking Slovenian Historiography
o f the 1990s, 347-348.

172
Ana Kladnik ISKANJE NOVIH RAZISKOVALNIH PARADIQEM

Ash, Timothy Garton, The Uses o f Adversity. Essays on the Fate o f Central Europe,
Granta Books, Cambridge, second edition, 1991.
di Battista, Alenka, elik, Matevi, New cities in Slovenia (1945-1960), Unfinished
modernisations: between utopia a n d pragmatism: [architecture a n d urban planning
in the fo rm er Yugoslavia a n d the successor states], ur. Maroje Mrdulja, Vladimir
Kuli, UHA/CCA, Zagreb, 2012, 48-49.
di Batista, Alenka, N ova Gorica in Velenje: udea socialistine gradnje v drugi Jugoslaviji,
diplomsko delo, oddelek za umetnostno zgodovino, oddelek za zgodovino,
Filozofska fakulteta, Ljubljana, 2011.
Bockman, Johanna, M arkets in the N a m e o f Socialism: The L eft-W ing Origins o f
Neoliberalism, Stanford University Press, 2011.

Brunnbauer, Ulf, Kontinuiteta in spremembe. Aktualni trendi v zgodovinopisju


Jugovzhodne Evrope, Z godovinski asopis, Zveza Zgodovinskih drutev Slovenije,
Ljubljana, 3-4, (57) 2003, 431-450.
Corner, Paul, Introduction, Popular O pinion in Totalitarian Regimes: Fascism, Nazism,
C om m unism , ur. Paul Corner, Oxford University Press, 2009, 3-12.

Engerman, David, The Second World's Third World, K ritika: Explorations in Russian
a n d Eurasian H istory, 1, (12) 2011, 183-211.

Fitzpatrick, Sheila, Everyday Stalinism : O rdinary L ife in Extraordinary Times: Soviet


Russia in the 1930s , Oxford Univ. Press, New York, NY, 1999.
Fitzpatrick, Sheila, Stalinism : N e w Directions, Routledge, London, 2000.
Fulbrook, Mary, A n a to m y o f a Dictatorship: Inside the G D R 1 9 4 9 - 1989, Oxford
University Press, 1995.
Fulbrook, Mary, Approaches to German Contemporary History since 1945.
Politics and Paradigms, Zeithistorische Forschungen, Zentrum fr Zeithistorische
Forschung, Potsdam, 1, 2004.
Gleason, Abbot, Totalitarianism. The Inner H istory o f the C old War, Oxford University
Press, New York, 1995.
Godea, Bojan, Revizija in odpiranje novih obzorij - prilonost za drugano
zgodovino?, Zgodovinski asopis, Zveza Zgodovinskih drutev Slovenije, 3-4 (63),
Ljubljana, 2009.
Ivanek, France, D ru in a , stanovanje in naselje, Ambient, Ljubljana, 1988.
Janar, Drago (ur.), Temna stran meseca. K ratka zgodovina totalitarizm a v Sb ve n iji
1 9 4 5 -1 9 9 0 , Muzej noveje zgodovine Slovenije, Ljubljana, 1999.

173
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Jarausch, Konrad H. (ur.), Care a n d Coercion: The G D R as Welfare Dictatorship,


D ictatorship as Experience. Towards a Socio-C ultural H istory o f the G D R , Berghahn
Books, Oxford/New York, 1999.
Klapisch Zuber, Christiane, W omen, F am ily a n d R itu a l in Renaissance Italy, The
University of Chicago Press, Chicago, 1985.
Kolar, Pavel, Socialistina diktatura kot miselni svet: uvodne opombe k splonim
karakteristikam projekta in razlogom za njegov nastanek, Prispevki z a novefso
zgodovino, Institut za novejo zgodovino, Ljubljana, 48, 2008, 173-176.

Kopeek, Michal, The Czech Republic: From Democracy Legitimization to the


Politics of Memory, Jo u rn a l o f M odern European H istory, Zeitschrift fr moderne
europische Geschichte, Mnchen, 8, 2010, 145-148.
Kuli, Vladimir, L a n d o f the In-Betw een. M o d e m A rchitecture a n d the State in Socialist
Yugoslavia, 1 9 4 5 -6 5 , doktorska disertacija, University of Texas, Austin, 2009.
Lindenberger, Thomas (ur.), D ie D ik ta tu r der Grenzen. Z u r E inleitung, H errschaft u n d
E igen-Sinn in der D ik ta tu r: S tu d ien z u r Gesellschaftsgeschichte d er D D R , Bhlau,
Kln am Rhein, 1999.
Ldtke, Alf (ur.), The H istory o f Everyday Life: R econstructing H istorical Experiences a n d
Ways o f Life, Princeton University Press, Princeton 1995-
Luthar, Breda, Remembering Socialism. On Desire, Consumption, and Surveillance,
J o u rn a l o f C onsum er C ulture, Sage, London, 6 (2), 2006, 229-259.

Luthar, Oto, Between Reinterpretation and Revisionism. Rethinking Slovenian


Historiography of the 1990s, (R e)W riting H istory - Historiography in Southeast
Europe a fter Socialism, ur. Ulf Brunnbauer, LIT, Mnster, 2004, 333-350.

Luthar, Oto, Luthar, Breda, Marking the Difference or Looking for Common Ground?
Southeast Central Europe, C reating the Other: E th n ic C onflict a n d N ationalism
in H absburg C entral Europe, ur. Nancy Meriwether Wingfield, Austrian Studies,
Volume 5, Berghahn books, 2005, 231-241.
McDermott, Kevin, Popular Resistance in Communist Czechoslovakia: The Plzen
Uprising, June 1953, C ontem porary European H istory, Cambridge University
Press, 4 (19) 2010, 287-307.
Malei, Martina, A rh itekta France in M a r ta Ivansek, diplomsko delo, oddelek za
umetnostno zgodovino, Filozofska fakulteta, Ljubljana, 2008.
Miklavi Brezigar, Inga, S p o m in i nae mladosti, Goriki muzej, 1998.
Repe, Bozo, Rdea Slovenija. Tokovi in obrazi iz obdobja socializm a, Sophia, Ljubljana,
2003.

174
Ana Kladnik ISKANJE NOVIH RAZISKOVALNIH PARADIQEM

Ross, Corey, The East German Dictatorship. Problems and Perspectives in the
Interpretation o f the GDR, Arnold, London, 2002.

Tancig, Branka, Malo stanovanje - vendar udobno, zbirka Arhitekt, Ljubljana, 1954.
Todorova, Maria, Imagining the Balkans, Oxford University Press, 2009.
Vodopivec, Ale, Modernistino mesto, Arhitekturna delavnica Velenje 2000, ur.
Urban Novak, MO Velenje, 2000.
gank, Nestl, Spomini 'Rdeega kralja', zapisala Damijan Kljaji in Vlado Vrbi,
Karantanija, Ljubljana, 1999, 56.

F il m o v i

Badjura, Metod in Milka, ivljenje velenjskih rudarjev, Triglav film, Ljubljana, 1955.
Avtor filma neznan, Mesto nad lignitom, 1958.
Fellini, Federico, Amarcord, F. C. Produzioni, Roma, 1973.
Mari, Milan, reiser, Na robu, Kino klub Gorenje, Titovo Velenje, brez letnice.

P r il o z i s k o n f e r e n c ij a ( n e o b j a v l j e n o )

Repe, Bozo, The influence o f shopping tourism on cultural changes and the way o f life
in in Slovenia after World War II. Conference Culture with frontiers: shopping
tourism and travelling objects in post-war Central Europe. CEU, Budimpeta,
1998.
tamcar Lozar, Maja, Razvoj stanovanjske kulture v Sloveniji v evropskem kontekstu 20.
stoletja, referat na zborovanju zgodovinarjev, Rogaka Slatina, 16.-18.10. 2008.

I n t e r n e t n i v ir i

Horvat, Marjan, Bozo Repe: Slovensko zgodovinopisje je pluralistino, a med


zgodovinarji je premalo razprav o razlinih pogledih, intervju, Mladina
(Ljubljana), 13. 1. 2011.
Kolar, Pavel, Socijalistika diktatura kao osmiljeni svijet: uvodne napomene o opim
znaajkama projekta i razlozima njegova nastanka, Historiografija.hr. Portal
hrvatske historiografije, 12.1. 2010.
Teran, Vesna, Edo Mihevc, arhirekt, Mladina (Ljubljana), 11.1.2012, 2.

175
SOCIJALIZAM NA KLUPI

A Quest for New Paradigms and the Use of Different Research


Methodologies in the Case of New Towns
and Settlements in Socialist Slovenia

Summary
Since 1989, historiographies in former European socialist countries have
been facing a difficult quest for new paradigms. In most o f the countries
o f the former Soviet Bloc, studies followed more or less the totalitarianism-
inspired approach, strictly dividing Party and Society, while the far less
radical politics in Slovenian history o f the 1990s prevented the totalitarian
paradigm to become a central one. Nevertheless, in the following decade,
Slovenian historiography became polarized, since historians, trying to present
post-war history within a totalitarian framework, received institutional
recognition under governmental protection, while the opposite pole has
tried to emphasise Yugoslavias exceptional position within the socialist world.
A complex discussion on conceptualizing the nature o f the fallen system has
taken place in German historiography. Here historians have tried to define
the socialist system as a dictatorship, which unlike totalitarianism does not
suggest dichotomy between the rulers and the ones who were ruled, but, to
a certain extent, allows an active role and reaction from the broad social strata.
Besides, in the last decade, a comparative approach and methodology o f the
history o f everyday life in socialism have extensively expanded. They attempt
to better understand the different experiences o f life in various countries in the
region during the second half o f the 20th century. O n examples taken from
new towns and settlements that were planned and constructed in Slovenia in
the first fifteen years after the end o f the Second World War, this paper uses
available methodologies in order to investigate the elements o f socialism in
Slovenia and to examine ways o f consensual interpretation o f reality between
the communist authorities and the majority o f the population.

176
M asa Kolanovi
U topija pod upitnikom.
P redod ba A m e rik e u stihovim a dekadentnog
socijalizm a
A m e r ik a se m ije n ja z a je d n o s n a m a
I k u d g o d po'sli
A m e r ik a n a m j e z a p e ta m a

(Dubravka Orai: Urlik Amerike, 1981)

Izmeu stvarne i mitske zemlje

Premda postoje Sjeverna, Juna i Srednja Amerika, Amerika1je samo jedna.


Ime za kontinent gotovo se redovito koristi kao oznaitelj zemlje koja na
geografskoj karti nosi naziv Sjedinjene Amerike Drave. Oko imena Amerika
pletu se iroko rasprostranjena znaenja koja su tijekom stoljea dobila gotovo
petrificirani mitski oblik pri emu su upravo knjievnost i popularna kultura
imale vanu ulogu u njihovoj gradnji i diseminaciji. Jedna od zasigurno
najrasprostranjenijih znaenjskih konotacija Amerike jest ona o pronaenoj
utopiji. Kako tvrdi knjievni povjesniar Richard Ruland, ak i puno ranije
nego to je uope bila otkrivena, Amerika je postojala kao konstrukt europske
imaginacije o obeanoj zemlji, neotkrivenom raju, Novom svijetu, Eldoradu,
Arkadiji, Atlantidi i slinim utopijskim sanjarijama, primjerice kod Platona,
Homera, Plutarha, Dantea i dr.2 Otkriem amerikog kopna, sanjarija je dobila
stvarne geografske koordinate, a uz slike o o tk r iv e n o m ra ju n a z e m lj i , kako je
to pisao Kolumbo u svojim dnevnicima,3 pojavile su se i one o okrutnom
(eu)ropskom iskoritavanju amerikih domorodaca kao druga strana medalje
slavnog otkria.4 Ono to je bila otkrivena utopija za Europu, za domicilno je
stanovnitvo znailo nonu moru. No, ta kao i ostale kontroverzne injenice
o stvarnosti na amerikom kopnu tijekom proteklih stoljea o kojima pie
Zinn u svojoj povijesti SAD-a iz perspektive potlaenih, nisu odvie izmijenile
jednu od najdugotrajnijih kolektivnih sanjarija Staroga svijeta. Amerika je do

1 Amerika pod navodnim znakovima ovdje se odnosi na diskurzivno konstruiranu predodbu


Sjedinjenih Amerikih Drava u knjievnim, popularnokulturnim i drugim tekstovima. Radi
ekonominosti teksta, dalje u radu vie ne koristim navodne znakove.
2 Ruland, Richard, Am ericainModemEuropeanLiterature: FromImagetoMetaphor, New York
University Press, New York, 1976., 9-10.
3 Usp. Fischer, Manfred S., Komparatistika imagologija: za interdiscilinarno istraivanje
nacionalno-imagotipskih sustava, Kako vidim ostranezemlje. Uvodu imagologiju, ur. Davor,
Duki i dr., Srednja Europa, Zagreb, 2009., 44.
4 Usp. Zinn, Howard, NarodnapovijestSAD-a, V.B.Z., Zagreb, 2012., 19-41.

179
SOCIJALIZAM NA KLUPI

dana dananjeg percipirana kao najpoeljnije drutvo za ivot5 to potvruje


tezu (...) da je nae stajalite o Americi oito u veoj mjeri obiljeeno naim
slikama Amerike nego njezinom stvarnou.6 Iako Ruland u spomenutoj
knjizi insistira na razlici izmeu zamiljene Amerike, stvarane kroz knjievnost
i ostale simbolike prakse i SAD-a kao stvarne zemlje, utopijska predodba
Amerike, dakako, nije liena stvarnog konteksta SAD-a. Upravo zbog toga
to u mitskoj slici postoje (iskrivljeni) tragovi stvarnosti, njezin je diskurzivni
uinak toliko efikasan. Takav meuproimajui odnos mitskog i stvarnosnog
posebice dolazi do izraaja u dvadesetostoljetnom amerikom imaginariju.
I samo je 20. stoljee jo na svojoj polovici pridobilo etiketu amerikog
stoljea kako glasi sintagma koju je 1941. skovao Henry Luce, nakladnik
asopisa Life i Time, podrazumijevajui pod time razvitak SAD-a u vodeu
svjetsku silu. Kako u razmatranju tog narativa tvrdi povjesniar Oliver Zunz,
uspon SAD-a i njegova simbolika prevlast nad Europom u 20. stoljeu nije
samo rezultat toga to su se svjetski ratovi odvijali izvan teritorija SAD-a, ve
prvenstveno oblikovanja drutvenog poretka kroz sinergiju znanosti i trita
to je pogodovalo razvoju kompetitivnog kapitalistikog drutva i njegove
dominacije na svjetskoj razini.7 Narativu o amerikom stoljeu, blizak je i
narativ o amerikom snu u znaenju da u SAD-u svaki pojedinac bez obzira
na porijeklo, rasu i religiju svojim radom moe ostvariti vlastiti san o srei
koja se prvenstveno manifestira u materijalnom blagostanju.8 Taj je narativ
postao ameriki nacionalni etos, ali i magnetska sila privlanosti Amerike za
ostatak svijeta. Dubljim ulaskom u 20. stoljee, Sjedinjene Amerike Drave
usavravale su svoj neodoljivi imperij iji se uspjeh, kako to u istoimenoj knjizi
tvrdi povjesniarka Victoria de Grazia, upravo krije u razlici od klasinog
imperija s totalitaristikim predznakom. Rije je o trinom imperiju koji de
Grazia, parafrazirajui nekoliko naslova razliitih studija o SAD-u, definira kao
imperij po pozivu, imperij po konsenzusu i imperij zabave.9 Posebice kad je
rije o imperiju zabave, jedan od recepata uspjeha SAD-a jest prepoznavanje
vanosti trgovinom simbolikim vrijednostima kroz kulturne produkte.

5 Jakovina, Tvrtko, Povjesniar kojeg se oboava ili mrzi u: Zinn, 12.


6 Fischer, 45.
7 Zunz, Oliver, W hy theAmerican Century?, The University o f Chicago Press, Chicago &
London, 1998., iv-xvi.
8 Usp. Brands, Henry William, American Dreams: The United States Since 1945, Penguin
Books, New York, 2010.
9 De Grazia, Victoria, IrresistibleEmpire:AmericasAdvancethroughTwentiethCenturyEurope,
Cambridge - Massachusetts, London, 2005., 17.

180
Maja Kotanovi UTOPIJA POD UPITNIKOM

Pritom se ti kulturni produkti prvenstveno odnose na popularnu kulturu


kao jednu od najatraktivnijih amerikih sirovina.10 Narativ o amerikom
snu doivio je svoju kulminaciju u razdoblju Hladnoga rata kada je upravo
amerika popularna kultura postala jedno od vanih i efikasnih orua borbe
s ciljem da postane globalna popularna kultura, jednako naa, svaija i
amerika.11 SAD je u razdoblju nakon svretka Drugog svjetskog rata kroz
popularnokulturni imaginarij utvrdio arhetipske utopijske fantazije o zemlji
blagostanja koje su meu ostatkom svijeta postale iroko rasprostranjena
udnja. Metaforiki reeno, Amerika je postala najpoeljnija sirovina od
kojih se prave snovi.12
U ovome u radu promatrati fikcionalne predodbe Amerika u jugoslavenskom
socijalizmu s ciljem promiljanja njihova politika potencijala s obzirom da
je u hladnoratovskom razdoblju Amerika imala vrlo specifino znaenje za
socijalistike zemlje, posebice Jugoslaviju, tog pomalo ekscentrinog lana
porodice socijalistikih sistema.13 Pritom nije na odmet spomenuti kako
svatko tko ima pa makar i vrlo oskudno sjeanje na ivot u jugoslavenskom
socijalizmu, moe posvjedoiti o vanosti Amerike bilo da se ta Amerika
nalazila na klupi ili ispod nje.1415 Preko amerikih filmova, stripova i video
sporova svatko od nas je pomalo Amerikanac koji to nikada nije bio.13

10 Usp. Koojiman, Jaap, FabricatingtheAbsoluteFake: Americain ContemporaryPopCulture,


Amsterdam Universtiy Press, Amsterdam, 2008., 45.
11 Usp. Cantor, Norman F. i Werthman, Michael S., ur., TheHistoryofPopular Culture, The
Macimillan Company, New York & London, 1968.; Maltby, Richard, Dream sfor Sale: Popular
Culture in the20th Century, Harrap, London, 1989.; Betts, Raymond, A History ofPopular
Culture: More of Everything, Faster and Brighter, Routledge, London & New York, 2004;
Koojiman, 2008.
12 Ruland, 11.
13 Hobsbawm, Eric John Ernest, Dobaekstrema: istorijakratkogdvadesetogveka: 1914-1991,
Dereta, Beograd, 2004., 302.
14 Stereotipne predodbe o nekoj stranoj zemlji usvajaju se upravo u djetinjstvu kako to
tvrdi Joep Leerssen: Stereotipi i predrasude [...] su takvi da se ne moemo prisjetiti gdje smo
ih tono nauili. Uklopljeni su u nau kulturnu pismenost u ranom, neformalnom stadiju
procesa socijalizacije, u ranom djetinjstvu, kao dio tekstova koji su po sebi kratkog daha i
nepamtljivi (vicevi, stripovi, filmovi B-produkcije, poslovice i frazemi, promidbeni plakati
ili televizijske emisije). Sheme koje preivljavaju u naoj svijesti kao ostatak svih tih malih,
pojedinano beznaajnih iskustava kulturne socijalizacije nejasnog su izvora. Leerssen, Joep,
Retorika nacionalnog karaktera: programatski pregled, u (ur. Duki i dr.), Kakovidim ostrane
zem lje: uvoduim agologiju, 116-117.
15 Naziv je to multimedijalnog umjetnikog projekta Chrisa Keulemansa koji se moe posjetiti
na web stranici: http://www.deamerikaan.nl/index.jsp?lang=en. Vie o Keulemansu kod
Koojiman, 2008.

181
SOCIJALIZAM NA KLUPI

ak i kada je rije o neslaganju s amerikom politikom, to neslaganje ne


iskljuuje nuno i simpatije prema amerikoj popularnoj kulturi.

Jedan od zasigurno nezaobilaznih pojmova koji se odmah nameu u


poetnom promiljanju ove problematike jest proces amerikanizacije koji
je uvelike utjecao na tijek jugoslavenskog drutva nakon 1948. o emu je u
regionalnom kontekstu ve vie puta pisano.16 Osim studije Radine Vueti
koja ue artikulirano prati proces amerikanizacije jugoslavenske popularne
kulture u 60-im godinama XX. st., ire shvaen koncept amerikanizacije
ili vesternizacije, na svojevrstan nain dominira suvremenim pristupima
socijalizmu. Naime, za razliku od ranijih pristupa koji su dominantno bili
usredotoeni na institucionalne aspekte, totalitarni karakter, vane politike
osobe i prijelomne dogaaje socijalistikog razdoblja, noviji prilozi suvremene
humanistike s kraja 90-ih i poetka 2000-ih uvelike proiruju mahom
reduktivnu sliku o socijalizmu kao iskljuivo represivnom i totalitarnom
reimu, postavljajui izmeu ostalog zanimljivija analitika pitanja vezana
uz svakodnevni ivot, popularnu i potroaku kulturu, kulturnu razmjenu sa
Zapadom, suivot ideologije i svakodnevnih praksi, moduse otpora sistemu
i dr.17 Dakako, takva perspektiva ima svoju empirijsku utemeljenost jer je u
promiljanju svakodnevice, popularne i potroake kulture druge polovice 20.
st. nemogue zaobii znaenje Amerike i Zapada kao njezinog znaenjskog
ekvivalenta. No, ona isto tako nije liena paradoksa zapadnocentrine
perspektive prema kojoj se u bivim socijalistikim zemljama grozniavo i
selektivno trae tragovi Zapada ili, kako je u ali to formulirao jedan hrvatski
povjesniar, u recentnim je studijama postalo vano pokazati kako je i
najudaljenije mjesto u Sibiru imalo robnu kuu sa zapadnjakim artiklima

16 O tome vidjeti poticajnu studiju Radine Vueti: Koka-kola socijalizam: amerikanizacija


jugoslovenske popularne kulture ezdesetih godina X X veka, Slubeni glasnik, Beograd, 2012.
17 Spomenut u ovdje nekoliko takvih naslova kao to su Beograd izmeu istoka i zapada, 1948-
1965, Predraga Markovia (1996); Style and Socialism: Modernity and Material Culture in Post-
War Eastern Europe (Susan E. Reid i David Crowley, 2000); Socijalizam na amerikoj penici
Tvrtka Jakovine (2002); U potrazi za blagostanjem: o povijesti dokolice i potroakog drutva u
Hrvatskoj 1950-ih i 1960-ih i Pronaeno blagostanje. Svakodnevni ivot i potroaka kultura u
Hrvatskoj 1970-ih i 1980-ih Igora Dude (2005; 2010); Everything Was Forever, Until It Was
No More: the Last Soviet Generation ruskog antropologa Alexeja Yurchaka (2006) Izgubljeno u
prijenosu: pop iskustvo soc kulture Reane Senjkovi (2008); Remembering Utopia: The Culture o f
Everyday Life in Socialist Yugoslavia (Breda Luthar i Marua Punik, 2010); Od Intemacionale
do komercijale: Popularna kultura u Jugoslaviji 1945-1991. Zorana Janjerovia (2011) itd. I sama
sam u knjizi Udarnik! Buntovnik? Potroa...Popularna kultura i hrvatski roman od socijalizma
do tranzicije (2011) u velikoj mjeri bila fokusirana na zapadnjake popularnokulturne utjecaje
i njihovu artikulaciju u knjievnom i popularnokulturnom polju jugoslavenskog socijalizma.

182
MaaKoknovi UTOPIJA POD UPITNIKOM

i lokalni pokret otpora. U promiljanju zapadnjakih/amerikih utjecaja


potrebno je stoga pokuati uvijek iznova pronalaziti nove problemske izazove
koji e pridonijeti boljem razumijevanju tog fenomena te posebice postavljati
ona pitanja koja se tiu aktivnog i kreativnog odnosa socijalistikih zemalja
prema Americi i Zapadu. U ovome u radu stoga pokuati postaviti problemsko
pitanje o prirodi predodbe Amerike u knjievnim i popularnokulturnim
tekstovima u kontekstu jugoslavenskog socijalizma. Takva problematizacija,
dakako, ne moe izbjei pitanje amerikanizacije, ali se problemski fokus od
pitanja amerikog utjecaja sada premjeta na pitanje artikulacije Amerike kao
kulturnog i drutvenog znaka u nekom (popularnokulturnom, knjievnom
i dr.) tekstu. Tekstovi koji e ovdje biti analizirani, dakako, nisu imuni od
amerikanizacije kao procesa, ali je temeljna razlika u tome to oni taj proces
najee i problematiziraju.
Sami pojmovi predodbe, slike i imaginarija i drugi koje sam do sad vie puta
upotrijebila u ovome radu prizivaju specifian metodoloki okvir imagologije,
grane komparativne knjievnosti koja se poela razvijati od 50-ih godina
20. st. i koja promatra knjievne predodbe stranih zemalja u nacionalnim
knjievnostima.18 Imagoloka analiza predodbe neke strane zemlje vodi
rauna o specifinostima unutranje organizacije nekog teksta, istodobno
ostajui otvorena prema kontekstu u koji se taj tekst smjeta. Upravo u toj
osjetljivosti na propusnost izmeu teksta i konteksta u imagologiji pronalazim
korisno metodoloko orue u pristupu predodbi Amerike u knjievnim i
popularnokulturnim tekstovima kasnog socijalizma. Kako tvrdi Leerssen:
Imagologija je knjievnoznanstveni pristup koji se poziva [...] na tu toku
krianja izmeu verbalnih (poetikih) i povijesnih (ideolokih) osobina
teksta, izmeu teksta kao verbalnoga tkiva i teksta kao drutvenoga ina,
pristup, dakle, koji rauna na integralno izuavanje i tekstualnih i povijesnih
aspekata kulturnog i politikog imaginarija.19 Predodbe o stranim zemljama
iz perspektive imagologije nisu tek proizvoljno pristupaan i raspoloiv
dokumentacijski materijal20 ili pak mimetike reprezentacije empirijske
stvarnosti ve su to objets discursifs21 sa specifinim drutvenim uinkom.
Takve je predodbe pogreno mjeriti o stvarnost, ali je opet nemogue
zanemariti utjecaj konteksta na njihovo oblikovanje kao i njihov povratan

18 Imagologija je u domaoj sredini tek nedavno dobila znaajniju teorijsku recepciju u


zborniku Kako vidimo strane zemlje: uvod u imagologiju, ur. Duki i dr., 2009.
19 Leersen, 2009. a, 85.
20 Fischer, 54.
21 Leersen, 2009. b, 101.

183
SOCIJALIZAM NA KLUPI

utjecaj na drutveno imaginarno. Rije je, dakle, o sloenom procesu koji


nije jednosmjerne prirode i sa tom u svijeu nastojati pristupiti odabranim
tekstovima u ovoj analizi. Iako sam imagologiju ovdje istaknula kao temeljni,
ona zasigurno nee biti i jedini metodoloki oslonac u analizi. Tim vie to u
samoj disciplini postoji nekoliko ozbiljnih unutarnjih prijepora. Jedan od njih
je taj da se knjievnosti iz perspektive imagologije uglavnom daje privilegirano
mjesto u konstrukciji predodbe o drugoj zemlji to se ini nedostatnim iz
suvremene perspektive bujanja popularnokulturnih i medijskih predodbi.
Uz knjievnost je stoga nuno ukljuiti i te ostale predodbe, a samim time
i metodoloki obzor teorija popularne kulture, posebice one kulturalnih
studija.22 Jednako tako, prigovor se moe uputiti na primarnu fokusiranost
imagologa u prouavanju knjievnih stereotipa23 o drugoj zemlji to takoer
smatram odvie ograniavajuom i simplificiranom metodolokom premisom.
Naime, knjievni i popularnokulturni tekstovi isto tako mogu propitivati
ili oponirati nekim uvrijeenim stereotipima o stranoj zemlji ii matinoj
kulturi, inei polje napetosti u kojem se ukrtaju uvrijeena i neoekivana
znaenja. Nastojei se kritiki pozicionirati prema navedenim problemima
same discipline, analiza e stoga pokuati tradicionalna imagoloka pitanja
proiriti i nekim novima koja se prvenstveno tiu oponiranja ili pregovaranja
sa stereotipnim predodbama Amerike u knjievnim i popularnokulturnim
tekstovima za to u posljednjem desetljeu jugoslavenskog socijalizma
pronalazim nekoliko zanimljivih primjera koji podupiru navedenu tezu.

Kada je rije o samim tekstovima koji e biti ukljueni u ovu analizu, potrebno
je naglasiti jo jedan metodoloki problem koji zadaje najvie glavobolje.
Rije je o klasinom problemu irine koja se nadaje u izboru korpusa
tekstova koji u sebi sadre predodbu neke strane zemlje. Gotovo da nema
teksta u socijalistikom razdoblju koji posredno ili neposredno ne referira na
znaenje Amerike ili Zapada te je stoga iz elje za jasnijom problemskom
fokusiranou nuno ograniiti izbor odabranih predloaka. Taj je izbor ovdje
suen na poeziju to, dakako, nije napravljeno bez odreenog predumiljaja.
Naime, stihovi pjesama nerijetko se nadaju kao jedna od prvih asocijacija na
neku stranu zemlju. Stihovi, posebice kad je rije o popularnoj glazbi, imaju

22 Tog su problema itekako svjesni i neki od autora okupljenih u spom enutom zborniku. Tako,
primjerice, Fischer navodi: M oderna masovna komunikacija tehnikog medijskog svijeta bit
e sigurno neusporedivo djelotvornija nego to su to u prethodnim stoljeima bili prvotno
knjievnost, putopisi ili osobni susreti s inozemstvom, njegovim graanima itd. Fischer, 45.
23 Iz imagoloke perspektive stereotip prua m inimalni oblik informacija za maksimalnu,
najmasovniju moguu komunikaciju. Usp. Peageaux, Daniel-Henri, O d kulturnog imaginarija
do imaginarnog, u (ur. Duki i dr.), Kako vidimo strane zemlje: uvod u imagologiju, 131.

184
Masa Kolanovt UTOPIJA POO u p it n iko m

uinak lako pamtljivih n a r a te m a 24 i iroko rasprostranjenih iskaza o nekoj


stranoj zemlji. U ovome u radu analizirati stihove u kojima Amerika zauzima
centralno mjesto na estetskoj i znaenjskoj razini, dodatno utvrenoj i samom
p a r a te k s tu a ln o n P 5 oznakom naslova kao to je to u pjesmama G oodbye A m e r ik a
Bijelog dugmeta, Azrine P i t i to j e A m e r ik a , A g d e j e A m e r ik a Idola, kao i
zbirke pjesama U r lik A m e r ik e Dubravke OraiToli te pjesme A m e r ik a Borisa
Marune i dr. Premda bi se u ovoj analizi metodoloki bilo udobnije ograniiti
samo na jednu od ladica tzv. visoke i tzv. niske kulture, odluila sam se za
dodanu problematizaciju njihova odnosa, nastojei sagledati slinosti i razlike
kao i meusobne zone dodira i procijepe razilaenja u njihovoj tekstualnoj i
ideolokoj artikulaciji Amerike kao kulturnog i drutvenog znaka u desetljeu
u kojem su objavljeni. Najvei se metodoloki izazov, dakako, nalazi u injenici
da tekstovi popularne glazbe ukljuuju i dodatni sloj njihove izvedbe te se
ne mogu iskljuivo svesti samo na tekstualnu formu. Kako tvrdi teoretiar
popularne kulture Andrew Ross, analiza tekstova popularne glazbe svojevrsna
je autopsija i govoriti o znaenju stihova izvan konteksta njihove izvedbe moe
se doimati potpuno beskorisnim.24*26 Vanost izvedbenog konteksta popularne
glazbe istie i Simon Frith, promiljajui razliku u samoj recepciji pjesme koja
se ita i pjesme koja se slua. U sluanju, naime, nema vremena za analitiku
inkubaciju kao kod itanja i tu se pjesma prvenstveno odnosi na ono to
se osjea.27 Pristup popularnoj glazbi stoga nuno mora voditi rauna o
toj dvostrukosti: popularna glazba s jedne strane jest knjievna (tekstualna)
injenica dok je s druge strane ona i izvedba sa specifinim uinkom to e
se prije na manje nego na vie uspjean nain nastojati uvaiti u ovoj analizi s
obzirom da bi to podrazumijevalo i muzikoloke kompetencije interpretatora
koje u ovom sluaju nedvojbeno izostaju. No, dodatni argument za primarnu
fokusiranost na tekstualnu analizu pronalazim kod oba spomenuta teoretiara
koji nedvosmisleno istiu vanost rijei u popularnoj glazbi. Kako tvrdi
Ross,28 rijei su sredinja komponenta svih popularnih pjesama i glazba

24 Pojam upotrebljavam prema Easrhope, Athony, Literary into Cultural Studies, Routledge,
London & New York, 1991., 94.
2<> Pojam paratekst upotrebljavam prema Genette, Gerard, Paratexts: ThresholdsofInterpretation,
Cambridge University Press, New York, Melbourne, Cambrdige, 1997.
26 Ross, Andrew, Poetry and Motion: M adonna and Public Enemy, ContemporaryPoetryMeets
ModemTheory, ur. Antony Easthope i John O. Thompson, Harvester Wheatsheaf, New York,
1991., 98.
27 Frith, Simon, PerformingRites. On the ValueofPopular Music, Harvad University Press,
Cambridge, Massachusetts, 1996., 178.
28 Ross, 98.

185
SOCIJALIZAM KLUPI

koja nema rijei ne moe se smatrati popularnom. Bez obzira na visoku ili
popularnokulturnu niu to je, usput reeno, kad je u pitanju pjesnitvo vrlo
problematina i promjenjiva kategorija,29 sve se pjesme mogu promatrati kao
svojevrsni narativi.30 I premda ovdje odabrani tekstovi ne idu u isti ko,
barem ih se moe prouavati bok uz bok.31

Ui analitiki fokus predstavljat e tako artikulacija Amerike kao estetskog,


kulturnog i drutvenog znaka u promatranim pjesmama pri emu u nastojati
pokazati kako takva artikulacija uvijek istodobno govori i o kronotopu u koji
je smjetena. Kontekst dekadentnog socijalizma neumitno proima znaenja
Amerike u spomenutim pjesmama pa ak i kada je rije o njegovom prisustvu
via negationem kao to je to, primjerice, u pjesmi Amerika Borisa Marune
u kojoj je lirskom subjektu, izmjetenom iz matine sredine u Ameriku,
Jugoslavija (uz njegovu vlastitu enu) glavni izvor nesree. Posljednje desetljee
jugoslavenskog socijalizama tako ini strukturu osjeaja32 drutvenog
imaginarija u koji su promatrane pjesme smjetene pri emu heteropredodba
Amerike uvijek nuno podrazumijeva i autopredodbu matinog konteksta.33

29 U odnosu poezije i popularne glazbe mogui su razliiti hibridni oblici mijeanja tzv. visokog
i niskog anra. Primjerice, popularni kantautor Arsen Dedi glasi i kao priznat hrvatski pjesnik
koji je 2003. dobio prestinu pjesniku nagradu Goranov vijenac dok su primjeri uglazbijivanja
domae poezije koja je stekla kanonski status m nogobrojni. Spomenimo samo uglazbljivanje
Cesarievih i Ujevievih stihova ili pak cd Ritam & r i f 2011. objavljen uz asopis Poezija u
kojem su uglazbljene pjesme Josipa Severa, Borisa M arune, Dorte Jagi, Ivana Slamniga i dr.
I Camille Paglia u knjizi Slomi, srui, sprii: Camille Paglia tumai 43 najljepe pjesme svijeta u
svojim analizama, primjerice, obrauje Shakespearea, ali i Joni Mitchell.
30 Frith, 169.
31 Uz spom enute pjesme, analiza nee ostati zatvorena prema drugim tekstovima koji, dodue,
nee zauzimati sredinje mjesto u analizi kao navedeni naslovi. Kako tvrdi Leerssen, 2009
b., 117: eli li se u potpunosti zahvatiti prikladna diskurzivna kontekstualizacija bilo kojeg
danog tekstnog iskaza u smislu neodreenih diskurzivnih shema koje tekst aktivira, tada mora
nastojati popisati najvei mogui korpus intertekstualnih veza i uspostaviti prilino obuhvatan
korpus drugih tekstova koji se bave karakterom dane nacije. [...] tovie, od svih podruja,
knjievnost je, svojom ulogom i pokoravanjem nizu konvencija koje su upravo njoj svojstvene,
najgue isprepletena s drugim oblicima diskursa. Pri kontekstualizaciji knjievnog teksta u
njegov socijalni diskurs i u tradiciju iz koje proizlazi njegov nacionalni imaginarij trebali bismo
iroko zahvatiti, obuhvaajui sve od historiografije do politikog diskursa i od kulturne teorije
do zabavljakog sunda.
32 Pojam struktura osjeaja upotrebljavam prema Raymondu Williamsu i njegovu tekstu
Analiza kulture, ur. Dean, Duda, Politika teorije, zbornik rasprava iz kulturalnih studija,
Disput, Zagreb, 2006., 41.
33 Syndram, Karl Ulrich, Estetika alteriteta: knjievnost i imagoloki pristup, u (ur. Duki i
dr.), Kako vidimo strane zemlje: uvod u imagologiju, 79.

186
Masa Kolanovi UTOPIJA POD UPITNIKOM

Obje su predodbe povijesno promjenjivi konstrukti to posebice dolazi do


izraaja u heterogenim desetljeima jugoslavenskog socijalizma. Kako tvrdi
Leerssen u ve spomenutom tekstu: [...] protjecanjem vremena predodbe
0 razliitim nacijama podlone [su] znatnim oscilacijama i promjenama [...].
Te se promjene ne dogaaju falsifikacijom. Stare se predodbe ne ponitavaju
novim pojavama, nego su samo privremeno smijenjene s dunosti. Ostaju
podsvjesno prisutne u drutvenom diskursu i uvijek se mogu ponovno
aktivirati ukae li se prilika.34 U tom smislu predodbe o Americi u
posljednjem desetljeu jugoslavenskog socijalizma samim time to posjeduju
vei stupanj povijesnog pamenja Amerike iz prethodnih desetljea, posjeduju
1 vei stupanj sloenosti. Pred drutvenim imaginarijem 80-ih nalazi se bogat,
nerijetko i kontradiktoran fond slika iz kojih svaki pojedinih tekst odabire
i slae vlastite iskaze. Stoga je za poetak nuno, makar i u vrlo kratkom
pregledu, promotriti s kojim to sve znaenjima Amerike raspolae posljednje
desetljee jugoslavenskog socijalizma.

Socijalistiki imaginary Amerike

Pregled socijalistikog imaginarija Amerike pa makar on bio i samo letimian


zasigurno se moe initi kao nemogua misija jednog kraeg poglavlja koliko
prostora ovdje namjeravam posvetiti toj temi. Tim vie to je rije o izrazito
dinaminoj i kompleksnoj artikulaciji jedne specifine predodbe koja se
tijekom heterogenog razdoblja jugoslavenskog socijalizma nerijetko hladila
i podgrijavala kako se mijenjala klima meunarodnih odnosa SAD-a i
Jugoslavije na hladnoratovskoj geopolitikoj pozornici. Problem takoer
predstavlja i injenica da su ideoloki pravovjerne predodbe Amerike
nerijetko nailazile na otpore s razliitih pozicija, a otpori su esto znali postajati
dio kulturnog mainstreama. Uz svijest o toj suptilnoj i sloenoj dinamici,
mogue je okvirno skicirati nekoliko vanijih tropa Amerike u knjievnim
i popularnokulturnim tekstovima jugoslavenskog socijalizma od njegova
poetka do 80-ih godina 20. stoljea.35 Ti tropi premda posjeduju stupanj
vlastite estetske autonomije, nipoto nemaju iskljuivo estetski uinak, ve
su to i iskazi s posebnim drutvenim djelovanjem u kontekstu ideolokih
napetosti trenutka u kojem nastaju.

34 Leerssen, 2009 b., 109-110.


35 Ovdje e prvenstveno, premda ne i jedino, biti obuhvaen hrvatski kontekst koji se nipoto
ne moe promatrati kao laboratorijski izdvojen od ostatka jugoslavenske cjeline. Daljnje
istraivanje bi svakako trebalo ukljuiti primjere iz ireg jugoslavenskog konteksta.

187
SOCIJALIZAM NA KLUPI

U razdoblju od 1945. do 1948. predodba Amerike i Zapada dominantno se


odnosila na suprotnu stranu ideolokog pola i kao takva bila obiljeena
negativnim estetskim i ideolokim kvalifikacijama. U spektru negativnih
metafora najea je bila ona o dekadentnom Zapadu36 dok su njezini
produkti redovito percipirani kao plitki i povrni poput gume za vakanje.37
Tako je, primjerice, u knjievnoj i kulturnoj kritici bila esta pojava negativnog
vrednovanja onih kulturnih i umjetnikih tvorevina koje imaju bilo kakve
estetske, ideoloke i civilizacijske poveznice sa Zapadom,38 dok se sama
Amerika jo nije znatnije i izravnije tematizirala knjievnim i
popularnokulturnim tekstovima. Jedan od rijetkih primjera takve tematizacije
u ranom razdoblju jugoslavenskog socijalizma je socrealistika novela Sjeme iz
Kalifornije Ive Andria, prvi put objavljena 1948. godine.39 U spomenutoj
noveli razraena predodba Amerike ini temeljni strukturni element prie na
alegorijskoj razini.40 Radnja novele smjetena je u neimenovan gradi u Bosni
i Hercegovini neposredno nakon Drugog svjetskog rata. U vrijeme prodaje
poljoprivrednih dobara poseban interes meu graanima izaziva sjeme graha
iz Kalifornije kome su pridodana neobina svojstva u tradiciji bajki u kojima
se grahu pridodaju udnovate karakteristike.41 Naime, kako se o sjemenu
graha iz Kalifornije meu narodom pria u mjestu, njegova mahuna naraste

36 Kako rvrdi Biljana Kai, metafora dekadentnog Zapada bila je djelatna kad je bilo rijei
o cjelini odnoenja spram druge ideoloke slike svijeta koja se oznaavala buroaskom, a
semantiki je pokrivala graanska strujanja, pravce i miljenja kao to su egzistencijalizam,
kubizam, nadrealizam, agnosticizam, personalizam i dr. Usp. Kai, Biljana, Politika kulture,
ideologijsko mapiranje, zasjeci, 1945. - razdjelnica hrvatske povijesti: zbornik radova sa
znanstvenogskupaodranoguHrvatskominstitutuzapovijestuZagrebu, 5. i 6. svibnja2006., ur.
Nada Kisi-Kolanovi i dr, Hrvatski institut za povijest, Zagreb, 2006., 132.
37 U kritikama navedenog razdoblja negativne kvalifikacije su nerijetko bile oblikovane upravo
od diskurzivnih sastojaka amerike populam okulturne metaforike premda sama amerika
popularna kultura u tom razdoblju jo nije ostvarila svoj znaajniji prodor u jugoslavensku
svakodnevicu. Dovoljno je u tom smislu prom otriti nekoliko vanijih i uestalijih civilizacijskih
metafora povezanih s Amerikom kao to su dez, vaka, boogie-w oogie, koje su bile rabljene
ne samo kao estetska, ve prvenstveno negativna drutvena i ideoloka kvalifikacija.Vie o tome
sam pisala u Kolanovi, 2011.
38 Vidjeti, primjerice, negativnu estetsku i ideoloku kritiku tekstova zapadnjakih dekadenata
Vesne Parun i Tina Ujevia u knjizi Marina Franievia Pisci iproblem i, Kultura, Zagreb, 1948.
39 Odjeljenje za agitaciju i tampu Zemaljskog odbora Narodnog fronta za Bosnu i Hercegovinu,
Osloboenje, Sarajevo, 1948.
40 U nevelik i manje poznat Andriev socrealistiki opus ubrajaju se i novele Dedindnevniki
Elektrobih.
41 Primjerice, BajkaoMarmontovomgrahu,Jankoi arobnigrahitd.

188
Masa Kolanovu UTOPIJA POD UPITNIKOM

do metra duine,42 ali ne samo o grahu, u mjestu poinju kruiti udnovate


prie o samoj Kaliforniji i Americi gdje po prianju lokalnog poljoprivrednog
strunjaka: dva ovjeka obgrle glavicu kupusa pa im se ruke ne mogu da
rastave. I to nije pria ili la, nego istina sto posto; on je svojim oima vidio
takvu sliku u nekim novinama.43 Bajkoviti iskazi o Americi podupiru u
uvodu ovoga teksta spomenuti mit o Americi kao utopijskoj zemlji. Tako
spomenuti strunjak govori: U Americi nita nije teko i nemogue.44 ak i
lokalni uitelj, koji spada medu tzv. napredni sloj graanstva, ne sumnja u
valjanost takvih iskaza. Dapae, uitelj prednjai u tovanju amerikanca,
kako narod naziva to neobino sjeme. Zbog svoje, iako jo empirijski
neprovjerene, kvalitete amerikanac je deset puta skuplji od domaeg
sjemena, ali narodu to ne smeta. Samo je pripovijedanje iz druge ruke uz
pripovjednu, proeto i ideolokom distancom pri emu se kritikim tonom
opisuje bezrezervno prihvaanje spomenutih bajkovitih iskaza o Americi:
Omaijan vizijom amerikanskih plodova fantastine veliine, trai sjeme i ne
pita poto je. Naprotiv, visoka cijena samo ga jo vie podstie da se otima za
strano sjeme.45 Glavni zaplet prie dolazi s problemom nedovoljne koliine
sjemena s obzirom na njegovu veliku potranju potpirenu spomenutom
famom zbog ega meu stanovnicima izbija razdor: Pozavadio se svijet oko
tuinskog graha kao da je mana nebeska. Zla krv se stvorila a jo nitko nije
estito vidio ni sjemena a kamoli ploda.46 Nakon odreenog vremena koliko
je bilo potrebno da sjeme proklija, mit o amerikom grahu se, dakako, pokazao
kao ista obmana: on na kraju nije ispao nita bolji od domaeg, bosanskog
graha. Nakon to su to uvidjeli mjetani, slijedi obrat u prii kada se svi
poinju rugati s bajkom o udesnom kalifornijskom sjemenu. Najtee je,
dakako, bilo uitelju kojeg hvata sramota i razoaranje u svoju pamet i
Ameriku.47 Andrieva je novela graena na znaenjskom miniranju narativa
o Americi kao utopijskoj zemlji blagostanja iji su produkti redovito percipirani
boljima od domaih. Kritika tog narativa izvedena je u anru socrealistike
knjievnosti s jasnim moralnim i ideolokim poukom u kojem se osuuje
slijepo oboavanje Amerike i njezinih produkata. Takav je negativan ideoloki

42 Andri, Ivo, Sjeme iz Kalifornije, Sabranepripovetke, Zavod za udbenike, Beograd, 2008.,


str. 368.

43 Isto.

44 Isto.

45 Isto.

46 Isto, 369.
47 Isto, 370.

189
SOCIJALIZAM NA KLUPI

rakurs simptomatian za navedeno razdoblje u kojem je predodba Amerike


redovito semantiki pokrivala veinu znaenja u krilatici dekadentni Zapad
bilo da je rije o filmu, knjievnosti, glazbi, modi i si. Kako je 1947. rekao
Milovan ilas u godinama prije sukoba s Titom i odlaska u zatvor, a potom i
u emigraciju u SAD: Amerika je na zakleti neprijatelj kao i jazz, njezin
proizvod.48 No, vrijeme izrazito nesklono Americi kratko e trajati. Zaokretom
u vanjskoj politici Jugoslavije 1948. na polju kulture i umjetnosti dolazi do
znaajne restigmatizacije ideolokih neprijatelja. Odnos prema sovjetskim
piscima i umjetnicima se zaotrava o emu se izjanjavaju i hrvatski knjievnici
predvoeni Andriem;49 oita dominacija ruskoga kao glavnog stranog jezika
u kolama postupno nestaje 1949. kad se uz ruski predaju i drugi strani jezici;50
nakon 1949. u domaim se kino dvoranama prikazuje sve vie filmova sa
Zapada; poetkom 50-ih nestaje dominacija sovjetske literature u kazalitima
i slino,51 a uvoenje samoupravljanja odredilo je specifian jugoslavenski put
u komunizam. Sve je to otvorilo put za novu strukturu osjeaja formiranu u
50-im godinama 20. stoljea. Na razini svakodnevice to je razdoblje stvaranja
specifinog oblika jugoslavenske bastardnosti u kojoj se viestruko i na
razliitim razinama mijeaju s jedne strane prozapadnjake tendencije, a s
druge strane, temeljne tenje dominantne ideologije bliske Istoku. Povjesniar
Tvrtko Jakovina za ideoloku klimu stvaranu u to vrijeme odabire sintagmu
socijalizam na amerikoj penici, naslovljujui tako svoju knjigu o vanjskoj
politici Jugoslavije u razdoblju 1948-1963. Sama sintagma preuzeta je iz
odgovora Josipa Broza Tita sovjetskom predsjedniku Nikiti Hruovu da se
socijalizam ne moe graditi na amerikoj penici. Kako istie Josip Broz Tito
u svom govoru u Labinu 1958: Drug Hruov esto ponavlja da se socijalizam
ne moe graditi na amerikoj penici. Ja mislim da to moe uiniti onaj koji
zna, a onaj koji ne zna ne moe graditi socijalizam ni na vlastitoj penici. [...]
Amerika penica, uostalom, nije nita gora od sovjetske - koju ne dobivamo,

8 ilas prema Vueti, Radina, Diuboks (Jukebox) - the first rocknroll magazine in socialist
Yugoslavia, Remembering Utopia: The Culture o f Everyday Life in Socialist Yugoslavia, ur. Breda
Luthar i Marua Punik, New Academia Publishing, Washington D C , 2010., 125.

49 Ivo Andri i dr., Odgovor jugoslavenskih knjievnika sovjetskim knjievnicima F. Glatkovu,


N . Tihonovu i drugima, Republika , 2-3, 1949., 182-187; Rezolucija o klevetnikoj kampanji
Informbiroa, Izvor 1, 1950.

50 Usp. Beki, Darko, Jugoslavija u hladnom ratu: odnosi s velikim silama 1 9 4 9 - 1955, Globus,
Zagreb, 1988., 134.

51 Usp. Dim i, Ljubodrag, Agitprop kultura: agitpropovska faza kulturne politike u Srbiji:
1945.-1952., Rad, Beograd, 1988., 187; Batui, Nikola, Kazalite pedesetih, Pedesete godine u
hrvatskoj umjetnosti, ur. Zvonko Makovi i dr., Hrvatsko drutvo likovnih umjetnika, Zagreb,
2004., 172.

190
Masa Koknovi UTOPIJA POD UPITNIKOM

dok ameriku dobivamo - a to vai i za ostalu robu.52 Cjelokupno


jugoslavensko drutvo, ukljuujui i kulturu i umjetnost, od tog vremena
gradi svoju specifinu poziciju izmeu Istoka i Zapada, a vesternizacija se
odvija na svim poljima pri emu je knjievnost jedna od vanijih, ali ne i
jedinih indikatora naznaene promjene. Kako tvrdi Syndram u ve
spomenutom tekstu: Nacionalna stajalita ne iskazuju se samo na primarnoj
razini knjievnoga teksta, ve njihova prisutnost moe biti djelatna i na
metarazini knjievne kritike ili znanosti o knjievnosti, gdje oni esto imaju
normativnu ulogu i utjeu na proces recepcije. Imagologija je u poziciji
analizirati i korelirati procese i taksonomijske modele u okviru umjetnike,
kulturne i nacionalne politike, stoga nazori (ukljuujui i skup vrijednosnih
kriterija) nacionalne knjievne historiografije (ak i danas) u velikoj mjeri
mogu poivati na pretpostavkama imagotipine prirode.53Tako se, primjerice,
i knjievnoj kritici i teoriji kao i u prijevodnim odabirima, od tog vremena
moe primijetiti rast interesa za zapadnjake, prvenstveno amerike kulturne
vrijednosti. Reprezentativan je u tom smislu asopis Krugovi koji je izlazio u
Zagrebu izmeu 1952. i 1958. Kako u prvome broju asopisa pie knjievnik
i glavni urednik asopisa Vlatko Pavleti u tekstu Neka bude ivost! u kojem
simboliki raskida s normativnom poetikom socrealizma, uvodei nove
teorijske pravce u knjievnoznanstveni diskurs: Semantika je nauka o
znaenju rijei. N o zanimljivija je kao pogled na svijet. Takvu pomirljivu
filozofsku doktrinu mogao je stvoriti samo ameriki duh, duhovit i nedubok,
kompromisan na svoj nain i pruiv kao chuingumm. Proizala iz specifino
amerikog osjeaja promjenljivosti i prolaznosti svih ivotnih vrijednosti, ona
ne naginje skepsi, pesimizmu i rezignaciji, kao npr. evropski ili istonjaki
relativizam, nego je bistro vrelo optimizma i pokretaka snaga aktivnosti,
usmjerene na materijalnost, koja je stabilnija od labavih pojmova.54 U citatu
se moe primijetiti dominacija amerike popularne estetike u opisu konotacija
semantike kao to su prolaznost, optimizam, aktivnost i si. pri emu je
osobito zanimljiva usporedba amerikog duha s cheivingummom jer se u
odnosu na raniju upotrebu te civilizacijske metafore, simbolika i znaenje
gume za vakanje po prvi puta upotrebljava s pozitivnim konotacijama koje,
dodue, nisu liene odreene doze ironije. Navedeni je citat po svom
euforinom diskurzivnom efektu gotovo satkan po uzoru na reklamnu
retoriku 50-ih godina koji afirmira ideje poletnosti, prolaznosti, optimizma i

52 Broz prema Jakovina, Tvrtko, Socijalizamna amerikoj penici, Matica hrvatska, Zagreb,
2002., 128.
53 Syndram, 2009., 81.

54 Pavleti, Vlatko, Neka bude ivost, Krugovi, 1, 1952., 1.

191
SOCIJALIZAM NA KLUPI

zabave, kako primjerice u to doba glase reklame: Svjeiji i okretniji nego


inae osjeat ete se i vi, ako nosite rublje oprano u deterdentu Plavi Radioni
ili Brzo prolaze asovi razonode i zabave... Snimajte, jer fotografija je uvijek
dragi podsjetnik tih sretnih trenutaka vae mladosti. Fotokemika.55 U
Krugovima su se tako afirmirali autori okrenuti zapadnjakom kulturnom
toposu, meu kojima su svakako najpoznatiji Ivan Slamnig i Antun oljan,
intelektualno skloni amerikom duhu o kojem pie Pavleti. Njih dvojica
1952. objavljuju prijevodnu zbirku Amerika lirika, donosei izbor pjesama
etrdesetak antologijskih amerikih pjesnika poput T. S. Eliota, Ezre Pounda,
Roberta Frosta, Emily Dickinson, Whalta Whitmana, Hermana Melvilla,
Edgara Allana Poea i dr. Objavljivanje zbirke kao i pojava asopisa Krugovi tih
godina bili su simbolika gesta otvaranja prema simbolikom prostoru Zapada
i angloamerikom modernizmu za to su u hrvatskoj sredini posebice bili
zasluni spomenuti autori.56N o, i otvaranje Zapadu kao i proces amerikan izaije
jugoslavenskog drutva, kulture i umjetnosti nije bio jednoznaan i sasvim
lagodan proces. Navedeno je otvaranje Zapadu redovito pratila istodobna
kritika koja nije 1948. u potpunosti nestala s pozornice javnog diskursa.
Dapae, ona se nastavljala i to nerijetko u vrlo estokom obliku, ali nikada vie
nije imala onaj stupanj homogenosti kao to je to bilo u razdoblju do 1948.
Spomenut u ovom prilikom tek za ilustraciju tekst M eu-team oljan -
Slamnig knjievnika Nikole Milievia koji moe posluiti kao reprezentativan
u tom smislu. Milievi u tom tekstu otro kritizira prozu spomenutih autora,
a u diskvalifikaciji njihova djela se slui upravo amerikom civilizacijskom
metaforom. Kako tvrdi: A zar takva literatura moe zanimati ovjeka naeg
vremena, koje je i te kako nabijeno teinom, a posebno naeg ovjeka, koji se
s mukom bori za svagdanji kruh (a ni mnogi drugi nisu u boljem poloaju).
Zar se psiha naeg ovjeka (pa makar mislili i samo na intelektualca i graanina)
moe poistovjetiti sa psihom amerikog deziste, odakle u stvari potjeu
korijeni oljan-Slamnigovih eksprimenata?57 Bez obzira na ovakvu i sline
kritike i rasprave koje se od tog razdoblja redovito poinju voditi kada je u
pitanju amerikanizacija jugoslavenskog drutva, sjeme iz Amerike nepovratno
je palo na jugoslavensko tlo koje se pokazalo osobito plodno za njegov razvoj.
Eksperimenti Slamniga i oljana ubrzo su postali literarna moda poznata na
irem prostoru socijalistikih zemalja srednje i istone Europe kao proza u

55 Reklame preuzete iz Vuki, Fea, ur., Umjetnost uvjeravanja: oglaavanje u Hrvatskoj: 1835.
- 2005.: kulturno-povijesni prikaz razvoja od sredine 19. stoljea do poetka 21. stoljea, Muzej za
umjetnost i obrt, Zagreb, 12. 6. - 16. 7. 2006, Hrvatski oglasni zbor, Zagreb, 2006.

56 1953. u Zagrebu se u Salonu likovnih umjetnika odrava Izloba izabranih amerikih knjiga.

57 Milievi, Nikola, Meu-team oljan - Slamnig, Krugovi, 8, 1953., 717.

192
Masa Kolanovi u t o p ija pod u p it n iko m

trapericama;58 od 50-ih na dalje javljaju se popularni asopisi kao to su Plavi


vjesnik (1954-1973.), Dzuboks (1966-1968. i 1974-1985.), Pop Express (1969-
1970.), Svijet (1953-1992.) i drugi, koji su rasprostirati zapadnjake,
prvenstveno amerike, utjecaje. Zemljom se irila zapadnjaka moda i glazba,
a Amerika je sve vie utvrivala svoje utopijske konotacije. Kako tvrdi Sinia
karica u svojoj knjizi Kad je rock bio mlad: Amerika nam je u porau izgledala
poput mlade zavodljive nastavnice u koju su se manje-vie svi aci potajno i
beznadno zaljubili. Potom je Tito, okrenuvi lea Rusima, razgrnuo zavjesu,
koju su neki nazvali eljeznom, iza koje smo ugledali monu Eiffelovu Statue
o f Liberty s visoko podignutom bjelokamenom bakljom. Baklja je zapravo
bila jarko crvena i naveliko je isijavala svjetlost i toplinu po itavu globusu, a
kod nas je dodue znala dolaziti i kao zadah trulog kapitalizma. E, taj zadah
nekim udom osjeali smo kao svjeinu Wfigleya, kao manihejsku svjetlost
stripskih likova i superjunaka, kao zavodljivu toplinu kieraja popa, i konano,
kao sveanu zvonjavu futuristikih gitara u ast Dana mladih bez granica. Sve
to nam je nastavnica ponudila preuzimali smo zaneseno nekritiki, srcem
zavedene djeurlije, znanstveno bi objasnili nai paternalisti. Da izraz pokorio,
ili svejedno osvojio, izazvao bi (pod) smijeh kod rockfoba jer im on crno na
bijelom potvruje teoriju kako smo zlosretno amerikanizirani. Ja bih rekao da
se radi samo o razliitom kutu gledanja i definitivno krivoj vremenskoj
perspektivi: u ono doba osvojio ili pokorio bespogovomo smo prihvaali
kao otvorio ili oslobodio . 59 U tom je ranijem razdoblju amerikanizacije
jugoslavenske kulture na snazi bio rad utjecaja pri emu je u kulturnim i
umjetnikim tvorevinama donekle izostala problematizacija same Amerike.
Ameriku se jo uvijek trebalo utvrivati popularnokulturnim i knjievnim
tekstovima jer se ona u ideolokim i intelektualnim raspravama tog vremena i
dalje promatrala s podignutom obrvom.60 Tako su, primjerice, pjesme
domaeg rock n rolla iz tog razdoblja bile svojevrsna kopija amerikih ritmova
i stila s jo donekle neautentinim domaim stihovima jer se abeceda Amerike
prvo morala usvojiti da bi se uope mogla kompleksnije problematizirati i
kreativno iskoritavati. Pri tom pod kompleksnije mislim na ona
problematiziranja koja se postavljaju onkraj uobiajenih euforinih
odobravanja ili pak simplificiranih ideolokih igosanja. Izostanak
problematizacije i magnetina privlanost Amerike u tom se razdoblju moe

58 Flaker, Aleksandar, Proza u trapericama , Sveuilina naklada Liber, Zagreb, 1983.

59 karica, Sinia, Kad je rock bio mlad: prie s istone strane 1956.-1970., V.B.Z., Zagreb,
2005., 34. Ovaj je kariin citat navela Radina Vueti kao uvodni moto svoje knjige Koka-kola
socijalizam.
60 Usp. Kolanovi, 2011.

193
SOCIJALIZAM NA KLUPI

protumaiti i injenicom da u razdoblju 50-ih i poetka 60-ih same Sjedinjene


Amerike Drave doivljavaju kulminaciju poslijeratnog blagostanja i
demokracije nakon ega e sve dubljim ulaskom u ezdesete, zapoeti i ozbiljno
nagrizanje takve slike. Ubojstvo Johna Kennedya i potom Martina Luthera
Kinga kao i rat u Vijetnamu barem e u nekoj mjeri djelovati otrenjavajue u
izgradnji utopijske slike Amerike. N o, navedeni dogaaji u SAD-u nisu
znatnije poljuljali samo usvajanje i oboavanje amerike popularne kulture.
Naime, simpatiziranje amerike popularne kulture nipoto ne iskljuuje
neslaganje s njezinom politikom pa e tako Ivan Percl u svojoj rock pjesmi
naslovljenoj 1966 upravo u anru amerike popularnokulturne rock glazbe
pjevati protiv rata u Vijetnamu.61 Slino moemo primijetiti i u omladinskom
asopisu Polet u tekstu Zorana Franievia 1976. godine, koji se u svom
malom traktatu u obranu jeansa obraunava s kritikama oboavanja amerike
popularne kulture i traperica kod jugoslavenske mladei. Kako pie Franievi,
obraajui se drugu I. Stojiu, novinaru koji napada traperice kao iskaz
amerikih simbolikih vrijednosti: Stojiu, naa mlade nije tako plitko
politiki nebulozna i glupa, kao to ti misli, i ne kupuje strane traperice zato
to voli SAD i oboava njihovu vojsku. Kao to, nadam se, zna, mi smo
otvoreno drutvo i, to smo otvoreniji, to vie znamo i vie vidimo to se to
eventualno krije iza zapadne kozmetike, ali neki utjecaj se neminovno
ispreplie, moda ponajlake. Nazadno misli da su traperice sa zapadnom
etiketom nespojive sa Savezom socijalistike omladine. To da jeans postaje
kamen razdvajanja meu mladima, nikako ne mogu shvatiti. Istina je da ti
nosi jeans i da ja nosim jeans i da se ti i ja nikada ne bismo sloili oko nekih
stvari, ali ne valja generalizirati, jel* tako?! U novim Levis- icama bio sam
juer na partijskom, a odmah zatim na omladinskom sastanku svoje osnovne
organizacije.6263 Tako samo oboavanje amerike popularne kulture nije
znatnije poljuljano promjenama koje su od sredine 60-ih nagrizale stvarnost
Sjedinjenih Drava, no od tog se razdoblja utopijske sanjarije o Americi sve
vie poinju problematizirati. U tom e razdoblju, tonije 1976. Bijelo dugme,
jedan od najpoznatijih jugoslavenskih pop rock sastava u SAD-u snimiti singl
Goodbye Am erika?1 koji potpisuje i izvodi eljko Bebek, a u kojem se na meti
eksplicitne kritike naao ameriki materijalizam bez due: Sve ovdje mogu

61 To je, uostalom, bio sluaj i u amerikoj kontrakulturi tih godina, koja je dizala svoj glas
protiv rata u Vijetnamu. Usp. Vueti, 2012., 217.

62 Franievi, Zoran, Za jeans, Polet (Zagreb), 23. rujna 1977., 3.

63 Bijelo dugme, Singl ploe 1976.-1980., Jugoton, 1982. Tekst pjesme preuzet s http://
tekstovi-pesama.com/bijelo-dugme/goodbye-america/291/1/

194
Maja Kobmovi UTOPIJA POD UPITNIKOM

kupit / prijatelje, slavu, sjaj i snove / za dolar prodaje se sve. Toj se ideji
suprotstavlja lirski subjekt retorikim pitanjem: Hej, ali znam li ovdje ikog /
tuga moja da mu neto znai / za dolar to ne mogu nai, da bi se naposljetku
simboliki oprostio od Amerike naslovnim refrenom pjesme.6465Baladian ton
i etno aranman pjesme s mrtvakim zvonima u akustikoj pozadini
izvedbeno sugeriraju rekvijem za utopijsku sliku Amerika koja e na specifian
nain biti esta tema stihova u posljednjem desetljeu jugoslavenskog
socijalizma.

A gde je Amerika?
Nakon oduevljenja Amerikom u 50-im i 60-im godinama, koje slikovito
saima ranije naveden kariin citat, ulaskom u posljednje desetljee
jugoslavenskog socijalizma poinju se javljati i oni tekstovi koji dovode u pitanje
njezinu utopijsku kvalitetu, ali to ine na kompleksniji nain nego dotadanje
uobiajene i nerijetko simplificirane ideoloke kritike ije sam primjere navela
u prethodnom poglavlju. U razmatranju navedenih promjena u artikulaciji
drutvenog i kulturnog znaka Amerike u fikcionalnim tekstovima, potrebno
je na trenutak zastati na samom kontekstualnom pragu promjena u kojima
su se nale stvarne Sjedinjene Amerike Drave i Jugoslavija te postaviti
pitanje a gde je A merika na poetku posljednjeg desetljea jugoslavenskog
socijalizma kao to su se 1981. zapitali Idoli u istoimenoj pjesmi s albuma
Paket a r a n m a n i Naime, sam ulazak u 80-e godine za SAD nije bio odvie
optimistian. Jo na kraju 70-ih godina, tadanji ameriki predsjednik Jimmy
Carter u svom televizijskom govoru poznatom pod nazivom Malaise speach
izreenom 15. srpnja 1979, govori o krizi amerikog samopouzdanja, izmeu
ostalog kritizirajui pobrkanu ljestvicu vrijednosti amerikih graanina u
kojoj su se materijalizam i konzumerizam nali na prvome mjestu. Postalo
je vanije, kako kae Carter, to netko posjeduje, nego to netko radi.66
Nakon Vijetnama, ubojstava brae Kennedy i Martina Luthera Kinga Jr.,
afere Watergate i odstupanja Richarda Nixona s mjesta dunosti amerikog

64 Goodbye America inae je i naslov nekoliko kritiki intoniranih pjesama o SAD-u nastalih
godinama kasnije od spomenute pjesme Bijelog dugmeta. Ameriki metal bend W.A.S.P. ima
pjesmu istoimenog naslova na albumu Still Not Black Enough iz 1995., a ameriki punk rock
bend The Unseen na albumu Totally Unseen: The Best o f The Unseen iz 2000.

65 Idoli, Elektrini orgazam i arlo akrobata, Paket aranman, Jugoton, Zagreb, 1981.
66 Cijeli Carterov govor dostupan je na http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/
features/primary-resources/carter-crisis/

195
SOCIJALIZAM NA KLUPI

predsjednika, na pragu 80-ih SAD se suoava i s velikom ekonomskom krizom


koju prate inflacija i nezaposlenost to je sve skupa poljuljalo sliku prosperiteta
i demokracije kao glavnih utopijskih sastojaka amerike privlanosti ranijih
desetljea. Nakon artera, 1981. na elo drave dolazi Ronald Reagan koji
zadaje nov pravac konzervativnoj politici to e znaiti definitivan kraj jedne
liberalne epohe u amerikoj povijesti.67 Istih je godina poljuljana i utopijska
slika Jugoslavije kao zemlje koja se ne priklanja niti jednom od blokova i
koja od 1948. na amerikoj penici uspjeno gradi vlastiti put u komunizam.
Godine su to u javnom diskursu poznate kao godine dekadentnog socijalizma
obiljeene Titovom smru, ekonomskom krizom i rastom nacionalnih
partikularizama koji ugroavaju utopijsku ideju jugoslavenskog bratstva
i jedinstva. Osim toga, 80-ih je godina popularnokulturno sjeme Amerike
ve duboko ukorijenjeno u socijalistikoj Jugoslaviji.68 U tom je smislu i
potencijalna subverzivnost Amerike, nesumnjivo djelatna proteklih desetljea
unato deklarativnoj otvorenosti zemlje prema Zapadu, sve vie gubila
na snazi.69 Amerika je tako na svojevrstan nain postala dio kulturnog
mainstreama pa je bilo i za oekivati da e se kao reakcija javiti glasovi koji
e takvu poziciju dovesti u pitanje.70 Posljednje desetljee jugoslavenskog
socijalizma pred sobom na raspolaganju ima drutveni imaginarij Amerike
koji se kree u irokom rasponu od stigmatizacije do mainstreamizacije i
upravo ta kvaliteta ambivalentnosti dominantno karakterizira tekstove 80-ih

67 Usp. Zinn, 2012., 610-650.

68 Primjerice, od 1983. orvorena je rvomica Levis traperica, od 1984. Jugoslaveni u veernjem


programu gledaju serija Dinastija , koja zadobiva status kultne serije itd. Usp. Milanovi,
ura, Jugoslaveni u trapericama, Start (Zagreb), 31. prosinca 1983.; Mati, ore, Dinastija,
Leksikon YUmitologije , ur. Iris Adri i dr., Rende, Beograd; Postscriptum, Zagreb, 2004., 95.
69 Kako pie i Flaker u drugom izdanju svoje knjige Proza u trapericama 1983.: [...] proljee
1976., kada je hrvatsko proireno izdanje u rukopisu dovreno, donijelo je neto novo: traperice,
koje su nekad bile znak nekonformistike mladei, preplavile su evropske ulice, trgovine i ceste:
mogli smo u jeans-odijelima vidjeti domaice koje idu na trnicu i ugledne sveuiline profesore.
A to znai da se mladi junak ili pripovjeda naega proznoga tipa vie nee moi pojaviti u
modrim trapericama, znaku nekadanje mlade pobune protiv konvencije odraslih. Traperice
su same postale dijelom konvencionalnog oblaenja. A ova je knjiga nastajala u vrijeme dok je
noenje blue-jeansa neto znailo: izdavake su je prilike uinile oigledno knjigom o jednom
razdoblju najnovije ali ipak povijesti knjievnosti. Flaker, 1983., 26-27.

70 Nije suvino spomenuti kako je tih godina, tonije 1985. u izdanju Nakladnog zavoda
Matice hrvatske izala Antologija amerike kratke proze (eljko Ivanjek, prir.), u koju su uvrteni
tekstovi T. Pynchona, J. Bartha, F. O Connor, J. Hawkesa, J. Baidwina, S. Sontag, J. Cheevera,
R. Coovera, D . Barthelmea i dr. Prijevod amerikih pisaca koji su u svojim tekstovima kritiki
nastrojeni prema suvremenom amerikom drutvu zasigurno jc ostavio traga na politiku
reprezentacije Amerike kod domaih autora.

196
Masa KoLtnovi UTOPIJA POD UPITNIKOM

na koje u se detaljnije osvrnuti u nastavku teksta. Iste te 1981. kad su se Idoli


pitali a gde je Amerika u svojoj lucidnoj pjesmi psihodelina ugoaja u kojoj
se opsesivno ponavlja jedna te ista reenica, Dubravka Orai objavljuje zbirku
pjesama Urlik Amerike, a Azra na albumu Sunana strana ulice ima pjesmu Pit
i to je Amerika ije stihove potpisuje Mile Rupi dok pjesmu izvodi frontman
banda Johnny tuli. U svim primjerima Amerika ini sredinje strukturno
i semantiko mjesto estetske poruke navedenih stihova koju u promisliti u
daljnjem tekstu.

Urlik Amerike Dubravke Orai, Easthopovim pojmovljem reeno, predstavlja


kompleksnu i vieznanu tekstualnost visoke kulture,71 a pjesme okupljene
zbirkom nerijetko funkcioniraju kao jezini kalamburi u kojima se moe
primijetiti utjecaj ruske avangarde, primjerice pjesama Majakovskog o
Americi u kojima se Amerika raslojava do iste zvukovne apstrakcije u
igrama rijei i pjesnikim grafizmima.72 Uz Majakovskog, zbirka je viestruko
premreena citatima: od Dantea i Baudelairea, preko Biblije i Homera sve
do Kanta, Hegela, Nietzschea, Marxa, Gogolja, Hljebnikova i brojnih drugih
na kojima lirski subjekt gradi svoju metaforiku viziju Amerike.73 U ovoj
u analizi stoga neminovno osiromaiti uvid u kompleksnost tekstualnosti
spomenute zbirke, fokusirajui se ovdje prvenstveno na strategiju gradnje
predodbi o Americi. Bez obzira to time u zagradu stavljam ostale osobine,
taj aspekt ujedno smatram sredinjim za njeno razumijevanje s obzirom da je
predodba Amerike provodni motiv i svojevrsna fiks ideja cjelokupne zbirke.
U svojoj u analizi stoga primarno obratiti pozornost na ono to Pageaux
naziva afektivnim arsenalom odnosno rijeima od kojih se sastoje predodbe o
nekoj stranoj zemlji te kako su one upregnute u snopove odnosa koje proizvode
specifian scenarij znaenja.74
Bez obzira na autohtonost svake pojedine pjesme,75 navedenu zbirku u ovdje
promatrati kao cjelinu, svojevrsnu veliku pjesmu o Americi koja se sastoji od

71 Easthope, 1991., 89.


72 Usp. Ruland, 1976., 94-108.; Katui, Bernarda, Totem totalnog ovjeka: ludistika poetika
Dubravke Orai-Toli, Republika, 5/5, 2006., 55.
73 Usp. Katui, 2006., 59 i Vidan, Aida, Orai-Toli Dubravka, American Scream: Palindrome
Apocaplypse, WorldLiteratureToday, 81/5, 2007., 75.
74 Usp. Pageaux, 2009., 134.
75 U Urliku Amerike, pjesme umjesto naslova imaju redni broj uz koji se nerijetko nalazi
stihovni motto, grafijski izdvojen od ostatka pjesme.

197
SOCIJALIZAM NA KLUPI

vie pjesnikih grozdova za to argumente pronalazim u dominantnom motivu


koji spaja odvojene cjeline i ija se ideja nerijetko gradi, razvija, a pojedini
motivi prenose i jedan na drugog referiraju iz pjesme u pjesmu. U tom smislu,
temeljna diskurzivna strategija oblikovanja predodbi o Americi sadrana je
u radu napetosti izmeu mitskog i drutveno aktualnog znaenja Amerike,
izmeu njezine stvarne i metaforike slike, Ricoeurovim pojmovljem
reeno, izmeu ideologije i utopije'76 Kao dominantni motiv zbirke moe
se izdvojiti opreka na Stari i Novi svijet iz ijeg oblikovanja proizlaze razliiti
snopovi hijerarhijskih odnosa. Ta se opreka nerijetko uslonjuje i kulturoloki
nijansira hladnoratovskom oprekom Istok - Zapad, najee oblikovanom
konvencionalno zajamenim drutvenim i kulturnim kodovima. N o ti
prepoznatljivi kodovi postoje tek kao iskazi koje lirski subjekt aktivno
razgrauje. Navedena je strategija prepoznatljiva ve u prvoj pjesmi zbirke iji
stihovi glase:

A m erik a im a n asm ijeen o lice / I uvijek dolazi s n ajb o ljim n a m jeram a /


O b i n o u proljee, k ad a cvijeta cvijee / M o rn a ra i m o ra. K ad se povraa
/ O d valova n a k o p n u / I k ad stara k o p n a k o p n e / / A m erik a dolazi u im e
n a jslo b o d n ije slo b o d e / S p o d te k s to m slonovae. I oslo b a a / Z a s re tn o
izrabljivanje b jeline / / A m erik a je kao d ijalek tik a / U njoj je u rlik kao to
su u d ijalektici / I ja, i let, i klika / / A m erik a je s trah i tre p e t / / N a su k an ih
pjesnika / / P jesnici, isp reb ijan ih rebara / Lee u pijesku: / U krvi pjesam a / /
I k o p n a se lo m e .767778

Poetni afektivni arsenal ili rjenik slika kojima je oblikovana Amerika u ovoj
pjesmi upuuje na spektar kodificiranih predodbi o Americi i Amerikancima
koje se obino zamilja kao ekstrovertirane optimiste (nasmijeeno lice, najbolje
namjere, sloboda). Na te se stereotipe zatim nadovezuju motivi podtekst slonovae
i sretno izrabljivanje bjeline kao nositelji negativnih konotacija trgovine i
eksploatacije koje pripadaju znaenjskom nizu velikog skupa hegemonijskih
motiva. Nakon spomenutog kontrasta slijedi induktivno izvedena poredbena
definicija Amerike: Am erika je kao dijalektika koja predstavlja svojevrsnu
kulminaciju pjesme nakon koje se intenziviraju kolonijalni i hegemonijski
motivi. Oni metaforiki oblikuju sam odnos izmeu Amerike i pjesnika s
ime smo upoznati ve u uvodnim, nenumeriranim stihovima zbirke: Pjesnici
su Indijanci. Stihovi/Rezervati.78 Strategija nizanja znaenjskih ambivalentnosti

76 Ricoeur prema Moura, Jean-Marc, Kulturna imagologija: pokuaj povijesne i kritike


sinteze, ur. Duki i dr., 162.

77 Orai, Dubravka, Urlik Amerike, Liber, Zagreb, 1981., 7.


78 Isto, 5.
Mau Kobmovic UTOPIJA POO UPITNIKOM

kroz nizanje stereotipa o Americi i njihovih znaenjskih suprotnosti te


artikulacija lirskog subjekta kao naizgled slabog i nemonog pred simbolikom
veliinom Amerike kako je paradigmatino prikazano u analizi prve pjesme,
provode se kroz cijelu zbirku.
U navedenom se znaenjskom repertoaru odnosa Staroga i Novoga svijeta
kao jedan od uestalih motiva javlja motiv Kolumba iju obradu takoer
karakterizira ambivalentna strategija oblikovanja. Monumentalnost otkria
Amerike tako supostoji sa slikama okrutnosti kao to je to, primjerice, u
pjesmi pod brojem 63:

K olum bo se naao u paklu m ora, snaao i m aio / Jajeta kugle zem lja u
m alom bi kako / V idljiva bila svakom . / I dokazao je zem aljsku / K uglu pod
cijenu b u d u ih , sve m an jih al / Sve jaih kugla, i to p je poeo / Bacati kuglu
za kuglom , i poeo je tei / Pot - kugla rada i strave / ovjeku najdraa kugla
glave / Z avrtjela se i jo se vazda vrti / Kao da vrtnji nem a kraja / I nitko
nikad vidio nije, a svi su znali ve / D a postoje i najm anje, nevidljive / Kugle
ato m a bez / D o m a .79801

Arhetipska slika prvotnog nasilja ubijanja kolumbijanjd*0 mjestimice se


provodi epskom metaforikom kao to je to u pjesmi pod rednim brojem 23:
Dan drugi ili Indijo / Pjevaj m i svoju / Srdbu U S vrhunskog ela liju ete /
M inute jrku iz nosnica / S konjske usne, s azijatskog lica / Uniformirane ure
lete li Hunska vremena na kazaljkama sata / Pretueni sastanci bjee / Golemi
zabundani Atila / Grabi me iz prve vee.61 Unato navedenim snopovima
odnosa koji prikazuju drugu stranu arhetipske sanjarije o Novome svijetu,
mit o njegovoj utopijskoj snazi pokazuje se kao najtvrdokorniji znaenjski
konstrukt to potvruje pjesma pod rednim brojem 97, smjetena pred sam
kraj zbirke: to smo m i Indiji / I to je Indija nama I Da za njom tako gorko /
.82
Plovimo II Indonamus et indonabimus Pritom se povijesno zabludjeli naziv
Indija najee koristi kao oznaitelj Novoga svijeta tijekom cijele zbirke83 to
dodatno utvruje fikcionalne konotacije amerikog konstrukta.
Spomenuti binarizam Staroga i Novoga svijeta u zbirci nerijetko poprima
hladnoratovske atribute binarizma Istoka i Zapada. U njihovoj usporedbi,

79 Isto, 78.

80 Isto, 51.

81 Isto, 33.
82 Isto, 114.
83 Npr. u pjesmama 5, 49, 44, 45, 48, 50, 58, 67, 101, 103.

199
SOCIJALIZAM NA KLUPI

lirski subjekt nie stereotipne karakteristike jedne i druge geopolitike strane


svijeta. Zapad pri tom oznaava materijalno, Istok misaono, Zapad je ideal
blagostanja koji simboliki preplavljuje Istok. U tom neravnopravnom
hijerarhijskom odnosu, Istokom pak vlada materijalna, pomalo romantizirana
bijeda kako je to, primjerice u pjesmi pod rednim brojem 2:

Ideal d jedova p re to en u krv sinova / S an ljepote, zdravlja, izobilja / N a p ad a


Isto k /S b o k a / / N a n ajisto n ijem m jestu , o m a iz to k a, b ra o / G d je Isto k
u m jesto ita n u d i ideje / G d je su gradovi siro m an iji, nii, ui / A gadovi
div n i i tu n i ko i d o b ri n e / / S iroti Istok!/T u se zla to bru si d o usijana elika /
T u crvi sam i uskau p o d zu b p ra v ed n ik a / T u vjetrovi p u su u d u u .8485

Nakon slijeda binarizama, lirski subjekt naposljetku relativizira navedene


opreke i upravo u oblikovanju takvih i slinih znaenjskih obrata krije se mo
njegova iskaza koja je prvotno artikulirana kao slaba i nemona: O radosna
kobi pjesnika! Briu se razlike / L ikuj u ovom brodolomu / Demokracija i cipela
od lika. Istok ponekad poprima opipljive konotacije u emu su najei
semantiki tragovi Rusije8687 dok je Zapad nerijetko oblikovan snopom
motiva koji metaforiki oznaavaju kapitalizam kao to je to, primjerice, u
pjesmama pod rednim brojem 19: A moda je Am erika ovo: / Krik do krika i
opet ab ovo / Novo! Novo! Novo! / Najnovije Novo / ovjee Boji / Am erika je
nain na koji se m noi?1 i 21: Strahom ovijena rulja / H uji kroz sjajne gradove /
I kupuje i troi / Svoj nezaraeni gro II Samo se kamen jo lomi / N a dodir ruke
/ Svuda je inae ve plastika / Neunitiva kao krik. Socijalistiki birokratski
diskurs pritom je upotrijebljen tek kao jedan od niza diskursa u oblikovanju
te predodbe i sam upleten u navedene napetosti s jednako nesigurnim i
nepredvidivim znaenjskim ulogom.89 Premda spomenuti mitski binarizmi
dominiraju semantikom gradnjom zbirke, oni se nerijetko dokidaju
svojevrsnim efektom globalizacije artikulirane kao novi mit to je, primjerice,
u pjesmama 22: Natopljeni trudbenici!Isueni zdenci / Zapad radi za Istok /
Istok radi za Z apad II U nd ewig rollt das R ad / AM E R IK E ; 80: I blista ISTOK
bez K / Totem totalnog ovjeka / O d jutra do mraka / Raznosi na sve strane /
Prah stucanih zemalja II Istok je Zapadu Zapad / Zapad je Istoku Istok / Jaje se

8/1 Isto, 8.
85 Isto.
86 Npr. u pjesmama 6, 12, 76.

87 Isto, 26.
88 Isto, 28.
89 Usp. pjesme 53, 46, 54, 61, 82.

200
Masa Kolanovti UTOPIJ

tako lako razbije U O kako je jedan Kolumbo jedno jutro / Gorko plakao u svom
najnovijem / Bogu i 88: Z atim mit: / Zapado Istok / Isto ko Zapad?' U gradnji
novog mita povezanosti zemaljske kugle u kojoj jedna strana svijeta ipak vodi
glavnu rije posebno je zanimljiva zadnja pjesma cijele zbirke koja simboliki
priziva negativnu predodba Amerike kao temeljnog kulturolokog sastojka
globalizacije: Amerika puse kao vjetar / I rui se kao pravda platinasta / Amerika
pada kao kia / Po naim licima H I m i drhtimo od Ameriken dok se zametak
te ideje moe pronai i u stihu nekoliko brojeva ranije pjesme: Velika Vjero
Veronike / Svuda ve hara I Rak Amerike / OPERI RAJ?1

Premda nisu, dakako, sve pjesme iz navedene zbirke podatne za analizu


predodbi o Americi graenoj na specifinoj napetosti izmeu iroko
rasprostranjenih kulturnih i drutvenih kodova i njihove suprotnosti, one koje
se ine najudaljenijima od prepoznatljivih oznaitelja Amerike takoer sadre
refleks navedene strategije gradnje i razgradnje stereotipa unutar sloenih
odnosa napetosti utvrenih i nepredvienih znaenja. U tim se znaenjskim
napetostima, kako sam nastojala prikazati, kriaju utopijska, mitska, stereotipna
slika i njihove suprotnosti koje sadre konotacije imperijalizma, globalizacije i
kulturne hegemonije. Kako tvrdi Aida Vidan, Amerika je u zbirci Dubravke
Orai Toli artikulirana kao specifina geografska determinanta, ali i kao locus
za kojim poseemo dok traimo neto drugo. Kao takva ona je istovremeno
razoaranje i pobjeda94 ili reeno stihovima same zbirke:

A m erika nisu S jedinjene D rave / I ne zaprem a 9 363 123 k m 2 i nem a


221 894 546 stanovnika / A m erika nisu M o u n tain s s isklesanim likovim a
/ W a shingtona, Jeffersona, R oosevelta i / L incolna / N i slapovi N ijagare
ni najvea tvornica au to m o b ila / u D e tro itu / A m erika nije D eklaracija o
nezavisnosti iz 1776. / N i p redsjednik ubijen u kazalitu / N i predsjednik
ubijen u D allasu / / A m erika - to sm o svi m i / G d je god bili / to god uinili
/ / A m erika je o n o to se raa / Iz naih snova bez naeg znanja / A m erika je
o n o to n am se dogaa / N a p u tu prem a Indijam a: / / Naa jedina bit / Koju
m i otk riv am o i o tkrivam o / Slijedei / IN D IJ A D N IN U N IT .95

90 Isto, 97.
91 Isto, 105.
92 Isto, 116.
93 Isto, 112.
94 Vidan, 2007-, 75.
95 Kako navodi Katui, rije je o pjesmi br. 18 u engleskom prijevodu za koju ne pronalazim
ekvivalent u hrvatskom izvorniku. Katui, 2006., 60.

201
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Zbirka Urlik Amerike svojim pjesnikim jezikom tako na kompleksan nain


rastvara utopijsku i mitsku predodbu Amerike pokazujui arbitrarnu prirodu
Amerike kao drutvenog i kulturnog znaka i arhetipskog simbola novovjekovne
civilizacije pri emu je takva strategija redovito izvor ironijskih znaenja.96
Kako sam nastojala prikazati u prethodnoj analizi, oblikovanje predodbi o
Americi u zbirci Dubravke Orai, ne priklanja se niti jednom od dva pola
velianja i stigmatizacije, sadranih u pamenju drutvenog imaginarija
posljednjeg desetljea jugoslavenskog socijalizma, ve balansira izmeu
navedenih krajnosti unutar cjeline pjesnike zbirke to se moe promatrati
kao novost u knjievnom oblikovanju predodbi o Americi s obzirom da se
do sada takva ambivalentna znaenja nisu nala okupljena i problematizirana
u jednome tekstu, ve su pozitivna, utopijska slika ili pak ona ideoloki
kritika bile osobine kojima su se priklanjali zasebni tekstovi u cjelini. Kako
tvrdi Leerssen [...] Nacionalni imagemi definirani su svojom janusovskom
podvojenou i proturjenom prirodom. [...] Drugim rijeima, kolanje nekog
nacionalnog atributa znai da ga u diskruzivnoj tradiciji latentno prati njegova
mogua suprotnost.9798Sve ovo, kako sam nastojala prikazati, ostvareno na
razini jedne pjesnike zbirke.

Premda pjesma Mile Rupia P it i to je Am erika s Azrinog albuma Sunana


strana ulice98 Easthopovim pojmovljem sadri karakteristike tekstualnosti
popularne kulture,9910u mnogoemu razliite od tekstualnosti ranije promatrane
zbirke, spomenutu je pjesmu mogue promatrati na tragu sline znaenjske
strategije oblikovanja predodbe o Americi kao i u zbirci Dubravke OraiToli.
Naime, i u Rupievoj pjesmi iskazi o Americi oblikovani su kroz krajnosti
na nain da se jednom stereotipu o Americi postavlja njegova suprotnost:
Amerika nije rad i znoj / postoje Hollywood i Frankie boy / Disneyland, baseball
i rock'n roll U Vrijeme oaja, vrijeme nade / jed n i ruse a drugi grade / prolaze
ratove, padaju vlade / Pitove ruke vie nisu mlade.100 Smjenjivanje metaforiki
naznaenih drutvenih prilika s iroko rasprostranjenim popularnokulturnim
amerikim ikonama kao najeeg sastojka njezine utopijske kvalitete ine

96 Usp. Isto, 62.

97 Isto, 110.

98 Azra, Sunanastranaulice, Jugoton, Zagreb, 1981.

99 Easthope, 1991., 89.

100 Stihove pjesme preuzela sam s: http://www.hitovi.ba/id-1358-Azra_Pit__i_to_je_Amerika_


pjesma.aspx

202
Masa Kolanovif UTOPIJA POD UPITNIKOM

motivski sustav u koji se kao glavni akter pjesme smjeta proleter Pit koji
crni negdje na dalekom amerikom Zapadu. Pjesma je uglazbljena country
melodijom dylanovske provenijencije, a u samom refrenu lirski se subjekt
izravno obraa Pitu: O d Aljaske do Meksikalto je ona druga slika / Pit, i to je
Amerika, otkrivajui mu tako istinu o Americi, tonije njezinoj zapadnoj
obali kao primarnoj nositeljici utopijskosti amerikog sna. Zapadna obala
tako nije samo utopijska fikcija Hollywooda i popularne kulture, ona je isto
tako i rudnici i farme na kojima naporno radi radnika klasa ija je sinegdoha
u ovoj pjesmi Pit: U buci, u larmi, u rudniku, na fa rm i / Pitove ruke vie nisu
mlade / ezdeset godina za dolar rade. Iz prirode Pitova rada, lirski subjekt,
mnogo eksplicitnije i nedvosmislenije nego to je to u zbirci D. Orai Toli,
izvodi kritiku Amerike i kapitalistikog sustava iji je Pit neznatan i potlaen
sudionik. Od napornog rada Pit naposljetku nema nikakvu dobit: on ne
uiva materijalno blagostanje zbog niske nadnice, ne uiva ni najjednostavnije
nematerijalne stvari koje ostaju tek predmet njegove udnje: A negdje daleko
u Ilinoji / nadgrobna ploa stoji / i prazan koveg eka / da Pit stigne iz daleka II
A kad umoran zaspe / i vie se ne probudi / jedino za ime udi / je da umjesto
blaenstva i raja / vidi zoru kako rudi / i sunce starog kraja. Svrha njegovog
ivota je naporan rad, a ne uitak u blagostanju. Tako je utopijskoj, medijski
posredovanoj popularnokulturnoj slici Amerike suprotstavljena slika Amerike
"odozdo.101 Pitova perspektiva nije nimalo utopijska, dapae, slika je to
Amerike iz perspektive potlaenih iji se ameriki san nasukao o stvarne
materijalne uvjete koji su daleko od idealnih. U gradnji predodbe o Americi
lirski subjekt tekstualno ukrtava iroko rasprostranjene popularnokultume
stereotipe o Americi kojima postavlja njihovu znaenjsku i ideoloku
suprotnost, eksplicitan i nedvosmislen u svojoj kritici Amerike i oblikovanja
druge strane njene utopijske predodbe.

Analizom navedenih pjesama nastojala sam prikazati novi ideoloki i estetski


sastojak u modusu oblikovanja predodbi o Americi koji se sve ee pojavljuje
u 80-im godinama i koji nije bio poznat u ranijim razdobljima jugoslavenskog
socijalizma. Rije je o tekstovima koji propituju stereotip o Americi kao
utopijskoj zemlji, ali to rade na sloeniji i razraeniji nain nego simplificirana

101 Za analizu tulievih stihova u kontekstu dekadentnog socijalizma vidjeti Duda, Dean,
"Uas je moja furka. Socijalistiki urbani imaginarij Branimira tulia, Devijacijei promaaji:
etnografija domaegsocijalizm a, ur. Laa ale-Feldman i Ines Pria, Institut za etnologiju i
folkloristiku, Zagreb, 2006., 95-120.

203
SOCIJALIZAM NA KLUPI

kritika Amerike i Zapada oblikovana prepoznatljivim ideolokim arsenalom


kakva je dominirala prethodnim razdobljima. U navedenoj je tendenciji
problematiziranja utopijske slike Amerike u promatranom razdoblju posebno
zanimljiv i film Neto izmeu Srana Karanovia iz 1983.102 iji je temeljni
sukob strukturno graen na usporedbi Amerike i Jugoslavije. Spomenuti
u film ovdje prikazati tek ilustrativno kako bih pokazala da je propitivanje
amerike utopije tendencija koja ima iroku rasprostranjenost meu
simbolikim praksama 80-ih.

U Karanovievu je filmu mlada amerika novinarka Eva,103 nakon to propusti


let za Tursku preko Beograda, prisiljena ostati u jugoslavenskoj prijestolnici u
kojoj ivi njen prijatelj Janko.104 Evin je prvi susret s Jugoslavijom prikazan
kroz niz predrasuda koje ona ima prema komunistikim reimima105 da bi
nakon poetne pomalo prepotentne (amerike) distance ubrzo bila osvojena
posebnou Jugoslavije koja, kako iz prve ruke doznaje, nije nimalo tipina
komunistika zemlja. Prije nego to stupi u kontakt sa starim znancem,
mladim beogradskim kirurgom Jankom, vrijeme provodi s njegovim
prijateljem Markom106 koji joj pokuava objasniti kako je Jugoslavija zemlja
koja nije ni Istok, ni Zapad, ve neto izmeu. Marko je tipini amerikanizirani
Jugoslaven koji dobro poznaje ameriku popularnu kulturu (filmove, glazbu)
i koji eli jednog dana otii u Ameriku koja za njega predstavlja utopijski san
o obeanoj zemlji. Na njegove sanjarije Eva mu daje otrenjujui odgovor: -
Obeana zemlja? Bogatiji postaju bogatiji, siromani siromaniji.

Evin boravak u Jugoslaviji ubrzo sve vie poinje pridobivati romantine


konotacije pri emu ona mijenja svoje unaprijed izgraene predodbe o
Jugoslaviji. Nakon kratke i beznaajne afere s Markom, razvija se njezina
ozbiljna ljubavna veza s Jankom i ona odluuje do daljnjega produljiti
svoj boravak u Beogradu. Eva postaje oduevljena Jugoslavijom i njezinom
leernijom varijantom komunizma, a nova ljubavna veza pogoduje romantinoj
percepciji Jugoslavije. N o, kako ljubav dolazi u krizu, tako na povrinu sve
vie dolaze nepremostive razlike u mentalitetu. U ljubavnoj krizi, Eva sve vie
poinje uviati i drugu stranu Jugoslavije u kriznim osamdesetima, a to
su redukcije struje, nestaica hrane, civilne vjebe za sluaj rata, loi radni i

102 Karanovi, Sran, Netoizmeu, Centar film, Beograd, 1983.


103 Ulogu tumai Caris Crofman.

104 Ulogu tumai Predrag Manojlovi.

105 Ona, primjerice, misli da su hotelske sobe u komunistikim zemljama ozvuene.

106 Ulogu tumai Dragan Nikoli.

204
Masa Kolanomc UTOPIJA POD UPITNIKOM

egzistencijalni uvjeti njezinog partnera Janka koji njezine prohtjeve smatra


nerealnima i razmaenima. Kulminaciju filma predstavlja svaa izmeu Eve i
Janka u kojoj jedan drugome upuuju uvrede koje su vie nacionalne i ideoloke
nego osobne prirode. Te se uvrede mogu promatrati i kao katalog stereotipa
o Americi i Jugoslaviji koju Amerikanci i Jugoslaveni imaju jedni o drugima.
Tako su iz Jankove perspektive, Amerikanci djetinjasti i nikada ne odrastaju,
polovinom Amerike vladaju gangsteri, a polovina je ludnica, osnovale su je
europske kurve i lopue i slino, dok je iz Evine perspektive Jugoslavija prava
zbrka u kojoj ive analfabete i snobovi, Europa je za nju muzej, a u Jugoslaviji
- za razliku od Amerike - ne moete niti ubiti predsjednika kad ih postoji
osam itd. Cijela se svaa odvija u kaotinoj atmosferi obrambene vjebe koja
se po vatrenoj buktinji, psihozi i simuliranim ranjenicima gotovo ne razlikuje
od pravog rata. Film naposljetku nema happy end: Eva je napustila Jugoslaviju
trudna s Jankovim djetetom, Marka je karama ubila njegova prevarena
zarunica, a Janko je prekasno shvatio da mu je stalo do Eve. Iz imagoloke
perspektive, film se moe itati kao svojevrsna komparacija mentaliteta i uvjeta
ivota u Jugoslaviji i SAD-u te predodbi koje stanovnici dviju zemalja imaju
jedni o drugima. Posebno je u tom smislu zanimljiva gradnja i razgradnja
utopijskih predodbi jedne i druge zemlje koje su ovim filmom stavljene pod
upitnik.107

Tamo je Amerika
Unato razarajuoj kvaliteti stereotipnih predodbi koju Eva i Janko
imaju o zemljama svoga porijekla, znakovito je da su kulise jugoslavenske
svakodnevice u Karanovievu filmu poesto satkane od vesterniziranih,
odnosno amerikaniziranih sastojaka. Tako, primjerice, domai band u
restoranu Klementina u kojem na poetku filma borave Eva i Marko
svira country s domaim stihovima, u restoranu su izvjeene slike
zapadnjakih populamokulturnih zvijezda, Marko zna mnotvo filmskih i

107 Navedenim bi se primjerima specifinih fikcionalnih oblikovanja predodbi o Americi


u 80-im a mogao pridruiti i roman Made in U.S.A. Gorana Tribusona u kojem je isto tako
artikuliran kratki spoj utopijskih predodbi o Americi" i njezine drutveno aktualne slike
koja na simbolikoj razini proima odnos dvojice glavnih likova romana: jugoslavenskog
amerikanofila Nikole Politea i Amerikanca Lea Wolfa. Otkrivajui mu sliku stvarne Amerike,
W olf naruava Politeovu utopijsku predodbu Amerike kao obeane zemlje ija je utopijskost
iz Politeove perspektive dodatno podcrtana u kriznim godinama dekadentnog socijalizma.
Detaljniju analizu Tribusonova romana, koja bi ovdje mogla initi poglavlje za sebe, ostavljam
za neku drugu priliku.

205
SOCIJALIZAM NA KLUPI

popularnokulturnih citata koje rabi u razliitim svakodnevnim prilikama, a


prije svog traginog kraja kupio je kartu za definitivan odlazak u Ameriku.
Njegova zarunica nadimka Twiggy108 nasjela je na njegove zavodljive prie o
Americi, pa mu je, primjerice, na telefonskoj sekretarici ostavila poruku Tamo
u Kaliforniji se nikada neemo rastaviti to potvruje romantizirani utopijski
karakter predodbi o Americi. Nakon to ju je Marko ostavio, njezino je
ljubavno razoaranje dodatno podcrtano i ruenjem snova o Americi zbog
ega je naposljetku ubila karama Marka neposredno pred njegov odlazak u
Ameriku. U ovom je posljednjem primjeru sanjarija o Americi iz perspektive
lika zarunice posebno zanimljiva apostrofa Kalifornije kao savezne drave
koja nosi dodatni potencijal snolikosti i utopijskih mitskih znaenja, poznate
jo iz Andrieve pripovijesti, a i u Rupievoj pjesmi poseban je naglasak
stavljen na zapadnu obalu, ali njezinu drugaiju sliku od one kakva je najee
posredovana popularnokulturnim praksama. Narativ o kalifornijskom snu
ima korijene jo u 19. stoljeu u vrijeme trajanja tzv. zlatne groznice, kada se oko
te savezne drave poeo plesti mit o srei i blagostanju podcrtanima ugodnom
klimom s mnogo sunanih dana. Takvoj je predodbi u mnogoemu pridonio
Hollywood, zasigurno najvei kalifornijski brand koji ve skoro jedno stoljee
kreira i rasprostire mitska znaenja Amerike. Kalifornija posebice u 80-im
godinama biljei veliki gospodarski rast, a potvrde sanjarija za Kalifornijom
mogu se pronai i u jugoslavenskoj mainstream popularnoj kulturi. Osim
kao (nedo)sanjano mjesto zarunice u Karanovievu filmu, Kalifornija je
1985. artikulirana kao san jo jedne djevojke u pjesmi California pop sastava
Neki to vole vrue.109 U toj pjesmi lirski subjekt u pop aranmanu pjeva o
kraju svoje ljetne avanture s djevojkom iji je san bio Kalifornija. Kako glase
stihovi popularne pjesme: Plavo ljeto, suze na jastuku / sve je sad iza nas / zrele
trenje, njena Amerika / jo i danas ujem jo j glas // Plavo ljeta, bljesak u oima
/ ona gleda moj dlan / bijele ptice nose m i nesreu / ona pria sve to ve zn a m ii0
nakon ega slijedi poznati refren sanjarija o Kaliforniji nalik reklamnom
spotu, poduprtih i najpoznatijim amerikim potroakim oznaiteljem:
California, to je bio njen san / California, Coca-Cola i sjaj / California, lude
noi za nas / California, samo ona i ja. Zanimljivo je kako je sam lirski
subjekt na svojevrstan nain odmaknut od tih snova, naglaavajui kako je

108 Ulogu tumai Sonja Savi.

109 Pjesma je objavljena na albumu Neki tovolevrue, Jugoton, Zagreb, 1985.


110 Stihovi pjesme preuzeti s http://lyricstranslate.com/en/Neki-vole-vruce-Kalifornija-lyrics.
html

206
Masa KoLsnovic UTOPIJA POD UPITNIKOM

Amerika njena, a Kalifornija njen san, prikazujui tako utopijske sanjarije o


Americi, kap i kod Twiggy u Karanovievom filmu, naroito prijemljivima
za ene. Nije suvino spomenuti kako e upravo tih istih godina utopijskost
Amerike, posebice njezine zapadne obale biti problematizirana od strane
jednog od najpoznatijih suvremenih teoretiara iji se tekstovi danas smatraju
kanonskima u dekonstrukciji amerikog mita. Rije je o putopisu Amerique
Jeana Baudrillarda, koji je objavljen 1986. U tom djelu autor donosi tezu
o hiper-realizmu i fikciji Amerike kao ultimativnom simulakrumu koji nije
artificijelna kopija originala, ve beskonaan lanac kopija koje se referiraju
jedne na druge. Baudrillard Ameriku promatra kao ostvarenu utopiju u kojoj
je nemogue postalo mogue upravo zbog njezinog fikcionalnog karaktera.111123
Iste godine kad Baudrillard objavljuje putopis po SAD-u koji je zadobio
status kanonskog teorijskog teksta, Boris Maruna u svojoj zbirci Ogranienja
kreira jednu drugaiju Kaliforniju oblikovanu kao negaciju utopije na razini
intimne metaforike. U ovoj analizi u se posebno osvrnuti na pjesmu Amerika
iz istoimene zbirke, koja artikulira dramatian prizor kada mukarac naputa
svoju obitelj. U svojevrsnoj anatomiji sukoba i branog nezadovoljstva, lirski
subjekt uz neuspjeh na intimnom planu posebno apostrofira i nezadovoljstvo
vlastitom disidentskom sudbinom: [...] eno, / Do sadje nekako ilo, ali ovako /
Ne moe dalje. Ako pravo / Prosudim, meni su se dogodile / Samo dvije neugodne
stvari / U ivotu: ti i / Jugoslavija. / / rekoh: Tvoja prisutnost je dovoljna / Da
ja poelim da nestanem, iskoim / Iz vlastite koe, prijeem u maglicu / Nad
pamunim strnitima / Oko BakersfieldaP2 Patrijarhalni ton obraanja supruzi
u sebi sadri i jednu znakovitu opservaciju na enin ritual itanja koji nosi
specifino kulturoloko znaenje povezano s Amerikom. Naime, ena, u
pjesmi prispodobljena zmiji, ignorira supruga za vrijeme njegovog obraanja
tako to ita knjigu. Ali to nije bilo kakva knjiga, to je ljubavni bestseller s
petog mjesta aktualne top ljestvice ime se upuuje na banalnost enina
tiva kao i na banalnost sustava simbolikih vrijednosti amerikog drutva
od kojeg je odmaknut lirski subjekt: Zamotana u klupko kao zmija / Moja
ena je hladnokrvno itala / Stanoviti ljubavni roman / (Mislim da se nalazio
na petom mjestu Bestsellern toga tjedna).m Nakon te opservacije, lirski subjekt
naputa suprugu i ki koja mu posebno nedostaje. U jednom trenutku zastaje

111 Godine 1986. izlazi i engleski prijevod eseja Umberta Eca II costumedi asaiz 1973. pod
nazivom FaithinFakenetsu istoimenoj zbirci eseja. U spomenutom eseju Eco iznosi tezu da se
Amerika sastoji od artificijelnih kopija autentinih originala.

112 Maruna, Boris, Ogranienja, Knjinica Hrvatske revije, Mnchen; Barcelona, 1986., 118.
113 Isto.

207
SOCIJALIZAM NA KLUPI

u sumraku kalifornijskog grada San Pedra, kolebajui se zbog svog postupka i


zamiljajui happy end u hollywoodskoj maniri:

K ad sam p o n o v o siao na ulicu / Ve su se palila prva u ta svjetla / U luci


San Pedra / I na u sid ren im b ro d o v im a / 1 ja b acih pogled gore / I vidjeh nau
djevojicu kako m e u k o e n o gleda / K roz reetke n a b a lk o n u i ja joj m a h n u h
ru k o m / 1 ulazei u au to m o b il p o m islih / D a b ih se zb o g nje treb a o v ra titi / 1
rei m ojoj eni: iv o t je uvijek bio / Prljava kolska ploa; izbriim o je, baby,
/ I p o n im o iznova.

No, rasplet navedene situacije nema happy end: A li ne uinih nita / Samo
okrenuh klju, ubacih u brzinu / I suznih oiju, priznajem, / Sa suzama u oima
krenuh / Kroz prvi sumrak / Kroz pustinju zvanu Am erika.114 Mogunost utopije
i ostvarenja idilinog ivota pokazuje se kao nemogua opcija, a Amerika je
zadnjim stihom prispodobljena pustinji kao metaforikoj oznaci odsustva
smisla vlastite egzistencije. U cijeloj je zbirci motiv Amerike vrlo est, a u
njegovoj artikulaciji prevladavaju distopijske predodbe koje dekonstruiraju
ameriku medijsku banalnost i stereotipne popularno-kulturne predodbe o
Americi, posebice one o sunanoj Kaliforniji.114115

Kontekst egzila prisutan kao uzgredna opaska u Maruninoj pjesmi postaje


jedan od estih motiva u simbolikim praksama 80-ih. Odlazak iz zemlje
zbog ekonomske i/ili politike krize tematiziran je u Karanovievu filmu, a
pridruiti mu se moe i film U raljama ivota Rajka Grlia iz 1984, napravljen
prema romanu tefica Cvek u raljama ivota, koji takoer problematizira
vesternizaciju jugoslavenske kulture kroz sve veu vanost konzumeristikih
praksi, zapadnjakog stila ivota i sustava vrijednosti.116 U Grlievom filmu
lik koji nosi nadimak Pipo117 nalazi se u svojevrsnoj krizi srednjih godina, a
svoje probleme eli rijeiti odlaskom Ameriku o kojoj ima utopijske sanjarije
o boljim uvjetima ivota. Pred sam kraj filma na pitanje prijateljice Dunje118

114 Isto, 119.


115 Vidjeti pjesme Na kraju Am erike, It never rains in Southern California, Stanovnici New
Yorka, Krpa, PacificCoast Highway, Nikamonisamiao, Sobziromnatodaje neivimuBeverly
Hillsui dr.
116 Grli, Rajko, Uraljamaivota, Art film Beograd, Croatia film, Jadran film, Kinematografi
Zagreb, Union film Beograd, 1984.
117 Ulogu tumai Bogdan Dikli.
118 Ulogu tumai Gorica Popovi.

208
Masa KoLmovi UTOPIJA POD UPITNIKOM

Ide u Ameriku?, Pipo joj odgovara: Zna kolko je ljudi ve otilo? Tu bu Dunja
grdo. Za ozba. Premda film ima happy end u ljubavnoj vezi Pipe i Dunje
koji ne ukljuuje i njihov odlazak u Ameriku, spominjanje takvih odlazaka
pacova iz broda koji tone, kako je to kazao lik Marka iz Karanovieva filma,
problematizira pjesma Amerika grupe Ekatarina Velika iz 1989. ije stihove
potpisuje Milan M ladenovi.119 Pjesma je graena na opreci stvarno/nestvarno
mjesto pri emu je stvarno mjesto krizna matina sredina koja neminovno
proizvodi elju za eskapizmom i bijegom (a gdje drugdje nego) u Ameriku,
kako glase poetni stihovi, popraeni melankolinom melodijom: Ljudi odlaze
/ I odlaze i odlaze / Ovde je dosadno / Svi pobegli su na neko zabavnije mesto
/ Daleko je, daleko je Amerika / Daleko je, daleko je Amerika. No, lirski se
subjekt suprotstavlja ideji da je Amerika to utopijsko mjesto, postavljajui
kao alternativu toj iroko rasprostranjenoj enji unutarnji eskapizam koji
paradoksalno naziva Amerikom: I ako sam negde stigao, bilo je iznutra / U
sebe, u sebe, u sebe i nikako spolja / 1 gore i dole i levo i desno u meni / U sebe,
u sebe i nikako spolja / Tamo je put, tamo je cilj, tamo je znak / Tamo je p u t /
Tamo je cilj / Tamo je znak / Tamo je Amerika. Izvedba pjesme prati gradaciju
od melankoline ka sve rockerski eoj melodiji koja kulminira stihovima:
Tamo je put, tamo je cilj, tamo je znak / Tamo je p u t / Tamo je cilj / Tamo je
znak / Tamo je Amerika. Premda svjestan da je nemogue nai stvarnu utopiju
u Americi, ve da utopija jedino postoji kao unutarnji fikcionalni konstrukt,
lirski subjekt taj unutarnji svijet naziva Amerikom, paradoksalno vraajui
Americi njezinu utopijsku vrijednost. Amerika u toj pjesmi tako funkcionira
u dekonstrukcijskom smislu kao prekrien pojam, odnosno ideja koju se
ne moe misliti na stari nain, ali bez koje odreena kljuna pitanja uope
ne moemo promiljati.120 Tako bez obzira na dekonstrukciju utopijske
kvalitete Amerike u posljednjem kao i prije navedenim primjerima, Amerika
nesumnjivo funkcionira kao petrificirani i duboko ukorijenjen oznaitelj
utopije ije je znaenje nemogue dokinuti. Mogue ga je tek pokuati staviti
pod upitnik.
Heteropredodba o Americi iz spomenute Mladenovieve pjesme tijesno
je povezana s autopredodbom Jugoslavije s kraja socijalizma kojoj su
neke od ovdje promatranih simbolikih praksi ve proricale kraj. Pred sam
kraj desetljea, zemlja se nalazila pred ekonomskim kolapsom i rastuom

119 Pjesma se nalazi na albumu Samo par godina za nas, PGP RTB, Novi Sad - Benkovac,
1989.
120 Usp. Hall, Stuart, Kome treba identitet?, Politika teorije, zbornik rasprava iz kulturalnih
studija, ur. Dean Duda, Disput, Zagreb, 2006., 358.

209
SOCIJALIZAM NA KLUPI

nacionalnom krizom koja pojaava utopijske i eskapistike enje iji je


Amerika simbol. Tih godina u Jugoslaviji je osobito popularna humoristina
dramska serija simbolikog naslova Bolji ivot (1987-1991.), u potpunosti
izgraena u dijalogu s kodovima jugoslavenske krize, a pred sam kraj desetljea
u pjesmi Am erika i Engleska (bit e zemlja proleterska) u duetu Riblje orbe
i Ramba Amadeusa12112 takoer se prorie kraj jugoslavenskog komunizma,
ugroenog sve veim prodorom kapitalizma: Svi dobro vide, a niko da prizna
/ Klimu rasizma i liberalizma, side i homoseksualizma / Sve su to produkti
kapitalizma / Kataklizma kom unizm a li 'Loije danas za bolje sutra, ponavljaju
meni odjutra do jutra / Bez takve rtve Am erika i Engleska / N ikada nee postati
zemlja proleterska)22 Tih je godina kraj jugoslavenske utopije postao vie nego
izvjestan, a poznati je stih Am erika i Engleska bit e zemlja proleterska s poetka
socijalistikog razdoblja, u pjesmi Ramba i Riblje orbe artikuliran u svojoj
negaciji, naposljetku i ovjeren o stvarnost.

Zakljuak: stigmatizacija, komodifikacija, modifikacija

U ovome sam radu nastojala promisliti hkcionalnu predodbu Amerike u


knjievnim i popularnokulturnim tekstovima jugoslavenskog socijalizma
s posebnim naglaskom na njegovo posljednje desetljee. Nakon perioda u
kojem je dominirala stigmatizacija Amerike i Zapada u poetnom razdoblju
jugoslavenskog socijalizma, od 1948. slijedi veliki ideoloki preokret kada se
zemlja se sve vie poinje otvarati utjecajima Zapada. Zemlju je u narednim
desetljeima zahvatio nepovratan val vesternizacije u kojem je Amerika igrala
vanu ulogu. N o, navedeni utjecaji nisu sasvim lagodno dolazili na ove prostore.
Uz naelnu otvorenost prema Zapadu, simbolike tvorevine koje su pristizale
s te strane bile pod lupom, naroito kada je rije o popularnokulturnim
utjecajima. U posljednjem je desetljeu jugoslavenskog socijalizma Amerika
ve donekle ukorijenjena u jugoslavenskom tlu kao dio kulturnog mainstrema
i komodifikacije. U tom se razdoblju javljaju tekstovi koji propituju niz
godina ukorijenjene utopijske predodbe o Americi, koje su na svojevrstan .
nain dominirale popularnom kulturom prethodnih razdoblja, ali je njihova
problematizacija i kritika sloenija od simplificirane ideoloke stigmatizacije
koja paralelno supostoji s utopijskim imaginarijem. Mogu ustvrditi da

121 Hoemogusle, PGP R TB, Beograd, 1989. Pjesma je originalno nosila naziv Kataklizma
komunizma, ali vlasti nisu dozvoljele taj naslov.
122 Stihovi preuzeti s http://www.lyricsvip.com/Rambo-Amadeus/Kataklizma-Komunizma-
Lyrics.html.

210
Masa Kolanovic UTOPIJA POD UPITNIKOM

navedene p re d o d b e m o d ific ira ju iro k o r a s p ro s tra n je n e slik e, s tv a ra ju i


a m b iv a le n ta n i s lo e n a m e ri k i s o c ija lis ti k i im a g in a rij, neto iz m e u k riti k o g
i u to p ijs k o g p o la . K n ji e v n i i p o p u l a r n o k u l t u r n i te k s to v i ta k o in e p lo d n o
tlo za p ro u a v a n je id e o lo k ih p r e tp o s ta v k i, n u d e i b o lje ra z u m ije v a n je n a in a
n a k o ji se n e k o d r u tv o v id i, d e f in ir a , s a n ja 123 u s p e c if i n o m d r u tv e n o m i
p o v ije s n o m k o n te k s tu .

Bibliografija

K n j i g e , z b o r n i c i i a s o p is i

A ndri, Ivo i dr., O d g o v o r jugoslavenskih knjievnika sovjetskim knjievnicim a F.


G latkovu, N . T ih o n o v u i d ru g im a, Republika 2-3, 1949., 182-187.

A ndri, Ivo, S jem e iz K alifornije, Sabrane pripovetke, Z avod za udbenike, B eograd,


20 0 8 ., str. 3 6 8 -3 7 0 .

Batui, N ikola, Kazalite p edesetih, Pedesete godine u hrvatskoj um jetnosti, ur. Z vonko
M akovi i dr., H rv atsk o d rutvo likovnih u m jetn ik a, Z agreb, 20 0 4 ., str. 158-177.

Beki, D a rk o , Jugoslavija u hladnom ratu: odnosi s velikim silam a 1 9 4 9 - 1955, G lobus,


Z agreb, 1988.

Betts, R aym ond, A History o f Popular Culture: M ore o f Everything, Faster a n d Brighter,
R outledge, L o n d o n & N ew York, 2 0 04.

B rands, H e n ry W illiam , A m erican Dreams: The U nited States Since 1945, Penguin
Books, N ew York, 2 010.

C antor, N o rm a n F. i W e rth m an , M ichael S. ur., The History o f Popular Culture, The


M acim illan C o m p a n y , N ew York & L o n d o n , 1968.

D e G razia, V ictoria, Irresistible Empire: Am ericas Advance through Twentieth


C entury Europe, T he B elknap Press o f H arvard U niversity Press, C am bridge -
M assachusetts, L o n d o n , 20 0 5 .

D im i, Lj u b o d rag, Agitprop kultura: agitpropovska fa z a kulturne politike u Srbiji: 1945.


1952., R ad, B eograd, 1988.

D uda, D e an , U as je m oja furka. Socijalistiki urbani im aginarij B ranim ira Stulia,


Devijacije i promaaji: etnografija domaeg socijalizma, ur. Laa ale-Feldm an i
Ines Pria, In s titu t za etnologiju i folkloristiku, Zagreb, 2 0 06., str. 95-120.

123 Pageaux, 127.

211
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Pronaeno blagostanje. Svakodnevni ivot i potroaka kultura u Hrvatskoj


D u d a , Igor,
1970-ih i 1980-ih, S red n ja E u ro p a , Z ag reb , 2 0 1 0 .
U potrazi za blagostanjem: o povijesti dokolice i potroakog drutva u
D u d a , Igor:
Hrvatskoj 1950-ih i 1960-ih , S red n ja E u ro p a , Z ag reb , 2 0 0 5 .
E asth o p e , A th o n y , Literary into Cultural Studies, R o u tle d g e, L o n d o n & N e w York,
1991.

Fischer, M an fred S., K o m p aratisti k a im agologija: za in te rd is c ip lin a rn o istraivanje


n ac io n a ln o -im a g o tip sk ih sustava, Kako vidimo strane zemlje. Uvod u imagologiju,
ur. D a v o r D u k i, Z rin k a Blaevi, L ah o rk a Pleji Poje, Ivana B rkovi, S rednja
E u ro p a , Z agreb, 2 0 0 9 ., str. 3 7 -5 6 . S n jem a k o g prevela Ivana Brkovi.

Flaker, A leksandar, Proza u trapericama, Sveuilina nak la d a Liber, Z agreb, 1983.


Franievi, M arin , Pisci i problemi, K u ltu ra, Z agreb, 1948.
F rith, S im o n , Performing Rites. On the Value o f Popular Music, H a rv ad U niversity
Press, C a m b rid g e , M assachusetts, 1996.

G e n e tte , G e rard , Paratexts: thresholds o f interpretation, C a m b rid g e U niversity Press,


N ew York, M elb o u rn e , 1997.

Politika teorije, zbornik rasprava iz kulturalnih


H a ll, S tu a rt, K om e treb a id e n tite t?,
studija, ur. D e an D u d a , D is p u t, Z agreb, 2 0 0 6 ., str. 3 5 -6 3 . S engleskog prevela
S an d ra Veljkovi.

Doba ekstrema: istorija Kratkog dvadesetog veka: 1914-


H o b sb a w m , E ric J o h n E rn e st,
1991, D e reta, B eograd, 2 0 0 4 .
Jakovina, T v rtk o , P ovjesniar ko jeg se oboava ili m rzi, Narodna povijest SAD-a,
H o w a rd Z in n , V .B .Z ., Z ag reb , 2 0 1 2 ., str. 9 -1 6 .

Jakovina, T v rtk o , Socijalizam na amerikoj penici, M atica h rvatska, Z agreb, 2 0 0 2 .


Od Internationale do komercijale: Popularna kultura u Jugoslaviji
Janjetovi, Z o ra n ,
1945-1991- In s titu t za n oviju h isto riju S rbije, B eograd, 2 0 1 1 .
1945. - razdjelnica
Kai, B iljana, P olitika k u ltu re , ideologijsko m ap ira n je , zasjeci,
hrvatske povijesti: zbornik radova sa znanstvenog skupa odranog u Hrvatskom
institutu za povijest u Zagrebu, 5. i 6. svibnja 2006., ur. N a d a K isi-K olanovi,
M ario Jareb i K a ta rin a S p eh n jak , H rv atsk i in s titu t za povijest, Z agreb, 2 0 0 6 .,
str. 12 3-137.

K atui, B ernarda, T o tem to ta ln o g ovjeka: lu d istik a p o etik a D u b rav k e O rai-T oli,


Republika 5 -5 , 2 0 0 6 ., str. 5 3 -6 4 .
K olanovi, M asa, Udarnik! Buntovnik? Potroa...Popularna kultura i hrvatski roman
od socijalizma do tranzicije, N a k la d a Ljevak, Z agreb, 2 0 1 1 .

212
Masa Kolanovi UTOPIJA POD UPITNIKOM

Koojim an, Jaap, FabricatingtheAbsoluteFake: America in ContemporaryPop Culture,


A m sterdam U niverstiy Press, A m sterdam , 2008.

Leerssen, Joep, O djeci i slike: refleksije o stran o m p rostoru, Kakovidimostranezemlje.


Uvod u imagologiju, ur. D a v o r D uki, Z rin k a Blaevi, L ahorka Pleji Poje,
Ivana Brkovi, S rednja E uropa, Z agreb, 2 0 0 9 a., str. 83-98. S engleskog prevela
Lahorka Pleji Poje.

Leerssen, Joep, R etorika n acionalnog karaktera: program atski pregled, Kako vidimo
strane zemlje. Uvod u imagologiju, ur. D avor D uki, Z rin k a Blaevi, Lahorka
Pleji Poje, Ivana Brkovi, S rednja E uropa, Zagreb, 2009 b., str. 99-124. S
engleskog prevela Ivana Brkovi.

Luthar, B reda i P unik, M arua, ur.: RememberingUtopia: TheCultureofEverydayLife


in Socialist Yugoslavia, N ew A cadem ia P ublishing, W ashington D C , 2010.

M altby, R ichard, Dreams for Sale: Popular Culture in the 20th Century, H arrap,
L o ndon, 1989.

M arkovi, Predrag, Beogradizmeuistokai zapada, 1 9 4 8 -1 9 6 5 , Slubeni list, Beograd,


1996.

M aruna, Boris, Ogranienja, K njinica H rvatske revije, M nchen; Barcelona, 1986.

M ati, o r e, D inastija, Leksikon YUmitologije, ur. Iris A dri, V ladim ir Arsenijevi,


o r e M ati, R ende, B eograd; P ostscriptum , Z agreb, 20 0 4 ., str. 95.

M ilievi, N ikola, M e u -te am oljan - S lam nig, Krugovi 8, 1953., str. 7 1 4-721.

M oura, Jean-M arc, K u ltu rn a im agologija: pokuaj povijesne i kritike sinteze, Kako
vidimo strane zemlje. Uvod u imagologiju, ur. D avor D uki, Z rin k a Blaevi,
L ahorka Pleji Poje, Ivana B rkovi, S rednja E uropa, Z agreb, 20 0 9 ., str, 151-168.
S francuskog prevela S anja otari.

O rai-Toli, D u b rav k a, UrlikAmerike, Liber, Z agreb, 1981.

Paglia, C am ille, Slomi, srui, sprzi: Camille Paglia tumai 43. najljepepjesmesvijeta,
P ostscriptum , Z agreb, 2 0 0 6 . S engleskog prevela V ivijana R adm an.

Pavleti, V latko, N e k a b u d e ivost, Krugovi 1, 1952. str. 1-8.

Peageaux, D a n ie l-H en ri, O d k u ltu rn o g im aginarija d o im aginarnog, Kako vidimo


strane zemlje. Uvod u imagologiju, ur. D avor D uki, Z rin k a Blaevi, Lahorka
Pleji Poje, Ivana Brkovi, S rednja E uropa, Z agreb, 20 0 9 ., str. 125-150. S
francuskog prevela Sanja otari.

Reid, Susan E. i C rowley, D avid, ur.: Style and Socialism: Modernity and Material
Culture in Post-War EasternEurope, Berg, O x fo rd -N e w York, 2000.

Rezolucija o klevetnikoj kam panji Inform biroa, Izvor 1, 1950. i dr.

213
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Contemporary Poetry
Ross, A ndrew , P oetry a n d M o tio n : M a d o n n a an d P ublic Enem y,
Meets Modern Theory, ur. A n to n y E asth o p e an d J o h n O . T h o m p s o n , H a rv ester
W h e atsh ea f, N e w York, 1991., str. 9 6 -1 0 7 .

R u la n d , R ic h ard , America in Modern European Literature: From Image to Metaphor,


N ew York U niversity Press, N e w York, 1976.

Senjkovi, R eana, Izgubljeno u prijenosu: pop iskustvo soc kulture, In s titu t za e tn o lo g iju
i fo lk lo ristik u , Z agreb, 2 0 0 8 .

karica, S inia, Kadje rock bio mlad:prie s istone strane 1956.-1970., V .B .Z ., Z agreb,
2005.

T rib u so n , G o ra n , Made in U.S.A., Z n a n je , Z agreb, 1986.


Kako
U lrich S y n d ram , K arl, E stetik a alterite ta : kn jiev n o st i im agoloki p ris tu p ,
vidimo strane zemlje. Uvod u imagologiju, ur. D a v o r D u k i , Z rin k a Blaevi,
L ahorka P leji Poje, Ivana B rkovi, S red n ja E u ro p a , Z ag reb , 2 0 0 9 ., str. 7 1 -9 7 . S
engleskog prevela L ah o rk a P leji Poje.

V id an , A ida, O rai-T o li, D u b rav k a, A m eric an Scream : P alin d ro m e A pocaplypse,


World Literature Today 8 1 /5 , 2 0 0 7 ., str. 7 4 -7 5 .
V ueti, R ad in a, D u b o k s (Jukebox) - th e first rockn roll m agazine in socialist
Yugoslavia, Remembering Utopia: The Culture o f Everyday Life in Socialist
Yugoslavia, ur. B reda L u th a r a n d M aru a P u n ik , N e w A c adem ia P ublishing,
W a sh in g to n D C , 2 0 1 0 ., 144 -1 6 4 .

Koka-kola socijalizam: amerikanizacijajugoslovenskepopularne kulture


V ueti, R ad in a,
ezdesetih godina X X veka, S lubeni glasnik, B eograd, 2 0 1 2 .
V uki, Fea, ur., Umjetnost uvjeravanja: oglaavanje u Hrvatskoj: 1835. - 2005.:
kulturno-povijesni prikaz razvoja od sredine 19. stoljea do poetka 21. stoljea.
M uzej za u m je tn o s t i o b rt, Z agreb, 12. 6. - 16. 7 . 2 0 0 6 , H rv atsk o oglasni zbor,
Z agreb, 2 0 0 6 .

W illiam s, R ay m o n d , A naliza k u ltu re , Politika teorije: zbornik rasprava iz kulturalnih


studija, ur. D e a n D u d a , D is p u t, Z ag reb , 2 0 0 6 ., str. 3 5 -6 3 . S engleskog preveo
Vieslav K irini.

Y urchak, Alexei, Everything Was Forever, Until It Was No More: the Last Soviet
Generation, P rin c e to n U n iv ersity Press, P rin c e to n , N e w Jersey, 2 0 0 6 .
Z in n , H o w a rd , Narodna povijest SAD-a, V .B .Z ., Z agreb, 2 0 1 2 . S engleskog preveo
Snjean H asna.

Z u n z , O liver, Why the American Century?, C h ic ag o & L o n d o n , T h e U niversity o f


C h ic ag o press, 1998.

214
Masa Kolanovic UTOPIJA POD UPITNIKOM

P r il o z i i z n o v in a

Franievi, Z o ra n , Z a jeans, Polet (Z agreb), 23. ru jn a 1977., str. 3.


M ilanovi, u r a , Jugoslaveni u trapericam a, Start (Zagreb), 31. prosinca 1983.

P r il o z i s n o s a a z v u k a , f il m o v i i e m is ij e

Azra, Sunana strana ulice, Ju g o to n , Z agreb, 1981.


Idoli, E lektrini orgazam i arlo ak robata, Paket aranman, Ju g o to n , Zagreb, 1981.
Bijelo d ugm e, Singlploe 1976.-1980., Ju g o to n , Z agreb, 1982.
N eki to vole vrue, Neki to vole vrue, Ju g o to n , Z agreb, 1985.
EKV, Samo par godina za nas, P G P R T B , N ovi Sad - B enkovac, 1989.
R am bo A m adeus, Hoemo gusle, P G P R T B , B eograd, 1989.
Grli, R ajko, U raljama ivota, A rt film B eograd, C ro atia film , Jadran film,
K inem atografi Z agreb, U n io n film B eograd, 1984.

Karanovi, S ran, Neto izmeu, C e n ta r film , B eograd, 1983.


Ritam & rif: mala antologija hrvatskog pjesnitva vol 1., D rutvo hrvatskih pisaca,
Z agreb, 2 0 1 1 .

P r il o z i s I n t e r n e t a

Azra: Piti toje Amerika, h ttp ://w w w .h ito v i.b a/id -1 3 5 8 -A zra _ P it__ i_to_je_A m erika_
pjesm a.aspx, 18. ru jn a 2 012.
Bijelo dugm e: Goodbye America, h ttp ://tek sto vi-pesam a.com /bijelo-dugm e/goodbye-
a m e ric a /2 9 1 /1 /, 12. veljae 20 1 3 .

California Dream, h ttp ://en .w ik ip ed ia .o rg /w ik i/C alifo rn ia _ D re am , 14. oujka 2013.


Jim m y C arter: Crisis o f Confidence, http://w w w .pbs.org/w gbh/am ericanexperience/
features/prim ary-resources/carter-crisis/, 10. svibnja 2012.

K eulem ans, C hris: The American I never was, h ttp ://w w w .d eam e rik aan .n l/in d ex .
jsp?lang=en, 10. oujka 2013.

N eki to vole vrue: California, http://lyricstranslate.com /en/N eki-vole-vruce-


K alifornija-lyrics.htm l, 12. veljae 2013.

R am bo A m adeus: Amerika i Engleska (bie zemlja proleterska), http://w w w .lyricsvip.


com /R am b o -A m a d eu s/K atak lizm a-K om unizm a-L yrics.htm l, 15. veljae 2013.

215
SOCIJALIZAM KLUPI

Questioning Utopia.
The Image of America in the Verses
of Decadent Socialism

Summary
The paper analyses the image o f America in the literary and popular-cultural
texts o f Yugoslav socialism with a special emphasis on its last decade.
These texts often represented the dominant ideological currents and the
international relations o f the two nations and had an important role in
the creation and dissemination o f a widespread notion o f America as well
as they negotiated and subverted the dominant meaning. After a period in
which the stigmatization o f America and the West dominated in the initial
period o f Yugoslav socialism, with the year 1948 a large ideological shift took
place when Yugoslavia was more open to Western influences. .With general
openness towards the West, Western influences were still subject to ideological
criticism, especially when it came to popular culture where America and West
in some way still had a subversive meaning. However, in the last decade o f
Yugoslav socialism, America was already rooted in Yugoslav ground and
became a part o f the cultural mainstream. In this period, various literary and
popular cultural texts and practices occurred from various artists (such as:
Bijelo Dugme, Azra, EKV, Dubravka Orai, Boris Maruna, Srdjan Karanovi,
Rajko Grli, Goran Tribuson etc.) that examined the utopian image o f
America from earlier years, but their problematization and critique were
much more complex than simplified ideological stigmatization o f America
that simultaneously coexisted with the utopian imagery in previous decades.
The analysis shows how these perceptions, modifying stereotypical notions
o f America, were creating an ambivalent and complex American socialist
imagery which balanced between utopia and critique. The methodological
footing o f the paper is the interdisciplinary intersection o f literary history and
theory, comparativist imagology and cultural studies.

216
Radina Vueti
Kauboji u N O B -u: Partizanski vestern i strip
u socijalistikoj Jugoslaviji
Posle sukoba sa Sovjetskim Savezom 1948. godine Jugoslavija je bila, naroito
kada je u pitanju popularna kultura, skoro u potpunosti okrenuta Zapadu.
Primeri amerikanizacije mogu se pratiti u knjievnosti, muzici, slikarstvu,
pozoritu, na filmu, kao i u razliitim segmentima svakodnevice.1 S druge
strane, iako je na nivou forme izgledalo da se radi o jednom amerikanizovanom
drutvu u kome se sluaju dez i rokenrol, pije koka-kola, gledaju ameriki
filmovi i izlobe pop-arta, na scene postavljaju ameriki pisci, u osnovi svega je
ipak bila komunistika ideologija. Svirao se i pevao rokenrol, ali i revolucionarne
pesme i pesme o Titu; gledali su se ameriki filmovi, ali su se gledali i filmovi o
N OB-u i revoluciji; deca su gledala Diznijeve crtane filmove, ali su i polagala
pionirsku zakletvu i nosila crvene marame; pila se koka-kola, ali se proizvodio
i ruski kvas; ilo se na gitarijadu, ali i na slet povodom Dana mladosti; Beograd
se diio zgradom Doma sindikata, graenom u socrealistikom stilu, a sedite
Partije je bilo smeteno u novoizgraenom oblakoderu u amerikom stilu; na
ulicama je bilo najvie fia, ali je bilo i ford-mustanga. Otuda ne udi to
je ameriki list Tajm Jugoslaviju ocenio kao zemlju pola Karla, a pola Gruo
Marksa.2
Svi ovi sluajevi pokazuju koliko je jugoslovenska vlast koristila popularnu
kulturu za promovisanje poeljnih sadraja, odnosno, da je reim prihvatio da
se sadraji i poruke, koje je ovek u socijalizmu trebalo da usvoji, upakuju u
ameriko pakovanje, u formu svojstvenu kapitalizmu. Tako se ve sredinom
pedesetih godina u Jugoslaviji pojavljuju partizanski vesterni i partizanski
stripovi, a ezdesetih godina jugoslovenski muziari poinju da izvode pesme
o Titu i akcijake pesme, poput Na prugu, na prugu, u ritmu rokenrola.

1 O fenomenu amerikanizacije u Jugoslaviji, opirnije u: Vueti, Radina, Koka-kola socijalizam.


Amerikanizacija jugoslovenske popularne kulture ezdesetih godina X X veka. Slubeni glasnik,
Beograd, 2012.
2 Yugoslavia: H a lf Karl & H alfGroucho, Time, M ay 7, 1965.
http://www.time.eom/time/magazine/arricle/0,9171,898778-2,00.html

219
SOCIJALIZAM KLUPI

Kauboji s petokrakom

Kao filmski anr, vestern se javio s poecima kinematografije, s jasno uoljivom


poetikom sazdanom na jedinstvenoj ikonografiji i precizno razraenim
odnosima. Najkraa, najuoptenija, ali i najpreciznija njegova odrednica jeste
da je to svaki film akcionoga, pustolovnoga, ratnog karaktera ija se radnja
zbiva u zapadnim predjelima SAD, a u kome se odvijaju sukobi divljine
i civilizacije, doljaka i Indijanaca, te predstavnika zakona (erif, plemeniti
revolvera) i nasilnika (plaeni ubica, odmetnik, pljaka).3 Osnovni i
gotovo standardizovani rekviziti vesterna jesu revolver, laso, konj, potanska
koija, tek podignuti grad (od jedne ulice, s obaveznim saloonom), naputeno
naselje, usamljeni jaha, dvoboj, stalni protagonisti (pozitivan i negativan
lik) i njihovi verni pratioci (smeni starac, pijani lekar, neobuzdani mladi
itd.).4 Sukob se, po pravilu, razvija u sudarima antagonistikih sila (dobra
i zla), s glavnim junakom koji poprima oreol heroja. Ove kanonizovane
karakteristike kaubojaca ostavile su trag i u jugoslovenskoj kinematografiji
te zato nisu, u jugoslovenskom sluaju, samo poetika Holivuda, ve su i
deo prihvaenih i od reima dobrodolih amerikih uticaja na jugoslovenske
kulturne i stvaralake tokove.
Pohod vesterna na Jugoslaviju, zapoet jo u Kraljevini Jugoslaviji, nastavljen
je odmah posle Drugog svetskog rata, pa su Beograani ve 1945. osim
sveih ratnih pria mogli da gledaju ostvarenja poput Begunaca, filma o
amerikom Divljem zapadu, koji je oznaio poetak velike popularnosti
ovog anra u zemlji sa novom ideologijom.56Pedesetih godina meu rado i
masovno gledanim vesternima bili su i Tano u podne, Rio Grande, tjn, Na
Divljem Zapadu, ejen, Zakon Divljeg Zapada itd. Ekspanzija kaubojskog
filma i njegovo prihvatanje u svim drutvenim slojevima uinili su ga
ubrzo i relevantnom kulturnom injenicom te je tako ve 1960. u izdanju
Jugoslovenske kinoteke objavljen prevod knjige an-Luj Rjeperua i Andre
Bazena Vestern ili pravi ameriki film .G Ovo se radikalno razlikovalo od
situacije u zemljama iza gvozdene zavese, gde su i antologijski vesterni,
poput Potanske koije Dona Forda, posmatrani iskljuivo kroz ideoloku
prizmu. U Sovjetskom Savezu, recimo, Fordovo remek-delo opisano je kao

3 Opirnije u: Rjeperu, an-Luj, Bazen, Andre, Vestern ili pravi ameriki film , Jugoslovenska
kinoteka, Beograd, I960.; Vestern, Filmska encikbpedija 2, ur. Ante Peterli, Jugoslavenski
leksikografski zavod Miroslav Krleza, Zagreb, 1990., 677.
4 Vestern, Filmska enciklopedija 2, 677.
5 Vueti, Koka-kola socijalizam, 126.
6 Pavlovi, ivojin, Istorija i legenda, N I N (Beograd), 5. jun I960., 9.

220
Radina Vultti KAUBOJI U NOB-i

saga o borbi Indijanaca protiv belih imperijalista koja se odvija na Divljem


zapadu, a film Sedmorica velianstvenih, koji je pobudio masovnu histeriju
za vesternima od Odese do Sverdlovska, brzo je bio skinut sa repertoara.78U
Istonoj Nemakoj je, prema pisanju Ute Poiger, tek 1963. prvi put prikazan
ameriki vestern Sedmorica velianstvenih.8 S druge strane, u Poljskoj je, kao
sa amerikim filmom generalno, situacija bila znatno povoljnija, pa je poljska
publika bila u prilici da gleda kultne amerike vesterne - Potansku koiju,
Tano u podne, Rio Bravo, Poslednji voz iz Gan Hila itd.9
Mnogobrojne statistike, analize bioskopskih repertoara i revije filmova
koje su organizovali distributeri ukazuju da je vestern bio omiljeni, a na
neki nain i privilegovani, filmski anr u Jugoslaviji. Njemu je pridavana
posebna panja i izdvajan je od ostalih inostranih ostvarenja. U Beogradu
je, na primer, od 3. do 20. avgusta 1964. odrana revija vestern filmova
u okviru koje je prikazano 18 legendarnih dela.101 Svoje revije imale su,
povremeno, nacionalne kinematografije, ali anrovske revije predstavljale
su pravu retkost. I popularnost glumaca iz kaubojaca neprestano je rasla,
te su ezdesetih osnivani i klubovi njihovih oboavalaca. U Zagrebu je, tako,
postojao Klub Dona Vejna." O popularnosti vesterna svedoi i podatak da
je 1966. Zagreb film, iako tada nije bio registrovan kao uvoznik, otkupio
20 amerikih kaubojaca mimo kvota koje su unapred bile ugovarane preko
jedinog zvaninog uvoznika filmova, Jugoslavija filma.12

Maginoj privlanosti amerikog filma, a naroito vesterna, nije mogao da


odoli ni Josip Broz Tito, pokazujui to i najiroj javnosti kroz izjave da voli
vesterne i da mu je omiljeni glumac Gari Kuper.13 Titovo iskazivanje ljubavi
prema vesternima i Gari Kuperu sigurno nije predstavljalo njegovo nastojanje

7 Siefert, Marsha, From Cold War to Wary Peace: American Culture in the USSR and Russia,
The Americanization o f Europe: Culture, Diplomacy, and Anti-Americanism after 1945, ed.
Alexander Stephen, Berghahn Books, New York - Oxford, 2007., 196-197.
8 Poiger, Uta G., Jazz, Rock, and Rebels. Cold War Politics and American Culture in a Divided
Germany, University o f California Press, Berkeley, Los Angeles, London, 2000., 216.
9 Antoszek, Andrzej, Delaney, Kate, Poland: Transmissions and Translations, The Ameri
canization o f Europe: Culture, Diplomacy, and Anti-Americanism after 1945., ed. Alexander
Stephen, Berghahn Books, Books, New York - Oxford, 2007., 225.
10 Revija vestern filmova, Politika (Beograd), 1. avgust 1964., 18.
11 Iz pisama naih italaca, Filmski svet (Beograd), 27. avgust 1964.
12 Arhiv Jugoslavije (AJ), 405, S -l, Zakljuci doneti na 8. sednici Koordinacionog odbora za
uvoz filmova, 21. novembar 1966.
13 taubringer, Zvonko, Tito o filmu - filmski radnici o Titu, OKO (Zagreb), 19. svibanj - 2.
lipanj 1977., 14.

221
SOCIJALIZAM NA KLUPI

da se o linosti prvog oveka drave i partije znaju i privatne stvari, kao u


zapadnom svetu, ve je to, na neki nain, moglo da bude i slanje odreene
politike poruke jer je takvim izjavama, zapravo, jugoslovenski predsednik
pokazivao i domaoj javnosti, ali i svetu, da su vesternima potpuno i irom
otvorena vrata jugoslovenskih bioskopa. Slubenik Jugoslovenske kinoteke
Petar Stanojevi nekoliko puta nedeljno snabdevao je Beli dvor filmovima iz
arhive Kinoteke, meu kojima je najvie bilo upravo vesterna.141 uvid u knjige
filmova, koje je jugoslovenskom predsedniku putao njegov kino-operater,
Aleksandar Leka Konstantinovi, takoe ukazuju da je Tito esto gledao
vesterne, od kojih neke i po vie puta.1516Analiza popisa filmova putanih Titu,
za koje postoji evidencija od 1949. godine, ukazuje da je do definitivnog
preloma u izboru filmova putanih Titu (apsolutna dominacija amerikih
filmova) dolo u prolee/leto 1949. kada, meu mnogobrojnim amerikim
filmovima, Tito gleda i legendarnu Potansku koiju.x(>

O Titovoj naklonosti prema amerikom filmu, naroito vesternu, svedoi i


anegdota u vezi sa Ranim radovima elimira ilnika, filmom koji je izazvao
polemike i kritike u vrhu Partije. U takvoj situaciji, film je odnet na veernju
projekciju u Titovu rezidenciju, to svedoi o tome da je Tito na neki nain
ipak bio vrhovni cenzor kada je domaa filmska produkcija u pitanju. Po
seanju elimira ilnika, osvedoeni ljubitelj amerikog filma Josip Broz
Tito izdrao je dvadesetak minuta Ranih radova, a onda je iz mraka ispustio
vapaj: ta hoe ti luaci? Brzo je upaljeno svetio, u projekcionu mainu je
stavljen neki kaubojac i tvorcu ondanje Jugoslavije se povratilo poslovino
dobro raspoloenje.17 I Titova zvanina poseta Americi 1971. imala je svoju
vestern dimenziju. Naime, odmarajui se u jednoj vili u Los Anelesu, on je
domainima izrazio elju da odgleda neki vestern. Na alost domaina, nijedan
vestern im se nije naao u blizini, to je izazvalo Titov komentar: Holivud, a
nigde ni jednog kaubojskog filma!18

Popularnosti ovog anra meu jugoslovenskom publikom doprinosile


su i koprodukcije, naroito sa Nemakom, kada su u Jugoslaviji snimani

14 Razgovor sa Borom Stanojeviem, bibliotekarom Biblioteke Jugoslovenske kinoteke (21.


januar 2011, Beograd).
15 AJ, KPR, 837, V-13-d, K-948 (Popisi gledanih filmova)
16 AJ, KPR, 837, V-13-d, K-948 (Popisi gledanih filmova), knjiga I (1949-1950.).
17 Nikodijevi, M ilan, Zabranjeni bez zabrane: zona sumrakajugoslovenskogfilma, Jugoslovenska
kinoteka, Beograd, 1995., 5.
18 taubringer, Tito o filmu, 14.

222
Radina Vuieti KAUBOJI U NOB-u

mnogobrojni vesterni, uglavnom kao ekranizacije romana Karla Maja, u kojima


su junaci serijala bili indijanski poglavica Vinetu, u tumaenju francuskog
glumca Pjera Brisa, i Old eterhend, u tumaenju amerikog glumca Leksa
Barkera.19 Karl Maj se pokazao kao idealan i za istonoevropsko trite, jer je
bio nemaki pisac s kraja XIX i poetka XX veka, iz vremena pre nego to je
dolo do sukoba dve ideologije, a njegovi junaci, poput Old eterhenda i voe
Apaa Vinetua, bili su prihvatljivi i podobni za komunistiko trite, jer su
se borili protiv loih Indijanaca i pohlepnih belaca.20
Zahvaljujui koprodukcijama, Jugoslavija je u Istonu Nemaku izvezla
svog Pjera Brisa, nastavnika fizikog vaspitanja iz Beograda, Gojka Mitia.
Ovaj najpoznatiji Indijanac iza gvozdene zavese zapoeo je karijeru 1961.
godine kao kaskader i dubler u britanskim i italijanskim koprodukcijama, koje
su se snimale u Jugoslaviji, da bi mu mala uloga, koju je dobio u ekranizaciji
jednog od romana Karla Maja u nemakoj produkciji 1963, omoguila ulazak
na velika vrata u istononemaku kinematografiju. On ezdesetih godina
snima filmove O ld eterhend, Vinetu II, Meu jastrebovima, Beli vukovi,
,21
Tragovi sokola, Apai i Sinovi Velike Medvedice jedan od tipinih osterna
ili crvenih vesterna,22 u kome su Indijanci prikazani kao heroji, a ameriki
vojnici kao zloinci. U ovom filmu, tako, umesto tipine amerike vestern
situacije u kojoj Don Vejn pobeuje Indijance u preriji na Divljem zapadu
i pobedonosno jae izmeu kaktusa u pravcu zalaska Sunca, prerija je u
jugoslovenskim planinama, kauboji su Nemci, konji su ruski, a kao pobednik
iz sukoba izlazi Indijanac, u liku Gojka Mitia.23 Film Sinovi Velike Medvedice
bio je samo jedan od 12 filmova u produkciji istononemake filmske kue
DEFA, snimljenih u periodu 1965-1983. (poznati kao Indianerfilme),
u kojima su se, na Divljem zapadu, Indijanci borili protiv belaca, koji su
predstavljeni kao pohlepni osvajai i imperijalisti.24 Glumei u filmovima
po romanima Karla Maja, Gojko Miti je napravio karijeru najpoznatijeg

19 Najvei deo ovih koprodukcija je sniman u Ulcinju, u blizini Dubrovnika, oko Sinja, u
Paklenici, na Plitvikim jezerima, na Kornatima i u dolinama reka Krka, manja i Cetina.
20 Poiger, Uta, G.,Jazz, Rock, and Rebels..., 40.
21 Za kompletnu filmografiju Gojka Mitia videti http://www.gojkomitic.de
22 Osterni ili crveni vesterni bili su vesterni raeni u istonoevropskim zemljama. U ovu
kategoriju komunistikih vesterna spadaju, na primer, Limunada Do (ehoslovaka, 1964.)
i Sinovi Velike Medvedice (Istona Nemaka, 1966).
23 Gemnden, Gerd, Between Karl May and Karl Marx: The DEFA Indianerfilme (1965-
1983.), New German Critique, 82, East German Film, Winter, 2001., 25.
24 Isto, 25-26.

223
SOCIJALIZAM KLUPI

I n d i j a n c a u o s t e r n i m a i d o d a n a s j e o s t a o v e lik a z v e z d a , n a r o i t o u b iv o j
I s t o n o j N e m a k o j , g d e j o p o s t o j e k lu b o v i n j e g o v i h o b o a v a l a c a ,2526* a n a la z i
s e , k a o n e z a o b i l a z a n d e o is t o r i j e n e m a k e k in e m a t o g r a f ij e , i u s t a ln o j p o s t a v c i
F ilm s k o g m u z e ja u B e r lin u ( D ie D e u t s c h e K in e m a t h e k - M u s e u m f r F ilm
u n d F er n se h e n ).

Jugoslovenski Indijanac Gojko M iti26

V e s t e r n f i l m o v i s u u t i c a l i i n a s v a k o d n e v i c u u J u g o s la v ij i, p a i n a p o n a a n j e
lj u d i i n a s a d r a j e d o k o l i c e . P o d n j i h o v i m u t i c a j e m , m n o g i s u p o k u a v a li d a
im i t i r a j u l o k a l n e e r if e ili h e r o j e , a t ih g o d i n a d e c a s u s e , u z ig r e p a r tiz a n a i
N e m a c a , ig r a la i k a u b o j a i I n d i j a n a c a .2^ P o p u l a r n o s t i k a u b o j a i in d ij a n a c a ,
o s im f i l m o v a , d o p r i n o s i l i s u i v e s t e r n r o m a n i , i s t r ip o v i, a u b e d lj iv i fa v o r it
m la d e ita la k e p u b lik e b io je r o m a n Vinetu, k o ji je u p a r t ij s k o m g la s ilu
Borba o k a r a k t e r is a n k a o z v a n i a n a m p i o n a n k e t e o n a j it a n ij o j k n j iz i m e u
o m l a d i n o m . 28 U i d e n t i f i k o v a n j u sa v e s t e r n j u n a c i m a u p o n a a n j u Z a d a r je ,
t a k o , u l u k o m r a d n ik u B o z i B r d a r i u d o b i o s v o g e r if a , k o ji je z a v o d i o red

25 h t t p : //w w w .g o jk o m itic .d e /

26 h t t p : / / m o v e e d o . c o m / m o v i e / 1 0 2 9 8 9

2/ A l e k s i , . , F ilm i d e l i k v e n c i j a m l a d i h , Gledita (N i ), 1 ( 1 ) , I 9 6 0 ., 7 4 .

~8 J o v a n o v i , B ., V i n e t u - n a j ita n iji, Borba ( B e o g r a d ), 8 . ja n u a r 1 9 6 3 ., 7 .

224
Radina Vuleti KAUBOJI U NOB-t

po gradu kad god je to bilo potrebno. Obuen u kaubojsko odelo koje je


dobio iz Amerike, Boza Brdari je, skidajui nain hoda i gestikulaciju iz
vesterna, glumio erifa kruei gradom, pozdravljan na korzu od sugraana
sa: Zdravo, erife!. Nadimak erif je dobio kada se u Zadru prikazivao film
N ajbri revolvera! pobeuje, jer voli vesterne u kojima obino trijumfuje
pravda.29 I Ivana Lui Todosi navodi da je ve krajem pedesetih godina
erif predstavljao vrh uline supkulture i da su gradski heroji ulice postajali
mladii iji su uzori Gari Kuper i ejn.30 U modi su bili i obini kauboji,
pa je tako i Novi Pazar imao svoje kauboje mekog srca - gonie stoke Hida
Gegia i Hamida Lukia.31 U Vrnjakoj Banji fotograf sa kaubojskim eirom
iznajmljivao je kaubojska odela i revolvere za decu, za slikanje.32 Kaskader iz
sela Vrela kod Uba, Miroslav Bukovi, proslavljen i u italijanskom cirkusu
Liana-Orfei, zabavljao je jugoslovensku publiku kao jaha Roders, a itaocima
Ilustrovanepolitike predstavljen je kao ameriki render koji kao da je siao sa
reklame za Marlboro.33

Najpopularnija lokalna kaubojska zvezda bio je, meutim, Hari Dekson,


kauboj iz Bijeljine. Re je o fotografu Aljuu Musliu, koji je iz Tetova doao
u Bijeljinu 1952. godine, gde je ezdesetih godina otvario fotografsku radnju,
iznad koje je stajala tabla s natpisom Foto reiser westerna Hari Dekson.34
U pitanju je bio autentini entuzijasta, koji je sve to bi zaradio, ulagao u
kratke vesterne koje je snimao, i koje je posle prikazivao na projektoru u svojoj
radnji.35
Ne zna se tano koliko filmova je snimio Hari Dekson,36 ali se zna da su
filmovi Vjesanje Harija Deksona, Tragom zloina, Ispirai zlata i Osveta Hari
Deksonay pratili uobiajene vestern prie (pljaka banke ili voza, usamljeni

29 Beevi, I., erif iz Zadra zavodi red, Ilustrovana politika (Beograd), 8. januar 1963., 26.
30 Lui-Todosi, Ivana, Odtrokinga do tvista. Igranke u Beogradu 1945-1963, Srpski genealoki
centar, Beograd, 2002., 104.
31 Boji, M ., Kauboji meka srca, Ilustrovana politika (Beograd), 21. april 1964., 30-31.
32 Banjski list, kauboj, benzinska pum pa i jo poneto u Vrnjcima, N IN (Beograd), 26. jul
1964., 6.
33 Mladenovi, M., Nisam ja Roders!, Ilustrovana politika (Beograd), 9. januar 1968., 36-37.
34 Panjeta, Almir, Istinita pria o Hariju Deksonu, Slobodna Bosna (Sarajevo), 17. septembar
2012. http://www.slobodna-bosna.ba/vijest/2412/istinita_pricha_o_hariju_dzeksonu.html
35 Isto.
36 Po seanju njegovih kauboja-saradnika bilo ih je 10-15. ikuljak, M ., Kauboji sa obale
Drine, Veernje novosti (Beograd), 6. april 2010. http://www.novosti.rs/vesti/planeta.70.
html:269870-Kauboji-sa-obale-Drine

225
SOCIJALIZAM NA KLUPI

junak u sukobu sa zakonom, ispiranje zlata itd.).37 Preuzimajui model


velikih koprodukcija snimanih u Jugoslaviji, Hari Dekson je koristio
kamenolom u Teoaku, Drina je bila Rio Grande, a jalova livada u Jablanui
je bila bolja nego prava prerija, sa sve lokalnim Romima, kojima su stavljane
ratnike boje, da glume Indijance.38 Iz ljubavi prema vesternu, Hari Dekson
je i erkama dao vesternizovana imena - Deneta, Danita i Virdinija.39

Uz uticaj na gledaoce, vestern je, znatno dublje i sa snanijim efektima, uticao


i na filmske stvaraoce. Ovom anru nije odolela ni Soja Jovanovi, rediteljka
posveena domaim temama, pa je segment filma Put oko sveta (1964), koji
je raen po komediji Branislava Nuia, smestila u vestern okruenje. Scena
dolaska Jovane Micia u Ameriku skoro u potpunosti je preuzeta iz Potanske
koije Dona Forda, u kojoj grupa putnika potanskom koijom putuje kroz
preriju i stie u mali, kaubojski grad sa tipinim saloonom. U amerikim
scenama u Putu oko sveta, Jovana Mici obuen je u kaubojskp odelo, a u
saloonu mu pevaica peva pesmu Jovana ti si kauboj prvi, budi nam erif,
titi nas ti, uz tebe uvek biemo svi.40

Tuma lika Jovane Micia u Putu oko sveta, Miodrag Petrovi kalja, igrao
je kauboja i 1967. u vestern parodiji Zlatna praka Radivoja Lole ukia, u
kojoj dolazi do susreta kosmajskih seljaka sa stanovnicima Divljeg zapada.
Ovaj komini vestern govorio je o srpskim iseljenicima na Divljem zapadu
i prikazivao je kulturoloki sudar stereotipno prikazanih Srba sa anrovski
stereotipno prikazanim stanovnicima Divljeg zapada.41

Najdublji trag koji je vestern kao anr ostavio na jugoslovenske filmske


stvaraoce vezan je za opus filmskog reditelja ivorada ike Mitrovia (1921
2005).42 Biografija ovog znaajnog jugoslovenskog filmskog stvaraoca ukazuje

37 Hari Dekson - bosanski kauboj, http://m utvak.ueuo.com/m ade-in-bih-vijesti/hari-


dzekson-bosanski-kauboj
38 ikuljak, M Kauboj i sa obale Drine, Veernje novosti (Beograd), 6. april 2010. http://www.
novosti.rs/vesti/planeta.70.html:269870-Kauboji-sa-obale-Drine
39 Nii Soko, Emir, Kauboji danas loe prolaze, http://emirnisic.blogger.ba/arhi
va/2008/01/30/1355619
40 Uporedi Nui, Branislav, Put oko sveta; Gospoa ministarka, Prosveta, Beograd, 1982., 7 3 -
89: Jovanovi, Soja, Put oko sveta, Avala film, Beograd, 1964.
41 uki, Radivoje Lola, Zlatna praka, Bosna film, Sarajevo, 1967. https://www.youtube.
com/watch?v=QV 67QkYc 1C8
42 Filmografija ike Mitrovia: Ealon doktora M (1955.), Poslednji kolosijek (1956.), Potrai
Vandu Kos (1957.), Miss Stone (1958.), Kapetan Lei (I960.), Signali nad gradom (I960.),
Solunski atentatori (1961.), Obraun (1962.), Nevesinjskapuka (1963.), Mar na Drinu (1964.),

226
Radina Vuieti KAUBOJI U NOB-u

na njegovu opinjenost amerikom popularnom kulturom i u meuratnom


periodu, u vreme mladosti. On je, naime, jo tridesetih godina, kao
gimnazijalac, crtao stripove (najee Paju Patka),43 a honorare je troio da
odgleda skoro svaki film koji je tada dolazio u Beograd, da plaa profesorku
engleskog da bi bolje razumeo amerike filmove, i da kupuje filmske asopise.
Po Mitrovievom svedoenju, osim filmova, na njega je ve tada u velikoj
meri uticao i strip, pre svih Princ Valijant Hala Fostera i Fla Gordon Aleksa
Rejmonda.44

Prvi igrani film ike Mitrovia, Ealon doktora M . (1955), ujedno je i prvi
jugoslovenski film raen pod direktnim uticajem i po modelu amerikog
vesterna. Radnja filma odvija se na Kosovu (kao i radnja kasnijih filmova
Kapetan Le'si, Obraun i Brat doktora Homera) - balisti vode borbe protiv mlade
Narodnooslobodilake vojske i napadaju ealon ranjenika koji Doktor M.
vodi do oblinjeg grada. Svestan da je pravda na strani doktora M., Ramadan,
sin voe balista, pridruuje mu se i tako doprinosi njegovoj pobedi.45 Koristei
obrasce vestern anra, Mitrovi je u ovom filmu zapoeo stvaranje potpuno
nove poetike jugoslovenskog ili, jo preciznije, partizanskog vesterna.46
U Ealonu doktora M ., prvi put u jugoslovenskoj kinematografiji, gledaoci
su mogli da vide mase veih dimenzija i irih pokreta te mnoge elemente
kaubojske dramaturgije: estoke obraune, neizvesnost njihovih ishoda,
galop konja kroz klisure i trku kola kao u kaubojcima Dona Forda.47 Kada
se film pojavio u bioskopima, i filmska tampa je prvi put poela da se bavi
jugoslovenskim vesternom. Radnja filma, kako je pisalo, odigravala se u
divljim, ali neobino fotogeninim predelima kakve smo navikli da gledamo u
amerikim vesternima, a mnoge scene, pune akcija, bile su snimljene tako ivo
i ubedljivo, da se poreenje s vesternima nametalo samo od sebe.48 Ve ovim

Gorke trave (1965.), Do pobede i dalje (1966.), No (1967.), Operacija Beograd (1968.), Brat
doktora Homera (1968.), Ubistvo na podmukao i svirep nain iz niskih pobuda (1969.), Uika
republika (1974.), Savamala (1982.), Timoka buna (1983.), Protestni album (1986.).
43 Mar na Drinu, Filmski svet, (Beograd), 2. jul 1964.
44 Intervju Vladimira Crnjanskog s ikom Mitroviem, www.novikadrovi.net/razno/3-razno.
php
45 Mitrovi, ivorad ika, Ealon doktora M ., Udruenje filmskih umetnika Srbije (UFUS),
1955.
46 Bogli, Mira, Spektakularna historinost ike Mitrovia, Filmska kultura, Zagreb, 48-49
(X), 1966., 128-129.
47 oli, M ilutin, Jugoslovenski ratni film , 2, Institut za film, Beograd, 1984., 544.
48 Umetniki lik ike Mitrovia, Filmski svet (Beograd), 23. novembar 1961., 4.

227
SOCIJALIZAM NA KLUPI

f i l m o m ik a M i t r o v i u s p e o j e d a z a m o r n u p a r t iz a n s k u p a t e t i n u e p o p e j u
z a m e n i i v i m i p r i v l a n im a k c i o n i m s p e k t a k l o m , t o je k a s n ij e n a s t a v io i u
film o v im a Kapetan Lei, Signali n a d gradom , O braun, Operacija Beograd i Brat
doktora H om era . *

S c e n a iz f i l m a Ealon doktora M ., 1 9 5 5 .

V e ste r n p o e tik a je , jo v i e n e g o u Ealonu doktora M ., r a z v ije n a u f i l m u


Kapetan Lei ( 1 9 6 0 ) u k o m e k a p e t a n K N O J - a *50 R a m iz L e i im a z a d a t a k
d a l i k v i d ir a z a o s t a le b a li s t i k e b a n d e n a K o s o v u , m e u k o j i m a s e n a la z i i
R a m iz o v b r a t. S m e l i m a k c i j a m a k a p e t a n L e i u n i t a v a b a lis t e i v r a a b r a ta n a
p r a v i p u t . 51 J e d n o o d n a j e i h p r e u z im a n j a ik o n o g r a f ij e v e s t e r n a u f i l m o v i m a
ik e M itr o v i a , p a i u o v o m f i l m u , v e z a n o je z a e k s te r ije r e , k o j i s u b ili
s k o r o i d e n t i n i s a e k s t e r i j e r i m a a m e r i k i h v e s t e r n a , p a s e t a k o k a p e t a n L e i,
p a r t i z a n i i b a li s t i k r e u k o n j i m a k r o z k a n j o n e i k lis u r e , n a p a d a j u j e d n i d r u g e
iz a s t e n a i g a l o p i r a j u k r o z p r e d e le k o j i s u i d e n t i n i p r e r iji n a D i v l j e m z a p a d u .
I s c e n e k o j e s u s n i m a n e u k a f a n a m a , p r e u z e t e s u iz a m e r i k i h v e s t e r n a (u
film u Kapetan Lei k a f a n a j e s l i n a saloonu iz f ilm a Rio Bravo), t o s e , t a k o e ,
p o k l a p a lo s a t e o r i j o m v e s t e r n a , p o k o jo j s u u f i l m o v i m a o v o g a n r a e s t o
p r i s u t n i i t r a d ic ij a g u n p l a y - a ( d v o b o j a p i t o lj im a ) i t r a d ic ij a s a l o o n - a p u n o g
d i m a i b u k e . 52

I lik k a p e t a n a L e ija j e li k k o j i s e , p o o b r a s c i m a v e s t e r n a , p r e tv a r a u le g e n d u
- o n j e b o r a c z a p r a v u s r v a r i, k a d a u la z i u t u e i s u k o b e , iz n j ih iz la z i i

4) M u n iti , R a n k o , E a lo n k a p e n a ik e , TV novosti (B e o g r a d ), 7 . feb ru a r 1 9 9 6 .

50 K o r p u s n a r o d n e o d b r a n e J u g o s la v ije .

51 M itr o v i , iv o r a d ik a , Kapetan Le'si, S l a v ij a f i l m , B e o g r a d , 1 9 6 0 .

5_ R je p e r u , a n -L u j, B a z e n , A n d r e , Vestern ili pravi ameriki film, B e o g ra d , I 9 6 0 ., 7 1 .

228
Radina Vuletic KAUBOJI U NOB-u

kao pobednik, i kao nesporni autoritet. Stvaranjem odreenog tipa junaka,


koje je u filmovima ike Mitrovia tumaio glumac Aleksandar Gavri,53
jugoslovenska kinematografija je, praktino, preuzela i kljuni holivudski
element komercijalnosd, pa se Milutin oli s pravom pitao da li smo na putu
stvaranja neke vrste naeg erifa, ili Garija Kupera.54 Zahvaljujui injenici
da su mu uloge u filmovima ike Mitrovia donele veliku slavu, Aleksandar
Gavri je stekao status jedne od prvih jugoslovenskih filmskih zvezda, o emu
svedoi i podatak da je bio prvi domai glumac koji se pojavio na naslovnoj
strani Filmskog sveta, rezervisanoj tada samo za filmske zvezde sa Zapada.55
Po nedodirljivim postulatima vesterna da glavni protagonista ima i stalnog
pratioca, zaduenog za relaksirajue i komine scene, Aleksandar Gavri je,
kao kapetan Lei, dobio i tu vrstu pojaanja lika. Njegov pratilac u filmovima
Kapetan Lei i Obraun postao je simpatini ok, u tumaenju makedonskog
glumca Petre Prlika, koji je donekle podseao na lik Karlosa iz filma Rio
Bravo, ili na strip-junaka ika iz Zagora.
U teoriji vesterna, jedan od mitova je i mit o eni. Po teoretiaru ovog
anra, Andre Bazenu, u prvoj treini filma dobri kauboj sree ednu devojku
i zaljubi se u nju; ljubav e mu biti uzvraena, ali pred tom ljubavlju se
ispree nesavladive prepreke, koje dobri kauboj mora da savlada. Pria se
pojaava jo jednom linou - pevaicom iz gostionice, takoe zaljubljenom
u dobrog kauboja. Po teoriji o mitu o eni u vesternu, ovaj lik prostitutke
dobra srca nekoliko minuta pre kraja filma spasava onog koga voli, rtvujui
ivot i beznadenu ljubav srei svoga kauboja.56 I ovu vestern formulu ika
Mitrovi je potpuno i dosledno preuzeo u Kapetanu Leiju. Dobri kauboj
je, naravno, kapetan Lei, dobra devojka je uiteljica klavira Vida, a Lola je
pevaica iz gostionice, koja je istovremeno i devojka baliste, glavnog negativca

53 Aleksandar Gavri (1932-1972.) glumio je u sledeim filmovima ike Mitrovia: Kapetan


Lei, Signali nad gradom, Obraun, Solunski atentatori, Mar na Drinu, Operacija Beograd,
Ubistvo na podmukao i svirep nain iz niskih pobuda. Volk, Petar, Imenar srpskog filma, Fond
Milan okovi, Beograd, 2008., 208-209.
54 Coli, M ilutin, Jugoslovenski ratni film , 2, Institut za film, Beograd, 1984., 559.
55 Filmski svet (Beograd), 29. avgust 1963. Te godine, od ukupno 51 naslovne strane, domae
zvezde su zauzele samo etiri (osim Aleksandra Gavria, na naslovnim stranama Filmskog
sveta 1963. pojavili su se i Rade Markovi, Milena Dravi i pela Rozin). Sledee 1964. na
naslovnim stranama Filmskog sveta nije bilo jugoslovenskih zvezda, koje se na naslovne strane
vraaju 1965, i to samo u dva broja, fotografijama Bebe Lonar i Predraga eramilca; neto
vie domaih zvezda pojavljuje se na naslovnim stranama Filmskog sveta 1967. - Beba Lonar,
pela Rozin, Sneana Niki, Eva Ras, Milena Dravi, Olivera Vuo, Bekim Fehmiju i Bata
ivojinovi.
56 Rjeperu, an - Luj, Bazen, Andre, Vestern ili pravi ameriki film , 8-9.

229
SOCIJALIZAM NA KLUPI

u filmu. Na kraju, ba kako teorija o vesternu kao anru govori, pet minuta
pre zavretka filma ona strada, a kapetan Lei odnosi konanu pobedu nad
svojim neprijateljem.57

Filmom Kapetan Lei dominirali su i sunce, i suva praina, i znoj, to je


uinilo da obronci Prokletija, dolina Drima i avolja Varo, gde je Kapetan
Lei sniman, u potpunosti lie na eksterijere vesterna. Da je oficir KNOJ-a
Ramiz Lei, umesto partizanske uniforme, imao kostim kauboja i da su balisti,
umesto albanske nacionalne nonje, na sebi imali kostime Indijanaca, film se ni
po emu ne bi razlikovao od kaubojaca amerike ili italijanske proizvodnje.

Reakcija kritike na pojavu partizanskih vesterna, i akcionih ratnih filmova


uopte, dobar je pokazatelj da je vlast, uz punu podrku javnosti, svesno
koristila najpoznatiji ameriki filmski anr za promovisanje sopstvenih ideja.
Tih ezdesetih godina, negativne kritike, esto i uz kvalifikacije ki, bile
su rezervisane za domae komedije i psiholoke drame, a retko su pratile
akcione filmove. O Kapetanu Leiju pisali su pozitivno skoro svi listovi, hvalei
i domete ostvarenja, ali i opredeljenje autora da mu ameriki film bude uzor.
Meu retkima koji su negativno ocenili Kapetana Leija bili su zagrebaki
Telegram i beogradski Student (rediteljev zanat je u okvirima amerikog
proeka; u filmu imamo domai ambijent i rekvizite vesterna - publika je
dvostruko razneena ovim hibridom).58 Kritiki pogled na film uputio je i
Hrvoje Lisinski, koji je alio to je Mitrovi pokuao napraviti jugoslavenski
vestern (neki naivni su mu u tome povlaivali), a to je apsolutno nemogue,
kao to je bilo kakav vestern, osim amerikog, potpuna besmislica.59 Mitrovi
je, zakljuio je Lisinski, pokuao presaditi neto, to kod nas ne moe
uspjevati, kao to limun ne uspijeva u Sibiru. Otuda mnoge konstrukcije,
psiholoke, a i akcione prirode, mnogi oblici individualnog sadraja, koji ne
odgovaraju naim obiajima i prilikama. 60

Ovaj, u kritici ipak retko osporavani film, nastavio je seriju Mitrovievog


kosmetskog vesterna, i karakterisan je kao napet akcioni film u koloru,
sa dosta masovnih scena, sa zapletom tipinim za avanturistiku literaturu,

57 Mitrovi, ivorad ika, Kapetan Lei, Slavija film, Beograd, 1960.


58 AJ, F-142, F-69, Komisija za politiki i idejno-vaspitni rad, 1962.: Sastanak za politiki i
idejno-vaspitni rad i Komisije za izdavaku delatnost i tampu IO SO SSRNJ, 6. januar 1962.
59 Lisinski, Hrvoje, Kapetan Lei. Jugoslovenski vestern, Filmska kultura (Zagreb), 19 (4),
oktobar I960., 79.
60 Isto, str. 80.

230
Radina Vueti KAUBOJl u NOB-u

sa glavnim junakom koji je prototip heroja, koji iz svih situacija izlazi kao
pobednik.61 Kako je izjavljivao sam ika Mitrovi,

m oji film ovi o partiz an im a nazivani su vesternim a, a m eni je bilo najvanije


da je pub lik a zadovoljavala neke svoje potrebe: o n o to je viala u am erikom
film u, sada je m ogla da vidi u do m a em , na svom jeziku, s naim glum cim a,
u d o m aem a m b ije n tu .62

Nije, naravno, daleko od istine da je partizanski vestern mogao da deluje kao


limun u Sibiru, ali to je reimu, koji e se ubrzo suoiti i sa drugaijim
vienjima rata i revolucije u ostvarenjima crnog talasa, poput Zasede ivojina
Pavlovia, viestruko pogodovalo. U formi vesterna priana je partizanska
pria, iji junaci imaju oreol neokaljanog heroja, ali i pria o bratstvu i
jedinstvu. Ovakva uvozna poetika s domaom tematikom imala je, kako
je primetio Slobodan Novakovi, i vaspitnu ulogu - da se deca upute na
igranje borbe partizana s balistima, umesto tradicionalnog sukoba kauboja
s Indijancima,63 a smatralo se i da e zahvaljujui filmovima kao Kapetan
Lei i Obraun jednom delu nae fiziki odgojene omladine umesto Tarzana i
Herkula, ideal postati naoiti partizanski kapetan Ramiz Lei u liku Aleksandra
Gavria. Svojevrsnom forsiranju kaubojizovanja partizana doprinela je,
svakako, i injenica da dotadanji jugoslovenski partizanski filmovi nisu
nailazili na veliko razumevanje mladih. Kako se tog vremena seao Goran
Tribuson,

I d o k su A m eri u b riljan tn im stratekim potezim a odsijecali njem ake


tenkovske jedinice, izvodili sp ek tak u larn e p ad obranske desante,
p o d m o rn ica m a lukavo prorijeivali njem aku flotu, partizani su sve neto
petljali s ranjenicim a, proivljavali nekakve duevne borbe, natezali se s
to p o v im a o d hrastovine i b o m b am a o d petroleja, vukli se po sojenicam a, jeli
lie i m ah o v in u , pa je jasno da sm o stoga neusporedivo vie voljeli am erike
ra tn e film ove, iako su n am nastavnici p atetino priali kako su dom ai
partizanski film ovi istiniti, te da je gledanje njih pravi as historije naih
n a ro d a . Ali, tko ia istinitost!, m islili sm o, dajui deset Desanata na D rvar
za jed n o g T arzana ili R obina H o o d a , koji su, kako sm o ve tada znali - posve
n eistin iti.64

61 Bogli, Mira, Spektakularna historinost ike Mitrovica, Filmska kultura (Zagreb), 48-49
(10), 1966., 135.
62 Intervju Vladimira Crnjanskog s Zikom Mitroviem, www.novikadrovi.net/razno/3-razno.php
63 Novakovi, Slobodan, Quo vadi, Ziko Mitroviu?, Filmska kultura (Zagreb), 32 (7), 1963., 53.
64 Tribuson, Goran, Rani dani: kako smo odrastali uz filmove i televiziju, Zrenjanin 2002., 17.

231
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Da bi se bolje razumela pojava vestern/akcionog partizanskog filma, valja


imati u vidu da je vie od jedne treine filmova iz jugoslovenske produkcije
bilo posveeno filmovima iz NOB-a, kao i da je samo u periodu 1960-1969.
u Jugoslaviji snimljen 81 film sa partizanskom/revolucionarnom tematikom.65
Izgledalo je da je zasienje publike partizanima, ako se ne uine drugaijim i
ne ponude u novom pakovanju, bilo pitanje trenutka. Od prvog ostvarenja
s tematikom NOB-a iz 1947. godine (Slavica), partizanskom filmu davane su
razliite kolske forme - drama svesti {Prometej sa otoka Vievice, Delije...),
psiholoka drama ( Veliki i m ali, Praznik, Nebeski odred...), epski spektakl
{Kroz granje nebo, Kozara, Bitka na Neretvi...), komedija {Maak pod ljemom,
N e plai Petre...), triler {X-25 javlja), pa je, neminovno, na red doao i film
akcije {Kapetan Lei, Obraun, Diverzanti...).66 Vremenom su se, meutim,
iskristalisala dva anra, koja su, oigledno, imala najvie simpatija publike -
akcioni/vestern partizanski filmovi i partizanski spektakli.

Kada su posle 1960. snimljeni filmovi Kapetan Lei, Signali nad gradom, Kota
905, X-25, poela je i klasina komercijalizacija partizanskog filma, pa je
time jo jedan zatitni znak Zapada (trite i profit) preko kinematografije
i njene amerikanizacije postao realnost i u socijalistikoj zemlji. Savet za
kinematografiju je, inae, definisao ove filmove kao filmove koji iz bogate
riznice autentinih akcija uzimaju gradu i donekle je modeliraju na ve
oprobane eme i reenja svetske kinematografije, pre svega vesterna. Ma koliko
uproeni, oni deluju snagom svoje motorinosti.67 Autori ovih filmova,
a najvie Zika Mitrovi,

uspeli su da stvore ne sam o na oso b en i stil (vezan za a m b ije n t u p rv o vrem e,


a kasnije sve vie i za p o stu p k e glavnih ju n a k a ) ve d a p ro n a u veom a
p rik la d n u fo rm u za upo zn a v an je N O B -a , n aro ito u o d n o s u n a m lade. O v i
film ovi d o b ijaju re k o rd an broj p o setilaca a n e m a n je z n a a jn u p o p u la rn o s t
stie k ap e tan Lei, koji m alo p o m alo p o staje jugoslovenski Fla G o rd o n i
T om M ik s.68

Ovakvo izjanjavanje Saveta za kinematografiju, dakle dravnog tela, u kome


se meaju estetske ocene i politiki stavovi o akcionim i vestern partizanskim

65 Kompletna partizanska filmografija 1947-1969. u: M uniti, Ranko, Jugoslavenski film o


revoluciji, Filmska kultura (Zagreb), 6 6 -6 7 (13), 20. jul 1969., 4348.
66 M uniti, Ranko, Jugoslavenski film o revoluciji, Filmska kultura (Zagreb), 6 6 -6 7 (13),
Zagreb, 1969., 4, 27.
67 AJ, 405, S-28, O to Dene, Nae filmske veze s inostranstvom.
68 AJ, 405, S-28, O to Dene, Nae filmske veze s inostranstvom.

232
Radina Vueti KAUBOJI U NOB-u

filmovima, pokazuje da je reim prihvatio da se sadraji i poruke, koje je


ovek u socijalizmu trebalo da usvoji, upakuju u ameriko pakovanje, u
formu svojstvenu kapitalizmu. I nije se u tome ostalo samo na partizanskim
vesternima, nije limun u Sibiru bio samo stvar filma, jer su, ubrzo, zahvaljujui
upravo pozitivnim efektima u kinematografskoj sferi, i jugoslovenski muziari
poeli da izvode pesme o Titu i partizanske i akcijake pesme u ritmu deza ili
rokenrola, a u Jugoslaviji se pojavio i partizanski strip.
U hvaljenju ostvarenja ike Mitrovia jedan od argumenata je bio i odziv
publike, dakle, opet holivudski ugao gledanja na film:

Z ar tem a nae R evolucije ne trai o d nas d a iroko nalazim o o n o to gledaoci


ele, i nain na koji ele da vide? L jutili sm o se na ik u M itrovia to se stilski
odvojio o d nae sredine, to je o ra tu i Revoluciji progovorio na akcioni
nain, to je - kako sm o rekli - poeo da stvara jugoslavenski vestern. Kako
ga je pu b lik a doekala u A reni i u dvoranam a? To znam o. A da li sm o ita
izgubili s njegovom akcijom ? N ism o. N a p ro tiv dobili sm o, jer je kroz glavne
ju n ak e tem a naih slavnih d an a postala publici blia.69

Uspesi ike Mitrovia s partizanskim vesternima kod gledalaca, ali i kod kritike
i vlasti, omoguili su ovom autoru da ide iz filma u film koristei oprobani
i prihvaeni model, to je takoe holivudski recept po kome se reditelju koga
publika hoe stalno daju novi poslovi. Tako je ono to je zapoeo Eialonom
doktora M. i Kapetanom Leiijem, ika Mitrovi nastavio i u filmu Obraun
(1962).70 I ovaj film je snimljen uz maksimalno korienje poetike vesterna,
pa je kritiar Slobodne Dalmacije zabeleio da nas ika Mitrovi sve vie dri
u uvjerenju da snima svoje filmove vrsto drei ameriki bukvar.71
Filmovi ike Mitrovia su potvrivali da je traena prijemiva forma za priu
koja je bila od sutinske vanosti za odravanje revolucionarnog zanosa u
socijalistikom drutvu: Nae ambicije u pogledu evokacije revolucije ne
smeju se kretati samo u sveobuhvatnim sintezama i definitivnim sudovima,
no i u popularnim herojsko-avanturistikim storijama.721 iz svedoenja ike

69 Crnovranin, S., Sa tribine potroaa, Filmska kultura (Zagreb), 28 (VI), 1962., 5.


70 U ovom filmu balistiki teroristi po zavretku rata nemaju novca da se prebace preko granice,
pa se njihov voa Murtezi dogovara sa Hasan-begom da za novac napadne selo koje je nekada
pripadalo ovom begu, a koje m u je agrarnom reformom oduzeto. Obojica, naravno, mrze
Kapetana Leija, to dovodi do konanog obrauna, u kome pravda i kapetan Lei jo jednom
pobeduju.
71 M. J., Filmovi koje gledamo: Obraun, Slobodna Dalmacija (Split), 29. januar 1963.
72 oli, Milutin, Signali pod gradom - pria iz rata, Politika (Beograd), 2. decembar I960., 10.

233
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Mitrovia jasno je da je dravi ova vrsta partizanskih vesterna bila vie nego
dobrodola: Nadleni drutveni i politiki faktori, koji su najpre bili protiv
toga, govorili su da je to laka zabava, ali posle mog drugog, treeg filma, shvatili
su da od toga moe da bude politike koristi i od tada su me tolerisali.73

U partizanske vesterne spada jo jedan film ike Mitrovia, Brat doktora


Homera, iji je glavni junak usamljeni heroj, hrabar, poten, pravdoljubiv i
naivan, koji eli da osveti ubistvo oca. Radnja se deava u jesen 1945, na
junim granicama Jugoslavije, dok jo teku mitraljezi.74 O spektakularnosti
ovog filma svedoi i jedna od reklama za njega, u kojoj je najavljeno deset
projekcija dnevno u obe sale bioskopa 20. oktobar, uz konstataciju da je to
film u kome uestvuje preko 2.000 statista i 250 konjanika, koji je za etiri
dana videlo 25.840 gledalaca.7576Film Brat doktora Homera, snimljen 1968,
umnogome je raen pod uticajem antologijskih vesterna Sera Leonea Z a aku
dolara (1964) i, jo vie, Dobar, lo, zao (1966). Glavni junak Brata doktora
Homera, u tumaenju Velimira Bate ivojinovia, pui cigarilos na isti nain
kao Klint Istvud u ovim kultnim filmovima Sera Leonea (to predstavlja
potpunu bizarnost, budui da je radnja filma smetena na Kosovu odmah po
okonanju rata), a i scena konanog obrauna s kruenjem kamere skoro je u
potpunosti preuzeta iz filma Dobar, lo, zao?*

U amerikanizaciji jugoslovenske kinematografije reprezentativno je uestvovao


i reditelj Hajrudin iba Krvavac (1926-1992.). On je iza ostavio sebe neka
kultna ostvarenja koja imaju publiku iz generacije u generaciju. Njegovi akcioni
filmovi D iverzanti (1967), Most (1969), i kasnije Valter brani Sarajevo (1972)
i Partizanska eskadrila (1979), anrovski su bili nastavak onoga to je zapoeo
ika Mitrovi i zasnivali su se, kako je zabeleeno u Filmskoj enciklopediji, na
iskustvima stripa i amerikog akcionog filma (posebno vesterna).77

Film D iverzanti je pria o koloni partizana koja sprovodi ranjenike, a koju,


poleui sa sarajevskog aerodroma, ugroavaju nemaki borbeni avioni. Da
bi neprijateljska vazduna operacija bila osujeena, grupa diverzanata dobija
zadatak da nou napadne aerodrom i spali avione.78 Posle niza akcionih filmova

73 Intervju Vladimira Crnjanskog s ikom Mitroviem, www.novikadrovi.net/razno/3-razno.php


74 B. O ., Balada o Simeonu Bitangi, Politika (Beograd), 8. april 1968., 10.
75 Reklama za film Brat doktora Homera", Politika (Beograd), 10 april 1968., str. 17.
76 Uporediti Mitrovi, ivorad ika, Brat doktora Homera, Filmska radna zajednica, Beograd,
1968. i Leone, Sergio, Dobar, lo, zao ( The Good, the Bad and the Ugly), PEA, Rim, 1966.
77 Krvavac, Hajrudin, Filmska enciklopedija, 1, Zagreb, 1986., 730.
78 oli, Jugoslovenski ratni film , 594.

234
Radina Vutti KAUBOJI U NOB-i

ike Mitrovia, jugoslovenska kinematografija dobila je ovim filmom jo


jednog autora formiranog pod amerikim filmskim uticajem. S Diverzantima
je, kako je pisala kritika, pred publiku stigao film lak, zanimljiv, jednostavan,
solidne tehnike, dobre glume, ive i dramatine akcije, jasnih likova i spretne
reije. I Diverzanti su bili ono to je dravi trebalo - pitko filmsko tivo
koje indoktrinira na skoro nevidljiv nain i popularie povest, ne docirajui;
ivom i atraktivnom slikom zabavlja, te uspostavlja prirodniju ravnoteu
izmeu obinih i supermena rata.79 Cilj jugoslovenskog akcionog filma je,
dakle, bio i da privlanom formom ne samo relaksira, nego i da utie na svest,
to mu je davalo odreenu pedagoku i didaktiku dimenziju.

Pria sledeeg Krvavevog filma Most, ija se radnja odvija tokom zavrnih bitaka
rata, smetena je u planine Jugoslavije, gde most, jedinstveno arhitektonsko
delo, postaje znaajna strateka taka. Grupa diverzanata-partizana dobija
zadatak da most srui, da spasi 5.000 ljudi i da tako dovede nemake jedinice
u bezizlazan poloaj. U ovu akciju, diverzanti vode inenjera-konstruktora
mosta, koji jedini zna gde treba da se postavi eksploziv.80 Po pisanju kritike,
Most je bio dobro snimljena jurnjava s nekim poznatim ablonima (ima tu
dramaturgije iz Dvanaest igosanih, Mosta na reci Kvaj, iz ponekog vesterna
itd.), meutim, to je sve prilino napeto. I, naravno, nije dosadno. To je
pravi, pravcati film-strip za djecu i odrasle, potpuno nekodljiv i prihvatljiv,
i u pedagokom i moralnom smislu.81 I u ovom sluaju, pedagoki aspekt
je posebno naglaavan, jer su poele da pristiu generacije za koje su rat i
revolucija bili daleka prolost. Sve ove kritike i ocene jo su jedan pokazatelj
ta je trebalo vlastima:

M oem o ovakve film ove nazvati i stripovim a, o d u zim ati im svojstvo um etnosti
i slino, ali njihova svrha ne dolazi u pitanje. U ovakvoj naoj repertoarskoj
situaciji, M ost i slini m o g u b iti k orisno tivo preko koga, m akar i uproeno
i idealizovano, m ladi saznaju po n eto o d zanosa i podviga svojih oeva, te
da u n jihovom p a trio tsk o m i slobodarskom in u n a u podsticaj i za sebe.82

Ili, kako je rezimirao Ratko Orozovi u Sineastu: Po ugledu na ameriku


dramaturgiju, Krvavac nam je predoio nacionalno koristan vestern.83

79 Isto, 594-596.
80 S. T.( Krvavev M ost, Osloboenje (Sarajevo), 7. jul 1969.
81 Vukovi, V., Film: od svega pomalo - pa gotovo nita, Telegram, 26. septembar 1969.
82 oli , Jugoslovenski ratni film , 605.
83 Orozovi, R., Do kliea i natrag, Sineast (Sarajevo), 8-9, 1969., 144.

235
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Na Pulskom festivalu 1967. Hajrudin Krvavac je za Diverzante dobio nagradu


publike, a na dobar prijem naiao je i film Most, jer su i jedan i drugi film
ratne prie, u kojima je ispriana akcija na nain prihvatljiv i uzbudljiv:

Jed n a b o m b a un iti e prek o 50 N e m a ca , aica p artiz an a pob ed i e nem aki


g arn iz o n ,T ig ar, koga igra B ata ivojinovi, i njegovi o dvani p rijatelji reavaju
n ajk o m p lik o v an ije zadatke, koristei p o znavanje diu -d ice84 i slino. N e k o
je rekao d a su ovi film ovi bajka iz nae revolucije; tanije, d o m a i vesterni
koje H a jru d in Krvavac pravi veto i sa o d u ev ljen jem .85

Oba reditelja partizanskih vesterna i akcionih filmova o N O B-u, ika


Mitrovi i Hajrudin Krvavac, nisu samo reprezentativni akteri amerikanizacije
jugoslovenskog filma, ve se na njihovom primeru vide i mehanizmi koje je
jugoslovenska vlast koristila da amerike uticaje uini dobrodolim i korisnim
za sopstvene potrebe, ak i ideoloke. Junaci komunistike revolucije s
filmskog platna dobijali su, naime, najvee aplauze, i najvie su osvajali srca i
due, kada su bili predstavljani po amerikim receptima i na ameriki nain.
Pokazalo se, kao to e se videti i na sluaju rokenrola i stripa, da je privlana,
amerika forma, naroito kada je masovna kultura u pitanju, bila idealan okvir
za pakovanje sadraja koji je odgovarao vlastima u datom trenutku, s jedne
strane, a s druge je injen ustupak publici, koja je dobijala ono to je htela da
vidi. Partizanski i ratni filmovi, koji su u konkurenciji holivudskih filmova u
jugoslovenskim bioskopima prestali da zanimaju mlade, oivljeni su upravo
holivudskom formom.

Finansiranje, a jo vie glorifikovanje ovih filmova i od strane kritike, i od


strane Partije (ideoloke komisije, saveti za kinematografiju) pokazuju da je
reim prihvatio da se sadraji i poruke, koje je ovek u socijalizmu trebalo
da usvoji, upakuju u ameriko pakovanje, u formu svojstvenu kapitalizmu. I
nije se u tome ostalo samo na partizanskim vesternima, nije limun u Sibiru
bio samo stvar filma, jer su ubrzo, zahvaljujui upravo pozitivnim efektima
u kinematografskoj sferi, i jugoslovenski muziari poeli da izvode pesme o
Titu i akcijake pesme, poput Na prugu, na prugu u ritmu rokenrola, a u
Jugoslaviji se pojavio i partizanski strip.

84 injenica da partizani u filmu Most u slobodno vreme, usred rata, treniraju diu-dicu,
podjednako je bizarna kao i puenje cigarilosa usred rata na Kosovu u filmu Brat doktora
Homera.
85 Neumorni iba Krvavac, Filmski svet (Beograd), 20. oktobar 1969.

236
Radina Vuteti KAUBOJI U NOB-u

Partizanski strip
Za razliku od filma, ija su ciljna grupa bile sve generacije, kod stripa je situacija
bila drugaija, jer su stripove najee itali deca i mladi. U socijalistikoj
Jugoslaviji je velika panja posveivana vaspitavanju mladih u duhu komunizma
i negovanju tradicija narodno-oslobodilake borbe (NOB-a) u najrazliitijim
formama, od politizovanja obrazovanja, do programiranja slobodnog vremena.
Svi uenici su, ve u prvom razredu osnovne kole, na Dan Republike, ne
savladavi ni sva slova, postajali lanovi pionirske organizacije, uz ritualno
polaganje pionirske zakletve i dobijanje pionirskih knjiica koje su bile crvene
boje, kao i partijske. Simboli jugoslovenske stvarnosti, Tito, Partija, partizani i
revolucija, bili su prisutni u nazivima kola, u udbenicima, lektiri, nastavnim
planovima i programima (...).86 Meutim, ideologizacija detinjstva i mladosti
se odvijala i kroz popularnu kulturu, pa se ezdesetih intenzivira popularisanje
tekovina NOB-a i kroz strip. Na ovaj vid popularizacije NOB-a, sigurno su
uticale analize ideolokih komisija CK SKJ, po kojima je NO B prestao da
zanima mlade. U jednom od izvetaja sa sastanka Ideoloke komisije navedeno
je da je hrvatski politiar Mika Tripalo upozoravao da su istorija Narodno-
oslobodilake borbe i KP dosadile mladima.87 Upravo zato, s vrhuncem
ezdesetih i sedamdesetih godina XX veka, mladi partizani i omladinci koji se
bore za pravu stvar, pored bioskopskih dvorana, poinju da osvajaju i trite
stripa.
Kao to je bio sluaj i sa amerikim vesternima, i ameriki strip je imao svoju
tradiciju jo od Kraljevine Jugoslavije. Ve tridesetih mnogi dnevni listovi,88 ali
i mnogi specijalizovani listovi posveeni devetoj umetnosti,89 objavljivali su
stripove Bak Roders, Beti Bup, Bim i Bum, Detektiv X-9, Dim iz
dungle, Fantom, Fla Gordon, Mika Mi (Mild Maus), Paja Patak,
Popaj, Supermen, Tarzan itd.90 Politikin zabavnik, koji je svoju prvu
fazu izlaenja imao od 20. februara 1939. do 4. aprila 1941, od prvog broja je
objavljivao Mikija i Paju, a medu ve tada omiljenim strip-junacima bili
su Dim iz dungle, Brik Bradford, Popaj itd.91

86 Vueti, Koka-kola socijalizam, 306.


87 AJ, 507, VIII, II/2-b (132-146), K8.
88 Politika, Vreme, Pravda, Vjesnik itd.
89 Plavi zabavnik, Politikin zabavnik, M ika mi, Mikijeve novine, Oko, Mickey strip, Novi strip itd.
90 Dragini, Slavko, upan, Zdravko, Istorija jugoslavenskog stripa 1, Novi Sad, 1986., Online
izdanje: http://www.rastko.rs/strip/l/zupan-dragincic_l/index_l.htm l; Pavkovi, Vaa, Na
slatki strip, Narodna knjiga, Beograd, 2003., 109-115.
91 Pavkovi, Na slatki strip, 109.

237
SOCIJALIZAM KLUPI

Strip je, moda upravo zahvaljujui popularnosti u predratnoj Jugoslaviji,


ostao prisutan i za vreme rata, meu partizanima, kada su tampane kratke
satirine poruke o Hitleru, uz napomenu proitaj i alji dalje.92 I u ratnim
godinama partizani su se nali na strip tablama. Ve u prvom broju lista za
decu Pionir (1942), koji je izlazio na Kordunu, u Otocu, Gorskom kotaru i
na Petrovoj gori, pojavio se strip o spaavanju dece iz ustakog logora u Jaski.93
Najpopularniji su, ipak, tokom rata, bili stripovi koje su 1943. kreirali Branko
opi i Ivo Kuani za list M i m ladi, u kome su glavni junaci bili pioniri ira
i Mira, a od 1944. su u O mladini objavljivani stripovi o akcijama neustraivih
pionira protiv faistikog okupatora u neprijateljskoj pozadini.94

Novo vreme i nova ideologija, uspostavljeni posle Drugog svetskog rata, nisu,
naravno, na poetku, zbog potpune okrenutosti Moskvi, imali razumevanja
za ameriku popularnu kulturu, pa su mnogi njeni produkti, ukljuujui i
strip, doiveli udarce. Ve 1945. zabranjene su tri sveske stripa Tri ugursuza
za vreme okupacije, jer se

ce lo k u p n o s trad a n je naih n a ro d a i velianstvena b o rb a iznosi n a takav nain


d a m oe d a zavede n au o m la d in u i d a im a te tn e posledice n a n je n u d u u , a
isto tak o ove su kn jig e v eom a teke i neg a tiv n e sa gledita m o rala , o davanja
pote b o rc im a velikog ra ta .9S

U isto vreme, na estoku kritiku su nailazili strip-junaci Fla Gordon i


Mandrak, ali su se domai autori stripova dovijali, pa su, da bi se deveta
umetnost odrala, pravili stripove poput Ratko-udarnik, elini partijac,
koji su likom nastavljali tradiciju upravo prokaenih amerikih superheroja,
samo u pakovanju poeljnih ideologiziranih sadraja.96 Generalno, nestanak
stripa iz jugoslovenske tampe poklapao se sa periodom sovjetizacije i
potpunom prevlau sovjetskog kulturnog modela.97

92 Ivkov, Slobodan, 60 godina stripa u Srbiji; http://www .rastko.rs/strip/60godina/60gstripa


_03htm l
93 upan, Zdravko, Vek stripa u Srbiji, Kulturni centar, Galerija savremene umetnosti, Pan-
evo, 2007., 41.
94 Isto, 41-42.
95 Prema upan, Zdravko, Vek stripa u Srbiji, 44.
96 Markovi, Predrag J., Beograd izmeu Istoka i Zapada 1948-1965, Slubeni list SRJ, Beograd,
1996., 476.
97 Janjetovi, Zoran, O d Internationale do komercijale. Popularna kultura u Jugoslaviji 1945-
1991., Institut za noviju istoriju Srbije, Beograd, 2011., 262.

238
Radina Viene KAUBOJI U NOB-u

Novonastala situacija izazvana razlazom sa Moskvom otvorila je ponovo


jugoslovensko trite za strip, koji se, posle kratkotrajnog progona, pojavljuje
poetkom pedesetih godina. Na sajtu posveenom stripu u Hrvatskoj navodi
se da se, posle progona iz 1945/46, strip stidljivo vraa 1950, sa okupljanjem
strip-crtaa i sa nekoliko vestern-pria Andrije Maurovia.989O pojavi stripova
ve 1951. pisao je zagrebaki Vjesnik." Ovaj izdava je u Hrvatskoj 1952.
lansirao svoj prvi list u stripu - Vjesnikov zabavnik, ali se on brzo ugasio, a
zatim su kratkotrajno izlazili listovi Petko (1952/1953) i M iki strip (1954),
da bi pravi uspon stripa u Hrvatskoj obeleio Plavi vjesnik (1954-1973). U
ovom listu su tampani Diznijevi stripovi, Princ Valijant, Brik Bradford,
Robin Hud, Fla Gordon, Tarzan, i mnogi drugi stripovi amerikih,
engleskih i italijanskih autora. Osim njih, na vrhuncu popularnosti Plavog
vjesnika stripove rade i domai autori, braa Norbert i Valter Nojbauer, kao
i otac hrvatskog stripa i po mnogim kritiarima najznaajniji jugoslovenski
strip-autor, Andrija Maurovi, koji je zapoeo svoju uspenu karijeru jo u
Kraljevini Jugoslaviji.100 Ve 1951. i 1952. Maurovi je bio plodan kao u
predratnim danima. Najprije u omladinskom listu Horizont po vlastitom
scenariju objavljuje strip adaptaciju Deka Londona, posle ega su sledili
stripovi Opsada Zadra, Tri djeaka, Cvijet u kamenu, Ba-elik i
vestern Jahai rumene kadulje po Zaneu Greyu.101
I u Srbiji se ve 1951. belee prve strip-revije Na strip i Strip: ilustrovani zabavni
list u stripu. Krajem pedesetih godina jugoslovenski strip doiveo je dodatnu
promociju osnivanjem Deijih novina (1957), a iste godine partijski list Borba
izdaje prvi broj Kekeca. Iako je politiki upliv na razvoj stripa u Jugoslaviji
teko utvrditi, jedna epizoda iz istorije stripa ipak govori o posrednom uticaju
i o eljenim modelima, koje je trebalo preuzimati. Kada je, naime, osnivan list
Kekec, u godini velikih svemirskih trijumfa Sovjetskog Saveza {Sputnjik i slanje
Lajke u kosmos), ideja osnivaa bila je da ovaj list za decu nosi ime Lajka. Na
ovakvu odluku usledila je burna reakcija politikog vrha (pre svih, Edvarda
Kardelja), pa je list pre izlaska prvog broja preimenovan u Kekec.'011 u Kekecu
su objavljivani mnogi stripovi stranih autora, meu kojima i Diznijevi Maza
i Lunja i Petar Pan, kao i Princ Valijant.103

98 60 godina hrvatskog stripa, http://com ics.cro.net/hrtstr2.html


99 Jakovina, Tvrtko, Ameriki komunistiki saveznik: Hrvati, Titova Jugoslavija i Sjedinjene
Amerike Drave 1945.-1955., Profil International, Zagreb, 2003., 459.
100 Plavi vjesnik, http://www.stripforum.hr/leksikon/magazin/plavi-vjesnik/#2
101 Andrija Maurovi, http://www.stripovi.com/enciklopedija/autori/andrija-maurovic/330/
102 upan, Zdravko, Vek stripa u Srbiji, 58.
103 Pavkovi, Vaa, Na slatki strip. ..,116.

239
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Oigledno je da se jugoslovenska vlast pedesetih lomila, kao i u mnogo emu


to je imalo veze sa Zapadom, izmeu napada na strip i njegovog prihvatanja.
Kako je o tom periodu svedoio novinar, esejista i publicista Bogdan
Tirnani, njemu je jedan od prvih zadataka u Gradskom komitetu Narodne
omladine Beograda bio da napie interno upotrebljiv tajni materijal o Flau
[Gordonu] kao reklamnom agentu Pentagona, a kad je to odbio, ponueno
mu je da napie pamflet protiv Bima i Buma. Tirnani, po sopstvenom
svedoenju, nije hteo ni to, da bi brzo potom dolo do neodoljivog talasa
demokratizacije, kada su stripovi polako ali definitivno poeli da osvajaju
mesto pod suncem.104
Ljubitelji stripa kao jedan od kljunih momenata u istoriji stripa u Jugoslaviji
belee 1968. godinu, kada Dnevnik iz Novog Sada pokree dve znaajne strip-
edicije Z latnu seriju (1968-1992) i Lunov magnus strip (1968-1993), u kojima
su objavljivani Teks Viler, Zagor, Tim Dasti, Lun - kralj ponoi.
Stripovi su ezdesetih bili prisutni i u specijalizovanim asopisima, ali i u
skoro svim jugoslovenskim tampanim medijima, te se i zbog toga ezdesete
smatraju zlatnim dobom stripa u Jugoslaviji. Njihovi tirai dosezali su
fantastine cifre u odnosu na broj stanovnika, jer se u zemlji tampalo vie od
12 miliona primeraka stripova.105 Osim specijalizovanih asopisa posveenih
stripu, i mnogih pionirskih i omladinskih asopisa, stripovi su objavljivani
i u dnevnoj i nedeljnoj tampi. U T V novostima su tako izlazili iz broja u
broj (Braa Maverik, Teksas Dek, Ljubav u Las Vegasu, Tom Miks
itd.), a Ilustrovana politika je jednu stranu u svakom broju posveivala stripu.
Sredinom ezdesetih, u M ikijevom almanahu su objavljivane edicije tankih
svezaka uvoznih stripova amerike agencije Marvel,106 to se dogodilo pre
nego u nekim zemljama zapadne Evrope, poput Francuske, koja se branila
od amerikanizacije embargom na uvoz stripova iz SA D .107

Ubrzo je i strip, kao i film, kao i skoro sve to je predstavljalo amerikanizaciju


i okretanje Zapadu, poeo da radi za komunizam - sama nadlena sluba
Agitpropa je priznavala da zvanini omladinski listovi objavljuju stripove, jer
ih bez stripova niko ne bi kupovao.108 Prihvatajui da ameriki stripovi budu

104 Tirnani, Bogdan, Ogled o Paji Patku: deset poglavlja jedne subjektivne istorije stripa.
Biblioteka XX vek, Beograd 1989., 9.
105 Tomi, Svetozar, Strip: poreklo i znaaj, Forum, Novi Sad, 1985-, 10.
106 Marvel Comics Group je osnovan 1939. kao kompanija koja se bavi objavljivanjem stripova.
Medu glavnim Marvelovim junacima su Spiderman, Iron-m an, X-man, C aptain America itd.
107 Ivkov, Slobodan, 60 godina stripa u Srbiji...
108 Markovi, Predrag J., Beograd izmeu Istoka i Zapada..., 477.

240
Radina Vutti KAUBOJI U NOB-

i mamci za domae politike sadraje, vlast kao da je pokazivala da vrsto


veruje u svoju politiku i ideologiju i u njenu superiornost.
Meu prvim partizanskim stripovima, izdavajaju se hrvatski stripovi Andrije
Maurovia Brodolomci na ostrvu Mega,109 objavljen 1952. u Zagrebu u
Horizontovom zabavniku, prema istinitoj ratnoj epizodi, za koji je scenario
pisao Marcel ukli, i Protiv smrti,110 po scenariju Vicka Raspora, koji je
objavljen u beogradskom listu Omladina. Sredinom pedesetih i u Sloveniji
je u Ljubljanskom dnevniku izlazio strip o N OB-u Viharna te upravo od
tog perioda partizanski stripovi osvajaju najrazliitije pionirske i omladinske
listove, ali i vojne.111 Tako je u listu Narodna armija poetkom 1956. raspisan
konkurs za strip sa unapred preciziranim temama: narodnooslobodilaka
borba, naa istorija ili iz ivota savremenog vojnika, a u listu Krila armije
izlazio je strip Diverzanti.112 U glasilu boraca NOB-a 4. j u l stripove su
plasirali Ivo Kuani i Ivica Koljanin, a od 1962, istovremeno u listovima
4. j u l i Vjesnik, Mihailo Habul i Ivica Koljanin objavljuju prvu epizodu
serijala Nesalomljivi, koja e trajati godinama, i u kojoj e gostovati razliiti
strip autori, sa stripovima Herojski podvig Prve makedonsko-kosovske
brigade, Plavi partizanski putevi, Osvetnik Sutjeskeitd.113 O sprezi vlasti
i stripa, odnosno o potrebi vlasti da strip radi za sistem i za promovisanje
odreenih vrednosti svedoi i konkurs Plavog vjesnika iz 1960. kada je prva
nagrada za najuspenije ostvarenje sa temom iz omladinskog ivota iznosila
100.000 dinara.114 Tako su stripovi prenosili dominantnu politiku retoriku
socijalistike vlasti, veliajui tekovine NOB-a, bratstvo i jedinstvo, ideju
rtvovanja za ideju, i pravei poeljne uzore deci i mladima.
Teme iz NOB-a, kao jedna od poluga propagande u jugoslovenskom
socijalizmu, i to amerikim orujem, kao to je bio sluaj sa partizanskim
vesternom, bile su prisutne u jugoslovenskom stripu sve do sredine
osamdesetih godina. Ve pedesetih i ezdesetih, populariui tekovine NOB-a,
nastaju stripovi Doivljaji Nikoletine Bursaa, Skojevci iz male luke,
Kurir pete ete, Partizanske prie, ivot za slobodu itd.115

109 Brodolomci na ostrvu Mega, Hrvatski antifaistiki strip, Strip forum, Zagreb, 2012., 25-53.
110 Protiv smrti, Hrvatski antifaistiki strip, Strip forum, Zagreb, 2012., 7-24.
111 Janjetovi, O d Internationale do komercijale, 267.
112 upan, Vek stripa u Srbiji, 56.
113 Isto, 64.
114 Plavi vjesnik, http://www.stripforum.Hr/leksikon/magazin/plavi-vjesnik/#2
115 Ivkov, 60 godina stripa u Srbiji...

241
SOCIJALIZAM NA KLUPI

0 itavom nizu partizanskih stripova najznaajnijih hrvatskih autora svedoi


antologija Hrvatski antifaistiki strip, objavljena 2012. godine.116 U ovoj
antologiji dat je pregled antifaistikog stripa, nastalog u periodu 1954-1983.
godine, koji je svedoanstvo o ideologizaciji jugoslovenskog stripa, ali i o
njegovom vrhunskom kvalitetu. Ovi stripovi su nudili itav niz ideolokih
poruka, uz stereotipno prikazivanje borbe dobra i zla kroz likove hrabrih
partizana i od njih poraenih ustaa i Nemaca. Nizali su se tu junaci poput
mladog metalskog radnika Mirka Hudeka, koji sa devojkom Dankom izvodi
hrabre akcije i diverzije protiv ustaa, i na kraju, postaju borci nardno-
oslobodilake borbe,11' ili Nikole Demonje, koji proslavljen borbama u
Baniji, kree u proljeu 1942. na elu proleterske ete u borbu protiv Nijemaca
1 ustaa.118

A Mirko i Danka, sretni Sto su se ponovno nali na oslo


boenom teritoriju, postali su borci narodno-oslobodi-
laCke vojske. Pavle bio je ponosan na svoje omladince.

A n d rija M aurovi, P rotiv s m rti


H rv a tsk i antifaistiki strip, 2 0 1 2 .

116 Hrvatski antifaistiki strip predstavlja najvanije partizanske stripove hrvatskih autora
Andrije Maurovia, Julija Radilovia-Julesa, arka Bekera, Borivoja Dovnikovia, Zdenka
Sviria, Ive Kuania i Ivice Bednjanca, objavljivanih od 1954. do 1983. Prava je teta to
ovakva antologija nema nikakav propratni tekst, sem kratke uvodne rei predsednika Republike
Hrvatske Ive Josipovia. Vidi: Hrvatski antifaistiki strip, Strip forum, Zagreb, 2012.
117 Raspor, Vicko (scenarij), Maurovi, Andrija (crte), Protiv smrti, Hrvatski antifaistiki
strip, Strip forum, Zagreb, 2012., 7-24.
118 Oblak, Danko (scenarij), Beker, arko (crte), Demonja I, Hrvatski antifaistiki strip. Strip
forum, Zagreb, 2012., 55-79.

242
Radmu I '<>/< KAUBOJI U NOB-u

arko Beker, Dem onja I


Hrvatski antifaistiki strip, 2012.

it a v n iz s t r ip o v a je t r e b a lo d a o d d e c e - p a r t iz a n a i h r a b r ih o m la d in a c a iz
N O B - a n a p r a v i h e r o j e i u z o r e d e c i k o ja s u o d r a s ta la u S F R J . U t o m s m is lu ,
M ir k u i S la v k u p r e t h o d i s t r ip R a n k o v o d r e d A n d r ije M a u r o v i a iz 1 9 6 2 ,
o b ja v lj e n u Plavom vjesniku , u k o m e s e d e a k R a n k o sa s v o j im d r u g o v im a
p io n i r i m a h r a b r o b o r i p r o t i v u s ta a i N e m a c a . 119120P o z it iv a n p r im e r d e c i k o ja su
o d r a s ta la u j u g o s l o v e n s k o m s o c i j a l i z m u t r e b a lo je d a d a i s tr ip I s t in it e p r i e
o m a l i m b o r c i m a A n d r i j e M a u r o v i a , k o j i je o b ja v lje n 1 9 6 7 . u b e o g r a d s k o m
lis t u Kekec.no

119 K o n j h o d i , M a h m u d , N e u g e b a u e r , N o r b e r t ( s c e n a r i j ) , M a u r o v i , A n d i j a ( c r t e ) , R a n k o v
odred, Hrvatski antifaistiki strip, 1 1 9 -1 3 4 .

120 A l j i n o v i , Rudi (s c e n a r ij), M a u r o v i , A n d r ija ( c r te ), I s t in ite p r i e o m a lim b o r c im a .


Hrvatski antifaistiki strip, 2 2 9 -2 4 6 .

243
SOCIJALIZAM KLUPI

V rhunac p a r t i z a n s k o g s t r ip a sa m oda n a jv e o m r e c e p c ij o m u ja v n o sti


p r e d s t a v l j a o j e s t r ip D e s i m i r a Z i o v i a B u i n a 121 M i r k o i S la v k o , iji s u j u n a c i
b ili d e a c i , p a r t i z a n i - k u r i r i , k o j i s u s e h r a b r o b o r ili p r o t i v N e m a c a . O v a j s tr ip
p r v o b i t n o je i z l a z i o u s e r ij i s t r ip o v a N ik a d robom , 122 k o ja j e p o k r e n u t a u m a j u
1 9 6 3 . g o d i n e i b ila je p o s v e e n a r a z li it im is t o r ij s k im d o g a a j im a k r o z k o j e
se i s t i c a o b u n t o v n i k i , u s t a n i k i i n e p o k o r n i d u h s t a n o v n i t v a , a k o ja je 4.
a p r ila 1 9 6 9 . t r a n s f o r m i s a n a u p o s e b n u e d i c i j u o M i r k u i S la v k u . 123 V e n a
s a m o m p o e t k u i t a o c i s u n a s t r a n ic a m a o v o g s tr ip a m o g l i d a p r o it a j u p a r o le
iv e l a K P J , D o l e o k u p a t o r ! , S m r t f a i z m u , i v e ta d a , d e a c i- h e r o j i
d o b i j a j u v a n e z a d a t k e , p o p u t o s l o b a a n j a d r u g o v a iz t a m n i c e . 124 Iz b r o ja u
b r o j , M i r k o i S la v k o s u s p a a v a li r a n j e n ik e , j u r i a li n a N e m c e , iz v o d i li b r o j n e
d iv e r z ij e , i s v a k im s v o j i m h e r o j s k i m i n o m d o p r in o s i li o p t o j b o r b i p a r tiz a n a .

M irko i Slavko u epizodi Zem unica u planini


N ika d robom, 1963.*12

P a r a d o k s a l n o , a li t v o r a c n a j l e g e n d a r n i j e g p a r t i z a n s k o g s t r i p a Mirko i Stavko, D e sim ir


Z i o v i B u in , b i o je p r ip a d n ik R a v n o g o r s k o g ( e t n i k o g ) p o k r e t a i ilu s tr a to r lis to v a Mladi
Ravnogorac i Ravnogorski borac.
Deije novine s u u s k l o p u o v e e d i c i j e o b j a v l j i v a l e s t r i p o v e p o z n a t i h c r t a a s t r i p a iz e l e
J u g o s la v ije . T e m a je b ila b o r b a z a s lo b o d u j u g o s lo v e n s k ih n a r o d a i n a r o d n o s t i, o d s r e d n je g
v e k a , p r e k o p r v o g d o d r u g o g s v e t s k o g r a ta .

12 3 I v k o v , S l o b o d a n , Stripovi iz Nikad robom (1966-1968), O m n ib u s , B e o g ra d , 2 0 1 2 ., 1 1 2 .

124 Nikad robom, m aj 1 9 6 3 .

244
Radina Vueti KAUB OJ I U NOB-u

Zbog velike popularnosti junaka Mirka i Slavka, i zbog tiraa koji su dostizali
i 200.000, oni su od 1969. poeli da izlaze u okviru posebne edicije Mirko i
Slavko . U preuzimanju amerike forme za pakovanje socijalistikog sadraja
sa stripom se otilo moda i dalje nego, recimo, s partizanskim vesternima,
jer su likovi Mirka i Slavka, ba onako kako se s popularnim strip-junacima
radilo u Americi, tampani na majicama, sveskama, omotima za udbenike i
na kolskim torbama, a o njima je 1973. snimljen i igrani film Mirko i Slavko
u reiji Branimira Torija Jankovia.
Zbog velike popularnosti partizanskih filmova, ezdesetih godina se javio i
novi podanr - partizanski stripovi raeni na osnovu filmova. Tako na osnovu
istoimenih filmova nastaju i stripovi Kapetan Lei Nenada Brixyja i Julesa
Radilovia, Diverzanti Marcela uklija i Julesa Radilovia,125126Valter brani
Sarajevo ora Lebovia i Ahmeta Muminovia, a na osnovu TV serija
Otpisani i istoimeni strip Dragana Markovia i Ahmeta Muminovia, kao i
strip Crni Roko Ive tiviia i Jelka Peternelj, na osnovu TV serije Kuda idu
divlje svinje.12

Tako su filmovima, stripovima, stripovanim filmovima i serijama,


majicama, slikovnicama i ostalim tekovinama amerike popularne kulture,
sa komunistikim sadrajem, popularnost sticali partizani, te su postajali
heroji i uzori mladima irom Jugoslavije. Dok su tokom postojanja SFRJ
partizanski vesterni i stripovi bili vani jer su oivaljavali duh revolucije i
NOB-a, oni danas bude (jugo)nostalgina seanja na bolju prolost. Oni
su sastavni deo Internet foruma o Jugoslaviji, socijalizmu i jugonostalgiji,
nalaze se u Leksikonu Y U mitologije,127 a partizanski vesterni su sve ee
nezaobilazan deo televizijskog programa u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj
i Srbiji. uveni dijalog Mirko, pazi metak!, nakon ega se Mirko baca u
zaklon i odgovara Hvala ti, Slavko! Spasio si mi ivot!, od nekadanje ale na
raun jugoslovenskog socijalizma, postao je danas nezaobilazni deo seanja na
odrastanje u socijalizmu. Tako i partizanski vesterni, i Mirko i Slavko, ba kao
i u SFRJ, ostaju privlana stvar, na nivou forme, za seanje na Jugoslaviju, bez
dubokog promiljanja te zemlje i tog drutva.

125 Vidi: Diverzanti, Hrvatski antifaistiki strip, 101-118.


126 uri, Predrag, Povratak antifaistikog stripa, E-novine, 20. 08. 2012.
http://www.e-novine.com/kultura/kiiltura-tema/69973-Povratak-antifaistikog-stripa.html
127 Leksikon YU mitologije, Rende, Beograd; Postcriptum, Zagreb, vie izdanja (2004, 2005,
2010, 2012).

245
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Bibliografija

Izvori

AJ, 142, F-69, Komisija za politiki i idejno-vaspitni rad, 1962: Sastanak za politiki
i idejno-vaspitni rad i Komisije za izdavaku delatnost i tampu IO SO SSRNJ,
6. januar 1962.
AJ, 405, S-l, Zakljuci doneti na 8. sednici Koordinacionog odbora za uvoz filmova,
21. novembar 1966.
AJ, 405, S-28, Oto Dene, Nae filmske veze s inostranstvom.
AJ, 405, S-28, Jugoslovenski film - ta je to?
AJ, 507, VIII, II/2-b (132-146), K8.
AJ, KPR, 837, V-13-d, K-948 (Popisi gledanih filmova).
AJ, KPR, 837, V-13-d, K-948 (Popisi gledanih filmova), knjiga I (1949-1950).

K n j i g e , z b o r n i c i i a s o p is i

Antoszek, Andrzej, Delaney, Kate, Poland: Transmissions and Translations, The


Americanization o f Europe: Culture, Diplomacy, and Anti-Americanism after 1945,
ur. A. Stephen, Berghahn Books, Books, New-York - Oxford, 2007., 218-250.
Bogli, Mira, Spektakularna historinost ike Mitrovia, Filmska kultura (Zagreb),
48-49(X), 1966.
Crnovranin, S., Sa tribine potroaa, Filmska kultura (Zagreb), 28(VI), 1962.
oli, Milutin, Jugoslovenski ratni film, 1-2, Institut za film, Beograd, 1984.
Gemnden, Gerd, Between Karl May and Karl Marx: The DEFA Indianerfilme
(1965-1983), New German Critique, No. 82, East German Film, Winter, 2001.,
25-38.
Jakovina, T vrtko, Ameriki komunistiki saveznik: Hrvati, Titova Jugoslavija i Sjedinjene
amerike drave 1945.-1955 ., Profil international, Zagreb, 2003.

Janjetovi, Zoran, O d Internacionale do komercijale. Popularna kultura u Jugoslaviji


1945-1991., Institut za noviju istoriju Srbije, Beograd, 2011.

Leksikon YU mitologije, Rende, Beograd; Postcriptum, Zagreb, vie izdanja (2004,


2005,2010, 2012).
Lisinski, Hrvoje, Kapetan Lei. Jugoslovenski vestern, Filmska kultura (Zagreb),
19(IV), 1960.

246
Radina Vuittie KAUBOJI U NOB-u

Lui-Todosi, Ivana, Od trokinga do tvista. Igranke u Beogradu 1945-1963, Srpski


genealoki centar, Beograd, 2002.
Markovi, Predrag J., Beograd izmeu Istoka i Zapada 1948-1965, Slubeni list SRJ,
Beograd, 1996.
Muniti, Ranko, Jugoslavenski film o revoluciji, Filmska kultura, 66-67(XIII), 1969.
Nikodijevi, Milan, Zabranjeni bez zabrane: zona sumraka jugoslovenskog filma,
Jugoslovenska kinoteka, Beograd, 1995.
Novakovi, Mladen, ur., Hrvatski antifaistiki strip, Stripforum, Zagreb, 2012.
Novakovi, Slobodan, Quo vadi, iko Mitroviu?, Filmska kultura, 32(VII), 1963.
Nui, Branislav, Put oko sveta; Gospoa ministarka, Prosveta, Beograd, 1982.
Pavkovi, Vaa, Na slatki strip, Narodna knjiga, Beograd, 2003.
Peterli, Ante, ur. Filmska enciklopedija, 1-2, Jugoslavenski leksikografski zavod
Miroslav Krlea, Zagreb, 1990.
Poiger, Uta G., Jazz, Rock, and Rebeb. Cold War Politics and American Culture in a
Divided Germany, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London,
2000 .
Rjeperu, an-Luj, Bazen, Andre, Vestern ili pravi ameriki film, Jugoslovenska
kinoteka, Beograd, 1960.
Siefert, Marsha, From Cold War to Wary Peace: American Culture in the USSR and
Russia, The Americanization o f Europe: Culture, Diplomacy, and Anti-Americanism
after 1945, ur. Alexander Stephen, Berghahn Books, New-York - Oxford, 2007.,
185-217.
Tirnani, Bogdan, Ogled o Paji Patku: deset poglavlja jedne subjektivne istorije stripa,
Biblioteka XX vek, Beograd, 1989.
Tomi, Svetozar, Strip: poreklo i znaaj. Forum, Novi Sad, 1985-
Tribuson, Goran, Rani dani: kako smo odrastali uzfilmove i televiziju, arko Zrenjanin,
Zrenjanin, 2002.
Volk, Petar, Imenar srpskogfilma, Fond Milan okovi, Beograd, 2008.
Vueti, Radina, Koka-kola socijalizam. Amerikanizacija jugoslovenske popularne
kulture ezdesetih godina XX veka, Slubeni glasnik, Beograd, 2012.

upan, Zdravko, Vek stripa u Srbiji, Kulturni centar, Galerija savremene umetnosti,
Panevo, 2007.

247
SOCIJALIZAM KLUPI

P r i l o z i i z n o v in a

Aleksi, ., Film i delikvencija mladih, Gledita (Ni), br. 1 ,1, I960.


B., O., Balada o Simeonu Bitangi, Politika (Beograd), 8. april 1968.
Banjski list, kauboj, benzinska pumpa i jo poneto u Vrnjcima, N IN (Beograd), 26.
jul 1964.
Beevi, I., erif iz Zadra zavodi red, Ilustrovana politika (Beograd), 8. januar 1963.
Boji, M., Kauboji meka srca, Ilustrovana politika (Beograd), 21. april 1964.
Iz pisama naih italaca, Filmski svet (Beograd), 27. avgust 1964.
Jovanovi, B., Vinetu - najitaniji, Borba (Beograd), 8. januar 1963.
M. J., Filmovi koje gledamo: Obraun, Slobodna Dalmacija (Split), 29. januar 1963.
Mar na Drinu, Filmski svet (Beograd), 2. jul 1964.
Mladenovi, M., Nisam ja Roders!, Ilustrovana politika (Beograd), 9. januar 1968.
Muniti, Ranko Ealon kapena Zike, T V novosti (Beograd), 7. februar 1996.
Neumorni iba Krvavac, Filmski svet (Beograd), 20. oktobar 1969.
Orozovi, R., Do kliea i natrag, Sineast (Sarajevo), br. 8-9, 1969.
Pavlovi, ivojin, Istorija i legenda, N IN (Beograd), 5. jun 1960.
Politika (Beograd), 1. avgust 1964.

Politika (Beograd), 10. april 1968.

S. T, Krvavev Most, Osloboenje (Sarajevo), 7. jul 1969.


taubringer, Zvonko., Tito o filmu - filmski radnici o Titu, OKO (Zagreb), 19.
svibanj - 2. lipanj 1977.
Umetniki lik ike Mitrovia, Filmski svet (Beograd), 23. novembar 1961.
Vukovi, V., Film: od svega pomalo - pa gotovo nita, Telegram (Zagreb), 26.
septembar 1969.

I z a b r a n a f il m o g r a f ij a

uki, Radivoje Lola, Zlatna praka, Bosna film, Sarajevo, 1967.


Jovanovi, Soja, Put oko sveta, AvaJa film, Beograd, 1964.
Krvavac, Hajrudin iba, Diverzanti, Bosna film, Sarajevo, 1967.
Krvavac, Hajrudin iba, Most, Bosna film, Sarajevo, 1969.

248
Radina Vueti KAUBOJI U NOB-i

Leone, Sergio, Dobar, lo, zao ( The Good, the Bad and the Ugly), PEA, Rim, 1966.
Mitrovi, ivorad ika, Etalon doktora M., Udruenje filmskih umetnika Srbije
(UFUS), Beograd, 1955.
Mitrovi, ivorad ika, Kapetan Lei, Slavija film, Beograd, 1960.
Mitrovi, ivorad ika, Brat doktora Homera, Filmska radna zajednica, Beograd,
1968.

K a ziv a

Razgovor sa Borom Stanojeviem, bibliotekarom Biblioteke Jugoslovenske kinoteke


(21. januar 2011., Beograd).

I n t e r n e t l in k o v i

Andrija Maurovi, http://www.stripovi.com/enciklopedija/autori/andrija-maurovic/


330/, 28. maj 2013.
Dragini, Slavko, upan, Zdravko, Istorija jugoslovenskog stripa 1, Novi Sad, 1986.
Online izdanje, http://www.rastko.rs/strip/l/zupan-dragincic_l/index_l.html,
12. jul 2013.
uri, Predrag, Povratak antifaistikog stripa, E-novine, http://www.enovine.com/
kultura/kultura-tema/69973-Povratak-antifaistikog-stripa.html, 22. maj 2013.
Gojko Miti, http://www.gojkomitic.de, 4. april 2013.
Hari Dekson - bosanski kauboj, http://mutvak.ueuo.com/made-in-bih-vijesti/hari-
dzekson-bosanski-kauboj, 22. maja 2013.
Intervju Vladimira Crnjanskog s ikom Mitroviem, www.novikadrovi.net/razno/3-
razno.php, 12. april 2008.
Istinita pria o Hariju Deksonu, Slobodna Bosna., Sarajevo, http://www.slobodna-
bosna.ba/vijest/2412/istinita_pricha_o_hariju_dzeksonu.html, 17. septembar
2012.
Ivkov, Slobodan, 60 godina stripa u Srbiji, http://www.rastko.rs/strip/60godina/60gs
tripa_03html, 9. januar 2011.
Nii Soko, E., Kauboji danas loe prolaze, http://emirnisic.blogger.ba/arhiva/2008/
01/30/1355619, 15. septembar 2009.
Plavi vjesnik, http://www.stripforum.hr/leksikon/magazain/plavi-vjesnik/#2, 6. januar
2011.

249
SOCIJALIZAM KLUPI

ikuljak, M., Kauboji sa obale Drine, Veernje novosti, Beograd, http://www.novosti.


rs/vesti/planeta.70.html:269870-Kaubo)i-sa-obale-Drine, 6. april 2010.
Yugoslavia: Half Karl & Half Groucho, Time., May 7, 1965.,
http://www.time.eom/time/magazine/article/0,9171,898778-2,00.html, 28. januar 2011.

Cowboys in NOB: Partisan Western and Comics


in Socialist Yugoslavia

Summary
The analysis o f the Partisan westerns and Partisan comics reveals the
mechanisms used by the Yugoslav state to make American influences welcome
and employ them for its own purposes. The revival o f Partisans, as a sort o f
cowboys with a five-pointed star was achieved mostly through Partisan films
and comics, and brave heroes as Captain Lei or the Partisan-boys Mirko
and Slavko. Heroes o f the communist revolution on the movie screen or in
comics were the most effective in capturing the hearts and minds when they
were represented according to the American model and in the American way.
It has been revealed that the attractive American form, as seen most clearly
in the case o f movies and comics, and especially in case o f mass culture, was
the ideal framework for packaging the content suitable for the government.
The Partisan and war movies, which in competition with Hollywood movies
in Yugoslav theatres stopped to be o f interest for the youth, were eventually
revived within the Hollywood framework, consequently, thanks to America.

250
Boris Koroman
N ostalgija m odernosti: Predodba
socijalistike prolosti u suvrem enim
hrvatskim rom anim a o tranziciji
Nauila sam neto o istovremenosti: daje sjeanje
sadanjost svih zapamenih dogaaja.

(O lja Savievi Ivanevi: A dio kauboju, 2010)

Gotovo je etvrt stoljea prolo od povijesnog prijeloma koji je snano utjecao


na ivote velikog broja graana Europe i nekadanjeg Sovjetskog Saveza i tih
dvadesetak godina intenzivnih drutvenih i politikih promjena obiljeeno
je i slinou, ali i varijantama pojedinanih nacionalnih iskustava novoga
doba u zemljama biveg Istonog bloka. To vrijeme procesa promjena,
prilagodbi i reakcija na nove okolnosti uobiajeno se naziva tranzicijom,
politolokim terminom kojim su se interpretirale promjene reima u
junoamerikim i europskim drutvima u drugoj polovici dvadesetog stoljea,
prevrati iji su epilozi bili otvoreni i nisu nuno morali zavravati dostignuem
demokracije.1 U istonoeuropskim zemljama tranzicija oznaava prijelaz,
promjenu i transformaciju iz socijalizma i, premda je naizgled pojam koji
bi trebao biti usmjeren (pozitivnom) cilju, u dobu protone, tekue
modernosti2 takoer predstavlja proces bez iekivanoga izvjesnog svretka.3
U Hrvatskoj ranih devedesetih upisivanje raznih nacionalno-utopijskih
sadraja u imaginarij postsocijalistikog tranzicijskog trajanja, uz scenarije
epifanije i iznenadnosti kojima su drutvene znanosti pristupile tranziciji,4
prekinuto je iznenadnim konkretnim stvarnosnim prijelomom - ratom sa
svim njegovim posljedicama, od materijalnog razaranja do kulturnih procesa
straha.5 Ove drutvene prekretnice s poetka devedesetih sadravale su tako
izvanredne, izmjetene, revolucionarne i preporodne, rijeju, liminalne6
znaajke te se sjeanje na prolo svreno vrijeme socijalizma u Jugoslaviji
artikuliralo u mogunostima koje su se pozicionirale, od radikalnog negiranja,
institucionaliziranog preuivanja, preko beskonfliktne komodifikacije

1 Buden, Boris, Kada su slobodi bila potrebna deca, Sarajevske sveske, (27-28) 2010., 119-132.

2 Bauman, Zygmunt, Tekua modernost, Pelago, Zagreb, 2011.

3 Duda, Dean, Tranzicija i problem metode, Quorum, asopis za knjievnost, (25) 2009., 412.

4 Pria, Ines, In Search o f Post-socialist Subject, Narodna umjetnost, (44) 2007., 174.

5 Povrzanovi, Maja, Etnologija rata - pisanje bez suza?, Etnoloka tribina, (15) 1992., 61-80.

6 Usp. van Gennep, Arnold, The Rites o f Passage, The University o f Chicago Press, Chicago,
1960. i Turner, Victor, The Ritual Process. Structure and Anti-Structure, Cornell University Press,
Ithaca, New York, 1991.

253
SOCIJALIZAM NA KLUPI

do pojedinane nekritike nostalgije. D io je tih artikulacija bio posljedica


politikog konsenzusa i hegemonijskih uinaka, a dio voen osobnim
iskustvima i ideolokim odabirima.

Narativi nereda, izvanrednosti, izmjetenosti, ne-strukturiranog vremena i


krize, usporedno s kolonijalnim pojmom tranzicije, dominantno obiljeavaju
dva protekla desetljea. U tome se, i realnom i kulturalno zamiljenom, polju
zajednikoga iskustva odvija knjievna proizvodnja u Hrvatskoj.

Problem knjievne fikcije i njezina odnosa prema stvarnosti jedno je od


sloenijih pitanja knjievne teorije, povijest i njezina reprezentacija u
knjievnosti nije nimalo jednostavnije, kao ni openita tema predstavljanja
vremenskih kategorija u knjievnosti7 ili problemi odnosa diskurza povijesti,
pripovijedanja i mimeze.8 Suvremena hrvatska proza dominantno je
obiljeena vezom izmeu stvarnosti i knjievnosti te je ta veza legitimirana ne
samo terminoloki, u smislu nepreciznog ali medijski eksploatiranog pojma
stvarnosne proze ili pak urbane proze, ve se moe primijetiti da se takvu
vrstu zahtjeva upuuje konsenzusom onoga dijela bourdieovskog knjievnog
polja kojeg ine mediji, trini korporativni sektor pa i sama publika. Dogaa
se negdje na prijelazu stoljea nekoliko usporednih procesa u polju hrvatske
knjievne produkcije: poetika dominacija, barem deklarativno, mimetikog
impulsa, uz teze o procvatu nakon desetljea krize hrvatskog romana, ali
i alternativna, opozicijska matrica dominantnih literarnih glasova u tome
polju.9

Tema je ovoga rada pitanje na koji se nain u literarnoj fikciji s namjerom


prikazivanja stvarnosti i sadanjosti konstruira predodba prijanjeg
razdoblja i na koji nain pripovijedanje ulazi u igru s elementima kulturalne
memorije. Istraivanje polazi od uobiajenih naratolokih pristupa tekstovima
pri emu se u korpusu od petnaestak romana izdvajaju oni elementi koji se
pojavljuju u vie tekstova, oni koji su analitiki poticajni i upuuju na posebne
odabire u literarnoj artikulaciji prolosti. Upravo ti raznorodni, a zajedniki
elementi, motivi, teme, aktantske situacije, motivacije i slino, u razmjerno
reprezentativnom korpusu otvaraju mogunosti interpretacije i mogu otkrivati

7 Usp. Currie, M ark, About Time. Narrative, Fiction, and the Phibsophy o f Time, Edinburgh
University Press, Edinburgh, 2007.

8 Usp. Biti, Vladim ir, Strano tijeb pripovijesti, Hrvatska sveuilina naklada, Zagreb, 2000.

9 Usp. tekstove Jagne Poganik, Velimira Viskovia i Andree Zlatar u Sarajevskim Sveskama,
(13) 2006. te Ryznar, Anera, Dezintegracija stvarnosne proze i novi pripovjedni modeli,
Vrijeme u jeziku. N ulti stupanj pisma. Zbornik radova 41. seminara Zagrebake sbvistike kole,
ur. Tatjana Pikovi i Tvrtko Vukovi, Zagrebaka slavistika kola, Zagreb, 2013., 149-163.

254
Boris Koroman NOSTALGIJA MOOERNOSTI

sloenu arhitekturu proizvodnje predodbe tranzicije u literarnoj fikciji, ali i


u irem polju kulture.

Tranzicija je oekivano i akademska tema domae humanistike i drutvenih


znanosti i u nekoliko se desetljea znanstvene produkcije razvila heteroglosija
koja proizlazi iz razliitih epistemolokih modela. Pritom bi nekoliko
povjesniarskih i kulturolokih preglednih razdioba bilo korisno u ovoj
analizi. Proces tranzicije u Hrvatskoj nije (bio) jednolian i homogen,
naslojen je razliitim formativnim izvanrednim iskustvima, te cijenim kako
razdioba hrvatske tranzicije koju je u lanku Hrvatska nakon 1989. godine:
HD Z i politika tranzicije ponudio norveki povjesniar Marius Soberg
uspijeva apstrahirati dio te sloenosti.10 On navodi tri faze tranzicije: prvu ine
demokratizacija, neovisnost i rat (1989-1995.), slijedi faza lanogbuenja11
(1996-1999.) te drugi pokuaj (od 2000. godine). Pritom znakovito opaa
da se neoliberalne tendencije s procesima koruptivne privatizacije javljaju
ve u drugoj fazi tranzicije.12 Toj kronolokoj i sadrajnoj razdiobi, koja je
primjenjiva i na knjievnu fikciju, mogue je pridodati prethodno razdoblje
socijalistike prolosti. Hrvatska tranzicija zapravo je proeta razliitim
slojevima iskustava te bi tako socijalistika prolost inila nulti sloj artikulacije
hrvatske tranzicije, oznaitelj velikog potencijala znaenjskoga upisivanja.
Dio istraivaa prepoznaje razdoblje druge tranzicije, koje nastupa poslije
dvijetisuite godine.13 Sadraj tog pojma odnosi se na kontinuitet ideje o
slobodnom tritu i kapitalizmu, koja nastupa odmah nakon rasputanja
socijalistike ekonomske paradigme. N o taj bi narativ po vanosti ekao
negdje iza metanaracije o nacionalnoj dravi i pripovijesti o parlamentarnoj
demokraciji.14 U vremenu nakon 2000. on je reanimiran politikim
promjenama koje donose, uz politiko, i trino otvaranje Hrvatske i koje
se beskonfliktno nadovezalo na globalne procese neoliberalnih rjeenja i sve
fleksibilnijeg kapitalizma.

10 Soberg, Marius, Hrvatska nakon 1989. godine: H D Z i politika tranzicije, D em okratska


tranzicijauHrvatskoj, ur. Ramet, Sabrina P., Mati, Davorka Alinea, Zagreb, 2006., 35-64.
11 Kriva pretpostavka da e nakon mira 1995. prioriteti hrvatske politike sada biti mirnodopska
politika pitanja dovretka tranzicije u demokraciju i trino gospodarstvo, kao i nastavak rada
na integraciji Hrvatske u zapadne politike strukture. Isto, 53.

12 Isto, 54.
13 Usp. Pria, Ines, Na tlu trivijalnog: pismo iz tranzicije, Narodna umjetnost, (41/2) 2004.,
141-156.
14 Duda, Tranzicija i problem metode, 415.

255
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Razdoblje druge tranzicije iznimno je formativno za knjievnost, i to ne samo


kao knjievni motiv i motivacijska pozicija u korpusu romana koji se istrauju,
ve i u statistikoj injenici knjievne proizvodnje: romaneskna se produkcija
nakon 2000. u Hrvatskoj zamjetno poveava. Romani koji ulaze u arite
analize i interpretacije u ovome radu odabrani su prema nekoliko kriterija.
Odabirani su tekstovi koji tematiziraju sadanjost tranzicije, no ne i oni koji
se iskljuivo bave socijalizmom ili pak temom rata. Kako je ta produkcija
u Hrvatskoj u posljednjem desetljeu dostigla brojke od vie desetaka
naslova godinje, nastojao se ponuditi korpus koji bi bio kratak i pregledan,
reprezentativan, tipian i raznolik, razliitih autora i autorica, pa i generacija,
razliitih anrovskih uporita te nejednake recepcije.

Stupnjevanje sadanjosti

U suvremenim romanima o tranziciji konstruira se i moe se iitati razliit


niz varijanti odnosa prema povijesti; socijalistikoj su prolosti u njima
dodijeljene razliite funkcije i u tom je oekivanome vieglasju mogue
razaznati gradaciju odnosa. Funkcionalna upotreba anakronije, analeptikih
jedinica15 i subjektivne retrospekcije,16 pripovjednog kretanja unatrag,
retroverzije17 ostvaruje se u rasponu od njihove odsutnosti i prevladavajue
usmjerenosti na sadanjost, preko itavog niza tekstova u kojima se prolost
artikulira kao neutralna usputna obavijest, barthesovska informanta,18
relativno neopaljivi siejni postupak19 do romana u kojima prolost ini
sredinji problem, motivacijsku strategiju i aktivnu funkciju teksta.

Jedan od primjera romana u kojima je prolost zamjetljivo odsutna te se


tranzicijska sadanjost pojavljuje se kao nepovijesna datost, trenutnost,
dekontekstualizirana sadanjost bio bi Soba za razbijanje Tomislava Zajeca.20
Rije je o romanu viestruke fokalizacije, prii o hrvatskoj zlatnoj mladei
s kraja devedesetih i njihovoj generacijskoj izgubljenosti u partijanju,

15 Gennette, Gerard, Narrative Discourse. A n Essay in Method, Cornell University Press, Ithaca,
N ew York, 1980.

16 Retrospekcija koju sam lik prisvaja, Isto, 39.


17 Bal, Mieke, Narratology. Introduction to the Theory o f Narrative, University o f Toronto Press,
Toronto, Buffalo, London, 1997.

18 Barthes, Roland, Uvod u strukturalnu analizu pripovjednih tekstova, Suvremena teorija


pripovijedanja, ur. V ladim ir Biti, Globus, Zagreb, 1992., 47-78.
19 Tomaevski, Boris, Teorija knjievnosti. Matica hrvatska, Zagreb, 1998., 41.
20 Zajec, Tomislav, Soba za razbijanje, Znanje, Zagreb, 1998.

256
Boris Koroman NOSTALGIJA MODERNOSTI

kokainskome orgijanju i ulasku u velike kriminalne igre. Slino se izbjegavanje


prolosti oblikuje u jo nekim tekstovima, primjerice u drugome romanu
Alena Bovia, Ljudoder vegetarijanac,21 kratkoj i nabijenoj prii o korupciji
u sektoru javnog zdravstva, te kod Milane Vukovi Runji, u tekstu Demoni
i novinari,22 Prolost je u tom tekstu o atmosferi i igrama moi u redakciji
velikih dnevnih novina u vrijeme druge tranzicije toliko udaljena i predstavlja
neki oblik neopaljive samorazumljive pozadine, da se upravo izdvaja mjesto
na kojemu se protagonistica osvre prolosti: Prvi put u ivotu, a sigurno i
posljednji, provela je dan s nostalgijom mislei na prethodni reim.23
Tranzicija u ovim romanima ne predstavlja prijelaz iz zadanog poetnog stanja
jer se sadanjost u ovim romanima ini kao da nije uvjetovana prolou, ona
se postavlja kao aktivna prisutnost i datost, dovoljno po sebi proturjena i
poticajna za fikcionalnu obradu. Posljedica je takvih usmjerenosti teksta, i
takvih itanja, konstrukcija suvremenosti u kojoj odsutnost njezina prolosnog
konteksta i uvjetovanja u prvi plan izbacuje egzistencijalne probleme
likova. Teme izmicanja uporita i neuhvatljivosti, izgubljenosti u procesima
preslagivanja drutvenih vrijednosti nisu tako posljedica (samo) socijalistikog
naslijea ve opisuju duh vremena ope globalne i Zapadne postmodernosti
ili nestalne tekue modernosti.
Takva je povijesna dekontekstualizacija ipak u velikoj mjeri iznimka; u
korpusu od predloenih petnaestak suvremenih hrvatskih romana prolost
je prisutnija.24 U dijelu romana ona ini dio koda tranzicijske sadanjosti,
no ti su kodovi pristupani i razumljivi jer pripadaju zajednikoj kulturnoj
memoriji. Slojevi prolosti koji se pojavljuju u tim romanima preteno su
takozvana opa mjesta socijalistikog prethodnog vremena. Povijest ovdje
ne igra aktivniju ulogu, doista funkcionira poput barthesovskih informanata,
katkad i indicija25 te ih stoga i nije lako jasno razgraniiti od tekstova u kojima
je prolost aktivni uvjet sadanjosti.

21 Bovi, Alen, Ljudoder vegetarijanac, Jesenski i Turk, Zagreb, 2010.


22 Vukovi Runji, Milana, Demoni i novinari, Vukovi & Runji, Zagreb, 2010.
23 Isto, 103.
24 Posebno mjesto zauzima roman Neka vrstaljubavi Aljoe Antunca. Komponiran iznimno
velikim nizom kratkih isjeaka, fragmenata, inserata stvarnosti razliitih pripovjedaa s krajnjih
rubova drutva, tekst neprestano upuuje na uvjete iz prolosti no ona je gotovo bez iznimke
obuhvaena vremenskom granicom Domovinskog rata. Iskljuivo sloj prve, ratne artikulacije
tranzicije aktivni je uvjet teksta u ovome primjeru.
25 Kod indicija, oznaeno je uvijek implicitno. Meutim kod informanata to nije sluaj, barem
ne na razini prie: to su iste datosti, s neposrednim znaenjem. Indicije podrazumijevaju
odgonetavanje. Radi se o tome da itatelj naui prepoznati karakter, atmosferu. Informanti
daju gotovu spoznaju. Barthes 1992., 58.

257
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Neki od takvih frekventnih, opih i uobiajenih socijalistikih motiva


jesu obavijesti o stanovanju. Naslijee socijalistike politike stambenog
zbrinjavanja,26 stanovi dobiveni od poduzea27 i njihovo generacijsko
nasljeivanje ili dijeljenje28 razmjerno su este prolosne informante. Ostali
ilustrativni motivi javljaju se u pripovijedanju i odnose se na dijapazon
sporednih likova koji referiraju na prijanje vrijeme: likovi bivih oficira,
pripadnici razliitih nacionalnosti iz bive Jugoslavije i njihove stereotipizacije,
a razmjerno su esti i usputni motivi popularnokulturnih i potroakih
primjera zajednike memorije.

U najveem dijelu odabranih romana prolost se ipak predstavlja kao aktivna


sastavnica i funkcija teksta. Tipini zapleti koji na to raunaju su oni o povratku
u stari kraj u romanima Olje Savievi Ivanevi Adio kauboju,29 Posljednji
dani panka Gordana Nuhanovia,30 ili u romanu Metastaze Alena Bovia.3132S
tim je zapletom usko povezan i narativ o nedovrenom poslu, iz prolosti,
takoer kod Olje Savievi Ivanevi, ali i kod Ivana ikia u romanu Sanjao
sam slonove?1 Tipovi bliski bildungsromanima, primjerice Putovanje u srce
hrvatskoga sna Vlade Bulia,33 logikom kompozicije pripovjednog vremena
usmjereni su na artikuliranje prolosti kao uvjeta sadanjosti. I u onim
romanima koji dominantno tematiziraju sadanjost tranzicije te bi mogli
pripadati drugoj, informantnoj skupini, Gangabanga Ivana Vidia,34 Uho,
grlo, no Vedrane Rudan,35 Razbijeni Gorana Gerovca36 ili Na ovjek na terenu
Roberta Periia,37 pripovjedai se na vie se mjesta u tekstu u esejiziranim
ulomcima razraunavaju s idejama i praksama socijalistikog razdoblja i te
monoloke bujice upuuju na motivaciju koja je uvjetovana prolou.

26 Rudan, Vedrana, Uho, grlo n o , A G M , Zagreb, 2002./V .B .Z., Zagreb, 2010.

2 Buli,Vlado, Putovanje u srce hrvatskog sna, A G M , Zagreb, 2006.

28 Koec, M arinko, Wonderland , V.B .Z., Zagreb, 2003.

Savievi Ivanevi, Olja, Adio kauboju. Algoritam, Zagreb, 2010.


30 Nuhanovi, Gordan, Posljednji dani panka. Profil International, Zagreb, 2006.

31 Bovi, Alen, Metastaze, Konzor, Zagreb, 2006.

32 iki, Ivica, Sanjao sam slonove, Naklada Ljevak, Zagreb, 2011.

33 Buli,Vlado, Putovanje u srce hrvatskog sna, A G M , Zagreb, 2006.

34 Vidi, Ivan, Gangabanga, A G M , Zagreb, 2006.

35 Rudan, Vedrana, Uho, grlo no, A G M , Zagreb, 2002./V .B .Z., Zagreb, 2010.

36 Gerovac, Goran, Razbijeni, Profil, Zagreb, 2009.

37 Perii, Robert, Na ovjek na terenu, Profil International, Ghetaldus, 2007.

258
Boris Ko NOSTALGIJA MOOERNOSTI

Dakako, kroz itavo vrijeme u romanesknoj proizvodnji objavljuje se i velik


broj tekstova koji tematiziraju iskljuivo razdoblje socijalizma, no oni nisu u
primarnom aritu ovoga rada. Tako je izostavljen velik dio opusa Miljenka
Jergovia, ili, primjerice, autobiografski tekstovi Pavla Pavliia, neki romani
Gorana Tribusona, Ratka Cvetnia itd. Ovi su tekstovi znaajni za pitanje
konstrukcije prolog vremena koja se ispisuje iz sadanjosti, no namjera je
ovoga rada drugaiji tip ispreplitanja - analizirati u kojoj su mjeri sadanjost
tranzicije i njezina literarna predodba proeti i uvjetovani socijalistikom
prolou. Ovakav tip pristupa knjievnim tekstovima u obliku analize
diskurza usmjeren je na pojmove proimanja, odnosa i dinamike prolosti i
sadanjosti te je, konano, i u namjeri okrenut pitanjima aktualnosti tranzicije.

Razlomljeno vrijeme djetinjstva

Narativi o bezbrinom djetinjstvu ili boljim vremenima razmjerno su rijetko


zastupljeni u romanima koji tematiziraju tranziciju. Nekoliko spomenutih
naslova koji se tematski i anrovski mogu prepoznavati kao bildungsromani
ili tekstovi sa zapletom o povratku u stari kraj raunaju na aktivniji odnos
prema prolosti, a kada je rije o mahom mladim pripovjedakim svijestima,
pripovjedaima i fokalizatorima, ta je prolost vezana uz individualno vrijeme
djetinjstva. Sjeanje na djetinjstvo predstavlja uvijek posebnu vrstu analepse,
subjektivne retrospekcije, katkad i regresije te tako povratak u prostore
odrastanja mora raunati na pripovjedaku reinterpretaciju integralnog
krajolika djetinjstva.38
U romanu Adio kauboju Olje Savievi Ivanevi odnos djetinjstva i osobnog
prevrata, koji se podudara s povijesnim rezom, vrlo je izraen. U refleksijama
se opisuje slojeviti svijet djetinjstva u doba mira i privilegija,39 izmeu
ostalog djeje igre kauboja i Indijanaca u Malom Naselju. Reminiscencije
se referiraju i na djeji jezik sastavljen, sklepan od onoga to smo nauili
doma od roditelja jednako kao i od neznanih prevoditelja filmskih titlova i
sinkroniziranih crtia; jezik koji smo pokupili s ulice i od spikera na Dnevniku
i ukrali od Dylana Doga, Grunfa, Sammy Jo Carrington i Zanea Greya, bio je
naa uglazbljena lingua franca od zapada grada i centra preko Starog Naselja
pa gore do pruge.40

38 Gulin Zrni, Valentina, Kvartovska pika. Znaenjegradai urbani lokalizm i uNovomZagrebu,


Institut za etnologiju i folldoristiku, Jesenski i Turk, Zagreb, 2009., 238.
39 Savievi Ivanevi, 183-
40 Isto, 23, 24.

259
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Otac glavne junakinje, Ruzinave, poseban tip mukoga lika, niiji posve,
drugaiji,41 kinooperater i ljubitelj vesterna, u romanu umire upravo onoga
ljeta kada zapoinje rat i time je prijelaz iz djetinjstva u odrastanje obiljeen
i osobnom, obiteljskom i irom kolektivnom drutvenom tragedijom:

Jo je d n o najvrue i najd u e ljeto u naim ivotim a - zadnje p rije ra tn o [...]


P o etk o m kolovoza u m ro je otac. U svem u, bilo je to ljeto posred kojeg
se nae vrijem e p re k in u lo i zauvijek razlijepilo na prije i kasnije. Takvo je
razlom ljeno, raspreno vrijem e postalo n em o g u e sastaviti pa ak i dovesti
njegove dijelove u vezu, to n e p re k id n o po k u av am . U sporedivo je m o d a
sam o sa iv o to m u dva sasvim razliita p ro sto ra , o d kojih je jed a n nestao, a u
d ru g i se, kao u sn u iz kojeg se ne b u d im o , dospijeva g re k o m .42

Poigravanje sa anrom vesterna, koje se u ovome tekstu provodi od razina


motiva, likova i prie, do zasebnog izdvojenog poglavlja romana naslovljenog
Western, i koji funkcionira u metafikcijskom kodu anra, ne znai
samodovoljnu postmodernistiku igru ve se u oznaitelj western upisuje
dvostruko, uz to i proturjeno, znaenje: western je i narativ o aktivnim i
usamljenim (mukim) junacima koji se bore za pravdu i istinu, ali western
predstavlja i utoite djetinjstva, bijeg u sigurnost i oblik regresije.

Premda u romanu prevladavaju enski likovi, kritika se s pravom suzdrava


povezivati ovaj roman sa enskim artikulacijama, no rodna usmjerenost
otvara mogunost interpretacija ovoga romana u smjeru odsutnosti mukih
likova kao jednog od indikativnih zajednikih motiva suvremene proze.
Temeljni je motiv potraga za odgovorom o razlozima samoubojstva mlaeg
brata, a tu je i spomenuto intimno sjeanje na oinsku figuru. Spomenuta je
maturacija, dakle, uvjetovana povijesnim razlozima, ratom i dezintegracijom
jedne male suburbane zajednice, no spomenute su osobne tragedije, kao i
itava ta zajednica, obiljeene odsutnou mukih likova, ali upravo onih
drugaijih, odnosno niijih posve.

Slian se odnos uspostavlja i u romanu Putovanje u srce hrvatskoga sna Vlade


Bulia gdje se jasnim pripovjednim flashbackovima u poetnim odlomcima
romana nagovjeuje svijet sela protagonista Denisa Lalia. Surogatni
oinski lik dide, seoskoga svjetonazorskog i ideolokog autsajdera, i
njegovo samoubojstvo takoer se u ovome romanu podudaraju s poetkom
devedesetih. Naknadna razvojna identifikacija lika i pripovjedaa Denisa

41 Isto, 27.

42 Isto, 96, 97.

260
Boris Koroman NOSTALGIJA MODERNOSTI

Lalia, u ovome sluaju stvarnog virtualnog alter ega Vlade Bulia,43 upravo
s pozicijom autsajdera i drugaijega u konzervativnoj i patrijarhalnoj, ali
vrlo kompleksnoj sredini dalmatinskoga zalea i Splita, identitetski je signal i
vrsto uporite prisutno i motivirajue kroz itav tekst. I Buliev protagonist
mora sudjelovati u obredu prijelaza, ali ovdje se radi o prisili grupe: njegovi
kolege splitski srednjokolci za vrijeme zranih uzbuna u gradu u gomili na
ulici presreu usamljene penzionere s vreicama, napadaju ih, rue i udaraju
nogama. Primarno znaenje tranzicije je upravo prijelaz, a ovakav prijelaz u
alterirani svijet nemotiviranog nasilja protagonist odbija i zakljuuje: [...] ja
se nian boja Srba, ja san se boja svoga razreda.4445

Slika djetinjstva i mladalatva provedenog u socijalizmu konstruirana u


romanu Metastaze Alena Bovia / Ive Balenovia poneto se razlikuje. Roman
je smjeten u radniko i srednjeklasno socijalistiko stambeno naselje u
Zagrebu. Odrastanje ovdje otkriva registre vezane uz generacijsku pobunu
prema autoritetima i sustavu, koje ratnim i tranzicijskim rezom prerasta u
priu o kvartovskom klapskom narkomanskom gubitnitvu.

U to m sm o p o d ru m u ivjeli svoj paralelni ivot. D ejan, Filip, Slaven i ja.


G ore iznad nas ivjeli su ljudi o d kojih sm o htjeli biti drukiji. ... Kad sm o
im ali sedam naest, ra t se nazirao kao slaba svjetlost ispod vrata. Jed n o g sm o
ju tra oteli to rb icu starici koja je ho d ala n a g n u ta n aprijed kao da neto trai.
N ovcem sm o kupili h ero in . O tili sm o u p o d ru m , podijelili ga i ubrizgali.13

O kontrakulturnim, subverzivnim i pobunjenikim identitetima bit e rijei


kasnije, a valja napomenuti kako i roman Gordana Nuhanovia Posljednji
danipanka takoer pripada narativu o povratku u stari kraj te se analeptiki
inserti o odrastanju u Vinkovcima odnose na razdoblje mladalatva
protagonista i vrste supkulturne identitetske odrednice. Upravo ovi primjeri
pokazuju kako, zbog pozitivistike generacijske injenice, dio predtranzicijske
prolosti do ratnoga prekida moe obuhvaati djetinjstvo ili doba buntovnog
mladalatva.

43 Denis Lali je blogersko-kolumnistiki pseudonim poetkom dvijetisuitih vrlo popularnog


bloga-kolumne Puionana portalu index.hr

44 Buli, 2006., 71.

45 Bovi, 2006., 27.

261
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Povijesni prijelom: pravi kretenski pakao

Nakon osamdesetih godina kao razdoblja djetinjstva ili odrastanja dolazi


trenutak one silovite prekretnice, koji je vrlo esto izravno apostrofiran u nizu
tekstova:

A o n d a je stigla stran a sloboda i s n jo m strah o v ita ko n fu z ija na slo b o d n o m


tritu ideja.46

D evedesete su bile pakao. Pravi kretenski pakao. Ili raj za k reten e. N a ovu
stra n u svijeta, na is to n u o b alu ivota, p rv o to je dop lo v ilo , d o p lu ta lo , bilo je
zapravo sm ee. V ratio se onaj krelac K o lu m b o i o tk rio n am A m erik u , m akar
sad sve vie su m n ja m da je to ip ak Indija. M i sm o novi In d ijci, nia kasta,
a ndale i zabavljai, gutai noeva i vatre, gutai govana. D ro g a, p ro stitu cija,
k ockarnice, brza p re h ran a , ili, to je esto jo gore - zdrav ivot, boljita k ,
am bicije, nade, o beanja. Z em lja se o tvorila kao rana i p ro g u ta la .to . O ta d a
se rana iri i ta ru p a g u ta sve to se u n ju baci.47

U to d o b a vidio sam kak o se svijet rui, kak o n ita nije fiksirano, kako
a u to rite ti blijede, kako se svi sk lan jaju pre d n am a . S hvatili sm o d a p rip a d a m o
generaciji koja im a m o ra ln u p re d n o s t jer b ra n i sve te starce navikle n a k alupe
socijalizm a. Bili su izgubljeni, tapali su nas po ra m e n im a kao d a se na
ne em u zah v alju ju .48

U dijelu romana povijesni prijelom, a zatim i poetak rata predstavljeni su


kao traumatino iskustvo s elementima rasapa drutvenih vrijednosti. U
devedesetima se konstruira nova institucionalna pozornica za neki oblik
anti-sustava, anti-poretka, ideolokog i vrijednosnog, nereda, konfuzije na
tritu ideja, abokreine tumanizma.49 Sustav se uruio, a posljedice su po
drutvene vrijednosti dramatine, pripadnost pogrenoj ili suvinoj naciji
ili kolovanje u pogrenom gradu predstavljaju egzistencijalnu opasnost:

Ili si S rp k in ja , ili te n em a . Kuite? N a ra v n o d a kuite, n iste budale. Ali niste


vi Srbi pa vas boli k u ra c .50

to su m u o n o nali? B eogradski s tu d e n t.51

46 Vidi, 2006., 30.


47 Isto, 30.
48 Perii, 2007., 42.

4} Nuhanovi, 2006., 20.


50 Rudan, 2010., 34.

51 Nuhanovi, 2006., 6$.

262
Boris Koroma NOSTALGIJA MODERNOSTI

Obini graani prilagoavaju se sustavu koji se ostvaruje u liminalnom polju


pa susjedi postaju sumnjivci ili neprijatelji:

N a vratim a naeg stana pisali su sprejem : Van iz H rvatske! Meni?! Koja


ne znam geografiju i koja nikada nisam ivjela van. Susjedi su m e prestali
pozdravljati. A M ihajlo koji u naoj kui u prizem lju dri m esnicu postao je
M iroslav. I preko noi jebeni H rv at. I nije m i htio pro d a ti pola kokoi, a tada
u G rad u nije bilo bile (sic!).52

Motiv nasilnih ulazaka u stanove i deloacije nepoudnih javlja se u


dijalozima i pripovijedanju, predstavlja i izdvojenu temu kod Vedrane Rudan,
rjeenje stambenog pitanja za protagonista romana Viktora Ivania,53 te ini
vaan dio podteksta i u zapletu romana M irna ulica, drvoredNzAz Gai.54
Mogue bi bilo na taj nain, u motivima nereda i kaosa, prepoznavati
kulturalnu predodbu svijeta naopake,55 liminalnosti56 te posljedino
nalaziti odjeke esto pojednostavljivane Bahtinove ideje karnevalesknog.57
Ovaj bi smjer mogao biti zanimljiv utoliko to je uobiajena interpretacija ideje
karnevalesknog u kulturalnim studijima upuivanje na njegov subverzivni
potencijal,58 meutim svojevrsni paradoks tranzicije lei upravo u tome to
takav zrcalni naopaki svijet tranzicije zapravo zahvaa i opisuje dominantne
pozicije moi i trajanja hrvatskog drutva. U tranziciji nema korizme, nema
doba kada se na scenu svakodnevice vraa drutveni poredak, postoji samo
njegova izvrnuta slika - parodija. Simbolike pokladne teme, hrana, spolnost
i nasilje59 reducirane su, dodue, na raun hrane i spolnosti, ali su sublimirane
u nasilje, strukturalno, psihiko i fiziko. Potisnut je Bahtinov karnevalski
smijeh nasuprot strahu - tranzicija predstavlja tako negativnu parodiju,
izvrnutu sliku karnevala samog.
Subverzivni potencijal karnevala i karnevaleskne obrade nalazi se uvijek u
slojevima popularnog, narodnog otpora, a veina suvremenih hrvatskih

52 Rudan, 2010., 35.


53 Ivani, Viktor, Vita activa, Kultura&Rasvjeta, Split, 2005.
54 Gai, Nada, Mirna ulica, drvored, Algoritam, Zagreb, 2007.
55 Burke, Peter, Junaci, nitkovi i lude, kolska knjiga, Zagreb, 1991.

56 Usp. van Gennep, Turner, v. bibliografiju.


37 Bahtin, M ihail, Stvaralatvo Fransoa Rablea i narodna kultura srednjega veka i renesanse, Nolit,
Beograd, 1978.
58 Usp. npr. esto navoene primjere kod Fiske, John, Reading the Popular, Unwin Hyman,
Boston, 1989.
59 Burke, 1991., 151.

263
SOCIJALIZAM NA KLUPI

romana modernistikim je potezom upuena na pojedinca i njegov sudar sa


svijetom izokrenutih vrijednosti. Individualna pobuna rijetko je provediva
i uspjena; razrjeenja zapleta romana veinom su u okvirima rezignacije ili
bijega,60 individualna se akcija dogaa tek u zapletima krimia61 ili bliskim
anrovima.62 Ipak, ima i drugaijih primjera: roman Osmi povjerenik Renata
Baretia opisuje upravo lokalnu narodnu pobunu i parodiranje dravnih
struktura, no i taj primjer valja itati kroz upotrebu retorike i figura satirizacije,
bizarnih efekata, hiperbola ili parodije one slike koju likovi politikog
establimenta, a to su upravo drugi Baretieva romana, kao i popularnog
romana Ante Tomia to je mukarac bez brkova,63 kreiraju o samima sebi.

Povijesni rez s poetka devedesetih konstituira se kao radikalni poetak novoga


vremena te se novo drutvo artikulira u neselektivnoj opoziciji prethodnome
vremenu. Meutim, ta opozicija nije samo vrijednosna i bilo bi pojednostavljeno
oznaavati prolost kao iskljuivo pozitivnu; opozicija se namee kao procesna
i strukturalna, blie bi joj sadraj mogla odreivati binarna opreka red/kaos.
Prolost je u romanima priguena, nejasna, individualno filtrirana osobnim
iskustvima, no ipak predstavlja sigurno utoite. To bi mogla biti i slika
odnosa prema socijalizmu u hrvatskom drutvu - odreena je bijegom u
individualne nie osobnog povijesnog iskustva, u fantazme o minulom redu
i poretku. Uzmemo li u obzir primjerice promiljanja Dubravke Ugrei o
konfiskaciji pamenja, odnosno prepoznat drutveni i kulturni konsenzus
tabuiziranja prolosti u devedesetima, hrvatska tranzicija bi se u svojim
poecima mogla opisati kao institucionalno preporodan i revolucionaran
pojam koji omoguuje upravo i jedino takav, pojedinaan i osoban regresijski
obraun sa sadanjou i prolou.

Narativ o neredu oznaava i kraj uinkovitosti velike naracije,64 upuuje


pogled ka odnosu modernizma i onoga poslije, postmodernizma ili
tekueg modernizma. Socijalistiki modernistiki projekt dovren je s
rezom devedesetih, upravo u vrijeme globalnog slabljenja modernistikih

60 Kod Bulia, Bovia, Koeca, Nuhanovia, Periia, Savievi Ivanevi, usp. bibliografiju.

61 Npr. Naprta, Robert, Marevski korak. Profil international, Zagreb, 2006.


62 Vidi, 2006.

63 Tomi, Ante, toje mukaracbezbrkova, Hena com, Zagreb, 2000.


64 Velika je pria izgubila svoju vjerodostojnost bez obzira koji joj nain ujedinjavanja
pridamo - spekulativnu ili priu o osloboenju... U propasti pria moemo vidjeti uinak
razvoja tehnika i tehnologija nakon Drugoga svjetskog rata, koji je naglasak premjestio s ciljeva
djelovanja na njegova sredstva; ili uinak ponovnog razvoja razvijenog liberalnog kapitalizma
nakon njegova povlaenja pod zatitom kejnezijanizma od 1930 do 1960. Lyotard, 2005., 54.

264
Horn Koroman NOSTALGIJA MODERNOSTI

metanaracija o napretku. Tranzicija je tako ostala neka vrsta permanentnoga


stanja fluidnosti i nesigurnosti, kolonijalni prazni oznaitelj kojim se jedino
mogu opravdavati rubni lokalni neuspjesi.
ini se da je potrebno upozoriti na ovaj tip reza, jaza i traumatinog prijeloma
koje se moe detektirati u veem broju romana jer navedeni diskontinuitet
jasnije upozorava na one motive u tekstovima koji opisuju upravo suprotnu
situaciju - tranziciju kao poprite odabranih kontinuiteta.

Alternative! i treberi
Jedan od tih izdvojenih motiva kontinuiteta predstavlja autolegitimacijsko
uporite protagonista, likova i fokalizatora koji dominantan sloj svojega
identiteta odreuju pripadanjem opozicijskoj kulturnoj matrici koja se
artikulirala jo u vrijeme socijalizma. Taj je topos izrazito tipian, moe se
prepoznati u veemu broju romana, kod Nuhanovia, Bulia, ali i Periia i
Bovia. Rije je o protagonistima koji istiu pripadnost raznim supkulturama
naslijeenim iz razdoblja socijalizma. Povijesni prijelom nije znaio i
diskontinuitet s ovim slojevima identifikacije te su razliiti motivi na razinama
informanti solidno sredstvo legitimacije identiteta u tekstu:

Po danu sam u uredno ispeglanoj koulju i s frizuricom na malog selju


trebera baratao s desecima tisua kuna, a naveer se transformirao u ono
to mi je Beka objasnio da se zove alternativac. Imao sam cijeli autfit - crne
ofucane rebe, marte, ofucanu majicu na Joy Divsion, a iznad svega dugi crni
mantil kojeg sam nosio i na plus 35. I, naravno, vokmen. Do tad sam ve
nauio razlikovati metal, pank, grand, nojz, dark, hard rok i sline pravce/^

Gledaj, ne oekujem uda, to ne, ali nekakav savjet, recept... Pa sjeti se samo
Britanije tih godina! Police and the thieves are on the street - zapjevuio
je te je nastavio: Vara se ako misli da su pankerima tada cvjetale rue.
Vjerojatno je i tamo postojao nekakav birc koji je kao i Kifla bio na udaru
nazadnih snaga [...].656667

Opozicijska legitimacijska matrica esto je zapravo deklarativna, odnosno


autolegitimacijska. Premda postoji razmjerno irok dijapazon istraivanja o
potkulturama, posebno u okviru kulturalnih studija i srodnih disciplina,6

65 Buli, 2006., 104.


66 Nuhanovi, 2006., 129.
67 Usp. npr. Hebdidge, Dick, Potkultura. Znaenjestila, Rad, Beograd, 1980. ili, Ken, Gelder i
Sarah .Thompson, ur., TheSubculturesR eader, Routledge, London, New York, 1997.

265
SOCIJALIZAM NA KLUPI

ipak je ovdje rije o specifinim artikulacijama supkulturnih i kontrakulturnih


identiteta koji su se od sedamdesetih godina dvadesetoga stoljea pojavljivali u
matrici jugoslavenskog socijalistikog drutva. Te supkulturne pokrete nastale
prema zapadnim utjecajima u socijalistikom drutvu opisuje u socioloko-
povijesnoj studiji Urbana plemena Benjamin Perasovi, a one vezane uz
osamdesete godine i ove literarne primjere uglavnom se mogu identificirati u
poglavlju haomani - punk/new wave scena.68

Metonimiju tih viekratnih artikulacija opozicijskoga koda predstavlja upravo


pojam urbanoga koji preuzima znaenje identifikacije s opozicijskim kodom
te kolonizira i polje knjievnosti i nekritiki se iri na dobar dio suvremene
knjievne proizvodnje, ime se posebno bavila Maa Kolanovi u lanku to
je urbano u urbanoj prozi... zakljuujui kako urbano valja promatrati kao
prekrien pojam.69 Urbanostse u devedesetima postavlja kao dio opozicijskoga
koda prema tranzicijskom kaosu i neredu no u vremenu druge tranzicije
predstavlja manje konfliktno mjesto socijalistike prolosti: Takve su pozicije
otpora sada u dvijetisuitima dvostruko odreene prolosnim procesima -
jer se temelje na praksama potencijalnog otpora u kontekstu dekadentnog
socijalizma odnosno na simbolike otpore koji se javljaju u devedesetima.70
Socijalistiko vrijeme tako se nanovo i u ovome sluaju otkriva kao sidrite
vrstih identiteta, no oni su ovdje artikulirani opozicijskim pozicioniranjem,
kritikom i pobunom koje ipak, makar simboliki, preivljavaju te se nanovo
aktiviraju u drugaijem socioekonomskom kontekstu u devedesetima kao
reakcija na nacionalno-preporodne poteze drutva. Meutim, supkulturno
je legitimiranje u uvjetima trinog kapitalizma druge tranzicije medijski
eksploatirano i komodificirano: hallovsku je, u ovome sluaju, trostruku
artikulaciju u krunom toku kulture71 doista mogue detektirati i potvrditi,
dogodila su se nanoenja novih slojeva u novim kontekstima, meutim,
otvoreno je u kojoj se mjeri sada doista moe prepoznavati i subverzija.

68 Perasovi, Benjamin, Urbana plemena, Sveuilina naklada, Zagreb, 2001., 231.

69 Kolanovi, Maa, to je urbano u urbanoj prozi? Grad koji proizvodi i grad iz kojega
proizlazi suvremena hrvatska proza, Umjetnost rijei, (I. II) 2008., 87-88.

70 Koroman, Boris, Predodba prostora u suvremenoj hrvatskoj prozi: prostori tranzicije kao
mjesta postsocijalistike artikulacije, Komparativni postsocijalizam. Slavenska iskustva, ur. Maa
Kolanovi, Zagrebaka slavistika kola, Zagreb, 2013., 138-139.

71 du Gay, Paul; H all, Stuart i dr., Doing Cultural Studies. The Story o f Sony Walkman, Sage
Publications, London, 1997.

266
Borit Koronuin NOSTALGIJA MODERNOSTI

Zagrebakom novinaru i bivem vinkovakom pankeru, pripovjedau romana


Posljednji danipanka, redakcijski Big Chief na ovaj nain uspijeva uzurpirati
potencijal moi supkulturnih identiteta:

Svi su oni nekada bili dio alternativne scene ovoga grada: rokeri, pankeri,
n eo ro m an tiari... U rbani m ladi intelektualci! - krepko je poentirao. Ja sam
pak vidio sam o kam arilu trebera i karijerista iji su preplaeni pogledi iza
glom aznih k o m p ju te rsk ih kuita odavali sp rem nost da u svakom tren u tk u
brinu u pla i p o to m , kroz suze, m ole Big C hiefa za m ilost.72

Problem potencijalne subverzivnosti ovako sloenih narativa namee se iz


jo nekoliko razloga. Uz spomenutu medijsku i ekonomsku eksploataciju
opozicijskih oznaitelja identiteta iz vremena socijalizma, problem
subverzivnosti vezan je i uz injenicu o dominantno maskulinim nositeljima
tih identiteta. Jo jedan, poetiki razlog jeste taj to se ovaj tip romana
aktualizira kao suvremena varijanta modernistikog pisanja: fokalizatori
se pozicioniraju u odnosu prema zbilji na nain da ona nije pregledna i
shvatljiva, katkada, kao u Nuhanovievom romanu, a i kod Periia, ona
je odraena kroz bizarne kafkijanske prizore, ili je kao u primjeru Bulieva
romana posredovana i transcendirana opijatima i medijskom hipertrofijom.
Protagonisti preuzimaju uloge pasivnih promatraa i komentatora stvarnosti
kroz optiku superordinirane, intelektualno, povlatene pozicije, no ta pozicija
liena je stvarne moi ime reproducira baenost u liminalnu zonu tranzicije i
vlastitu poziciju spoznavanja sebe kao rtve mogunosti moi,73 otkrivajui
sumnju u osobni identitet, apsurd, tragino osjeanje sudbine,74 to
su upravo znaajke kojima se opisuju hrvatski egzistencijalistiki romani
dvadesetog stoljea.
Takva translatirana reakcionarna pozicija predstavlja literariziranu reakciju
na destruktivnu sadanjost i fluidnost tranzicije. Treba meutim istaknuti
kako ta pozicija ipak nije bezazlena u naopakome svijetu hrvatske tranzicije
devedesetih, ali i dvijetisuitih; drugi i drugaiji sumnjivi su i opasni,
proizvodnja drugih dominantna je tema gotovo svih spomenutih romana.
Nasilje prema alternativcima opisuje se u kod Nuhanovia i Bulia, a u
romanu Metastaze literariziran je i stvarni grupni napad na zagrebaki klub

72 Nuhanovi, 2006., 114.


73 Milanja, Cvjetko: Hrvatski roman 1945.-1990. Nacrt mogue tipologije hrvatske romaneskne
prakse, Zavod za znanost o knjievnosti Filozofskog fakulteta, Zagreb, 1996., 49.
74 Nemec, Kreimir, Povijest hrvatskog romana: od 1945. do 2000. godine, kolska knjiga,
Zagreb, 2003., 31.

267
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Movara,75 jedan od tranzicijskih prijelomnih momenata kojega, uz mogue


slino motivirano tragino ubojstvo na Ribnjaku 2008, spominje i Andrea
Zlatar u knjizi Prostor grada, prostor kulture u poglavlju Ne-imaginarni
Zagreb.76

Kontinuiteti aktivnog zavjerenikog podzemlja

Drugi primjeri kontinuiteta, koji se kao slini motivi takoer takoer mogu
razaznati u vie tekstova, sadrajno su gotovo opreni spomenutima. Rije je o
dvije teme - kontinuitetu aktivnosti u obavjetajnoj zajednici i kontinuitetu
organiziranog kriminala. U romanima Ivice ikia Sanjao sam slonove, Vita
activa Viktora Ivania te posebno u poglavlju romana Razbijeni, Ovu je
dravu ionako stvorila Udba, Gorana Gerovca77 sredinji protagonisti su
pijuni unovaeni u doba socijalizma, odnosno UDBA-e, koji u razdoblju
hrvatske neovisnosti nastavljaju raditi za hrvatske obavjetajne slube
isprepliui se s podzemljem, medijima i politikom. Taj je kontinuitet u ovim
romanima posve eksplicitan:

To su bila v re m e n a i to su bili ozbiljni poslovi, a m i profesionalci. K lincim a


sm o trpali d ro g u u d u p e , n ek a se p u ca ju , izm islili sm o novi val i T L N i
pu stili ih u o p tjeca j, d a se lju d i dive p ro ro k im skeevim a, a najavljivali sm o
im b u d u n o s t i gledali reakcije, stavljali sm o u slu b u rockere, knjievnike,
slikare, sindikaliste, neki nisu ni znali, zajebavali se s d is id e n tim a tam an
to lik o d a se v atra dri staln o p o tp a lje n o m , o n e p re p aljen e, kak o D u le kae,
kokali ko tero riste i zlotvore. O n d a sm o n ak o n ra ta postali s itn i izvritelji,
p iju n ii koji su se b rin u li tk o koga jebe, koji su dale k o o d svake prave akcije
m orali sudjelovati u frakcijskim o b ra u n im a , s itn im lo p o v lu cim a obra iv a ti
jo sitn ije k rim in alce , bez s trate k ih p o teza, p u b lik a s tra n im tim o v im a to su
v rljali, kreirali, upravljali, to su p roizvodili i p rovodili [...].78

U vezi s ovim motivom kontinuiteta jeste i neprekinuta aktivnost kriminalaca:

A ko se m isli ovim p o slo m o zb iljn o baviti, o n d a m ora ra d iti i za p oliciju.


A ko je ve tak o , bolje naa neg o n jem ak a. S n aim sm rad o v im a z n a m o .79

75 Bovi, 2006., 132.

76 Zlatar, Andrea, Prostorgrada, prostorkulture, Ljevak, Zagreb, 2008.

77 Gerovac, 2009., 95-144.

78 Isto, 109.

79 iki, 2011., 156.

268
Boris Korot NOSTALGIJA MODERNOSTI

Zanimljivo je stoga primijetiti, posebice ako se uzme u obzir imaginarij


diskontinuiteta i njegove pozicije nemoi, kako se povijesno nasljedovanje iz
vremena kasnog socijalizma odnosi na organizirane akcije usmjerene protiv
individualnih graanskih sloboda. Aktivne su to pozicije, za razliku od
semantiki pacificiranih pozicija otpora. U primjeru pripovijesti o obavjetajnoj
zajednici ne radi se, dakako, o zapadnjakoj glorifikaciji pijuna koji tite
poredak (posebice hladnoratovski), ve je u jugoslavenskom jednopartijskom
kontekstu naglasak na opisu represije socijalistiko-komunistikog sustava i
njegovom premjetenom kontinuitetu u devedesetima. Represija sustava u
devedesetima i autoritaran reim80 predstavljaju tako djelatne i aktivne pozicije
moi i njezina kontinuiteta, usprkos povijesnom prijelomu i metanaraciji o
nacionalnom preporodu. Primjer s organiziranim kriminalom nadograuje se
na prvi; rije je samo o neinstitucionalnoj, podzemnoj varijanti organizirane
represije, nasilja i kriminala te na drugoj razini diskretne isprepletenosti
obavjetajne zajednice, kriminalaca, medija i politike, to su glavne teme
ikieva i Geroveva romana. Paralelni sustavi se proimaju i djelotvorni
su upravo u aktivnostima usmjerenima protiv graana te su aktivni nositelji
kontinuiteta.
S takvih pozicija, pogled unatrag u socijalistiku prolost i uzroke njegova
raspada mogue je graditi na hladnoj kritici i cinizmu:

Istina, k o m u n izam je isprva trebao biti neto vedro i lijepo, lijepa sloboda,
reklo bi se, ali se ubrzo ispostavilo da su k o m u n isti strani debili. Nai
ko m u n istik i debili isprva su bili strani, a o n d a su pred svoj kraj bili sam o
debili. To je bilo, recim o, tih fam oznih osam desetih, i kasnije m i se dugo
inilo da su to bile jed in e k o liko-toliko podnoljive godine za ivot. Istok
je ve otiao k vragu, a Z ap a d jo nije doao, sam o se pojavio na obzorju
kao nekakvo obeanje i nada. N a ravno, svi sm o zajedno bili toliki glupani
d a n itk o nije slu tio kakva se strah o ta sprem a. (I naravno da su osam desete
zapravo bile su m o rn e, teke i strano banalne, sam o to sam ja tada bio
blesavo jare koje je cijeli d a n skakutalo).81

U tvara se n a p ro sto stropotala sam a o d sebe, bez glasa, bez ispaljenog m etka.
A o n i su se u u d u nali na ruevinam a, kao pokisle kokoi, isto d o b n o i
euforini - gle sloboda! vikali su sa strah o m u o im a - i saekali prve fukare
da im p o n u d e zam jenska sklonita, gdje e d o m ile volje upranjavati stare
navike. Svaki im je kavez bio d o b a r - drava, crkva, nacija [...].82

80 Usp. Soberg 2006. i Goldstein, Ivo, Hrvatska1918-2008., EPH - Novi Liber, Zagreb, 2008.

81 Vidi, 2006., 29.

82 Ivani, 2005., 159.

269
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Identiteti, drugaiji i niiji

Ovih nekoliko izdvojenih tema iz korpusa tekstova upuuje analitiki pogled


ka sljedeem koraku prepoznavanja niti koje povezuju knjievne tekstove o
tranziciji i predodbu povijesti. Ti problemi zahtijevaju opseniju obradu i
ovdje e ih se samo dotaknuti, jer narativ koji se razmjerno esto pojavljuje,
onaj o odsutnosti oinske figure, otvara interpretativni zaziv za sloenijim
psihoanalitikim pristupom. Upravo romani koji dotiu i temu djetinjstva,
Putovanje u srce hrvatskoga sna i Adio kauboju povezuju povijesni rez s
gubitkom oinske figure.83 Kako je pojam Lacanovog simbolikog poretka
usko vezan uz figuru oca,84 mogue bi bilo ove romane iitavati potvrujui
metanarativ o odsutnosti, gubitku i raspadu poretka. Pripovjedake analepse
0 djetinjstvu pokazuju regresivne uinke te u ovome interpretativnom potezu
valja podsjetiti i na znaaj djejeg jezika u romanu Olje Savievi Ivanevi.
Meutim, i jezik i oinske figure ne otkrivaju se kao strogi nositelji autoriteta,
ve kao zajedniki, blagi, niiji posve, drugaiji, opreni dominantnom
neredu tranzicije.

Odsutnost oinskih figura, meutim, zamjetna je i u tipu romana o kontinuitetu


obavjetajnog podzemlja. Lik pijuna Edmorda u romanu Viktora Ivania
1 Boko u romanu Ivice ikia odrastaju bez oca i bez jasne predodbe o
njegovom identitetu. U oba romana odsutnost oeva zaostaje jo iz vremena
prije tranzicije i protagonistima izaziva probleme s vlastitim granicama
osobnosti, to upravo ini pripovjednu okosnicu romana Vita activa u kojem
se pijun, djelatnik Edmord sjedinjuje s predmetom istrage, opozicijskim
intelektualcem Urednikom do mjere u kojoj potpuno gubi granice vlastitoga
identiteta. U romanu Vedrane Rudan odsutan oinski lik i njegova pogrena
srpska nacionalnost motivator je itave monoloke tekstualne lavine koja i
proizvodi tekst. I kod Ivania i kod V. Rudan problem identiteta moe se
donekle kompenzirati jedino igrom uloga, preuzimanjem tuih identiteta i
svoenjem sebe na glas ili tekst, ba kao to sebe opisuje pripovjedaica u Uho,
grlo, no - jezik bez glave.85
Romani o tranziciji tako u prvi plan postavljaju problem konstrukcije
individualnog identiteta u novim okolnostima prevrata te se potraga za

83 Vrijedi prim ijetiti kako su i drugi oinski likovi u ostalim romanima u tranziciji smjeteni na
pozicije nemoi, primjerice kod Nuhanovia, Gerovca pa i Vidia i Bovia.

84 Usp. Muller, John P. i Richardson, W illiam J., LacanandLanguage. AReadersguidetoBerits,


International Universities Press, New York, 1982.

85 Rudan, 2010., 39.

270
Boris Koroman NOSTALGIJA MODERNOSTI

identitetom otkriva kao znaajan metanarativ suvremene proizvodnje. Bilo


da se radi o osobnim potragama (Savievi, Ivani, iki), putovanjima kroz
odrastanje (Buli), aktivnom razraunavanju sa surovim naopakim svijetom
(Vidi, Rudan) te srednjeklasnim zakanjelo oporbenim preivljavanjem
u novim okolnostima (Perii, Nuhanovi), model je slian i pretpostavlja
potrebu za (re)definiranjem subjekta, a ostvaren je kroz poziciju koju je mogue
prepoznavati kao deklarativno mimetiku, a izvedbeno, posebno u smislu
samoodnoenja i subjektivnosti,86 modernistiku pa i egzistencijalistiku.
Potraga za usidrivanjem vlastitoga identiteta zrcali i kolektivni, drutveni
institucionalni problem proizvodnje drugosti. U novome vremenu, za
kojega se otkriva potpuno jednoglasan stav o prevratu, kaosu, lomu, traumi,
izgubljenosti, drugi predstavlja drutvenu prijetnju te suoavanje s vlastitom
drugosti predstavlja dvostruko, i osobno i kolektivno, opasan i traumatian
poduhvat bez mogunosti sretnog razrjeenja. Maa Kolanovi u poglavlju o
knjievnosti tranzicije u studiji Udarnik!Buntovnik?Potroa... ipak napominje
kako su problemi s identitetom na razliitim razinama u knjievnim
tekstovima druge tranzicije, za razliku od homogenosti devedesetih, zadobili
kolektivni karakter: zajedniku karakteristiku heterogenih romanesknih
tekstova predstavlja problematizacija promjena identiteta koje su nastupile na
kolektivnoj razini.87 U novome mileniju nastupaju naime i literarni identiteti
vezani uz konzumerizam i kasni kapitalizam.

Zakljuak: sadraj knjievne prolosti i upisivanje budunosti

Ovih nekoliko izdvojenih, tipinih zajednikih problema i modela konstrukcije


socijalistike prolosti u suvremenim hrvatskim romanima o tranziciji
otkrivaju oekivanu heteroglosiju, ali i usmjeravaju pogled prema moguem
zamiljanju povijesti te opisuju dio slagalice predodbe koju hrvatsko drutvo
proizvodi o svojoj prolosti. Na prvi pogled moe se primijetiti pomak ka
subjektivitetu, modernistiki postupak, i individualno razrjeavanje napetosti
u konstelaciji prolost-sadanjost-identitet. Zamjetno je, dakle, odsustvo
kolektivnih iskustava (osim kod Baretia) i kolektivnih akcija. Nadalje, veina
je protagonista na neki nain statusno odreena, ako niime opipljivijim,
onda obrazovanjem, ak i u Metastazama, prii o gubitnitvu s drutvenog
ruba. U romanima glavni protagonisti pripovjedai i fokalizatori gotovo bez

86 Habermas, Jurgen, Filozofeki diskursmodeme, Globus, Zagreb, 1988., 21.


87 Kolanovi, Maa, Udarnik! Buntovnik?Potroa... Popularna kultura i hrvatski roman od
socijalizmadotranzicije, Naklada Ljevak, Zagreb, 2011., 341.

271
SOCIJALIZAM NA KLUPI

iznimke progovaraju iz povlatene pozicije obrazovane osobe, a upravo se esto


aktualiziraju kroz novinarsku (Buli, Perii, Nuhanovi, Savievi Ivanevi)
ili profesorsku (Koec, Rudan) profesiju. Kako je anr romana povijesno
vezan uz graanstvo, mogue je kako se zajednika klasno-ideoloka pozicija
veeg dijela suvremenih hrvatskih romana nadvija oko iroko shvaenog polja
vrijednosti i ideja liberalnog graanstva koje progovara o svojim identitetskim
nelagodama.

Ako, dakle, tranzicija predstavlja iskustvo liminalnosti koje traje, ako je ona
proces bez jasnoga ishoda i kraja, ako taj proces izdaje svoju implicitnu
teleologinost i u knjievnosti se konstituira napetostima u tekstovima
u kojima se subjekti, odnosno pripovjedne instance smjetaju izmeu
mimetikih nastojanja i modernistike aktualizacije, u svijetu, vremenu i
prostorima, koji pripadaju postmodernitetu ili, mogue, jo nedovrenom
postmodernitetu,88 kako se posljedino moe oblikovati sadraj predodbe o
socijalistikom vremenu u romanima?

Odgovor je mogue potraiti s nekoliko pozicija. Prolost se u romanima javlja


na razliitim razinama teksta potvrujui se kao legitiman glas u bahtinovskoj
polifoniji. Prolost proizvodi regresiju u djetinjstvo i mladalatvo i konstruira
se kao fantazam o nenasilnom i manje konfliktnom prolom poretku. Ukoliko
je i prolost ispunjena traumama (kao kod Vidia, Ivania i V. Rudan),
tranzicijska sadanjost je katalizator njihovih pokuaja razrjeenja. Pozicija
potrage za uporitima identiteta rezervirana je u knjievnim tekstovima mahom
za privilegiranu skupinu obrazovanih kojima se prolost otkriva kao utoite
i sidrite vrstih identiteta. Prolost jeste postavljena kao uvjet sadanjosti, ali
nije njezin uzrok, kauzalitet u tekstovima nije eksplicitan - tranzicija sa svim
slojevima artikulacije neto je to se dogodilo procesima izvan moi subjekata.

Mogue je nadalje, traei odgovor o predodbi prolosti, uputiti analitiki


pogled na sadrajni i tematski manjak u tekstovima. Upravo ono to je
krasilo ideoloku perjanicu socijalistike prolosti - pojmovi kolektiviteta
i proletarijata, u veini je tekstova prigueno i izostavljeno. I drugi tipini
ideoloki toposi socijalizma i jugoslavenske prie zamjetno su odsutni,
dominantne teme uglavnom ne obuhvaaju industrijalizaciju, ekonomiju,
samoupravljanje, iznimno sloeni problemi nacionalnih identiteta u prolosti
prikazuju se usputno i stereotipizirano a represivni je aparat sustava sveden
na zloglasni kontinuitet obavjetajnog i kriminalnog podzemlja. Romani kao
da predstavljaju konstrukciju strukturiranog kompleksnog vremena prolosti

88 Koroman, 2013., 142.

272
Bans Koroman NOSTALGIJA MODERNOSTI

u kojemu se graanstvo, dok iz obiteljskog albuma prolosti upuuje pogled


prema kaotinoj stvarnosti, moe osjeati sigurno i onda kada je njihov izbor
u mogunostima oporbenih kontrakulturnih artikulacija. Sjeanje na prolost
zapravo zrcali odnos literarnih subjekata prema dovretku moderniteta, s
njegovim pripadajuim metanarativima o napretku i budunosti te s vrstijim
uporitima i jamstvom o poretku. Ako bi se iz te pozicije i mogao iitati
odreeni emocionalni ulog nostalgije, tada se ona odnosi ponajprije na
nostalgiju za vrstim modernitetom, manje za konkretnim prolim reimom.
Prethodni je sustav u svojim vrijednostima bio dovoljno proturjean da ga
se u literarnoj fikciji podari distancom, filtriranjem iskustva djetinjstva ili
cinizmom odraslih.

Mogue je krenuti i drugim putem, povratkom u budunost, literarnim


pogledom unaprijed odabrati fast forward umjesto rewinda. U recentnoj
romanesknoj produkciji u posljednjih su se nekoliko godina pojavila dva
romana vrlo sline distopijske tematike s konstrukcijom budunosti u koju se
upisuje kolektivni strah od neoliberalne ideje i prakse apsolutne privatizacije.
Rije je o romanima Ede Popovia Lomljenje vjetra8990i Josipa Mlakia Planet
Friedman Socijalistiko iskustvo vjere u mogunost upravljanja zajednikim
resursima implicitno je prisutno u ovim distopijskim vizijama, meutim ini
se da se ovdje ne radi o kritici upuenoj iz socijalistike politike pozicije, ve
o reprodukciji problema subjekata koji pokuavaju i u politiko-ekonomskom
polju u projekcijama budunosti traiti i iscrtavati granice svojih nestabilnih
identiteta i matati o mogunosti moi.91

89 Popovi, Edo, Lomljenjevjetra, Oceanmore, Zagreb, 2011.


90 Mlaki, Josip, Planet Friedman, Fraktura, Zaprei, 2012.
91 Ba kao to opisuje Ines Pria piui o neprestanim inverzijama trivijalnog i ozbiljnog u
kulturi: [ojdlika toga procesa neprestane redefinicije jest da je on u funkciji ljudskog
inenjeringa nekoga socijalnog i kulturnog identiteta ija je projekcija paradoksalno sve
neizvjesnija. Hrvatska, rijeju, kroz postkonfliktno stanje svoje druge tranzicije ulazi u too-late
capitalism. Pria, 2004., 142., usp. Bey, 2003.

273
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Bibliografija

K n jig e , z b o r n ic i i l a n c i

Bal, M ieke, Narratology. Introduction to the Theory o f Narrative, U niversity o f T o ro n to


Press, T o ro n to , B uffalo, L o n d o n , 1997.

B aum an, Z y g m u n t, Tekua modernost, Pelago, Z agreb, 2 0 1 1 .

B ahtin, M ihail, Stvaralatvo Fransoa Rablea i narodna kultura srednjega veka i renesanse,
N o lit, B eograd, 1978..

B ahtin, M ihail, O romanu, N o lit, B eograd, 1989.

B arthes, R oland, U vod u s tru k tu ra ln u analizu p rip o v jed n ih tekstova, Suvremena


teorija pripovijedanja, ur. V lad im ir B iti, G lo b u s, Z agreb, 1992., 4 7 -7 8 .

Biti, V ladim ir, Strano tijelo pripovijesti, H rv atsk a sveuilina n aklada, Z agreb, 2 0 0 0 .

B ourdieu, P ierre, The Field o f Cultural Production, C o lu m b ia U niversity Press, N ew


York, 1993.

B uden, Boris, K ada su slo b o d i bila p o tre b n a deca, Sarajevske sveske, (2 7 -2 8 ) 2 0 1 0 ,


119-32.

B urke, Peter, Junaci, nitkovi i lude, kolska knjiga, Z agreb, 1991.

C u rrie, M ark, About Time. Narrative, Fiction, and the Philosophy o f Time, E d in b u rg h
U niversity Press, E d in b u rg h , 2 0 0 7 .

D u d a , D e an , T ranzicija i p ro b lem m eto d e, Quorum, asopis za knjievnost, (25) 2 0 0 9 .,


4 0 9 -4 2 7 .

Fiske, Jo h n , Reading the Popular, U n w in H y m a n , B oston, 1989.

d u Gay, Paul; H a ll, S tu a rt i dr., Doing Cultural Studies. The Story o f Sony Walkman,
Sage P ublications, L o n d o n , 1997.

G elder, K en i T h o m p s o n , Sarah ur., The Subcultures Reader, R outledge, L o n d o n , N ew


York, 1997.

van G e n n ep , A rn o ld , The Rites o f Passage, T h e U niversity o f C h ic ag o Press, C hicago,


1960.

G e n n e tte , G e rard , Narrative Discourse. An Essay in Method, C o rn ell U niversity Press,


Ithaca, N ew York, 1980.

G o ld stein , Ivo, Hrvatska 1918-2008., E P H Liber, Z agreb, 2 0 0 8 .

274
Boris Koroman NOSTALGIJA MODEANOSTI

G ulin Z rn i, V alentina, Kvartovska pika. Znaenje grada i urbani lokalizmi u Novom


Zagrebu, In s titu t za etnologiju i folkloristiku, Jesenski i Turk, Zagreb, 2009.
H aberm as, Jurgen, Filozofiki diskurs moderne, G lobus, Z agreb, 1988.

H ebdidge, D ick, Potkultura. Znaenje stila, R ad, Beograd, 1980.

Kolanovi, M asa, to je u rb a n o u urbanoj prozi? G rad koji proizvodi i grad iz kojega


proizlazi suvrem ena hrvatska proza, Umjetnost rijei, (I. II) 20 0 8 ., 69-92.

Kolanovi, M asa, Udarnik! Buntovnik? Potroa... Popularna kultura i hrvatski roman


od socijalizma do tranzicije, N aklada Ljevak, Z agreb, 2011.

K orom an, Boris, P redodba pro sto ra u suvrem enoj hrvatskoj prozi: prostori tranzicije
kao m jesta postsocijalistike artikulacije, Komparativni Postsocijalizam. Slavenska
iskustva, ur. M asa Kolanovi, Zagrebaka slavistika kola, Zagreb, 2013-, 125-
146.

Lyotard Jean, Francois, Postmoderno stanje. Izvjetaj o znanju, Ibis grafika, Zagreb,
2005.

M ilanja, C vjetko, Hrvatski roman 1945.-1990. Nacrt mogue tipologije hrvatske


romaneskne prakse, Z avod za zn a n o st o knjievnosti Filozofskog fakulteta, Zagreb,
1996.

M uller, J o h n P. i R ichardson, W illiam J., Lacan and Language. A Readers guide to


Ecrits, In tern atio n al U niversities Press, N ew York, 1982.

N em ec, Kreim ir, Povijest hrvatskog romana: od 1945. do 2000. godine, kolska knjiga,
Z agreb, 20 0 3 .

Pria, Ines, N a tlu trivijalnog: p ism o iz tranzicije, Narodna umjetnost, (4 1 /2 ) 2 0 04.,


141-156.

Pria, Ines, In Search o f P ost-socialist S ubject, Narodna umjetnost, (44) 20 0 7 ., 163-


186.

Perasovi, B enjam in, Urbana plemena, Sveuilina naklada, Zagreb, 2 001.

Povrzanovi, M aja, E tnologija rata - pisanje bez suza?, Etnoloka tribina, (15) 1992.,
6 1 -80.

Ryznar, A nera, D ezintegracija stvarnosne proze i novi pripovjedni m odeli, V rijem e


u jeziku. Nulti stupanj pisma. Zbornik radova 41. seminara Zagrebake slavistike
kole, ur. T atjan a Pikovi i T v rtk o Vukovi, Zagrebaka slavistika kola, Zagreb,
20 1 3 ., 149-163.

Sarajevske sveske (13), 2 0 06.


Soberg, M arius, H rvatska n akon 1989. godine: H D Z i politika tranzicije, Demokratska
tranzicija u Hrvatskoj, ur. R am et, S abrina P , M ati, D avorka, Alinea, Zagreb,
2 0 0 6 ., 35-64.

275
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Tom aevski, Boris, Teorija knjievnosti, M atica hrvatska, Z agreb, 1998.

T urner, V ictor, The Ritual Process. Structure and Anti-Structure, C o rn e ll U niversity


Press, Ithaca, N e w York, 1991.

Ugrei, D u b rav k a: Kultura lai, A rkzin, Z agreb, 1996.

Z latar, A ndrea, Prostor grada, prostor kulture, Ljevak, Z agreb, 2 0 0 8 .

K n j i e v n a d j e l a

B areti, R en ato , Osmi povjerenik, A G M , Z agreb, 2 0 0 3 .

B ovi, A len, Metastaze, K onzor, Z agreb, 2 0 0 6 .

B ovi, A len, Ljudoder vegetarijanac, Jesenski i T u rk , Z agreb, 2 0 1 0 .

Buli, V lad o , Putovanje u srce hrvatskog sna, A G M , Z agreb, 2 0 0 6 .

iki, Ivica, Sanjao sam slonove, N a k la d a Ljevak, Z agreb, 2 0 1 1 .

G ai, N ada, Mirna ulica, drvored, A lg o ritam , Z agreb, 2 0 0 7 .

G erovac, G o ra n . Razbijeni, P rofil, Z agreb, 2 0 0 9 .

Ivani, V iktor, Vita activa, K u ltu ra& R asv jeta , S plit, 2 0 0 5 .

Koec, M arin k o , Wonderland , V .B .Z ., Z agreb, 2 0 0 3 .

M laki, Josip, Planet Friedman, F rak tu ra , Z aprei, 2 0 1 2 .

N a p rta, R o b ert, Marsevski korak, Profil in te rn a tio n a l, Z agreb, 2 0 0 6 .

N u h a n o v i , G o rd a n , Posljednji danipanka, Profil In te rn a tio n a l, Z agreb, 2 0 0 6 .

Perii, R o b ert, Nas ovjek na terenu, Profil In te rn a tio n a l, G h e ta ld u s, 2 0 0 7 .

Popovi, E do, Lomljenje vjetra, O c e a n m o re , Z agreb, 2 0 1 1 .

R u d an , V edrana, Uho, grlo no, A G M , Z agreb, 2 0 0 2 ./V .B .Z ., Z agreb, 2 0 1 0 .

Savievi Ivanevi, O lja, Adio kauboju, A lg o ritam , Z agreb, 2 0 1 0 .

T om i, A nte, to je mukarac bez brkova, H e n a co m , Z agreb, 2 0 0 0 .

V idi, Ivan, Gangabanga, A G M , Z agreb, 2 0 0 6 .

Vukovi R unji, M ilana, Demoni i novinari, V ukovi & R unji, Z agreb, 2 0 1 0 .

Z ajec, Tom islav, Soba za razbijanje, Z n an je , 1998.

276
Boris Koroman NOSTALGIJA MODERNOSTI

Modernity Nostalgia: Representation of the Socialist Past in


Contemporary Croatian Novels About Transition

Summary
The paper discusses the image and representation o f the socialist past in
contemporary Croatian novels, with social and political transition as their
main theme. Common and specific narrative elements, motifs, themes and
other narrative strategies for the representation of time in texts, in about a
dozen novels, have been analysed and interpreted: childhood in socialism,
the historical breakdown o f socialism and the rise of liminal experience of
transition, the continuity o f oppositional sub-cultural identities and the
continuity o f repressive intelligence activities and organised crime. The
problem o f the identity quest stands out as one of the most significant meta-
narratives that can comprise contemporary Croatian literary production. This
problem stands out in Croatian fiction as class-determined and deals with the
existential anxieties o f the well-educated middle class but in fact reveals the
notion o f a subjects nostalgia for modernity, the specific search for solid
identitary foundations.

277
A na H ofm an
Ko se boji unda jo?
M u zika cenzura u Jugoslaviji
Komunistika cenzura?

Jedna od dedinih pria iz mog detinjstva, koja mi je u vie navrata ispriana na


razliite naine (sa razliitim isputenim ili dodavanim delovima), bila je ona
0 iznenadnoj nonoj poseti ljudi u konim mantilima, koji su ela dva dana
ispitivali dedu o razlozima pevanja ruskih pesama. Bilo je to 1951. godine,
u vreme Informbiroa i razlaza sa Rusima, a dedu je prijavio komija jer mu
se to u tom trenutku inilo izdajnikim inom a u skladu sa Agitpropovim
Planom borbe protiv Informbiroa na kulturno-prosvetnom sektoru. Mama
je obino dodavala da su svi jednostavno voleli te pesme, a deda ih je odlino
svirao na gitari.
Tridesetest godina kasnije, kao solista kolskog hora, 1987. godine, nedeljama
sam se pripremala za nastup na proslavi dana kole, na kome sam pevala
pesmu Svaka naa petica. U svom tom uzbuenju oko priprema, a posebno
oko uvebavanja teih delova i refrena,1 starija sestra drugarice koja je takoe
pevala u horu, alila se sa mojim ozbiljnim pristupom nastupu i tremom te
je govorila da u pogreiti i umesto pravog teksta otpevati: op, cup, op, cup,
Tito glup. Danima posle nastupa, koji je inae bio prilino uspean, a ja
zadovoljna, drugarica i ja smo tihim glasom, smejui se i podcupkujui na
lastiu pevuile op, cup, Tito glup, znajui da je to neto to moemo deliti
samo izmeu sebe, neto to je zabranjeno, ali ba zbog toga tako zanimljivo,
skoro kao na omiljeni sladoled u zimu. Ubrzo zatim u godinama koje slede
niko se vie nije optereivao time, a naa tajna o pogrdnoj pesmici o drugu
Titu vie nije bila tako slatko zanimljiva.
Ove intimne prie navele su me da godinama kasnije, kada su se nizali i solo-
nastupi i nastupi sa razliitim horovima, budem naroito osetljiva na naine
biranja repertoara, na to kako se on menjao, kako je bio prihvatan to od strane
nas, izvoaa, to od publike. Uvek su me najvie intrigirali rezovi, radikalne
intervencije i prelomi, njihov eho u svakodnevnom ivotu, ali i efekti tog

1 Refren pesme glasio je: Da uimo to elimo, da branimo to umemo, da volimo i to smemo,
drue Tito, drue Tito, mi ti se kunemo.

281
SOCIJALIZAM NA KLUPI

eha u novim strategijama prilagoavanja i oblikovanja zvaninih politika. U


ovom radu osvrnuu se na pitanja muzike cenzure u Jugoslaviji sa tenjom
da istaknem kompleksnost cenzorskih praksi. Oslanjam se na nove akademske
pristupe autora kao to su Jansen, Holquiest, Burt, Bulter ili Muller,2 koji
se distanciraju od svoenja i uproavanja koncepta cenzure na restriktivnu
tehnologiju. Debata o novoj cenzuri3 preispituje uvreeno shvatanje cenzure
kao skupa regulatornih i institucionalizovanih intervencija i tretira je kao
skup intelektualnih praksi u odreenom drutveno-istorijskom kontekstu.4
Ovakvi pristupi ispituju binarni odnos izmeu cenzora i cenzurisanog,
osporavaju njihove fiksne pozicije i istiu mnotvo razliitih aktera ukljuenih
u cenzorske aktivnosti, umesto jedne institucije ili autoriteta. Takoe, ovi
pristupi osporavaju binarnu podelu na cenzuru i slobodu, uspeno ukazujui
da je sva kulturna produkcija stvorena kroz proces regulacije i selekcije.5
Binarni diskurs o represiji/slobodi se najbolje odraava u naunim
razmatranjima o cenzuri u totalitarnim, zatvorenim drutvima
dravnog socijalizma. Nakon pada Berlinskog zida, dostupnost zvaninih
podataka i arhivskog materijala irom Istone Evrope uveao je interes
za cenzorske prakse ne samo akademske ve i ire javnosti.6 Mehanizmi
cenzure novodemokratizovanih zemalja su nairoko razmatrani iz binarne

2 Jansen, Sue Curry, Censorship: TheKnot That BindsPowerandKnowledge, OUP, New York,
Oxford, 1991; Holquist, Michael, Corrupt Originals: TheParadoxofCensorship, PMLA 109.1,
1994; Burt, Richard ur., TheAdm inistration ofAesthetics: Censorship, Political Criticismand
thePublicSphere, (Cultural Politics 7), University o f M innesota Press, Minneapolis, London,
1994; Butler, Judith, Ruled O ut; Vocabularies o f the Censor, CensorshipandSilencing: Practices
of Cultural Regulation, ur. Robert C. Post, G etty Research Institute for the History o f Art
and the Humanities, Los Angeles, 1998; Mller, Beate, Censorship and Cultural Regulation;
M apping the Territory, Critical Studies, 1(31), 2003.
3 iva debata o uinkovitosti redehnisanja cenzure kao sveprisutne prakse je u centru panje
novih studija o cenzuri. Istraivai preispituju mogua uproavanja i trivijalizacije njenog
poimanja, kao i gubitku njene mobilizatorske snage u politici. Videti: Hearn, Kirsten,
Exclusion is Censorship, Fem inismand C ensorship. The Current Debate, eds. Gail Chester i
Julienne Dickey Bridport, Prism P, Dorset, 1988. Na ovom mestu, ja bih se radije sloila sa
Michaelom Hardtom , koji smatra da insistiranje i rasprava oko ovog koncepta, u cilju ouvanja
dobrog naslea povezanog sa istim, upravo doprinosi vitalnosti njegovog znaenja. Videti:
Hardt, Michael, The com m on in com m unism, TheIdea of Com munism , eds. Slavoj iek i
Costas Douzinas,Verso, London, 2010., 131.
4 Boyer, Dominic, Censorship as a Vocation: The Institutions, Practices, and Cultural Logic
of Media C ontrol in the German Democratic Republic, Com parative Studies in Societyand
History, 45(3), 2003., 539.
5 Fish, Stanley, TheresNoSuchThingAsFreeSpeech. OUP, Oxford, 1994.
6 Mller, Beate, Censorship and Cultural Regulation: M apping the Territory., 3.

282
Ana Hofinan KO SE BOJI UNDA JO?

perspektive opresije/osloboenja, a priori pripisujui cenzuri negativno i


peorativno znaenje. Fokusirajui se na dravno-regulativne prakse, ove
studije istraivale su zvanine podatke i opisivale cenzorske institucije,
propise i aktivnosti. Takav pristup bio je u skladu sa pogledom na kulturnu
produkciju sa istoka kao nametnute, rigidne i nadzirane od strane drave ili
kao pukog proizvoda refleksije i prisvajanja matrica zapadne kulture. Cenzura
u drutvima dravnog socijalizma je sagledavana kroz suprotstavljeni odnos
izmeu dravnog aparata (partijskih funkcionera, birokrata) i disidenata
(subverzivnih drutvenih snaga - slobodnih intelektualaca, umetnika), koji su
se pozicionirali protiv zvanine ideologije ili pravili kompromis sa istom. Javna
sfera je okarakterisana kao mesto prezasieno restriktivnim praksama dok su
privatni i poluprivatni prostori bili smatrani jedinim mestima za slobodne
i necenzurisane aktivnosti.7 S obzirom na to da je uglavnom shvatana kao
regulatorna praksa autoritarne drave koju sprovode cenzorske institucije,
obino se podrazumevalo da osoba koja je cenzurisana predstavlja pasivni
objekat, bilo u sluaju tzv. preventivne ili suspenzivne cenzure.8
Suprotno od postojeih vienja ove problematike, ovaj rad predlae
nijansiranije i dinaminije interpretacije cenzorskih praksi u socijalistikim
drutvima i istie itav spektar osobenosti koje destabilizuju ustaljeno
shvatanje pozicija autoritarnog cenzora i slobodnog disidenta. Isto tako, tekst
se oslanja na nove studije koje prevazilaze dualistiko shvatanje neoliberalnog
kapitalizma i slobodnog trita sa jedne strane, i dravnog socijalizma sa druge
- koncepcije koja je dominirala u periodu hladnog rata, i u isto vreme ukazuje
na raznovrsnosti unutar samih socijalistikih drutava.9 Domen popularne
muzike se ini savrenim prostorom za prouavanje ovakvih procesa s obzirom
da je ona imala vanu, a ipak, ambivalentnu ulogu. Ona je sluila kao medij za
irenje dominantnih vrednosti, ali i za izraavanje interesa razliitih socijalnih
grupa i njihovih identifikacija (mladi, ene, etnike manjine). Popularna
muzika bila je bitan deo dominantne ideologije, ali, u isto vreme, i mesto
suprotstavljanja sistemu i eksperimentisanja sa istim. Iz ugla produkcije

7 Yurchak, Alexei, Everything Was Forever, Until It Was No More, The Last Soviet Generation,
Princeton University Press, 2006.; Hofman, Ana, Staging socialistfemininity: Gender politics and
Folklore in Serbia, Brill Publishing, Leiden, 2011.
8 Cenzure koja nastaje pre ili nakon nastanka umetnikog dela ili ina izraavanja.
9 Videti Goldman, Wendy Z ., Women at the Gates: Gender and Industry in Stalins Russia,
Cambridge University Press, Cambridge, 2002.; eds. David Crowley i Susan E. Reid, Socialist
Spaces: Sites o f Everyday Life in the Eastern Bloc, Berg, Oxford, 2002.; Haney, Lynne, Inventing
the Needy: Gender and the Politics ofWelfare in Hungary, University of California Press, Berkeley,
2002 .

283
SOCIJALIZAM KLUPI

jugoslovenske popularne muzike, izraajni potencijal afektivnog10 omoguava


stvaranje ideja, znaenja i senzibiliteta, kojima se moe manipulisati i koji
istovremeno mogu delovati na vie nivoa uz produkciju vieslojnih znaenja
i dvosmislenosti. Jugoslovenski sluaj zahteva usmeravanje panje sa
institucionalnih cenzorskih mehanizama na line, neizreene i nenapisane
norme i prakse. To delom proizilazi iz injenice da je cenzura delovala u
meuprostoru izmeu zvaninog negiranja i faktikog prakticiranja, a s
obzirom na to da su je vie praktikovali pojedinci nego institucije, ukljuivala
je radije fludine afektivne mehanizme nego striktne strategije. Emotivni i
lini nivoi koji se dovode u vezu sa njima su u veoj korelaciji sa Levinovim
shvatanjem autorske samo-cenzure {authorial self-censorship) koja ukazuje
na poigravanje sa sveenou o cenzuri.11 Na taj nain, cenzura postaje
deo procesa samosubjektivizacije kroz nesvesno usvajanje normi bitnih za
samoreprezentaciju i samopercepciju.
Inae mali broj studija koje se bave muzikom cenzurom u Jugoslaviji12
fokusira se na dve glavne kategorije, koje se iz aspekta cenzorskih praksi ine
najparadigmatinijim. Kako Svanibor Pettan istie, posle Drugog svetskog rata
posebno su bila cenzurisana dva muzika anra: pesme koje su na odreeni
nain tematizirale nacionalni identitet konstitutivnih naroda Jugoslavije
(imale jaku nacionalnu simboliku), i pesme sa religijskim sadrajima, izvoene
van mesta gde su se obavljali religijski obredi. Prema njegovim reima ovo su
bile ideoloki motivisane zabrane izvoenja nacionalistikih, antikomunistikih
i religioznih pesama; same pesme su percipirane kao napad na multikulturalni
jugoslovenski identitet, Komunistiku partiju i politiki sistem uopte.13 U
ovoj analizi primeniu obrnuti analitiki pristup koji se nee fokusirati na
mogui subverzivno-disidentski sadraj, koji se percipira a priori zabranjenim u

10 Teorije afekta promiljaju postojee poststrukturalistike teorije koje su neizmerno


posveene u proglaavanju subjekta mrtvim i zbog toga neosetljive na afekt i emocije (vidi
Clough, Patricia, TheAffective Tum: TheorizingtheSocial, ed. Patricia Ticineto Clough, Jean
Halley, D urham , N .C ., 2007. Prema teorijama afekta mo veine medija lei ne toliko u
ideolokim efektima, ve u sposobnosti da stvore afektivne rezonance nezavisne od sadranja i
znaenja, Shouse in Leys, Ruth, The Affective Turn: A Critique, CriticalInquiry, 37 (3), 2011.
11 Levine, Michael G., W riting Through Repression. Literature, Censorship, Psychoanalysis,
Johns Hopkins UP, Baltimore, 1994.
12 Veina studija analizira slobodu govora i tampe, kao i cenzuru u knjievnosti i delimino
filmu, ali je i tu doprinos relativno skroman, tako da je problematika cenzure u bivoj Jugoslaviji
do sada samo fragmentarno ispitivana.
13 Pettan, Svanibor, Music and Censorship in ex-Yugoslavia - Some views from Croatia, h ttp://
www.freemuse.org/sw26648.asp, (rad prezentovan na prvoj Freemuse World konferenciji u
Kopenhagenu, 20-22. novembar 1998.).

284
Ana Hofinan KO SE BOJI UNDA jo ?

javnim diskursima, ve na visokoideologizovane sadraje (politiki angaovane


patriotske sadraje), koji se smatraju neophodnim elementom kulturne
produkcije u socijalistikim drutvima. Glavni cilj je da predloim delikatniji
pristup kompleksnosti cenzorskih normi kao i da ukaem na injenicu da
kulturna produkcija deluje simultano kroz internalizovane forme cenzure
(shvaeno u duhu Freuda i Lacana, kao svakodnevno situaciono-iskustvena
cenzura) i eksterne norme (poput institucionalnih ogranienja), ne samo u
socijalistikim ve i u svim drugim drutvima. Da bi se postigao postavljeni
cilj posegla sam za dijalokim istraivakim pristupom koji u sebi kombinuje
razliite metode. Koristila sam line izjave mojih ispitanika, zvanine
(dravne i naune) narative i medijske diskurse koji su inili ondanji okvir za
istraivanje i analiziranje socijalistike muzike cenzure.14 Ipak, konsultovanje
zvaninih dokumenata se nije pokazalo naroito korisnim budui da je
zvanina kulturna politika garantovala apsolutnu slobodu svim umetnikim
i kulturnim aktivnostima: [...] u SFRJ ne postoji cenzura tampe i drugih
oblika informacija, osim u sluaju ratnog stanja ili kad je aktom nadlenog
organa utvreno da postoji neposredna ratna opasnost.15 Negiranje cenzure
bila je uobiajena praksa u veini drutava i sistema, kao izostanak njenog
pominjanja u pravnim dokumentima, to je oteavalo praenje tragova njene
primene. Sa druge strane, posle raspada Jugoslavije, kao deo preovlaujuih
revizionistikih interpretacija socijalistike prolosti, istraivanja o cenzorskim
aktivnostima bila su zasiena narativima o komunistikim progoniteljima
ili kulturnom zloinu, koji su uskraivali prostor za bilo kakvu slobodnu i
nekotrolisanu kulturnu produkciju u Jugoslaviji:

Komunistika se vlast pritom koristila svim oblicima i vrstama cenzure,


a neke je metode i patentirala [...]. Nakon 1990. i pada reima, ti tajno
uvani dokumenti postali su dostupni javnosti, te se o toj tematici tek tada
moglo otvoreno pisati, te dobiti detaljniji uvid o kakvim je razmjerima rije
kada se govori o cenzuri u Jugoslaviji. Tisue i tisue dokumenata potvruju
sustavno zatiranje slobode javnog govora, ali rtve se ne broje samo u broju
zabranjenih, ispravljenih ili sakrivenih kartica teksta, ve i u ivotima.16

14 Uzela sam u razmatranje izvore iz Arhive Jugoslavije, znaajne asopise iz perioda socijalizma
kao i line arhive mojih sagovornika.
15 Cenzura. Opa enciklopedija, sv. 2, Jugoslavenski leksikografski zavod, Zagreb, 1977., 45.
16 Parii, Ivan, Cenzura u Jugoslaviji od 1945 do 1990. godine, diplomski rad, Filozofski
fakultet, Odsjek za informacijske znanosti, Sveuilite u Zagrebu, 2007., 2. http://darhiv.ffzg.
hr/545/l/7l4B IB L .pdf

285
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Postojei pristupi bili su dobar osnov za analitiku intervenciju koju ovaj rad
tei da primeni, kao deo dominantih narativa koji su zajedno sa zvaninim
kreirali dominatno miljenje o cenzuri u stvaranju tzv. intelekturalne
atmosfere u kojoj se taj koncept menjao i oblikovao.

Jugoslovenski sluaj
Bez elje da se romantizuje kao jedinstven sluaj,17 bitno je istai da je u
domenu produkcije popularne muzike Jugoslavija bila izuzetak naspram
drugih zemalja Istonog bloka. Liberalizacija muzikog trita poela je ve
tokom pedesetih godina, naputanjem centralizovanog modela dravne uprave
i oslobaanjem mnogih segmenata politikog, ekonomskog, javnog i kulturnog
ivota.18 Stoga, sa okonanjem prve faze revolucionarnog romantizma
poetkom pedesetih godina, rukovodioci nisu smatrali korisnim zabranu
muzikih anrova putem administrativnih regulativa. To dokazuje i primer
jazza, gde njegovo posleratno sankcionisanje vodjeno politikim i ideolokim
motivima, nije zaustavilo osnivanje novih jazz orkestara u Jugoslaviji i njegovo
sluanje (1946. godine je ustanovljen Plesni orkestar Radio Zagreba, a iste
godine u Srbiji jazz bend D inam o).19 Iako je u prvim posleratnim godinama
cenzura zapadne popularne muzike bila prisutna jer tetno utie na odgoj
omladine, ak ni tada ona nije sprovoena sistematski i organizovano:
kulturna politika je bila konfuzna i nekonsolidovana, dok su partijski
rukovodioci meusobno izraavali suprotne stavove.20 Poetak ezdesetih bio
je obeleen razvojem produkcije popularne muzike i jugoslovenske industrije
gramofonskih ploa, kao i irenjem mree lokalnih radio stanica (do kraja

17 Jugoslovenski socijalizam je ve bio priznat od strane nekih istraivaa kao poseban i


poznat po svojim protivurenostima, Ramet, Sabrina P., In Titos Tim e, GenderPoliticsinthe
W esternBalkans: Wom enandSocietyin YugoslaviaandtheYugoslavS uccessorStates, ur. Sabrina
Ramet, The Pennsylvania State University Press, University Park, Pennsylvania, 1999., 90.
18 Naumovi, Slobodan, Identity Creator in Identity Crisis: Reflections on the Politics o f
Serbian Ethnology, AnthropologicalJournalofEuropeanCultures, 8 (2), 1996., 56.
19 Vueti, Radina, Dez je sloboda: dez kao ameriko propagandno oruje u Jugoslaviji,
Godinjak za drutvenu istoriju, XVI (3), 2009., 88. Sa druge strane, sami orkestri kreirali
su repertoar tako, da bude u skladu sa zahtevima dom inantne ideologije (pored amerikih
kompozicija, obavezne su bile i ruske pesme, kao i Kozarako kolo), videti Lui-Todosi Ivana,
Odtrokingadotvista. IgrankeuBeogradu1945-1963, Srpski genealoki centar, Beograd, 2002.,
68 .
20 Vuleti, Dean, Yugoslavcom munismandthepower ofpopular m usic, doktorska disertacija,
Graduate School o f Arts and Sciences, Colum bia University, 2010., 75.

286
Ana Hofinan KO SE BOJI &UNDA JO?

ezdesetih godina i privatnih).21 Do sredine ezdesetih industrija ploa postala


je jedna od najvanijih privrednih delatnosti,22 to su dravni funkcioneri
pravdali argumentom da porast ivotnog standarda radnog naroda Jugoslavije
dovodi do novih kulturnih potreba koji treba biti praen novim nainima
edukacije i uvoenjem novih kulturnih proizvoda, poput gramofonske ploe:
Gramofonska ploa kao kulturna tekovina, kao neizostavno orue pogodno
za irenje i razvijanje muzike kulture i edukacije uopte.23 Kako Ivan olovi
istie, kulturnim stvaraocima ostavljena je puna sloboda da se otvore prema
modernim zapadnim umetnikim tendencijama i estetikama, a da vladajuoj
ideologiji doprinose samo na pasivan nain, tako to nee dovoditi u pitanje
njene glavne simbole: Tita, bratstvo i jedinstvo jugoslovenskih naroda,
socijalizam, a zatim samoupravljanje i nesvrstanost.2425 Popularna muzika,
dakle, nije bila samo vaan produkt kulturne politike, ve i vaan ekonomski
faktor i jedan od unosnijih izvoznih proizvoda industrije zabave. Takoe, bila
je dokaz uspenosti jugoslovenskog socijalistikog projekta23 i predstavljala
svojevrsni prozor ka zapadu za zemlje biveg Istonog bloka.26

Sve to je uslovilo fluidne i promenljive strategije kulturne politike u sferi


popularne muzike, a naroito kada je u pitanju cenzura. U nedostatku okvira
koji bi definisao poeljne i nepoeljne muzike sadraje, u odsustvu cenzure kao
takve u zvaninim diskursima, veina istraivaa se slae da je glavna strategija

21 Prema zvaninim izvetajima, sa prvim koracima u uspostavljanju industrije ploa krenulo


se ve ranih pedesetih godina (u Srbiji 1952.). Sa proizvodnjom prvih gramofonskih ploa
krenulo se 1959. Arhiv Jugoslavije, 475, Peti kongres Udruenja muzikihum etnika, 5-7. 11.
1965.
22 Godine 1965. u Jugoslaviji je proizvedeno deset miliona primeraka ploa (isto).
23 Gavari, Dragoljub, Kulturna delatnost bez kulturne politike, Kultura(Beograd) 23, 1973.,
154. Do 1987. godine bilo je jedanaest preduzea koja su se bavila proizvodnjom i distribucijom
ploa i kaseta, od kojih dva glavna locirana u Zagrebu (Jugoton) i Begradu (Produkcija
gramofonskih ploa Radio-televizije Beograd - PGP RTB), koja su izdala 75-80 procenata
muzikih izdanja prodavanih u Jugoslaviji, Vidi Rasmussen, Ljerka, Newly Com posedFolk
MusicofYugoslavia, Routledge, New York - London, 2002., 178.).
24 olovi, Ivan, Kultura i politika u Srbiji, www.balkan-sehara.com/images/slikenc/lvan
Colqvic/Kultura%20i%20p
25 Vuleti, Dean, Generation Num ber One: Politics and Popular Music in Yugoslavia in the
1950s, NationalitiesPapers, 36 (5), 2008., 862.
26 Posebno tokom osamdesetih godina, ova je muzika koriena kao simbol pobune protiv
komunistikih diktatora, kada su jugoslovenski rok bendovi, ali i narodni pevai, poeli
da nastupaju slobodno na stadionima, to se tumailo kao pokazatelj demokratizacije ovih
drutava.

287
SOCIJALIZAM NA KLUPI

bila u stvari nemanje strategije (non-policy policy)27 to je ostavljalo prostora


za razliite interpretacije i primene. Latinka Perovi istie da je nedostatak
sistema u stvari bio sistem, to je rezultiralo sistemskim delovanjem, ali ne iz
jednog centra ili instance sa kojih su inicirane zabrane. Radina Vueti navodi
njenu izjavu o tome da cenzura nije bila takva da neko iz CK direktno trai
zabranu, ve se stvarala takva atmosfera da su sami akteri deavanja reagovali
u odnosu na nju, bez bilo kakvih zabrana.28 Tako je jedini dokaz o cenzuri
u stvari bila tzv. drutvena atmosfera kreirana kroz kolektivne afektivne
mehanizme,29 to je dovodilo do preutnog razumevanja/konsenzusa i prakse
da cenzuru izvode sami akteri (institucije kulture - izdavake kue, urednici
na RTV, pozorita, sami umetnici i autori).

Dekadu sedamdesetih, na koju se moje istraivanje posebno fokusira, obeleila


je vrlo sloena politika i drutvena klima, kao i izrazite promene u domenu
jugoslovenske kulturne politike. Godina 1971. oznaila je poetak takozvane
kvazi-konfederalne faze jugoslovenske istorije zapoete slovenakom
aferom sa putevima, hrvatskog nacionalistikog masovnog pokreta iz 1971. i
aktivnou srpskih liberala.30 Ve posle 1968, a naroito nakon ovih deavanja,
cenzura je postajala sve intenzivnija, a samo u Srbiji je u tom periodu bilo vie
restriktivnih intervencija u oblasti kulture nego u prethodnih 20 godina.31
Zahtevi za nacionalnom nezavisnou, meurepubliki konflikti i rastue
tenzije izmeu nacionalnih kulturnih elita potakle su izvesne administrativne
mere, koje su za posledicu imale pravno regulisanje izvesnih vidova cenzure/
ogranienja, po prvi put u jugoslovenskoj istoriji.32 U svom referatu na

27 Miina, Dalibor, Shake, RattleandRoll: YugoslavRockMusicandthePoeticsofSocialCritique,


Ashgate, Farnham-Burlington, 2013., 26.
28 Vueti, Radina, Izmeu avangarde i cenzure. Tito i um etnost ezdesetih, Tito- vienjai
tumaenja, ur. Olga Manojlovi-Pintar, Institut za noviju istoriju Srbije, Beograd, 2011., 698.
23 Tereza Brenan u svojoj knjizi Transsmition o f Affect teoretizuje pitanje atmosfere i istie
da se upravo kroz prenos afekta omoguava okruenju/atmosferi da obuzm e pojedinca,
Brennan, Therese, Transsm itionofAffect, Cornell University Press, Itaca and London, 2004., 1.
30 Naumovi, Slobodan, Brief Encounters, Dangerous Liaisons and Never-ending Stories: The
Politics o f Serbian Ethnology and A nthropology in the Interesting Times of Yugoslav Socialism,
StudyingPeoplein thePeople'sDem ocraciesII, Socialist EraAnthropology in SouthEast Europe,
eds. Vintila Mihailescu, Ilia Iliev and Slobodan Naumovi, LIT Verlag, Berlin, 2008., 220.
31 Pai Feliks, Kako smo ekali Godoa kad su Cvetale tikve, 1992., 54, u: Vueti, Izmeu
avangarde i cenzure, 703.
32 Ipak, i u situacijama kada su se deavale zabrane, javni prostor bio je otvoren za polemike
i u okviru intelektualnih krugova i u medijima, Vueti, 703. Ovo je na izvesni nain moglo
biti shvaeno i strategijom sistema, da oda utisak javne debate, u kojoj e, na kraju, oni koji su
pogreili ipak naii na osudu.

288
Ana Hofinan KO SE BOJI S u n d a JO?

21. sednici Predsednitva SKJ, Tito je osudio tampu i ukorio CK Saveza


komunista Hrvatske na propuste u pogledu tolerisanja nacionalistikih,
separatistikih i antidravnih stavova.33Iste godine na Kongresu kulturne akcije,
odranom u Kragujevcu, proklamovano je novo, restriktivno naelo zvanine
kulturne politike praeno administrativnom merama protiv nekulturnih,
needukativnih i kulturnih proizvoda niskog kvaliteta.3435 Deseti kongres
SKJ (Savez komunista Jugoslavije), odran u Beogradu od 27. do 30. maja
1974, najavio je borbu protiv svih oblika nacionalizma, kulturnog kia33 i
sunda,36 kao reakcije na preovladavajuu intelektualnu krizu i nacionalne
tenzije. Kao posebno problematini proglaeni su kulturni anrovi niskog
kvaliteta - asopisi, knjige, filmovi,37 ali i komercijalni muziki pravci poput
novokomponovane narodne muzike.

Narodna muzika kao narodni neprijetelj


Sve vea dostupnost zapadne popularne muzike i udaranje temelja jugo-
slovenskom muzikom tritu sredinom pedesetih godina uticali su na
takozvanu ideologizaciju popularne kulture. Na taj nain su, od ezdesetih
godina naovamo, ozbiljne teme poput partizanske borbe, socijalistike
revolucije, ideologije modernizacije ili jugoslovenskog identiteta nale svoje
mesto u sferi popularnog, a ideoloki sadraji promovisani u okviru anrova koje
su bili smatrani lakosluljivom konzumentskom kulturom. Revolucionarne
teme vie nisu bile iskljuivo rezervisane za formalne dogaaje, ukljuujui
dravne proslave sa simfonijskim orkestrima i horovima, ve su sada mogle
biti prezentovane novim generacijama preko njima prijemivijih, pristupanih
i nairoko popularnih kulturnih proizvoda. U vezi sa tim, pitanje odnosa
sadraja i forme bilo je posebno razmatrano od strane istraivaa, koji istiu

33 Broz Tito, Josip, Radnika klasa i Savez komunista Jugoslavije, Svjetlost, Sarajevo, 1977., 422.
34 Osim toga, objavljeni su i jo neki zakoni poput Zakona o spreavanju zloupotrebe slobode
tampe i drugih oblika informisanja 19. aprila 1973. godine. Parai , 29. http://darhiv.flzg.
hr/5 4 5 /1/7 l4BIBL.pdf.
35 Fenomen kia u lokalnom kontekstu odnosio se na sve vrste umetnikih dela smatranih
estetski osiromaenim i moralno sumnjivim, koja sniavaju estetski kvalitet nekog dela,
Ivanovi, Stanoje, Narodna muzika izmeu folklora i kulture masovnog drutva, Kultura
(Beograd), 23, 1973-, 191.
36 Koji vodi poreklo od nemake rei schund - smee, bofl.
37 Prvi na udaru odluka Kongresa kulturne akcije bila je popularna tampa, asopisi, stripovi
i pulp literatura, te su bili spaljivani javno. Posle akcija protiv popularne tampe iz 1972.
godine Zakon je regulisao druge kulturne domene takoe (filmove, knjige, muziku).

289
SOCIJALIZAM NA KLUPI

da je na nivou forme sve bilo dozvoljeno (i pop-art i apstrakcija, avangarda


i eksperimentalna muzika), dok su ideologija bratstva i jedinstva, radnika
klasa, samoupravljanje i komunistika partija bili nedodirljivi i uvani
svim sredstvima (ukljuujui i administrativna).38 Ipak, kako e ovaj prilog
pokazati, nisu sve forme bile dozvoljene i poeljne, bez obzira na to da li su na
pravi nain obraivale simbole jugoslovenskog drutva.

anr takozvane zabavne muzike39 bio je prvi jugoslovenski anr popularne


muzike koji je poeo sa uvoenjem politiki angaovanih i revolucionarnih
sadraja, i koji je korien kao glavno sredstvo za irenje patriotskih
sentimenata. Jugoslovenska popularna muzika se, naime, razvijala zajedno
sa samim jugoslovenskim projektom i bila, prema reima Dalibora Miine,
uzgajana od strane zvanine politike.40 Od sredine sedamdesetih rok muzika
i prvi bendovi koji su se osnivali i koji su generalno (ne samo u socijalistikim
drutvima) smatrani anrom posebnog subverzivnog potencijala upravo
zbog mladih koji su ga sluali, u Jugoslaviji su vrlo rano postali deo zvanine
propagande. Tvorci zvanine politike su prepoznali snagu podkulture i
napravili strateki obrt ne samo time to su odluili da toleriu razliite
disidentske tonove ve i time da ovaj anr koriste za promociju zvanine
ideologije.41 Postupajui na ovaj nain, oni su uspeli da demobiliu subverzivni
potencijal ovog anra i u obliku takozvanog kontrolisanog otpora uine ovu
muziku sredstvom za usmeravanje i praenje razliitih glasova i subverzivnih
stremljenja. Opta politika tolerancije umesto represije, sa paljivo definisanim
granicama u stvari je proizvela bolje rezultate,42 a anrovi popularne muzike
su tokom vremena postali dravni projekti.

U takvoj vrsti meuanrovske politike, anr novokomponovane narodne


muzike (ili nova narodna muzika, komponovana narodna muzika,
komercijalna narodna muzika) naizgled se drao van okvira zvaninog nadzora.
Zvanini stav prema ovoj vrsti muzike odraavao je svu dvosmislenost dravne
kulturne politike: prepoznajui snaan trini potencijal, drava je tolerisala
visoke tirae muzikih izdanja ovog anra, ali se distancirala od njegovog

38 Vueti, Radina, Izmeu avangarde i cenzure, 705.


39 Nazivana takoe laka muzika.
40 Miina, DaJibor, Shake, RattleandRoll: YugoslavRockMusicandthePoeticsofSocialCritique, 32.
41 Ramet, Sabrina P., Shake, Rattle and Self-Management: M aking the Scene in Yugoslavia,
Rockingthestate. RockMusicandPoliticsin EasternEuropeandRussia, ed. Sabrina P. Ramet,
Westveiw Press, Boulder, 1994., 107.
42 Ramet, Sabrina P, BalkanB abel-. ThedisintegrationofYugoslaviafromtheDeathofTitotothe
W arofKosovo, Westview Press, Boulder, Oxford, 1999., 130.

290
Ana Hofinan KO SE BOJI SUNDA JO?

nekulturnog i needukativnog karaktera, ograniavajui njegovu vidljivost


u medijima.43 Glavna manjkavost koji su dravni fukcioneri, intelektualci
i istraivai pripisivali ovoj muzici bio je njen nizak kvalitet, uoljiv u
procesu kombinovanja lokalnih muzikih izraza sa zapadnom produkcijom
i tehnologijom: jedna hibridna kreacija koja je zadrala neto od ruralnog
simbolizma i okruenja, narodna muzika namenjena popularnom tritu.44
Prodor ovog anra u masovnu kulturu nije smatran potpuno prikladnim
to upravo upuuje na specifino sadejstvo vidljivosti i marginalizovanosti
novokomponovane narodne muzike u javnom diskursu.45 Bez obzira na
injenicu da je od samog poetka imao ogromnu popularnost i najvee tirae
prodaje u poredenju sa ostalim muzikim anrovima,46 ovaj anr je predstavljao
glavni poligon za sloenu mreu ideolokih i estetskih predrasuda. Izdavake
kue koje su objavljivale izdanja novokomponovane muzike su kritikovane
zbog svojih iskljuivo komercijalnih ciljeva, podstiui hiperprodukciju a
time i smanjenje kvaliteta muzikih izdanja:

Prodaja gramofonskih ploa slui kao izvanredni pokazatelj trendova u


muzikim ukusima jer je, primera radi, za razliku od radijskih i televizijskih
programa, koji uglavnom sadre izraziti kulturni i obrazovni momenat,
voena iskljuivo komercijalnim ciljevima. Zakoni trita, odnosno
intenzitet tranje, krucijalni su u odreivanju broja primeraka ploa koji e
biti proizveden, u svakoj pojedinanoj kategoriji ili muzikom anru.47

Kulturni radnici i intelektualci lamentirali su nad odsustvom jasne politike


u domenu muzikog izdavatva, koje je, prema njihovim reima, ostavljeno
bez ikakvog dravnog nadzora: samo nekoliko preduzea imalo je organe
drutvenog upravljanja, dok je veina funkcionisala bez kontakta i saradnje
sa udruenjima profesionalnih muziara.48 Ipak, bez obzira na javne i naune

43 Ovakva muzika je uglavnom izvoena u takozvanim specijalnim programima na


nacionalnoj televiziji, u emisijama poput Folk parada.
44 Vidi Rasmussen, xix.
45 Isto, xviii.
46 Jugoslovenska industrija ploa, posebno tokom sedamdesetih i osamdesetih, bila je zasnovana
na produkciji tzv. narodne muzike (godine 1972. izdato je 427 ploa narodne muzike u tirau
od 5.887,028 primeraka, Gavari, 155. Najvee izdavake kue bile su PGP RTB, Beograd disk
i Diskos u Srbiji, Jugoton i Suzy u Hrvatskoj i Helidron u Sloveniji.
47 Kos, Koraljka, New Dimensions in Folk Music: A Contribution to the Study o f Musical
Tastes in Contem porary Yugoslav Society, International Review o f the Aesthetics and Sociology o f
Music, 3 (1), 1972., 62.
48 Gavari, 158-159- U svakoj od izdavakih kua postojao odgovorni urednik (ili vie urednika

291
SOCIJALIZAM NA KLUPI

debate posveene ovim temama, retko su preduzimani konkretni koraci


u cilju promene ovog stanja. Zvanina kulturna politika nastavila je da se
bavi izazovima stvaranja nove narodne kulture, koja bi predstavljala simbiozu
narodne (masovne) i visoke (elitne) kulture, od kojih ni jedna ni druga a
priori nisu odbacivale ni trino orjentisane niti razliite netrine oblike
kontrole.49 Ovakva situacija proizvela je vrlo sloen i esto kontradiktoran
skup strategija i njenih primena. ezdesetih i poetkom sedamdesetih bilo
je tenji, voenih inicijativom Udruenja estradnih umetnika Jugoslavije, da
se ova produkcija uredi, muziko trite legalizuje i ponudi joj se formalno
i zvanino priznanje.50 Takoe, kroz festivalizaciju ove vrste muzike,51 ali i
organizovanjem jugoslovenskih turneja izvoaa novokomponovane muzike
(zajedno sa kolegama iz drugih anrova, pre svega zabavne), uinjeni su
pokuaji da se ona uvrsti u odreena formalna kulturna deavanja.52

Sve ovo bio je rezultat delikatne ideoloke pozicije koju je novokomponovana


narodna muzika zauzimala u okviru jugoslovenskog drutva. Iako
okarakterisana kao kulturni proizvod niske estetske i umetnike vrednosti,
komercijalni anr namenjen potronji kojeg odlikuje konformizam, povrnost,
neznanje i diletantizam, ipak joj se nije mogla osporiti tesna povezanost sa
drutvenom svakodnevicom: istina, a ne la, realnost, a ne uspavanka -
(ova muzika) pribliava ljude umetnosti i brie razliku izmeu narodne
umetnosti i umetnosti za narod.53 Prema nekim interpretacijama, upravo
je ova muzika bila glavno mesto/prostor emancipacije odozdo i refleksija

na razliitim nivoima) koji je neretko bio lan partije, i od koga je zahtevano da oceni svu
muziku pre njenog objavljivanja, Ramet, Balkan Babel, 138. Nije bilo jasne politike u odnosu
na estradu, niti formalnog odbora Saveza kom unista Jugoslavije u Udruenju estradnih radnika
(Majki, Estrada, godina I, oktobar 1963.) iako je, po reima mog sagovornika M ilutina
Popovia Zahara, poznatog jugoslovenskog violiniste, tekstopisca i kompozitora, u svakom
muzikom udruenju bilo lanova partije koji su paljivo pratili sve aktivnosti. Sami estradni
radnici su esto zahtevali vie panje od strane zvanine politike, to bi doprinelo unoenju reda
i organizacije u muziku profesiju, kako ista ne bi funkcionisala u neregulisanom prostoru i
svojevrsnom vakumu; ipak, ovi zahtevi nisu naili na razumevanje na drugoj strani.
Madar, Ljubomir, Ekonomski aspekti kulturnog razvitka, Kultura, 26, 1974., 116.
50 Hofman, Ana, Kafana Singers: Popular Music, Gender and Subjectivity in the cultural space
o f socialist Yugoslavia, Narodna umjetnost, 47 (1), 2010., 151.
51 Vidi Rasmussen, 59.
52 Primer za ovu tvrdnju je proslava dvadesetpetogodinjice Drugog zasedanja AVNOJA u
Jajcu (30. 11. 1968.), kada su izvoai sa festivala narodne muzike Jesen 1968. bili ukljueni u
program zvanine proslave. Estrada, godina IV, decembar 1968.
53 Ivanovi, 169.

292
Ana Hofinan KO SE BOJI SUNDA JO?

svakodnevnog ivota i relanosti novoformirane jugoslovenske radnike klase.5,1


Kroz novokomponovanu narodnu pesmu ona je ispoljavala svoju kreativnost i
nala prostor za umetniki izraz, posebno imajui u vidu da je veina izvoaa
dolazila iz siromanih, radnikih porodica i onih iz ruralnih sredina.
tavie, sa korenima u tradicionalnoj narodnoj muzici, novokomponovana
narodna muzika je doslovce predstavljala par excellence odraz socijalistike
transformacije od ruralnog ka modernom industrijskom drutvu, i posebnu
vrstu autohtonog anra.5455 Pesme novokomponovane muzike ovaploivale su
preobraaj jugoslovenskog drutva, ciljajui upravo na drutvenu grupu koja je
bila glavni akter promena - urbanizovane zemljoradnike, koji su na zanimljiv
nain opisani jednim od termina koji se koristi za ove pesme - poljoprivredni
lageri.56 Naime, smatralo se da je preovlaujui deo publike koja je sluala
ovu muziku sastavljena od tzv. gradskih pridolica, koji su doli iz ruralnih
podruja, te da je novokomponovana muzika bila nostalgini izraz njihovog
preanjeg seoskog ivota, kao i otpor prema bezdunim i surovim uslovima
gradskog ivota.57 Prema dominantnim narativima, publika regrutovana
iz redova pridolica i stanovnika industrijskih centara koji se navikavaju na
nove ivotne uslove i promene koje oni nose, jo uvek je nenaviknuta na
najvie kulturne forme koje se u gradu nude, kao to su koncerti ili pozorine
predstave.58 Neki intelektualci su ak definisali novokomponovanu narodnu
muziku kao folklor prelaznog perioda - kao fazu do punog osveenja
jedne klase i njene umetnosti: koja predstavlja prelaznu formu izmeu
izvorne narodne i pop muzike.59 Prikazujui svakodnevni ivot, i njegove
manifestacije, ljubavne probleme ili pastoralnu seosku idilu, ove pesme nisu
bile samo jedan vid bekstva iz socijalistike stvarnosti, kao kakvog paralelnog
univerzuma, ve suprotno, najbolji pokazatelj opte drutvene klime u
Jugoslaviji, odraavajui duh vremena i njegove glavne kulturne i estetske
karakteristike.60

54 Jugoslovenski samoupravni narariv bazirao se na konceptu radnike klase, briui bilo


kakvu klasnu diferencijaciju i istiui znaaj masovne kulture. Predstavnici novokomponovane
narodne muzike i sama muzika bili su olienje upravo takve ideologije.
55 Vidi Rasmussen, xxvd.
56 Ivanovi koristi term in poljoprivredni lageri u svojoj studiji o pesmama novokomponane
narodne muzike u Jugoslaviji, Ivanovi, 190.
57 Gruji, Marija, Com m unityandthePopular: W om en, NationandTurbo-folkinPost-Yugoslav
Serbia, Central European University, PhD dissertation, 2009., 85.
58 Kos, 69.
59 Isto, 63.
60 Dragievi-ei, Milena, Neofolkkultura. Publikai njenezvezde, Sremski Karlovci, Izdavaka
knjiarnica Zorana Stojanovia, Novi Sad, 1994., 23.

293
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Sa druge strane, uprkos injenici da je ovakva kulturna produkcija ukljuivala


iroke narodne mase radnog naroda, upravo taj inkluzivni potencijal je
zapravo smatran njenim najznaajnijim nedostatkom. Bez obzira to su teme
novokomponovanih pesama proizilazile iz stvarnosti koja, prema zvaninim
narativima, treba da prui najbogatiji materijal za stvaralako-umetniki
rad, ipak su procenjene kao zabava bez ireg drutvenog znaaja, ograniena
iskljuivo na sferu uivanja. Drutveno-prosvetni momenat koji bi ovoj
muzici dao dodatnu vrednost je izostao, to je predstavljeno kao glavna razlika
izmeu prave kulture i pseudo-kulturnih ekspresivnih praksi.

Sve ove okolnosti uticale su da se novokomponovana narodna muzika nae u


svojevrsnom vakumu kulturne politike. Tome u prilog govori injenica da, iako
su patriotski sadraji i politike poruke nali put do banalne svakodnevnice,
ova vrsta muzike nije smatrana pogodnom za prenoenje politiki angaovanih
sadraja. Kako tvrde muziki novinari, bilo je potrebno voditi rauna da
Tito, Jugoslavija i ostale bitne tekovine jugoslovenskog socijalizma ne budu
predstavljeni neukusno,61 posebno u komercijalnim anrovima rezervisanim
za banalne i svakodnevne teme. Najee su pesme koje su se dotakle nekih
osetljivih tema odnoene u radio na profesionalnu ekspertizu, a onima sa
neprikladnom tematizacijom patriotskih simbola ili oseanja bilo je zabranjeno
emitovanje.62 Dok su svi drugi anrovi do sedamdesetih poeli sa uvoenjem
revolucionarnih tema, izvoaima novokomponovane narodne muzike
nije bilo dozvoljeno da pevaju u ast Titu, partiji ili Jugoslaviji.63 Deavalo
se, tako, da autori novokomponovane narodne muzike, koji su pokuali da
uvedu patriotske sadraje u svoje pesme poetkom sedamdesetih, naiu na
ozbiljnu javnu osudu. Svakako, vano je jo jednom naglasiti da ove cenzorske
intervencije nisu bile rezultat neke organizovane strategije, ve konfuzne i
nedefinisane kulturne politike prema jugoslovenskoj muzikoj produkciji,
koje su esto dovodile do kontradiktornih i nekonzistentnih odluka.

61 Lopuina, M arko, Crnaknjiga: cenzurauJugoslaviji 1945-91, Fokus, Beograd, 1991., 251.


62 Isto.
6'^ Sve do pojave najvee jugoslovenske zvezde Lepe Brene, ova muzika, smatrana od strane
zagovornika visoke kulture trivijalnom, nije se bavila politikom i drutvenom stvarnou,
Hofman, Ana, Lepa-Brena: Re/politization o f Musical Memories on Yugoslavia, Glasnik
Etnografikoginstituta, 60 (1) 2012., 29. U svom radu o ratnom folkloru, Ivan olovi navodi
postojanje veze izmeu ovog anra i kulturne glorifikacije vladajue grupe. Treba napom enuti da
se njegovo istraivanje prevashodno odnosi na devedesete i turbo-folk anr kao i na povezanost
folklora sa narodnim pokretima. olovi isto tako napom inje da novokomponovana muzika
u doba socijalizma nije imala izrazito angaovanu produkciju, olovi, Ivan, Bordel ratnika,
Slovograf, Beograd, 1993., 23.

294
Ana Hofin KO SE BOJI UNDA JO?

Veina gorenavedenih sluajeva bile su samo sporadini inovi motivisani


konkretnim problemima ili trenutnim drutvenim i politikim deavanjima,
koji su oblikovali dominantne diskurse/ili drutvenu atmosferu o podobnosti
odreenih umetnikih dela, koja su u jednom drutvenom trenutku mogla
biti odobravana, da bi ve u drugom njihova sadrina bila problematizovana,
u zavisnosti od novih itanja uslovljenih promenom drutvene klime.

und komisije: cenzura kvaliteta


Kao to je pomenuto, postojanje institucionalne cenzure u Jugoslaviji nikada
nije otvoreno proklamovano; isto tako nije bilo dravnog tela uspostavljenog
sa zadatkom sistematskog praenja kulturne produkcije. U nedostatku
centralizovane institucije, udruenja ili komiteta za cenzuru u jugoslovenskom
drutvu, kao i zakonske regulative, cenzorske prakse su u stvari bile skrivene
iza drugih vidova restriktivnih strategija. Najefikasniji nain kontrolisanja
muzike produkcije bilo je sporenje umetnikog kvaliteta odreenom delu.
Iako su ovakve intervencije bile nerazdvojni deo muzike produkcije od
njenog zaetka (praktikovane u nedefinisanoj formi), od 1971. i takozvanog
Zakona protiv unda, one su uvrtene u zvaninu zakonsku regulativu. Ovo
je bio pokuaj da se uvoenjem restriktivnijih pravila najavi kraj nesreene
kulturne politike i rastueg nacionalizma u svim domenima drutva. Takoe,
Zakon je trebao da oznai i specifian povratak ideolokim korenima i
autentinom marksistikom nasleu. Predstavljen javnosti kao poseban oblik
kulturne revolucije, Kongres kulturne akcije (KKA), najavio je rat protiv
svih kulturnih proizvoda imperijalistiko-buroaske propagande. Negativna
procena konkretnog muzikog dela kao und bila je dovoljan razlog da se
obustavi njegovo snimanje ili da ono bude zabranjeno u medijima. Glavni
argument koji bi se navodio bio je da cenzurisani sadraj ne deli univerzalni
umetniki kvalitet: Ovo je znailo da ako je kulturni proizvod etiketiran kao
und, mogao si ga odmah staviti u orman - jer niko ga nee kupiti i tri puta
je skuplji.64 Zakon o republikom porezu na promet robe na malo stupio je na
snagu 30. decembra 1969. godine samo u okviru Republike Srbije,65 ali je 31.
januara 1971. donet novi Zakon o izmenama i dopunama Zakona o republikom
,66
porezu na promet robe na malo u kojem je dodata nova taka 3. po kojoj se
odreuje republiki porez u visini od 31,5% (a kome je dodat federalni u visini

64 http://www.jutarnji.hr/ispovijesi-clana-sund-komisije/13019/
65 Slubeni glasnik Socijalistike Republike Srbije, br. 53, 1272.
66 Isto, 1310.

295
SOCIJALIZAM NA KLUPI

od 12,5%, sa mogunou optine da uvode dodatni porez u visini do 50%,


to je bilo proglaeno maksimumom).67 U istom lanu su takoe dodata jo
dva nova, a kljuna za tzv. borbu protiv unda i kia: da se porez na promet
ne plaa na proizvode koji su od posebne drutvene i kulturne vrednosti.68
lan 5. Zakona takoe je dopunjen sa dva stava koji reguliu usmeravanje
sredstava od poreza na promet a koja pripadaju optinskoj zajednici kulture
na ijoj teritoriji je porez ostvaren (22%) i Republikoj zajednici obrazovanja
(6,5%), dok se sredstva mogu koristiti za kupovinu knjiga, za biblioteke i
univerzitetske udbenike.69 Na taj nain, prema miljenju zagovornika
zakona, glavni cilj bio je davanje prilike visokoj kulturi da se nadmee sa
komercijalnim i sveprisutnim kulturnim proizvodima, a novac od njih direktno
je ulagan u razvoj kulture. Iako naelno zakon nije interpretiran i predstavljen
kao ideoloki ve se odnosio iskljuivo na kvalitet umetnikih dela, mnogi
aspekti kulture (kao na primer strip ili krimi-romani, tzv. und-literatura) bili
su sankcionisani na najrigorozniji mogui nain od kraja Drugog svetskog
rata.

Meutim, kao to je to bio sluaj sa kulturnom politikom generalno, Zakon


je sam po sebi ostavio mnoga pitanja nereenim, izbegavajui da precizno
odredi ta je und i ko su glavni i odgovorni pojedinci i institucije nadleni
za procenu problematinih kulturnih proizvoda (po Zakonu, ovu funkciju je
trebalo da obavlja republiki organ uprave nadlean za poslove kulture).70
Reakcije javnosti povodom Zakona bile su podjednako vieglasne. Protivnici
Zakona su odmah ukazali na problem izostavljanja definicije unda time to
se isticalo samo ono to je smatrano vrednim kulturnim proizvodima: Zakon
o undu je donet pre definisanja samog unda'.71 Takoe su upozoravali na
injenicu da je und sastavni deo masovne kulture u industrijskom drutvu
kojeg je nemogue zanemariti ili eliminisati. Posebno su bili jaki glasovi
onih koji su kritikovali licemerje Zakona i kulturne politike uopte, tvrdei

67 Administrativne mere kroz dodati porez primenjivale su se najpre na takozvanu sund


literaturu (broure, novine, asopise i druge periodine informativne i strune tampe).
68 To je utvrivao republiki organ uprave nadlean za poslove kulture. Predlog su mogli
podneti izdava, organizacija udruenog rada i druga drutveno-pravna lica, ali i graani i
graansko-pravna lica, op. cit. 38. Slubeni glasnik, 1310.
69 Slubeni glasnik, 1311.
70 Specijalni odbor od sedamnaest lanova, sainjen da ponovno razmatra sluajeve u kojima
je kulturni proizvod pogrenom odlukom proglaen undom , bio je takoe osnovan. Taj odbor
trebao odravati sastanke redovno, Sergije Luka, Bitka za und, N in (Beograd), 1122, 9. 7.
1972., 18-20.

296
Ana Hofinan KO SE BOJI &UNDA JOS?

da ovakav postupak u stvari doprinosi legitimizaciji lunda na viem nivou,


umesto njegovoj redukciji: Po Zakonu moete proizvoditi i konzumirati
lund, ali za tu privilegiju morate dodatno platiti.72 Neki od intelektualaca
izrazili su strah zbog korienja hajke oko lunda za unitavanje potencijalno
novih, sveih i avangardnih kulturnih praksi (stvorenih u kulturnim niama,
kao reakcija na postojeu kulturnu ponudu.73 Zagovornici zakona, sa druge
strane, tvrdili su da je lako sluljiva, zabavna kultura pogubnija za drutvo
poto promovie drutvenu neaktivnost, pasivnost i manjak interesovanja za
drutvenu zbilju, to je posebno tetno za mlae generacije.7475U ovom smislu,
Zakon je bio pokuaj suzbijanja komercijalnih kulturnih produkcija koje su
postajale sve popularnije, a novokomponovana narodna muzika je bila jedna
od glavnih meta.

Na planu samog fukcionisanja muzikog trita, komisije za und73 samo su


formalizovale ve postojee prakse. Ono to je ve bilo sastavni deo muzike
produkcije (da su urednici u izdavakim kuama procenjivali ideoloki i
umetniki kvalitet dela) sada je bilo ozvanieno i javno vidljivo. U praksi
su sada komisije bile zvanina tela koja su odluivala o tome ta je und,
umesto dotadanjih urednika koji su uglavnom snosili odgovornost za internu
cenzuru. Ipak, Zakon je doneo jednu novu praksu - da je objavljivanje
i konzumiranje kulturno nepodobnih sadraja penalizovano, tanije
finansijski sankcionisano. Prema reima producenta i vlasnika izdavake kue
Dallas records, Gorana Lisice-Foxa, dok su od izdanja sa malim tiraima
(kao npr. punk ili drugi srodni anrovi), koja su proglaavana undom,
zarade za dravu bile male, a u njihovom sluaju borba protiv unda bila
nia za sankcionisanje nepodobnih ideoloko-politikih sadraja, izvoai
novokomponovane muzike donosili su dravi najvei profit (kao svojevrsna
kolateralna teta).76 Imajui u vidu da je drava u sferi muzikog izdavatva
i dalje bila neprikosnoveno dominantna, cene tiraa direktno su uticale na
dravni budet, dok je dodatni porez na dohodak naplaivan i od samih
izvoaa novokomponovane muzike. Kako su se mnoge od zvezdi ovog anra

72 Zakon je uticao na irenje crnog trita tampe izvan republikih granica, poto su u drugim
republikama (poput Bosne i Hercegovine) sund izdanja asopisa bila daleko jeftinija. Klarin,
Mirko, Na stubu srama, N in (Beograd), 1114, 14. 5. 1972., 45-46.
73 Muzika elektronske generacije - kultura ili subkultura?, Nin (Beograd), 1005, 12. 4. 1970.,
32-36.
74 Sergije Luka, Bitka za und, N in (Beograd), 1122, 9. 7. 1972., 18-20.
75 Osnivane u radio-televizijama i izdavakim kuama.
76 Goran Lisica - Fox, intervju, 19. 4. 2013.

297
SOCIJALIZAM NA KLUPI

alile, budui da se njihova delatnost esto odvijala u sivoj zoni ugostiteljskih


usluga ili nastupa po privatnim zabavama, esto su od strane nadlenih bili
pozivani na informativne razgovore o izbegavanju plaanja i utaji poreza.
Kako Zahar u svojoj knjizi pie: Moja optina je posebno volela narodnjake.
Iako veina nas nije imala prihode, nijedno oporezivanje nije prolo bez
maltretiranja od strane poreskih slubenika.77

Upravo na primeru novokomponovane muzike sistem je pokazao zavidnu


spretnost da ve postojee prakse koje su se razvile upravo zbog njegove
nekonzistentne i neureene politike, iskoristi za sebe, u ovom sluaju da od
te neregulisanosti zaradi (ranije pomenuta strategija nemanja strategije).
Sa druge strane, intelektualna elita i tzv. kulturni puritanci, bili su ovim
Zakonom zadovoljni. Drava je uspeno prilagodila svoje strategije razliitim
drutvenim akterima i kroz vitalnu interakciju/intervenciju u svakodnevno
konzumiranje popularne kulture, potvrdila zavidnu prilagodljivost zvaninih
diskursa, a ne samo njihovu stihijsku prirodu: Na kraju su svi bili zadovoljni.
Drava je obezbedila dodatni profit, elitni kulturni radnici su i zvanino dobili
polje u odnosu na koje definiu visoku kulturu dok je publika i dalje kupovala
ploe svojih omiljenih izvoaa.78

Ipak, da li je socijalistika kulturna politika svoj restriktivniji stav prema


muzici bliskoj radnim ljudima, koja je smatrana zabavom, crpela iskljuivo
iz elje da na njima zaradi? Zato je problematian bio anr koji nije imao za
cilj da bude drutveno angaovan ili da prenese bilo kakvu politiku poruku?
Bitno je naglasiti da je tzv. idejni neutralizam u okviru socijalistike ideologije
smatran podjednako opasnim za drutvo kao i neadekvatno upoljavanje
politikih i ideolokih sadraja. Takav buroaski pozitivizam tretira
kulturno/umetniko delo kao spiritualni proizvod i transformie kreativnost
u vrstu instrumenta.79 I to je bila jo jedna problematina karakteristika
novokomponovane muzike koja je proizilazila iz njene komercijalne
prirode povezivane sa kapitalistikom trino orjentisanom ekonomijom.80
Ovaj muziki anr se razvio u spontanom preduzetnikom okruenju,81

77 Popovi, M ilutin-Zahar, Ljudi izume, Beograd publik, Beograd, 1990., 139.


78 Goran Lisica - Fox, intervju.
79 Tanovi, Arif, Stvaralatvo i sloboda (Tribina X kongresa), Kultura (Beograd), 24, 1974.,
191.
80 Za vie informacija o uvoenju neoklasine liberalne ekonomije u Jugoslaviji videti
Bockman, Johanna, Markets in thenam eofSocialism : TheLeft-W ingoriginsofNeoliberalism ,
Stanford University Press, 2011.
81 Vidi Rassmussen, xxiv.

298
Ana Hofin KO SE BOJI UNDA JO7

u muzikom biznisu koji je nalikovao kapitalistikom, koji je ukljuivao


menadere, agente, izdavake kue i otvoreno potsticao konzumerizam. Osim
toga, veliki deo muzikih aktivnosti se odvijao u kafani,82 prostoru koji je
omoguio da ta vrsta muzike bude manje finansijski kontrolisana u odnosu
na zabavnu muziku ili rok. I upravo te liberalne karakteristike potpomau
cvetanje pseudokulture, kia i unda8348to je okarakterisano kao posebno
opasno za emancipaciju radnike klase. I und i elitna kultura su podjednako
ocenjeni kao glavni krivci za produbljivanje klasnih razlika - prvi kao anti-
kultura, a druga zbog svoje elitistike orjentacije i iskljuive usmerenosti na
odreene drutvene slojeve. Iako je novokomponovana muzika imala korene
u tradicionalnom Folkloru, ona nije smatrana njegovim pravim nasleem
usled manjka obrazovnih i prosvetiteljskih elementa kao glavnih postulata
socijalistike kulturne politike. U skladu sa tim, dok je institucionalizovani
folklor smatran uobiajenim anrom za izraavanje patriotskih sadraja u
javnosti, novokomponovana narodna muzika, njegov komercijalni pandan,
nije. Kako istie Ivan olovi, novokomponovana muzika nije se bavila
politikim temama i nije dirala vlast, ali je ona ipak bila predmet estoke
kritike establimenta zato to narod prikazan u tekstovima novih pesama,
kao i onaj koji ini njihovu publiku, navodno prihvata vrednosti zapadnog
potroakog drutva, te se tako odvaja i od svoje autentine kulturne tradicije
i od vrednosti koje izgrauje socijalistiko samoupravno drutvo u Srbiji.8' U
tom smislu, Zakon protiv unda obezbedio je savreni okvir za primenjivanje
takozvane meke cenzure i olakao kontrolisanje ovog vida kulturne
produkcije. Nekoliko meseci nakon ratifikacije Zakona, radio-stanice su se u
velikoj meri ustruavale od emitovanja novokomponovanih narodnih pesama

82 Glavni socijalni kontekst u kome se izvodila novokomponovana narodna muzika bila je


kafana (ili privatne proslave), prostor koji je ostao marginalizovan u odnosu na zvaninu
drutvnu arenu, ali koji je istovremeno bio najomiljenije mesto za svakodnevno uivanje u
muzici. Kafana je bila sredinje mesto za neformalno druenje, povezivanje i zabavu u ruralnim,
polurbanim i urbanim okruenjima, od osamnaestog veka naovamo. Nudei prostor za
specifini vid drutvenosti, kafana je bila mesto na kome su posetioci mogli da piju alkoholne
napitke, jedu, sluaju muziku, igraju i lepo se provode u drutvu svojih prijatelja. Sve do sredine
dvadesetog veka klijentelu kafana sainjavali su uglavnom mukarci, dok u novijem periodu nju
sainjavaju pojedinci razliitih socijalnih profila. Muzika uivo jedan je od najbitnijh elemenata
i predstavlja specifini nain zabave koji se moe nai u kafani. Kao vrsta kulturnog pribeita,
ona je bila znatno manje kontrolisana u poredenju sa drugim izvoakim prostorima poput
koncerata ili festivala (za svojevrsnu politiku prostora vezivanu za kafanu videti Hofman,
Kafana Singers..., 155.)
83 Stojii, oko, Radnika klasa i kultura, Kultura (Beograd), 23, 1973., 215.
84 olovi, Kultura i politika u Srbiji.

299
SOCIJALIZAM NA KLUPI

i davale su prednost ozbiljnijim i kulturnijim muzikim anrovima


poput klasine muzike i opere: U poslednjem trenutku i pod pritiskom
Kongresa kulturne akcije pokuali smo da uklonimo sve ono to je neukusno
iz programa [Radio-Beograda].85 Ipak, posle inicijalnih nastojanja primene
zakljuaka sa Kongresa kulturne akcije i Zakona protiv unda, u prvo vreme
vrlo obazrivo a potom sve slobodnije, radio stanice su se vratile preanjoj
programskoj politici, shvatajui da elitizam ne donosi nikakvu zaradu i da
od neega, konano, oni moraju iveti.86 Tako se, i pored otrih ideolokih
kritika njihova prisutnost ve posle kratkog vremena ponovo vratila na isti
nivo. Iako je sam Zakon i njegov eho u javnom diskursu delovao striktno,
njegova primena u stvari je samo nastavila da bitie u sivoj zoni. U kasnijim
primenama zakona, kao i delovanjima komisija za und, bilo je dosta primera
gde su odreene pesme prvo proglaavane undom, a potom je, esto u
kratkom vremenskom roku, ta odluka preinaivana.87 Sa druge strane, Zakon
je sluio kao izgovor izdavaima da igraju na sigurno i ne objavljuju muzike
sadraje koji su mogli biti percipirani kao problematini, a posebno one koji
su se doticali delikatnih, politiki angaovanih tema.

Dve pesme o Jugi


Jedna od prvih rtava Zakona protiv unda bila je pesma Jugo moja, Jugo
koju je izvodila Silvana Armenuli, po reima Petra Lukovia, izvoaka ikona
novkomponovane narodne muzike tokom sedamdesetih godina: njena muzika
donela je pomak u recepciji novokomponovane muzike i privukla novu
publiku na irem prostoru Jugoslavije, u poreenju sa drugim izvoaima ije
su muzike aktivnosti uglavnom ostale regionalno ograniene (poput Lepe
Luki, ija se popularnost uglavnom svodila na Srbiju i Bosnu).88 Silvanina
pojava uticala je na stvaranje novog imida zvezda narodne muzike: nosila je
moderne, stilizovane haljine tipine za izvoaice zabavne muzike,89 vozila brze

89 Stojanovi, Petar, Dogodilo se u Radio-Beogradu, Nin (Beograd), 1097, 16. 1. 1972., 19-21.
86 Isto. Stojanovi, Petar, Dogodilo se u Radio-Beogradu, 19-21.
87 Primer koji upravo ilustruje karakter prim ene ovog zakona je slovenaka grupa Pankrti,
iji je album Dolgcajt inicijalno proglaen undom , a potom u kratkom vremenskom roku
nagraen odlijem Sedam sekretara SKOJ-a, Kolanovi, Maa. Udarnik!Buntovnik?Potroa...
Popularnakulturai hrvatski rom anodsocijalizm adotranzicije, Ljevak, Zagreb, 2011., 118.
88 Lukovi, Petar, Boljaprolost: Prizori iz muzikogivotaJugoslavije 1940-1989, Mladost,
Beograd, 1989., 123.
89 Hofman, Kafana Singers, 153-

300
Ana Hofinan KO SE BOJI UNDA JO?

automobile unosei urbanost u postojeu sliku novokomponovanih pevaa.9091


Pesma Jugo moja, Jugo pretendovala je da postane prva pesma o Jugoslaviji u
okviru ovog anra i potencijalno prva nezvanina himna. Tematika i nain
nastajanja pesme je u potpunosti bio u skladu sa samoupravnim obrascem
- tekst je nastao u narodu, dok je izvoa izabran glasanjem italaca asopisa
TV Revija. Naime, asopis je primio pismo od Milenije Radovanovi, ene
na privremenom radu u Minhenu, sa tekstom patriotske pesme o Jugoslaviji.
Milenija je bila bolesna i bio joj je neophodan novac za leenje u Nemakoj.
asopis je pokrenuo dobrotvornu akciju traenja adekvatne melodije na
poslati tekst u kojoj su uestvovali itaoci, ali i pesnici, pevai i muziari. Svi
zajedno su trebali da izglasaju izvoaa koji e otpevati pesmu kojoj je ve
unapred predvian status hita i zlatnog izdanja. Tekst pesme bio je izuzetno
emocionalan, u nekim delovima ak patetian, i izraavao je nostalgiju za
domovinom ljudi na privremenom radu u inostranstvu:

Jugo moja, puna svega dosta


u tebi mi sve najdrae osta:
mu i deca i rodbina ela
i svi drugi koje sam volela.

Jugo moja, rodni zaviaju,


ja za tobom veno u da alim.
Oj, da mi je grumen rodne grude
na umorne grudi da ga stavim!

Plaem, plaem i srce me boli


daleko je sve sto tamo volim.
Ovde para i sveje bogato
alje Juga moje pravo zlato.

est meseci tuni su i dugi


dok ja poem mojoj dragoj Jugi.
Jugo moja, moj najdrai cvetu,
najlep'sa si ti zemlja na svetu.9'

itaoci su doslovno zatrpali asopis predlozima oko potencijalnog izvoaa


pesme. Silvanini oboavaoci bili su najuporniji i najbrojniji te je odlueno

90 Silvana je bila jedna od ikona novokomponovane narodne muzike i najpoznatija pevaica


tokom perioda kasnih ezdesetih i sredine sedamdesetih, kada je poginula u saobraajnoj
nesrei (1976.).
91 Jugo moja, Jugo, Jugoton, Zagreb, 1971.

301
SOCIJALIZAM KLUPI

da Jugu o t p e v a u p r a v o o n a . P e s m a je u b r z o s n im lj e n a u s i n g l f o r m a t u , k o ji
je i z d a t 2 7 . 9 . 1 9 7 1 . z a J u g o t o n , a S ilv a n a o d m a h o t p u t o v a l a u i n o s t r a n s t v o
d a o d r i t u r u k o n c e r a t a r a d n ic i m a n a p r i v r e m e n o m r a d u u Z a p a d n o j E v r o p i.
P rva iz v o e n ja Juge u D a n s k o j i Z a p a d n o j N e m a k o j b ila s u p r a v i s p e k ta k l:
p u b l ik a je p la k a la i p e v a la z a j e d n o sa p e v a i c o m . K o l e g e s u b il e p u n e r e c i
h v a le z a S il v a n u - k o m p o z i t o r A r s e n D e d i iz j a v io je d a s e n a o v a k v u p e s m u u
J u g o s la v i j i e k a l o g o d i n a m a . S a m a S ilv a n a je b ila d a le k o o p r e z n ij a : B o j i m se
t e p e s m e , v e l i k a je t o o d g o v o r n o s t . N i k a d d o s a d n is a m p e v a la p e s m u u k o jo j
je s a t k a n o t o l i k o d u a .92 O n a je b ila s v e s n a i n j e n i c e d a je n j e n a n u m e r a b ila
p r v a n o v o k o m p o n o v a n a n a r o d n a p e s m a sa p a t r i o t s k i m s a d r a j e m .

O m o t Silvaninog singla, Jugo moja, Jugo, 1971.

I u p r a v o s e t o d o g o d i l o . P o s le p r v ih k o n c e r a t a , m u z i k i u r e d n ic i R a d i o
t e le v i z i j e S a r a j e v o o c e n i l i s u d a p e s m a n e m a n ik a k v ih p e s n i k i h k v a lite ta .
N a v e li su d a p e s m a m a n i p u l i e e m o c i j a m a p u b l ik e i z a b r a n ili S ilv a n i d a
iz v o d i Jugu n a k o n c e r t i m a o r g a n i z o v a n i m o d s t r a n e R T V S a r a je v o .93 P o s le
n j ih R a d i o - t e le v i z i j a B e o g r a d s e p r ik lj u ila a k c iji p r o t i v p e s m e , a u b r z o je is ta
z a b r a n j e n a n a s v i m d r u g i m m e d i j i m a . N i iz d a v a k o j k u i J u g o t o n n ij e b il o
d o z v o l j e n o d a r e k la m ir a s i n g l p u t e m p la e n i h r e k la m a . N a k ra ju je p e s m a b ila
i f o r m a l n o z a b r a n j e n a o d s t r a n e M i r e o n k i - R a d o v i , u r e d n ic e z a m u z i k a *23

)l h t t p : //w w w .e - n o v in e .c o m /in d e x .p h p ? n e w s = 1 7 8 0 4

23 P r e m a p i s a n j u M a r k a L o p u i n e , u r e d n i c i R T V S a r a j e v o i o r g a n i z a t o r i t u r n e j e D a n a R a k o v i
i N ik o l a K a lo p e r z a b r a n ili s u p e s m u jer je b e z p e s n i k ih k v a lite ta i j e f ti n o n a v la e n je p u b l ik e

(L o p u in a 1 9 9 1 ., 2 5 1 ) .

302
Ana Hofinan KO SE BOJI SUNDA JO?

pitanja u Radio-televiziji Beograd, zbog svog banalnog teksta: Da, ja sam ta!
Ja sam skinula Jugu! Mogao je urednik to da uini i sam. Ali, konsultovao se
sa mnom. Ovoga puta u pitanju je moj lini ukus i sud. Pesmu sam ja skinula
i zato ja odgovaram. Silvanu u pustiti sa bilo kojom drugom pesmom, samo
sa ovom neu.94
Kako je to objasnio Borivoje Ili, urednik Radio Beograda i predsednik
komisije za presluavanje narodnih pesama, restriktivna akcija oko Juge bila je
deo primene nove kulturne politike u Srbiji i restriktivnih mera uvedenih od
strane Kongresa kulturne akcije.95 Silvana je, zapravo, bila rtva nove politike.
Toma Zdravkovi, poznati kafanski peva i kompozitor, bio je suoen sa
slinim oblikom cenzure za pesmu Jugoslavijo iz 1978. godine:

Ba si divna zemljo moja


kao bata puna cvea
Jugoslavijo, Jugoslavijo
zelena su tvoja polja
mirne reke i planine
Jugoslavijo, Jugoslavijo

Refren:
Moja je zemlja najlepa za mene
u njoj su braa, drugovi moji svi
divno je leto kad rua pocrveni
a jesen dodje kada grozde zri

Kako ne bi bila lepa


kad su mnogi ivot dali
Jugoslavijo, Jugoslavijo
sa pesmom su umirali
plakali su i pevali
Jugoslavijo, Jugoslavijo.96

Iako su urednici dozvolili snimanje pesme, pesma je po objavljivanju


proglaena undom i nikada nije emitovana u medijima. Glavni problem
je bio imid Tome kao kafanskog pevaa. Njegova druga pesma O Stari,

94 Izjava Mire onki-Radovi, strunjaka za muzika pitanja na Radio Televiziji Beograd


(Lukovi 2008., http://www.e-novine.com/index.php?news= 17804)
95 Isto.
96 Singl objavljen 1978. za Jugoton (autori T. Zdravkovi i B. Milosevic;.

303
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Stari,9' posveena Titovom roendanu, koju je planirao da snimi 1979, imala


je neto drugaiju sudbinu. Prema navodima Marka Lopuine, povodom
ove pesme je ak odran partijski sastanak na kome je odlueno da je pesma
kierska i neukusna glorifikacija predsednika.97989Za razliku od prethodna dva
sluaja, snimanje pesme je spreeno jer se doticala lika i dela Tita u delikatnom
trenutku (Tito je preminuo 1980):

O, Stari, Stari, o ivi, ivi.


Poletite golubovi preko sinjeg mora,
na krilima odnesite pozdrav srca mog,
nek nam Stari dugo ivi s pesmom u srcu,
nek sa nama deli i dobro i zlo.
O, Stari, Stari, o ivi, ivi.9<>

Nadleni prosto nisu eleli da rizikuju sa takvom tematikom i Tomi


Zdravkoviu je preporueno da promeni tekst kako bi ploa bila objavljena.
On se odluio za uobiajenu strategiju koja je preduzimana kada je u pitanju
bio problematini sadraj - re Starije u refrenu zamenio sa majko, a
pesmu preimenovao u Majin roendan. Povodom svega ovoga, Zdravkovi
je izjavio sledee:

Da je tu pesmu o Titu komponovao Konjovi, to bi prolo iz cuga, ali poto


ju je komponovao jedan Toma Zdravkovi, onda nije! Ovo je razmiljanje
miliona ljudi u Jugoslaviji, i neko ne mora biti ekspir ili Andri da bi napisao
ovakve stihove. Obrad Jovovi iz Jugotona i ja smo odluili da stavimo
pesmu Jugoslavijo na drugu stranu ploe; zbog ozbiljnosti tematike nije
bilo smisleno stavljati Ljiljanu ili Buket belih rua. Posle svega, promenio
sam naziv pesme u O Majko, Majko, pesma i dalje ivi meu narodom. Sve
me ovo dosta pogaa jer sam imao iskrene i patriotske namere, a vidim kako
su oni odgovorili.100

Svi ovi primeri pokazuju da iako nije bilo nikakvih zvaninih pritubi na ove
pesme (ili to bar nije javno saoptavano), urednik je snosio/la odgovornost
za nepotovanje granica. I ova vrsta cenzure bila je vrlo efikasna. Posebno
u neregulisanim ekonomskim i trinim uslovima u kojima je produkcija

97 Stari je bio Titov nadim ak tokom Drugog svetskog rata.


98 Lopuina, Marko, Crna knjiga: cenzura u Jugoslaviji 1945-91., 252.
99 Naslovna num era na ploi pod istoimenim nazivom (O, Majko, Majko) iz 1979., RTV
Ljubljana.
100 http://www .titom anija.com .ba/index.php?option=com _conrent& task=view&id=13&Item
id=26

304
Ana Hofinan KO SE BOJI SUNDA JO?

novokomponovane narodne muzike funkcionisala je nova kulturna politika


postala plodno za demonstraciju linih afiniteta i pojedinaca na urednikim
mestima.

Od Vardara pa do Triglava: narodna himna, konano


Godine 1977. Milutin Popovi-Zahar, poznati violinista i kompozitor,
zajedno sa tekstopiscem i pevaem Danilom Zivkoviem, prilagodio je i
prepevao originalnu pesmu Makedonijo, koju je napisao makedonski peva
Aleksandar Sarijevski. Zahar je napisao novi tekst posveen Jugoslaviji,
promenivi naziv pesme u Jugoslavijo, a Danilo ivkovi je pesmu snimio na
singlu, koji je objavio 1978. godine.101 Melodija pesme bila je bazirana na
junosrpskom i makedonskom tradicionalnom muzikom stilu u nepravilnom
sedmoosminskom taktu, a aranman je ukljuivao tradicionalne instrumente
poput frule i tapana (drvenog bubnja), sa glavnom melodijom odsviranom na
harmonici. enska pevaka grupa pratila je pevaev glas, posebno u refrenima
pesme. Tekst pesme opevavao je glavne simbole jugoslovenskog drutva -
bratstvo i jedinstvo, partizansku borbu, radni narod i samoupravljanje:

Od Vardara pa do Triglava,
od erdapa pa do Jadrana,
kao niska sjajnog erdana.
Svijedim suncem obasjana,
ponosito sred Balkana,
Jugoslavijo, Jugoslavijo.
irom sveta put me vodio,
za sudbom sam svojom hodio,
u srcu sam tebe nosio.
Uvek si mi draga bila
domovino moja mila,
Jugoslavijo, Jugoslavijo.

Volim tvoje reke i gore,


tvoje sume, polja i more,
volim tvoje ljude ponosne:
i ratara i pastira

101 Singl Jugoslavijo, Jugoton, 1971. Druga strana singla sadrala je radniku pesmu Radimo
zajedno.

305
SOCIJALIZAM NA KLUPI

uz frulicu kad zasvira.


Jugoslavijo, Jugoslavijo.

Krv se mnoga za te prolila


borba te je naa rodila,
radnika te ruka stvorila.
iv i sretna u slobodi,
ljubav naa nek te vodi,
Jugoslavijo, Jugoslavijo.

O m o t s i n g l a s a d r a o j e s l ik u p e v a a D a n i l a o k r u e n o g l a n i c a m a p e v a k e
g r u p e , k o j e s u b i l e o d e v e n e u n a r o d n e n o n j e s v ih j u g o s l o v e n s k i h n a r o d a .

O m ot singla u izdanju Jugotona, 1978.

M ilu tin P o p o v i -Z a h a r o p is a o je p rve r e a k c ije na p esm u kao iz u z e t n o


n e g a t i v n e . U r e d n i c i , n o v in a r i , in t e l e k t u a l c i i j a v n o s t u o p t e o s u d i l i s u p o k u a j
k o m p o n o v a n ja p esm e o J u g o s la v ij i u novokom ponovanom narod nom
m a n i r u , k a o i i z v o e n j e t e p e s m e o d s t r a n e p e v a a n a r o d n e m u z i k e . 102103 S in g l
je s m e s t a d o b i o e t i k e t u u n d a - p e s m e n is k o g k v a lit e t a , k o ja v r e a g la v n e
p o s t u l a t e j u g o s l o v e n s k o g s o c i j a l i z m a i k o ja je j e d n a s r a m o t a z a j u g o s l o v e n s k i
r a d n i n a r o d . 101 Z a h a r o b j a n j a v a d a je u t o v r e m e b il o k r a jn je n e z a m is l i v o d a
j e d n a t a k v a p e s m a s t o j i r a m e u z r a m e sa r a d o v im a k o m p o z i t o r a k la s i n e
m u z i k e , k o j i s u s m a t r a n i n a j s t r u n i j i m u k o m p o n o v a n j u p e s a m a o J u g o s la v iji
i T i t u ( p o p u t N i k o l e H e r c i g o n j e ili O s k a r a D a n o n a ) . J a v n a k a m p a n j a p r o t iv
p e s m e i n j e n i h a u t o r a n a t e r a la je D a n i l a iv k o v i a d a a k s u d s k i t u i Z a h a r a

102 h in t e r v j u a o d 1 8 . 7 . 2 0 1 2 .

103 Isto .

306
Ana Hofinan KO SE BOJI UNDA JOS?

zbog toga to ga nije obavestio o tome da nije dobio zvanino odobrenje od


Saveza komunista Jugoslavije za snimanje pesme o Jugoslaviji.104
Ipak, okolnosti su se neoekivano promenile, a pokuaj uvoenja patriotskog
sadraja u anr novokomponovane narodne muzike po prvi put bio je
uspean. Prema recima Zahara, jedan truba iz beogradskog vojnog orkestra i
lan orkestra koji je esto nastupao na zabavama na poznatom Titovom brodu
Galeb, jednom prilikom je zasvirao pesmu Jugoslavije/ ne znajui za javnu
debatu nastalu oko pesme. Kada je uo pesmu, prema reima Zahara, sam Tito
je rekao da je ona sjajna kompozicija koja je upravo u tom trenutku potrebna
jugoslovenskom narodu. Budui da je Zahara ve poznavao kao rukovodica
istaknutog amaterskog narodnog orkestra Lola iz Beograda i violinistu koji
je esto nastupao tokom zvaninih poseta i proslava u rezidenciji,105 pesmu
je okarakterisao pravom narodnom himnom. Istog trenutka, urednici koji su
zabranili pesmu i pokrenuli javnu hajku na autore promenili su svoje stavove.
Zahar istie da je ljudima koji su ocenili plou kao und zbog potencijalnih
problema vezanih za uvoenje ozbiljnih tema u kulturne proizvode niske
umetnike vrednosti, bila je potrebna samo jedna pozitivna Titova re da
krenu sa velianjem pesme.
Za kratko vreme pesma je postala veoma popularna - prva nezvanina himna
koja je, u odnosu na patriotske pesme izvoene na formalnim proslavama,
mogla biti izvoena i u neformalnim prilikama i svakodnevnom ivotu: na
proslavama, venanjima ili u kafanama. Prema reima muziara, kad god je
svirana, ona je donosila mnogo novca - emotivne asocijacije vezane za pesmu
Jugoslavijo bile su intenzivne, to je uinilo pesmu savrenim proizvodom za
publiku. Muziki novinari, kritiari i muzikolozi pripisivali su uspeh pesme
njenoj tradicionalnoj melodiji i iskrenom inspirativnom tekstu. tavie,
Danilo ivkovi je nagraen Ordenom drugog stepena za narod od strane PGP
RTB-a.
Pored pevljive melodije i emotivnog patriotskog teksta, line biografije autora
i pevaa bile su jo jedan od faktora koji je doprineo popularnosti pesme. Za
razliku od Silvane i Tome, koji su uglavnom dovoeni u vezu sa kafanom,
Danilo ivkovi je bio lan partije i izvrnog odbora Udruenja estradnih
umetnika, dok je Milutin Popovi-Zahar bio jedan od vodeih violinista i
rukovodilac jednog od najpopularnijih jugoslovenskih amaterskih orkestara

104 Isto.
105 Glavni razlog zato je Lola amaterski orkestar bila je injenica da je osnovan od strane
Saveza komunista omladineJugoslavije (SKOJ), Popovi, 51. Zahar je lino nastupao pred Titom
i Jovankom Broz vie od sto puta (isto).

307
SOCIJALIZAM NA KLUPI

narodne muzike. Njihove drutvene pozicije nosile su sa sobom izvesni


legitimitet koji im je omoguavao vie prostora za manevrisanje nepisanim
cenzorskim pravilima. ini se da je posebno Zahar bio svestan toga: on
se sasvim otvoreno poigravao samocenzurom ne potujui ustanovljene
procedure - na primer, da trai dozvolu za snimanje pesme unapred. Imajui
znaajnu poziciju u orkestru koji je redovno nastupao pred Titom i njegovom
enom Jovankom, on je iskoristio mogunost da se poigra i prekri nepisana
pravila koja su regulisala produkciju novokomponovane narodne muzike.106
Kao rezultat, stvorena je neo-folk pesma, koja je u sebi uspela da promovie
patriotski sadraj. Ova pesma je kasnije izvoena od strane mnogih poznatih
pevaa razliitih anrova popularne muzike (poput Zdravka olia, pevake
grupe Ladarice itd.). I ne samo to: pesma je najavila promenu stavova prema
novokomponovanoj narodnoj muzici kao i novu poziciju koju e ona zauzeti
u politici anrova tokom osamdesetih godina.

Mi smo svi cenzori


Godine 1949. Oskar Davio, jugoslovenski pisac i kulturni radnik, izjavio je
da svaki samoupravni intelektualac treba da neguje u sebi jednog policajca,
doprinosei na taj nain da policija postane izlina.107 Ova izjava najbolje
opisuje pokuaje jugoslovenskog intelektualnog i politikog establimenta
da promovie individualni, subjektivni pristup cenzuri, bez strogih pravila
i institucionalne kontrole. Autoru je esto preputano da odlui za sebe ta
da uini sa svojim delom, inei da cenzorske prakse operiu u domenu
nezvaninog. Sudski procesi su bili retki, a rukovodioci su retko raspravljali
0 vrednostima ili manama konkretne muzike ili ansambla.108 Uzimajui ovo
u obzir, itav niz cenzorskih aktivnosti je preduziman u skladu sa nepisanim
pravilima, to je otvaralo dosta prostora razliitim tumaenjima, improvizaciji,
individualnim percepcijama i afektivnim tehnologijama. Premda su postojali
posebni komiteti za kulturu, umetnost i izdavatvo, drutveni i radniki odbori
(uredniki, umetniki odbori) ili pak grupe za procenu ideoloke ispravnosti,
mnoga ogranienja i zabrane zavisile su od line odgovornosti samog pojedinca
1 njegovih/njenih afiniteta, hrabrosti i oseaja da se proceni trenutak (u
jednom periodu izvesni sadraj moe biti smatran problematinim, u nekom

106 M ilutin Popovi-Zahar autor je tekstova najpoznatijih popularnih patriotskih pesama


poput: ivela Jugoslavija (1980.) i HejJugosloveni (1985.).
107 Keetovi, elimir, Cenzura u Srbiji, Zadubina Andrejevi, Beograd, 1998., 80.
108 Ramet, Balkan Babel, 136.

308
Ana Hofman KO SE BOJI SUNDA JO?

drugom ve ne). Jugoslovenski teoretiari kulture definisali ovaj vid takozvane


urednike cenzure kao specifini oblik autohtone samoupravljake cenzure,
u kojoj se odgovornost za nadgledanje ideolokih sadraja prebacivala sa
institucija na pojedince.109 Urednici su bili glavni uvari ideoloke, moralne i
politike ispravnosti konkretnog kulturnog proizvoda, to je uticalo na to da se
vei deo cenzorskih akcija deava u svojevrsnom vakumu, u meuigri izmeu
zvaninog, meulinog i subjektivnog. U elji da zadre svoje pozicije, ovaj vid
personalizovanog pristupa otvorio je prostor za promiljenije, ali i detaljnije
i efikasnije cenzorske mehanizme. Sa druge strane, urednika angaovanja su
esto bila voena njihovim linim tenjama i moralnim dilemama. Vrlo esto
su pokuavali da odre ispravnost svojih moralnih pozicija i balansiraju
izmeu linih stavova i onoga to bi bilo politiki i drutveno prihvatljivo
gledite. To je zahtevalo konstantno pregovaranje izmeu linih umetnikih
i muzikih preferenci, sa jedne strane, i stavova javnog mnjenja i politikih
rukovodilaca sa druge. Sve ovo je zahtevalo posebnu vrstu intelektualne
gimnastike. U mnogim sluajevima urednici su radili zajedno sa autorima i
pomagali im u reorganizaciji problematinog dela u skladu sa propisima.110
Na ovaj nain, oni su uvali svoju poziciju sigurnom ali i esto postajali glavni
akteri pri uvoenju novih, sveih ideja. U cilju da spree zabranjivanje nekog
dela, oni su se odluivali na tamparske greke (briui redove, rei), to
je omoguavalo mnogim potencijalno subverzivnim delima da ugledaju
svetlost dana. tavie, esto se deavalo da cenzor i cenzurisani potiu iz
istog drutvenog miljea, da su prijatelji ili da ak menjaju svoje uloge tokom
odreenog perioda, to je sve uslonjavalo problematiku cenzorskih praksi.
Tako je urednika cenzura ukljuivala konstantno svesno baratanje (samo)
cenzurom, na vie nivoa.
Posle raspada zemlje, novoosnovane drave tvrdile su da su osloboene od
kulturne diktature i represije te da se konano ustanovila kulturnu produkciju
bez dravne kontrole. U periodu koji je sledio nakon raspada zemlje, etiketa
und bila je percipirana kao glavni pokazatelj disidentstva i otpora protiv
totalitarizma. U svojim biografijama bendovi i izvoai su ponosno naglaavali
injenicu da je socijalistika vlast zabranjivala njihovu muziku. Izvoai
novokomponovane narodne muzike, pak, retko su pominjali ovakve stavke
iz svojih biografija. Kao i u vreme socijalizma, njihova samoreprezentacija
bazirala se na isticanju apolitine pozicije i injenici da su pevali iskljuivo
ljubavne pesme i promovisali zabavne sadraje.

109 Goiubovi, Zagorka, O samoupravnoj cenzuri, Knjievna kritika, 3-4 (maj-jun), 1990., 24.
110 Dogo, Gojko, Knjievna kritika, 3-4 (maj - jun), 1990., 20.

309
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Sa druge strane, neki od lanova komisija koje su utvrivale ta je und a ta


ne, tvrdili su da je Zakon (protiv unda) u stvari doprineo poboljanju tadanje
muzike produkcije, primoravajui autore i izvoae da potuju minimum
postavljenih umetnikih i edukativnih uslova. Oni ne tumae ovakve pristupe
kao vid dravnih ogranienja ve kao neophodne administrativne mere, koje
su sluile kao kontrolna linija distributerima i svima koji su bili deo muzikog
trita da ne slede iskljuivo zahteve istog. Pored toga, ovakvi pristupi su
obezbedili prostor da se nezavisna i manje komercijalna muzika produkcija
razvije, preivi i deluje relativno slobodno od zahteva trita. Meutim, svi
oni izraavaju svoju svesnost o tome da je cenzura u ime umetnosti bila deo
zvanine kulturne politike i odraz postojeih odnosa moi, koja na kraju, nije
uspela da napravi znaajne promene u domenu muzike produkcije."1
U postsocijalistikoj zbilji, obelenoj komercijalizacijom javne kulture,
izraenim konzumerizmom i dominacijom velikih medija, pojavom novih
politikih i ekonomskih elita, uspostavljeni su drugi naini kontrole kulturne
produkcije, samo naizgled neideoloki. U atmosferi dominacije korporativnih
globalnih brendova komisije za und obeleje su davno prolih socijalistikih
vremena. Demokratskom tritu je dodeljena uloga glavnog cenzorskog
inioca, sa ili bez svesti o tome da ono ustvari moe biti najiskljuiviji faktor od
svih drugih, kao i da ga je najtee pratiti. Danas se postjugoslovenska muzika
trita ine centralizovanijim nego ikada pre: sa preovlaujuim uticajem
dve domae izdavake kue koje objavljuju izdanja novokomponovane
narodne muzike u Srbiji (Grand produkcija i Produkcija gramofonskih ploa
RTV Srbije) sa jedne strane, i globalnih muzikih izdavaa prilagoenih
regulativama korporativne muzike industrije, sa druge. Cenzura trita
doprinela je da umetnici budu u potpunosti zavisni od opteg ukusa i rasta
prodaje, ostavljajui istima sve manje umetnike slobode.
I opet, urednici nisu spremni da rizikuju, ovog puta zbog drugaijih
ideolokih prepreka - ideologije pospeivanja prodaje koja rezultira
velikim brojem cenzorskih aktivnosti preduzetih od strane razliitih aktera.
Ovo upravo potvruje Bourdieu-ovu misao koja kae da to je efektivniji
proces regulacije i represije, isti postaje manje primetan jer se ini prirodnim
nainom funkcionisanja sveta.11112

111 http://www.jutarnji.hr/ispovijcst-dana-sund-kom isije/13019/


112 Bourdieu, Pierre. Language and Symbolic Power, prev. John B. Thompson, ur. Gino
Raymond i M atthew Adamson, Polity P, Oxford, 1991., str. 138.

310
A im Hofnum KO SE BOJI UNDA JO?

Bibliografija

A r h iv s k i iz v o r i

Arhiv Jugoslavije
Savez komunista Jugoslavije, Fond 507, VIII-1 - Centralni komitet Saveza komunista
Jugoslavije, zapisnici sa sastanaka Komisije.
Savez komunista Jugoslavije, Fond 475, Peti kongres Saveza muzikih umetnika
5-7.11.1965.

K n jig e , z b o r n ic i i l a n c i

Bookman, Johanna, Markets in the name of Socialism: The Left-Wing origins of


Neoliberalism, Stanford University Press, Stanford, 2011.

Bourdieu, Pierre. Language andSymbolic Power, prev. John B. Thompson, ur. Gino
Raymond i Matthew Adamson, Polity P, Oxford, 1991.
Boyer, Dominic, Censorship as a Vocation: The Institutions, Practices, and Cultural
Logic of Media Control in the German Democratic Republic, Comparative
Studiesin SocietyandHistory, 45 (03) 2003., 511-545.

Brennan, Teresa, The Transmission of Affect, University Pres.s Cornell, Ithaca and
London, 2004.
Broz Tito, Josip, Radnika klasa i Savez komunista Jugoslavije, Svjetlost, Sarajevo,
1977.
Burt, Richard, ur., The Administration of Aesthetics: Censorship, Political Criticism
and the Public Sphere, (Cultural Politics 7), University of Minnesota Press,
Minneapolis, London, 1994.
Butler, Judith, Ruled Out: Vocabularies of the Censor, Censorship and Silencing:
Practices of Cultural Regulation, ur. Robert C. Post, Getty Research Institute for
the History of Art and the Humanities, Los Angeles, 1998., 247- 259.
Clough, Ticineto Patricia, Jean OMalley Halley. TheAffective Turn: Theorizing the
Social, Duke University Press, Durham, 2007.

Crowley, David i Susan E. Reid, ur., Socialist Spaces: Sites of Everyday Life in the
Eastern Bloc, Berg, Oxford, 2002.
olovi, Ivan, B o r d e l r a tn ik a , Slovograf, Beograd, 1993.

311
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Dragievi-ei, Milena, Neofolk kultura. Publika i njene zvezde, Izdavaka knjiarnica


Zorana Stojanovia, Sremski Karlovci, Novi Sad, 1994.
Dogo, Gojko, Knjievna kritika, 3-4 (maj - jun), 1990., str. 20-23.
Fish, Stanley, There's No Such Thing As Free Speech, OUP, Oxford, 1994.
Gavari, Dragoljub, Kulturna delatnost bez kulturne politike, Kultura (Beograd), 23,
1973.
Goldman, Wendy Z, Women at the Gates: Gender and Industry in Stalins Russia.
Cambridge University Press, Cambridge, 2002.
Golubovi, Zagorka, O samoupravnoj cenzuri, Knjievna kritika, 3-4 (maj-jun),
1990., 23-24.
Grbelja, Josip, Cenzura u hrvatskom novinstvu: 1945. - 1990., Juri, Zagreb, 1998.
Gruji, Marija, Community and the Popular: Women, Nation and Turbo-folk in Post-
Yugoslav Serbia, doktorska disertacija, Central European University; Budimpeta,
2009.
Haney, Lynne, Inventing the Needy: Gender and the Politics o f Welfare in Hungary,
University of California Press, Berkeley, 2002.
Hardt, Michael, The common in communism, The Idea o f Communism, ur. Slavoj
iek i Costas Douzinas,Verso, London, 2010., 131-144.
Hearn, Kirsten, Exclusion is Censorship, Feminism and Censorship. The Current
Debate, ur. Gail Chester i Julienne Dickey Bridport, Prism P, Dorset, 1988.,
212-217.
Hofman, Ana, Kafana Singers: Popular Music, Gender and Subjectivity in the cultural
space of socialist Yugoslavia, Narodna umjetnost 47 (1) 2010., 141-161.
Hofman, Ana, Staging socialistfemininity: Gender politics and Folklore in Serbia, Brill
Publishing, Leiden, 2011.
Hofman, Ana, Lepa-Brena: Re/politization of Musical Memories on Yugoslavia,
Glasnik Etnografikog instituta, 60 (1), 2012., 21-32.
Holquist, Michael, Corrupt Originals: The Paradox o f Censorship, PMLA 109.1, 1994.,
14-25.
Ivanovi, Stanoje, Narodna muzika izmeu folklora i kulture masovnog drutva,
Kultura (Beograd) 23, 1973., 166-196.
Jansen, Sue Curry, Censorship: The Knot That Binds Power and Knowledge, OUP, New
York, Oxford, 1991.
Keetovi, elimir, C e n z u r a u S r b iji, Zadubina Andrejevi, Beograd, 1998.

312
Ana Hofinan KO SE BOJI UNDA JO?

Kolanovi, Masa. Udarnik! Buntovnik?Potroa... Popularna kultura i hrvatski roman


odsocijalizmadotranzicije, Ljevak, Zagreb, 2011.
Kos, Koraljka, New Dimensions in Folk Music: A Contribution to the Study of
Musical Tastes in Contemporary Yugoslav Society, International Review of the
AestheticsandSociologyofMusic, 3 (1), 1972., 61-73.

Levine, Michael G., Writing ThroughRepression. Literature, Censorship, Psychoanalysis,


Johns Hopkins UP, Baltimore, 1994.
Lopuina, Marko, Crna knjiga: cenzura uJugoslaviji 1945-91, Fokus, Beograd, 1991.
Lui-Todosi, Ivana, Od trokinga do tvista. Igranke u Beogradu 1945-1963, Srpski
genealoki centar, Beograd, 2002.
Lukovi, Petar, Bolja prolost: Prizori iz muzikog ivota Jugoslavije 1940-1989.,
Mladost, Beograd, 1989.
Madar, Ljubomir, Ekonomski aspekti kulturnog razvitka, Kultura (Beograd) 26,
1974.
Miina, Dal ibor, Shake, Rattle andRoll: YugoslavRockMusicandthe PoeticsofSocial
Critique, Ashgate, Farnham-Burlington, 2013.

Mller, Beate, Censorship and Cultural Regulation: Mapping the Territory, Critical
Studies, 1-31(31), 2003.

Naumovi, Slobodan, Identity Creator in Identity Crisis: Reflections on the Politics


of Serbian Ethnology, AnthropologicalJournal ofEuropean Cultures 8 (2) 1996.,
str. 39-128.
Naumovi, Slobodan, Brief Encounters, Dangerous Liaisons and Never-ending
Stories: The Politics of Serbian Ethnology and Anthropology in the Interesting
Times of Yugoslav Socialism, Studying People in the Peoples Democracies II,
Socialist EraAnthropologyin SouthEast Europe, ur. Vintila Mihailescu, Ilia Iliev i
Slobodan Naumovi, Halle Studies in the Anthropology of Eurasia, Vol. 17, LIT
Verlag, Berlin, 211-260.
Opaenciklopedija, sv. 2, Jugoslavenski leksikografski zavod, Zagreb, 1977.
Parai, Ivan, CenzurauJugoslaviji od1945. do1990. godine, diplomski rad, Filozofski
fakultet, Odsjek za informacijske znanosti, Sveuilite u Zagrebu, 2007., 2.
http://darhiv.ffeg.hr/545/117 14BIBL.pdf
Pettan, Svanibor, Music and Censorship in ex-Yugoslavia - Some views from Croatia,
rad prezentovan na prvoj Freemuse World konferenciji u Kopenhagenu, 20-22.
novembar 1998, http://www.freemuse.org/sw26648.asp.
Popovi, Milutin-Zahar, L ju d i i z u m e , Beograd publik, Beograd, 1990.

313
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Ramet, Sabrina R, Shake, Rattle and Self-Management: Making the Scene in


Yugoslavia, Rocking the state. Rock Music and Politics in Eastern Europe and Russia,
ur. Sabrina P. Ramet, Wesrveiw Press, Boulder, 1994., 103-132.
Ramet, Sabrina P, In Titos Time, Gender Politics in the Western Balkans: Women and
Society in Yugoslavia and the Yugoslav Successor States, ur. Sabrina Ramet, The
Pennsylvania State University Press, University Park, Pennsylvania, 1999., 89-
105.
Ramet, Sabrina R, Balkan babel: The disintegration ofYugoslaviafrom the Death o f Tito
to the War o f Kosovo, Westview Press, Boulder, Oxford, 1999.
Slubeni glasnik Socijalistike Republike Srbije, br. 53, str. 1272.
Stojii, oko, Radnika klasa i kultura, Kultura (Beograd) 23, 1973., 214-220.
Tanovi, Arif, Stvaralatvo i sloboda (Tribina X kongresa), Kultura (Beograd) 24,
1974., 190-193.
Vidi Rasmussen, Ljerka, Newly Composed Folk Music ofYugoslavia, Routledge, New
York - London, 2002.
Vueti, Radina, Dez je sloboda: dez kao ameriko propagandno oruje u Jugoslaviji,
Godinjak za drutvenu istoriju, XVI (3) 2009., 81-101.
Vueti, Radina, Izmeu avangarde i cenzure. Tito i umetnost ezdesetih, Tito -
vienja i tumaenja, ur. Olga Manojlovi-Pintar, Institut za noviju istoriju Srbije,
Beograd, 2011., 684-706.
Vuleti, Dean. Generation Number One: Politics and Popular Music in Yugoslavia in
the 1950s, Nationalities Papers 36 (5), 2008., 861-879.
Vuleti, Dean, Yugoslav communism and the power o f popular music, doktorska
disertacija, Graduate School of Arts and Sciences, Columbia University, 2010.
Yurchak, Alexei, Everything Was Forever, Until It Was No More, The Last Soviet
Generation, Princeton University Press, Princeton, New Jersey, 2006.

D is k o g r a f ija

Armenuli, Silvana, fugo moja, Jugo, Jugoton, Zagreb, 1971.


Zdravkovi, Toma. O, majko, majko, Jugoton, Zagreb, 1972.
Zdravkovi, Toma. Jugoslavijo, Jugoton, Zagreb, 1978.
ivkovi, Danilo, Jugoslavijo, Jugoton, Zagreb, 1978.

314
Ana Hofinan KO SE BOJI SUNDA JO?

P r il o z i i z n o v in a

N I N (B eograd) - br. 1005, 1 2 .4.1970; br. 1114, 14. 5. 1972; br. 1122, 9. 7. 1972.

Estrada (B eograd) - G o d in a I, o k to b a r 1963; godina IV, decem bar 1968.

K a z iv a i

M ilu tin P opovi-Z ahar, intervju 18. 7. 2012.

G oran Lisica-Fox, intervju, 19. 4. 2013.

I n t e r n e t iz v o r i

h ttp ://w w w .ju ta rn ji.h r/isp o v ijest-c la n a-su n d -k o m isije/1 3 0 1 9 /, 3. travanj 2013.

Lukovi, Petar, 2 0 0 8 , B olja prolost: Silvana A rm enuli (2), E m bargo na sm rt, h ttp ://
w w w .e-novine.com /index.php?new s= 17804, 2. juli 2013.

h ttp ://w w w .tito m an ija.co m .b a /in d e x .p h p ?o p tio n = co m _ co n te n t& task = v ie w & id = 1 3


& Item id = 2 6 , 16. april 2 0 13.

olovi, Ivan, K ultura i politika u Srbiji, w w w .balkan-sehara.com /im ages/slikenc/


Iv a n C o lo v ic/K u ltu ra % 2 0 i% 2 0 p , 16. sep tem b a r 2 013.

Whos Afraid of und?


Music Censorship in Yugoslavia

Summary
From the perspective o f the politics of censorship in the former Yugoslavia,
the article highlights the potential of music to simultaneously convey the
variety o f potential interpretations, multiple layers o f meaning and ambiguity.
This expressive potential o f unspoken (Lacan) allows the invoking of
ideas, meaning and sensibilities, which are at the same time easy to be (mis)
understood and manipulated with. The study o f censorial practices therefore
calls for the shifting o f attention from the institutional censorial mechanisms
to the more personal, unspoken, unwritten norms and practices. Focusing
on the Law Against und' from 1972, the article engages with the censorial
practices as exercised through the inter-genres politics and particularly the
newly-composed folk music (or the new folk music, the commercial folk

315
SOCIJALIZAM NA KLUPI

music, the neo-folk) through the so-called quality censorship exercised by


individuals rather than institutions - often included much more affective
technologies than strict strategies following the canon. The article shows not
only the complex interplay between ideology, representational and social
practices, but also the significant authorial self-censorship that indicates playing
with an awareness o f censorship (Levine 1994) which becomes a part o f a self-
subjectivization process through the unconscious internalizing o f the norms
important for self-representation and self-perception.

316
M a r tin Pogaar
G A M E O V E R : R aunalniki, so cializem in spomin
Leta 2012 je minilo 30 let, odkar sta svoj, okoli desetletje dolg osvajalni pohod,
zaela Commodore 64 in ZX Spectrum. Ta dva raunalnika sta bila v prvi vrsti
namenjena igranju raunalnikih igric, a sta bili vendarle eni prvih mnoinih
main, ki sta omogoali tui programiranje.1 Tako je doloen del globalne
populacije osvojil osnove in naredil prve korake v digitalni svet raunalnitva
in komunikacijskih praks, ki se nam danes v njihovi vseprisotnosti zdijo
samoumevne. Predvsem zaradi ele vrste zasvojljivih igric, kar predstavlja
tui gigantsko industrijo, ter vseoitneje vseprisotnosti drugih raunalniko-
omogoenih naprav ter razvoja raunalnike in igralne subkulture, in s tem
popkulturnega tehno-kulta, sta se C64 in ZX Spectrum v zgodovino vpisala
kot titi maini, ki sta ne nepomembnemu delu mlade populacije predstavljali
pomemben del vsakdanjega ivljenja, odraanja in druenja. Igrice so bile
eden glavnih nainov, da so se ljudje spoznali z raunalniki in digitalno
tehnologijo,2 in s tem vstopnica v digitalni imaginarij. Poleg tega so ob
uporabi teh main nastajale mikro-skupnosti in, pomembno, tui spomini,
vezani tako na druenje pred zaslonom, na otrotvo, kot tui (morda manj
oitno) na iri drubeno-zgodovinski kontekst srednjih in poznih 80. let.
Vsaj na socialistinem Vzhodu sta prav Spectrum in C64, skupaj z igricami,
fanovsko kulturo in brsteo ideologijo, za mladostnike predstavljala tui
pomemben simbolni in materialni stik s svetom onkraj elezne zavese. Z
bolj kot ne ilegalnim uvozom in velikokrat e manj legalnim razpeevanjem
needne zabavne tehnologije, ki je podpirala igranje igric in je beznico
fliperjev in video-iger zanesla v dom, so se v socialistini vsakdan prevercali
obrisi logike digitalnega, tako v estetiki kot v nainu razmiljanja. Glede na
trno prisotnost obeh main (okoli 10 let) ter ob dejstvu, da danes nobenega
od podjetij, ki sta jih izdelovali, ni ve, pa nikakor ne moremo rei, da je bilo to

* Povedna je formulacija iz uvodnika prve tevilke slovenske izdaje revije Moj mikro:
Raunalnike igre naj bi bile uvod v bolj resne projekte, ki pa ne izgubijo prav ni zabavnosti,
s tem da pridobijo na resnobnosti, Skupinski portret z raunalnikom. Moj mikro, 1, 1984., 3-
2 Swalwell, Melanie, The Remembering and the Forgetting o f Early Digital Games: From
Novelty to Detritus and Back Again, Journal o f Visual Culture, 6 (2), 2007., 258.

319
SOCIJALIZAM NA KLUPI

desetletje v razmahu digitalnega in ideologije napredka kaj manj kot venost.


In kar je e huje, v primerjavi z dobo nenehnega posodabljanja produktov
od raunalnikov, avtomobilov, do pralnih strojev in programske opreme in
s tem povezane tiranije vedno-novega, ki se poleg tega odraa tui v osebnih
preferencah, glasbi, filmu, osebnih stilih, se zdi oddaljenost tistega asa in
tehnologije e toliko oitneja. Lahko bi elo rekli, da je ta preludij digitalne
dobe tam kjer spada, v pozabi. Pa je res?

Ob hkratni kontra-obsesiji, ki na videz vendarle nekoliko brzda in vasih zanika


tiranijo novega (eprav tui s tem podlega komercializaciji in je v pomembni
meri odraz iskanja zasluka), s spreminjanjem in ob nezanemarljivem porastu
komercialnih in ljubiteljskih retro-fascinacij, ni presenetljivo, da se poveuje
tui zanimanje za retro-maine, retro igrice (angl. retro-gaming) in retro
programiranje (angl. retro-computing).3 Fascinacija s pra-mainami in z
njimi povezanimi programskimi jeziki, okolji, 8-bitno estetiko, na nek nain
anahronistino vraanje v 1980-ta, tako nikakor ni nenavadno.4 Nasprotno,
e verjamemo ciklinosti prebujanja nostalgije (na priblino dvajset let se neka
doba rada vrne), ali pa Heideggru, ki pravi, da je trenutek, ko se naprava
polomi, trenutek, ko to napravo lahko ponovno izkusimo,5 nam pojav
zanimanja za pozabljeno tehnologijo, naprave in programje, ki je vendarle
(genea)logini predhodnik dananje visoko digitalizrane dobe, odpira tui
vpraanja o izkunjah ljudi, ki s temi mainami nio samo zapravljali asa.

V lui tega je zastavljen tui ta prispevek, v katerem preizpraujem odnos


med osvobajajoim potencialom tehnologije, med vlogo in pomenom

Tukaj velja om eniti vsaj razstavo G O T O 1982, ki je bila postavljena v Muzeju noveje
zgodovine v Ljubljani, kjer je bil prikazan razvoj raunalnirva od abaka do danes, e sam
naslov pa je eksplicitno zarral konture najveje fascinacije (glej: gotol982.si/). Obenem je
prav tako indikativen, trenutno al zamrznjen, reski muzej raunalnike zgodovine Peek&Poke,
ki je svojo dejavnost raziril tui na (druge) igrae (glej: peekpoke.hr). V Leicesteru, Velika
Britanija, deluje neprofitni Retro C om puter M useum, ki je posveen ohranjanju, razstavljanju
in omogoanju preizkuanja igralnih konzol od 1960ih naprej (glej: retrocomputermuseum.
co.uk/).
4 Naj samo za prim er om enim finsko elektro-retro-psychedelino skupino Aavikko, ali pa
8-bitno glasbeno sceno, ki se bohoti v New Yorku in Philadeplhiji, na kar me je prijazno opozoril
Vladimir Luki, email 2. april 2013; glej npr. http://www.8bitpeoples.com / in http://8static.
com/
5 Gunning, Tom, Re-newing O ld Technologies: Astonishment, Second Nature, and the
Uncanny in Technology from the Previous Turn-of-the-century, Rethinking Media Change: The
Aesthetics o f Transition, ur. David Thorburn in Henry Jenkins, M IT Press, Cambridge, 2003-,
45.

320
Martin l'ogaar RAUNALNIKI, SOCIALIZEM IN SPOMIN

razumevanja bivanja skozi parametre in determinante sveta, prcetega s


tehnologijo. Pri tem se v pomembni meri osredotoam na odnos danes
odraslih otrok socializma do svoje tehno-preteklosti in tui do ivljenja
danes. Pri tem izpostavljam koncept retro-identifikacije, s katerim elim
opozoriti na konceptualizajo spomina in spominjanja, ter posledino na e
slabo preizkueno polje raziskovanja, ki predpostavlja raziskovanje osebnih in
kolektivnih spominov preko doloene tehnologije. Pri tem gre za spomine, ki
so vezani na doloeno tehnologijo, maino, oziroma za spomine in izkunje, ki
so nastajali ob uporabi doloene maine in skozi socialne interakcije, ki so se
ob tem pletle in odvijale in ki nio zapisani oz. shranjeni s pomojo doloene
tehnologije, ampak se rekonstruirajo skozi besede. Zanimajo me torej narativi
o preteklosti (in deloma o sedanjosti) in o morda na videz nepovezanih
tematikah, ki jih sproi in kanalizira eksternalizacija spomina skozi pripoved
o razlinih napravah in njihovih rabah. Skozi preplet raziskave implikacij
raunalnike tehnologije, retro-identifikacije in spomina ter jugoslovanskih
80. let se bom osredotoil zlasti na odnos posameznika do sebe, preteklosti in
sedanjosti ter razumevanja sebe v svetu.

Zgodovina mikro- in osebnih raunalnikov je relativno kratka (a dalja kot


se morda zdi) in zato tui raziskovanje rab mnoine zabavne elektronike,6
sploh v odnosu do spominskih praks (to velja zlasti za izdelke pred dobo
interneta), ni prav bogato. V 80. letih, ko lahko opazimo razmah igralne
kulture in trga main in igric, so se zaele prve raziskave vpliva in drubenega
pomena mnoinega raunalnitva in raunalnikih iger, zlasti v znailni
maniri problematiziranja porajajoe se tehnologije,7 emur smo pria ob vsaki
novi popularizaciji (komunikacijske) tehnologije, od pisave, filma, gramofona,
radia, televizije in nazadnje interneta.8 Toliko manj pa je bilo narejenih
raziskav na komunistinem Vzhodu. Tako mi ne preostane drugega, kot
da se osredotoim na spomine generacije, ki je bila takrat rosno mlada, danes

6 Glej npr. Bull, Michael, The World According to Sound: Investigating the World of Walkman
Users, New Media and Society, 3 (2), 2001., 209-227; Gay, Paul du, Stuart Hall, Linda Janes,
Hugh Mackay and Keith Negus, Doing Cultural Studies: The Story o f the Sony Walkman, Sage,
L ondon,2003.
7 Glej Greenfiled, Patricia, M ind and Media, The Effects o f Television, Video Games, and
Computers, Harvard University Press, Cambridge, MA, 1984; Loftus, Geoffrey in Loftus,
Elizabeth, M ind at Play: The Psychology o f Video Games, Basic Books, New York, 1983.
8 Postman, Neil, Technopoly: The Surrender o f Culture to Technology, Vintage Books, New York,
1993.

321
SOCIJALIZAM NA KLUPI

pa se zdi, da je digitalni bum (v nenavadni meanici s propadom socializma)


povozil del njihove preteklosti.
Na ta nain morda ne bom dobil zanesljivih in visoko-preverljivih podatkov.
Vendar pa to vzamem v zakup in poskusim obm iti v prednost: upam, da
bom nael odgovore, ki bodo pokazali na odnos do preteklega-sebe in do
irih procesov retro-identifikacije v lui razvoja raunalnitva in digitalnih
komunikacijskih tehnologij v socialistini Jugoslaviji ter v preseku s irimi
drubeno-politinimi spremembami po letu 1991. e ve, ker to ponem
iz post-socialistine pozicije, izrazito doloene tui skozi razmah digitalnih
medijev, ki jo pri tem poskuam kritino ovrednotiti v odnosu do inkriminirane
preteklosti, upam, da bodo ti rezultati nakazali tui morebitni vpliv, ki ga
je v doloenem zgodovinsko-tehnolokem trenutku doloena tehnoloka
inovacija imela na vzpostavljanje identitete socialistinega mladoletnega
subjekta, tistega, ki danes pomembno sooblikuje post-socialistini vsakdan,
zlasti v smislu izgrajevanja odnosa do drugih kultur, idej, drubeno-politinih
alternativ itd. e torej preoblikujemo Heideggrovo zgoraj omenjeno misel o
pozabljenih mainah: sele ko vemo kaj smo pozabili, lahko vidimo, kaj (nam)
pozabljeno pone (in kaj s pozabljenim poeti).

Zgodovinski in raziskovalni kontekst

eprav morda najbolj znana, C 64 in ZX Spectrum nita bila sama, niti ne prva
raunalnika. C64, na primer, je bil naslednik modela VIC-20, ki ga je leta 1980
lansiralo ameriko podjetje Commodore Business Machines (CBM), ta pa je
nasledil Commodor PET 2001 iz leta 1977, ki je imel integrirano tipkovnico,
zaslon in kasetar. CBM, ki gaje leta 1955 ustanovil Jack Tramiel in je sprva
izdeloval kalkulatorje in se potem zaradi mone konkurence osredotoil na
raunalnike, je bil le eden od mnogih proizvajalcev domaih raunalnikov.
Med temi velja omeniti vsaj MITS-ov Altair 8800 iz leta 1977, ki velja za prvi
osebni raunalnik,9 pa eravno mogoe malo tendenciozno zato, ker je bil prvi
raunalnik, ki je uporabljal Microsoftov operacijski sistem in dosegel prodajo,
ki bi ji lahko rekli mnoina. e sledimo razvoju osebnih raunalnikov e dlje
nazaj in se ustavimo ob letnici 1974, ko je revija Radio Electronics objavila
nart za prvi mikro-raunalnik Mark-8,10 to e zdale ni konec poti. Leta

9 Laing, Gordon, Digital Retro. The Evolution and Design o f the Personal Computer, Ilex,
Cambridge, 2004, 15.
10 Ko omen jam nacrt moram opozoriti na to, da je bilo do asa res mnoine proizvodnje
osebnih raunalnikov v prvi polovici 80. let 20. st., raunalnike mo kupiti po delih, ali pa si

322
Marlin 1ogatar RAUNALNIKI, SOCIALIZEM IN SPOMIN

1950/51 je Edmund Berkeley v isti reviji objavil nacrte za raunalnik Simon,


ki velja za prvi mikro-raunalnik.11 Opisal ga je takole:

Pogledali borno, kako lahko naredimo preprosto maino, ki lahko misli [...]
Poimenujmo jo Simon, po njenem prethodniku, ki se je imenoval Simple
Simon [...] Simon je tako preprost in majhen, da bi ga lahko spravili v leseno
gajbico; kakne titi kubine evlje [...] Morda se vam bo zdelo, da mehanski
moigani, kakrni so Simonovi nimajo praktine vrednosti. Nasprotno,
Simon je enako uporaben v pouevanju, kakor kemijski poskusi: stimulira
miljenje in razumevanje, je primeren za vajo in produkcijo znanja. Program
izobraevanja o mehanskih moganih bi tako zlahka vkljueval izdelavo
preprostega modela mehanskih moganov, samo za vajo.12

Za nas je zanimiv zlasti del opisa, ki govori o tem, da raunalnik stimulira


miljenje in razumevanje, trening in spretnosti. Najprej, ker e zelo zgodaj
v razvoju raunalnitva implicira razmerje med miljenjem in maino (in
vanjo polaga velike upe) in namiguje na preoblikovanje miselnih sposobnosti
skozi interakcijo z misleo maino.13 In posledino rudi zato, ker podpira
argument, da raunalnike maine prek stimulacije miljenja in razumevanja
odiprajo um, kar je toliko bolj pomembno v lui socialistine izkunje
oziroma blokovske delitve.
Preden grem naprej, naj na kratko kontekstualiziram raziskavo in pisanje, ki
je nastajalo od marca do junija 2013, dobrih dvajset let po razpadu Jugoslavije
in 30 let po zaetku pohoda digitalnega raunalnika, obenem pa je to tui
as dobrih 35 let po mojem rojstvu. To nio nepomembni podatki, saj to

jih po nartih zgraditi povsem doma. Ta DIY pristop, znailen za tehno-subkulture v vzponu
se je $ formalizacijo, komodifikacijo in industrializacijo raunalnitva kot tehnologije in zabave,
ljubiteljstva in garanega podjetnitva deloma izgubil, vendarle pa ostaja prisoten v stiliziranih
in izrazito omejenih personalizacijah osebnih raunalnikov ter morda e bolj med hekcrji.
11 Glej, Blinkenlights archaeological institute, http://www.blinkenlights.com/
12 We shall now consider how we can design a very simple machine that will think [...]
Let us call it Simon, because o f its predecessor, Simple Simon (...) Simon is so simple and
so small in fact that it could be built to fill up less space than a grocery-store box; about four
cubic feet (...) It may seem that a simple model o f a mechanical brain like Simon is o f no
great practical use. O n the contrary, Simon has the same use in instruction as a set of simple
chemical experiments has: to stimulate thinking and understanding, and to produce training
and skill. A training course on mechanical brains could very well include the construction of
a simple model mechanical brain, as an exercis, Public Information Office, Fact Sheet on
Simon, Blinkenlights archaeological institute, 18. maj 1950., http://www.blinkenlights.com/
dassiccmp/berkeley/simonfaq.html.
13 To fasicnacijo lahko zasledimo e vsaj pri Descartu, glej Wood, Gaby, Edisons Eve, A Magical
History o f the Questfo r Mechanical Life, Alfred A. Knopf, New York, 2002, 25.

323
SOCIJALIZAM NA KLUPI

raziskavo odlono postavljajo v perspektivo radikalnih globalnih sprememb in


odraanja. e opredelitev izhodine zasnove in argumenta raziskave je tako
pomembno doloena po eni strani s takratnimi zgodovinskimi in politinimi
okoliinami v asu drubeno-politine negotovosti in nacionalizirajoega
vrenja v Jugoslaviji ter ravno tako pomembno iz perspektive trenutne vse-
zahodne nestabilnosti, ki v pomembnih vidikih korenini prav v dramatinih 80.
letih in v takrat zaeti razgradnji povojnega sna, keynsejanske socialne drave
na Zahodu in socializma na Vzhodu. Po drugi strani veina respondentov
pripada generaciji, ki je v Jugoslaviji preivela vsaj del otrotva in danes lahko
prakticira tako nostalgijo po otrotvu, kakor tui doloeno tehnostalgijo,
nostalgijo po tehnologiji (morda po ve razlinih napravah), ki je pomembno
vplivala na njihovo otrotvo, odraanje, biti-v-svetu. Pa jih (nas) je res
pomembno zaznamovala? Kaken je pravzaprav preplet tehnostalgije in retro-
identifikacije ter trenutnih tehno-politinih in zgodovinskih parametrov? Nam
je igranje igric dejansko odprlo vrata v prihodnost? Drugi svet?.Svobodo? Ali
pa smo skozi raunalniko inicializacijo postali le del v globalni tehnologizaciji
sveta?

Priujoi prispevek je del ire raziskave o razmerjih med tehnologijo,


spominom in jugoslovanskim sozializmom, ki je sele v zaetni fazi. Sloni na
dvostopenjskem pristopu: prek Facebooka sem poslal povabilo k sodelovanju
in pronjo, da zainteresirani delijo obvestilo naprej. Tako se krog potencialnih
sodelujoih raziri izven meja mojih prijateljev. Zainteresirane osebe sem
prosil, da mi najprej na za to prilonost odprt potni predal poljejo kratek
zapis o tem, kar jim pade na pamet, ko preberejo poziv.14 V naslednjem
koraku sem jim poslal razirjen vpraalnik, kjer bolj podrobno spraujem
po podatkih, povezanih z raziskovano tematiko. Vpraalnik je zasnovan na
principu odprtih vpraanj, odgovori pa so kvalitativno analizirani.

Interludel: Retro-kontroverza C64 vs ZX Spectrum

Med precejnjim tevilom naprav na polju domaih raunalnikov in igralnih


naprav v 80. letih sta, vsaj s stalia obiaj nega (takrat najvekrat precej
mlaega) uporabnika in dananjih retro-frikov retro-gaminga in computinga,
najhujo poslovno in predvsem fenovsko bitko bila C 64 in Spectrum.15

14 Draga bralka, e ti branje prispevka porodi kakne misli, pomisli, dvome in vpraanja z
obravnavano tematiko, prosim pii na: computersl980s@ gm ail.com .
15 Vojno za prevlado sta potem izgubila proti povsem drugim rekmecem,
IBM-u, Applu, Microsoftu.

324
Martin Pogaar AAUNALNIKI, SOCIALIZEM IN SPOMIN

Pravzaprav se je okoli njiju oziroma med privrenci razvila verjetno ena prvih
odmevnejih tehno-ideolokih vojn.16 C64 je bil sicer draji (599 USD leta
1982),17a je kljub viji ceni po tevilu prodanih primerkov, do zaetka 1990-ih
naj bi bilo prodanih 12,5 milijonov,18 prekaal Spectruma, ki je po nekaterih
ocenah prodal nekaj ve kot 5 milijonov naprav, ki so se prodajale po 125
GBP (okoli 200 U SD ).19 Cena oitno ni bila faktor, ki bi vplival na prodajo
po svetu,20 lahko pa utemeljeno domnevamo, da je cenovna dostopnost igrala
pomembnejo vlogo v Vzhodni Evropi, kjer pa sta obe maini uspeli, tako kot
na Zahodu, ustvariti zveste privrence in oboevalce. Natannih podatkov
o tevilu posedovanih naprav verjetno ne bo mogoe nikoh izvedeti, saj je
bilo neugotovljivo tevilo raunalnikov pretihotapljeno z Zahoda, zlasti iz
Nemije.

Mnenja o kontroverzi so deljena in morda najhuje bitke potekajo danes.21


Med respondenti pa prevladuje dokaj zadran ton in veinoma ne zaznavajo
kakrnekoli pretirane tekmovalnosti oziroma sektatva: Ne znam si
predstavljat, da bi bila kakna igraa, vkljuno z raunalnikom, v tem asu (in
drubi) objekt tekmovalnosti. Bili smo tui taborniki, verjetno zaradi tega gledam
tako na te zadeve, pravi Printempo.2223Bold kontroverzo vidi podobno: Meni
in mojim ojim prijateljem ta ni bila pomembna - vsi smo bili otroci blokovskega
naselja in smo veino prostega asa preiveli na igriu pred osnovno soloP Tui
Stanislav (Vukovar/Cleveland, 40) ni puno razmiljao o tome tada, koliko se

16 To je treba sicer vzeti z rezervo in ob tem pomisliti na zgodovino tehninih izumov, ki so


praviloma rezultat daljih procesov, nakljuij in posledica povsem iracionalnih okoliin. c
samo pomislimo na kinem atograf in elo vrsto naprav, ki so opravljale podobne funkcije.
17 Computer/Game console history, Commodore 64, http://www.maniacworld.com/game_
console_history/commodore64.htm
18 Ocene se gibljejo precej visoko, do 17, 22 milijonov in elo do 30 milijonov. Glej How
Many Comm odore C omputers Were Really Sold?, pagetable.com, http://www.pagetable.
com/?p=547
19 ZX Spectrum: 30 Years O ld and Still O ne o f the Cheapest Computers Ever Made,
extremetech, http://www.extremetech.com/computing/127109-zx-spectrum-30-years-old-
and-still-one-of-the-cheapest-computers-ever-made
20 Vpraanje je, koliken vpliv pri trenju je imela nacionalna provenienca amerikega C64
in britanskega Spectruma in $ tem povezani marketinki vzvodi.
21 Glej npr. http://www.eurogamer.net/artides/digitalfoundry-face-ofF-zx-spectrum-vs-
commodore-64; http://www.gamestage.net/english/test.html; za jugoslovansko podroje glej:
https://www.elitesecurity.org/t72264-Commodore-vs-Sinclair-ZX-Spectrum.
22 Printempo, Beograd/Maribor, email, 22. maj 2013.
23 Boki, Ljubljana, email, 14. maj 2013.

325
SOCIJALIZAM NA KLUPI

sjeam, nisam se uputao u rasprave koji kompjuter je bolji a koji ne, eprav
danes pravi: Water under the brigde! Pretpostavljam da je C 64 bio objektivno
,2425
bolji kompjuter Najblije artikulaciji kontroverze pride Max Soft (Beograd/
Berlin/Beograd, 39), ki pravi, da so se s prijatelji vedno prepirali, branili nas
pogled na stvari (Z X jeste imao lepse boje i tastaturu zgodniju za igranje ali je
imao problem sa atributim a i groznu pitalicu kojom je generiao zvuk).1'

e posebej v Jugoslaviji, kjer je bilo raunalnikov vseeno relativno malo, je to


verjetno tui razlog, da neke resne bitke takrat ni bilo. Bolj je io za to, kar
pravi Igor: V tistih asih ocenjujem, da je lastnistvo katerega koli raunalnika
dejansko pozitivno vplivala na odnose, kajti vsi k i smo imeli raunalnik (amiga,
schnider, zx, c64, atari) smo spadali v skupno mnoico ' raunalniarjev in ne
morem reci, da so bile takrat te struje tako mome, da bi delile v razline klane.2627
Se pravi, da je relativna redkost raunalnike e pozicionirala kot doloen,
recimo, luksuz in predvsem noviteto, kar je pomenilo prioriteto interakcije
s tehnologijo nasproti drubenemu pozicioniranju. Lonica je potencialno
obstajala med haves in havenots, vendar pa je tui po mojih izkunjah
neutemeljena, saj je pomen druenja ob igricah presegal faktor lastnitva in s
tem povezanega ekskluzivizma. Max Soft dodatno relativizira kontroverzo, ko
pravi, da je bila smesna ali potpuno razumljiva (Apple vs. PC, Canon vs. Nikon...)
Uvek postoji to ' razumevanje' unutar grupe, deava m i se da kad fotografiem
neto, da m i prilaze potpuno nepoznati ljudi i kau m i da i oni koriste Canon.17

V Jugoslaviji raunalnikov ni bilo malo zato, ker bi bili prepovedani in


lastniki preganjani, ampak je bila to posledica slabo prepustnih meja in
uvoznih omejitev, kar je ta segment izdelkov spravilo v prtljanike in na rni
trg. Kljub temu pa je pekualcija o potencialu in prihajajoi uporabnosti in
dominaciji tovrstnih naprav ali pa morda zgolj fascinacija z raunalniko
tehnologijo, ki je poivala na povojnem evropskem oziroma zahodnem snu
o napredku, osvajanju vesolja (raunalniki so bili pomemben del literarne
povojne raketne znanosti in tui znanstvene fantastike ter kinematografije)
in loveka, tui na socialistinem vzhodu igrala pomembno vlogo. Razvoj
raunalnikov, tako gigantskih omar, ki so podpirale recimo banne sisteme,

24 Zabi, Stanislav, Vukovar/Cleveland, email, 28. april 2013.


25 Max Soft, Beograd/Berlin/Beograd, email, 17. maj 2013.
26 Mali, Igor, Train, email, 24. maj 2013.
27 Max Soft.

326
Martin Pogaiar RAUNALNIKI, SOCIALIZE*!! IN SPOMIN

kot kasneje mikro - oziroma osebnih raunalnikov, je bil pomemben tudi v


Sovjetski Zvezi, na Poljskem itd., kjer so izdelali nekaj dokaj uspenih main.
Zanimiva je jugoslovanska zgodba o raunalnikih CER iz srede 1960-ih,28 v
zaetku 80. let pa je Voja Antoni razvil osebni raunalnik Galaksija, ki je
bil, po nekaterih ocenah, po nartih objavljenih v reviji Raunar sestavljen
v ve kot 8000 primerkih.2930Prisotnost raunalnika v vsakdanjem ivljenju
in kulturnem imaginariju pa sta leta 1984, v glasbi in ljubezni, pomenljivo
spletla Denis&Denis v hitu Program tvog kompjutera-.

Ti m e slijedi, bjeim i g u b im dah


neka ja k a elja opija m i strah
koji korak jo i kraj ulice

Srce divlje lupa, elim te


j a ti briem suze vodim te u stan
dok polako pogled m oj sputa se

Rrf.
Sada p ra tim ritam tvoj
ovu pjesm u novi broj
ako eli b it u j a
program tvog kom pjutera

M ra k je, traim svjetlo, ti sprema klju


u p ra zn in u tonem tvoj j e dodir vru
dok m i dira kosu j a gledam te.i0

Vendar pa vzhodni raunalniki, zlasti titi potencialno zanimivi za mnoino


proizvodnjo, v doseganju tehnolokih, oblikovnih in e manj prodajnih
standardov, nio mogli konkurirati zahodnim tekmecem. Slednji so si zato
zlahka izborili prevladujoe mesto na vzhodnih geografskih in simbolnih
koordinatah in tako predstavljali eno od globalnih tehnolokih ter ideolokih
in popkulturnih povezav, tehno-ideolokih offline omreij. Tako je bilo tudi
mnoino raunalnitvo e ena v vrsti tehnolokih in kulturnih praks, ki so
na Vzhod uspeno izvaale tudi ideologijo (tehno-ideologijo) in zabavo, skozi

28 Glej Proti, Jelica in Ristanovi, Dejan, Building Computers in Serbia: The First Half
of the Digital Century, ComSIS, 8 (3), junij 2011. Glej tudi: http://www.youtube.com/
watch?v=IAU9joMCbmw
29 Lily Lynch, Galaksija, cult Yugoslav DIY com puter from the 1980s lives on, Bturn, Tech, 4.
december 2011, http://bturn.com /46l4/galaksija-do-it-yourself-com puter, 8. julij 2013.
30 Denis&Denis: Program tvog kompjutera, uvaj se!, Jugoton, Zagreb, 1984.

327
SOCIJALIZAM KLUPI

uporabo in aplikacijo katerih so se so-oblikovali svetovni nazori ter oblike


potronicva, ki so pomembno prispevale tui k spraevanju o socializmu
kot sistemu, o svobodi, demokraciji, posamezniku in njegovem mestu v
svetu. In tukaj me zanima prav vznik ter razrast tovrstnih povezav, se pravi
referenc na Zahod in Vzhod in svet na splono, in ob tem retro-percepcija
posameznikov v 80. letih, skozi uporabo in vrednotenje uporabe raunalnikih
main.

Galaksija, prvi jugoslovanski mnoini domai raunalnik


Vir: http://bturn.com /46l4/galaksija-do-it-yourself-com puter

Tehnologija in otrotvo
Been in zato tui neustrezen pogled na jugoslovansko preteklost na splono,
pa tui specifino na industrijsko, oblikovalsko, tehnoloko zgodovino daje
slutiti, da je bila to slabo razvita deela, izven svetovnih koordinat razvoja in
trgov, s praktino neobstojeo tovrstno infrastrukturo in znanjem. Tak pogled
je morda samo-ponujajo se skozi prizmo razpada drave in vojn, skozi katere
naj bi se pokazala prava bestialnost in s tem tui domnevna ne-tehno-loginost
balkanskega uma. Vendar pa tak pogled predpostavlja, da je v jugoslovanski
drubi prevladovalo nezanimanje za svetovne tehnoloke trende in odkritja
in v naslednjem koraku tui, da se tehnika in razvoj mladih generacij nita
dotikala. Vendar pa je treba pogledati onkraj te asovno-ideoloke zaslombe
in priznati (do doloene mere), da je v povojnem obdobju Jugoslavija veliko

328
Martin Pogafar RAUNALNIKI, SOCIALIZEM IN SPOMIN

investirala, tako materialno kot simbolno (o uspenosti se da debatirati) v


tehnologijo.

I naa zemlja je, hteli-ne hteli, zahvaena poslednjih godina kompjuterizacijom.


Raunari su prodrli u sve oblasti ivota, od obrazovanja do fabrikih hala.
Meutim, Jugoslavija i dalje kasni, kako u broju raunarskih sistema razliite
namene, tako i u njihovoj primjeni, naroito za razvijenim zemaljama.
Nije nikakva novost, ako kaemo, da Portugalija, od koje smo i u drugim
oblastima uvjek bili bolji, ima vie kompjutera, da ne govorimo o najbliim
susedima Maarima. Da bismo, meutim, uhvatili 'voz tehnoloke revolucije'
[...] moramo vie da ulaemo u kompjuterizaciju - primenu raunara i
obrazovanje ljudi, reju, u novo informatiko drutvo koje dolazi.

Fascinacija z avtomobili, vlaki, kozmonavtiko, inenirstvom in nenazadnje


raunalniko tehnologijo je del ideolokega ustroja socialistine ideologije in
v obdobju po drugi svetovni vojni je, v duhu obnove in izgradnje boljega
sveta, e toliko odloneje figurirala kot moment fascinacije in mobilizacije.
In, zanimivo, v tem delu sta si bila Vzhod in Zahod precej blizu. Tui
zato, ker zgodovina razvoja raunalnitva, ki ega vsaj do luknjanih kartic
in Lacquardovega predilnega stroja ter v naslednjem koraku do Charlesa
Babbagea, ni bila razdeljena z elezno zaveso, je zanimanje za komputacijo
tui po drugi vojni presegalo blokovsko delitev in fasciniralo inenirje in
matematike na obeh straneh zavese.
Ob tem pa e vsaj od zaetka 20. stoletja, oziroma razmaha filma in e prej
fotografije in vlaka (pa e dlje nazaj), tehnologija (in zlasti maine) slej ko prej
zaara tui otroke, saj predstavlja pomemben del ivljenja skupnosti, druine,
starev pa tui njih samih. Ta irok spekter tehnologije in main je prva velika
magija v lovekovem ivljenju. In e nam je lahko priblino jasno, kako se
sreujeta tehnologija in kultura,3132 tehnologija in odrasli, pa je bistveno teje
razumeti, kako se s tehnologijo sooajo otroci. Kar je jasno je, da marsikatero
napravo potekajo bistveno hitreje kot njihovi tehnoloko-formirani in
zakrneli stari.33

31 Stojilkovi, Stanko, Raunari neophodno orue, Svet kompjutera, 2. februar 1985, 14.
32 Glej npr. prispevke Neila Postmana ( Technopoly), Bernarda Stieglerja ( Technics and Time),
Jacquesa Ellula ( The Question o f Technology).
33 S tem noem reci, da imajo kaken poseben vrojen obutek za tehnologijo, pa pa da se z
njo spoprijemajo neobremenjeno. Iz ve virov vem, da se otroci, ki se zgodaj sreajo z zaslonom
na dotik (ponavadi prej kot s klasino fotografijo), s klasinimi fotografijami spopadajo na
dotini nain... neuspeno in na razoaranje. O b tem je treba tui rei, da je to stanje zaasne
narave.

329
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Poleg druine, vrstnikov, vrtca in ole, je irok spekter tehnologije, od


avtomobila do tablinega raunalnika, eden kljunih posredovalcev zunanjega
sveta. Avtomobilska vonja je mediacija prostora in (re)definicija premikanja
v njem, hkrati pa tui determinanta medsebojnih odnosov. Na drugi strani
digitalna tehnologija, na elu z raunalniki, otrokom odpira okno v svet,
skozi katero v dom in um prihajajo podobe in zvoki algoritmiziranega sveta.
Tako ljudje, in vse mlaji otroci, s seboj nosijo svetove podob, s katerimi
se v precej primerih lahko tui interaktivno sooajo, povezujejo, jih do
neke mere tui upravljajo, in skozi te podobe osmiljajo svet, ustvarjajo
domiljijske prostore in se pozicionirajo v svetu, simbolnem in materialnem,
in v tem procesu sooblikujejo svoja ivljenja. N i odve poudariti, da ko se
posamezniki sooajo/spoprijemajo z medijskimi produkti pri tem nio
pasivni in ne sprejemajo vsega kar sliijo in/ali vidijo brezprizivno. Nasprotno,
veliko (e ne veina) uporabnikov medijske tekste pozorno bere in preuuje,
pri emer ponujenih pogledov, idej in podob ne sprejema enako.34 V tem
prispevku je pozornost sicer posveena zlasti raunalniki tehnologiji iz 80.
let, ki se pomembno razlikuje od nainov in obsega posredovanja sveta, ki ga
omogoajo dananje komunikacijske tehnologije. Kljub vsemu pa prav zaradi
svoje prvosti, v smislu sooanja otrok socializma z zahodno tehnologijo,
predstavlja pomemben mejnik v umeanju raunalnike tehnologije v post-
Jugoslaviji kot tui v osebnih spominih. Igor se spominja:

Zaetni strah, da se ne bo kaj pokvarilo je bil precej prisoten. Raunalnik je


bil nekaj eksotinega in razburljivega. Odprlo se je veliko novih monosti,
predvsem iz vidka zabave in tui iz vidika uenja (programiranje, risanje...).35

Interlude2: Raunalniki in spomin

Debata o spominu in tehnologiji se je v zadnjem asu precej razvila,


predvsem zaradi skokovitega porasta digitalnih naprav in komunikacijskih
omreij. Hkrati se se spremenile in razvile tui z njimi povezane uporabe
digitalnih naprav in orodij za zajemanje realnosti, zunanjega sveta in
potem za shranjevanje, deljenje in razpeevanje avdiovizualij. Vendar pa
je pri vsem tem ponavadi osrednji poudarek na medijih za shranjevanje in

34 Consalvo, Mia, Zelda 64 and Video Game Fans: A Walkthrough o f Games, Intertextuality
and Narrative, Television New Media, 4 (3) 2003, 326.
35 Mali.

330
Martin Pogaiar RAUNALNIKI, SOCIALIZEM IN SPOMIN

n a s h r a n j e v a l n ih p rak sah o z ir o m a uporabah s h r a n je n e g a g r a d iv a , k ar p a


m e tu k a j n e z a n i m a p r e v e . N a s p r o t n o , p ri v s e m te m se z d i fa s c in a n t n o ,
k o t s e m n a k a z a l v u v o d u , r a z m e r je m e d k o n s t r u k c ij o s p o m i n a in u p o r a b o
t e h n o l o g ij e . V te j p r a k s i j e n a d e l u n a s le d n je : p o s a m e z n ik in /a li s k u p in a (v
te m p r i m e r u v 8 0 . l e t i h ) s e p r e k , v t e m p r im e r u r a u n a ln ik a , k s e t, ig r ic in
ig ra n ja ig r i c s r e u j e j o , i z m e n j u j e j o i z k u n j e , s k u p a j p r e iv lja jo p r o s ti a s.
K a jti d r u g a e k o t si u te g n e m o p r e d s t a v lja t i d a n e s , r a u n a ln ik p red vsem
za r a d i s v o j e n e o m r e e n o s t i i n p r i m a r n e u p o r a b e z a ig r a n je ig r ic (k o e n i b il
k o m u n i k a c i j s k o o r o d j e ) , n i n u j n o p r e d s t a v lja l s a m o t a r s k e g a z a t o i a . P o b e g
in u m i k p r e d s v e t o m e , a n e r e k lu z ij e , k a k r n o , s p e t v z e lo p o e n o s t a v lj e n e m
p o g le d u , p rek in sta n tn e p o v e z ljiv o s ti o m o g o a (n e n u jn o tu i u sep en o
re a liz ir a ) d ig i t a l n a k o m u n i k a c i j s k a t e h n o l o g ij a d a n e s . V v e lik o p r im e r ih je
ig r a n je i g r ic p r e d s t a v lj a lo p r i l o n o s t z a d r u e n j e , o b is k e in je b ilo v te m s m is lu
d o p o l n i l n a d e j a v n o s t d r u e n j a . K a r s e v e d a n e p o m e n i , d a o t r o c i p red
m o n it o r j i n i o p r e s e d e li o g r o m n o a s a , n e k a te r i t u i v iz o la c iji. V e n d a r p a je
v te m p o g l e d u p o m e m b n o d e j s t v o , d a j e b ila t e h n o l o g ij a n a n e k n a in zu n a j
p o s a m e z n i k a , z u n a n j e t o r i e d o g a j a n j a , m e d t e m k o s e je k a s n e je p o s a m e z n ik
p r e s e lil v p r o s t o r , m n o g o b o lj d e t e r m i n i r a n s k o m u n i k a c i j s k o t e h n o l o g ij o , k ar
v k lj u u j e v s e o d v s a k d a n j i h k o m u n i k a c i j s k ih p r a k s d o ig r a n ja ig r ic .

Moj Com modore 64


Fotografija: M artin Pogaar

L a h k o b i r e k li, d a v n a s p r o t j u s s i t u a c ij o d a n e s , r a u n a ln i k a te h n o lo g ij a
ta k r a t n i o m o g o a l a p r e t o k a i n f o r m a c i j , p a p a je io v te m o z ir u z a fo r m ir a n je
in k la s i n i , a n a lo g n i p r e t o k i d e j , v r e d n o s t n i h s is t e m o v , i d e o lo k ih p o z ic ij ,

331
SOCIJALIZAM NA KLUPI

konzumeristinih praks, estetskih trendov. V pogledu nazaj izkunja z


raunalnikom in z raunalnikimi igricami pomeni v prvi vrsti sooanje s
tehnologijo, pri emer pa tehnologija, maina oziroma upravljanje maine
predstavlja torie delovanja, na nek nain facilitator drubeno-kulturnih
izmenjav. V zaetkih pohoda mnoine raunalnike tehnologije v domove,
bi torej lahko rekli, da se je tehno-(sub)kultura izoblikovala zlasti ob mainah
in ne toliko skozi maine. Na tem mestu se lahko spomnimo precej uspenega
slovenskega mladinskega film Poletje v koljkiy kjer ima eno osrednji nalog
raunalnik Vedi (mimogrede, to je bil Iskrin sistem Delta Triglav), s igar
pomojo skupina prijateljev rei detektivski zaplet. In e pustimo ob strani, da
Vedi govori, je bistveno to, da se skupnost/prijateljstvo formira ob raunalniku.
Tako je bil raunalnik le e ena od igra, druabnih iger, okoli katerih so se
spletale socialne vezi.

Raunalniki in otrotvo (v Jugoslaviji v 80. letih)

Na nek nain je bil raunalnik oziroma njegova drubena vloga precej


podobna zgodnjim rabam radia in kasneje televizije, ko je en sprejemnik,
ponavadi v gostilni, v doloen socialni prostor uvaal zvok in/ali sliko. Ob
tem, da je v neko okolje prinaal zunanji svet pa se je konstruiral tui prostor
socialne interakcije. S to razliko, da je bil v asu radia in televizije prvenstveno
namenjen odraslim, z raunalniki pa se je ta prostor visoke tehnologije, kot
reeno na podoben nain, prvi v zgodovini lovetva odprl otrokom.

Tui iz odgovorov respondentov je razbrati, da je sooanje z mainami


vkljuevalo zelo tesno prepletanje vsakdanjega ivljenja s tehnologijo. Igor
pravi, da je

Svet izgledal bolj preprost, vrednote so bile drugane. Socializacija je potekala


precej lokalno in osebno. Raunalniki takrat nio imeli e tako velikih 'real
life' uporabnosti, kot jih imajo sedaj, tako da ni bil impakt tako moan kot
je danes.36

Stanislav pa pravi takole:

Ja sam odrastao u Vukovaru. Imao sam ZX Spectrum od 1983 do 1988 i Atari


1040STFM od 1988 pa sve do 1999 (kada sam se preselio u SAD). Igrica
za ZX Spectrum nisam imao puno, a nabavljao sam ih presnimavajui ih od

36 Mali.

332
Martin Pogatar RAUNALNIKI. SOCIALIZEM IN SPOMIN

prijatelja ili rijetko naruujui preko 'mail order' presnimavaa. Uglavnom,


tata mi uglavnom nije htio dati novac za igrice, pa sam tako nauio da pravim
svoje. Napravio sam pucaku igru 'uta podmornica', lavirint igru 'Lavirint',
i mozgalicu tipa 'Master Mind'. Napravio sam i kartaku igru 'Sedmice' koja
je imala neku logiku i moglo se desiti da kompjuter ak i pobijedi suigraa.
Od presnimljenih igara sjeam se 'Chuckie Egg', 'Horazio', 'Maze In',
'Arkanoid' (ta mi je bila najdraa).37

To nakazuje, recimo, tui poudarek na dostopnosti iger, kar je predstavljalo


pomemben vidik ukvarjanja z raunalnikom. Stanislav v svojem zapisu
opozori na dva pogosta naina, presnemavanje od prijateljev ter kupovanje
(bolj/manj legalnih kopij), kar vkljuuje dva pomembna vidika. Najprej
predpostavlja obstoj oziroma izoblikovanje neke skupnosti, ki si med seboj
deli igrice, s tem tui znanje, in skozi igranje igric tui doloene estetske
in elo, make pekulativno, osebnostne preference, kar se odraza recimo v
priljubljenih igrah. Drugi pomemben vidik pa je vloga starev, ki so zlasti
pri mlajih ekskluzivni vir financiranja, tako nakupa raunalnika, kot tui
formiranja in irjenja zbirk igric. Max Soft to lepo ponazori: Kompjuter sam
prvi p u t video kod jednog drugara, seam se da sam se vratio kui i odmah krenuo
.38
da maltretiram roditelje da m i kupe kompjuter Damjan se, recimo, spominja
nedeljskih boljakov z igricami,39 Igor pa je igrice dobivat preko piratov, nekaj
asa v poznih 80. letih pa se je s piratstvom ukvarjal tui sam.40
Poleg tega je bil v Sloveniji prav tako populren vir irjenja iger in programov
Radio tudent, ki je v eter poiljal signal, uporabnik na drugi strani pa ga je
lahko posnel na magnetofonski trak (na kaseto). Podobno izkunjo deli tui
Max Soft: Stizali su kompleti (kasete) iz Slovenije, po cca 12 igara na jednoj
kaseti, Zoran M odli je putao programe na radiju pa smo ih snimali, neto malo
.41
igara smo kupili kad smo odlazili u inostranstvo Tako so uporabniki na nek
nain sodelovali v skupnosti, ki jo je doloala soasnost prisotnosti pred
radijskim sprejemnikom, razno-asnost igranja igric in potem spet soasno
druenje ob igranju ali razpravljanju o strategijah in uspehih. Poleg tega jih je
druilo tui nespotovanje avtorskih pravic ter tako subverzija trga, kar jih je

37 Zabi.
38 Max Soft.
39 Zore, Damjan, Ljubljana, email, 7. marec 2013.
40 Mali.
41 Max Soft.

333
SOCIJALIZAM NA KLUPI

na nek nain sililo v semi-legalnost, s emer se ponavadi e dodatno utrjujejo


parametri, zlasti subkulturne, skupnosti.

Zlasti pri otrocih, ki so iveli v zadnjem obdobju jugoslovanskega socializma


in spoznavali sebe in svet tui skozi raunalnike igrice, se odpre pomembno
vpraanje o njihovem dananjem odnosu do preteklosti, o razumevanju in
individualnem konstruiranju preteklosti v prepletu procesov odraanja,
razpada drave in prodora raunalnike tehnologije v vsakdanje ivljenje.

Pri tem naj opozorim na sledee:

Bilo nam je jasno da su se republike unuter SFRJ razvijale razliitom brzinom


i u razliitim pravcima ali nismo oekivali tako burni raspad. Uopte nismo
oekivali raspad. Tada sam imao 18 godina i sve to me nije mnogo zanimalo.
Zanimale su me urke.42

Ta izjava odstira pogled na kompleksnost razmer v Jugoslaviji, ali pa tui na


dananjo Evropo, ko se kot teavno dejstvo pokaejo razmere, kjer prihaja do
razlinih dinamik razvoja in delovanja. e ve, pri mladini je to e dodatno
zakomplicirano, saj je pozornost pogosto usmerjena stran od politinih tem in
k vsakdanjim teavam in zabavam. Max Soft opozori na ta preplet tehnologije
in vsakdanjega ivljenja, ko pravi:

Sve do PC-a, koji je faktiki bio prvi kompjuter koji je mogao zaista da
se koristi za neke ozbilnje stvari (obrada teksta i grafike), i koji je ubedio
moje roditelje da to nije samo igraka, ukuani su kompjuter doivljavali kao
spravu poslatu iz pakla da mi krade vreme [...] moji roditelji su poprilino
mrzeli tu spravu, doivljavali su je kao neto to mi krade vreme, to me
odvlai od stola, ja sam naravno preterivao sa svoje strane, stalno sam bio za
kompjuterom [...] Seam se da su mi stalno prebacivali da previe vremena
provodim sa tim udom i da treba da prestanem da se igram i da sednem da
uim. A ja sam u stvari sve vreme uio.43

V tem zapisu je pomembna relacija med stari in otroci, med kvarno


tehnologijo in vsakdanjim ivljenjem, kamor je tehnologija posegala in katerega
je temeljito redefinirala. N e samo v smislu preivljanja prostega asa, pa pa
tui v smislu, da je uporabnik prek zapravljanja asa mimogrede osvajat
pomembna znanja in veine, Id so, v Max Softovem primeru, pomembno
vplivale tui na njegovo poklicno pot, danes je grafini oblikovalec.

42
Ibid.
43 Ibid.

334
Martin Pogaar RAUNALNIKI. SOCIALIZEM IN SPOMIN

Drugae pa je bilo pri Igorju, kjer je imel raunalnik mono povezovalno


vlogo m e d m ano in stani. Skupaj semo se uili, zabavali in raziskovali novosti.* '
Drugae pa Stanislav pravi, da je bil zanj raunalnik N eka mjeavina igrake i
uila. Vremenom j e bio sve m anje igraka a sve vie uilo in dodaja, da: Ja sam
bio jed a n m edju p r v im a sa kom pjuterom , ali vrlo brzo su skoro svi nabavili ili Z X
Spectrum ili Comodorre 64. N isam n ik a d razmiljao o kom pjuteru kao statusnom
simbolu.*1' Podobno ocenjuje tui Igor, ki pravi, da raunalnik N i im el nekega
bistvenega vpliva v tem kontekstu, ker raunalnik e n i im el take 'prepoznavnosti
kot ga im a sedaj kaken device.*b To odpre kompleksneji pogled na rabe
raunalnika in percepcijo raunalnika v osebnem ivljenju. Max Soft, recimo,
opozarja na pomemben korak vmes, namre na vzpostavljanje oziroma
redefinicijo drubenih odnosov v skupnosti (uporabnikov):

Vremenom, kako je sve vie mojih drugara kupovalo kompjutere, poeli smo
da se delimo, prvo na one koji imaju i one koji navodno nisu zainteresovani
za kompjutere, onada Spectrum vs. C64, itd. S obzirom da su kompjuteri
80-ih bili relativno skupi, ako si imao kom pjuter bio si 'dobrostojei', ali uz
odreeni 'nerdy' atribut.47

M ultimedijska naslovnica revije Raunari iz leta 1985


Vir: http://pc.sux.org/indexRA .html.

44
Mali.
45
Zabi.
46
Mali.
47
Max Soft.

335
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Po drugi strani je Boki raunalnik doivljal kot zgolj sprostitev, ko sem imelprosti
as (brez treningov po narejeni domai nalogi)> niti ga ni razumel kot statusni
simbol temve kot sredstvo za prijateljsko druenje, e ve, ob treningih in
druenju s prijatelji m i ni ostalo veliko asa za igranje igric. Z a raunalnikom
sem sedel, ko je bilo slabo vreme. Raunalnik m i je pom enil priloznostno orodje
za zabavo. To se sicer ne izkljuuje z drugimi odgovori, ampak osvetljuje
kompleksnost vloge raunalnika v ivljenju posameznika, druine, kroga
prijateljev. Namre, fokusi vsakdanjega ivljenja (druina, ola, druenje,
port) so sestavljali referenni okvir, kamor so se raunalniki vpisovali hkrati z
drugimi dejavnostmi in se z njimi borili za svoje mesto. Bold opozarja, da smo
se p a otroci takrat veliko bolj druili v realnem svetu - igranje 'analognih' iger,4849
Tui Max Soft razmilja v tem smislu:

Kompjuter je definitivno bio glavno sredstvo zabave. Pre podne bih igrao
igre ili programirao, popodne sa drugarima priao o kampjuterima, igrama i
si. Dakle, uz video i bicikl, kompjuter je bio glavna tema.50

Za razliko od danes, ko, kot reeno, vsakdanje (in v veliki meri tui poklicno)
ivljenje v veliki meri doloa in podpira raunalnika tehonlogija in in ga
odlono postavlja v koordinate digitalnih komunikacijskih okolij.

Igrice so se v vsakdanje ivljenje vpisovale skozi materialno prisotnost


drugih mediiranih podob na televiziji in filmu, se pravi, vedno znova brstee
intermedialnosti.51 Tako Bold, na primer, potegne vzporednico med skoki!
planicalmati nykanen/, med igricami in v 80. letih izredno popularnimi
zimskimi porti in portnim herojem, ki je zaznamoval titi as. Ob tem pa
enako velja za pretepake igrice: ninja - vsi smo potem treniral neke borilne
,52
vesine Id so postale popualrne soasno s popualrnostjo pretepakih filmov
v 80. letih. Za razliko od klasinih mediiranih podob, ki so bile do doloene
mere podrejene ideolokemu ustroju, e toliko bolj v socialistinih ureditvah,
kar jih je postavljalo na mesto doloevalcev ritma vsakdanjega ivljenja,53 pa je

48 Boki.
49 Ibid.
50 Max Soft.
51 Ti obrisi so se do danes izoblikovali v visoko optimizirane in premiljene prek-platformske
produkte, glej Jenkins, Henry, Convergence Culture: Where O ld and New Media Collide, New
York, New York University Press, 2006.
52 Boki.
^ Glej Lefebvre, Henri, Rhytmanalysis, Space, Time and Everyday Life, C ontinuum , London
New York, 2004, 47.

336
Martin Pogaiar RAUNALNIKI, SOCIALIZEM IN SPOMIN

razmah domaih raunalnikov (in e prej/bolj tui videa), skozi individualno


sooanje z mainami in igricami, zael obdobje razkroja tovrstnega ritma
vsakdanjega ivljenja. Pri tem je pomembno, da gre pri igricah za sodelovanje
igralca v (do neke mere) interaktivnem narativu, ki prav zaradi doloene
stopnje interaktivnosti, ki jo igrice omogoajo, ni toliko pripoved, kolikor
gre za mediacijo prostorskega raziskovanja. Strinjam se lahko s Fullerjem in
Jenkinsom, ki v igricah vidita doloeno kontinuiteto s popotnikimi dnevniki,
odkrivanji udnih novih deel: Igrice dovoljujejo igralcem, da raziskujejo
nove in vizualno privlane (a nevarne) nivoje, kar je do doloene mere
podobno popotnikim dnevnikom, ki beleijo dolgo in teko popotovanje
v novo deelo, kjer se mora popotnik sooiti s preizkunjami, zmagati [...]
in se zmagoslavno vrniti domov.54 To je e zlasti zanimivo v povezavi s
socialistinim igrajoim subjektom. Z omogoanjem vpisovanja individualnih
temporalnosti v tehnoloko posredovano izkunjo, s ponovljivostjo in re
kreacijo imaginarnih prostorsko-asovnih koordinat, sta namre ogroena
red in mir sistema, ki za svoj obstoj potrebuje trdne, teleoloke narative o
svetli prihodnosti, katere podlaga je lahko samo sedanjost, ki ne trpi vedno
novih zaetkov po vsakem individualnem game over.

Tako tui aktivnosti, kot so recimo presnemanje kaset [...]posojanje kaset [...]
ki jih potem veinoma nisi ve videl,55 in druge, omenjene zgoraj, kaejo na
to, da fani materiale popularne kulture berejo na sofisticirane naine in se
sklicujejo na zunanje vedenje kot osnovo za povezovanje z drugimi ljudmi.
Fani vzpostavljajo povezave med medijskimi vsebinami in irimi drubenimi,
kulturnimi in politinimi temami, ki nio direktno omenjene, hkrati pa
ustvarjajo tui svojo vsebino, ki odgovarja, dopolnjuje ali pa izziva njihovo
prvotno medijsko potronjo.56 S tega stalia bi lahko rekli, da raunalnika
tehnologija izziva vsako tenjo po vzpostavljanju sistema od zgoraj, in tako
prek (ne samo za socializem znailne) semi-legalnosti, entuziazma in repeticije
formira kolektivnost in individualnost, ki posredovano medijsko okolje
razume in soustvarja kot nedokonano, procesualno, izrazito dinamino.57

54 Consalvo, 323.
55 Bold.
56 Ibid, 326. Ta citat se sicer bolj nanasa na medijska obinstva, vendar pa je prav tako uporaben
za igralce raunalnikih igric.
57 Tukaj je treba opozoriti na mono prisotno drza naredi-sam (angl. DIY, do-it-yourself),
ki, zanimivo, zaznamuje prihod novih tehnologij in jih, pomembno, navdaja z upanjem o novi
prihajajoi demokratinosti. To upanje zbledi, ko pride, na eni strani, standardizacije in na
drugi s tem povezanega zavzemanja DIY prostora s strani korporacij. Kljub vsemu DIY ostaja
in pom em bno prispeva k vedno novi redefiniciji rab (medijskih/komunikacijskih) tehnologij.

337
SOCIJALIZAM NA KLUPI

S tem noem rei, da raunalniki sami po sebi omogoajo subverzivnost


ali, v jugoslovanskem primeru, anti-sistemskost, ampak da ustroj in logika
delovanja raunalnike tehnologije kot medija, predpostavljata oziroma
strukturirata lovekovo delovanje na nain, ki monost za delovanje od spodaj
odpira veliko odloneje kot prejnji sistemi medijskih tehnologij (kar velja
predvsem za zaetno fazo posvojitve tehnologije in utopino prikazovanje
tehnolokega potenciala osvobajajoe tehnologije).

Jugoslovanska preteklost in post-socialistina sedanjost skozi


spomine o raunalniki izkunji

Zgoraj je nakazanih nekaj povezav med (raunalniko) tehnologijo, otrotvom


in vsakdanjim ivljenjem ter spominom, v nadaljevanju pa bom poskusil
osvetliti razumevanje jugoslovanske preteklosti in post-jugoslovanske
sedanjosti v izjavah respondentov. Osredotoil se bom na nekaj tem, ki
nio neposredno vezane na raunalnik/raunalnitvo/tehnologijo, pa pa na
iro sliko o razumevanju sveta skozi raunalniko izkunjo, na obutenje
modernosti, sebe v svetu in Jugoslavije v svetu.

Ko govorimo o raunalnitvu, je ena prvih misli prav gotovo povezana z


razvojem, napredkom in modernostjo, danes e toliko bolj, ker vemo, kaj
vse je povezano z in odvisno od raunalnika. e posebej pa je to vpraanje
zanimivo v jugoslovanski perspektivi, kot omenjeno zgoraj, saj pogled
v preteklost iz post-socialistine sedanjosti zlahka zdrsne v vrednotenje
preteklosti, ki jo enoplastno prikazuje kot nerazvito in brezperspektivno etapo
na zgodovinski poti jugoslovanskih narodov. Vendar pa s takim pristopom
spregledamo veplastnost vsakdanjega ivljenja in osebnih zgodb, poleg tega
pa tui zgodovinski in politini razvoj, ki je imel pred seboj drugane cilje,
kot so se potem uresniili (in po katerih ga najlae presojamo). Poleg tega ob
tem spregledamo industrijski in tehnoloki razvoj, ki v najboljem primeru po
letu 1991 postane nacionaliziran ali raje pozabljen in zanemarjen.

In zdi se, da pristop k tej temi skozi analizo individualnih zabelek, predstavlja
dodaten pogled k razumevanju tega obdobja tui kot preteklosti, ki jo je
zaznamovala izkunja povezovanja ob vsakdanji rabi raunalnike tehnologije
in z vpisovanjem posameznika in skupnosti v imaginarni svet, ki ga prav zaradi
principa digitalnega, interaktivnosti in monosti intervencije v drobovje,
programje in jedro delovanja, v pomembni meri doloa percepcija odprtosti,
izpogajanja.

338
Marti 1oga RAUNALNIKI, s o c ia lizem in spomin

In v t e m o z i r u je p r e c e j l o g i n o v p r a a n j e o m o d e r n o s t i, o z ir o m a p o s a m e z n ik o v o
r a z u m e v a n j e s e b e ( r e t r o - i d e n t i f i k a c ij a ) v J u g o s la v iji in p o s le d i n o d r a v e v
o d n o s u d o p r e o s t a le g a s v e t a . R a z u m e v a n j e in p e r c e p c ija m o d e r n o s t i s ta tu k a j
m i lje n i v o d n o s u p o s a m e z n i k a k o t l a n a j u g o s lo v a n s k e d r u b e d o g lo b a ln ih ,
ali vsaj k o n t i n e n t a l n i h , e v r o p s k i h r a z se ij i d e o l o g ij e n a p r e d k a . T u k a j je n a m r e
p o m e m b n o v p r a a n j e , v k o li k n i m e r i i n n a k a k e n n a in je ( n e s a m o ) m la d in a
v 8 0 . l e t i h d o i v l j a l a i n r a z u m e l a r a z m e r e v d r a v i, p o m a n j k a n j e d o b r in ,
g o r iv a , o d p r a v e e z m e j o p o k a v b o j k e , i p d . S p r e c e j n jo m e r o g o t o v o s t i la h k o
tr d im , d a v s a k a s p e s t i j o n a d l o g e , k i j ih t i t i, k i s k o z n j e iv ij o , n a jv e k r a t
r a z u m e j o k o t d e l iv lj e n j a ; in s e ta k o v d a n ih r a z m e r a h t u i o b n a a jo : i e jo
n a jb o lj e m o n o s t i . I n , z n a i l n o , r a z m e r e s e k o t n e iv lje n j s k e in n e z n o s n e
n a jv e k r a t p o k a e j o e l e v p o g l e d u n a z a j, k o iz k v a lit a t iv n o d r u g a n e s e d a n jo s ti
(d r u g p o l i t i n i s i s t e m i n d r u g a s t a r o s t ) p r e s o j a m o p r e t e k lo s t . T u i o d g o v o r i
s o d e l u j o i h , d o d o l o e n e m e r e , t o p o t r j u j e jo . S ta n is la v p ra v i: 58

M oje je m iljenje d a je Jugoslavija u to d o b a bila prilino m o d ern a zem lja i


k u lturoloki i tehnoloki. ak neka vrsta finog balansa izm edju nezajaljivog
kon zu m e rizm a na Z ap a d u i p retjerane u n ifo rm ira n o sti Istoka. Ljudi koji
su se uili k o d nas p ro g ram iran ju i raunarskoj teh tn ici iz m oje generacije,
danas se vrlo d o b ro snalaze kao strunjaci u toj oblasti u svijetu.8

Naslovnica revije Moj Mikro iz leta 1984


Vir: http://pc.sux.org/indexM M Slo.htm l.

58 Zabi.

339
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Podobno razmilja Max Soft, ko pravi: M islim da smo tada, 80-ih, bili prilino
modemi. Pri tem izpostavi doloene probleme, npr. telekomunikacije koje su
bile prilino zaostale, ali generalno smo pratili svetske trendove (muzika, moda,
arhitektura.. J .59 Zdi se, da je pomemben faktor razumevanja preteklosti, pri
dananjih okoli-tiridesetletnikih, v pomembni meri prav prizma popularne
kulture, arhitekture, pa tui industrije, tehnologije in ne samo ali predvsem
problematika politinega. Nasprotno, v svojih odzivih respondenti
niti ne namigujejo na teave, v katerih se je Jugoslavija znala v 80. letih.
To gre pripisati predvsem mladosti in s tem povezani drugam usmerjeni
pozornosti, do doloene mere nostalgiji po otrotvu in, ne nepomembno,
tui razumevanju trenutne situacije oziroma post-socialistine sedanjosti.
Printempo lepo zaokroi to razumevanje: Mislim, da nam to takrat ni bilo
pomembno, danes, mislim, da smo bili kar m odem i v tem smislu. Im am veliko
prijateljev po vsem svetu, vem kako so ziveli takrat in kaj so imeli.60 Prav poudarek,
da to ni bilo pomembno, namiguje na to, kar omenjam zgorj, namre, da
ivljenje v vsakem trenutku ie normalnost, e sploh mladostniko. Poleg tega
tui referenca na poznavanje razmer drugje po svetu razkriva, da je bila vsaj
v doloenem delu, in vsaj v mladih oeh, jugoslovanska druba primerljiva s
svetom.

Kljub jasni ideoloki lonici med socialistinim in kapitalistinim blokom,


kar se je kazalo na ve ravneh, nenazadnje v formiranju nakupovalnih navad,
glasbenih in filmskih preferenc, privzemanja subkulturnih trendov, glasbenih
anrov in ob tem idiosinkratina redefinicija le-teh, se zdi, da je obdobje
razmaha nacionalizma in pohoda raunalnike tehnologije, vsaj v spominu
respondentov, ostalo zapisano precej pozitivno. Stanislav:

Meni je moj grad bio tijesan tih godina. Bio sam opsjednut eljom da odem,
ali nisam imao neke jasne razloge za to niti sam imao jasnu predodbu o
tome ta se nalazi izvan mog grada i izvan Jugoslavije. Taj osjeaj je bila
neka vrsta teenagerskog revolta kod mene. Moja slika o svijetu se formirala
uglavnom kroz filmove, mahom teenagerske filmove Johna Hughesa, radio
emisije (Po vaem izboru, Omladinski radio Sarajevo, Randevu sa muzikom,
Niko kao ja, Dvadeset peti sat), muzike magazine (Rock i kasnije Ritam) i
raunarske magazine (Moj mikro i Svet kompjutera). Znai, dosta nerealna
slika, ali moglo je i gore!61

59 Max Soft.
60 Printempo.
61 Zabi.

340
Martin Pogaar AAUNALNIKI, SOCIALIZE IN SPOMIN

Tukaj naj omenim, da je starost respondentov v rangu 30-45 let, kar pomeni,
da so v precej kljunih trenutkih odraanja e doiveli socialistino
indoktrinacijo, hkrati pa so v letih, ki e dopuajo refleksijo, ostali brez
domovine. Zdi se, da so ostali v medprostoru ideolokih formacij, ne glede na
to, ali so ob razpadu drave emigrirali ali ne. Max Soft tako pripoveduje, da
je bila konfrontacija zapad - istok, esto sam u to vreme bio u Berlinu, tamo je ta
konfrontacija bila izuzetnoprimetna. 80-esubile, uprkos toj konfrontaciji, izuzetno
oputene, zabavne, interesantne i ponekad tragine (Challenger, ernobil'.J.62 Ta
izjava lepo ponazarja napetost in kompleksnost, ki je zaznamovala 1980ta leta
odraanja t.i. zadnje generacije otrok socializma. Predvsem skozi mnoine
medije, film, glasbo, pa tui raunalniko tehnologijo, igrice, so bili, bolj
kot si danes upamo priznati, vpeti v globalen imaginarij povojnega sveta.
Vendar pa se je ta svet kruil in drobil, jugoslovanski socializem je bil v velikih
idejnih, ideolokih, politinih in ekonomskih teavah, podobno pa na primer
tui britanski model socialne drave pod Thatcherjevo.63645Se bolje pa konec
povojnega tehnolokega sna povzameta dogodka, ki ju omenja tui Max Soft,
ernobil in strmoglavljenje Challengerja. Iz svoje izkunje vem, da sta oba
dogodka pomembno vplivala na moie doivljanje sveta, saj sem kot 10-letnik
implicitno razumel, da se ti dve katastrofi tieta ljudi na obeh straneh elezne
zavese. Vsaj v retro-identifikacijskem postopku pa sem slutil tui, da sta ta dva
dogodka pomembno redefinirala ranljivost loveka v razmerju do narave in
tui tehnologije, ki se je v teh primerih pokazala za teko obvladljivo.

Kljub vsemu lahko resno vzamemo izjave Printempo, ki je na svet v 80. letih
gledala optimistino bodonost je delovala svetio in lepo,M pa tui Stanislava
Bio sam stvarno sretno dijete (wau-ye!)6'> Trditi, da je bilo to povezano s
specifino jugoslovansko pozicijo v svetu (recimo gibanje neuvrenih) je
morda pretirano, in je razlog verjetno treba iskati v mladosti respondentov.
Kljub vsemu pa je iz izjav takratnih najstnikov razbrati, da so Jugoslavijo
v odnosu do ostalega sveta razumeli kot specifino tvorbo: Imao sam jasan
utisak da je Jugoslavija superiornija.66 In eprav je bil zahod za marsikoga

62 Max Soft.
63 To so na ploci The Final Cut leta 1983 precej bolee ugotavljali tui Pink Floyd: Should
we shout, should we scream 'W hat happened to the post war dream? O h Maggie, Maggie what
have we done?. Pink Floyd, The Post War Dream, The Final Cut, EMI, United Kingdom,
1994.
64 Printempo.
65 Zabi.
66 Ibid.

341
SOCIJALIZAM NA KLUPI

oddaljen kraj, geografsko in simbolno: O tome sam samo sluao od drugih.


Imao sam utisak da se tamo svata moe kupiti, ali vrnjaci koji su nas posjeivali
iz Austrije i Amerike su nam zavidili na slobodi da etamo svuda po gradu, po
,67
parkovima, diskotekama se vendarle zdi, da je bil prav tako oddaljen tui
vzhod, dodaja Stanislav: N i tada, p a ni danas nemam utisak d a je Jugoslavija
bila dijelom istonog bloka. Objektivno govorei, Jugoslavija je bila takozvani
trei put, dio nesvrstanog bloka. Tui Max Soft meni podobno:

Imali smo oseaj da smo mnogo napredniji u odnosu na zemlje Istonog


bloka [...] Zapad je nekako uvek bio za korak ispred ali smo oseali da nam
je taj svet mnogo blii u odnosu sa Istok. e ve, Istoni blok sam doivljavao
kao ogromnu policijsku dravu.68

Iskanje razlogov taknega razmiljanja in razumevanja svoje preteklosti ni


enostavno, saj prepleta spomine generacije, ki je utrpela izgubo domovine,
razpad sveta, v kakrnega je bila ta generacija primarno socializirana (tui
skozi popularno kulturo) in, ki je nezadrno odrasla v povsem drugaen svet.
Vsekakor lahko reem, da veliko pove tui o sedanjosti. Printempo o svojem
doivljanju ivljenja v Jugoslaviji pravi: M eni je bilo lepo. S stari smo veliko
potovali, po SFRJ in po tujini. VJugoslaviji sem se poutila vam o in svobodno.
Printempo se je v Slovenijo preselila v rosni mladosti in bila po razpadu drave
izbrisana, kar preplet med izgubo domovine, otrotva in hkrati lovekega
dostojanstva naredi dovolj zgovoren indikator razlogov za vrednotenje
preteklosti. Poznala sem tui 'zahodne drave'. N jih nisem doivljala kot
'obljubljeno deelo' [ ...] Vzgajali so nas zelo 'nenacionalno' in svetovljansko,
pacifistino. Skladno temu, cei svet je bil moj ( i n j e ;)).69

e se osredotoimo na razmerje med spominom in tehnologijo - oziroma


spominjanje ob tehnologiji - v zgodbi o Jugoslaviji in njenem razpadu, ne
moremo mimo zanimivega dejstva, da je drava razpadla ob koncu 10-letnega
pohoda prvih mikro-raunalnikov in igric. e ve, razpadla je v asu, ko je ta
vrsta raunalnikov izumirala, nadomeali pa so jih prvi PC-ji, kmalu zatem
pa je svet temeljito zatresel razmah med-mainske povezljivosti, intemeta in
digitalnih komunikacijskih orodij in okolij. Tako je konec 80. let in zaetek
1990-ih prelomen iz ve razlogov: D1Y (do-it-yourself) angama 80. let, ki
se je kazal v vzniku punka in njegovi politizaciji, vzniku okoljevarstvenih
gibanj, borbe za lovekove pravice, je, poleg padca berlinskega zidu, konca

68 Max Soft.
69 Printempo.

342
Martin Pogaiar RAUNALNIM, SOCIALIZEM IN SPOMIN

hladne vojne, privedel tudi do razmaha in globalizacije participatorne


kulture ,70712kar se je lahko zgodilo tudi skozi zasedbo vsakdanjega ivljenja
s strani raunalnike tehnologije in redefinicijo drubenega delovanja skozi
povezljivost. Takrat se ta prehod morda ni zdel tako korenit, vsaj ne v odnosu
do komunikacijske revolucije in mediatizacije vsega. Nekaj let kasneje pa je
raunalnika tehnologija odlono prispevala k vzponu posmrtnega digitalnega
ivljenja Jugoslavije, v katerem se zdi, da pravila asa in prostora ne igrajo
bistvene vloge v razumevanju sveta, v recimo osebnih glasbenih preferencah pa
tudi v pozunanjenih spominih. Vsaj ne na ravni, ki je pomembno zaznamovala
80. leta v odnosu do rabe raunalnike tehnologije, ko se je participativnost
dogajala, kot reeno, okoli tehnologije.

Max Soft odnos med tehnologijo in socializmom opie takole: Ureenje koje
je prilino koilo napredak tehnologije (planska privreda, carine koje su koile
tehnologije a nisu titile domau proizvodnju je r je u ovom sektoru i nije bilo).
Generalno jedan nesrean pokuaj realizacije jedne odline ideje.71 Stanislav pa
pravi, da Socijalizam nije tehnoloki najefikasnije drutveno uredjenje, ali to
drutveno uredjenje, barem teoretski, ima jedan ugradjen napor za ostvarivanjem
jednakosti, to je vrlo bitno za slobodno drutvo i demokratiju.11 Tako se iz teh
izjav vidi, da je razumevanje takratnega sveta v odnosu do tehnologije, in
to respondentov, ki jima raunalnik e danes predstavlja pomembno maino
tako za delo kot vsakdanje ivljenje, mono pogojeno z relativno zaprtostjo
in togostjo sistema, omejitvami v dostopnosti, a vendarle sistema, ki je kljub
vsemu zagotavljal druge vidike, pomembne za delovanje drube. Te stvari
vsi respondenti po letu 1991 pogreajo. e ve, te spremembe, na osebni in
kolektivni ravni, nio nepovezane z razumevanjem svobode in demokracije, o
emer Stanislav pravi:

Ljudi su kod nas naivno zamiljali da je za demokraciju dovoljno imati


direktne izbore. To se pokazalo kao krajnje netano. Naime, demokracija
je stanje kada ljudi imaju kontrolu nad drutvom u kojem ive. Politiki
izbori mogu, i najee su dio toga, ali nisu dovoljni. U demokraciji postoji
izbor izmedju razliitih alternativa od kojih su veina dobre. Demokracija
nije izbor izmedju dobra i zla, ili jo gore dva ili vie zala, kao to je esto kod

70 Lovink, Geert, A World Beyond Facebook: Introduction to the Unlike Us Reader, Unlike
Us Reader, Social Media Monopolies a nd Their Alternatives, ur. Geert Lovink in Miriam Rasch,
networkcultures.org, 2013, 10.
71 Max Soft.
72 Zabi.

343
SOCIJALIZAM NA KLUPI

nas. Sloboda je protok ljudi i dobara bez ogranienja. Zna, putovati, traiti
posao i dobijati posao, trgovina bez obzira odakle se dolazi i gdje se ide.
Slobodan znai biti u prilici da bez posljedica izrazi svoje miljenje o bilo
emu, uz dovoljno samokontrole da se ne uvrijedi sugovornik.7374

Na drugi strani Max Soft: osvetli temo in razpad drave malo drugae, saj ga
opredeli kot proces, ki je prinesel izvesnu liberalizaciju i napredak tehnologije,
ali pre svega zbog toga to se pojavila ogromna siva zona verca i preprodaje, a
ne zbog istinske liberalizacije. V tem oziru jugoslovansko preteklost vendarle
umesti v globalno sliko po sledenju svetovnim tehnolokim trendom:
Tehnoloki je SFRJ skoro do samog kraja prilino uspeno pratila svetske trendove
(video, satelitski prijemnici, kompjuteri...)?* To je e posebej zanimivo z vidika
verca in preprodaje, praks, ki sta pomembno zaznamovali jugoslovansko
konzumeristino realnost in ljudi, v elji po zahodnih dobrinah, postavljali
v neregulirano sivo cono med DIY in nelegalnostjo. Iz dananje perspektive
se zdi, da je v pomembnih (pop)kulturnih segmentih druba funkcionirala
semi-legalno, in svoje pripadnike silila v prekrek. Na nek nain bi lahko
verc-pristop razumeli kot odgovor na zaprtost sistema, poleg tega pa se
ponuja tui branje, da je io pri tem za doloen pra-upor proti komodifikaciji
vsakdanjega ivljenja, ki se odvija skozi komodifikacijo raunalnikih main in
digitalnega imaginarija, in s tem proti komodifikaciji ivljenja, tesno preetega
s tehnologijo.75

V odnosu do rabe v preteklosti in raunalnika, Max Soft pravi, da danes


uporabja raunalnik predvsem za delo. Obenem pravi, da

mi je neverovatno koliko se moj Spectrum promenio i u ta se pretvorio.


E-mail, obrada slika, pisanje muzike, crtanje [...] sve te, nekada odvojene
stvari sada obavljam na jednoj maini koja mi uz sve to jo puta muziku i
filmove dok radim. I jo je neverovatnije da sve to mogu da ponesem u svom
depu.76

Tukaj je zelo jasno ne samo to, da se je raunalnika tehnologija v zadnjih dveh


desetletjih izjemno razvila, ampak da je vsaka preteklost oziroma sedanjost,
e jo gledamo skozi tempo razvoja raunalnike tehnologije, hitro zastarela.
Predvsem pa, da se priakovanja o prihodnosti, v dobi pospeene digitalizacije,

73 Ibid.
74 Max Soft.
75 Lovink, 10.
76 Max Soft.

344
Martin Pogaar RAUNALNIKI. SOCIALIZEM IN SPOMIN

zelo hitro izkaejo za zmotna. Stanislav tako pravi: Nisam tada bio svjestan da
ce kompjuteri moi da se umrete (iako sam gledao film War Games), ali sjeam
se da sam jednom raspravljao sa drutvom da ce se jednog dana moi muzika
napisati, odsvirati, snimiti i distribuirati na kompjuteru.7778To mnenje je toliko
relevantneje, ker je oitno, da je Stanislav svojo takratno pozicijo reflektiral
prav tako, kot jo tui danes: Kako tehnologija odmie, programerski alati su
sve manje dostupni na kunim raunarima, pogotovo tabletima i telefonima.
Mislim da su time dananje generacije klinaca oteene Sodbe o pokodbah,
ki jih na generacijah pua zgodovina, drubene spremembe, odraanje ali
pa tehnologija, pustimo tukaj ob strani, saj so vendarle preve spekulativne.

Zakljuek

Naj na zaetku zakljuka pojasnim, da ne glede na velikost vzorca izjav


respondentov, ki so prijazno sodelovali s svojimi mnenji, teh rezultatov
ne moremo posploiti. Nasprotno, gre za zelo osebna mnenja in misli o
problematiki, ki pa vendarle zadeva iro, a generacijsko omejeno populacijo. e
ve, razmerje med tehnologijo in drubo v asu, ko postajamo vse bolj odvisni
od obvladovanja tehnologije in soritranja podatkov in informacij, postaja vse
pomembneje. In e ve, osnovna lovekova dejavnost, pripovedovanje, ki
je osnova komunikacije in pogoj za obstoj kakrnekoli skupnosti, odlono
temelji na spominu in spominskih praksah. Spominske prakse pa so prav
tako odlono vezane na (komunikacijsko) tehnologijo. In eprav se zdi na
prvi pogled tema tega prispevka malo razprena, kar deloma tui je, pa ji v
prid govori to, da specifina geo-politina situacija, v kateri je ta prispevek
nastal in specifino geo-politino-historina situacija katero raziskuje, zahteva
vldjuitev premisleka tui o drubeno-politinih spremembah v nekdanji
Jugoslaviji.
Zato je trikotnik spomin-tehnologija-socializem e kako ustrezen. eravno
je to prvi poskus, in morda nekoliko neroen, pa je vendarle dal nekaj
uporabnih razmislekov in idej. Zanimalo me je, e je mogoe, in v kolikni
meri, prek banalnega izhodia, kot so raunalnike igrice, sproiti
spomine o otrotvu v socialistini Jugoslaviji in pri tem vldjuiti razmislek
o iri problematiki spremembe sistema in odraanja; oziroma, e spomini,
sproeni skozi razmiljanje o tehnologiji, v tem primeru raunalnikih, lahko

77 Zabi.
78 Ibid.

345
SOCIJALIZAM NA KLUPI

generirajo podobe, ideje, razmiljanja, ki bi dodatno osvetlila to problematiko.


Ta hip lahko reem, da je raziskava premalo obsena in, da ni zajela dovolj
respondentov, s cimer bi dobil morda iro sliko. Vsekakor pa lahko reem, da
je sreanje z raunalniki v 80. letih izzvalo respondente, in sklepam lahko, da
tui marsikoga drugega, da so o svetu razmiljali drugae.

Pri tem ne mislim nujno, da so bili vsi zgodnji uporabniki kozmopoliti,


pacifisti, ali elo disidenti, s pogledom obrnjenim prekelezne zavese. Niti nio
bili nujno vsi reflektirani mladostniki. eprav je ideja privlana in se mi zdi, da
to velikokrat dri, sploh e se spomnim svojega otrotva, ko smo pisali pisma
za mir na svetu, spremljali eksplozijo Challengerja in s strahom katastrofo v
ukrajinskem ernobilu. Max Soft, recimo, potrjuje, da su kompjuteri prilino
,79*
uticali na to da svet doivljavam izvan nacionalnih okvira kar je v skladu
s predpostavko, da raba raunalnike tehnologije v interakciji z drugimi
povezanimi praksami (uenje programiranja, tujih jezikov) strukturira um in
odprtost za novo in drugo: M islim da sam se bavio raunarstvom zbog ambicija
da se bavim naukom i tehnologijom, a istovremeno, bavljenje raunarstvom je
dodatno pridonijelo mojoj elji da se bavim naukom i tehnologijom

V perspektivi otrokega sreevanja s tehnologijo, ki je bila njihovim starem


popolna neznanka in jim je zato veinoma zagotavljala prostor, kamor so se
lahko umaknili, sami ali z drubo, pa je v veliko primerih to predstavljalo
monost za dejavno uenje in spoznavanje z novim. V socialistini perspektivi
srednjih 80. let je to toliko bolj intrigantno, saj namiguje na obutja dela
zadnje generacije otrok socializma, ki je bila premlada, da bi izkusila krizo in
dvom tistega asa, kar se je recimo dogajalo generaciji protagonistov punka in
novega vala v glasbi, in spet veinoma premlada, da bi aktivno sodelovala v
nacionalizirajoi atmosferi in potem vojni. Po drugi strani pa so bili prestari,
da bi zlahka nekritino podlegli novim ideologijam in zamenjavi sistema,
kar je poleg marsiesa drugega prineslo tui slovo od otrotva. Stanislav tako
ironino zakljui:

Nisam siguran koliko je moje bavljenje raunarskom tehnikom uticalo na


moje pogled na svijet i na moja politika ubjedjenja. Zapravo, mislim da
nemam nikakva ubjedjenja. Preciznije, niuta nisam toliko ubijedjen da ne
bih mogao promijeniti miljenje uz dovoljno dobru argumentaciju.81

79 Max Soft.
80
Zabi.
81 Zabi.

346
Marlin l'ogaar RAUNALNIKI, SOCIAUZEM IN SPOMIN

Bibliografija

K n j i g e , z b o r n i k i i n a s o p is i

Bull, Michael, The World According to Sound: Investigating the World of Walkman
Users, New Media and Society, 3 (2), 2001., 209-227.
Consalvo, Mia, Zelda 64 and Video Game Fans: A Walkthrough of Games,
Intertextuality and Narrative, Television New Media, 4 (3) 2003., 321-334.
Gay, Paul du, Hall, Stuart, Janes, Linda, Mackay Hugh and Keith Negus Doing
Cultural Studies: The Story o f the Sony Walkman, Sage, London 2003.

Greenfiled, Patricia, M ind and Media, The Effects o f Television, Video Games, and
Computers, Harvard University Press, Cambridge, MA, 1984.

Gunning, Tom, Re-newing Old Technologies: Astonishment, Second Nature, and


the Uncanny in Technology From the Previous Turn-of-the-Century, Rethinking
Media Change: The Aesthetics o f Transition, ur. David Thorburn and Henry
Jenkins, MIT Press, Cambridge, 2003, 39-60.
Jenkins, Henry, Convergence Culture: Where Old and New Media Collide, New York,
New York University Press, 2006.
Laing, Gordon, Digital Retro. The Evolution and Design o f the Personal Computer, Ilex,
Cambridge, 2004.
Lefebvre, Henri, Rhytmanalysis, Space, Time and Everyday Life, Continuum, London
New York, 2004.
Loftus, Geoffrey in Loftus, Elizabeth, M ind at Play: The Psychology o f Video Games,
Basic books, New York, 1983.
Lovink, Geert, A World Beyond Facebook: Introduction to the Unlike Us Reader,
Unlike Us Reader, Social Media Monopolies and Their Alternatives, ur. Geert
Lovink and Miriam Rasch, networkcultures.org, 2013, 9-15.
Postman, Neil, Technopoly: The Surrender o f Culture to Technology, Vintage Books,
New York, 1993.
Proti, Jelica in Dejan Ristanovi, Building Computers in Serbia: The First Half of the
Digital Century, ComSIS, 8 (3), junij 2011.
Swalwell, Melanie, The Remembering and the Forgetting of Early Digital Games:
From Novelty to Detritus and Back Again, Journal o f Visual Culture, 6 (2), 2007,
255-273.
Wood, Gaby, Edison's Eve, A Magical History o f the Quest for Mechanical Life, Alfred
A. Knopf, New York, 2002.

347
SOCIJALIZAM NA KLUPI

S e z n a m in t e r v j u a n c e v i n d a t u m k o r e s p o n d e n c e

Boki. Email, 14. maj 2013


Zore, Damjan. Email, 7. marec 2013
Mali, Igor. Email, 24. maj 2013
Max Soft. Email, 17. maj 2013
Printempo. Email, 22. maj 2013
Zabi, Stanislav. Email, 28. april 2013
Luki, Vladimir. Email, 2. april 2013

a s o p i s n i v ir i

Stojilkovi, Stanko, Raunari neophodno orue, Svet kompjutera, 2. februar 1985,


14-15.
Skupinski portret z raunalnikom, M oj mikro, 1, 1984, 3.

N o s il c i zv o k a

Denis&Denis: uvaj se!, Jugoton, Zagreb, 1984.


Pink Floyd: The Final Cut, EMI, United Kingdom, 1994.

I n t e r n e t n i v ir i

Lily Lynch, Galaksija, cult Yugoslav DIY computer from the 1980s lives on, Bturn,
Tech, 4. december 2011 http://bturn.com/46l4/galaksija-do-it-yourself-
computer, 8. julij 2013.
Blinkenlights archaeological institute, http://www.blinkenlights.com/, 25. maj 2013.
Computer/Game console history, Commodore 64, http://www.maniacworld.com/
game_console_history/commodore64.htm, 25. maj 2013.
Razstava GOTO 1982, http://www.gotol982.si/, 25. maj 2013.
How many Commodore computers were really sold,
pagetable.com, http://www.pagetable.com/?p=547, 25. maj 2013.
Peek&Poke, http://www.peekpoke.hr/, 8. julij 2013.
Public Information Office, Fact sheet on Simon, Blinkenlights archaeological
institute, 18. maj 2013. http://www.blinkenlights.com/classiccmp/berkeley/
simonfaq.html, 25. maj 2013.

348
Martin Pogalar RAUNALNIKI, SOCIALIZE** IN SPOMIN

R etro C o m p u te r M useum , h ttp ://w w w .retro c o m p u te rm u seu m .co .u k /, 10. julij 2013.

Z X S pectrum : 3 0 years old n ad still o n e o f th e cheapest com puters ever m ade,


extrem etech, h ttp ://w w w .ex trem e te ch .c o m /co m p u tin g /1 2 7 1 09-zx-spectrum -30-
years-old-and-still-one-of-the-cheapest-com puters-ever-m ade, 25. maj 2013.

GAME OVER: Computers, Socialism and Memory

Summary
The author investigates the attitudes and relationship o f a generation that in
the 1980s was part o f a globalising and digitizing world. Despite living in
socialist Yugoslavia, the youth had access to western computer technology
and games, which in the authors view features as one o f the key factors
that shaped the understanding and perceptions o f the world in the time of
socialism and today. In doing so the author traces the wider contours o f youth
engagement with computers and games and poses the question whether in
the former Yugoslavia contact with the technology significantly influenced
the then childrens understanding o f socialism, Yugoslavia, modernity,
democracy, freedom, technology. He argues that contact with technology and
the western world o f ideas as represented by computer games had significant
consequences for the inscription o f the individual into the global. The latter
in fact became a key characteristic o f a generation that throughout the 1990s
became the actors or unaware participants in the wholesale digitization
that curiously coincided with the uneasy existence in the disenchanted post
youth, post-socialist period. The analysis is based on email interviews with
respondents who at the time had a computer at home or played computer
games at their friends homes.

349
Podaci o autorima
Ivana D obrivojevi
Institut za savremenu istoriju u Beogradu
dobrivojevicivana@ikomline.net

Ivana Dobrivojevi (1975) je zaposlena kao znanstveni suradnik na Institutu


za savremenu istoriju. Doktorirala je 2011. na Katedri za istoriju Jugoslavije
na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Autorica je knjiga
Dravna represija u doba diktature kralja Aleksandra 1929-1935 (2006) i
Selo i grad. Transformacija agrarnog drutva Srbije 1945-1955 (2013). Bavi
se istraivanjem dravne represije, procesa urbanizacije i modernizacije, kao i
svakodnevice obinih ljudi u socijalistikoj Jugoslaviji.

Igor D uda
Sveuilite Jurja Dobrile u Puli
Odjel za humanistike znanosti, Odsjek za povijest
Centar za kulturoloka i povijesna istraivanja socijalizma
igor.duda@unipu.hr

Igor Duda (1977) docent je na Odsjeku za povijest pri Odjelu za humanistike


znanosti Sveuilita Jurja Dobrile u Puli i suosniva sveuilinoga Centra za
kulturoloka i povijesna istraivanja socijalizma. Doktorirao je na Odsjeku za
povijest Filozofskog fakulteta Sveuilita u Zagrebu (2009). Podruje njegova
posebnog interesa su drutvena povijest i povijest svakodnevice druge polovice
XX. stoljea. Objavio je dvije knjige: U potrazi za blagostanjem. O povijesti
dokolice i potroakog drutva u Hrvatskoj 1950-ih i 1960-ih (2005) i Pronaeno
blagostanje. Svakodnevni ivot i potroaka kultura u Hrvatskoj 1970-ih i 1980-
ih (2010) za koju je osvojio nagradu Kiklop u kategoriji znanstvena knjiga
godine.

Ana H ofman
Centar za interdisciplinarno istraivanje
ZRC SAZU, Ljubljana
ahofman@gmail.com

Ana Hofman (1976) etnomuzikologinja, doktorirala je na poslijediplomskom


programu Interkulturalnih studija na Sveuilitu u Novoj Gorici u Sloveniji.
Radi kao znanstvena suradnica u Centru za interdisciplinarna istraivanja

353
SOCIJALIZAM NA KLUPI

SAZU u Ljubljani te kao predavaica na Fakultetu za humanistike znanosti


na Sveuilitu u Novoj Gorici. Podruje njezina interesa jest glazba u
socijalistikim i postsocijalistikim drutvima s naglaskom na zemlje bive
Jugoslavije, glazba i kultura sjeanja, glazba i rodna politika te primijenjena
etnomuzikologija. Objavila je knjigu Staging socialist fem ininity: Gender
Politics an d Folkbre Performances in Serbia (2011) u izdanju Brill Publishing,
koja je 2012. godine prevedena na srpski jezik.

T vrtko J akovina
Sveuilite u Zagrebu
Filozofski fakultet, Odsjek za povijest
T vrtko.Jakovina@ffzg.hr

Tvrtko Jakovina (1972) redoviti je profesor svjetske povijesti 20. stoljea na


Odsjeku za povijest Filozofskog fakulteta u Zagrebu. Predaje i na Diplomatskoj
akademiji u Zagrebu, gost-predava je na Istituto per lEuropa centro-orientale
e balcanica Sveuilita u Bologni. Napisao je knjige: Socijalizam na amerikoj
penici (2002), Ameriki komunistiki saveznik: Hrvati, Titova Jugoslavija
i Sjedinjene Amerike D rave 1945-1955 (2003), Trea strana Hladnog rata
(2011), Trenuci katarze. Prijelomni dogaaji XX. stoljea (2013) i uredio
Hrvatsko proljee, etrdeset godina poslije (2012). Godine 2010. Jakovina je
postao lan Savjeta za vanjsku politiku i meunarodne odnose predsjednika
Republike Hrvatske Ive Josipovia.

N eboja J ovanovi
Central European University u Budimpeti
Odjel za rodne studije
jovanovic.nebojsa@gmail.com

Neboja Jovanovi (1973) student je doktorskog programa Odjela za rodne


studije na Central European University u Budimpeti, gdje je obranio i
magistarsku radnju. U svom radu historiju jugoslavenske kinematografije
istrauje u svjetlu teorija roda i seksualnosti. Suradnik je asopisa Studies in
Eastern European Cinema i H rvatski film ski ljetopis, a tekstovi su mu uvrteni
u zbornike Horror Porno Ennui: Kulturne prakse postsocijalizma, ur. Ines Pria
i Tea koki (2011), i Retracing Images: Visual Culture after Yugoslavia, ed.
Daniel uber i Slobodan Karamani (2011).

354
Ana Kladnik
Karlova univerza v Pragu
Institut za novejo zgodovino, Potsdam
akladnik@gmail.com

Ana Kladnik (1977) je doktorirala na Oddelku za zgodovino Filozofske


fakultete v Ljubljani. Od leta 2009 na Karlovi univerzi v Pragi predava
novejo zgodovino srednje in jugovzhodne Evrope, predavala pa je tui na
Univerzi v Pittsburghu. Njena glavna raziskovalna podroja se osredotoajo
na novejo zgodovino srednje in jugovzhodne Evrope, zgodovino socializma
in komunizma, e posebej perspektive vsakodnevnega ivljenja, ter socialne in
kulturne zgodovine. Kot raziskovalka je bila vkljuena v tevilne mednarodne
projekte, trenutno pa na Institutu za novejo zgodovino v Potsdamu pripravlja
svoj postdoktorski projekt o prostovoljstvu v asu tranzicije.

M asa Kolanovi
Sveuilite u Zagrebu
Filozofski fakultet, Odsjek za kroatistiku
mkolanov@ffzg.hr

Maa Kolanovi (1979) via je asistentica na Odsjeku za kroatistiku na


Katedri za noviju hrvatsku knjievnost Filozofskog fakulteta Sveuilita u
Zagrebu, gdje je i doktorirala. Njezin znanstveni i struni interes obuhvaa
problematiku novije hrvatske knjievnosti, popularne kulture, socijalizma i
postsocijalizma iz ega je objavila niz znanstvenih lanaka i strunih radova.
Do sad je objavila knjige: Pijavice za usamljene (2001), Slobotina Barbie
(2008), Udarnik! Buntovnik? Potroa...Popularna kultura i hrvatski roman od
socijalizma do tranzicije (2011). Dobitnica je godinje Dravne nagrade za
znanost 2010. godine.

Boris Koroman
Sveuilite Jurja Dobrile u Puli
Odjel za humanistike znanosti, Odsjek za kroatistiku
Centar za kulturoloka i povijesna istraivanja socijalizma
bkoroman@unipu.hr

Boris Koroman (1976) asistent je na kolegijima iz novije hrvatske knjievnosti


na Odsjeku za kroatistiku Odjela za humanistike znanosti na Sveuilitu Jurja

355
SOCIJALIZAM NA KLUPI

Dobrile u Puli. Na Filozofskom fakultetu u Zagrebu diplomirao je kroatistiku


i etnologiju te je radio kao kustos u Etnografskom muzeju Istre u Pazinu.
Na Poslijediplomskom doktorskom studiju knjievnosti, filma izvedbenih
umjetnosti i kulture radi na doktoratu s temom Politika i drutvena
tranzicija kao tema suvremene hrvatske proze. Jedan je od suosnivaa Centra za
kulturoloka i povijesna istraivanja socijalizma.

A ndrea M atoevi
Sveuilite Jurja Dobrile u Puli
Odjel za studij na talijanskom jeziku
Centar za kulturoloka i povijesna istraivanja socijalizma
amatosevic@unipu.hr

Andrea Matoevi (1979) docent je na Katedri za socio-humanistike znanosti


Odjela za studij na talijanskom jeziku Sveuilita Jurja Dobrile u Puli te
jedan od osnivaa Centra za kulturoloka i povijesna istraivanja socijalizma.
Doktorirao je na Filozofskom fakultetu Sveuilita u Zagrebu na Odsjeku
za etnologiju i kulturnu antropologiju (2010). Objavio je dvije knjige:
Pod zemljom. Antropologija rudarenja na L abim tini u XX. stoljeu (2011) te
u suautorstvu s Teom koki Polutani dugog trajanja. Balkanistiki diskursi
(2013).

M artin Pogaar
Centar za interdisciplinarno istraivanje
ZRC SAZU, Ljubljana
martin.pogacar@zrc-sazu.si

Martin Pogaar (1977) doktoriral je 2012 na Univerzi v Novi Gorici na


podroju interkulturnih tudijev. Raziskuje spominske prakse v digitalnih
medijskih okoljih, pri emer se osredotoa na post-jugoslovanske prostore. Ob
tem ga zanima tui ire polje na preseku (medijske) tehnologije, socializma
in spomina. V tem oziru se ukvarja tui z digitalno zapuino jugoslovanske
popularne glasbe, digitalnimi vernakularnimi arhivi in avtomobilsko dediino
v post-socializmu.

356
Radina Vueti
Univerzitet u Beogradu
Filozofski fakultet, Odeljenje za istoriju
rvucetic(2>f.bg.ac.rs

Radina Vueti (1972) je docent na Katedri za optu savremenu istoriju


Odeljenja za istoriju Filozofskog fakulteta u Beogradu. Doktorirala je na
temu Amerikanizacija u jugoslovenskojpopularnoj kulturi 1960-tih. Autorica je
knjiga Koka-kola socijalizam. Amerikanizacija jugoslovenske popularne kulture
ezdesetih godina X X veka (2012), Evropa na Kalemegdanu - Cvijeta Zuzori i
kulturni ivot Beograda 1918-1941 (2003), Vreme kadaje narod govorio. Odjeci
i reagovanja u Politici 1988-1991 (koautorstvo sa Aljoom Mimicom, 2008).
Oblasti njezina interesa su evropeizacija, amerikanizacija i modernizacija
Jugoslavije u 20. v., jugoslavensko-ameriki odnosi, kulturna i drutvena
historija Jugoslavije.

357
Centar za kulturoloka i povijesna istraivanja socijalizma osnovan je kao nova
sastavnica Sveuilita Jurja Dobrile u Puli odlukom Senata od 9. srpnja 2012.
godine. Okuplja djelatnike raznih sveuilinih odjela i umreava znanstvenike
koji dijele zanimanje za istraivanje razdoblja socijalizma i postsocijalizma te
socijalistike i komunistike ideologije i teorije. Znanstveno-istraivaki rad
odvija se u okviru podruja humanistikih, drutvenih i interdisciplinarnih
znanosti, posebno na sljedeim humanistikim i drutvenim poljima: povijest,
etnologija i antropologija, filologija i znanost o umjetnosti.
L J \_ J \_ J

< 'I < 'I < >

J \_ j \_ _/ \_

> 'i r > r


A A

J \_ J \_ .

'I < > r >


A A
Socijalizam na klupi achieves in
a m asterful way tw o seem ingly
J \_ j \_ J \_
co ntradictory goals: it highlights the
idiosyncrasies o f Yugoslav socialism ,
'I
A

r
w hile at the sam e tim e it norm alizes
>

>

the Yugoslav socialist experience;


j \_ J \_ . after all, socialist Yugoslavia
shared a lot w ith the rest o f the
< > r ^ real-socialist w orld. The book is a
A A
significant addition to the grow ing
body o f literature on the social and
J \_ j \_ J \_
cultural com plexities, paradoxes
an d antinom ies o f state socialism .
r >

prof. dr. U lf B runnbauer


J \_ J \_

'i < > r


A A

J \_ J U J \_

J J \-

< ) < 1 < 'I

J \_ J \_ J \-

'i < i < 'i (


'S A -A

J \_ J \- J

< ^ (
A

J \_ _/ \_ J \-
V

9 789537 963071