You are on page 1of 6

AKMnin fiziksel eklinin korunmasnn toplumsal hafza iin nemi

Banu Pekol

Yaplarn yenilenmesi, mimari koruma erevesi iinde deerlendirildiinde aratrma,


planlama, eitim, turizm gibi deerlerden bahsedilir. Bu deerler sosyal ve evresel
sorumluluk asndan allm bir listedir. Ancak ayn zamanda yapnn izleyicisi veya
kullancsnn bak as da gz nnde bulundurulup, merak, elence, mecaz, kkler gibi
kltre katkda bulunabilecek kelimeler de kullanlmaldr. Yapnn kendisi ile kullancs
arasnda bir iliki olursa, hatta bu iliki fiziksel dzlemde de mevcut olabilirse, ortaya kacak
deneyim kii iin ok daha deerli olabilecektir. Bu da ardndan tarihi evrenin korunmasna
genel olarak daha hevesli ve ilgili bir yaklam beraberinde getirecektir.

Maslowun aidiyeti nemli bir insan gereksinimi olarak tanmlad bilinmektedir. Bu


aidiyetin onun varl zerinde yapc bir etkisi vardr ve bunda mimarinin byk bir pay
vardr nk mimari belirli bir corafya ve kltrn gzle grlr ekillerinden biridir.
Mimari, kimlik kaygsn stlenen bir daldr. Yer yoksa zaman da yoktur, toplum da yoktur.
Mimari insani zaman ve mekana balar, varoluunu somutlatrr (Bess, 1996).

Venedik Tz olarak tannan ve Mays 1964te kinci Uluslar aras Tarihi Antlar Mimar ve
Teknisyenleri Kongresinde ortaya kan kararlarn arasnda, yaplarn korunmas iin bir
lt onlarn nemli bir gelimenin, tarihi bir olayn tankln yapan kentsel ya da krsal bir
yerleme olmasdr. 1983 tarihli Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Kanununa gre kltr
varl, tarih ncesi ve tarihi devirlere ait bilim, kltr, din ve gzel sanatlarla ilgili bulunan
yerstnde ve yeraltnda veya sualtndaki btn tanr ve tanmaz varlklardr (Kltr ve
Tabiat Varlklarn Koruma Kanunu, 1983). Yaplar, evrenin znde grnr olduklar ve
birok baka tarihi objeden daha uzun sre ayakta kaldklar iin kolektif tarihi kimliin ana
katalizatrlerinden biridirler.

Toplum olarak kendimizi ifade etme ekillerinden biri mimarlktr. Mimarln deeri de dier
tm kltrel nesneler gibi zaman iinde oluur ve zaman iinde estetik deer yarglarn
ortaya koyar. Estetik deer, tarihi deerin sonularndandr ve kltrel ortam yanstr.
Gemi toplumlar hem felsefi hem de teorik yntemlerinin en gelitirilmi halini belirli plan
ve kompozisyonlarla (mekansal yerleimin dokusu, malzemesindeki fiziksel ve estetik uyum)
yerel mimarilerinde ortaya koyar (Vali, 1985). Kent belleinin oluumunda, gemiteki
ekonomik, kltrel insan faaliyetlerini yanstt iin bir belge olarak da grlebilecek mimari
yaplarn sosyal, ekonomik, teknik ve estetik deerinden bahsedilebilir. Ayn zamanda mimari
eserler dnemin kararlarn, yaratma gcn dncelerini, maddi ve manevi deerlerini,
yaam felsefelerini, kiilerini ve toplumsal etkinliini, yerel kimliini ve emeini de
belgeleyen teknik ve estetik rnlerdir (Kuban, 2000). Yaplar tahminlere, tartmalara
meydan vermeden, gemiteki kltr varln dorudan doruya ortaya koyar. Tarihi evre
ve yerleimlerde hem kltrel hem mekansal hem de sosyal sreklilii bozmamak iin mimari
deerlere sahip kmann ve mimarlk yaptlarnn korunmasnn nemi byktr.

Yukarda bahsedilen faktrler Atatrk Kltr Merkezinin zelinde ele alnrsa, AKMnin
herhangi bir kltr-sanat merkezi olmad grlecektir. Bunun ifadesi sadece mimarisinde
deil, ayn zamannda hikayesindedir. 1949da daha kaba inaat safhasndayken denein
kesilmesi, projenin yeni ahslar ve yeni konseptler ile deerlendirilmesi, yllar sren inaat
sreci, parasal skntlar, ardndan alnn zerinden daha bir sene gemiken yanmas,
tutuklamalar... tm Trkiyeye, stanbula zel bir hayatn yansmalardr.

Tarihin hz ve beraberinde getirdii deiim, yukarda da bahsedildii gibiyapsal


balamda- tm yap trlerinde etkilidir. Dolaysyla tarihin i dinamiklerinden biri olan
deiim, kendini yaplar yolu ile gsterir. Eski yaplar bazen mekan dzeni, bazen boyutlar,
bazen de konumlarndan dolay eskir. Bu deiimler kanlmazdr. Ancak ardndan gelecek
deiimler, yani ekonomik koullar, koruma bilincinin eksiklii ve speklatif etkenlerin
zorlamas sonucunda yaplarn kullanm d braklmas, nne geilebilecek deiimlerdir.
Dolaysyla Ocak 1999da 1 Numaral Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Kurulunun
AKM ile ilgili ald kararnn getirdii tescil durumunun kalkmas yapnn teknik adan
yetersiz veya eski olmas sebebiyle mmkn olamaz.

Mimari miras koruma tanm da artk mumyalayarak koruma anlamndan syrlm, deiimi
kabullenerek toplum yaamn ykselten, nemli ve yararl iler karan bir faaliyet manasn
almtr. Mimarinin zamansal bileenleri ilev, yap ve malzemedir. Bu zamansallk duraan,
hatta eskimi demek deildir. Aksine, bu bileenler geerli, canldr. ounlukla ilevleri sabit
zellikte olduu iin ayn fonksiyonda kalan dini yaplar dnda her bilekenin zaman iinde
deiim geirmesi doaldr. (zer, B., 1980). Bu durumda yap halen canldr, ayn zamanda
da tarihi olarak deerlendirilebilir. AKMnin ikinci al tarihinde, 1977de alm olan
Pompidou Sanat ve Kltr Merkezi de u an AKM iin Tabanlolunun hazrlad
gncelleme yaklamna paralel bir yenilemeden geirilmi ve 2000de tekrar almtr.
Pompidou u an yalnzca Fransann deil, dnyann saygn sanat merkezlerinden biridir.
Yaplarn her biri toplumun ihtiyalarnn bir ksmn karlar. Bu gereksinimin hem lei
hem de zellii ve ortaya kan yaplarn says, nitelii ve program, kentin ekillenmesinde
nemli rol oynar, ekonomik, kltrel ve politik ortam yanstr. ou bina, trnden bamsz
olarak, iinde bulunduu sosyal evreye bire bir bal bir tarihe sahiptir. Mesela belediye
yaplar toplum iindeki gururu simgeler, hem orada yaayanlar hem de yeni gelenler iin
yerel kimlikle yakndan ilikilidirler. Yaplarn yerel topluluk iin kimliin bir paras olmas
iin duraan veya tek ynl olmasna gerek yoktur. AKMnin bir kenarnda konumland
Taksim meydan farkl dnemlerden kltrel imgeler ierir. Cumhuriyet kurulmadan nce
yaplm, kente su datan ebekenin bir ksm ile Cumhuriyetin ilk yllarnda halkn
balaryla yaptrlan Cumhuriyet Ant bu eitliliin dier elerindendir. AKM ayn
zamanda da stiklal Caddesine, Gmsuyuna, Harbiye ile Niantana uzanan akslarn bir
parasdr.

Yaplarn geirdikleri deiimler de aradaki dnemden bilgi aktarr, kent tarihini yazarken
kesintili olmamay salar. Kolektif iradenin mimarlk ilkeleri araclyla ifade edilmi
gstergeleri olan antlar, kendilerini ehir dinamiindeki birincil noktalar, sabit noktalar
olarak sunar (Rossi, 2003).

Gnmzde ada metropoller bilginin srekli ekil ve yer deitirdii yerler olmutur.
majlar ve mesajlarn kalc bir ierii yokmuasna etrafta uutuu bu fiziksel mekanda
hatrlamann deeri daha da artmtr. nsan doasnda koruma doal bir reflekstir; tandk
olann verdii gvene snlr. zellikle de deiimin mthi bir hzla ilerledii 21. yzylda
gemiin istikrarna daha da skca sarlyoruz. ada topluma gvenmeyip gelecein ne
getireceinden emin olamadmz bu dnemde tarihi yaplar yenileyerek kullanmak,
mirasmz kurtarmay, korumay ve ayn zamanda kaynak olarak deerlendirmeyi salyor.
Mimari ihtiyalarmz, kltrel gayelerimizi yeniden gzden geiriyor, snrlamalar avantaja
dntrerek zgnl kamlyor (Latham, 2000). AKM, Trkiye Cumhuriyetinin 46.
ylndan itibaren lkenin modernleme ideallerini, mimari, sanat ve sosyal ortamn, bir
dnem ruhunu yanstr. AKMnin ekli, yaps ve mekan bu ruhu btnsel olarak
tamaktadr.

Emre Madran, kent belleinin oluumundaki rollerine gre tarihi yaplar drde ayrr: Simge
yaplar, an yaplar, tank yaplar ve dnem yaplar. Simge yaplar bir yerlemede referans
noktalar salar ve oraya tannabilirlik getirir. An yaplar, kent tarihindeki bir olayn ansna
ina edilmitir. Tank yaplar ise kentin tarihinde belirli bir olayda stlendikleri rol dolaysyla
nem kazanm ve bellee dahil olmulardr . Dnem yaplar ina edildikleri dnemde yaygn
olarak kullanlan mimari emalar, elemanlar, malzemeleri, yapm tekniklerini ve bezemeleri
ierirler (Madran, 2001). Bu kategorilere gre AKMnin servenine bakldnda AKMnin
rollerin ounu stlendii fark edilir. Yapnn inaat sebebi, 1970lerin kltrel ihtiyalar ve
bunun tasarm ve teknoloji anlay ile mekana yansmas asndan birok deeri vardr. 40
yldr gncel hayatta kendine edindii yer, bu deerlerin srekliliini de gsterir.

Zaman iinde belirli odak oluturan antsal ve ansal yaplar, iinde bulunduklar ehrin
bymesi ve dnmesini etkileyen ncl faktrler olarak kalacaklardr. Venedikte La
Fenice tiyatro binas kundaklanp yakldktan sonra halkn yapnn aynen inasn istemesi ve
2003n sonunda dovera, comera ina edildikten sonra almas, ehirde ne kadar nemli
bir e olarak grldn ortaya koymaktadr.

Yukarda belirtilen drt deerin yan sra, tarihi yaplar zamansal deer iinde Riegln
tanmlar ile ikiye ayrabiliriz. lk kategori ansal deerdir ve bunu iinde yapnn ya, tarihi
deeri ve amalanan antsal deeri vardr. kinci kategori gncel deerdir ve alt balklar
kullanm deeri, sanat, yenilik ve greceli sanat deeridir (Jokilehto, 2001). Bu ikinci
kategori, zellikle de kullanm deeri, tamamen gncel hayata dair deerlere hitap eder.
Yaplar kullanlan objeler olduklar iin bakmlar yaplmal, gvenli ve ilevsel olmalar
salanmaldr. Bu ilemler ou zaman yapda bir deiimi beraberinde getirir. AKMde
zellikle ansal deer ile gncel deerler arasndaki dengeye dikkat edilmeli, kullanm
deerinin tarihi deerin nne gemesi engellenmelidir.

Kolektif hafza kavramn gelitiren Fransz filozof ve sosyolog Maurice Halbwachsa gre
kolektif hafza somut sosyal deneyimlerden filizlenir, dnyevi ve uzamsal taslaklarla
balantldr. Halbwachsa gre anlar; zaman dilimleri ile, gidilmi mekanlar anmsamakla,
fikirleri veya imajlar belirli sosyal gruplara ait ablonlara oturtarak hatrlanr. Hafza esas
olarak kolektiftir. Hafza, kiiyi geleneklere, snf zelliklerine, dini inanlara veya belirli
mekanlara balayarak deneyimi ynlendirir (Halbwachs, 1992).

Christine Boyerin ne srd kolektif hafza ehri tezinde bahsi geen ehir, tarihi
zamann farkl katmanlarnn st ste gelmesinden oluur. Bu tabakalamay birbirine
dokunan ama daima birbirini etkilemek durumunda olmayan mimari katmanlar da dahildir ve
hepsi birleince kat bir strktrden ziyade bir eitlilik deneyimi oluturuyor (Boyer, 1996).
Ayn ekilde de, AKMnin kentin yaama alkanlklarnda nemli bir yeri vardr.

Kiilerin tarihi mekanlardan ald zevkin aklamasn buralarn tarifi zor zelliine
balamak mmknse de, bu yaplarn hafzay canlandrmas daha kesin bir sebep olabilir.
Eski bir mekana giren kiiler, bu mekanda yeni ilevler, yeni hikayeler hayal ederler,
dikkatleri tarihi mekan iindeki konumlarn fark etmeye ynelir. Bu insani tepki de,
yenilemeyi fiziksel olarak gerekletirmenin ne kadar doal olduunu kantlar. Kltrel
deeri olan tarihi mekanlar, ina edildikleri zamanki kullanclar lse de, anlarnn yaamaya
devam ettikleri bir yer olarak kalr. AKM ilk kurulduunda sahneye kan sanatlar artk
yaamyor olsa da, yapnn hem d hem de i mekan ile ilgili bir ok stanbullunun ans
vardr.

Tekeliye gre bireyin salkl olarak toplumsallaabilmesi iin iinde yaad evre ona
devaml olarak tarihsel geliimin simgelerini ve iaretlerini aktarabilmelidir. Gemiin
gstergelerini etrafnda alglayarak toplumsallaan birey, tarih bilincine sahip olaca gibi,
tarihin ve kltrn srekliliinden de yararlanabilecektir. Bu, gemie duyulan bir zlemle
onu kopyalamaya ynelmek eklinde deil, ada yaamdaki bu srekliliin iinde
gemiten simgeler tamak eklindedir (Tekeli, 1987). AKM fiziksel ekli korunarak
gelecee tanrsa, stanbulun 20. Yzyldaki tarihi de gelecee tanm olur. AKMnin
yklmaya terk edilmemesi, bilhassa yenilenerek kullanlmas ve bu yoldan kltrel ve tarihi
bellee yaral olmas gerekmektedir.

Tarihi mimariyi yenileyerek kullandmzda hem tarihi temas olan bir evrenin ekiciliini
kullanabilir, hem de projeyi gerek zamann temelleri zerinde kurar, drste ada
elemanlar kullanrz. Bu ayn zamanda da yapnn ziyareti ve kullanclarna saygl olan bir
yaklamdr. AKMde gerekli nlemler alnp srdrlebilir bir ekilde yenileme yaplrsa,
Cumhuriyetin bir mimari miras rnei korunmu ve deerlendirilmi olur.

Sz konusu koruma, Taksim Meydan ve AKMnin tarihsel sreciyle de balantldr.


AKMnin korunmas, yeni bir AKM yapmak yerine, mevcut eklini muhafaza etmektir.
nk AKMnin fiziksel ekli, sadece yapsal zellikleri deil, yaanmlklar da barndrr.
Farkl dnemlere ait mekanlarn bir arada tanmlanp zld Taksim Meydannn bir
parasdr. AKMnin fiziksel eklinin korunmas, onun toplumsal tarihteki yeri ve yaanmlk
deerinin korunmas iin nemlidir.

Artk zerimize den, elimizdeki kltr mirasn ada gereksinimlere uygun yeniliklerle
destekleyerek gelecek kuaklara aktarmaktr. Kltrn bileenlerinden sreklilik ve
simgesellik AKMnin gze arpan zelliklerindendir. AKM hem yllardr ayakta durmu ve
kullanlmtr, hem de bir simge olarak birok stanbullunun hafzasna kaznmtr. Yapnn
gnmzden teye de sreklilii salanrsa, hem kent dokusuna hem de anlara sayg
duyulmu olunur. Gemii bugnn artlar ile yeniden canlandrmal, hatta tam bir baar iin
gelecee dair ipular da vermeliyiz. Gemiin somut rneklerini kullanmak, tarihi bir
srekliliin neticesi olduumuzun farknda olmamz salar.

Kaynaklar

Bess, P., 1996. Communitarianism and Emotivism: Two Rival Views of Ethics and
Architecture, Theorizing a New Agenda for Arcitecture, s.372-382, Derl:
Nesbitt, K., Architectural Press, Princeton.
Boyer, M. C., 1994. The City of Collective Memory: Its Historical Imagery and Architectural
Entertainments, MIT Press, Cambridge, Mass.
Halbwachs, M., 1992. On Collective Memory, University of Chicago Press, Chicago.
Jokilehto, J., 2001. A History of Architectural Conservation, Butterworth-Heinemann,
Oxford.
Kuban, D., 2000. Tarihi evre Korumann Mimarlk Boyutu: Kuram ve Uygulama, YEM
Yayn, stanbul.
Kltr ve Tabiat Varlklarn Koruma Kanunu, Kanun Numaras: 2863, Kabul Tarihi :
21/7/1983, Yaymland Resmi Gazete: Tarih: 23/7/1983 Say: 18113.

Latham, D., 2000. Creative Re-use of Buildings, Principles and Practice, vols. I-II, Donhead
Publishing Ltd., Shaftesbury.
Madran, E., 2001. Kent Belleinin Oluumunda Mimarlk Yaptlar, Mimarlk, 298, 47-49.
zer, B., 1980. Olumlu ve Olumsuz Uygulanlaryla Mimari Yaratmada Tarih ve
Gelenein Yeri, Yap, 35, 19-38.
Rossi, A., 2003. ehrin Mimarisi, Kanat Kitap, stanbul.
Tekeli, ., 1987. Kentsel Korumada Yaklamlar zerine Dnceler, Trkiye II. Dnya
ehircilik Gn Kollokyumu:Tarihi Kentlerde Planlama / Dzenleme
Sorunlar, Trakya niversitesi, 6-8 Kasm, 27-32.
Vali, T. M., 1985. slam Kentinin Mimari Mirasnn hyas, slam Mimari Mirasn Koruma
Konferans-Bildiriler, stanbul, 22-26 Nisan, 123-128.