You are on page 1of 1

26 oktober 2013, pag.

14

Oude traditie
Sint-Maarten is een ‘aibels mooi feest’, vindt Kunny Wieringa
uit Winsum (G). Het staat voor ‘barmhartigheid en naastenliefde’, Hier werd Sint-Maarten
gelopen in 1938
Schiermonnikoog
volgens Cathrinus Schaafsma uit Eelde. ,,Je keek er na de vakantie Ameland

maanden naar uit’’, schrijft G. Schaap-Otter uit Mildam. Terschelling

Friesland
Groningen
G oninggeen
n
Vlieland

Waddenzee Leeuwarden
ERWIN BOERS nog hoe zij rond 1930 in de omge-
ving van Huizinge en Middelstum

W
eemoed, ver- G nge
ngen
gen
en
Groningen liep. Het feest verliep net als nu,
geten kinder- Texel maar de kinderen waren door de
humor en de crisis niets gewend. Dolblij waren
Assen
spanning van ze met de oogst. ,,We hadden ieder
donkere no- wel eens 50 cent. Wat waren we
vemberavon- rijk!’’

Liedjes,
den keerden Drenthe Van Ezinge tot Nieuwe Pekela
Noord-
terug in de herinneringen van on- H
Holland
IJsselmeer klinken soortgelijke verhalen. Van
ze lezers. Terugdenkend aan het pinda’s tot appels, van centen tot
Sint-Maartensfeest van hun jeugd taai-taai, met alles waren de kin-
noteerden maar liefst 130 Gronin- deren tevreden, want ze kregen
gers, Friezen en Drenten hun anek- anders zelden iets. In Oost-Drent-
dotes. Drie weken lang besteden de se dorpen als Eexterveen, Borger

lichtjes,
Leeuwarder Courant en het Dag- Markermeer en Nieuw-Buinen zorgde het feest
blad aandacht aan deze prachtige Zwolle al voor net zulke vreugde.
verhalen. Flevoland Overijssel Speelde geloof een rol bij Sint-
Het is verbazingwekkend hoe Maarten? Nee, althans niet voor
weinig er bekend is over het noor- de meeste Groningers en Drenten.
Amsterdam
delijke Sint-Maartensfeest. De © DvhN 261013 | JvdH | Bron: Meertens Instituut
Opvallend is wel dat sommige ge-
meeste Groningers liepen een reformeerden zich herinneren
eeuw geleden al met lichtjes langs Sint-Maarten werd voor de oorlog al groots gevierd in Groningen en Noord-Holland. In Drenthe en Friesland kwam het in hoe zij het liedje ‘Elf november is

snoep
de deuren, maar hoe het feest daar sommige streken voor. Deze kaart is gebaseerd op enquête-uitkomsten van het Meertens Instituut uit 1938. de dag’ zongen. Hierin bleef de ka-
is ontstaan, weten we niet. tholieke Sint-Martinus onge-
Net zo opmerkelijk is dat veel noemd.
Drenten en Friezen vijftig jaar ge- in 1938 weliswaar geen Sint-Maar- het elders niet bestaat, of anders Noord-Friese en Zuid-Drentse Dat is geen toeval, denkt Gerard
leden nog nooit van Sint-Maarten ten, maar het feest was daar ooit wordt gevierd, zo blijkt uit de in- kinderen vierden in 1938 helemaal Maagd, die dat liedje als katholiek
hadden gehoord. Ze kwamen er wel geweest. ‘Ouden van dagen’ zendingen aan deze krant. Ver- geen Sint-Maarten, maar kenden jongetje juist niet mocht zingen in
pas mee in aanraking toen ijverige konden zich namelijk nog herin- schillende inzenders schreven dat soms weer andere pleziertjes. T. de jaren vijftig. Hij woonde in de

en geld
schooljuffen en enthousiaste neren dat zij zelf vroeger met lam- Sint-Maarten ‘altijd al zo’ heeft be- Engelage-Zwols herinnert zich nog toen roomse enclave Martens-
dorpsverenigingen de traditie in pionnen hadden gelopen, ook al staan in ‘het Noorden’. goed het Sinterklaasfeest tijdens hoek: ,, Want zo vertelde men mij
hun woonplaats introduceerden. deden hun kleinkinderen het des- Juist daarom zijn de afwij- de jaren vijftig in het Drent- op school: dat was een lied dat
Nooit is beschreven hoe het feest tijds niet meer. kende tradities in Friesland se Noordbarge. Ze kreeg door een dominee was geschre-
zich over de noordelijke provin- Zou het feest in de negentiende interessant. Dorpen rond dan een mijter op en ven.’’ Inderdaad: met de bedoe-
cies heeft verspreid. Wij doen nu eeuw groter zijn geweest dan in Heerenveen vierden ook een tafelkleed om, ling om de heiligman te negeren.
een poging. 1938? John Helsloot pakt ver voor de oorlog al Sint- waarna ze langs de Zelf zong hij dan ook het liedje
De prachtige brieven be- het boek ’Volksvermaken’ Maarten, maar daar lie- deuren ging om ‘Sint-Martinus bisschop’.
vatten een schat aan histo- van Jan ter Gouw erbij: een pen de zingende kinderen snoep: een soort Sint- Gabine Wynia verhuisde als ba-
rische informatie. Ze blij- belangrijke oude bron voor veelal in een georganiseer- Maartensfeest dus. by in 1946 van Friesland naar het
ven daarom voor toekom- de historie van Sint-Maar- de optocht. Een paar oudere Ook in Noord-Friese dor- Drentse Gasselternijveen. ‘Heit en
stige onderzoekers bewaard ten. Ter Gouw noteerde in jongens belden dan bij alle deuren pen als Rinsumageast en Oudwou- mem’ moesten wennen aan het
op het Amsterdamse Meer- 1871: ,,In heel het oude aan om snoep en geld in te zame- de leek het Sinterklaasfeest op Sint-Maartensfeest maar lieten
tens Instituut. ,,We zijn hier Friesland van Kennem tot len. Dit werd achteraf eerlijk ver- Sint-Maarten, schrijven andere le- Gabine wel meelopen, omdat dit
heel blij mee. Ik wil alle in- Wezer was het gebruik, dat deeld. zers. Dat duurde zeker tot in de ja- nu eenmaal zo hoorde in het dorp.
zenders hartelijk bedan- de optogt der jongens op Uitgestrekte Friese gebieden de- ren zeventig. In Nieuw-Roden Haar eveneens Friese vriendinne-
ken’’, zegt John Helsloot van het St. Maartensavond geschiedde den niet mee aan Sint-Maarten, werd ook wel op 1 januari gelopen. tje mocht helaas niet meedoen,
instituut. Feesten en rituelen vor- met fakkels of lantarens.’’ maar in deze streken waren vaak Kinderen belden dan aan om een want volgens haar moeder was dit
men zijn onderzoeksgebied. Met ‘Friesland’ bedoelde Ter toch kleine ‘enclaves’ aan te wij- gelukkig Nieuwjaar te wensen en feest heidens en ‘skoaierij’.
Gouw dus de kustprovincies zen, waar de traditie wel stand- werden beloond met iets lekkers.
Kaart Noord-Holland, Friesland, Gronin- hield. Dit gold bijvoorbeeld voor Sommige lezers beschreven ver- Kerstboom
Aan een gedetailleerde studie naar gen en het Duitse Ost-Friesland. katholieke kernen als Blauwhuis. bazingwekkend oude herinnerin- Gabine vond het vreselijk sneu
het noordelijke Sint-Maartens- Nog omstreeks 1820 zou Sint- Bolswarder kinderen liepen gen, van ver voor de Tweede We- als ze met een groepje zingende
feest is het Meertens Instituut Maarten in al deze gebieden zijn voortdurend rondjes door het cen- reldoorlog. Een heel bijzondere kinderen bij het huis van haar
nooit toegekomen, maar onder- gevierd, als we hem mogen gelo- trum, zonder dat zij een beloning anekdote komt van Hans Sijses. vriendin belandde. Tijdens het
zoekers hielden in 1938 en 1997 wel ven. Wel waren de fakkels toen in- kregen. Er waren ook Friese dor- Hij werd geboren in 1919 en liep zingen bleef ze dan een beetje ach-
enquêtes naar de landelijke ver- middels vervangen door papieren pen die het feest op verschillende halverwege de jaren twintig met teraf staan, want haar vriendin zat
spreiding. Hierbij werd een groep bollen: de lampions. avonden achter elkaar vierden. zijn lampion over het Wil- misschien wel voor het
vaste respondenten gevraagd naar Het gebied rond Tersoal en Dear- helminaplein in Leeuwar- raam. Het gekke was: bij
hun ervaringen. De enquête van Middeleeuws sum stak jaarlijks Sint-Maartens- den. dat vriendinnetje stond
1938 leverde een verhelderende Dat Sint-Maarten toen zo’n groot vuren aan, net als in Limburg. Opvallend genoeg met Kerstmis een kerst-
kaart op. feest was, is opmerkelijk. De tradi- schrijft hij: ,,Toen heb ik boom in huis. En dat
Nederland vertoonde destijds tie heeft weliswaar een middel- Eilanden nooit iets gehoord over mocht bij Wynia thuis
een grillig beeld. In Zeeland en eeuwse bron, maar gereformeer- Helemaal grillig was het feest op Sint-Maarten. Er werd ook dan weer niet, want zo’n
westelijk Brabant werd snoep ge- den verboden dit katholieke ge- de Waddeneilanden. In Nes op niet voor fruit of snoep boom was heidens, von-
Sint-Maarten strooid in huis. Limburgers liepen
met lichtjes, maar combineerden
bruik aan het einde van de zestien-
de eeuw, toen zij de macht
Ameland gaan de kinderen al
sinds mensenheugenis langs de
langs de huizen gegaan.’’
Kinderen herdachten dan
den haar eigen ouders.
Ook Catharina Roelfse-
Hoe Sinterklaas ooit aan zijn stoomboot en zijn Zwarte Piet dat vaak met een vreugdevuur. In overnamen. Ondanks dit ver- deuren, terwijl de inwoners van namelijk het einde van de ma-Alvering mocht als
kwam, is een raadsel. Voor de meeste Nederlanders maakt het midden en oosten van Neder- bod lijkt de traditie dus de het verderop gelegen Hollum Eerste Wereldoorlog, op 11 novem- kind niet meedoen aan Sint-Maar-
dat niets uit: het feest hoort nu eenmaal zo. Hetzelfde geldt land was Sint-Maarten nauwelijks tand des tijds te hebben er lange tijd niets van wil- ber 1918. In heel het land riepen ten. Ze woonde in de jaren dertig
voor het merkwaardige verhaal van Sint-Maarten, die ooit bekend. doorstaan in het protes- den weten. vredescomités de jeugd op om in het Groningse Alteveer: ,,Dat
zijn halve mantel aan een bedelaar zou hebben geschonken. De noordelijke helft van het tantse Noorden. Volgens de kaart van het voor dit doel een lampionnenop- was schooien, zei onze moeke: dat
Armelieden en kinderen hielden al in de middeleeuwen rond land vierde feest minstens zo fana- Hoe dit precies ging, Meertens Instituut werd tocht te houden. was voor arme kinderen. Maar wij
11 november een bedelfeest, waarbij zij Sint-Maarten als tiek als Limburg. Daarbij vallen weten we niet, maar het op Terschelling en in som- In Midden-Friesland, waar Sint- waren ook maar gewoon.’’ Als
voorbeeld aanriepen. Door de eeuwen zijn allerlei eigenaar- twee kerngebieden op, namelijk de staat vast dat Gronin- mige andere Friese stre- Maarten wel bekend was, ontstond meisje moest ze wel bij de deur
digheden met het feest verkleefd geraakt. In oude liedjes provincies Groningen en Noord- gers en Noord-Hollan- ken ook verkleed gelopen. een mix van beide feesten. H. Zijl- staan om de zingende kinderen
wordt bijvoorbeeld steevast melding gemaakt van vogeltjes Holland, ten noorden van het IJ. ders het feest rond 1900 al Op Midsland is dit ook nu stra-Vogelzang vierde het feest een cent geven. ,,Soms vroegen ze
en turfjes. Die vogels hebben vermoedelijk te maken met de Ook Noord- en Oost-Drenthe en op vrijwel dezelfde manier nog gebruikelijk bij ‘Sinte- omstreeks 1930 in Reduzum en waarom ik niet liep. Dan zei ik
ganzen die in sommige Sint-Maartenslegendes een rol spe- oostelijk Friesland deden aan vierden als nu. Kinderen gin- marten’, schrijft Carry Wever. zong dan: ,,Weet je waarom wij op ‘pijn in de buik’ of wat anders. Ik
len. De turfjes waren veel later de oogst van veel bedelaars, lichtjes lopen. De rest van Drenthe gen met broertjes, zusjes of klasge- Het verkleden kwam eveneens 11 november dragen een lichtje en heb het altijd zo jammer gevon-
want zij hadden in november grote behoefte aan brandstof. kende Sint-Maarten echter niet. In noten langs de deuren om te zin- in Roden voor, tot ver na de oorlog. zingen een lied? Omdat op die dag den.’’
Friesland was de situatie uiterst gen. Ze namen dan een uitgeholde Ria Sindorf herinnert het zich van de vrede is gekomen. Jaren gele- Volgende week van alles over
gevarieerd. Sommige streken de- biet, lampion of een blik met omstreeks 1960: ,,Ik weet nog dat den is dat geschied.’’ Zo’n liedje voederbieten, Sint-Maartensblikken,
den wel mee aan de traditie, ande- kaarsje mee. Hun beloning be- ik in een oud mantelpak van mijn klonk ook in Grou. gulle boeren en uitgebrande
re juist weer niet. stond uit snoep, geld of fruit. moeder, met een keurige hoed op, Voor de Groninger kinderen be- lampions.
De enquête leverde nog een an- Veel Groningers vinden hun tra- Sint-Maarten heb gelopen.’’ Kin- tekende het feest destijds vooral
der opvallend resultaat op: som- ditie zo vanzelfsprekend dat zij deren werden ook geschminkt een zeldzame kans op geld en Reageren?
De georganiseerde Sint Maartentocht door de binnenstad van Groningen in 2012. FOTO JAN ZEEMAN mige Zuid-Friese dorpen vierden zich niet kunnen voorstellen dat door een man uit de buurt. snoep. H. Zweep-Hooghuis weet sintmaarten@ndcmediagroep.nl