You are on page 1of 14

Fuad A.

Baianin

Fuad A. Baianin1 Pregledni rad


Univerzitet u Beogradu UDK 821.512.161(497.15).09
Filoloki fakultet Primljen 28. IX 2011.

ALHAMIJADO KNJIEVNOST
OPTI POGLED

Alhamijado knjievnost javlja se kao civilizacijski fenomen preplitanja


Istoka i Zapada, slovenskih jezika i semitskog pisma. Preplitanje ovih kultura i pi-
sama u nizu sluajeva proizvelo je znaajna dela knjievnosti junoslovenskih na-
roda, a i knjievna kritika im je u malobrojnim radovima posvetila izvesnu panju.
Meutim, alhamijado knjievnost na naim prostorima do danas nije istraena u
meri u kojoj to zasluuje i napisi o njoj su veoma skromni, te se i danas pojavlju-
ju novi primerci dela ove knjievne vrste irom prstora nekadanjeg Osmanskog
carstva. Poezija i u manjoj meri proza alhamijado knjievnosti, koja vue korene
iz panije, predstavlja svojevrstan spoj kultura i civilizacija balkanskih, odnosno
evropskih i azijskih naroda.
Kljune rei: Alhamijado knjievnost, divanska knjievnost, Osmanlije,
mevlud, nasihat, jezik, pismo, kultura

Dolaskom Osmanlija na junoslovenski prostor u prvoj polovini 15.


veka i uspostavom administrativno-pravne vlasti, dolazi do bogatog prepli-
tanja Istoka i Zapada na relativno malom prostoru. Ta su preplitanja naravno
najsnanije zastupljena u kulturi stanovnitva koje prihvata verovanje dolaze-
eg Carstva. Pored religije, Osmanlije donose i tri orijentalna jezika: turski,
arapski i persijski kao jezike administracije, vere i visoke umetnosti, kult vode
u vidu hamama, esmi i adrvana, te arhitekturu urbanog prostora i naina i-
vota u njemu. Preplet slovenske i orijentalne kulture najprisutniji je naravno u
kulturi ivljenja najbrojnije etnike grupe slovenskih muslimana Bonjaka.
U novonastaloj situaciji slovenski muslimani od osvajaa prihvataju
sve kulturne odlike koje su kompatibilne sa njihovom kulturom. Takav amal-
gam kultura podario je ovome prostoru i emotivno najkomprimiraniju pesmu
usmene lirike sevdalinku.

1 fuad.bacicanin@gmail.com
253
Philologia Mediana

Dodir kultura moda je najoitiji upravo u alhamijado tekstovima pismo


arabica, a jezik slovenski. Tako snano preplitanje sa orijentalnom kulturom od
evropskih naroda doiveli su jo jedino panci kod kojih se zapravo alhamijado
najpre i pojavljuje. Naziv alhamijado (izvorno aljamiado) je naravno iz per-
spektive kulture osvajaa Al-Ademijje strani, nearapski. Ovo su ime dali
ostaci Arapa u paniji koji su pisali panskim jezikom, ali arapskim pismom.
U paniji, u kojoj je kontakt domaeg stanovnitva sa Arapima trajao najdu-
e, skoro osam vekova, uticaj arapske civilizacije bio je u tolikoj meri jak da
se, pored knjievnosti na panskom i latinskom jeziku, razvila i knjievnost na
narodnom jeziku pisana arabicom. Filip Hiti navodi da su se Mozarapi, ljudi
koji prihvataju arapski jezik i obiaje sluili arapskim slovima ak i kada su
pisali latinski (Hiti 1967). panci su sve ovakve tekstove oznaavali posebnim
imenom textos aljamiados. Odatle taj naziv kod svih naroda koji piu arapskim
pismom, ali svojim maternjim jezikom. Zapravo, islamizirano nearapsko ili ne-
osmansko stanovnitvo gradi svoj kulturni obrazac koji sadri jezik kao temelj-
nu odrednicu jedne etnike skupine i prilagoeno arapsko pismo kao poveznicu
sa kuranskim tekstom. Stoga su i kulturoloke odlike ovih i ovakvih naroda
ustrojene upravo na spoju nasleenog i usvojenog.
I u drugim krajevima Evrope u kojima su jedno vreme vladali Osman-
lije, kao u Grkoj, Albaniji, Poljskoj, Belorusiji imamo slinu knjievnu po-
javu. Posebno bogat primer ove knjievnosti prua nam knjievnost Bosne
i Hercegovine osmanskog i postosmanskog perioda, poznata pod imenom
bosanska alhamijado knjievnost. Ona je vezana za muslimansku sredinu i
sa knjievnou drugih konfesionalnih grupa, osim u poetku, nema mnogo
dodirnih taaka (Nametak 1981).
Poetak pisanog knjievnog stvaranja Bonjaka na narodnom jeziku te-
ko je precizno odrediti, ali se na osnovu do danas poznatih injenica priblino
moe oznaiti razdoblje u kome se ono javlja. U vreme kada je cvetala divan-
ska knjievnost2, na prelazu iz XVI u XVII vek, zanemarljiv je bio broj onih
koji su pevali i pisali na maternjem jeziku. Meutim, vreme opadanja pisanja
na orijentalnim jezicima predstavlja epohu bujanja knjievnog stvaranja na
narodnom jeziku pisanom arapskim pismom, od polovine XVII veka pa sve
do kraja XIX i poetka XX veka, pa se na ovu knjievnost moe gledati kao
na preteu alhamijado knjievnosti. Postojalo je miljenje kako su divansku
knjievnost stvarali ueniji, a alhamijado manje obrazovani slojevi stanov-
nitva, to je samo donekle tano, jer kod pojedinih autora nailazimo na obe
vrste tekstova.
Sva knjievnoumetnika dela u stihu, i alhamijado i divanske knjiev-
nosti, delimo na dve osnovne grupe: sufijsku i laiku. Sufijska je mnogo pri-

2 Knjievnost slovenskih muslimana na arapskom, turskom i persijskom jeziku.


254
Fuad A. Baianin

sutnija i bogatija i nastaje na elementima islamske teozofija tasavvufa. Ona


podrazumeva onu grupu pesama koja svojom poetikom odgovara bilo kojem
od dvanaest ustanovljenih tarikatskih redova u sufizmu i njihovim principima
spoznaje Gospodara, dok je laika poezija osnovno-veronauno-upuivaka,
odnosno, govori o religiji sa snanom dozom didaktizma.

Pismo i jezik alhamijado knjievnosti


Pored narodne knjievnosti, pisanja i knjievnog stvaranja na orijen-
talnim jezicima, kao trei tok knjievne aktivnosti slovenskih muslimana je
knjievni rad na bosanskom/srpskom jeziku, arapskim pismom.
U linom dopisivanju na narodnom jeziku, veinom begovi i njihove
supruge, sluili su se bosanicom, kurzivnom bosanskom varijantom irilice.
Bosanica nije uena u koli, nego je, kao i narodna knjievnost, predajom
prelazila s kolena na koleno (Truhelka 1889), ali na bosanici nije ostalo izra-
zitijih knjievnih tragova.
Prilagoavanje arapskog alfabeta glasovnom sistemu slovenskih jezika
logian je sled dogaaja, jer je u vreme osmanske uprave pismeno musliman-
sko stanovnitvo italo kuranski tekst i ispisivalo harfove. Mektebsko, osnovno
versko, obrazovanje smatralo se obaveznim. U takvim prilikama sasvim se lako
dolo do reenja da se ve steeno znanje moe upotrebiti i u druge svrhe, pisa-
nje pisama, poezije i slino. Pri tom, modifikacija arapskog pisma nije bila pro-
praena nikakvim normativnim aktom, jer sama vlast nije u tome prepoznavala
svoje interese, a nastojanja pojedinaca kao to su Omer Humo, Ibrahim Berbi,
Junuz Remzija Stovra, Ibrahim Seljubac ili Arif Sarajlija, nisu imala odjeka.
Konano normativno reenje donosi reis Demaludin auevi poetkom 20.
veka. Do tada svaki pisac vri prilagoavanje na svoj nain. Budui da arapski
alfabet sadri dvadeset i osam grafema za isto toliko glasova, od kojih samo
petnaest u potpunosti odgovara glasovnom sistemu srpskog jezika, a ne sadri
grafeme za osam konsonantskih glasova naeg jezika (c, , , , lj, nj, p i ), i
jedan vokal (o) stoga su pisci iznalazili raznolika reenja. Demaludin auevi
uspostavlja normu arebice jer se ve od pojave prve tamparije u Sarajevu 1866.
godine i tokom gotovo cele prve polovine 20. veka tampaju knjige na arebici,
ponajee udbenici za razliite verske kole.
Tako je prva tampana knjiga arabicom Ovo je od vjerovanja na bo-
sanski jezik kitab Mehmeda Agia iz 1868. godine, a poslednja Fikhul-ibadat
Muhameda Seida Serdarevia iz 1941. godine, izmeu kojih je objavljeno
etrdesetak knjiga u tirau od preko pola miliona primeraka (Baianin, em-
sovi 2010).

255
Philologia Mediana

Ovo knjievno stvaranje ostalo je sauvano u obliku rukopisa na arabi-


ci, tj. na arapskom pismu, inae popularnom i iroko rairenom jer su njime
pisane i osnovne verske knjige, koje je za ovu svrhu prilagoeno glasovnom
sistemu naeg jezika. Omer Humo, koji se trudio da unese reda u neujednaeni
slovni sistem ovog pisma, rekao je:
Dobro znadni, svaki insan svoj jezik od sviju jezika odvei laki je. Nama
Bonjacima na jezik veoma lagahan, da se opie arapskim resmi-hattom
(arapski nain pisanja) i jazijom (pismom) kao to je u Musafu (Kuranu). Ko
umije elif i bir noktu i hedelejisat (ko poznaje pisma arapske abecede i umi-
je ih itati povezano) ovaj kitab i gornje razumie (Hukovi 1997).
Humin sistem pisanja bio je prilino teak i nepraktian, pa su mnogi
pored njega nastojali da pojednostave sistem znakova i pravopis ovog pisma.
Tako Ibrahim Edhem Berbi za potrebe tampanja svoje knjige Bosansko-
turski uitelj kreira potpuno nov nain pisanja i u Carigradu daje da se izrade
posebna slova za tu svrhu. Neke promene i usavrenja unose, takoe, Ibrahim
Seljubac u svojoj poetnici i Arif Sarajlija u svome Mevludu3. Korenitiju re-
formu arabice izvrio je Mehmed Demaludin auevi koja je po njegovom
nadimku u narodu prozvana matufovaa. Arebicom je tampan prilian broj
knjiga, uglavnom udbenika za muslimanske verske kole i knjige religiozne
sadrine, a na ovom pismu izlazili su i listovi Muallim, Tarik i Misbah,
namenjeni uglavnom muslimanskim verouiteljima, te dva godinja kalendara
Mekteb za 1907/1908. i 1908/1909. godinu (Handi 1934).
Iako islamska kultura harf, grafem kuranskog pisma, doivljava kao ne-
upitnu sakralnost, prilagoavanje postojeih harfova panskom, odnosno slo-
venskom jeziku nije ni u kom sluaju doivljeno bogohulnim niti kod musli-
mana Andaluza niti kod junoslovenskih muslimana. Mogunost predstavlja-
nja svoje nacionalne samobitnosti u kontekstu islamske kulture, ak i po cenu
prekrajanja grafijskih reenja kako bi odgovarali maternjem jeziku, apsolutno
je prihvaena i od najstroijih islamskih uenjaka. Razlog tomu je to su naro-
di koji su prihvatali islam ostali sasvim svesni svog, u sluaju Osmanlija tur-
skog, Bonjaka slovenskog, a panaca romanskog porekla. Njihova nova vera
nije zahtevala, a niti je to zaista i mogue, da prihvatanjem islama postanu
Arapi, te se upravo stoga i javlja ovakvo imenovanje ovog nadasve neobinog
fenomena, jer su ga Arapi obeleili kao nearapski.4
Narodni jezik ove literature kod nas jo nije prouen, niti je doveden u
vezu sa jezikom preosmanskog (predislamskog) perioda, niti je pokazan nje-
gov, izuzetno zanimljiv odnos prema turcizmima.
3 Dui spev o roenju poslanika Muhammeda, koji se kod Bonjaka ui (peva) prilikom

roenja deteta, venanja, useljenja u novu kuu, smrti i slino.


4 Pored panskog i naeg jezika, arebicom su pisani i tekstovi na albanskom, francuskom,

poljskom, beloruskom, grkom, holandskom i kineskom jeziku. (Hukovi 1986: 1219)


256
Fuad A. Baianin

Prva pisanja o alhamijado knjievnosti


Vreme opadanja knjievnog stvaranja na orijentalnim jezicima predstav-
lja poetak bujanja knjievnog stvaranja na narodnom jeziku pisanog arap-
skim pismom, od polovine XVII do poetka XX veka. Alhamijado knjiev-
nost se po svojim idejama, motivima i sadrini oslonila na pobono-didaktiki
vid orijentalne knjievnosti, a po obliku i knjievnom izrazu na muslimansku
narodnu poeziju.
Dosadanje zanimanje za alhamijado knjievnost kod nas broji ve ne-
koliko stotina bibliografskih jedinica na vie evropskih jezika, a prvi spomen
nalazimo u Putopisu Evlije elebija iz 1660. godine:
Uenjaci i pesnici eher Sarajeva napisali su jedan renik na bosan-
skom jeziku u stihovima po uzoru na perzijsku knjigu ahidi iz koga su ovde
prenesena dva metruma ahidije (elebija 1967).
Ovaj se elebijin zapis naravno odnosi na renik Maqbuli-arif ili Potur-
ahidija Muhameda Hevaija Uskufija, iz 1631. godine koji u stihovima uporedo
donosi rei bosanskog i turskog jezika, i jedne i druge pisane arapskim slovima.
O samom se reniku sasvim negativno 1859. godine izjasnio ruski kon-
zul Aleksandar Hilferding, ime je i prvi meu evropskim piscima skrenuo
panju na ovu vrstu knjievnosti, istiui njen nizak kvalitet.
Prvi koji se opirnije bavio izuavanjem alhamijado knjievnosti bio
je Otto Blau u ijoj su studiji Bosnischturkische Sprachdenkmaler objavljeni
Potur ahidija, Turkisch-Bosnische Gesprache, dve pesme u kojima je turski
jezik izmean sa bosanskim, Duvanjski arzuhal, Pismo kadije Hasana svome
bratu kao i tursko-bosanski renik koji je sastavio sam Otto Blau (Blau 1868).
Ve 1869.godine u Glasniku Srpskog uenog drutva Stojan Novakovi
je u svome radu Prilozi k istoriji srpske knjievnosti, dao opirniji prikaz Blauo-
ve knjige. U radu kao pogrenu predstavlja procenu Hilferdinga:
Poto se to sve paljivo razgleda, ne moe se rei da ima pravo g. Hil-
ferding kad o ovome ogledu pismenosti kae da je to gomila turskih i srpskih
rei bez smisla (Novakovi 1869).
U istom tekstu Novakovi komentariui alhamijado tekstove kae: I za-
ista na jezik zvoni divno iz njihovih usta s posebnom istoom i harmonijom.
ejh Sejfudin Kemura i dr Vladimir orovi priredili su knjigu kojom
su javnost iscrpno i sistematino upoznali sa alhamijado literaturom. U ovoj
knjizi obraeno je jedanaest pesnika na narodnom jeziku i arapskom pismu
od XVII do XIX veka, a kao knjievna grada objavljene su njihove pesme
arapskim pismom i u latininoj transkripciji. Hrvatska pesma, koja potie iz
1588/89. godine, a iji je autor izvesni Mehmed Erdeljac, objavljena je u ovoj
knjizi u dodatku, kao primer knjievnog rada na srpskohrvatskom jeziku i
arapskom pismu izvan Bosne i Hercegovine (Kemura i orovi 1912).
257
Philologia Mediana

Mehmed-beg Kapetanovi Ljubuak, koji nas prvi na ovim prostorima


upoznaje sa alhamijado knjievnou, uoava: Zanimljivo je da ti dervii, u
znatnom broju pisci ove literature, iako su svu svoju nauku primili na tuem
jeziku, opet nisu odbacili svoj maternji jezik, opet im je toliko omilio da su voleli
tim jezikom otkriti svoje misli i zapisati pouke svojim suvernicima (Isakovi,
2002).
I u kasnijem periodu se malo pisalo o alhamijado knjievnosti. Postoje pri-
lozi Fehima Bajraktarevia, Alije Nametka, Hasana Repca i Osmana Sokolovia
koji su bili posveeni samo pojedinanim pesnicima ili tekstovima. I istorija knji-
evnosti ovu literaturu retko spominje, i tada samo uzgredno, tako da se alhamija-
do literatura polako zaboravljala i smetala po strani.
Mehmed Handi, 1934. godine u svojoj knjizi Knjievni rad bosansko-
-hercegovakih muslimana daje opirniji pregled ove knjievnosti, spominju-
i osamnaest autora. Muhamed Hadijahi proiruje broj ovih autora kao i op-
seg knjievnosti i kao najstarijeg alhamijado pesnika spominje Hadi Jusufa
iz Livna. On dalje navodi dvadeset i pet knjievnih imena do austrougarske
aneksije Bosne i Hercegovine uz napomenu da se ova knjievnost razvijala i
posle aneksije, pa ak i posle Prvog svetskog rata (Hadijahi 1938).
Vredno je ipak napomenuti da se u novije vreme znatan broj autora, naih
i inostranih, bavio problematikom alhamijado knjievnosti kao i knjievnou
pisanom orijentalnim jezicima i da postoje brojni radovi o njoj. I danas sve vei
broj istraivaa prouava ovu knjievnost od kojih su svakako najistaknutiji:
Muhamed Hukovi, Lamija Hadiosmanovi, Emina Memija, Esad Durakovi
i drugi.

Najpoznatiji primeri alhamijado knjievnosti


Hronolokim redom posmatran razvoj alhamijado knjievnosti prua nam
dragocene podatke o njenom opredeljenju i o uticajima pod kojima je ona nastajala.
Zanimljiva je i vana injenica da iz poetnog perioda razvoja sauva-
na pesma od Mehmede Erdeljca Hrvatska pesma i pesma nepoznatog autora
Nuto moje uda i ljute nevolje pokazuju da su bila prisutna knjievna strujanja
iz Dubrovnika i Dalmacije prema Bosni. Ovi najstariji knjievni alhamijado
tekstovi su ljubavne pesme. U njima nailazimo na leksiku ne ba karakteri-
stinu za alhamijado knjievnost i uopte islamsku duhovnost, to nas upuuje
na ire uticaje. U ovim prvim pesmama takoe ne susreemo turcizme koji su
karakteristini za alhamijado pesnitvo.
Razlog to se tradicija ljubavne lirike nije razvijala verovatno lei u
tome to je islamizacija bosanskohercegovakih prostora donekle delovala u

258
Fuad A. Baianin

pravcu odvajanja od svetovnih tema i favorisanja obrazovanja na orijentalnim


jezicima. Ukoliko je i bilo pevanja o ljubavi na narodnom jeziku, u jezik je
unoeno mnogo orijentalnih izraza da su pesme postale bilingvalne i izgle-
dale su vie kao ljubavne pesme na osmanskom nego na naem jeziku. Kao
primer se moe spomenuti pesma ok severim danum seni, to u prevodu
znai Mnogo te volim duo moja, u kojoj je skoro svaka prva polovina stiha
na turskom jeziku.
ok severim, danum, seni,
Gede5, gunduz6, rahat nisam
Sabur etmek kabil dejil7,
Danum jandi, takat nesta8.
Gede, gunduz ja ne spavam,
Nerede kaldi9, da ne ludim.
Benim genlim sabur etmez10,
Nerede kaldi, ta e biti... (Nametak 1981)
Meutim ipak su ostali sauvani i zapameni pojedini biseri ljubavne
alhamijado poezije. Pesma Hirvat turkisi (Hrvatska pesma) od Mehmeda Er-
deljca je najstariji tekst alhamijado poezije (1588/89), a prvi ju je obijavio Fri-
edrich von Kraelitz u Archiv fur slavische Philologie, XXXII, 1911. godine.
Ah, nevista, duo moja,
Daj mi se da obveselim,
Doklem ne izila dua
Daj mi se da poveselim!
Kad te vidi oi moje,
Veseli se srce moje,
Ja sam tvoje, ti si moje,
Daj mi se da obveselim... (Nametak 1981)
Jedan od autora ljubavne alhamijado poezije je Umihana uvidina
(1794-1870), koja je karakteristina i po tome to je jedina ena koja je pisala
ovu vrstu poezije i to je bila jedinstvena knjievna pojava toga vremena. Umi-

5 gede nou
6 gunduz danju
7 sabur etmek kabil dejil nije mogue strpeti se
8 danum jandi, takat nesta dua mi izgore, snage nesta
9 nerede kaldi gde si ostala
10 benim genlim sabur etmez moje se srce ne moe strpeti

259
Philologia Mediana

hana je u svoje pesme utkala svoja oseanja i svu enju za voljenim kojeg je
izgubila. Jezik Umihaninih pesama je ist, narodni jezik, sa malo turcizama,
pa se njene mnoge pesme pevaju kao narodne. Jedna od njenih najpoznatijih
pesama je amdi Mujo i lijepa Uma11.
Vino piju age Sarajlije,
Vino piju, Zasavicu biju,
Ranjenici mladi povikuju.
Svaki veli: Jallah12, moja majko!
amdi Mujo: Jallah, moja Umo!... (Nametak 1981)
Najlepa ljubavna alhamijado pesma je Aiklijski elifbe, Fejza Softe. Pe-
snik toboe poduavajui svoju dragu arapskom pismu zapravo iskazuje svoja
oseanja i elje.
Elif13eldi, nijet14 geldi15,
Primakni se duo meni!
Da ja kaem elif tebi:
Ti si tanka elif motka,
Tu je osnov, tu je potka.
Be16 je mjesec pod njim nokta17,
Ti si mjesec, ja sam nokta.
Mjesec noktu obasjava,
Nokta mjesec zagrijava.
Ovo dvoje, be je tvoje.
Te18 tebi je ime Fata,
U tebi su prsi zlatne,
Prsi tvoje, te je moje,
Da ih meni ko ukrade,

11 Pesmu amdi Mujo i lijepa Uma prvi je, kao narodnu pesmu, zabeleio Halid
Kreevljakovi u Novom Beharu 1929. godine, III, str. 53.
12 Jallah o Boe
13 elif prvo slovo arapskog alfabeta
14 nijet namera, nakana
15 geldi doao
16 be drugo slovo arapskog alfabeta
17 nokta taka
18 te tree slovo arapskog alfabeta

260
Fuad A. Baianin

Dao bih mu altun19sade20.


Se21 sevab je tebi uit,
A i meni muku muit.
Se je moje, lice tvoje,
Izgubie duu ene,
Koje kude tebi mene... (Hukovi 1997)
Ciklus ljubavne alhamijado poezije zavrava se krajem XVIII veka.
Razlog ovako kratkom vremenskom egzistiranju ljubavne poezije je svaka-
ko njena skromna vrednost, ako se izuzmu Hirvati turkisi (Hrvatska pesma),
Nuto moje uda i ljute nevolje i posebno Aiklijski elif be Fejza Softe. Ali ove
tri pesme su dokaz mogunosti i talenta njihovih autora da svojim oseanjima
daju spontan umetniki izraz i time trajnu knjievnu vrednost.
Neke alhamijado pesme su zapravo tualjke zbog nepravde vladajueg
sloja drutva, nepravilnih suenja, sporova sa vlastima i sl. Sve se to jako
moe prepoznati u pesmi, snanom kriku Abdulvehhaba Ilhamije (1773-
1821), udan zeman nastade.
Ilhamija je poznati divanski i alhamijado pesnik. Napisao je preko stoti-
nu pesama na turskom i arapskom jeziku. Bio je svojom pobonou i isprav-
nim ivotom uzor u svom vremenu. Kad se stihom pobunio protiv zla, pozvan
je, kako legenda kae, pred Delaludin-pau u Travnik sa zahtevom da se
odrekne svoje protestne poezije koja je ve uveliko bila ula u narod. Ilhamija
je taj zahtev odbio, pa se tako naao u plejadi mislilaca koji su ivotom platili
svoju kritiku re. Udavljen je u travnikoj tvravi, a njegovi potovaoci su
mu podigli turbe koje i danas postoji (Hadiosmanovi i Memija 1995).
udan zeman22 nastade,
Sve zlikovac postade,
Din-dumanin23 ustade,
ta se hoe, zaboga?
Ve takata24 nestade,
Zlo nam svako postade,
Dobrih ljudi nestade,
ta se hoe zaboga?
19 altun zlato
20 sade isto
21 se etvrto slovo arapskog alfabeta
22 zeman vreme
23 din-dumanin neprijatelj vere
24 takat telesna snaga

261
Philologia Mediana

Ne gledaju u itab25,
Ne uzimlju hi26 devab27,
Niti misle na hesab28,
ta se hoe zaboga?... (Hukovi, 1977)
Sumornu sliku prilika u Bosni daje nam jedna peticija poznata pod
imenom Duvanjski arzuhal Mehmed Age Pruanina, nastao izmeu 1723.
i 1728. godine. Duvanjski arzuhal je jedna od najpoznatijih i najpopularnijih
pesama alhamijado knjievnosti kod nas. esto je prepisivana i doraivana,
pa skoro da nemamo dva identina rukopisa. U svakom prepisu osnovni ton
je isti: molba vlastima da se pisac sa svojim vojnicima premesti iz Duvna, gde
im je ivot bio onemoguen, na sigurnije i mirnije podruje. Ova pesma je
neuobiajena, nesvakidanja i jedinstvena.
Piem vama arzuhal29,
Da vam kaem svoj hal30,
Poharismo vas mal31,
Siromasim, gospodo.
Bre pomagaj, do Boga,
Nij li nigdi nikoga,
Nikom nije ovoga,
to no nama, gospodo... (Hukovi 1977)
Vremenom je sva alhamijado poezija, pod uticajem sufizma, poprimila
obeleja didaktikog, pounog karatktera da bi se ivot ljudi sveo u okvire
bogobojaznog i bogougodnog ivota. Iz takvog pristupa knjievnosti javila
se posebna pesnika vrsta ilahija, pobona pesma. Najvei predstavnik ove
pesnike vrste je Muhamed Hevaija Uskufija. Njegove su pesme pune emo-
cionalnog pobonog zanosa, kazanog autentinim pesnikim izrazom. Dosta
karakteristino za njegove pesme je veoma mali broj turcizama.
Istaknuto je da je ilahija pesma kojom se slavi i velia Bog. Ipak, u alha-
mijado poeziji ona ima ire i kompleksnije znaenje: ona ne predstavlja samo
pohvalu i glorifikaciju Boga, nego veinom ima obeleje praktinih uputa o
nainu ivota, o vrednostima pojedinih islamskih dogmi i verskih obaveza, o

25 itab - knjiga
26 hi - uopte
27 devab - odgovor
28 hesab raun (polaganje rauna na Sudnjem danu nakon smrti)
29 arzuhal molba, predstavka
30 hal - stanje
31 poharismo vas mal potroismo sav imetak

262
Fuad A. Baianin

verovanju u njih jer je njihovo izvravanje samo put do spoznaje Boga, stica-
nja Njegove naklonosti i konanog ovekovog ulaska u Raj.
Kako su ilahije vremenom primile ton pouno-odgojne pesme, na njih
esto nailazimo u poeziji krajem XVIII i u XIX veku, autori su im ponekad
dodeljivli natpis nasihat, to znai savet.
Brojni su alhamijado pesnici pevali o ivotu poslanika Muhammeda ili
delu, odnosno detalju njegovog ivota: roenju, nonom putovanju miradu
ili smrti. Najdua pesma ove vrste je takozvani mevlud, spev o ivotu po-
slanika Muhammeda. Najpoznatije mevlude napisali su Salih Gaevi, Arif
Sarajlija, Hafiz Seid Zenunovi, Nazif uevi i dr.
Poetak prozne alhamijado knjievnosti javlja se znatno kasnije od
poezije. Koliko se do danas moglo ustanoviti, prvi prozni tekst zabeleen je
1757/58. godine, 1171. godine po Hidri32, sa naslovom Sene 1171 (Godina
1171), traktat sa moralnim poukama o lepom vladanju i verovanju. Dok u po-
eziji nailazimo na raznolikost tema, prozna knjievnost je, izuzev Zapisnika
islamske prosvjetne ankete, jednoobrazna u svom osnovnom cilju, poduava-
nju muslimana njihovim verskim dunostima i nainu vrenja verskih obreda,
sa ponekom moralnom poukom ili priom didaktikog sadraja.
Razvoj alhamijado knjievnosti kod nas se ne zavrava 1878. godine,
ve se on ak i intenzivira u tamparskoj delatnosti. Plodniji pisci kasnijeg
perioda su Demaludin auevi, Sejfulah Proho, Muhamed Seid Serdarevi
i Hafiz Seid Zenunovi.

Alhamijado knjievnost na tlu Srbije


Dosadanja literatura o alhamijado knjievnosti tek se u nekolika navra-
ta u manjoj ili veoj meri pozabavila pitanjem prisustva ove vrste knjievnosti
u Srbiji.
Pri tom, sasvim su retki tekstovi o ovim autorima, kao to je sluaj i sa
izdanjima samih knjievnih dela. Prvi tampani alhamijado tekst je Mevlud
hafiza Salih Gaevia objavljen 1878. godine u Skoplju. Ovaj je mevlud kao i
veina ostalih mevluda zapravo prerada uvenog turskog mevluda Sulejmana
elebije. Takav je i drugi mevlud pesnika iz Novog Pazara Arifa Brkania
Sarajlije tampan 1329/1911. godine u Istanbulu. Puni naslov dela je Haza
terdumanu mevlidi-erifin-nebijji bi lisaniz-zarijil-bosnevijji33 ili kako sam

32 Muslimansko raunanje vremena, gde se kao poetna godina uzima godina Hidre,

preseljenja poslanika Muhammeda iz Meke u Medinu 622. godine.


33 Ovo je prevod mevluda plemenitog Verovesnika na jezik neni bosanski

263
Philologia Mediana

autor naslovljava ovaj mevlud Terduman mevludski34. Do danas je o samom


mevludu govoreno u vie navrata, ali veoma povrno. Vie usputno 1933.
godine spominje ga Mehmed Handi (Handi 1999: 429), zatim Seid M.
Tralji obeleava dvadesetpetogodinjicu izlaenja mevluda (Tralji 1936),
Fehim Bajraktarevi ga sagledava u kontekstu ostalih mevluda (Bajraktarevi
1928: 1937), dok mu prvi prigodniarski tekst iz koga saznajemo neto vie o
samom autoru posveuje zemljak Vehbija Hodi (Hodi 1974).
Pored Gaevia i Sarajlije kao alhamijado pesnici iz Srbije spominju se
jo i Ibrahim Bioak (Bejti 1976; Hukovi 1986), Jusuf Mula Ruovi (Hukovi
1986), Sulejman Tabakovi (Muovi 1973; Nametak 1981; Hukovi 1986) te
Nazif uevi (Buli-Fehratovi 2009; Baianin-emsovi 2011).
Do danas je Gaeviev Mevlud imao desetak izdanja na arebici i desetak
u transkipciji, Sarajlijin oko pet izdanja, dok su se Pouke o vjeri Arifa Sarajlije
pojavile po prvi put tek 1991. u transkripciji Adema Zilkia. Alija Bejti 1976.
godine transkribuje i prireuje kasidu Ibrahima Bioaka, a Tabakovieve dve
kaside Ovo je na bosanskom nasihat Sulejmanov i Ibrahim Terzija izlaze u knji-
zi pod naslovom Divan 1992. godine u Novom Pazaru u transkripciji Mehmeda
Beovia. Kasidu o smrti Nazifa uevia prireuju Zehnija Buli i Jahja Fe-
hratovi pod naslovom Nazif-efendijina kasida i objavljuju u Novom Pazaru
2009. godine, a delo Rukopisna ostavtina Nazifa uevia koje prireuju Fuad
Baianin i Sead emsovi u izdanju Narodne biblioteke Dositej Obradovi u
Novom Pazaru izlazi 2011. godine.
Uvidom u dosada transkribovane alhamijado tekstove sa sigurnou
moemo zakljuiti kako su dve Kaside nasihat Nazifa uevia najdue kasi-
de i uopte pesme u alhamijado knjievnosti kod nas. Njihova je zajednika
odlika snaan moralno-didaktiki karakter, prva peva o svim najznaanijim
postulatima vere i verovanja dok se druga bavi samo pitanjem smrti.
O prisustvu divanske knjievnosti na prostoru Srbije se takoe veoma
malo pisalo ali prema dosadanjim popisima ipak prepoznajemo odreeni broj
pesnika na orijentalnim jezicima. Divanska knjievnost se u pojedinim mesti-
ma uspela posebno bogato razviti. Autori koji su pisali na turskom, arapskom
i persijskom jeziku ostavili su tragove ove knjievnosti na naem prostoru.
Prvo delo divanske knjievnosti koje je u celosti prevedeno na na jezik
je ljubavna mesnevija Ljepota i Srce (Hsn Dil) Ahmeda Valija Novopa-
zarca ija prva verzija potie iz 1586/87 (995. hidretske godine) da bi bila
konano uobliena 1593/94. (1002.) godine. Delo ima preko sedam hiljada
stihova i u svom je vremenu u strunoj kritici velikih pesnika ocenjeno kao
izbrueni biser izvanredne lepote (Vali 2009).

34 Prevod mevluda
264
Fuad A. Baianin

Skroman je broj studija o alhamijado knjievnosti i pisanjima na orijen-


talnim jezicima u Srbiji. Svakako, ove studije koje su vredne panje, istovre-
meno naglaavaju potrebu za studioznijim prouavanjima, ime se u nared-
nom periodu istraivai moraju pozabaviti. Meu ovim zapostavljenim pesni-
cima povremeno prepoznajemo nizak kvalitet pesnikog uoblienja, ali meu
njima su i pesnici slini Valiju, Gurbiju, Sarajliji, Gaeviu, ueviu koji su u
svome vremenu u kontekstu velikog Osmanskog carstva bili ugledni i poto-
vani umetnici poetske rei ija su dela njihovi savremenici visoko ocenjivali.

Literatura

Baianin, F. i emsovi, S. (2011). Rukopisna ostavtina Nazifa uevia


(1860-1923). Novi Pazar, Narodna biblioteka Dositej Obradovi.
Blau, Otto (1868). Bosnischturkische Sprachdenkmaler. Abhandlungen fur
die Kunde des Morgenlandes, Leipzig.
Bejti, Alija (1976). Kasida Ibrahima Bioaka, spomenik alhamijado lite-
rature sandakih muslimana, Anali Gazi Husrevbegove biblioteke, IV,
str. 155-176. Sarajevo.
Buli, Z. i Fehratovi, J. (2009).Nazif efendijina kasida. Novi Pazar, S. uevi.
elebija, Evlija.(1967). Putopis Odlomci o jugoslovenskim zemljama.
Sarajevo, Svjetlost.
Hadijahi, Muhamed (1938). Hrvatska muslimanska knjievnost prije
1878. godine. Sarajevo.
Hadiosmanovi, L. i Memija, E. (1995). Poezija Bonjaka na orijen-
talnim jezicima. Sarajevo, Preporod.
Handi, Mehmed (1934). Knjievni rad bosansko-hercegpvakih mu-
slimana. Sarajevo.
Hiti, Filip (1967). Istorija Arapa. Sarajevo, Veselin Meslaa.
Hukovi, Muhamed (1986). Alhamijado knjievnost i njeni stvaraoci. Sa-
rajevo, Svjetlost.
Hukovi, Muhamed (1997). Zbornik alhamijado knjievnosti. Sarajevo,
Preporod.
Isakovi, Alija (2002). Biserje, Antologija bonjake knjievnosti. Saraje-
vo, Ljiljan.
Kemura, S. i orovi, V. (1912). Serbokkroatische Dichtungen bosnischer
Moslims: aus dem XVII, XVIII und XIX Jahrhundert. Zur Kunde der Bal-
kanhalbinsel. Sarajevo, Institut fur Balkanforschun.
Nametak, Abdurahman (1981). Hrestomatija bosanske alhamijado knji-
evnosti. Sarajevo, Svjetlost.

265
Philologia Mediana
Novakovi, Stojan (1869). Prilozi k istoriji srpske knjievnosti, Glasnik
Srpskog uenog drutva, knj. IX, sv. XVI, str. 220-255. Beograd.
Rizvi, Muhsin (1990). Bosansko-muslimanska knjievnost u doba prepo-
roda. Sarajevo.
Tabakovi, Sulejman (1992). Divan. Novi Pazar, Damad.
Truhelka, iro (1881). Bosanica, Prilog bosanskoj paleografiji. Saraje-
vo, Glasnik Zemaljskog muzeja.
Vali, Ahmed Novopazarac (2009). Ljepota i srce. Novi Pazar, Dravni uni-
verzitet u Novom Pazaru.

Fuad A. Baianin

ALHAMIJADO LITERATURE GENERAL SURVEY

Summary

Alhamijado literature represents a cultural phenomenon of merging the East


and the West, the Slavic languages and Semitic script. The overlap of these cul-
tures and scripts has contributed to creating numerous south-Slavic works that
have deserved significant attention in some critical works. However, alhamijado
literature has not been thoroughly researched and even today new examples and
works appear all over the territory of the former Ottoman Empire. The poetry, and
to a lesser extent, prose of alhamijado literature, derived from Spain, represent a
cultural overlap of the Balkan, that is, European and Asian people.
Key words: Alhamijado literature, divanska literature, the Ottomans, mevlud,
nasihat, language, script, culture

266