You are on page 1of 37

F. J.

HOLZWARTH

HISTORIA POWSZECHNA

CZASY KAROLA WIELKIEGO

KRAKÓW 2017
www.ultramontes.pl

SPIS TREŚCI
Str.
ROZDZIAŁ PIERWSZY. – Rzut oka na rządy Karola Wielkiego ................. 3

ROZDZIAŁ DRUGI. – Podboje Karola Wielkiego. – Karol i Karloman; wojny
z Saksonami; donacja Karola na rzecz Stolicy Apostolskiej; rokosz
Longobardów r. 775; wyprawa Karola do Hiszpanii r. 778; sejm w Verden 783;
Widukind; założenie 7 biskupstw w ziemi saksońskiej; wyprawa przeciwko
Tassylonowi, 787; wojny z Awarami r. 791 – 799 .............................................. 7

ROZDZIAŁ TRZECI. – Koronacja Karola na cesarza w Rzymie, 25 grudnia
r. 800. – Papież Leon III i Karol; posłannictwo cesarza chrześcijańskiego;
ostatnie wyprawy wojenne Karola Wielkiego ................................................... 16

ROZDZIAŁ CZWARTY. – Karol Wielki jako rządca państwa. Szkoły;
osobistość Karola. – Missi dominici; wymiar sprawiedliwości; sejmy za Karola
Wielkiego; kapitularze; stosunek państwa do Kościoła; mozaika z "Triclinium";
sądy biskupie; kapitularze odnoszące się do spraw kościelnych; św. Chrodegang
i św. Benedykt z Aniany; odrodzenie nauk za Karola Wielkiego; Alkuin; szkoły;
dwór Karola Wielkiego; Einhard; adopcjanie; postać Karola Wielkiego; Karol
Wielki i społeczeństwo nowożytne ................................................................... 21

–––––––––––

2

HISTORIA POWSZECHNA

Czasy Karola Wielkiego
F. J. HOLZWARTH
––––––––

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Rzut oka na rządy Karola Wielkiego
W drugiej połowie dziewiątego wieku pewien mnich w Moguncji pisał, co
następuje: "Karol, cesarz Franków i innych ludów, zwykł był, czy to w domu
czy w podróży, mieć przy sobie w nocy światło i tablicę do pisania, na której
notował te ze swoich widzeń sennych, które mu bardziej godnymi uwagi się
wydawały. Pewnego razu, udawszy się na spoczynek, ujrzał on we śnie
człowieka, idącego ku niemu z obnażonym mieczem. Strwożony tym
zjawiskiem, zapytał się owego człowieka, kim jest i skąd przybywa, i taką od
niego otrzymał odpowiedź: «Weź ten miecz, zesłany ci w darze od Boga,
przeczytaj umieszczony na nim napis, gdyż zawiera on przepowiednię, która się
w oznaczonym czasie spełni». Na mieczu zaś cztery wyrazy były wypisane:
raht, radolaiba, nasg i enti. Obudziwszy się, kazał cesarz podać sobie światło i
tablicę i zanotował na niej owe wyrazy. Nazajutrz, po nabożeństwie,
opowiedział panom, którzy byli obecni, o śnie, jaki miał w nocy, i prosił ich,
aby mu jego znaczenie wyjaśnili. Kiedy wszyscy milczeli, niejaki Einhard,
poczytywany za mądrzejszego od innych, odezwał się w te słowa: «Miłościwy
cesarzu, ten, który ci owo widzenie nocne zesłał, objawi ci także znaczenie
pisma tajemniczego na mieczu». Wtedy rzekł cesarz: «Jeżeli zechcecie
posłuchać, to postaram się wam wytłumaczyć myśl, zawartą w owych
wyrazach zagadkowych, o ile małe zdolności moje na to pozwolą. Miecz
zesłany nam od Boga ma oznaczać władzę, powierzoną nam przez
Najwyższego, gdyż ufni w Jego pomoc zmusiliśmy orężem wiele ludów do
posłuszeństwa berłu naszemu. A ponieważ teraz, kiedy pokonani zostali nasi
nieprzyjaciele, większa pomyślność panuje niż za dni ojców naszych, przeto
pierwszy wyraz na mieczu, a mianowicie raht, oznacza obfitość wszystkich
rzeczy. Drugi napis spełni się po naszym zejściu z tego świata za panowania

3

może dwojako być rozumiane. co jest na samym końcu miecza napisane (enti). przed wielu zwykł był powtarzać. oni bowiem pomnażać będą podatki dla mizernego zysku. Historia nadała mu przydomek Wielkiego. O zaszczyt nazywania się kolebką Karola Wielkiego współzawodniczą ze sobą: Paryż. a przypatrzmy się wspaniałej osobistości Karola. gdyż nastręczy je samo z siebie. Grossbargel nad rzeką Unstrut w Turyngii. że potem nikt już z naszej dynastii nie będzie panował nad ludem Franków». Akwizgran. to jest. odpadli od państwa Bretonowie i niektóre ludy słowiańskie a niedostatek w rozmaitych okolicach dał się uczuć. Rzecz tę o śnie cesarza w taki sposób opisałem. na służbę Bożą przeznaczone. Karol skupia ziemie i ludy. gdyż dużo o tym można by mówić. trwonią je zaś jego potomkowie.naszych synów. jak Pepin plądrował klasztory w Akwitanii. i rozdawał je towarzyszom swoim... lecz żadna z tych miejscowości nie może się powołać na stanowcze świadectwo historyczne. Jako młodzieniec 26-letni ujął Karol miecz i berło w dłoń swoją a starcem 72-letnim zszedł z tego świata. wówczas nie będzie takiej obfitości płodów jak teraz i niektóre ludy odpadną. ciemiężyć obcych i cudzoziemców. Po śmierci cesarza Ludwika za jego synów ziściła się przepowiednia. Ingelheim. jak ją opat Einhard opowiadał mnichowi Rabanowi i jak ją tenże Rabanus. wtedy spełni się. częścią dopiero teraz. co w trzecim miejscu na mieczu jest wypisane. Jupil pod Lüttichem. Ludwik nie umie utrzymać dziedzictwa ojcowskiego w całości. Jest to jakby uwertura dramatu. jak zabierał majątki kościelne i własność duchowną.". Karlsberg nad jeziorem Wurmskim w Bawarii. Urodził się on 742 roku. To zaś. który został później arcybiskupem (mogunckim). 4 . Owa przepowiednia częścią już dawniej się spełniła. W podobny sposób postępował także Lotar w Italii. Worms. wydzierać Kościołowi majątki. wierne opowiedzenie dziejów. gdyż albo oznacza ono koniec świata albo koniec naszego rodu. który się roztoczy przed nami w dziejach rodu Karolingów. to właśnie oznacza radolaiba. To oznacza wyraz nasg. Kiedy zaś nasi synowie pomrą. a ich synowie rządzić zaczną. Gdyż kiedy cesarz Ludwik objął rządy po śmierci Karola. lecz miejsca jego urodzenia oznaczyć z pewnością nie możemy. i rozdawać je lennikom swoim. Lecz powstrzymajmy się jeszcze na chwilę od uwag nad ową epoką. objęta wyrazem nasg.

Prace prawodawcze. Ale nowicjat barbarzyńców nie był jeszcze skończony. Nigdy nie rozstając się z mieczem. rozbijały się znowu na wrogie sobie części. wytrwała ich praca użyźniała wszystkie nieużytki. aby potoki najazdów. nim przeszedł pod rządy powagi. z której miał powstać nowy świat chrześcijański. "Ani świat. Ludzkość przeczuwała w cesarstwie instytucję ludzką. ten był zasadniczym wrogiem idei. bałwany. Wojny. z niesłychaną szybkością przerzuca się on z jednego miejsca na drugie. które unosiły trony. w którym reguła nie wyłączała swobody. zepsucie rozpusty i niewolnictwa. iż Kościół wychował nowy rodzaj ludzki. uniosły senat. Często z kilku stron jednocześnie napadany. względami mądrej polityki lub chęcią rozszerzenia Chrystianizmu. które walcząc ze sobą wzajemnie. wywołane były koniecznością. Lecz jego myślą przewodnią nie były zabory. kto przeciwko niemu występował. kto na niego oręż podnosił. nowe ukształtowanie świata na podstawie wiary. Zakonnicy uprawiali ludy podobnie jak uprawiali ziemię. odniesione nad nieprzyjaciółmi państwa. I stało się. iżby Cesarstwo Zachodnie miało umrzeć na zawsze. stawiając tym sposobem jakoby oddzielne warownie. dał im formę. przepływając przez Rzym. którego posłannictwem jest wszystko podnosić i porządkować w Jezusie Chrystusie. Wtedy wystąpił Karol Wielki. Na tych warunkach wznieść się miało Święte Cesarstwo Rzymskie. Ród ludzki potrzebował najprzód odzwyczaić się od tyranii. Potrzeba było. zbrojnego stróża pokojowi. opieka nad Kościołem. która pod wpływem Kościoła miała się przeobrazić w instytucję wyższego znaczenia. w których wolność Kościoła zrodzić miała wolność ludów. w nim uosobionej. wychodzi zawsze zwycięzcą z krwawych zapasów. ani Kościół nie przypuszczał. Cesarstwo pogańskie było potworną parodią tej myśli Bożej. aby podzieliły na rodziny ludów cały tłum noszący jarzmo. Potrzeba bowiem ramienia sprawiedliwości. 5 . przykazań Bożych i karności kościelnej – wszystko to daje mu daleko większe prawo do nazwy Wielkiego niż tryumfy wojenne. uporządkowanie życia społecznego. Kościół opanował te części. Klasztory rzucone w ten chaos. jakie Karol prowadził. opierały się burzom. Wielkim on był jako wojownik i zdobywca szczęśliwy. jest on jednakże przede wszystkim obrońcą i krzewicielem pokoju. i aby wyryły pomiędzy nimi granice. rozwój kultury materialnej. idei. siły prawu. Z resztek dawnego cesarstwa formowały się państwa. opieki prawdzie. myśl ta podjęta została przez Kościół. Karol prawie nie miał przypadkowych przeciwników. opanowywała wszystkie potoki. przepisał im porządek. wymiar sprawiedliwości. w raz powziętym zamiarze niezłomny.

rector christiani populi. Politycznym jego mistrzem był papież Hadrian I. Z barbarzyństwa pozostała mu tylko prostota i zapał silnej a czystej młodości. Miłuje Boga i ubogich. szlachetny. Hadrian odgadł Karola. iż jest królem z ramienia Jezusa Chrystusa i kierownikiem ludu chrześcijańskiego.Pomiędzy wszystkimi monarchami jest on najprzedniejszym mężem Kościoła. Pepin widział Kościół a Karol wszedł do niego. oręż i naukę. powołał go i kierował nim prawie dwadzieścia lat. Zdawało się. Karol Martel odparł najazd Saracenów. Pepin lepszy. Chce dobra i wierzy w nie. roznosi światło po świecie. Jest on cierpliwy. Karol Martel większy. jakoby natura z większą wydała go troskliwością i że się długo do tego przygotowywała. Nie ma nad niego człowieka większego i sympatyczniejszego. ––––––––––– 6 . łagodny. gdy potrzeba ich bronić. zgina barbarzyńców pod swoim mieczem a sam idzie do szkoły jak dziecię". Pepin Heristal jest już wielki. Zrozumiał on. Nie wątpi o prawach Bożych i nie daje sobie spoczynku.

Burgundię. Karol miał zaślubić Dezyderatę a Karloman drugą córkę króla longobardzkiego. że ma on już prawą małżonkę. Neustria i Akwitania wspólnie do obu braci należały. książę Tuscii. 7 . aby się z nim połączył. Po śmierci Pawła I burzliwe sceny działy się w Rzymie. wydał Hunalda zwycięzcy. Po śmierci Aistulfa (756). Na próżno odradzał papież synom Pepina łączenie się z dworem longobardzkim. Karol koronował się 7 października 768 w Noyonie a Karloman w Soissons'ie. gdyż stąd nowe niebezpieczeństwo mogło zagrozić Stolicy Apostolskiej. Karol był oburzony na brata i zdawało się. za poparciem papieża. Prowansję. Karol wyruszył z wojskiem i wezwał brata. młodszy. ROZDZIAŁ DRUGI Podboje Karola Wielkiego Aby zapobiec wznowieniu się dawnych zatargów między Neustrią i Austrazją. że nikt nie będzie mógł odtąd dostępować pontyfikatu. a Karloman. na próżno przypominał Karolowi. zaprzysiągł dotrzymanie układu z Pepinem zawartego przez Aistulfa i w ogóle pozostawał w pokoju z Rzymem do śmierci Pepina. od diakona do kardynała. Lecz podczas swego pobytu w Rzymie 769 Dezyderiusz obalił Sergiusza i Chrystofora za pomocą Pawła Afiarty i wystąpił z żądaniami. Krótko wszakże trwał pokój między nimi. starszy. Alamanię i Alzację. dobroczyńca ubogich. Gotię czyli Septymanię. chorych i jeńców. Zaraz po zgonie Pepina powstał stary Hunald w Akwitanii. Lecz Karloman porzucił brata. kto nie przebył wszystkich stopni kościelnych. na tron longobardzki Dezyderiusz. odznaczający się uczonością i surowością obyczajów Stefan IV. książę Waskonów (Basków). w końcu górę wzięła partia kościelna pod Chrystoforem i Sergiuszem. 24 września 768) w ten sposób podzielił państwo między synów swoich. otrzymał Austrazję i całą Germanię oprócz Alamanii. i na papieża został wybrany. wyrzekł. siostry Karola. pomimo to Karol zwyciężył a Lupus. Wtedy matka ich Berta wystąpiła jako pośredniczka pokoju. pracowała ona nie tylko nad pojednaniem synów lecz i nad połączeniem ich ścisłymi węzły z królem longobardzkim. że Karol. na które papież nie mógł przystać. Synod zwołany do Rzymu. że przyjdzie do wojny między nimi. wyniesiony. którego syn Adalgis miał otrzymać rękę Gizeli. Po Stefanie III zasiadł na stolicy papieskiej Paweł I (757 – 767) ojciec chrzestny Gizeli. córki Pepina. Pepin wkrótce przed śmiercią (um.

z pewnymi przerwami. to Saksonowie wkrótce zajęliby miejsce Franków. szlachetnie urodzonych. tylko tu i ówdzie linię graniczną stanowiły większe bory lub grzbiety gór. Przy braku spójności politycznej w szczepie saksońskim. naczelnik Engrów (Minden i Paderborn). Tegoż roku (771) umarł Karloman. Nie uznawali Saksonowie żadnej władzy centralnej. Odróżniali oni między sobą trzy stany. We Frankach i Saksonach stanęły naprzeciw siebie nowa. Po upływie roku bowiem Karol porzucił księżniczkę longobardzką i 771 połączył się z Hildegardą. byli oni strasznymi wojownikami. corocznie biegli oni nad Ren. jeńców chrześcijańskich składali na ofiarę bogom swoim. U Franków wziął górę pierwiastek monarchiczny. które Karol prowadził. gdyby Frankowie nie odnieśli nad nimi zwycięstwa. ich poganizm był żądny zaborów. Saksonowie byli fanatycznymi czcicielami Odyna. 675).Himiltrudę. Tylko podczas wojny widzimy książąt na ich czele. qui illorum lingua adilingi. inne wojny. wojna dwóch tych ludów była nie tylko wojną o granice lecz i walką o zasady. Hessi. i całe państwo złożyło hołd Karolowi jako jedynemu władcy. takimi książętami byli: Widukind. Bruno. nie opłacali żadnych danin i podatków. skutkiem tego ciągle panowały na pograniczach mordy. palili kościoły. małżeństwo Karola z Dezyderatą czyli Irmingardą przyszło do skutku. chrześcijańska Germania i dawna pogańska. przez 33 lata. Obrażony Dezyderiusz działał odtąd jako wróg Karola. Saksonowie zaś przechowywali w urządzeniach swoich dawną prostotę republikańską. Vita Lebuini. Saksonowie posiadali jeszcze całą energię rodzimą barbarzyńców. Nie wypowiada też Einhard istotnej przyczyny owych zapasów krwawych. Pertz II. wolnych i na wpół wolnych ludzi ("Sunt. pisząc: "Granica między nami i ludem Saksonów przechodziła po większej części wzdłuż równin. Lecz właśnie ten związek sprowadził zgubę Dezyderiusza. w Marklo nad Wezerą zbierali się wysłańcy plemion na wspólne obrady. ludy pograniczne nigdy nie mogły liczyć na trwały pokój od strony Saksonii. Uzbrojeni w długie dzidy. Dwóch jego synów małoletnich pominięto. wódz Ostfalów (w diecezji Hildesheimskiej). rabunki i podpalania". Frankowie coraz głośniej skarżyli się na wiarołomstwo 8 . Alamanką szlachetnego rodu. Najniebezpieczniejszym wrogiem państwa Franków byli Saksonowie. mordowali księży. Frankowie zaś byli chrześcijanami i pragnęli naukę Chrystusową szerzyć. sunt qui lassi dicuntur". były tylko jakby jej epizodami. wódz Westfalów w (diecezjach Münsterskiej i Osnabryckiej). krótkie tarcze i wielkie noże. sunt qui frilingi. wojna z nimi trwała.

Italii lab nad Dunajem. ilekroć Karol był zaprzątnięty w Hiszpanii. jeden z uczniów Bonifacego. Lebuin. przemówił w te słowa: "Jeżeli nie pójdziecie za mną. Król Franków. może zaś był to pomnik zwycięstwa Arminiusza. nazwany Doctor fideique minister. zabitych na cześć bożyszcz pogańskich. to Pan nieba i ziemi ześle mądrego i mężnego monarchę. Karol doszedł do Wezery. zbiegowie wracali do ojczyzny swojej. aby już nigdy o wznowieniu walki myśleć nie mogli. Wojna z Saksonami była więc koniecznością polityczną. i uderzył na Eresburg. i w młodzieży żądzę walki rozpalali. aby Hadrian namaścił na królestwo synów 9 . Posąg ten. przyjęli misjonarzy i dostarczyli dwunastu zakładników. lecz inni go obronili. który jak potok leśny spadnie na was. Frankowie zdobyli Eresburg. zburzyli świątynię. Universalis columna quasi sustinens omnia. ci biegli do Danii lub Skandynawii. Znad brzegów Wezery Karol pośpieszył za Alpy do Italii. Pewnego razu z krzyżem w ręku stanął on przed ich zgromadzeniem w Marklo. Z każdym rokiem wojna stawała się zawziętszą. jak jeszcze przed objęciem rządów przez Karola obie strony rozumiały to dobrze. inne. niezłomnym charakterze.swoich przeciwników. powiada o nim kronikarz Rudolf z Fuldy † 865). aby wybawił Rzym od Longobardów. i Frankowie doszli do przekonania. przy zdarzonej sposobności. wysłańcy papiescy zaklinali go na pamięć ojca. gdzie kwitnął kult Odyna. Stefan IV już nie żył wtedy. iż zbliża się chwila rozprawy ostatecznej. że Saksonów nie tylko zwyciężyć należy lecz tak osłabić. Na wiosnę 772 Karol zwołał sejm do Wormsu i rozpoczęła się pierwsza krucjata przeciwko Saksonom. Wkrótce spełniła się przepowiednia Lebuina. główną warownię i świątynię Westfalów. Dezyderiusz zaś dopominał się. spalili gaj święty i zniszczyli posąg. Niektórzy z obecnych chcieli się rzucić na niego. Tu na szczycie góry stał słynny posąg – Irminsul (simulacrum. a wasze żony i dzieci na niewolników zamieni". Westfalowie poddali się. którzy o pokoju słyszeć nie chcieli. cujus similis factura columnae. ku rzece Lippe. wszystko zdruzgocze. jego miejsce na stolicy Piotrowej zajął Hadrian I (772 – 795). Papież ten zażądał od Dezyderiusza spełnienia zawartej umowy. wojsku towarzyszyli biskupi i misjonarze. Po ciężkich klęskach Saksonowie poddawali się zwycięzcy. lecz znajdowali się zawsze między nimi ludzie o dzikim. wobec ofiar. wznawiały walkę. przeszedł za Ren. Jeżeli jedno jakie ich plemię zostało pokonane. może wyobrażał Odyna wojowniczego. chciał nawrócić Saksonów na Chrystianizm. a ze słów Lebuina okazuje się.

Montefeltro. Dezyderiusz. gdzie oczekiwał na niego papież na stopniach portyku. Adalgis zaś uciekł do Konstantynopola. deinde in monte Burdone. zamknął się z częścią wojska w warownej Pawii.Karlomana. Strach paniczny ogarnął Longobardów. Lecz już Karol nadchodził i we wrześniu 773 r. której oblężenie przeciągnęło się od grudnia do wiosny. et exinde in Mantua. atque in monte Silicis. atque provincias Venetiarum et Istriam. 10 . deinde in Parma. sicut antiquitus erat. wkroczył do Tuscii i groził. że z całym wojskiem swoim wyruszy przeciwko Rzymowi. Karol obsaczył Pawię i wyruszył z częścią armii swojej pod Weronę. simulque et universum exarchatum Ravennatium. korporacje miejskie i młodzież. Karol powrócił do Pawii. Papież nie zgodził się na żądanie króla. sam zaś Karol przez Montcenis. kiedy Bernard spuścił się w dolinę Aosty i od tyłu im zagroził. Władca Franków postanowił wtedy odbyć pielgrzymkę do Rzymu. inne zamknięto. Rozjątrzony tym Dezyderiusz zajął terytoria miast Sinigaglii. qui venit in nomine Domini! Młody bohater oglądał następnie osobliwości miasta. Urbino. Eugubium. deinde in Regio. Papież był władcą Rzymu i reipublicae Romanae. wdowa po Karlomanie i jej synowie zakończyli życie w ciszy klasztornej. Papież okazał się niezłomnym "jak diament". przywódca partii longobardzkiej w Rzymie. deinde in Suriano. Papież i król rzucili się sobie w objęcia. niektóre bramy Rzymu zamurowano. syn jego Adalgis uciekł z wdową po Karlomanie i jej dziećmi do Werony. i obok papieża Karol wszedł do świątyni. inde in Berceto. Piechotą udał się król do kościoła św. Stryj jego. o której sklepienia rozległ się wtedy majestatyczny śpiew: Benedictus. Twierdza ta poddała mu się. z tytułem "patrycjusza rzymskiego". Paweł Afiarta został osadzony w więzieniu i ścięty. Bernard przeszedł przez tak nazwaną od niego górę Bernarda. stanął w Genewie. Król longobardzki chciał w ten sposób pomścić się na Karolu za odepchnięcie Dezyderii. Piotra. Karol zastrzegł sobie zwierzchnictwo nad tymi krajami i. 2 kwietnia 774 stanął on u bram wiecznego miasta. na jego spotkanie wystąpiła cała milicja z chorągwiami. ścigany przez Franków. w którego progi niezadługo miał wstąpić jako pierwszy cesarz niemiecki. Podług Anastazego rzymskiego dokument donacji brzmiał w taki sposób: "A Lunis (dziś Sarzana) cum insula Corsica. nec non et cunctum ducatum Spoletinum et Beneventanum". najwyższą jurysdykcję w Rzymie i egzarchacie. poczym 6 kwietnia 774 nie tylko zatwierdził lecz i pomnożył darowiznę Pepina na rzecz Kościoła rzymskiego. Karol zaś był obrońcą papieża (1). z którymi matka ich Gilberga uciekła była do Lombardii.

wybuchłe w Italii. 775 r. Zbyt wcześnie wszakże wystąpił jeden z nich. Złamali oni bowiem przysięgę. Ostatecznemu rozprawieniu się Karola z Saksonami przeszkodziły zawichrzenia. znowu się zebrał sejm w Wormsie. Dezyderiusz. odbudował Eresburg. Podczas sejmu w Paderbornie 777 r. jaka istniała w państwie Franków. lecz Saksonowie się poddali. Zwycięzca pozostawił Longobardom ich prawa i posiadłości. Hadrian bronił Kampanii. Z szybkością orła nadbiegł Karol 774. że porzucili Dezyderiusza. znowu trzeba było orężem rozprawiać się z Saksonami. Saksonowie znowu uchwycili za oręż i rzucili się na Fryzlandię i Hesję. lękając się gniewu króla. księstwa podzielił na drobne hrabstwa. Trewizo się poddało. Tylko Widukind. Niektórzy panowie longobardzcy żałowali tego. zajęli Eresburg i stanęli pod Siegburgiem. odtąd Longobardowie utracili swoje uprzywilejowane stanowisko w Italii. Karol. uciekł do Danii. gdyż Soliman Ibn el Arabi. popierał rokoszan. następnego roku przeszedł za Ren. Na wiosnę 776 r. wielu z nich chrzest przyjęło. książę Fryulu. Kiedy Frankowie walczyli w Lombardii. Potem zmusił Engrów do złożenia hołdu. Karol wyruszył za Pireneje. wzięty do niewoli. Klęska Hrodgauda odjęła odwagę innym panom longobardzkim. spoglądający zazdrosnym okiem na wzrost potęgi Franków. dwór bizantyjski. Karol przybył z ogromnym wojskiem. Hrodgaud poległ (w kwietniu 776). najpierw został osadzony w Lüttichu u później zamknięty w klasztorze w Korbii. W 778 r. gdzie życie na pokucie zakończył. a mianowicie Hrodgaud. Westfalowie dostarczyli zakładników. Frankowie szturmem zdobyli Fryul. 11 . Karol przybrał tytuł króla longobardzkiego (7 czerwca 774) i pozostawił oddział Franków na załodze w Pawii. zwrócił się ku Wezerze i dosięgnął brzegów rzeki Ocker. i ogłosił się królem Italii. Była to więc dla nich tylko zmiana dynastii. nie czekając na zebranie się pospolitego ruszenia. flota grecka nie przybyła. Z Rzymu Karol udał się do wojska oblegającego Pawię. rządca Saragossy. zburzony przez nieprzyjaciela. Wtedy Karol zniósł polityczne urządzenia longobardzkie. zaprowadził organizację podobną do tej. w ważniejszych miastach posadził swoje garnizony. celem przywrócenia dawnego królestwa longobardzkiego sprzymierzyli się oni ze zbiegłym Adalgisem. prosił władcę Franków o przyjęcie go pod swoją opiekę. którą głodem zmusił do poddania się. z niewielkim oddziałem w zimie przebył Alpy i uderzył na Trewizo i Fryul.

Ludwik zaś Akwitanią. aby Italii i Akwitanii nadać pozór niezależności narodowej. jak pisze Einhard. zginęli. cała Westfalia się poddała. Karol zostawił Pepina w Pawii a 3-letniego Ludwika posłał do Tuluzy. wszędzie poddawali się Saksonowie i chrzest przyjmowali. Frankowie weszli trzema kolumnami do Hiszpanii. W wąwozie Roncevaux Baskowie napadli na straż tylną Franków i wycięli ją do szczętu. Saksonowie powstali pod wodzą Widukinda 779 roku. ulubionym bohaterze średniowiecznym. Zarazem chciał władca Franków przeciwdziałać w Italii polityce Greków. Nie wiemy. została narzeczoną Konstantyna. Do uszu Karola doszły wieści o nowym powstaniu Saksonów. dostarczonych przez rządców Saragossy. Jakki i innych miast. Najezdnicy burzyli kościoły. czy wiarołomstwo Ibn el Arabi'ego. Eggihard. co było tego powodem. "Tu. miał zginąć w walce z Saracenami. W 780 Karol przeszedł za Wezerę. Erro i Roncevaux. ośmioletnia córka Karola. których mu Hildegarda urodziła. i opuścił Hiszpanię. którzy zajęli Terracynę. czy bezczynność ludności chrześcijańskiej.nadto chrześcijanie hiszpańscy chcieli się uciec pod jego protektorat. podczaszy królewski. Z trzech synów. misjonarze głosili im Ewangelię. Karol miał zostać jego następcą. Anzelm. oprócz wielu innych". dowódca wojskowy z pogranicza bretańskiego. majątki poległych na wojnie Saksonów w części kościołom oddano. Hadrian namaścił na królestwo obu młodszych synów Karola. ograniczył się więc on na daninie i zakładnikach. Rozpoczęły się rokowania dyplomatyczne i Rotruda. Chrystusa mając na ustach a Odyna w sercu. Opuszczając Italię. Wojsko jego wracało wąwozami Engui. według innych podań. i Hruodland. Jest to jedyna wzmianka historyczna o Rolandzie. 12 . Widukind znowu uciekł na północ. W grudniu 780 r. falcgraf. Na Wielkanoc 781 r. Wtem nadeszli Alamannowie tudzież Frankowie austrazyjscy i dwukrotnie pobili Saksonów. który wszakże. W kwietniu 778 r. Pampeluny. czy brak żywności czy też rozbudzenie się fanatyzmu religijnego muzułmanów. zdobyli warownie nad rzeką Lippe i straszliwie spustoszyli cały kraj od Deutz'u do Koblencji. zajętego porządkowaniem państwa. palili wsie i mordowali mieszkańców. zajęli Pampelunę. Karol pośpieszył zaraz na północ. a Pepin miał rządzić Italią. następcy tronu bizantyjskiego. Posłyszawszy o wyprawie Karola do Hiszpanii. lecz nie mogli zdobyć Saragossy. znajdujemy Karola w Italii.

w których o środkach gwałtownych nie masz już mowy! R. i latem 785 Widukind udał się do Karola. W nim utracili Saksonowie najzdolniejszego wodza. Bohater saksoński przyjął tu chrzest św. powiada współczesny kronikarz. bawiącego w Attigny nad rzeką Aisne. Wkrótce przybył sam Karol. nie ośmielili się wystąpić do otwartej z nim walki. lecz nigdy nie mógł pokonać samego Karola. Nieubłagana wojna znowu wybuchła 783 r. "Saksonowie. pozostawił dawne prawa i pozwolił się rządzić. że sprawa chrześcijańska stanowczy krok uczyniła. dokonywane na Frankach przez Saksonów. aby uniknąć chrztu. którzy by jedli mięso podczas Wielkiego Postu lub. Karol podarował im poprzednio nałożoną daninę. jak pod dozorem królewskich missi dominici. miał być karany śmiercią. Karol postanowił pomścić się za krew wymordowanych wojowników swoich i księży. pomimo dopiero co odniesionego zwycięstwa. Karol dotarł do Elby. że nie godzi się narzucać wiary siłą. Na wiadomość o nawróceniu się Widukinda papież nakazał trzydniowe nabożeństwo. Wszyscy bez wyjątku mieli oddać dziesiątą część majątku na rzecz kościołów i opłacać dziesięcinę. któryby się ukrywał. obronę nauki Chrystusowej i dziesięcinę kościelną. mają żelazne serca. Na sejmie w Paderbornie wydano straszliwe prawa przeciwko bałwochwalstwu: np. Kościół potępił tę surowość: o porzucających wiarę Chrystusową mieli stanowić biskupi. każdy Sakson. który zawsze zwyciężał. i długo jeszcze w pieśniach przechowywała się pamięć o Widukindzie. jak straszliwe były napady i rzezie. I Alkuin przypominał Karolowi. im dotkliwiej uciska ich wojna. lecz nie należy zapominać. W 782 wojna z Saksonami na nowo wybuchła z niesłychaną gwałtownością. według zwyczaju pogańskiego. palili zwłoki zmarłych. i zagroził wytępieniem całego narodu. porażki budzą w nich nowe życie i do zemsty podniecają". niszcząc wszystko ogniem i mieczem. Wycieńczeni Saksonowie prosili o pokój. Powszechne panowało przekonanie. Wtedy to 4500 Saksonów w przeciągu jednego dnia poniosło karę śmierci. Karol posłuchał tych ostrzeżeń i w 797 r. jak przystało wolnemu 13 . taż sama kara miała spotykać tych. a ojcem chrzestnym był mu sam król Karol. Saksonom zabroniono zbierać się na obrady inaczej. jeżeli nie będą mu wydani główni wspólnicy Widukinda. a biskupi nie mogli wydawać wyroków śmierci. tym bardziej wzmaga się ich przebiegłość i dzikie męstwo. Widukind powrócił do ojczyzny i młodzież saksońska powstała w obronie dawnych bogów i dawnej wolności. 803 na zebraniu w Salz Saksonowie poprzysięgli mu wierność. Trzech wodzów przeciwko nim wysłano. wydał nowe rozporządzenia. Boleść zaślepiła tą razą Karola. Zwołał więc Saksonów do Verden'u 783 r. dwaj ponieśli straszliwą klęskę pod górą Süntal nad Wezerą. lecz Saksonowie.

ze wszystkich 14 . przypisywano wpływowi Fastrady. aby jej mąż pomścił się za wypędzenie ojca z Longobardii. Nowe niebezpieczeństwo nagle w 785 r. że Karol dłużej już nie mógł jej znosić. w skutek czego. Lecz na sejmie w Ingelheimie 788 oskarżono Tassylona o nowe knowania przeciwko królowi i podżeganie Awarów do wojny. córki Dezyderiusza. Pycha Tassylona tak daleko się posuwała. Już od dawna Karol baczne miał oko na Tassylona. zagroziło Karolowi od strony Turyngii. która chciała. jako winny zdrady. zewsząd ściągnął więc wojska na wyprawę przeciwko ziemi bawarskiej i na czele wielkiej potęgi stanął nad rzeką Lech. 791 rozpoczęła się wojna z Awarami. R. Paderborn. lecz nawet wywoływał go do wojny. Karol wszakże kazał mu tylko nałożyć habit zakonny i zamknąć w klasztorze w Jumiéges. Byli to Weletabowie. W ziemi saskiej zaprowadzono 7 biskupstw: Osnabrück. gdyż za poradą swojej żony Liutbergi. osiedli w teraźniejszej Meklemburgii. Surowe kary.ludowi. został biskupem w Münster. który tym był dla Niemiec północnych. księcia bawarskiego. najcięższa. Adalgis. i oddano je pod zwierzchnictwo arcybiskupa bremeńskiego. 823 powstał klasztor w Nowej Korbii. lecz wychowany w Yorku. gdzie na stolicy biskupiej zasiadał anglosakson Willehad. Verden. Alkuin w swoim opisie życia Karola tak mówi: "Wojnę bawarską wywołała nieroztropność i pycha księcia Tassylona. które Frankowie nazywali Wiltami. Münster. Tłumy Awarów wtargnęły do Bawarii i Tyrolu. rodem z Fryzji. Minden. wymierzone przeciwko winnym. Hildesheim i Halberstadt. lecz Bawarowie wyparli Awarów a Grymoald na czele Longobardów pomyślnie walczył z Grekami i z Adalgisem. i nie tylko ośmielił się lekceważyć rozkazy króla. przybił z flotą grecką do brzegów Kalabrii. po saksońskiej. który poległ w tej wojnie (788). Wówczas Tassylon zupełnie upadł na duchu i bez oporu poddał się Karolowi. syn Dezyderiusza. sąsiadami Bawarów od wschodu. R. Było to w sierpniu 787 r. W r. Gallen dla południowych. odgraniczającą Bawarów od Allemanów". został on przez obecnych na sejmie skazany na karę śmierci. Jednocześnie Saksonowie i Turyngowie uderzyli od północy a Pepin wkroczył z wojskiem od południa. czym była Fulda dla środkowych a St. Liudger. poślubionej przez Karola 783 r. gdzie pewna liczba możniejszych sprzysięgła się na jego życie. Knowania wszakże księcia bawarskiego z Awarami nie pozostały bez skutku. Takiż sam los spotkał żonę i synów Tassylona. Bawarowie zaprzysięgli mu wierność. zawarł on sojusz z Awarami. 789 miała miejsce wyprawa przeciwko kilku pokoleniom słowiańskim.

tam. Tymczasem chakan awarski został zrzucony z tronu a południowi Słowianie wdarli się do ziemi awarskiej i zdobyli główną ich warownię. obiecując poddanie się i przyjęcie nauki Chrystusowej. inni dobrowolnie ustępowali. Zewsząd ściągnięto zbrojne zastępy. jakie by mógł zebrać. Karol znajdował się w ziemi Saksonów. lecz w końcu zupełnie ulegli potędze oręża chrześcijańskiego.". Roku 797 jednocześnie toczyła się walka w Hiszpanii i Saksonii. położoną między rzekami Dunajem i Cisą. zaskoczeni we własnych siedzibach przez hufce Karola. O tej strasznej wojnie tak mówi Einhard: "Ile bitw zostało stoczonych. wywołał w nim rozdwojenie. nie masz teraz nawet śladu jakich bądź siedzib ludzkich. Roku 803 zupełnie się zakończyła wojna z Awarami.. złożonego ze 153 biskupów. Kiedy Karol znajdował się w Lüneburgu. jakie Karol prowadził. zostali pobici.wojen.. Wszystko złoto i od wieków gromadzone bogactwa przeszły w ręce Franków. Awarowie wprawdzie jeszcze kilkakrotnie próbowali szczęścia wojennego. po raz pierwszy wystąpił Zygebert z Gembloux z fałszywym podaniem. ––––––––––– 15 . zadany przez Karola państwu Awarów. gdzie ciągle wybuchały nowe powstania i wezwał do siebie syna Ludwika ze wszystkimi siłami. Awarowie. jakoby Karol tegoż samego roku 774 powtórnie przebywał w Rzymie i że wtedy otrzymał od synodu. W tej wojnie wyginęła cała szlachta hunnów. Cios. upoważnienie do obsadzania Stolicy Apostolskiej i udzielania inwestytury wszystkim biskupom. ––––––––––– Przypisy: (1) Pod koniec XI w.. ile było krwi przelanej. Zwycięzcy spustoszyli kraj cały do rzeki Raaby.. przybyli doń posłowie awarscy. następnego roku kraj między Pirenejami i Ebro przyłączony został do monarchii Karola jako margrabstwo (marchia) hiszpańskie. aby raz stanowczo złamać opór Saksonów. lecz z nią także zakończyło się istnienie ludu awarskiego. Wtem nadeszły niepokojące wieści z Rzymu. Wojna z Awarami wznowiona została r. o tym świadczy zupełne wyludnienie Pannonii. Podanie to jest najzupełniej fałszywe a wymyślone ono zostało podczas walki o inwestyturę za Grzegorza VII przez przeciwników papiestwa. gdzie było główne obozowisko Awarów. 795.

przybył do Paderbornu. Następnego roku (800) wojsko Karola przeszło za Alpy do Italii i wyruszyło pod wodzą Pepina ku Rawennie a stamtąd przeciwko Benewentowi. aby wilk drapieżny nie zakradł się do niego". Leon III napisał do króla Franków. – Sam Leon III. Strzeż własnego stada. sam zaś Karol udał się do Rzymu. wrogowie ukorzyli się ze strachu. jakie wówczas miały miejsce między Ojcem Świętym i królem Franków. Leon prosił Karola o wysłanie do Rzymu pełnomocnika. Lecz żadnych wiadomości nie posiadamy o rozprawach. Bądź mścicielem gwałtu. co posiadasz. wyleczywszy się z ran. nie utracił większej. lecz łatwiej jest znosić dolegliwość w nogach niż w głowie. okrutnie znieważyło i pozostawiło broczącego we krwi własnej.. Na stopniach kościoła św. wrogie temu papieżowi stronnictwo szlachty rzymskiej napadło na niego podczas procesji 25 kwietnia 799 r. poddanych władzy św. Dnia 30 listopada 799 r. Za nadejściem jesieni papież udał się w drogę z powrotem do Rzymu. wojsko przyklękło i otrzymało błogosławieństwo apostolskie. przy tym kazał wręczyć chorągiew królowi Franków jako żołnierzowi (militi) Kościoła Apostolskiego i obrońcy wszystkich ziem. Karol wystąpił na jego spotkanie. ubiegając się o rzecz mniejszą. a jego miejsce zajął Leon III. Jeżeli więc jest to rzeczą możliwą. Czasy są ciężkie. bądź przewodnikiem zbłąkanych. papież znowu zamieszkał w pałacu Lateraneńskim a pełnomocnicy Karola wezwali przed siebie jego oskarżycieli i wrogów. Papież Hadrian umarł 795 r. prosząc go o pomoc. pocieszycielem smucących się i rozweseleniem prawych. Leon III znalazł się w wielkim niebezpieczeństwie. W cztery lata po objęciu rządów Kościoła. zadowolnij się tym. otoczony duchowieństwem rzymskim. 795 – 816. Piotra. a Rzym radośnie powitał swego arcypasterza i władcę. w Lombardii przyjęły go zbrojne oddziały Franków. zawrzyj pokój z bezbożnym ludem Saksonów. powaliło go na ziemię. Piotra oczekiwał na niego papież. a Alkuin upominał wtedy Karola tymi słowy: "Na tobie jednym polega bezpieczeństwo Kościoła Rzymskiego. do którego wjechał w niedzielę 24 listopada. któryby przyjął przysięgę na wierność i posłuszeństwo od ludu rzymskiego. Następnej niedzieli Karol zwołał duchowieństwo i 16 . ROZDZIAŁ TRZECI Koronacja Karola na cesarza w Rzymie 25 grudnia 800 r. abyś.

Dlatego ja. 25 grudnia 800 r. A zeznanie to czynię nie dlatego. równie jak jego syna. lecz z powodu wielkości popełnionej zbrodni wyprawiono ich na wygnanie. abym przez nie nakładał na moich następców w Kościele świętym jakieś zobowiązanie lecz jedynie w celu usunięcia od was wszelkich złośliwych podejrzeń co do mojej osoby". "łagodny papież wszakże wstawił się za nimi do Karola i wyjednał im zachowanie życia. Trudna do opisania radość panowała między zgromadzonymi i gorąco dziękowano Bogu za przywrócenie pokoju w Kościele. W żywocie Karola Einhard pisze: "Wówczas to przybrał on tytuł cesarza i augusta. wówczas papież włożył mu koronę na głowę. że 17 . który z początku tak mu się nie podobał. Nazajutrz (2 grudnia) wszedł Leon III na ambonę i z Ewangelią w ręku. powiada kronika. pokój szerzącemu cesarzowi życie i zwycięstwo. iżby mię jakieś prawo do niego zmuszało i nie dlatego także.znakomitsze osoby stanu świeckiego i zapytał się. Stolica Apostolska jest sędzią wszystkich i od nikogo z ludzi nie może być sądzoną. Taki jest odwieczny zwyczaj Kościoła. że źli ludzie powstali przeciwko mnie i najcięższymi oskarżeniami mię obrzucili. wielce bogobojnemu Augustowi. a Deo coronato. wobec Boga. pacifico imperatori vita et victoria!» co znaczy: Karolowi. Boga. czy kto ma co do zarzucenia Ojcu Świętemu. króla Italii". Piotra. oprócz wielu innych znakomitszych mieszkańców Rzymu" (Einhardi Annales). Poczym. wielkiemu. przed którego sądem staniemy kiedyś wszyscy i przed którego obliczem teraz się znajdujemy. Najwyższy Kapłan świętego Kościoła Rzymskiego. żaden z nieprzyjaciół papieża nie wystąpił. "Król. duchowieństwo zaś w te słowa odpowiedziało: "Nie godzi się nam sądzić Głowę Kościoła. który wzrok swój ma ku nam skierowany. który czyta w sumieniach ludzkich. z całą swoją świtą udał się do kościoła i klęczał przed ołtarzem. że ani ja sam ani przez innych nie dopuściłem się rzeczy występnych. z własnego popędu oświadczam w waszej przytomności. Najwięcej zawinili w tych knowaniach nomenklator Paschalis i podskarbi Campulus. magno. dostojnego Pepina. księcia Apostołów. a znajdujący się w kościele rzymianie zawołali: «Carolo piissimo Augusto. ogromnej doniosłości akt dziejowy spełnił się w święto Bożego Narodzenia. ciągle zachowywany". następnie papież schylił się ku niemu i pocałował go w usta. Celem zbadania tej sprawy przybył do naszej stolicy najmiłościwszy i najdostojniejszy król Karol. tak przemówił do zgromadzenia: "Ukochani bracia! Wiadomo. Złoczyńców osądzono i skazano jako gwałcicieli majestatu Najwyższego Kapłana na karę śmierci. jakie mi nieprzyjaciele zarzucają. a papież namaścił go olejem św. I tak Karol został wyniesiony na cesarza rzymskiego. wobec św. od Boga ukoronowanemu. na co powołuję Boga na świadka.

Karol strzegł się bacznie tego wszystkiego. który powiada. Karol wcale nie był zaskoczony. albo też chciał ukryć prawdę. gdyż i biskupi z jego państwa i biskupi rzymscy poprzednio się w tym przedmiocie naradzali i zawiadomili go o skutku swoich obrad. wydał on w kapitularzu akwizgrańskim kilka postanowień. że jeszcze w Paderbornie papież obiecał koronę cesarską Karolowi i że Karol z tej obietnicy wielce się uradował. lękając się wojen w skutek przyjęcia przezeń godności cesarskiej. Sądzą oni. choć to było wielkie święto. wcale nie chodzić do kościoła. gdyż i ludy podwładne jego berłu z obawą patrzyły w przyszłość. nie potrzebował Karol wyrzekać się swojej przeszłości. Zdaje się jednak. skoro z powodu koronacji przesłał swemu monarsze wspaniale przepisaną Biblię (teraz znajdującą się w British Museum). co się przygotowywało. i Bizancjum z nietajoną zazdrością spoglądało na wskrzeszenie zachodniego Cesarstwa Rzymskiego. Potrzeba mu zatem było więcej niż roku całego do zgłębienia i przyswojenia sobie tej nowej wielkiej myśli papieża. a pierwej wierszem wysławiał go już jako cesarza. Powołują się też na Jana Diakona z Neapolu. Pycha i chciwość dawnego Rzymu dążyła do poddania wszystkich narodów pod jedno prawodawstwo i do wyzyskiwania ich na rzecz grodu i ludu panującego.powtarzał. że zdumienie i niezadowolenie Karola były szczere. Zresztą przyjmując myśl Leona III. który dobrze musiał wiedzieć o tym. pod względem moralnym zachodziło między nimi oczywiste przeciwieństwo. iż Karol udawał tylko te uczucia. iż wolałby owego dnia. tak ulubionym dla Merowingów. iż Karol mógł na chwilę przybrać postawę zakłopotanego. W tradycji Karolingów leżało oddziaływanie przeciwko administracyjnym i politycznym formom starożytności. Tym się da objaśnić jego zimne zachowanie się wobec entuzjazmu rzymian. tyczących się nowej godności cesarskiej. Dopiero w marcu 802 r. gdyby mógł przewidzieć zamiar papieża". Nowe zaś cesarstwo dążyć miało przede wszystkim do 18 . gdy mu papież włożył koronę cesarską. Księgi karolińskie (1) miały na widoku przygotowanie umysłów do wskrzeszenia Imperium na podstawach chrześcijańskich. Przypuszczenie. że pod tym względem albo Einhard był źle poinformowany. Korona cesarska mogła być przedmiotem długich rozpraw między Karolem a Alkuinem. co by go mogło poprowadzić ku tym dawnym tradycjom. nieodwołalnie potępionym przez doświadczenie. poniża bez przyczyny wielki i silny charakter tego monarchy i mija się zupełnie z przewodnią jego myślą polityczną. Nowy organizm polityczny i społeczny świata chrześcijańskiego nie miał nic wspólnego z powszechną monarchią dawnych cezarów. Historycy nowocześni przypuszczają. Tylko nazwa była ta sama.

Ludom. społeczeństwo ówczesne było najzupełniej do tego przygotowane. gdy pod władzę swoją tyle państw zagarnął. Na znak zwierzchnictwa cesarz otrzymał od patriarchy jerozolimskiego klucze od Grobu Zbawiciela i Kalwarii. koronując Karola. nauka. Na podstawie tych symbolów powstało później podanie o krucjacie Karola do Palestyny. Systemat ten wytworzył z siebie wielki prąd dziejowy. której natchnienie płynęło z Rzymu. Posłannictwem panującego ludu i jego władcy było nie zdobywanie prowincyj. a Karol. ale idei katolickiej. Wyższe posłannictwo nowej kreacji politycznej już w samym jej tytule się odbijało: «sanctum imperium Romanum»". powiada kronikarz. ślubując obronę Kościoła. naprzeciw skamieniałego despotyzmu bizantyjskiego stanęło cesarstwo chrześcijańskie. to wszakże dalszy bieg wypadków okazał. Gdy Karol przyjmował koronę cesarską. aby Karol zachował tytuł króla.urzeczywistnienia jedności sumień. Przyznana mu władza powszechna posługiwać miała nie osobistemu jego interesowi ani nawet interesowi narodowemu. Papież. wydawało się niepodobieństwem. otoczył władzę świecką majestatem świętości. Szanując rozmaitość obyczajów i praw miejscowych. Einhard powiada. poczytywano więc za rzecz naturalną. że Karol pozostawał w bardzo przyjaznych stosunkach z Harun Arraszidem i że kalif ofiarował mu nawet patronat nad Grobem św. Karol udał się na północ. Lecz jakkolwiek polityka odgrywała pewną rolę we wskrzeszeniu Imperium Rzymskiego. że i papież i cesarz byli narzędziami w ręku Opatrzności. zobowiązał się do używania sił państwa ku szerzeniu Chrystianizmu. cesarz miał wykonywać nie tyle magistraturę cywilną ile apostolat. Uregulowawszy sprawy włoskie. ku wzniesieniu nowego gmachu europejskiego. które w wyższej jedności harmonizowało różnice plemienne. sztuka i prawo. aby pan. imperator całej rzeszy ludów przyjął nazwę cezara i augusta. W Vercelli oczekiwał na niego wysłaniec kalifa bagdadzkiego Harun Arraszida. któremu zawdzięczają pierwszy swój rozwój: kultura. Gregorovius słusznie też mówi: "Wytworzenie wyższej zasady nad wyłącznie polityczną starożytnego Rzymu i absolutystyczną justyniańskiego państwa było wielkim dziełem owych czasów. dopóki go nie poświęcił papież. I dlatego religijna ceremonia sakry była nie tylko zatwierdzeniem ale jedynym źródłem godności cesarskiej. Jak wielkimi projektami zaprzątnięty był umysł 19 . Życie ludów odtąd rozwijać się będzie w dwóch kierunkach idealnych – Kościoła i państwa. broniących je od odosobnienia i upadku. lecz pozyskiwanie dusz. Nikt na Zachodzie nie był cesarzem. Po raz pierwszy wygłoszono wtedy wolność Kościoła i ducha ludzkiego.

Einhard powiada: "W końcu cesarz podbił pod swoją władzę wszystkie ludy barbarzyńskie. pielgrzymów. wdów. celem połączenia Wschodu z Zachodem przez małżeństwo z cesarzową Ireną. rozciągało się od Odry do Oceanu Atlantyckiego. osobisty wpływ cesarza i urok jego potęgi jeszcze dalej sięgał. prowadzone z dworem greckim w 801 i 802 r. którzy schronili się do Danii.Karola. który umiał godzić z sobą najróżnorodniejsze interesy i skupiać je około jednej wielkiej myśli. pod którym najwyższe umysły w całej Europie stanęły. 787 a napisany z rozkazu Karola i przezeń posłany r. Libri Carolini nazywał się traktat.". Sam Karol wyruszył 809 r. krzywdzenia kościołów.. obejmujący uwagi nad Soborem Nicejskim II z r. od Szlei do Ebro i Kalabrii. W r. w której mówiono po mongolsku i słowiańsku nad brzegami Dunaju. ale każdy lud zachował swoje prawa. który zapowiadał. R. nastąpiła wyprawa w tamte okolice. 805 wynikły zatargi z Wenecją. grabieży. gdyż cesarz jest ich obrońcą. 802 wszyscy poddani. układy. W r. po grecku na południu. Karol zadał kilka ciężkich ciosów i pogańska Saksonia wyzionęła ducha. Jego następca zawarł pokój i granica północna została zabezpieczona. Irena wszakże została strąconą z tronu przez Nicefora i wygnaną na wyspę Lesbos. po arabsku za Pirenejami.. założone przez Karola Wielkiego. 20 . Ostatnią wojnę prowadził Karol z Duńczykami pod Gotfrydem (Göttrik). Ogromne państwo. na mocy którego oznaczono granice między obu państwami. W kapitularzu z 802 r. a mianowicie nad dolną Wezerą i Elbą. od 12 roku życia. Wiele ludów obejmowała ta monarchia Karola. 804 znowu zaczynają się zawichrzenia w Saksonii. Tymczasem nadeszła wiadomość. między morzem i Dunajem. sierot. swoje urządzenia. między innymi. 790 papieżowi. Nicefor zawarł traktat z Karolem. złożyli przysięgę wierności cesarzowi. Gotfryd zaś nie tylko odmówił temu żądaniu.. swój byt indywidualny. Karol w ten sposób objaśnia znaczenie przysięgi: każdy w swoich myślach i pragnieniach powinien pozostawać w służbie Bożej. Cesarz zażądał wydania mu Saksonów. sprzymierzonych z Frankami. od Adriatyku do Morza Północnego. przekonywają o tym. Ludy uchylały czoła przed sławą i wielkością cesarza. Czesi nie chcieli zostawić Awarów w spokojności i 805 r. ––––––––––– Przypisy: (1) Księgami karolińskimi. lecz nawet uderzył na Obotrytów. przeciwko Gotfrydowi. która zmuszona była uznać zwierzchniczą władzę cesarza. że wódz duński został zamordowany przez jednego ze swoich wojowników. mieszkające między Renem i Wisłą. strzec się ma oszustwa. że jako zwycięzca wejdzie do Akwizgranu. Karol rozwinął sztandar wielkiej idei chrześcijańskiej.

wydaje przepisy gospodarcze dla swoich folwarków. że istnienie i pomyślność państwa przede wszystkim z jego osobą są związane. 21 . C. Nazywał on sam siebie cesarzem. na których cesarstwo mogłoby się utrzymać własną siłą. w którym wielki ten monarcha widział pożądaną pomoc do wyższych celów życia społecznego. – Osobistość Karola Karol miał wyryte na klindze swojego miecza następujące litery: D.. – Szkoły. Decem praeceptorum custos Carolus a Deo coronatus. Karol we wszystko wgląda i nowe pomysły rzuca. uwieńczonym za natchnieniem Bożym. P. C. A. W pojmowaniu i wykonywaniu swojej władzy cesarskiej nigdy nie schodził z gruntu chrześcijańskiego. strzeże czystości nauki kościelnej. Dlatego pragnął on założyć trwałe podstawy polityczne. D. korona przypominała mu ciągle odpowiedzialność. jaką wobec Boga zaciągnął za pomyślność ludów swoich i sprawiedliwe nad nimi rządy. czuwa nad administracją prowincyj. Myśl Karola Wielkiego obejmowała i interesy religijne podwładnych mu ludów i ich kulturę umysłową i dobrobyt materialny. zakłada szkoły a przy tym nie wypuszcza z ręki swego miecza zwycięskiego. C. ROZDZIAŁ CZWARTY Karol Wielki jako rządca państwa. i czasami w przyszłość z trwogą spoglądał. wszystko zaś trzeba było porządkować i na nowo organizować. Karol dobrze to rozumiał. nad prawodawstwem i wymiarem sprawiedliwości. przeprowadza drogi. obrońcą Kościoła i całkowicie oddanym mu pomocnikiem. to jest: "Dziesięciu przykazań stróż Karol od Boga ukoronowany". Prawdziwie zdumiewającą jest niestrudzona działalność Karola. niezależnie od mniejszego lub większego talentu władców. podnosi handel. wznosi wspaniałe budowle. kontroluje z nich rachunki.

że Karol. Ogólne prawa. hrabia (graf). z którego się okazuje. apocrisiarius). trzecią. Sejmy te opisał Hinkmar. prawa te nawet spisać polecił (jak lex Saxonum. lecz utracił on już dawne swoje znaczenie. W końcu można się było odwołać do samego cesarza. Dla zapobieżenia nadużyciom i samowoli grafów corocznie wysyłał Karol tak zwanych missi dominici tj. Większą od "grafów" władzę posiadali margrabiowie w pogranicznych prowincjach. rewidowali zarząd dóbr królewskich i dochodów. obieranych przez mieszkańców danego obwodu a zatwierdzanych imieniem króla przez missi dominici. w ciekawym dziełku swoim De ordine palatii. dla całego państwa. wglądali w wykonywanie praw dawnych. Drugą instancją sądową byli missi dominici. rozstrzygali sprawy sądowe w drugiej instancji. Tu sprawy świeckie sądził falcgraf (palatinus) a sprawy osób duchownych – archikapelan (archicapellanus. po dwóch do każdego hrabstwa. których za panowania Karola było 65. lex Frisonum (1)). Komisarze ci ogłaszali nowe prawa i otrzymywali na nie przyzwolenie mieszkańców. przyjmowali skargi przeciwko hrabiom. sąd nadworny (curia palatina). Księstwa podzielono na hrabstwa (grafschaften). tungini i decani. lex Anglorum et Warinorum. 22 . z których jeden był osobą świecką a drugi biskupem. i o tym wszystkim składali relację królowi. mianowany dożywotnio przez cesarza. Przypatrzmy się najpierw administracji publicznej. Do rachimburgów należało wydawanie wyroku. kieruje administracją i policją. Kiedy rolnictwo bardziej się rozwinęło. Niekiedy spotyka się jeszcze tytuł książąt. swoich komisarzy czyli wysłańców królewskich. ludzie wolni coraz rzadziej przychodzili na sądy i wydawanie wyroków przeszło do siedmiu tak zwanych scabini. z pomiędzy których byli wybierani rachimburgowie w liczbie siedmiu. lecz dynastie książęce pozostawił tylko u Basków (Waskonów) w Pirenejach i u Bretonów w Armoryce. jego zastępcą w sądzie jest sagibaro. jest jego namiestnikiem w danym obwodzie. periodycznie przez grafa zwoływanych. Do grafów należał wymiar sprawiedliwości. wydawano na sejmach. arcybiskup reimski. Ci scabini obowiązani byli uczestniczyć w sądach. zwołuje pospolite ruszenie i dowodzi nim. Hrabia zależał bezpośrednio od cesarza. Karol zostawił zdobytym krajom i ludom ich zwyczaje miejscowe i prawa po przodkach odziedziczone. Graf miał sobie zleconym zwoływać w tym celu przynajmniej raz na miesiąc ludzi wolnych. Relacje te dostarczały materiału do obrad na sejmach. Pod jego rozkazami pozostają: centenarii.

Przy sprzyjającej pogodzie obradowano pod otwartym niebem. w maju i w jesieni. odbywane w maju (Campus Madius). witał możniejszych. propter consilium ordinandum. capitulare. rozwijają naukę Kościoła o świętości związku małżeńskiego itd. i z hełmu. tarczy. Ogromna liczba kapitularzy (1126) świadczy o olbrzymiej działalności Karola. 803 de exercitu promovendo). majores) zbierali się dla wydawania uchwał. rozmawiał z nimi a weselił się z młodymi. każdy nie tylko mógł lecz i powinien był mówić wszystko. 2 cięciw. 12 strzał.pomimo godności cesarskiej. aby miewało kazania zrozumiałe dla ludu. gdyż wtedy także odbywał się przegląd sił zbrojnych. Jest on tylko senior. łuku. wyprawy zagraniczne uchwala sejm a biorą w nich udział tylko ci mieszkańcy. Jeżeli zapadła uchwała. Dostojnicy kościelni obradowali osobno. zdobyte na nieprzyjacielu. Na sejmy. czy są tam jacy nieprzyjaciele. Są kapitularze. którzy posiadają pewien obszar gruntów. wojownicy musieli zabierać ze sobą żywność na 3 miesiące. najbliżsi doradcy cesarza. Surowe były przepisy co do służby wojskowej (Capitulare a. ilekroć chodziło o rzeczy wyłącznie kościelne. propter consilium suscipiendum. mieszał się z tłumem przybyłych. objaśnia znaczenie gościnności i skąpstwo nazywa źródłem wszystkiego złego. optimates. dla ich wysłuchania i przyjęcia. jeżeli nie przewodniczył obradom. Cesarz. zabraniające pojedynków na dworze królewskim. Każdy człowiek wolny musi stawać w szeregach. przyjmował podarunki. a inni ludzie wolni. czy lud jest zadowolony czy też utyskuje na swoich zwierzchników. Sejmy odbywały się dwa razy do roku. nie mógł nic ważniejszego przedsięwziąć bez zgody poddanych. a więc mają środki do uzbrojenia się na koszt własny. Magnaci (seniores. Z ochotników 23 . i rozpatrywali kwestie administracyjne i wyższej polityki. otaczający go panowie są między sobą pares. w obronie swojej prowincji. w stosunku zaś do króla – consiliarii. co wiedział o własnej prowincji. inne zalecają duchowieństwu. adjutores. z pancerza. przybywali nie tylko możni panowie lecz i inni ludzie wolni. Opowiadano tu o stanie rozmaitych krajów monarchii. comites. a widać w nich więcej skłonności do rozkazywania niż do słuchania. Kapitularze nie ograniczały się samym prawodawstwem. Tylko potężna natura Karola mogła zawładnąć tym upornym materiałem. określające ceny żywności. ograniczające żebractwo. Wojownicy nie otrzymywali żołdu lecz dostawali łupy. to ją rozsyłano przez missi dominici po całym państwie dla powiadomienia wszystkich ludzi wolnych. uzbrojenie składało się z dzidy. "równi". Jeden z nich np. często spotkać się w nich można z przepisami moralnymi. familiares. "starszy". W jesieni zbierali się sami seniores. okrywającego piersi.

Z Capitulare de villis i z Specimen breviarii rerum venalium Caroli Magni okazuje się. Jeżeli kraj był w niebezpieczeństwie. dokąd karawanami zwożono towary z dalekiego Wschodu. W innym miejscu powiada: "Przez pamięć na św. Dlatego w pojęciu Karola nie mogło być mowy o zwierzchniczej władzy papieża nad państwem ani o przewadze cesarza nad Kościołem. że Karol tak skrępował wolność Kościoła. dla działalności Kościoła wszystkie organa państwa stały otworem. przeto państwo powinno go bronić i pomagać mu w spełnianiu jego posłannictwa. Wasal. opóźniających się na post skazywano. przekręcając fakty. nieprzyjaźni Kościołowi. utracał lenność swoją. Państwo i Kościół splatały się w jedną harmonijną całość.tworzono osady wojskowe. przy zamkach monarszych utrzymywano oranżerie i rzadkie ptactwo. że na upomnienie papieża i biskupów zniósł dawny zwyczaj powoływania osób stanu duchownego pod sztandary. Na jarmark w St. załogi i straż przyboczną monarchy. Pod tym względem zupełnie inaczej rzeczy stały. hodowla bydła i pszczolnictwo rozwijały się. Karol jasno to rozumiał. Na przykład w kapitularzu z 769 r. Kościół i państwo były to dla Karola Wielkiego dwie odmienne lecz nie obce sobie sfery. mnóstwo złota i srebra było w obiegu. Biskupi i opaci dostarczali królowi ludzi zbrojnych. kupcy zaś z Galii mieli swoje kantory w Syrii. Karol sam pilnie rozpatrywał rachunki i drobne nawet rzeczy gospodarskie nie uchodziły jego uwagi. aby Stolica ta. iż bez jego pozwolenia biskupi nie mogli ani zbierać się na synody ani wydawać żadnych uchwał. W Niderlandach budowano porty. od służby osobistej w wojsku byli oni wolni. Ponieważ zaś Kościół nie posiada środków materialnych dla swojej obrony i jedynie na Opatrzności Bożej się opiera. Apostoła Piotra pragniemy tak czcić świętą. rzymską i Apostolską Stolicę. pod karą śmierci. że jak pojedynczy człowiek potrzebuje łaski Bożej do spełnienia swego przeznaczenia doczesnego. która jest matką dostojeństwa 24 . Denis przyjeżdżali kupcy greccy i saraceńscy. nie stawiający się na wezwanie. Handel zakwitł. Porzucający szeregi wobec nieprzyjaciela ponosił karę śmierci. że w majątkach królewskich prowadzono wzorowe gospodarstwo. Historycy. obie te sfery miały pracować nad szerzeniem królestwa Bożego na ziemi. tak podobnież i państwo obejść się nie może bez uświęcenia i oświecenia z góry. każdy musiał chwytać za broń. podczas wojny zaczepnej. usiłują dowieść. Dla ducha chrześcijańskiego. Karol szczyci się. w rezydencjach królewskich zaprowadzono jednakową miarę i wagę.

około Niego. arcybiskup Metzu. po śmierci Angilberta (791 r. W środku pomnika siedzi Chrystus jako król powszechny. dającego królom powagę. symbol nauczycielstwa. do jego następcy. będący właściwie symbolem praw i ducha nowego cesarstwa. okazuje się ze sposobu. poprzednio otrzymawszy zezwolenie na to Stolicy Apostolskiej. wyrażającego wiekuiste źródło władzy. w którym Karol otrzymał koronę cesarską. należy wznieść jak Mojżesz ręce ku niebu i moje służenie Kościołowi modłami swymi wspierać". w jaki traktował on obowiązek biskupów.). arcybiskupowi kolońskiemu. pisał Karol 795 roku: "Pragnę. swemu następcy. przy pomocy miłosierdzia Bożego. Jest to tak nazwana mozaika z Triclinium. Po lewej stronie święty Piotr siedzący i podniesiony do wielkości Chrystusa. daje pallium Leonowi III. u dołu wypisane jest: Ite. w której cieniu rodzaj ludzki. była dla nas także mistrzynią poznawania rzeczy Bożych i postępowania. U stóp Jego płyną cztery rzeki. gdzie Karol i Leon odprawiali festyn zaślubin Papiestwa i Cesarstwa. ludom wolność. tej zgody tronu duchowego i tronu doczesnego. jakiej doznawałem od Jego poprzednika dostojnego. odziani w pallium. Po prawej stronie Chrystus siedzący daje klucze klęczącemu świętemu Piotrowi a klęczącemu Konstantynowi chorągiew z krzyżem i napisem: In hoc signo vinces. dwa obrazy przedstawiają: jeden rozróżnienie władzy. bronić na zewnątrz święty Kościół Chrystusów od wszelkich napaści pogańskich i zamachów bezbożnych a na wewnątrz utwierdzać go wyznawaniem wiary katolickiej. cztery Ewangelie. Po prawej i po lewej stronie tego obrazu środkowego. stoją Apostołowie. przez których rozchodzi się dobra nowina zbawienia i wolności. «spoczywa». o kilka kroków od kościoła. drugi – jej prawy przelew. Postawiono ją w miejscu. Vicarius Christi jest papież. jak się wyraził Bossuet.kapłańskiego. Przedstawione są tam warunki tego małżeństwa. rezydowania w swoich diecezjach. Znajduje się on na placu lateraneńskim. "Przechował się w Rzymie aż do dni naszych pomnik. godność tę powierzył on Hildeboldowi. 25 . Obowiązkiem moim jest. a chorągiew Karolowi Wielkiemu". Pierwszym jego archikapelanem był Angilbert. Serdeczna przyjaźń łączyła Karola z Hadrianem I. zgodnego z duchem Kościoła". Leona III. aby Wasza Świątobliwość taką samą miłość mi okazywał. Do Ciebie. docete. Z jakim poszanowaniem patrzał Karol na swój stosunek do Stolicy Apostolskiej. Ojcze Święty. Defensor Christi jest cesarz.

Karol pilnie czuwał nad regularnym składaniem dziesięciny. jak pożyteczna jest dziesięcina. Szczególniej nowonawróceni utyskiwali na dziesięcinę. Od jego decyzji pozostawała jeszcze apelacja do Rzymu. "Sąd nad duchowieństwem. w wypadkach wątpliwych zwracali się do Stolicy Apostolskiej po decyzję. mianowali ich. aby biskupi byli obierani przez duchowieństwo i lud. badali i zatwierdzali nowoobranych biskupów. aby się nie mieszał do wyborów biskupich. jeżeli wybory nie doprowadziły do wyraźnego rezultatu. lecz cesarz był pod tym względem nieugiętym. mają proces jaki między sobą. Toż samo się odnosiło do jurysdykcji kryminalnej. Jeżeli biskup nie mógł jakiej sprawy rozstrzygnąć. dopóki nie uzna się za winnego i winy swojej nie zmaże". choć Alkuin pisał do niego: "Wiadomo mi. Gdyby ktoś się dopuścił podobnego nadużycia. Jeżeli my. Dla rozstrzygania sporów między osobami duchownymi i świeckimi istniał sąd osobny. to co powiedzieć o ludziach słabej wiary. złożony z świeckich i duchownych sędziów. należy do biskupów. gdyż nie przystoi. aby Kościół święty bez przeszkody prawa swoje wykonywał. 803 oświadczył Karol: "Oświeceni przez kanony święte i powodowani pragnieniem. Wszelkie wdzieranie się władzy świeckiej w prawa episkopatu Karol poczytywał za rzecz szkodliwą dla państwa. W sądzie nadwornym zasiadał arcykapelan nie jako sędzia królewski lecz jako legat papieski. R. lecz lepiej ją utracić niż wiarę. niechętnie płacimy dziesięcinę. Biskupi metropolitalni kierowali wyborami. ostatnią instancją był sąd nadworny (curia palatina). w miarę zasług swoich i daru mądrości. powiedziano w kapitularzach. lecz w zasadzie wybory biskupie były wolne. "Jeżeli duchowni. aby słudzy urzędu Bożego poddawani byli wyrokowi władz świeckich". zaopatrzony w odpowiednie pełnomocnictwo przez Stolicę Apostolską. do którego oskarżyciel mógł się udać. to powinien ich sądzić biskup a nie sędzia świecki". urodzeni i wychowani w wierze katolickiej. o dzieciach z ducha!". zgodziliśmy się na to. powiada: 26 . Kapitularz akwizgrański z 801 r. to wnoszono ją na synod prowincjonalny. Biskup wyznaczał proboszczów i posiadał zupełną jurysdykcję nad podwładnym mu duchowieństwem. Hadrian I upominał Karola. "Żaden sędzia świecki niechaj się nie ośmiela wydawać wyroku na księdza lub diakona bez uprzedniego zezwolenia na to biskupa. Wielki wprawdzie wpływ mu pozostawiono w obsadzaniu wakujących diecezyj. powiedziano w jednym kapitularzu. lecz tylko za pozwoleniem biskupa lub metropolity. bez żadnego względu na osoby". to powinien być wyłączonym z Kościoła tak długo.

o ile to do władzy świeckiej należeć mogło. Własność kościelna była wolną od ciężarów publicznych. z których jedną część ma poświęcać na ozdobę kościołów.. Pragnął on mieć w swoim państwie duchowieństwo ukształcone. Niejednokrotnie upominał on biskupów. "jakkolwiek dobre uczynki. Urzędnicy królewscy mieli sobie zaleconym udzielać biskupom ramienia świeckiego. Karol z tymi słowy zwrócił się do duchowieństwa: "Błagamy was. traktujących sprawy kościelne. osiem odnosi się do jego wykształcenia naukowego. czy to sami biskupi z nimi występowali. tylko do budowy dróg i mostów musiała się przykładać. powstawały skutkiem narad i uchwał synodów kościelnych. Karol pokornie sam siebie nazywał "wykonawcą kanonów kościelnych" i był też nim w rzeczy samej jako monarcha prawdziwie chrześcijański. abyście gorliwie prowadzili lud Boży drogą żywota wiecznego i owieczki zbłąkane dobrym przykładem swoim i zachętą na powrót na łono Kościoła sprowadzali. dlatego więc z pokorą i skromną gorliwością należy wnikać w tajemnice pism świętych". W 789 r. Na synodzie akwizgrańskim 802 z dziesięciu pytań. was. aby ci... Kapitularze kościelne. my zaś gorliwie będziemy wam w tym dopomagali". drugą przeznaczać dla ubogich i obcych. Kapitularze często przypominają duchowieństwu o obowiązku miewania nauk dla ludu w niedziele i dni świąteczne. w całym znaczeniu tego wyrazu. lecz że mieszał się do jego rządów wewnętrznych. moralność i wykształcenie kandydatów do stanu kapłańskiego! Ciągle także zachęcał duchowieństwo do pielęgnowania wyższych studiów przy katedrach i w klasztorach. zwróconych do duchowieństwa. pasterze Kościoła Chrystusowego i przewodnicy Jego owczarni. ogłaszał je zaś cesarz i czuwał nad ich wykonaniem. Lecz takie przypuszczenie byłoby zupełnie fałszywe."Duchowieństwo ma przyjmować dziesięcinę i wobec świadków dzielić ją na trzy części. 27 . wykorzeniali wszystkie zwyczaje niechrześcijańskie. można by przypuszczać. ściśle badali siłę wiary. moralnie wysoko stojące i gorliwe. lepsze są od posiadania obszernych wiadomości. że Karol nie ograniczał się na obronie i popieraniu Kościoła. jednakże należyte rzeczy rozumienie nieraz prowadzi do dobrego postępowania. którzy jesteście jako jasno gorejące świeczniki pośród świata. "którzy są obrońcami Kościoła". Jak gorąco upominał biskupów. czy to je Karol przedstawiał zebranemu podczas sejmu synodowi biskupów. Rozpatrując ogromną liczbę kapitularzy. aby ci całkowicie mogli spełniać obowiązki powołania swego. zgodnie z przepisami Soboru Nicejskiego. pisał Karol do opata Bangulfa w Fuldzie. aby corocznie diecezje swoje objeżdżali i przy tym z pomocą hrabiów. trzecią zatrzymywać dla siebie".

paru tylko słowy wspominają: "Karol walczył z Saracenami". rok ciężki. że księża winni być albo zakonnikami albo kanonikami (Clerici ut vel monachi sint vel vere canonici). wybudował on w majątku swoim Anianie (na zachód od Montpellier) nowy klasztor reguły św. zwali się kanonikami (canonici). razem jadali i sypiali a w godzinach wolnych zajmowali się naukami. Na żądanie Ludwika Pobożnego Amalarius z Metzu rozszerzył regułę Chrodeganga a synod akwizgrański ją zatwierdził 816. Włochy. w jaki pisano wtedy kroniki. Za Pepina żył św. głód bardzo dotkliwy". wprawdzie Merowingowie utrzymywali szkołę nadworną (schola palatina) a papieże im przysyłali nie tylko nauczycieli śpiewu lecz i książki. Widać to już ze sposobu. był benedyktynem w jednym z klasztorów burgundzkich. a za Karola św. Stąd wyszła reforma wielu klasztorów w Galii i Akwitanii. Wprawdzie Kościół ciągle pielęgnował nauki. Benedykt z Aniany. Duchowni. Benedykta. lecz Karol Martel odebrał duchowieństwu znaczną część posiadłości dla rozdania między swoich wojowników. o ile mu okoliczności na to pozwalały. jednakże łatwo sobie wyobrazić w jakim upadku musiały być nauki pośród nieustannych walk ówczesnych i zawichrzeń. jakie się tam zakradły. Od czasów Karola datuje się nowa epoka w literaturze Zachodu. który pragnąc go mieć blisko siebie. pewnymi przepisami określone (vita canonica). Benedykta. biskup Metzu. Za to ciągle spotyka się z wyrażeniami: "twarda zima. Biskup łożył z dóbr kościelnych na ich utrzymanie. widząc nadużycia. Zwycięzca w tylu bitwach. Chrodegang. bogaty hrabia z Galii narbonneńskiej. około swojego biskupa zebrani i pod jego nadzorem zostający. Chrodegang umarł w 766 roku. stanowiącą o losach Europy. Bonifacy i 28 . a kapitularz z 805 powiada. Francji i Anglii przyjęło regułę św. które np. ułożoną na wzór reguły św. założył pod Akwizgranem klasztor św. lecz dzieło tego męża świętego nie zaginęło z jego śmiercią. Za Pepina już było lepiej. obcy zakonnicy rozniecili gasnący zapał do nauk. anglosaksonowie. Korneliusza. Wielu biskupów w Niemczech. Chrodeganga. bitwę pod Tours. Wprawdzie istniało w Galii około 20 szkół biskupich. lecz nader ubogą w nie była Europa środkowa. Benedykt był w wielkim poważaniu u Karola Wielkiego i syna jego Ludwika. tworzyli jakby zgromadzenie zakonne. genialny organizator ogromnego państwa. Zaprowadził on bowiem wśród duchowieństwa katedralnego życie wspólne. Tam Benedykt umarł 821 r. Benedykt z Aniany. wspólnie odmawiali brewiarz. imię swoje połączył Karol Wielki także ze wspomnieniem o odrodzeniu nauk. Anglia a w części i Hiszpania posiadały jeszcze niektóre zabytki starożytności.

Coraz inne pytania zadaje on Alkuinowi. We wszystkim co się tyczyło szkół Alkuin był mu doradcą. w Parmie 781 r. Wysłany do Rzymu po paliusz dla nowego arcybiskupa kantuaryjskiego (Canterbury) Eanbalda. ćwiczył się Karol i dlatego zawsze pod poduszkę kładł sobie tablicę i papier. a ty chciałbyś ich mieć 12-tu!". który Zbawiciel śpiewał po uczcie w Kanie Galilejskiej? To znowu z tęsknotą pisze: "gdybyż to w państwie moim było 12 kapłanów. "I w pisaniu. Istotnie szczególną ciekawością odznaczał się umysł Karola. Nie posiadamy dokładnych wiadomości o Karolu jako młodzieńcu. w ostatnich zaś latach jego rządów państwo pokryte było całą siecią szkół i liczyło wielu uczonych mężów. to państwo Franków zamieniłoby się w drugie Ateny. Ich posiew wydał najpiękniejsze owoce za Karola Wielkiego. brata Pepina króla) wyraźnie powiedziano. Po łacinie mówił Karol równie dobrze jak po niemiecku. nawet hebrajski nie był mu obcy.Alkuin. dialektyki. Na co mu Alkuin odpowiada: "Stwórcy nieba i ziemi dwóch wystarczyło. matematyki. powiada Einhard. Pewną jest wszakże rzeczą. 735). Król uczy się trivium. niewiele w tym postąpił. jednakże. aby w chwilach wolnych przyzwyczaić rękę do kreślenia liter. astronomii. (syn Bernarda. najprzód na pewien czas tylko a potem zupełnie się tu przesiedlił i z cesarzem żył w najściślejszej przyjaźni. gdyż ustęp ten odnosi się tylko do ozdobnego wypisywania liter. gdzie w Yorku kształcił się w szkole katedralnej. które było w modzie w Wiekach Średnich. tak uczonych jak św. gdyż zbyt późno uczyć się zaczął". po grecku lepiej rozumiał niż się wyrażał. że kształcił się on razem z Karolem w szkole nadwornej we wszystkich naukach świeckich. W żywocie Adalarda. Karol powierzył mu zwierzchnictwo nad swoją szkołą nadworną. poznał się z Karolem Wielkim i na jego propozycję przybył do Galii. Alkuin mawiał. gdyż już tak dawno jej nie widzę?". że matka Berta wychowała go troskliwie i w bogobojności. Augustyn!". sztuki śpiewania psalmów. Kiedy indziej: dlaczego w żadnej z 4 Ewangelij nie masz hymnu. Alkuin pochodził z Anglii (ur. zapalają pochodnię wiary i nauki. Przed nim zaledwie tu i ówdzie istniały szkoły. który nie zawsze jest w stanie zaspokoić swego dostojnego przyjaciela. 29 . skąd niesłusznie wnoszono. Pewnego razu pisze do Alkuina: "gdzie się podziała planeta Mars. jakoby Karol nie umiał nawet czytać i pisać. że gdyby wszyscy władcy posiadali taką miłość do nauk jak cesarz. Hieronim i św. quadrivium.

Teodulf – Pindarem. Got rodem z Italii. Marcina rozdzielać miód Pisma św.. nazywany był okiem Karolowym. Wszystkich zaś pragnę wychować na pożytek Kościoła Bożego i ku zaszczytowi twoich rządów królewskich". ucznia Bonifacego. skupić około siebie. gorącymi wyrazy upomina Lullusa. Inne szkoły zbliżały się do uniwersytetów. a Karol pod względem dowcipu pierwsze miejsce zajmował między współbiesiadnikami. O tego rodzaju szkole w Tours pisał Alkuin do Karola: "Zgodnie z twoim życzeniem staram się w domu św. gdyż wielki monarcha chciałby wszystko. Arno. którzy dla uświetnienia nabożeństwa sprowadzali śpiewaków z Italii i Irlandii. Na dworze cesarskim uczeni używają przybranych nazwisk i około Karola wytwarza się jakby idealna atmosfera. objaśniam drogi gwiazd i układ niebios. gdyż 30 . w której przodownictwo należało do mężów najznakomitszych nie z urodzenia lecz z osobistej wartości: sam cesarz Karol nazywał się Dawidem. Einhard za Saksonami a Arno ostrzegał. Chrześcijańskie imiona spotykamy tu obok greckich i rzymskich. został biskupem orleańskim. W szkołach katedralnych i klasztornych uczono nie tylko psalmów i śpiewu. innych zaś karmię owocami subtelności gramatycznych. Sprawą nauczania szkolnego zajmował się kapitularz z 789 r. literatury klasycznej. Alkuin – Flakkiem. Teodulf. Każdy wykształcony człowiek chętnie był widziany na dworze królewskim i mógł być pewnym poparcia ze strony Karola. Einhard – Bezeleelem (2). W przekonaniu Karola nauka nie była tylko ozdobą tronu lecz ważną sprawą dla Kościoła i państwa. matematyki oraz sztuki obliczania świąt kościelnych (computum). Paulin był arcybiskupem akwilejskim. w której wykładano zarówno przedmioty świeckie jak i duchowne. arcybiskup salzburski. co wielkie. gramatyk Smaragdus używany był do układów z Rzymem. Nikt nie potrzebował tu ukrywać się z myślami swoimi: Warnefryd mógł się wstawiać za Longobardami. błaga o popieranie oświaty. Wesołe rozmowy towarzyszyły wspólnym ucztom. Angilbert – Homerem itd. potężny władca połowy Europy prosi. apostoł Awarów. Leidrad z Noryku został arcybiskupem lyońskim i missus dominicus w południowej Galii. Zamiłowanie do muzyki i śpiewu kościelnego Karol odziedziczył po Merowingach. aby nie szczędził starań ku podniesieniu nauk i wspierał ubogie dzieci. jednych poję winem starodawnej mądrości. Lecz Karolowi kapitularze nie wystarczały. aby nie wprowadzano dziesięciny do ziem awarskich. Synowie i córki cesarza uczą się razem z młodzieżą znakomitszych rodów w szkole nadwornej. lecz i gramatyki tj.

Na czele sekciarzy stali Elipand. głosił. jest tylko Synem przybranym. "dwór. między innymi. tak jak wierni stają się przez Chrzest przybranymi od Boga jego synami". Longobard znakomitego rodu Arychis. Sobór frankfurcki 794 r. Dlatego edykt jego z 774 r. uczy greckiego w szkole nadwornej. byle uczony mąż nie porzucał dworu. woła on. W końcu zostaje Paweł przy Karolu. gdzie ostatnie lata swego życia poświęcił on bogobojnym rozmyślaniom i pisaniu dziejów longobardzkich. arcybiskup toledański. Adopcjanami nazywali się heretycy. majątek i rodzinę. potępił doktrynę adopcjanów. Historia gentis Longobardorum w 6 księgach. syna Karola. że "Chrystus. którzy utrzymywali. w porównaniu ze spokojem mojej celi życie tutejsze jest burzą". Do spisku Hrodgauda należał. Feliks utrzymywał. Adopcjanizm był powrotem do herezji nestoriańskiej. Karol nie szczędził wydatków na podniesienie okazałości służby Bożej. Paweł. kładzie tamę rycerskim porywom pewnej części kleru. traci beneficjum. a zaś pod względem swej natury ludzkiej. Lecz zakonnik tęskni do ciszy klasztornej. pisze historię biskupów Metzu (Gesta episcoporum Mettensium) i sporządza. pod względem swojej natury Boskiej jest prawdziwym Synem Boga (proprius Dei Filius). według swojej natury ludzkiej. i Feliks. jest dla mnie więzieniem. zbiór homilij. poeta Angilbert i Adelard byli doradcami Pepina. biskup Urgelu w marchii hiszpańskiej. państwo i hierarchia podają sobie ręce. Jako obrońca wiary. Otóż ów Arychis został wrzucony do więzienia. Paweł wstawia się za innymi. w jego prawodawstwie szkoła i Kościół. Wtedy w obronie winowajcy przed królem Franków stanął nieznany jakiś człowiek i udatne jego wiersze przywróciły uwięzionemu wolność. W Kościele widział on źródło cywilizacji i za pomocą Kościoła chciał dźwignąć poddane swemu berłu ludy. jest tylko przybranym synem Boga. Poetą tym był Paweł Diakon. że Chrystus. i Karol wszystko dlań robi. a żona jego z 4 dziećmi w ciężką nędzę popadła. że ksiądz. Potem w 787 roku spotykamy go znowu w Monte Cassino. który niczego nie chce się uczyć. Feliks odwołał swój błąd a Elipand pozostał w nim do śmierci (r. Feliks znalazł zwolenników także w okolicach na północ od Pirenejów. Karol wystąpił przeciwko sekcie adopcjanów i Alkuin w tym mu także piórem swoim dopomagał. z polecenia cesarza. dlatego rozporządzenie 803 r. benedyktyn z Monte Cassino. W tym wszystkim prawą 31 .tak często Karol jego rady zasięgał. 800). syn Warnefryda. był mistrzem w greczyźnie i dlatego Karol chce go koniecznie zatrzymać na dworze swoim.

głos wszakże. dzieła św. Toul. na goleniach miał żelazną łuskę. Gallen powiada. Dotkliwie czuć się daje brak dobrych książek. grozi opieszałym. Fuldzie. Augustyna. piersi i pleców bronił żelazny pancerz. jak szkoły w Lyonie. nigdy sam nie spożywał jedzenia. Nawet kiedy przy uczcie żartował ze swoimi współbiesiadnikami. jakkolwiek wyraźny. R. lektor duchowny czytał albo stare kroniki i legendy Franków. Ten człowiek zakuty w żelazo posiadał wszakże tkliwe serce. zawsze odeń rozjaśnionym odchodził. Mnich z St. albo też. 22) tak opisuje Karola. że kto przychodził smutnym do Karola. Do najulubieńszych jego rozrywek należało polowanie i pływanie. niektóre z nich. zdawał się być za słaby". był najlepszym ojcem. zawsze jaśniał jako słońce wschodzące. foremne wszakże kształty reszty ciała ukrywały te niedostatki. Pomimo tylu zajęć. wzrostu wysokiego ale proporcjonalnego.ręką jest mu Alkuin. Einhard (c. wgląda w szczegóły. czy siedział. Pod kierunkiem Alkuina rozwijają się wyższe szkoły w Anianie. i uprzejme wesołe oblicze. ćwiczyć się w 32 . Fontenelle. postawa męska. Monarcha. dlatego sam Karol już pod koniec życia pracuje z kilku Grekami i Syryjczykami nad rewizją tekstu czterech Ewangelij. jeżeli się kąpał. ramiona blachy żelazne. przy lewym boku wisiał miecz zawsze zwycięski. Czy stał. zwycięzca w tylu bitwach. cała tarcza była z żelaza". Karol znajduje jeszcze czas na odwiedzanie szkół. który sławą swego imienia napełnił Europę. musiał mieć przy sobie ze stu towarzyszy. piękne siwe włosy. był Karol wrogiem pijatyk. Ferriéres. Przy stole. wysoko cenione przez cesarza. co zdarzało się najczęściej. głowę pokrywał mu hełm żelazny. miał wielkie i żywe oczy. gdy już sięgał on 59 roku życia: "Był to mąż mocno zbudowany. nos nieco za długi. tak ulubionych germanom. Ruchy jego były zawsze pewne. gdyż w czasie poprzednich zamieszek tysiące rękopisów poniszczono lub zeszpecono. 791 Alkuin ukończył rewizję tekstu Pisma św. a chociaż szyję miał krótką i grubą a brzuch wystający. po ojcowsku troszczył się o biednych. po benedykcji odmówionej przez kapelana. Tym się objaśnia namiętność Alkuina do dobrych dzieł. Wstrzemięźliwy w jedzeniu. Była to natura wielce towarzyska. podług obyczaju Franków. Najpiękniej wyglądał Karol na czele wojska: "Wówczas widziano go całego w żelazie. zawsze się wydawał dostojnym. w prawej ręce dzierżył ogromną dzidę. zachęca młodzież do nauki. Reichenau. Jakieś szczególne wesele otaczało tę postać bohaterską. Metz i Verdun były prawie uniwersytetami. Einhard opowiada: "Synowie jego musieli.

aby mu przekazał koronę cesarską. z Ewangelią w ręku. że ostatni raz widzą się na ziemi. z koroną na głowie. że pojął on znaczenie Kościoła. a przede wszystkim szczery i prawdziwy chrześcijanin. a mianowicie dieta. Ludwik. modlił się on nie tylko rano i w wieczór. w robieniu bronią i polowaniu. gdzie oręż jego nie sięgał. mąż wielkich myśli i wielkich czynów. Następnego roku powołał syna Ludwika z Akwitanii do Akwizgranu i kazał Frankom złożyć mu hołd jako królowi. Karol. i 33 . uczony i bohater. poczym zapytał się wszystkich obecnych. Karol został pochowany tegoż samego dnia. złych karcił i dla ubogich był ojcem. miłował poddanych. tarczę złożono u stóp nieboszczyka. Z synów swoich Karol utracił Pepina w 810 r. Czego nie mogli dokazać wojownicy Karola. gdyż sama siła nic trwałego utworzyć nie może. Twarz pokryto chustą. Jego przykazania zachowywał. publicznie w kościele upominał Karol syna. Wielkość jego głównie na tym polegała. myślał już nawet o porzuceniu świata i udaniu się na pokutę. z mieczem u boku. w postawie siedzącej na złotym tronie. srebro. Następnej zaś niedzieli. a 811 r. człowiek czułego serca i głębokiego rozumu politycznego. Ciało jego zabalsamowano i umieszczono w zagłębieniu sklepienia grobowego. Religia nadawała polot jego wielkiemu umysłowi a uświęcenie jego władzy. córki zaś w przędzeniu. obaj mieli przeczucie. zwykła kuracja przeciwko febrze. lecz często widywano go. zalecony do sakry papieżowi. w drzwi i ogrodzenia z mosiądzu. tego dokonywało słowo biskupów i misjonarzy. w katedrze akwizgrańskiej. 27 stycznia 814 cesarz przyjął wiatyk a 28 stycznia żyć przestał. aby nie nawykały do próżnowania". religia była mu przewodnią myślą w zarządzie ogromnym państwem i zapewniała uznanie tam nawet. Takim był cesarz Karol. 812 sporządził swój testament. ukochane przez niego dziecko. Marmur potrzebny do tego domu Bożego sprowadził z Rzymu i Rawenny". aby Bogu służył. na co ci się zgodzili. Kazał mu następnie wziąć z ołtarza koronę cesarską i samemu sobie na głowę włożyć. "Gorąca była pobożność Karola. licząc około 72 lat wieku. powrócił do Akwitanii. Wybudował też wspaniały tum w Akwizgranie i przyozdobił go w złoto. aby czcił Kościół. jako nominowany cesarz. domniemany spadkobierca korony. tj. oględny i śmiały. Cesarz ciężko był tym dotknięty. R. jak wstawał w nocy i udawał się do kościoła. w którym umarł. czy przystają na to.konnej jeździe. ojciec i syn we łzach ze sobą się rozstali. już wcale nie skutkowała. Karol coraz bardziej upadał na siłach. umarł mu drugi syn. postrach nieprzyjaciół i tkliwy ojciec ubogich.

i to właśnie zapewnia mu prawo do wiecznej wdzięczności". i cały człowiek do niej należy.rany. a choć dziedzicznemu swemu królestwu zachował wyłączną nazwę Francuskiego. jest pełen współczucia dla tych. Karol był ojcem świata nowożytnego i społeczeństwa europejskiego. a wycieńczone boleścią ludy czerpią z kielicha pociechy. stanowi kres. który on im podaje. łatwo wnijść mogły. Taką rolę. Sfera bowiem Kościoła nie ogranicza się sprawami ducha. Kiedy życie ciężkim brzemieniem pada na ludy. prawa Bawarów za Dagoberta I. drudzy goili. nie zrzekając się praw swoich. jednakże cesarstwo swoje nazwał Rzymskim. że Europa aż do czasów reformacji i nowożytnych rewolucyj przechowała w swoim życiu główne rysy karolińskiego ustroju (3). lex Alamannorum za Klotara II. wiarę i nadzieję. którą wszystkie one mogły przyjąć. pięknie mówi Lehuerou. lex Salica. spisane były jeszcze za Klodoweusza. i można powiedzieć. ––––––––––– Przypisy: (1) Prawa salickie. pociesza je i przez miłość do nowego życia budzi. Słusznie też państwa nowożytne stawiają Karola Wielkiego na początku swojej historii. na którym się kończy rozkład starożytnego świata rzymskiego a od którego rozpoczyna się kształtowanie świata nowego". takie posłannictwo spełniał Kościół w Wiekach Średnich. jakkolwiek dynastycznie należy on tylko do Francji. "Gdyż Kościół. bo połączył je na podstawie wiary religijnej. 34 . Z tego powodu nawet wczesny podział cesarstwa karolińskiego nie popsuł dzieła Karola. od niego bowiem pochodzi polityczne życie rzeszy niemieckiej a nawet i Italii. z powodu swego pokrewieństwa szczepowego. lex Ripuariorum za Teoderyka I (511 – 534). Kościół rozciąga nad nimi opiekuńcze ramiona. Dla należytego ocenienia jego dzieła trzeba porównać organizację Chrześcijaństwa w Wiekach Średnich ze straszliwym chaosem społecznym. Usunął on i zagoił antagonizm Gallorzymian i Franków. "Karol Wielki. powiada Guizot. Podwładne mu ludy połączył na podstawie. jakie pierwsi zadawali. Nawet pośród anarchii feudalnej Katolicyzm utrzymał moralną jedność świętego cesarstwa i rzeczypospolitej chrześcijańskiej. szafuje on im szczodrą ręką wszystkie skarby swojej miłości i przyciska do swego serca cierpiącą ludzkość. jaki poprzedzał czasy Karola. Przeważnym celem 53 wypraw wojennych tego dobroczynnego zdobywcy była obrona Chrześcijaństwa przeciwko poganom i wprowadzenie do jedności państwowej tych narodów. które do niej. którzy cierpią.

(3) Historiografia liberalna stawia Karolowi Wielkiemu zarzut niepowściągliwości. dzieci swoje w wielkiej bogobojności wychowywał. Cesarz Ludwik uczynił go doradcą swego syna Lotariusza. jako opat założonego przez siebie klasztoru Seligenstadt nad Menem. że w dawnym prawie rzymskim wyraz "concubina" oznaczał także prawą małżonkę z niższego stanu. Kościół nie rozróżniał w ten sposób małżeństwa. przez Karola Wielkiego wzniesionych. on to prowadził budowę wspaniałych gmachów. Było to tak zwane conjugium inaequale dla odróżnienia od conjugium aequale. która go przeżyła. że sam bogobojny. skutkiem czego córka Dezyderiusza przybyła na dwór frankoński. wyliczający jego "konkubiny". Z rozmaitych wskazówek zdaje się wynikać. a potem Reginę i Adalindę. Cesarz polubił go jak syna i przed żadnym ze swoich doradców tak się nie zwierzał jak później przed Einhardem. którą wszakże Einhard także konkubiną zowie. budowniczego Przybytku starotestamentowego. opatów i księży przebywało na jego dworze. 770 w okolicy Odenwaldu. Karol zatem poślubił 7 żon jedną po drugiej: pierwszą była Himiltruda. Podobnie u dawnych Franków prawą żoną nazywała się żona równego mężowi pochodzenia. U Einharda więc "konkubina" ma wyżej przez nas objaśnione znaczenie prawa rzymskiego i kościelnego. po śmierci Ludgardy pojął Gerswindę w morganatycznym małżeństwie. Wyrzeczenie papieża dostatecznie wyjaśnia stanowisko Himiltrudy. matka chciała mu prawdopodobnie odszukać odpowiednią małżonkę. rozumie właśnie związek z Himiltrudą.(2) Einhard (Eginhard) ur. a co do zerwania z Dezyderatą musimy przypuścić jakiś nieznany nam powód. że tylu biskupów. a w Annales opowiedział dzieje od 741 do 829 r. conjugium legitimum. z którą się privatim połączył na żądanie ojca. pisany między 769 i 771 r. w zasadzie swojej zawsze jednakowego. małżeństwa zawartego podług przepisów prawa i pociągającego za sobą wszystkie skutki cywilne. to nie tylko wielce się zmniejsza ale całkowicie upada podejrzenie. Kiedy Karol został królem. 18. Fastrada i Ludgarda. Porzucenie jej musiało wszakże mieć jakąś prawną i istotną przyczynę. potem (po oddaleniu Dezyderaty z powodów nam niewiadomych) były trzy królowe z prawem sukcesji dla swoich dzieci: Hildegarda. gdzie dalej się kształcił w szkole nadwornej. co mu zjednało przydomek Bezeleela. że Karol pozostawał ciągle w przyjacielskich stosunkach z papieżami Stefanem IV. Umarł 844 r. jakoby monarcha ten pozostawał w nierządnych stosunkach z nałożnicami. potrzeba zwrócić uwagę na to. Były to tak zwane małżeństwa morganatyczne czyli z lewej ręki. której ma dowodzić ustęp z Einharda Vita Caroli c. ––––––––––– 35 . Lecz doszedł do nas list Stefana IV. najpierw pobierał nauki w klasztorze w Fuldzie. Dla wyjaśnienia natury związków Karola. potem wysłany był przez opata Bangolfa na dwór Karola Wielkiego. Einhard był biegłym architektem. wszelako wyraz "konkubina" utrzymywał się przez czas niejaki i w prawniczej terminologii kościelnej. że w rzeczy samej miały miejsce zaślubiny z Dezyderatą. Hadrianem I i Leonem III. W Vita Caroli Magni opisał on czyny wojenne Karola Wielkiego. Jeżeli jednak zważymy.. jego życie i stosunki domowe. że papież pod małżeństwem prawym. z którego wynika. około r.

– Gfrörer.. – Monachus Sangallensis de gestis Caroli M. Gr. Histoire litteraire de la France. Karol Wielki. Pertz. revocatis. La civilisation chretienne chez les Francs. Dzieje urządzeń prawnych i politycznych tej epoki dokładnie są przedstawione w dziełach Eichhorna. Wattenbach. Histoire l. Hof – und Privatleben. De literarum studiis a Carolo M. w: Archiv f. Ideler. Hillebranda. Nakładem Przeglądu Katolickiego. Frobenius. Kapitularze. Holzwartha. Tiraboschi. Lorenz. licznymi uzupełnieniami rozszerzony.. ein Beitrag zur Staats – Kirchen – und Kulturgeschichte d. Alcuins Leben. Leben Karls d. Storia della letteratura italiana. w: Raumer'a Taschenbuch III. kar. Tom III. ouvrage commencé par des réligieux Benedictins de St Maur et continué par des membres de l'Institut. aeltere d. Schröder opisali żywot Karola Wielkiego w odzielnych monografiach. 498-531. Ampère. de la France. Czasy Karola Wielkiego i jego następców. w: Pertz'a Mon. ed. relig. Część pierwsza: Imperium rzymskie. Mon. art. Geschichtskunde X. Regesta pontificum. Zeitalters. et polit. ss. Waitza. Alcuini opp. J. Lehuerou. Waltera. Ozanam. Dippoldt. Boehmer. Islam. (a) 36 . Słowianie. Przypisy: (1) Jaffé. Kościół i Germanowie. G. Kirchengeschichte. Geschichte der Stadt Rom. Paulus Diaconus Leben u. – "Encyklopedia Kościelna". Bethmann. (1) (Pisownię i słownictwo nieznacznie uwspółcześniono). Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter. Regesta chronologico-diplomatica Carolorum. legum I. Alcuin et son influence littéraire. III. I i II Einhardi Annales. Wieki średnie. Hegewisch. – Karls d. Histoire des institutions carolingiennes et du gouvernement des Carolingiens.. Monnier. ––––––––––– Historia powszechna przez F. Baehr. Warszawa 1880. Schriften. Gregorovius. Charlemagne. Einhard. Przekład polski. Capefigue. Sporschil.

o) Skutki krucjat. Kraetzig SI. Mowa o Symbolu do katechumenów. Ireneusz. Pisma katechetyczne. Wybór orzeczeń dogmatycznych Kościoła katolickiego i jego praw kanonicznych. nadzieja i miłość. Orygenes. J. O wierze czyli o regule prawdziwej wiary do Piotra. m) Sztuka i literatura na Zachodzie w XI wieku. Chrześcijańska walka).(a) Por. 4) Ks. Antoni Chmielowski. Jan Chryzostom. p) Scholastyka w IX wieku. Papież Grzegorz Wielki. 1) F. Gnostycyzm. Augustyn. n) Pierwsza Wojna Krzyżowa. Biskup w Ruspe. g) Manicheizm. Św. 12) Ks.ultramontes. Arianizm. Walenty Gadowski. red. Historia powszechna. f) Herezje. Dr Jan Czuj.pl) Cracovia MMXVII. Wiara i uczynki. 7) Ks. Bazyli Wielki. h) Wymowa chrześcijańska w IV wieku. 5) Św. c) Zburzenie Jerozolimy. Królestwo Jerozolimskie. Pelagianizm. Kraków 2017 37 . Ultra montes). l) Longobardowie. Janssen i historia reformacji. 8) Ks. a) Jezus Chrystus. 9) Św. Benedykt z Nursji 529 . i) Św. Tertulian. Abelard. ( HTM ) © Ultra montes (www. Dr Józef Umiński. d) Ostatnie objawy duchowe starożytnego poganizmu. apostoł Niemiec. . Fulgencjusz. . Dzieje Kościoła powszechnego. (Początkowe nauczanie katechizmu. Jakub Balmes. Klemens Aleksandryjski. Ambroży. Laktancjusz. Hieronim. św. Doktor Kościoła. św. e) Pierwotna literatura chrześcijańska. Scholastycy wieku XII. Augustyn Biskup. Św.Pepin Mały. i) Architektura chrześcijańska. Karol Csesznák. 10) Ks. Doktor Kościoła.1929. Hilary z Poitiers. Zbawiciel świata. 11) Ks. Bonifacy. b) Odrodzenie ludzkości. Grzegorz Wielki. Grecy i Papiestwo. Krótki rys historii kościelnej. 3) Ks. Holzwarth. Nominaliści i realiści. j) Benedykt z Nursji i jego reguła zakonna. Teksty źródłowe do nauki dziejów Kościoła. A. 6) Św. Profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Papież. (Przyp. Anzelm. Wiara. Katolicyzm i protestantyzm w stosunku do cywilizacji europejskiej. Atanazy. Nauka Kościoła. k) Św. Księga Reguły Pasterskiej (Liber Regulae Pastoralis). 2) Bp Władysław Krynicki. Eriugena.