You are on page 1of 37

F. J.

HOLZWARTH

HISTORIA POWSZECHNA

CZASY KAROLA WIELKIEGO

KRAKÓW 2017
www.ultramontes.pl

SPIS TREŚCI
Str.
ROZDZIAŁ PIERWSZY. – Rzut oka na rządy Karola Wielkiego ................. 3

ROZDZIAŁ DRUGI. – Podboje Karola Wielkiego. – Karol i Karloman; wojny
z Saksonami; donacja Karola na rzecz Stolicy Apostolskiej; rokosz
Longobardów r. 775; wyprawa Karola do Hiszpanii r. 778; sejm w Verden 783;
Widukind; założenie 7 biskupstw w ziemi saksońskiej; wyprawa przeciwko
Tassylonowi, 787; wojny z Awarami r. 791 – 799 .............................................. 7

ROZDZIAŁ TRZECI. – Koronacja Karola na cesarza w Rzymie, 25 grudnia
r. 800. – Papież Leon III i Karol; posłannictwo cesarza chrześcijańskiego;
ostatnie wyprawy wojenne Karola Wielkiego ................................................... 16

ROZDZIAŁ CZWARTY. – Karol Wielki jako rządca państwa. Szkoły;
osobistość Karola. – Missi dominici; wymiar sprawiedliwości; sejmy za Karola
Wielkiego; kapitularze; stosunek państwa do Kościoła; mozaika z "Triclinium";
sądy biskupie; kapitularze odnoszące się do spraw kościelnych; św. Chrodegang
i św. Benedykt z Aniany; odrodzenie nauk za Karola Wielkiego; Alkuin; szkoły;
dwór Karola Wielkiego; Einhard; adopcjanie; postać Karola Wielkiego; Karol
Wielki i społeczeństwo nowożytne ................................................................... 21

–––––––––––

2

HISTORIA POWSZECHNA

Czasy Karola Wielkiego
F. J. HOLZWARTH
––––––––

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Rzut oka na rządy Karola Wielkiego
W drugiej połowie dziewiątego wieku pewien mnich w Moguncji pisał, co
następuje: "Karol, cesarz Franków i innych ludów, zwykł był, czy to w domu
czy w podróży, mieć przy sobie w nocy światło i tablicę do pisania, na której
notował te ze swoich widzeń sennych, które mu bardziej godnymi uwagi się
wydawały. Pewnego razu, udawszy się na spoczynek, ujrzał on we śnie
człowieka, idącego ku niemu z obnażonym mieczem. Strwożony tym
zjawiskiem, zapytał się owego człowieka, kim jest i skąd przybywa, i taką od
niego otrzymał odpowiedź: «Weź ten miecz, zesłany ci w darze od Boga,
przeczytaj umieszczony na nim napis, gdyż zawiera on przepowiednię, która się
w oznaczonym czasie spełni». Na mieczu zaś cztery wyrazy były wypisane:
raht, radolaiba, nasg i enti. Obudziwszy się, kazał cesarz podać sobie światło i
tablicę i zanotował na niej owe wyrazy. Nazajutrz, po nabożeństwie,
opowiedział panom, którzy byli obecni, o śnie, jaki miał w nocy, i prosił ich,
aby mu jego znaczenie wyjaśnili. Kiedy wszyscy milczeli, niejaki Einhard,
poczytywany za mądrzejszego od innych, odezwał się w te słowa: «Miłościwy
cesarzu, ten, który ci owo widzenie nocne zesłał, objawi ci także znaczenie
pisma tajemniczego na mieczu». Wtedy rzekł cesarz: «Jeżeli zechcecie
posłuchać, to postaram się wam wytłumaczyć myśl, zawartą w owych
wyrazach zagadkowych, o ile małe zdolności moje na to pozwolą. Miecz
zesłany nam od Boga ma oznaczać władzę, powierzoną nam przez
Najwyższego, gdyż ufni w Jego pomoc zmusiliśmy orężem wiele ludów do
posłuszeństwa berłu naszemu. A ponieważ teraz, kiedy pokonani zostali nasi
nieprzyjaciele, większa pomyślność panuje niż za dni ojców naszych, przeto
pierwszy wyraz na mieczu, a mianowicie raht, oznacza obfitość wszystkich
rzeczy. Drugi napis spełni się po naszym zejściu z tego świata za panowania

3

Owa przepowiednia częścią już dawniej się spełniła. wydzierać Kościołowi majątki. Grossbargel nad rzeką Unstrut w Turyngii. jak Pepin plądrował klasztory w Akwitanii. Kiedy zaś nasi synowie pomrą. Karol skupia ziemie i ludy..naszych synów. że potem nikt już z naszej dynastii nie będzie panował nad ludem Franków». a ich synowie rządzić zaczną. wierne opowiedzenie dziejów. Ingelheim. Jest to jakby uwertura dramatu. oni bowiem pomnażać będą podatki dla mizernego zysku. który się roztoczy przed nami w dziejach rodu Karolingów. i rozdawać je lennikom swoim. a przypatrzmy się wspaniałej osobistości Karola.. Akwizgran. odpadli od państwa Bretonowie i niektóre ludy słowiańskie a niedostatek w rozmaitych okolicach dał się uczuć. na służbę Bożą przeznaczone. Lecz powstrzymajmy się jeszcze na chwilę od uwag nad ową epoką. co jest na samym końcu miecza napisane (enti). Jako młodzieniec 26-letni ujął Karol miecz i berło w dłoń swoją a starcem 72-letnim zszedł z tego świata. który został później arcybiskupem (mogunckim).". gdyż dużo o tym można by mówić. objęta wyrazem nasg. gdyż albo oznacza ono koniec świata albo koniec naszego rodu. Worms. co w trzecim miejscu na mieczu jest wypisane. lecz żadna z tych miejscowości nie może się powołać na stanowcze świadectwo historyczne. Po śmierci cesarza Ludwika za jego synów ziściła się przepowiednia. Rzecz tę o śnie cesarza w taki sposób opisałem. to właśnie oznacza radolaiba. ciemiężyć obcych i cudzoziemców. lecz miejsca jego urodzenia oznaczyć z pewnością nie możemy. To zaś. i rozdawał je towarzyszom swoim. to jest. 4 . wtedy spełni się. wówczas nie będzie takiej obfitości płodów jak teraz i niektóre ludy odpadną. O zaszczyt nazywania się kolebką Karola Wielkiego współzawodniczą ze sobą: Paryż. Gdyż kiedy cesarz Ludwik objął rządy po śmierci Karola. Urodził się on 742 roku. przed wielu zwykł był powtarzać. może dwojako być rozumiane. Historia nadała mu przydomek Wielkiego. Ludwik nie umie utrzymać dziedzictwa ojcowskiego w całości. Karlsberg nad jeziorem Wurmskim w Bawarii. trwonią je zaś jego potomkowie. To oznacza wyraz nasg. gdyż nastręczy je samo z siebie. jak ją opat Einhard opowiadał mnichowi Rabanowi i jak ją tenże Rabanus. częścią dopiero teraz. Jupil pod Lüttichem. jak zabierał majątki kościelne i własność duchowną. W podobny sposób postępował także Lotar w Italii.

aby potoki najazdów. "Ani świat. wymiar sprawiedliwości. nowe ukształtowanie świata na podstawie wiary. ani Kościół nie przypuszczał. odniesione nad nieprzyjaciółmi państwa. I stało się. opierały się burzom. Wtedy wystąpił Karol Wielki. Często z kilku stron jednocześnie napadany. opieki prawdzie. w których wolność Kościoła zrodzić miała wolność ludów. Prace prawodawcze. opieka nad Kościołem. Zakonnicy uprawiali ludy podobnie jak uprawiali ziemię. które walcząc ze sobą wzajemnie. Nigdy nie rozstając się z mieczem. jakie Karol prowadził. względami mądrej polityki lub chęcią rozszerzenia Chrystianizmu. zbrojnego stróża pokojowi. przepisał im porządek. nim przeszedł pod rządy powagi. i aby wyryły pomiędzy nimi granice. w raz powziętym zamiarze niezłomny. Ale nowicjat barbarzyńców nie był jeszcze skończony. iż Kościół wychował nowy rodzaj ludzki. Z resztek dawnego cesarstwa formowały się państwa. z niesłychaną szybkością przerzuca się on z jednego miejsca na drugie. stawiając tym sposobem jakoby oddzielne warownie. uporządkowanie życia społecznego. przykazań Bożych i karności kościelnej – wszystko to daje mu daleko większe prawo do nazwy Wielkiego niż tryumfy wojenne. kto na niego oręż podnosił. myśl ta podjęta została przez Kościół. jest on jednakże przede wszystkim obrońcą i krzewicielem pokoju. z której miał powstać nowy świat chrześcijański. dał im formę. siły prawu. Wielkim on był jako wojownik i zdobywca szczęśliwy. Lecz jego myślą przewodnią nie były zabory. kto przeciwko niemu występował. aby podzieliły na rodziny ludów cały tłum noszący jarzmo. Na tych warunkach wznieść się miało Święte Cesarstwo Rzymskie. w nim uosobionej. Ludzkość przeczuwała w cesarstwie instytucję ludzką. wywołane były koniecznością. opanowywała wszystkie potoki. uniosły senat. Cesarstwo pogańskie było potworną parodią tej myśli Bożej. Wojny. zepsucie rozpusty i niewolnictwa. rozwój kultury materialnej. które unosiły trony. Klasztory rzucone w ten chaos. idei. rozbijały się znowu na wrogie sobie części. ten był zasadniczym wrogiem idei. Kościół opanował te części. Potrzeba było. wytrwała ich praca użyźniała wszystkie nieużytki. iżby Cesarstwo Zachodnie miało umrzeć na zawsze. bałwany. w którym reguła nie wyłączała swobody. która pod wpływem Kościoła miała się przeobrazić w instytucję wyższego znaczenia. wychodzi zawsze zwycięzcą z krwawych zapasów. 5 . którego posłannictwem jest wszystko podnosić i porządkować w Jezusie Chrystusie. Ród ludzki potrzebował najprzód odzwyczaić się od tyranii. przepływając przez Rzym. Karol prawie nie miał przypadkowych przeciwników. Potrzeba bowiem ramienia sprawiedliwości.

Pepin widział Kościół a Karol wszedł do niego. jakoby natura z większą wydała go troskliwością i że się długo do tego przygotowywała. szlachetny. powołał go i kierował nim prawie dwadzieścia lat.Pomiędzy wszystkimi monarchami jest on najprzedniejszym mężem Kościoła. Pepin Heristal jest już wielki. rector christiani populi. Jest on cierpliwy. Zdawało się. Nie ma nad niego człowieka większego i sympatyczniejszego. Miłuje Boga i ubogich. oręż i naukę. Hadrian odgadł Karola. roznosi światło po świecie. łagodny. ––––––––––– 6 . zgina barbarzyńców pod swoim mieczem a sam idzie do szkoły jak dziecię". Nie wątpi o prawach Bożych i nie daje sobie spoczynku. Chce dobra i wierzy w nie. Pepin lepszy. Z barbarzyństwa pozostała mu tylko prostota i zapał silnej a czystej młodości. Karol Martel większy. gdy potrzeba ich bronić. Karol Martel odparł najazd Saracenów. iż jest królem z ramienia Jezusa Chrystusa i kierownikiem ludu chrześcijańskiego. Zrozumiał on. Politycznym jego mistrzem był papież Hadrian I.

Po śmierci Pawła I burzliwe sceny działy się w Rzymie. dobroczyńca ubogich. książę Waskonów (Basków). Gotię czyli Septymanię. że nikt nie będzie mógł odtąd dostępować pontyfikatu. gdyż stąd nowe niebezpieczeństwo mogło zagrozić Stolicy Apostolskiej. siostry Karola. że Karol. pomimo to Karol zwyciężył a Lupus. Alamanię i Alzację. odznaczający się uczonością i surowością obyczajów Stefan IV. córki Pepina. Karol był oburzony na brata i zdawało się. otrzymał Austrazję i całą Germanię oprócz Alamanii. Po Stefanie III zasiadł na stolicy papieskiej Paweł I (757 – 767) ojciec chrzestny Gizeli. Lecz Karloman porzucił brata. Prowansję. Na próżno odradzał papież synom Pepina łączenie się z dworem longobardzkim. i na papieża został wybrany. którego syn Adalgis miał otrzymać rękę Gizeli. Lecz podczas swego pobytu w Rzymie 769 Dezyderiusz obalił Sergiusza i Chrystofora za pomocą Pawła Afiarty i wystąpił z żądaniami. Karol miał zaślubić Dezyderatę a Karloman drugą córkę króla longobardzkiego. na próżno przypominał Karolowi. Pepin wkrótce przed śmiercią (um. na które papież nie mógł przystać. że przyjdzie do wojny między nimi. a Karloman. Wtedy matka ich Berta wystąpiła jako pośredniczka pokoju. pracowała ona nie tylko nad pojednaniem synów lecz i nad połączeniem ich ścisłymi węzły z królem longobardzkim. chorych i jeńców. starszy. kto nie przebył wszystkich stopni kościelnych. 24 września 768) w ten sposób podzielił państwo między synów swoich. Burgundię. książę Tuscii. na tron longobardzki Dezyderiusz. od diakona do kardynała. wyrzekł. wyniesiony. Po śmierci Aistulfa (756). Neustria i Akwitania wspólnie do obu braci należały. Karol koronował się 7 października 768 w Noyonie a Karloman w Soissons'ie. w końcu górę wzięła partia kościelna pod Chrystoforem i Sergiuszem. młodszy. że ma on już prawą małżonkę. aby się z nim połączył. 7 . Krótko wszakże trwał pokój między nimi. ROZDZIAŁ DRUGI Podboje Karola Wielkiego Aby zapobiec wznowieniu się dawnych zatargów między Neustrią i Austrazją. zaprzysiągł dotrzymanie układu z Pepinem zawartego przez Aistulfa i w ogóle pozostawał w pokoju z Rzymem do śmierci Pepina. wydał Hunalda zwycięzcy. za poparciem papieża. Synod zwołany do Rzymu. Zaraz po zgonie Pepina powstał stary Hunald w Akwitanii. Karol wyruszył z wojskiem i wezwał brata.

Saksonowie byli fanatycznymi czcicielami Odyna. Tegoż roku (771) umarł Karloman. małżeństwo Karola z Dezyderatą czyli Irmingardą przyszło do skutku. były tylko jakby jej epizodami. Najniebezpieczniejszym wrogiem państwa Franków byli Saksonowie. Nie uznawali Saksonowie żadnej władzy centralnej. wódz Ostfalów (w diecezji Hildesheimskiej). pisząc: "Granica między nami i ludem Saksonów przechodziła po większej części wzdłuż równin.Himiltrudę. gdyby Frankowie nie odnieśli nad nimi zwycięstwa. Bruno. Pertz II. wojna dwóch tych ludów była nie tylko wojną o granice lecz i walką o zasady. Saksonowie posiadali jeszcze całą energię rodzimą barbarzyńców. wolnych i na wpół wolnych ludzi ("Sunt. qui illorum lingua adilingi. wódz Westfalów w (diecezjach Münsterskiej i Osnabryckiej). Alamanką szlachetnego rodu. które Karol prowadził. 675). Odróżniali oni między sobą trzy stany. szlachetnie urodzonych. skutkiem tego ciągle panowały na pograniczach mordy. palili kościoły. rabunki i podpalania". i całe państwo złożyło hołd Karolowi jako jedynemu władcy. nie opłacali żadnych danin i podatków. Przy braku spójności politycznej w szczepie saksońskim. Obrażony Dezyderiusz działał odtąd jako wróg Karola. Dwóch jego synów małoletnich pominięto. Uzbrojeni w długie dzidy. takimi książętami byli: Widukind. Tylko podczas wojny widzimy książąt na ich czele. Frankowie zaś byli chrześcijanami i pragnęli naukę Chrystusową szerzyć. Hessi. jeńców chrześcijańskich składali na ofiarę bogom swoim. krótkie tarcze i wielkie noże. sunt qui lassi dicuntur". Lecz właśnie ten związek sprowadził zgubę Dezyderiusza. Vita Lebuini. Nie wypowiada też Einhard istotnej przyczyny owych zapasów krwawych. We Frankach i Saksonach stanęły naprzeciw siebie nowa. inne wojny. tylko tu i ówdzie linię graniczną stanowiły większe bory lub grzbiety gór. Frankowie coraz głośniej skarżyli się na wiarołomstwo 8 . chrześcijańska Germania i dawna pogańska. ich poganizm był żądny zaborów. U Franków wziął górę pierwiastek monarchiczny. sunt qui frilingi. Saksonowie zaś przechowywali w urządzeniach swoich dawną prostotę republikańską. mordowali księży. to Saksonowie wkrótce zajęliby miejsce Franków. ludy pograniczne nigdy nie mogły liczyć na trwały pokój od strony Saksonii. w Marklo nad Wezerą zbierali się wysłańcy plemion na wspólne obrady. byli oni strasznymi wojownikami. Po upływie roku bowiem Karol porzucił księżniczkę longobardzką i 771 połączył się z Hildegardą. wojna z nimi trwała. przez 33 lata. naczelnik Engrów (Minden i Paderborn). corocznie biegli oni nad Ren. z pewnymi przerwami.

aby już nigdy o wznowieniu walki myśleć nie mogli. przeszedł za Ren. lecz inni go obronili. Po ciężkich klęskach Saksonowie poddawali się zwycięzcy. wznawiały walkę. jego miejsce na stolicy Piotrowej zajął Hadrian I (772 – 795). wszystko zdruzgocze. jeden z uczniów Bonifacego. nazwany Doctor fideique minister. Z każdym rokiem wojna stawała się zawziętszą. Papież ten zażądał od Dezyderiusza spełnienia zawartej umowy. wobec ofiar. Wojna z Saksonami była więc koniecznością polityczną. Wkrótce spełniła się przepowiednia Lebuina. a wasze żony i dzieci na niewolników zamieni". może zaś był to pomnik zwycięstwa Arminiusza. przy zdarzonej sposobności. jak jeszcze przed objęciem rządów przez Karola obie strony rozumiały to dobrze. Dezyderiusz zaś dopominał się. iż zbliża się chwila rozprawy ostatecznej. zbiegowie wracali do ojczyzny swojej. zburzyli świątynię. niezłomnym charakterze. Karol doszedł do Wezery. Znad brzegów Wezery Karol pośpieszył za Alpy do Italii. Frankowie zdobyli Eresburg. inne. zabitych na cześć bożyszcz pogańskich. ku rzece Lippe. spalili gaj święty i zniszczyli posąg. Tu na szczycie góry stał słynny posąg – Irminsul (simulacrum.swoich przeciwników. i Frankowie doszli do przekonania. aby Hadrian namaścił na królestwo synów 9 . który jak potok leśny spadnie na was. ilekroć Karol był zaprzątnięty w Hiszpanii. Pewnego razu z krzyżem w ręku stanął on przed ich zgromadzeniem w Marklo. Italii lab nad Dunajem. Stefan IV już nie żył wtedy. i uderzył na Eresburg. Król Franków. przemówił w te słowa: "Jeżeli nie pójdziecie za mną. ci biegli do Danii lub Skandynawii. Westfalowie poddali się. cujus similis factura columnae. że Saksonów nie tylko zwyciężyć należy lecz tak osłabić. Niektórzy z obecnych chcieli się rzucić na niego. którzy o pokoju słyszeć nie chcieli. Jeżeli jedno jakie ich plemię zostało pokonane. główną warownię i świątynię Westfalów. gdzie kwitnął kult Odyna. chciał nawrócić Saksonów na Chrystianizm. Na wiosnę 772 Karol zwołał sejm do Wormsu i rozpoczęła się pierwsza krucjata przeciwko Saksonom. aby wybawił Rzym od Longobardów. może wyobrażał Odyna wojowniczego. Universalis columna quasi sustinens omnia. wysłańcy papiescy zaklinali go na pamięć ojca. i w młodzieży żądzę walki rozpalali. wojsku towarzyszyli biskupi i misjonarze. lecz znajdowali się zawsze między nimi ludzie o dzikim. to Pan nieba i ziemi ześle mądrego i mężnego monarchę. powiada o nim kronikarz Rudolf z Fuldy † 865). przyjęli misjonarzy i dostarczyli dwunastu zakładników. Lebuin. a ze słów Lebuina okazuje się. Posąg ten.

najwyższą jurysdykcję w Rzymie i egzarchacie. korporacje miejskie i młodzież. zamknął się z częścią wojska w warownej Pawii. inne zamknięto. o której sklepienia rozległ się wtedy majestatyczny śpiew: Benedictus. z tytułem "patrycjusza rzymskiego". sam zaś Karol przez Montcenis. wkroczył do Tuscii i groził. Papież nie zgodził się na żądanie króla. przywódca partii longobardzkiej w Rzymie. gdzie oczekiwał na niego papież na stopniach portyku. niektóre bramy Rzymu zamurowano. deinde in Regio. 10 . że z całym wojskiem swoim wyruszy przeciwko Rzymowi. Eugubium. której oblężenie przeciągnęło się od grudnia do wiosny. Dezyderiusz. Montefeltro. ścigany przez Franków. wdowa po Karlomanie i jej synowie zakończyli życie w ciszy klasztornej. Karol zastrzegł sobie zwierzchnictwo nad tymi krajami i. Piotra. inde in Berceto. deinde in Parma. deinde in monte Burdone. Twierdza ta poddała mu się. Adalgis zaś uciekł do Konstantynopola. Karol zaś był obrońcą papieża (1). syn jego Adalgis uciekł z wdową po Karlomanie i jej dziećmi do Werony. Paweł Afiarta został osadzony w więzieniu i ścięty. kiedy Bernard spuścił się w dolinę Aosty i od tyłu im zagroził. deinde in Suriano. Karol obsaczył Pawię i wyruszył z częścią armii swojej pod Weronę.Karlomana. Podług Anastazego rzymskiego dokument donacji brzmiał w taki sposób: "A Lunis (dziś Sarzana) cum insula Corsica. Władca Franków postanowił wtedy odbyć pielgrzymkę do Rzymu. Rozjątrzony tym Dezyderiusz zajął terytoria miast Sinigaglii. na jego spotkanie wystąpiła cała milicja z chorągwiami. Bernard przeszedł przez tak nazwaną od niego górę Bernarda. w którego progi niezadługo miał wstąpić jako pierwszy cesarz niemiecki. Król longobardzki chciał w ten sposób pomścić się na Karolu za odepchnięcie Dezyderii. Papież był władcą Rzymu i reipublicae Romanae. 2 kwietnia 774 stanął on u bram wiecznego miasta. Papież i król rzucili się sobie w objęcia. Karol powrócił do Pawii. nec non et cunctum ducatum Spoletinum et Beneventanum". qui venit in nomine Domini! Młody bohater oglądał następnie osobliwości miasta. Stryj jego. et exinde in Mantua. atque in monte Silicis. sicut antiquitus erat. Strach paniczny ogarnął Longobardów. i obok papieża Karol wszedł do świątyni. simulque et universum exarchatum Ravennatium. Urbino. stanął w Genewie. Piechotą udał się król do kościoła św. z którymi matka ich Gilberga uciekła była do Lombardii. Papież okazał się niezłomnym "jak diament". poczym 6 kwietnia 774 nie tylko zatwierdził lecz i pomnożył darowiznę Pepina na rzecz Kościoła rzymskiego. atque provincias Venetiarum et Istriam. Lecz już Karol nadchodził i we wrześniu 773 r.

Potem zmusił Engrów do złożenia hołdu. gdzie życie na pokucie zakończył. Dezyderiusz. popierał rokoszan. Złamali oni bowiem przysięgę. Podczas sejmu w Paderbornie 777 r. zwrócił się ku Wezerze i dosięgnął brzegów rzeki Ocker. jaka istniała w państwie Franków. Z Rzymu Karol udał się do wojska oblegającego Pawię. Saksonowie znowu uchwycili za oręż i rzucili się na Fryzlandię i Hesję. rządca Saragossy. odtąd Longobardowie utracili swoje uprzywilejowane stanowisko w Italii. Ostatecznemu rozprawieniu się Karola z Saksonami przeszkodziły zawichrzenia. flota grecka nie przybyła. następnego roku przeszedł za Ren. znowu się zebrał sejm w Wormsie. spoglądający zazdrosnym okiem na wzrost potęgi Franków. zaprowadził organizację podobną do tej. z niewielkim oddziałem w zimie przebył Alpy i uderzył na Trewizo i Fryul. 11 . wybuchłe w Italii. i ogłosił się królem Italii. odbudował Eresburg. którą głodem zmusił do poddania się. Była to więc dla nich tylko zmiana dynastii. prosił władcę Franków o przyjęcie go pod swoją opiekę. Hadrian bronił Kampanii. księstwa podzielił na drobne hrabstwa. Trewizo się poddało. książę Fryulu. Zbyt wcześnie wszakże wystąpił jeden z nich. Karol. zajęli Eresburg i stanęli pod Siegburgiem. wzięty do niewoli. Niektórzy panowie longobardzcy żałowali tego. wielu z nich chrzest przyjęło. Karol wyruszył za Pireneje. gdyż Soliman Ibn el Arabi. a mianowicie Hrodgaud. Kiedy Frankowie walczyli w Lombardii. uciekł do Danii. nie czekając na zebranie się pospolitego ruszenia. lecz Saksonowie się poddali. w ważniejszych miastach posadził swoje garnizony. dwór bizantyjski. 775 r. Wtedy Karol zniósł polityczne urządzenia longobardzkie. najpierw został osadzony w Lüttichu u później zamknięty w klasztorze w Korbii. Karol przybrał tytuł króla longobardzkiego (7 czerwca 774) i pozostawił oddział Franków na załodze w Pawii. zburzony przez nieprzyjaciela. Karol przybył z ogromnym wojskiem. znowu trzeba było orężem rozprawiać się z Saksonami. Na wiosnę 776 r. Frankowie szturmem zdobyli Fryul. W 778 r. Z szybkością orła nadbiegł Karol 774. Zwycięzca pozostawił Longobardom ich prawa i posiadłości. lękając się gniewu króla. Klęska Hrodgauda odjęła odwagę innym panom longobardzkim. Hrodgaud poległ (w kwietniu 776). Westfalowie dostarczyli zakładników. celem przywrócenia dawnego królestwa longobardzkiego sprzymierzyli się oni ze zbiegłym Adalgisem. że porzucili Dezyderiusza. Tylko Widukind.

Wtem nadeszli Alamannowie tudzież Frankowie austrazyjscy i dwukrotnie pobili Saksonów. Eggihard. misjonarze głosili im Ewangelię. Wojsko jego wracało wąwozami Engui. według innych podań. czy wiarołomstwo Ibn el Arabi'ego. a Pepin miał rządzić Italią. zdobyli warownie nad rzeką Lippe i straszliwie spustoszyli cały kraj od Deutz'u do Koblencji. i opuścił Hiszpanię. "Tu. W grudniu 780 r. Chrystusa mając na ustach a Odyna w sercu. Do uszu Karola doszły wieści o nowym powstaniu Saksonów. Hadrian namaścił na królestwo obu młodszych synów Karola. Jakki i innych miast. i Hruodland. ośmioletnia córka Karola. aby Italii i Akwitanii nadać pozór niezależności narodowej. zginęli. następcy tronu bizantyjskiego.nadto chrześcijanie hiszpańscy chcieli się uciec pod jego protektorat. Erro i Roncevaux. zajętego porządkowaniem państwa. który wszakże. ograniczył się więc on na daninie i zakładnikach. ulubionym bohaterze średniowiecznym. jak pisze Einhard. cała Westfalia się poddała. Rozpoczęły się rokowania dyplomatyczne i Rotruda. podczaszy królewski. Ludwik zaś Akwitanią. W 780 Karol przeszedł za Wezerę. Karol pośpieszył zaraz na północ. W kwietniu 778 r. Saksonowie powstali pod wodzą Widukinda 779 roku. czy brak żywności czy też rozbudzenie się fanatyzmu religijnego muzułmanów. majątki poległych na wojnie Saksonów w części kościołom oddano. Karol miał zostać jego następcą. którzy zajęli Terracynę. została narzeczoną Konstantyna. dowódca wojskowy z pogranicza bretańskiego. Z trzech synów. zajęli Pampelunę. oprócz wielu innych". Posłyszawszy o wyprawie Karola do Hiszpanii. znajdujemy Karola w Italii. W wąwozie Roncevaux Baskowie napadli na straż tylną Franków i wycięli ją do szczętu. lecz nie mogli zdobyć Saragossy. palili wsie i mordowali mieszkańców. których mu Hildegarda urodziła. Najezdnicy burzyli kościoły. Karol zostawił Pepina w Pawii a 3-letniego Ludwika posłał do Tuluzy. Zarazem chciał władca Franków przeciwdziałać w Italii polityce Greków. Na Wielkanoc 781 r. wszędzie poddawali się Saksonowie i chrzest przyjmowali. 12 . co było tego powodem. Frankowie weszli trzema kolumnami do Hiszpanii. Pampeluny. Anzelm. Widukind znowu uciekł na północ. miał zginąć w walce z Saracenami. falcgraf. czy bezczynność ludności chrześcijańskiej. Jest to jedyna wzmianka historyczna o Rolandzie. Nie wiemy. dostarczonych przez rządców Saragossy. Opuszczając Italię.

powiada współczesny kronikarz. mają żelazne serca. lecz nigdy nie mógł pokonać samego Karola. bawiącego w Attigny nad rzeką Aisne. miał być karany śmiercią. lecz Saksonowie. Karol dotarł do Elby. Widukind powrócił do ojczyzny i młodzież saksońska powstała w obronie dawnych bogów i dawnej wolności. im dotkliwiej uciska ich wojna. 803 na zebraniu w Salz Saksonowie poprzysięgli mu wierność. według zwyczaju pogańskiego. Karol podarował im poprzednio nałożoną daninę. że sprawa chrześcijańska stanowczy krok uczyniła. jak pod dozorem królewskich missi dominici. niszcząc wszystko ogniem i mieczem. którzy by jedli mięso podczas Wielkiego Postu lub. pozostawił dawne prawa i pozwolił się rządzić. "Saksonowie. jeżeli nie będą mu wydani główni wspólnicy Widukinda. dwaj ponieśli straszliwą klęskę pod górą Süntal nad Wezerą. Wtedy to 4500 Saksonów w przeciągu jednego dnia poniosło karę śmierci. Bohater saksoński przyjął tu chrzest św. w których o środkach gwałtownych nie masz już mowy! R. Na wiadomość o nawróceniu się Widukinda papież nakazał trzydniowe nabożeństwo. nie ośmielili się wystąpić do otwartej z nim walki. któryby się ukrywał. a biskupi nie mogli wydawać wyroków śmierci. Wszyscy bez wyjątku mieli oddać dziesiątą część majątku na rzecz kościołów i opłacać dziesięcinę. Zwołał więc Saksonów do Verden'u 783 r. lecz nie należy zapominać. Wkrótce przybył sam Karol. Trzech wodzów przeciwko nim wysłano. jak przystało wolnemu 13 . W 782 wojna z Saksonami na nowo wybuchła z niesłychaną gwałtownością. Powszechne panowało przekonanie. Kościół potępił tę surowość: o porzucających wiarę Chrystusową mieli stanowić biskupi. Karol posłuchał tych ostrzeżeń i w 797 r. dokonywane na Frankach przez Saksonów. i latem 785 Widukind udał się do Karola. I Alkuin przypominał Karolowi. Boleść zaślepiła tą razą Karola. pomimo dopiero co odniesionego zwycięstwa. każdy Sakson. Nieubłagana wojna znowu wybuchła 783 r. Karol postanowił pomścić się za krew wymordowanych wojowników swoich i księży. Wycieńczeni Saksonowie prosili o pokój. Saksonom zabroniono zbierać się na obrady inaczej. Na sejmie w Paderbornie wydano straszliwe prawa przeciwko bałwochwalstwu: np. a ojcem chrzestnym był mu sam król Karol. jak straszliwe były napady i rzezie. taż sama kara miała spotykać tych. który zawsze zwyciężał. że nie godzi się narzucać wiary siłą. i długo jeszcze w pieśniach przechowywała się pamięć o Widukindzie. obronę nauki Chrystusowej i dziesięcinę kościelną. i zagroził wytępieniem całego narodu. aby uniknąć chrztu. wydał nowe rozporządzenia. palili zwłoki zmarłych. tym bardziej wzmaga się ich przebiegłość i dzikie męstwo. porażki budzą w nich nowe życie i do zemsty podniecają". W nim utracili Saksonowie najzdolniejszego wodza.

R. poślubionej przez Karola 783 r. lecz wychowany w Yorku.ludowi. syn Dezyderiusza. Minden. które Frankowie nazywali Wiltami. w skutek czego. Karol wszakże kazał mu tylko nałożyć habit zakonny i zamknąć w klasztorze w Jumiéges. zawarł on sojusz z Awarami. który tym był dla Niemiec północnych. która chciała. który poległ w tej wojnie (788). Takiż sam los spotkał żonę i synów Tassylona. przybił z flotą grecką do brzegów Kalabrii. najcięższa. jako winny zdrady. Byli to Weletabowie. Knowania wszakże księcia bawarskiego z Awarami nie pozostały bez skutku. Surowe kary. zewsząd ściągnął więc wojska na wyprawę przeciwko ziemi bawarskiej i na czele wielkiej potęgi stanął nad rzeką Lech. Nowe niebezpieczeństwo nagle w 785 r. Verden. Tłumy Awarów wtargnęły do Bawarii i Tyrolu. 791 rozpoczęła się wojna z Awarami. Było to w sierpniu 787 r. 823 powstał klasztor w Nowej Korbii. sąsiadami Bawarów od wschodu. gdyż za poradą swojej żony Liutbergi. Już od dawna Karol baczne miał oko na Tassylona. Paderborn. Pycha Tassylona tak daleko się posuwała. Jednocześnie Saksonowie i Turyngowie uderzyli od północy a Pepin wkroczył z wojskiem od południa. księcia bawarskiego. i oddano je pod zwierzchnictwo arcybiskupa bremeńskiego. wymierzone przeciwko winnym. Münster. ze wszystkich 14 . 789 miała miejsce wyprawa przeciwko kilku pokoleniom słowiańskim. rodem z Fryzji. gdzie pewna liczba możniejszych sprzysięgła się na jego życie. osiedli w teraźniejszej Meklemburgii. córki Dezyderiusza. po saksońskiej. Liudger. Adalgis. został biskupem w Münster. W ziemi saskiej zaprowadzono 7 biskupstw: Osnabrück. i nie tylko ośmielił się lekceważyć rozkazy króla. przypisywano wpływowi Fastrady. W r. Gallen dla południowych. lecz Bawarowie wyparli Awarów a Grymoald na czele Longobardów pomyślnie walczył z Grekami i z Adalgisem. czym była Fulda dla środkowych a St. gdzie na stolicy biskupiej zasiadał anglosakson Willehad. Lecz na sejmie w Ingelheimie 788 oskarżono Tassylona o nowe knowania przeciwko królowi i podżeganie Awarów do wojny. został on przez obecnych na sejmie skazany na karę śmierci. Alkuin w swoim opisie życia Karola tak mówi: "Wojnę bawarską wywołała nieroztropność i pycha księcia Tassylona. że Karol dłużej już nie mógł jej znosić. Hildesheim i Halberstadt. aby jej mąż pomścił się za wypędzenie ojca z Longobardii. zagroziło Karolowi od strony Turyngii. lecz nawet wywoływał go do wojny. R. Bawarowie zaprzysięgli mu wierność. Wówczas Tassylon zupełnie upadł na duchu i bez oporu poddał się Karolowi. odgraniczającą Bawarów od Allemanów".

Tymczasem chakan awarski został zrzucony z tronu a południowi Słowianie wdarli się do ziemi awarskiej i zdobyli główną ich warownię. o tym świadczy zupełne wyludnienie Pannonii. upoważnienie do obsadzania Stolicy Apostolskiej i udzielania inwestytury wszystkim biskupom.wojen. lecz w końcu zupełnie ulegli potędze oręża chrześcijańskiego. ––––––––––– 15 . położoną między rzekami Dunajem i Cisą. Wszystko złoto i od wieków gromadzone bogactwa przeszły w ręce Franków. ile było krwi przelanej. O tej strasznej wojnie tak mówi Einhard: "Ile bitw zostało stoczonych. jakie by mógł zebrać. Wojna z Awarami wznowiona została r.. Karol znajdował się w ziemi Saksonów. złożonego ze 153 biskupów. ––––––––––– Przypisy: (1) Pod koniec XI w. aby raz stanowczo złamać opór Saksonów. tam. nie masz teraz nawet śladu jakich bądź siedzib ludzkich. Cios. zostali pobici. Zewsząd ściągnięto zbrojne zastępy. W tej wojnie wyginęła cała szlachta hunnów. następnego roku kraj między Pirenejami i Ebro przyłączony został do monarchii Karola jako margrabstwo (marchia) hiszpańskie. Roku 797 jednocześnie toczyła się walka w Hiszpanii i Saksonii.". Awarowie wprawdzie jeszcze kilkakrotnie próbowali szczęścia wojennego. Zwycięzcy spustoszyli kraj cały do rzeki Raaby. jakie Karol prowadził. po raz pierwszy wystąpił Zygebert z Gembloux z fałszywym podaniem. lecz z nią także zakończyło się istnienie ludu awarskiego. jakoby Karol tegoż samego roku 774 powtórnie przebywał w Rzymie i że wtedy otrzymał od synodu.. 795. zadany przez Karola państwu Awarów.. wywołał w nim rozdwojenie. gdzie ciągle wybuchały nowe powstania i wezwał do siebie syna Ludwika ze wszystkimi siłami. Kiedy Karol znajdował się w Lüneburgu. Wtem nadeszły niepokojące wieści z Rzymu. inni dobrowolnie ustępowali. przybyli doń posłowie awarscy.. Podanie to jest najzupełniej fałszywe a wymyślone ono zostało podczas walki o inwestyturę za Grzegorza VII przez przeciwników papiestwa. Roku 803 zupełnie się zakończyła wojna z Awarami. zaskoczeni we własnych siedzibach przez hufce Karola. Awarowie. gdzie było główne obozowisko Awarów. obiecując poddanie się i przyjęcie nauki Chrystusowej.

okrutnie znieważyło i pozostawiło broczącego we krwi własnej. a Rzym radośnie powitał swego arcypasterza i władcę. Papież Hadrian umarł 795 r. 795 – 816. Dnia 30 listopada 799 r. Na stopniach kościoła św. przybył do Paderbornu. abyś. wrogowie ukorzyli się ze strachu. wojsko przyklękło i otrzymało błogosławieństwo apostolskie. sam zaś Karol udał się do Rzymu. bądź przewodnikiem zbłąkanych. ubiegając się o rzecz mniejszą. Czasy są ciężkie. aby wilk drapieżny nie zakradł się do niego". któryby przyjął przysięgę na wierność i posłuszeństwo od ludu rzymskiego. zawrzyj pokój z bezbożnym ludem Saksonów. poddanych władzy św. Leon III napisał do króla Franków.. do którego wjechał w niedzielę 24 listopada. papież znowu zamieszkał w pałacu Lateraneńskim a pełnomocnicy Karola wezwali przed siebie jego oskarżycieli i wrogów. Karol wystąpił na jego spotkanie. wyleczywszy się z ran. Lecz żadnych wiadomości nie posiadamy o rozprawach. Bądź mścicielem gwałtu. jakie wówczas miały miejsce między Ojcem Świętym i królem Franków. przy tym kazał wręczyć chorągiew królowi Franków jako żołnierzowi (militi) Kościoła Apostolskiego i obrońcy wszystkich ziem. prosząc go o pomoc. Jeżeli więc jest to rzeczą możliwą. powaliło go na ziemię. ROZDZIAŁ TRZECI Koronacja Karola na cesarza w Rzymie 25 grudnia 800 r. w Lombardii przyjęły go zbrojne oddziały Franków. otoczony duchowieństwem rzymskim. co posiadasz. wrogie temu papieżowi stronnictwo szlachty rzymskiej napadło na niego podczas procesji 25 kwietnia 799 r. Następnej niedzieli Karol zwołał duchowieństwo i 16 . nie utracił większej. Piotra. pocieszycielem smucących się i rozweseleniem prawych. lecz łatwiej jest znosić dolegliwość w nogach niż w głowie. W cztery lata po objęciu rządów Kościoła. Leon III znalazł się w wielkim niebezpieczeństwie. Następnego roku (800) wojsko Karola przeszło za Alpy do Italii i wyruszyło pod wodzą Pepina ku Rawennie a stamtąd przeciwko Benewentowi. Strzeż własnego stada. Za nadejściem jesieni papież udał się w drogę z powrotem do Rzymu. Piotra oczekiwał na niego papież. zadowolnij się tym. a Alkuin upominał wtedy Karola tymi słowy: "Na tobie jednym polega bezpieczeństwo Kościoła Rzymskiego. a jego miejsce zajął Leon III. – Sam Leon III. Leon prosił Karola o wysłanie do Rzymu pełnomocnika.

iżby mię jakieś prawo do niego zmuszało i nie dlatego także. dostojnego Pepina. Najwyższy Kapłan świętego Kościoła Rzymskiego. wówczas papież włożył mu koronę na głowę. oprócz wielu innych znakomitszych mieszkańców Rzymu" (Einhardi Annales). czy kto ma co do zarzucenia Ojcu Świętemu. I tak Karol został wyniesiony na cesarza rzymskiego. przed którego sądem staniemy kiedyś wszyscy i przed którego obliczem teraz się znajdujemy. ciągle zachowywany". Boga. jakie mi nieprzyjaciele zarzucają. który z początku tak mu się nie podobał. że 17 . Stolica Apostolska jest sędzią wszystkich i od nikogo z ludzi nie może być sądzoną. powiada kronika. Trudna do opisania radość panowała między zgromadzonymi i gorąco dziękowano Bogu za przywrócenie pokoju w Kościele. pacifico imperatori vita et victoria!» co znaczy: Karolowi. A zeznanie to czynię nie dlatego. wobec Boga. który czyta w sumieniach ludzkich. żaden z nieprzyjaciół papieża nie wystąpił. a znajdujący się w kościele rzymianie zawołali: «Carolo piissimo Augusto. wielce bogobojnemu Augustowi. "Król. a papież namaścił go olejem św. księcia Apostołów. duchowieństwo zaś w te słowa odpowiedziało: "Nie godzi się nam sądzić Głowę Kościoła. że źli ludzie powstali przeciwko mnie i najcięższymi oskarżeniami mię obrzucili. od Boga ukoronowanemu. wobec św. lecz z powodu wielkości popełnionej zbrodni wyprawiono ich na wygnanie. Taki jest odwieczny zwyczaj Kościoła. z całą swoją świtą udał się do kościoła i klęczał przed ołtarzem. "łagodny papież wszakże wstawił się za nimi do Karola i wyjednał im zachowanie życia. Piotra. następnie papież schylił się ku niemu i pocałował go w usta. który wzrok swój ma ku nam skierowany. W żywocie Karola Einhard pisze: "Wówczas to przybrał on tytuł cesarza i augusta. równie jak jego syna. tak przemówił do zgromadzenia: "Ukochani bracia! Wiadomo. króla Italii". że ani ja sam ani przez innych nie dopuściłem się rzeczy występnych. Dlatego ja. Złoczyńców osądzono i skazano jako gwałcicieli majestatu Najwyższego Kapłana na karę śmierci. wielkiemu. na co powołuję Boga na świadka. pokój szerzącemu cesarzowi życie i zwycięstwo. Najwięcej zawinili w tych knowaniach nomenklator Paschalis i podskarbi Campulus. 25 grudnia 800 r.znakomitsze osoby stanu świeckiego i zapytał się. Poczym. z własnego popędu oświadczam w waszej przytomności. abym przez nie nakładał na moich następców w Kościele świętym jakieś zobowiązanie lecz jedynie w celu usunięcia od was wszelkich złośliwych podejrzeń co do mojej osoby". Nazajutrz (2 grudnia) wszedł Leon III na ambonę i z Ewangelią w ręku. a Deo coronato. Celem zbadania tej sprawy przybył do naszej stolicy najmiłościwszy i najdostojniejszy król Karol. ogromnej doniosłości akt dziejowy spełnił się w święto Bożego Narodzenia. magno.

tak ulubionym dla Merowingów. Tylko nazwa była ta sama. poniża bez przyczyny wielki i silny charakter tego monarchy i mija się zupełnie z przewodnią jego myślą polityczną. Karol strzegł się bacznie tego wszystkiego. a pierwej wierszem wysławiał go już jako cesarza. gdy mu papież włożył koronę cesarską. i Bizancjum z nietajoną zazdrością spoglądało na wskrzeszenie zachodniego Cesarstwa Rzymskiego. iż wolałby owego dnia. tyczących się nowej godności cesarskiej. Dopiero w marcu 802 r. gdyż i ludy podwładne jego berłu z obawą patrzyły w przyszłość. wcale nie chodzić do kościoła. Tym się da objaśnić jego zimne zachowanie się wobec entuzjazmu rzymian. Pycha i chciwość dawnego Rzymu dążyła do poddania wszystkich narodów pod jedno prawodawstwo i do wyzyskiwania ich na rzecz grodu i ludu panującego. że pod tym względem albo Einhard był źle poinformowany. Powołują się też na Jana Diakona z Neapolu. Historycy nowocześni przypuszczają. nieodwołalnie potępionym przez doświadczenie. Nowe zaś cesarstwo dążyć miało przede wszystkim do 18 . iż Karol udawał tylko te uczucia. Przypuszczenie. że jeszcze w Paderbornie papież obiecał koronę cesarską Karolowi i że Karol z tej obietnicy wielce się uradował. co się przygotowywało. gdyż i biskupi z jego państwa i biskupi rzymscy poprzednio się w tym przedmiocie naradzali i zawiadomili go o skutku swoich obrad. Potrzeba mu zatem było więcej niż roku całego do zgłębienia i przyswojenia sobie tej nowej wielkiej myśli papieża. Karol wcale nie był zaskoczony. wydał on w kapitularzu akwizgrańskim kilka postanowień. lękając się wojen w skutek przyjęcia przezeń godności cesarskiej. Sądzą oni. że zdumienie i niezadowolenie Karola były szczere. Księgi karolińskie (1) miały na widoku przygotowanie umysłów do wskrzeszenia Imperium na podstawach chrześcijańskich.powtarzał. choć to było wielkie święto. co by go mogło poprowadzić ku tym dawnym tradycjom. Korona cesarska mogła być przedmiotem długich rozpraw między Karolem a Alkuinem. Nowy organizm polityczny i społeczny świata chrześcijańskiego nie miał nic wspólnego z powszechną monarchią dawnych cezarów. pod względem moralnym zachodziło między nimi oczywiste przeciwieństwo. nie potrzebował Karol wyrzekać się swojej przeszłości. który powiada. skoro z powodu koronacji przesłał swemu monarsze wspaniale przepisaną Biblię (teraz znajdującą się w British Museum). albo też chciał ukryć prawdę. W tradycji Karolingów leżało oddziaływanie przeciwko administracyjnym i politycznym formom starożytności. iż Karol mógł na chwilę przybrać postawę zakłopotanego. Zresztą przyjmując myśl Leona III. gdyby mógł przewidzieć zamiar papieża". Zdaje się jednak. który dobrze musiał wiedzieć o tym.

imperator całej rzeszy ludów przyjął nazwę cezara i augusta. ku wzniesieniu nowego gmachu europejskiego. aby pan.urzeczywistnienia jedności sumień. Systemat ten wytworzył z siebie wielki prąd dziejowy. Życie ludów odtąd rozwijać się będzie w dwóch kierunkach idealnych – Kościoła i państwa. Po raz pierwszy wygłoszono wtedy wolność Kościoła i ducha ludzkiego. cesarz miał wykonywać nie tyle magistraturę cywilną ile apostolat. że i papież i cesarz byli narzędziami w ręku Opatrzności. Posłannictwem panującego ludu i jego władcy było nie zdobywanie prowincyj. dopóki go nie poświęcił papież. Przyznana mu władza powszechna posługiwać miała nie osobistemu jego interesowi ani nawet interesowi narodowemu. wydawało się niepodobieństwem. W Vercelli oczekiwał na niego wysłaniec kalifa bagdadzkiego Harun Arraszida. które w wyższej jedności harmonizowało różnice plemienne. a Karol. zobowiązał się do używania sił państwa ku szerzeniu Chrystianizmu. I dlatego religijna ceremonia sakry była nie tylko zatwierdzeniem ale jedynym źródłem godności cesarskiej. powiada kronikarz. poczytywano więc za rzecz naturalną. otoczył władzę świecką majestatem świętości. któremu zawdzięczają pierwszy swój rozwój: kultura. Gregorovius słusznie też mówi: "Wytworzenie wyższej zasady nad wyłącznie polityczną starożytnego Rzymu i absolutystyczną justyniańskiego państwa było wielkim dziełem owych czasów. aby Karol zachował tytuł króla. Karol udał się na północ. to wszakże dalszy bieg wypadków okazał. Ludom. broniących je od odosobnienia i upadku. Papież. że Karol pozostawał w bardzo przyjaznych stosunkach z Harun Arraszidem i że kalif ofiarował mu nawet patronat nad Grobem św. Nikt na Zachodzie nie był cesarzem. ślubując obronę Kościoła. Lecz jakkolwiek polityka odgrywała pewną rolę we wskrzeszeniu Imperium Rzymskiego. społeczeństwo ówczesne było najzupełniej do tego przygotowane. ale idei katolickiej. której natchnienie płynęło z Rzymu. gdy pod władzę swoją tyle państw zagarnął. Wyższe posłannictwo nowej kreacji politycznej już w samym jej tytule się odbijało: «sanctum imperium Romanum»". Szanując rozmaitość obyczajów i praw miejscowych. sztuka i prawo. Na podstawie tych symbolów powstało później podanie o krucjacie Karola do Palestyny. Jak wielkimi projektami zaprzątnięty był umysł 19 . Uregulowawszy sprawy włoskie. Na znak zwierzchnictwa cesarz otrzymał od patriarchy jerozolimskiego klucze od Grobu Zbawiciela i Kalwarii. naprzeciw skamieniałego despotyzmu bizantyjskiego stanęło cesarstwo chrześcijańskie. koronując Karola. lecz pozyskiwanie dusz. Einhard powiada. nauka. Gdy Karol przyjmował koronę cesarską.

Karol zadał kilka ciężkich ciosów i pogańska Saksonia wyzionęła ducha. którzy schronili się do Danii. od 12 roku życia. złożyli przysięgę wierności cesarzowi. Irena wszakże została strąconą z tronu przez Nicefora i wygnaną na wyspę Lesbos. W kapitularzu z 802 r. wdów. Sam Karol wyruszył 809 r. rozciągało się od Odry do Oceanu Atlantyckiego. nastąpiła wyprawa w tamte okolice. sierot. Tymczasem nadeszła wiadomość. Ogromne państwo. gdyż cesarz jest ich obrońcą. po grecku na południu. mieszkające między Renem i Wisłą. Einhard powiada: "W końcu cesarz podbił pod swoją władzę wszystkie ludy barbarzyńskie. 787 a napisany z rozkazu Karola i przezeń posłany r. prowadzone z dworem greckim w 801 i 802 r. W r.Karola. ––––––––––– Przypisy: (1) Księgami karolińskimi. układy. ale każdy lud zachował swoje prawa. który umiał godzić z sobą najróżnorodniejsze interesy i skupiać je około jednej wielkiej myśli.".. sprzymierzonych z Frankami. między morzem i Dunajem. od Adriatyku do Morza Północnego. że wódz duński został zamordowany przez jednego ze swoich wojowników. przeciwko Gotfrydowi. lecz nawet uderzył na Obotrytów. Czesi nie chcieli zostawić Awarów w spokojności i 805 r. po arabsku za Pirenejami. swoje urządzenia. swój byt indywidualny. 804 znowu zaczynają się zawichrzenia w Saksonii. 790 papieżowi. celem połączenia Wschodu z Zachodem przez małżeństwo z cesarzową Ireną.. Nicefor zawarł traktat z Karolem. między innymi.. obejmujący uwagi nad Soborem Nicejskim II z r. przekonywają o tym. 20 . Karol rozwinął sztandar wielkiej idei chrześcijańskiej. 802 wszyscy poddani. a mianowicie nad dolną Wezerą i Elbą. pod którym najwyższe umysły w całej Europie stanęły. na mocy którego oznaczono granice między obu państwami. Libri Carolini nazywał się traktat. Cesarz zażądał wydania mu Saksonów. W r. że jako zwycięzca wejdzie do Akwizgranu. założone przez Karola Wielkiego. która zmuszona była uznać zwierzchniczą władzę cesarza. Jego następca zawarł pokój i granica północna została zabezpieczona. od Szlei do Ebro i Kalabrii. strzec się ma oszustwa. krzywdzenia kościołów. R. Karol w ten sposób objaśnia znaczenie przysięgi: każdy w swoich myślach i pragnieniach powinien pozostawać w służbie Bożej. pielgrzymów. Ludy uchylały czoła przed sławą i wielkością cesarza. w której mówiono po mongolsku i słowiańsku nad brzegami Dunaju. grabieży. Ostatnią wojnę prowadził Karol z Duńczykami pod Gotfrydem (Göttrik). 805 wynikły zatargi z Wenecją. Wiele ludów obejmowała ta monarchia Karola. który zapowiadał. osobisty wpływ cesarza i urok jego potęgi jeszcze dalej sięgał. Gotfryd zaś nie tylko odmówił temu żądaniu.

że istnienie i pomyślność państwa przede wszystkim z jego osobą są związane. wydaje przepisy gospodarcze dla swoich folwarków. przeprowadza drogi. w którym wielki ten monarcha widział pożądaną pomoc do wyższych celów życia społecznego. W pojmowaniu i wykonywaniu swojej władzy cesarskiej nigdy nie schodził z gruntu chrześcijańskiego. korona przypominała mu ciągle odpowiedzialność. na których cesarstwo mogłoby się utrzymać własną siłą. D. jaką wobec Boga zaciągnął za pomyślność ludów swoich i sprawiedliwe nad nimi rządy. A. Decem praeceptorum custos Carolus a Deo coronatus. nad prawodawstwem i wymiarem sprawiedliwości. ROZDZIAŁ CZWARTY Karol Wielki jako rządca państwa. uwieńczonym za natchnieniem Bożym. zakłada szkoły a przy tym nie wypuszcza z ręki swego miecza zwycięskiego. wszystko zaś trzeba było porządkować i na nowo organizować. to jest: "Dziesięciu przykazań stróż Karol od Boga ukoronowany". P. Prawdziwie zdumiewającą jest niestrudzona działalność Karola. niezależnie od mniejszego lub większego talentu władców. Dlatego pragnął on założyć trwałe podstawy polityczne. czuwa nad administracją prowincyj. strzeże czystości nauki kościelnej. kontroluje z nich rachunki. obrońcą Kościoła i całkowicie oddanym mu pomocnikiem. C.. i czasami w przyszłość z trwogą spoglądał. C. – Osobistość Karola Karol miał wyryte na klindze swojego miecza następujące litery: D. Myśl Karola Wielkiego obejmowała i interesy religijne podwładnych mu ludów i ich kulturę umysłową i dobrobyt materialny. Karol we wszystko wgląda i nowe pomysły rzuca. Nazywał on sam siebie cesarzem. Karol dobrze to rozumiał. podnosi handel. – Szkoły. wznosi wspaniałe budowle. C. 21 .

trzecią. Kiedy rolnictwo bardziej się rozwinęło. Większą od "grafów" władzę posiadali margrabiowie w pogranicznych prowincjach. jest jego namiestnikiem w danym obwodzie. Karol zostawił zdobytym krajom i ludom ich zwyczaje miejscowe i prawa po przodkach odziedziczone. lecz utracił on już dawne swoje znaczenie. swoich komisarzy czyli wysłańców królewskich. periodycznie przez grafa zwoływanych. Sejmy te opisał Hinkmar. po dwóch do każdego hrabstwa. hrabia (graf). mianowany dożywotnio przez cesarza. Niekiedy spotyka się jeszcze tytuł książąt. Przypatrzmy się najpierw administracji publicznej. Komisarze ci ogłaszali nowe prawa i otrzymywali na nie przyzwolenie mieszkańców. wglądali w wykonywanie praw dawnych. Hrabia zależał bezpośrednio od cesarza. ludzie wolni coraz rzadziej przychodzili na sądy i wydawanie wyroków przeszło do siedmiu tak zwanych scabini. Tu sprawy świeckie sądził falcgraf (palatinus) a sprawy osób duchownych – archikapelan (archicapellanus. tungini i decani. obieranych przez mieszkańców danego obwodu a zatwierdzanych imieniem króla przez missi dominici. wydawano na sejmach. Graf miał sobie zleconym zwoływać w tym celu przynajmniej raz na miesiąc ludzi wolnych. jego zastępcą w sądzie jest sagibaro. rozstrzygali sprawy sądowe w drugiej instancji. prawa te nawet spisać polecił (jak lex Saxonum. Relacje te dostarczały materiału do obrad na sejmach. zwołuje pospolite ruszenie i dowodzi nim. których za panowania Karola było 65. Ci scabini obowiązani byli uczestniczyć w sądach. Do grafów należał wymiar sprawiedliwości. Ogólne prawa. lex Anglorum et Warinorum. rewidowali zarząd dóbr królewskich i dochodów. i o tym wszystkim składali relację królowi. że Karol. Księstwa podzielono na hrabstwa (grafschaften). z których jeden był osobą świecką a drugi biskupem. przyjmowali skargi przeciwko hrabiom. Drugą instancją sądową byli missi dominici. lex Frisonum (1)). Do rachimburgów należało wydawanie wyroku. sąd nadworny (curia palatina). W końcu można się było odwołać do samego cesarza. w ciekawym dziełku swoim De ordine palatii. z pomiędzy których byli wybierani rachimburgowie w liczbie siedmiu. 22 . Pod jego rozkazami pozostają: centenarii. apocrisiarius). lecz dynastie książęce pozostawił tylko u Basków (Waskonów) w Pirenejach i u Bretonów w Armoryce. Dla zapobieżenia nadużyciom i samowoli grafów corocznie wysyłał Karol tak zwanych missi dominici tj. kieruje administracją i policją. z którego się okazuje. arcybiskup reimski. dla całego państwa.

familiares. 803 de exercitu promovendo). wyprawy zagraniczne uchwala sejm a biorą w nich udział tylko ci mieszkańcy. rozwijają naukę Kościoła o świętości związku małżeńskiego itd. 2 cięciw. każdy nie tylko mógł lecz i powinien był mówić wszystko. przybywali nie tylko możni panowie lecz i inni ludzie wolni. to ją rozsyłano przez missi dominici po całym państwie dla powiadomienia wszystkich ludzi wolnych. czy lud jest zadowolony czy też utyskuje na swoich zwierzchników. majores) zbierali się dla wydawania uchwał. a inni ludzie wolni. czy są tam jacy nieprzyjaciele. najbliżsi doradcy cesarza. comites. inne zalecają duchowieństwu. Jest on tylko senior. odbywane w maju (Campus Madius). okrywającego piersi. przyjmował podarunki. 12 strzał. Ogromna liczba kapitularzy (1126) świadczy o olbrzymiej działalności Karola. aby miewało kazania zrozumiałe dla ludu. W jesieni zbierali się sami seniores. ograniczające żebractwo.pomimo godności cesarskiej. określające ceny żywności. otaczający go panowie są między sobą pares. i z hełmu. capitulare. co wiedział o własnej prowincji. Surowe były przepisy co do służby wojskowej (Capitulare a. uzbrojenie składało się z dzidy. optimates. ilekroć chodziło o rzeczy wyłącznie kościelne. zabraniające pojedynków na dworze królewskim. zdobyte na nieprzyjacielu. w stosunku zaś do króla – consiliarii. którzy posiadają pewien obszar gruntów. Sejmy odbywały się dwa razy do roku. a widać w nich więcej skłonności do rozkazywania niż do słuchania. z pancerza. często spotkać się w nich można z przepisami moralnymi. wojownicy musieli zabierać ze sobą żywność na 3 miesiące. Z ochotników 23 . tarczy. nie mógł nic ważniejszego przedsięwziąć bez zgody poddanych. Każdy człowiek wolny musi stawać w szeregach. Kapitularze nie ograniczały się samym prawodawstwem. Opowiadano tu o stanie rozmaitych krajów monarchii. "równi". jeżeli nie przewodniczył obradom. w obronie swojej prowincji. w maju i w jesieni. Przy sprzyjającej pogodzie obradowano pod otwartym niebem. Magnaci (seniores. Dostojnicy kościelni obradowali osobno. propter consilium suscipiendum. a więc mają środki do uzbrojenia się na koszt własny. propter consilium ordinandum. Tylko potężna natura Karola mogła zawładnąć tym upornym materiałem. mieszał się z tłumem przybyłych. rozmawiał z nimi a weselił się z młodymi. "starszy". łuku. Cesarz. dla ich wysłuchania i przyjęcia. Na sejmy. witał możniejszych. gdyż wtedy także odbywał się przegląd sił zbrojnych. Jeżeli zapadła uchwała. Wojownicy nie otrzymywali żołdu lecz dostawali łupy. Jeden z nich np. i rozpatrywali kwestie administracyjne i wyższej polityki. adjutores. Są kapitularze. objaśnia znaczenie gościnności i skąpstwo nazywa źródłem wszystkiego złego.

dokąd karawanami zwożono towary z dalekiego Wschodu. podczas wojny zaczepnej. przy zamkach monarszych utrzymywano oranżerie i rzadkie ptactwo. Na jarmark w St. Wasal. aby Stolica ta. że jak pojedynczy człowiek potrzebuje łaski Bożej do spełnienia swego przeznaczenia doczesnego. opóźniających się na post skazywano. Dla ducha chrześcijańskiego. hodowla bydła i pszczolnictwo rozwijały się. Denis przyjeżdżali kupcy greccy i saraceńscy. Ponieważ zaś Kościół nie posiada środków materialnych dla swojej obrony i jedynie na Opatrzności Bożej się opiera. która jest matką dostojeństwa 24 .tworzono osady wojskowe. W innym miejscu powiada: "Przez pamięć na św. że w majątkach królewskich prowadzono wzorowe gospodarstwo. dla działalności Kościoła wszystkie organa państwa stały otworem. Karol szczyci się. Kościół i państwo były to dla Karola Wielkiego dwie odmienne lecz nie obce sobie sfery. Na przykład w kapitularzu z 769 r. Biskupi i opaci dostarczali królowi ludzi zbrojnych. że Karol tak skrępował wolność Kościoła. przekręcając fakty. że na upomnienie papieża i biskupów zniósł dawny zwyczaj powoływania osób stanu duchownego pod sztandary. usiłują dowieść. obie te sfery miały pracować nad szerzeniem królestwa Bożego na ziemi. nie stawiający się na wezwanie. Z Capitulare de villis i z Specimen breviarii rerum venalium Caroli Magni okazuje się. mnóstwo złota i srebra było w obiegu. Handel zakwitł. pod karą śmierci. W Niderlandach budowano porty. Pod tym względem zupełnie inaczej rzeczy stały. Państwo i Kościół splatały się w jedną harmonijną całość. Dlatego w pojęciu Karola nie mogło być mowy o zwierzchniczej władzy papieża nad państwem ani o przewadze cesarza nad Kościołem. Historycy. rzymską i Apostolską Stolicę. Jeżeli kraj był w niebezpieczeństwie. Porzucający szeregi wobec nieprzyjaciela ponosił karę śmierci. Karol sam pilnie rozpatrywał rachunki i drobne nawet rzeczy gospodarskie nie uchodziły jego uwagi. przeto państwo powinno go bronić i pomagać mu w spełnianiu jego posłannictwa. kupcy zaś z Galii mieli swoje kantory w Syrii. nieprzyjaźni Kościołowi. załogi i straż przyboczną monarchy. utracał lenność swoją. tak podobnież i państwo obejść się nie może bez uświęcenia i oświecenia z góry. Karol jasno to rozumiał. iż bez jego pozwolenia biskupi nie mogli ani zbierać się na synody ani wydawać żadnych uchwał. każdy musiał chwytać za broń. w rezydencjach królewskich zaprowadzono jednakową miarę i wagę. Apostoła Piotra pragniemy tak czcić świętą. od służby osobistej w wojsku byli oni wolni.

rezydowania w swoich diecezjach. jakiej doznawałem od Jego poprzednika dostojnego. należy wznieść jak Mojżesz ręce ku niebu i moje służenie Kościołowi modłami swymi wspierać". Jest to tak nazwana mozaika z Triclinium. «spoczywa». 25 . ludom wolność. w jaki traktował on obowiązek biskupów. daje pallium Leonowi III. jak się wyraził Bossuet. zgodnego z duchem Kościoła". U stóp Jego płyną cztery rzeki. wyrażającego wiekuiste źródło władzy. swemu następcy. aby Wasza Świątobliwość taką samą miłość mi okazywał. poprzednio otrzymawszy zezwolenie na to Stolicy Apostolskiej. przy pomocy miłosierdzia Bożego. po śmierci Angilberta (791 r. cztery Ewangelie. Znajduje się on na placu lateraneńskim. w którym Karol otrzymał koronę cesarską. będący właściwie symbolem praw i ducha nowego cesarstwa. godność tę powierzył on Hildeboldowi. W środku pomnika siedzi Chrystus jako król powszechny. Po prawej stronie Chrystus siedzący daje klucze klęczącemu świętemu Piotrowi a klęczącemu Konstantynowi chorągiew z krzyżem i napisem: In hoc signo vinces. tej zgody tronu duchowego i tronu doczesnego. Po lewej stronie święty Piotr siedzący i podniesiony do wielkości Chrystusa. dwa obrazy przedstawiają: jeden rozróżnienie władzy. Pierwszym jego archikapelanem był Angilbert. gdzie Karol i Leon odprawiali festyn zaślubin Papiestwa i Cesarstwa. Postawiono ją w miejscu. arcybiskup Metzu. w której cieniu rodzaj ludzki. docete. stoją Apostołowie. arcybiskupowi kolońskiemu. "Przechował się w Rzymie aż do dni naszych pomnik. Przedstawione są tam warunki tego małżeństwa. bronić na zewnątrz święty Kościół Chrystusów od wszelkich napaści pogańskich i zamachów bezbożnych a na wewnątrz utwierdzać go wyznawaniem wiary katolickiej. Serdeczna przyjaźń łączyła Karola z Hadrianem I. przez których rozchodzi się dobra nowina zbawienia i wolności.kapłańskiego. drugi – jej prawy przelew. o kilka kroków od kościoła. Po prawej i po lewej stronie tego obrazu środkowego. Z jakim poszanowaniem patrzał Karol na swój stosunek do Stolicy Apostolskiej. Obowiązkiem moim jest. około Niego. Do Ciebie. u dołu wypisane jest: Ite. Leona III. pisał Karol 795 roku: "Pragnę. a chorągiew Karolowi Wielkiemu". do jego następcy. była dla nas także mistrzynią poznawania rzeczy Bożych i postępowania. symbol nauczycielstwa. Ojcze Święty. Defensor Christi jest cesarz. odziani w pallium. Vicarius Christi jest papież. okazuje się ze sposobu.). dającego królom powagę.

jeżeli wybory nie doprowadziły do wyraźnego rezultatu. powiedziano w jednym kapitularzu. o dzieciach z ducha!". jak pożyteczna jest dziesięcina. Jeżeli biskup nie mógł jakiej sprawy rozstrzygnąć. zgodziliśmy się na to. to powinien ich sądzić biskup a nie sędzia świecki". 803 oświadczył Karol: "Oświeceni przez kanony święte i powodowani pragnieniem. to wnoszono ją na synod prowincjonalny. "Jeżeli duchowni. zaopatrzony w odpowiednie pełnomocnictwo przez Stolicę Apostolską. W sądzie nadwornym zasiadał arcykapelan nie jako sędzia królewski lecz jako legat papieski. R. Od jego decyzji pozostawała jeszcze apelacja do Rzymu. Szczególniej nowonawróceni utyskiwali na dziesięcinę. lecz tylko za pozwoleniem biskupa lub metropolity. należy do biskupów. powiedziano w kapitularzach. aby Kościół święty bez przeszkody prawa swoje wykonywał. w wypadkach wątpliwych zwracali się do Stolicy Apostolskiej po decyzję. aby słudzy urzędu Bożego poddawani byli wyrokowi władz świeckich". Biskupi metropolitalni kierowali wyborami. powiada: 26 . Dla rozstrzygania sporów między osobami duchownymi i świeckimi istniał sąd osobny. mianowali ich. Karol pilnie czuwał nad regularnym składaniem dziesięciny. urodzeni i wychowani w wierze katolickiej. to co powiedzieć o ludziach słabej wiary. lecz lepiej ją utracić niż wiarę. lecz w zasadzie wybory biskupie były wolne. gdyż nie przystoi. "Sąd nad duchowieństwem. bez żadnego względu na osoby". dopóki nie uzna się za winnego i winy swojej nie zmaże". mają proces jaki między sobą. Kapitularz akwizgrański z 801 r. lecz cesarz był pod tym względem nieugiętym. złożony z świeckich i duchownych sędziów. Biskup wyznaczał proboszczów i posiadał zupełną jurysdykcję nad podwładnym mu duchowieństwem. Wielki wprawdzie wpływ mu pozostawiono w obsadzaniu wakujących diecezyj. Gdyby ktoś się dopuścił podobnego nadużycia. ostatnią instancją był sąd nadworny (curia palatina). "Żaden sędzia świecki niechaj się nie ośmiela wydawać wyroku na księdza lub diakona bez uprzedniego zezwolenia na to biskupa. Hadrian I upominał Karola. aby biskupi byli obierani przez duchowieństwo i lud. do którego oskarżyciel mógł się udać. Toż samo się odnosiło do jurysdykcji kryminalnej. choć Alkuin pisał do niego: "Wiadomo mi. Jeżeli my. badali i zatwierdzali nowoobranych biskupów. niechętnie płacimy dziesięcinę. Wszelkie wdzieranie się władzy świeckiej w prawa episkopatu Karol poczytywał za rzecz szkodliwą dla państwa. to powinien być wyłączonym z Kościoła tak długo. w miarę zasług swoich i daru mądrości. aby się nie mieszał do wyborów biskupich.

. zwróconych do duchowieństwa. my zaś gorliwie będziemy wam w tym dopomagali". w całym znaczeniu tego wyrazu. pisał Karol do opata Bangulfa w Fuldzie. Własność kościelna była wolną od ciężarów publicznych. Pragnął on mieć w swoim państwie duchowieństwo ukształcone. że Karol nie ograniczał się na obronie i popieraniu Kościoła. "którzy są obrońcami Kościoła". Urzędnicy królewscy mieli sobie zaleconym udzielać biskupom ramienia świeckiego. aby ci. można by przypuszczać. abyście gorliwie prowadzili lud Boży drogą żywota wiecznego i owieczki zbłąkane dobrym przykładem swoim i zachętą na powrót na łono Kościoła sprowadzali. lecz że mieszał się do jego rządów wewnętrznych.. Rozpatrując ogromną liczbę kapitularzy. trzecią zatrzymywać dla siebie". Kapitularze często przypominają duchowieństwu o obowiązku miewania nauk dla ludu w niedziele i dni świąteczne. "jakkolwiek dobre uczynki. dlatego więc z pokorą i skromną gorliwością należy wnikać w tajemnice pism świętych". Niejednokrotnie upominał on biskupów. Kapitularze kościelne. zgodnie z przepisami Soboru Nicejskiego. powstawały skutkiem narad i uchwał synodów kościelnych. Na synodzie akwizgrańskim 802 z dziesięciu pytań."Duchowieństwo ma przyjmować dziesięcinę i wobec świadków dzielić ją na trzy części. ogłaszał je zaś cesarz i czuwał nad ich wykonaniem. tylko do budowy dróg i mostów musiała się przykładać. z których jedną część ma poświęcać na ozdobę kościołów.. aby corocznie diecezje swoje objeżdżali i przy tym z pomocą hrabiów. W 789 r. moralnie wysoko stojące i gorliwe. 27 . pasterze Kościoła Chrystusowego i przewodnicy Jego owczarni. czy to sami biskupi z nimi występowali. ściśle badali siłę wiary. moralność i wykształcenie kandydatów do stanu kapłańskiego! Ciągle także zachęcał duchowieństwo do pielęgnowania wyższych studiów przy katedrach i w klasztorach. wykorzeniali wszystkie zwyczaje niechrześcijańskie. drugą przeznaczać dla ubogich i obcych. o ile to do władzy świeckiej należeć mogło. osiem odnosi się do jego wykształcenia naukowego. traktujących sprawy kościelne. aby ci całkowicie mogli spełniać obowiązki powołania swego. Karol z tymi słowy zwrócił się do duchowieństwa: "Błagamy was. którzy jesteście jako jasno gorejące świeczniki pośród świata. Karol pokornie sam siebie nazywał "wykonawcą kanonów kościelnych" i był też nim w rzeczy samej jako monarcha prawdziwie chrześcijański. lepsze są od posiadania obszernych wiadomości. Jak gorąco upominał biskupów. Lecz takie przypuszczenie byłoby zupełnie fałszywe. czy to je Karol przedstawiał zebranemu podczas sejmu synodowi biskupów. jednakże należyte rzeczy rozumienie nieraz prowadzi do dobrego postępowania. was.

głód bardzo dotkliwy". wspólnie odmawiali brewiarz. Benedykt z Aniany. Anglia a w części i Hiszpania posiadały jeszcze niektóre zabytki starożytności. rok ciężki. tworzyli jakby zgromadzenie zakonne. Chrodeganga. zwali się kanonikami (canonici). Za Pepina żył św. Chrodegang umarł w 766 roku. Wprawdzie istniało w Galii około 20 szkół biskupich. jednakże łatwo sobie wyobrazić w jakim upadku musiały być nauki pośród nieustannych walk ówczesnych i zawichrzeń. Biskup łożył z dóbr kościelnych na ich utrzymanie. około swojego biskupa zebrani i pod jego nadzorem zostający. Zaprowadził on bowiem wśród duchowieństwa katedralnego życie wspólne. pewnymi przepisami określone (vita canonica). wprawdzie Merowingowie utrzymywali szkołę nadworną (schola palatina) a papieże im przysyłali nie tylko nauczycieli śpiewu lecz i książki. Za Pepina już było lepiej. a za Karola św. lecz dzieło tego męża świętego nie zaginęło z jego śmiercią. Bonifacy i 28 . genialny organizator ogromnego państwa. anglosaksonowie. paru tylko słowy wspominają: "Karol walczył z Saracenami". Francji i Anglii przyjęło regułę św. Widać to już ze sposobu. że księża winni być albo zakonnikami albo kanonikami (Clerici ut vel monachi sint vel vere canonici). bitwę pod Tours. w jaki pisano wtedy kroniki. Korneliusza. Benedykta. Wielu biskupów w Niemczech. widząc nadużycia. lecz nader ubogą w nie była Europa środkowa. Chrodegang. Zwycięzca w tylu bitwach. obcy zakonnicy rozniecili gasnący zapał do nauk. Włochy. Benedykt z Aniany. który pragnąc go mieć blisko siebie. bogaty hrabia z Galii narbonneńskiej. Stąd wyszła reforma wielu klasztorów w Galii i Akwitanii. o ile mu okoliczności na to pozwalały. Wprawdzie Kościół ciągle pielęgnował nauki. jakie się tam zakradły. Tam Benedykt umarł 821 r. Za to ciągle spotyka się z wyrażeniami: "twarda zima. Na żądanie Ludwika Pobożnego Amalarius z Metzu rozszerzył regułę Chrodeganga a synod akwizgrański ją zatwierdził 816. ułożoną na wzór reguły św. był benedyktynem w jednym z klasztorów burgundzkich. założył pod Akwizgranem klasztor św. imię swoje połączył Karol Wielki także ze wspomnieniem o odrodzeniu nauk. a kapitularz z 805 powiada. biskup Metzu. Od czasów Karola datuje się nowa epoka w literaturze Zachodu. lecz Karol Martel odebrał duchowieństwu znaczną część posiadłości dla rozdania między swoich wojowników. które np. Duchowni. Benedykta. Benedykt był w wielkim poważaniu u Karola Wielkiego i syna jego Ludwika. wybudował on w majątku swoim Anianie (na zachód od Montpellier) nowy klasztor reguły św. stanowiącą o losach Europy. razem jadali i sypiali a w godzinach wolnych zajmowali się naukami.

Nie posiadamy dokładnych wiadomości o Karolu jako młodzieńcu. że matka Berta wychowała go troskliwie i w bogobojności. "I w pisaniu. w Parmie 781 r. gdyż ustęp ten odnosi się tylko do ozdobnego wypisywania liter. Na co mu Alkuin odpowiada: "Stwórcy nieba i ziemi dwóch wystarczyło. We wszystkim co się tyczyło szkół Alkuin był mu doradcą. gdyż zbyt późno uczyć się zaczął". jakoby Karol nie umiał nawet czytać i pisać. Istotnie szczególną ciekawością odznaczał się umysł Karola. nawet hebrajski nie był mu obcy. najprzód na pewien czas tylko a potem zupełnie się tu przesiedlił i z cesarzem żył w najściślejszej przyjaźni. zapalają pochodnię wiary i nauki. tak uczonych jak św. (syn Bernarda. Augustyn!". quadrivium. Król uczy się trivium. że kształcił się on razem z Karolem w szkole nadwornej we wszystkich naukach świeckich. Po łacinie mówił Karol równie dobrze jak po niemiecku. Wysłany do Rzymu po paliusz dla nowego arcybiskupa kantuaryjskiego (Canterbury) Eanbalda. Alkuin mawiał. Pewną jest wszakże rzeczą.Alkuin. matematyki. które było w modzie w Wiekach Średnich. w ostatnich zaś latach jego rządów państwo pokryte było całą siecią szkół i liczyło wielu uczonych mężów. Karol powierzył mu zwierzchnictwo nad swoją szkołą nadworną. po grecku lepiej rozumiał niż się wyrażał. a ty chciałbyś ich mieć 12-tu!". brata Pepina króla) wyraźnie powiedziano. który Zbawiciel śpiewał po uczcie w Kanie Galilejskiej? To znowu z tęsknotą pisze: "gdybyż to w państwie moim było 12 kapłanów. niewiele w tym postąpił. Alkuin pochodził z Anglii (ur. Przed nim zaledwie tu i ówdzie istniały szkoły. 735). ćwiczył się Karol i dlatego zawsze pod poduszkę kładł sobie tablicę i papier. 29 . powiada Einhard. astronomii. Coraz inne pytania zadaje on Alkuinowi. W żywocie Adalarda. skąd niesłusznie wnoszono. gdyż już tak dawno jej nie widzę?". Kiedy indziej: dlaczego w żadnej z 4 Ewangelij nie masz hymnu. Hieronim i św. jednakże. gdzie w Yorku kształcił się w szkole katedralnej. który nie zawsze jest w stanie zaspokoić swego dostojnego przyjaciela. to państwo Franków zamieniłoby się w drugie Ateny. poznał się z Karolem Wielkim i na jego propozycję przybył do Galii. aby w chwilach wolnych przyzwyczaić rękę do kreślenia liter. Pewnego razu pisze do Alkuina: "gdzie się podziała planeta Mars. dialektyki. sztuki śpiewania psalmów. że gdyby wszyscy władcy posiadali taką miłość do nauk jak cesarz. Ich posiew wydał najpiękniejsze owoce za Karola Wielkiego.

Chrześcijańskie imiona spotykamy tu obok greckich i rzymskich. Paulin był arcybiskupem akwilejskim. Marcina rozdzielać miód Pisma św. gdyż wielki monarcha chciałby wszystko. nazywany był okiem Karolowym. literatury klasycznej. Teodulf – Pindarem. którzy dla uświetnienia nabożeństwa sprowadzali śpiewaków z Italii i Irlandii. aby nie szczędził starań ku podniesieniu nauk i wspierał ubogie dzieci. Arno. w której wykładano zarówno przedmioty świeckie jak i duchowne. jednych poję winem starodawnej mądrości. gdyż 30 . Nikt nie potrzebował tu ukrywać się z myślami swoimi: Warnefryd mógł się wstawiać za Longobardami. Wesołe rozmowy towarzyszyły wspólnym ucztom.. w której przodownictwo należało do mężów najznakomitszych nie z urodzenia lecz z osobistej wartości: sam cesarz Karol nazywał się Dawidem. Teodulf. Got rodem z Italii. Alkuin – Flakkiem. Wszystkich zaś pragnę wychować na pożytek Kościoła Bożego i ku zaszczytowi twoich rządów królewskich". Einhard – Bezeleelem (2). Zamiłowanie do muzyki i śpiewu kościelnego Karol odziedziczył po Merowingach. Na dworze cesarskim uczeni używają przybranych nazwisk i około Karola wytwarza się jakby idealna atmosfera. aby nie wprowadzano dziesięciny do ziem awarskich. Synowie i córki cesarza uczą się razem z młodzieżą znakomitszych rodów w szkole nadwornej. skupić około siebie. Inne szkoły zbliżały się do uniwersytetów. potężny władca połowy Europy prosi. W szkołach katedralnych i klasztornych uczono nie tylko psalmów i śpiewu. innych zaś karmię owocami subtelności gramatycznych. Lecz Karolowi kapitularze nie wystarczały. Angilbert – Homerem itd. gorącymi wyrazy upomina Lullusa. został biskupem orleańskim. O tego rodzaju szkole w Tours pisał Alkuin do Karola: "Zgodnie z twoim życzeniem staram się w domu św. błaga o popieranie oświaty. ucznia Bonifacego. W przekonaniu Karola nauka nie była tylko ozdobą tronu lecz ważną sprawą dla Kościoła i państwa. gramatyk Smaragdus używany był do układów z Rzymem. matematyki oraz sztuki obliczania świąt kościelnych (computum). Einhard za Saksonami a Arno ostrzegał. Leidrad z Noryku został arcybiskupem lyońskim i missus dominicus w południowej Galii. apostoł Awarów. Sprawą nauczania szkolnego zajmował się kapitularz z 789 r. lecz i gramatyki tj. Każdy wykształcony człowiek chętnie był widziany na dworze królewskim i mógł być pewnym poparcia ze strony Karola. co wielkie. arcybiskup salzburski. a Karol pod względem dowcipu pierwsze miejsce zajmował między współbiesiadnikami. objaśniam drogi gwiazd i układ niebios.

Karol wystąpił przeciwko sekcie adopcjanów i Alkuin w tym mu także piórem swoim dopomagał. potępił doktrynę adopcjanów. który niczego nie chce się uczyć. państwo i hierarchia podają sobie ręce. Poetą tym był Paweł Diakon. tak jak wierni stają się przez Chrzest przybranymi od Boga jego synami". uczy greckiego w szkole nadwornej. syn Warnefryda. Feliks znalazł zwolenników także w okolicach na północ od Pirenejów. W tym wszystkim prawą 31 . że Chrystus. w porównaniu ze spokojem mojej celi życie tutejsze jest burzą". Na czele sekciarzy stali Elipand. traci beneficjum. W końcu zostaje Paweł przy Karolu.tak często Karol jego rady zasięgał. "dwór. Potem w 787 roku spotykamy go znowu w Monte Cassino. Sobór frankfurcki 794 r. według swojej natury ludzkiej. poeta Angilbert i Adelard byli doradcami Pepina. jest dla mnie więzieniem. Otóż ów Arychis został wrzucony do więzienia. Adopcjanizm był powrotem do herezji nestoriańskiej. Lecz zakonnik tęskni do ciszy klasztornej. zbiór homilij. Jako obrońca wiary. Karol nie szczędził wydatków na podniesienie okazałości służby Bożej. Do spisku Hrodgauda należał. w jego prawodawstwie szkoła i Kościół. którzy utrzymywali. Feliks odwołał swój błąd a Elipand pozostał w nim do śmierci (r. pisze historię biskupów Metzu (Gesta episcoporum Mettensium) i sporządza. i Feliks. był mistrzem w greczyźnie i dlatego Karol chce go koniecznie zatrzymać na dworze swoim. Paweł wstawia się za innymi. benedyktyn z Monte Cassino. W Kościele widział on źródło cywilizacji i za pomocą Kościoła chciał dźwignąć poddane swemu berłu ludy. a zaś pod względem swej natury ludzkiej. a żona jego z 4 dziećmi w ciężką nędzę popadła. że "Chrystus. dlatego rozporządzenie 803 r. arcybiskup toledański. syna Karola. kładzie tamę rycerskim porywom pewnej części kleru. że ksiądz. między innymi. Dlatego edykt jego z 774 r. Paweł. jest tylko Synem przybranym. pod względem swojej natury Boskiej jest prawdziwym Synem Boga (proprius Dei Filius). majątek i rodzinę. gdzie ostatnie lata swego życia poświęcił on bogobojnym rozmyślaniom i pisaniu dziejów longobardzkich. Historia gentis Longobardorum w 6 księgach. jest tylko przybranym synem Boga. i Karol wszystko dlań robi. woła on. byle uczony mąż nie porzucał dworu. 800). Longobard znakomitego rodu Arychis. biskup Urgelu w marchii hiszpańskiej. Wtedy w obronie winowajcy przed królem Franków stanął nieznany jakiś człowiek i udatne jego wiersze przywróciły uwięzionemu wolność. Feliks utrzymywał. głosił. z polecenia cesarza. Adopcjanami nazywali się heretycy.

cała tarcza była z żelaza". musiał mieć przy sobie ze stu towarzyszy. podług obyczaju Franków. dlatego sam Karol już pod koniec życia pracuje z kilku Grekami i Syryjczykami nad rewizją tekstu czterech Ewangelij.ręką jest mu Alkuin. Ferriéres. zawsze jaśniał jako słońce wschodzące. gdy już sięgał on 59 roku życia: "Był to mąż mocno zbudowany. wgląda w szczegóły. w prawej ręce dzierżył ogromną dzidę. Ten człowiek zakuty w żelazo posiadał wszakże tkliwe serce. przy lewym boku wisiał miecz zawsze zwycięski. Reichenau. albo też. Czy stał. Mnich z St. Nawet kiedy przy uczcie żartował ze swoimi współbiesiadnikami. czy siedział. głowę pokrywał mu hełm żelazny. wzrostu wysokiego ale proporcjonalnego. co zdarzało się najczęściej. Pomimo tylu zajęć. tak ulubionych germanom. zawsze się wydawał dostojnym. Była to natura wielce towarzyska. piersi i pleców bronił żelazny pancerz. był najlepszym ojcem. nos nieco za długi. Dotkliwie czuć się daje brak dobrych książek. Fuldzie. Najpiękniej wyglądał Karol na czele wojska: "Wówczas widziano go całego w żelazie. Jakieś szczególne wesele otaczało tę postać bohaterską. i uprzejme wesołe oblicze. Do najulubieńszych jego rozrywek należało polowanie i pływanie. Metz i Verdun były prawie uniwersytetami. a chociaż szyję miał krótką i grubą a brzuch wystający. zachęca młodzież do nauki. jak szkoły w Lyonie. piękne siwe włosy. wysoko cenione przez cesarza. Toul. nigdy sam nie spożywał jedzenia. po benedykcji odmówionej przez kapelana. po ojcowsku troszczył się o biednych. lektor duchowny czytał albo stare kroniki i legendy Franków. jakkolwiek wyraźny. który sławą swego imienia napełnił Europę. postawa męska. Monarcha. grozi opieszałym. dzieła św. miał wielkie i żywe oczy. Ruchy jego były zawsze pewne. ramiona blachy żelazne. zawsze odeń rozjaśnionym odchodził. Augustyna. był Karol wrogiem pijatyk. 22) tak opisuje Karola. foremne wszakże kształty reszty ciała ukrywały te niedostatki. 791 Alkuin ukończył rewizję tekstu Pisma św. że kto przychodził smutnym do Karola. R. zwycięzca w tylu bitwach. Przy stole. Gallen powiada. Karol znajduje jeszcze czas na odwiedzanie szkół. głos wszakże. zdawał się być za słaby". ćwiczyć się w 32 . Einhard (c. na goleniach miał żelazną łuskę. Tym się objaśnia namiętność Alkuina do dobrych dzieł. jeżeli się kąpał. gdyż w czasie poprzednich zamieszek tysiące rękopisów poniszczono lub zeszpecono. Fontenelle. Wstrzemięźliwy w jedzeniu. Pod kierunkiem Alkuina rozwijają się wyższe szkoły w Anianie. niektóre z nich. Einhard opowiada: "Synowie jego musieli.

aby Bogu służył. Takim był cesarz Karol. Marmur potrzebny do tego domu Bożego sprowadził z Rzymu i Rawenny".konnej jeździe. Twarz pokryto chustą. modlił się on nie tylko rano i w wieczór. publicznie w kościele upominał Karol syna. w którym umarł. na co ci się zgodzili. Kazał mu następnie wziąć z ołtarza koronę cesarską i samemu sobie na głowę włożyć. tego dokonywało słowo biskupów i misjonarzy. srebro. człowiek czułego serca i głębokiego rozumu politycznego. jako nominowany cesarz. aby czcił Kościół. miłował poddanych. uczony i bohater. mąż wielkich myśli i wielkich czynów. z mieczem u boku. tarczę złożono u stóp nieboszczyka. Jego przykazania zachowywał. domniemany spadkobierca korony. a przede wszystkim szczery i prawdziwy chrześcijanin. jak wstawał w nocy i udawał się do kościoła. że pojął on znaczenie Kościoła. 27 stycznia 814 cesarz przyjął wiatyk a 28 stycznia żyć przestał. Ciało jego zabalsamowano i umieszczono w zagłębieniu sklepienia grobowego. złych karcił i dla ubogich był ojcem. Wybudował też wspaniały tum w Akwizgranie i przyozdobił go w złoto. religia była mu przewodnią myślą w zarządzie ogromnym państwem i zapewniała uznanie tam nawet. R. a mianowicie dieta. ukochane przez niego dziecko. umarł mu drugi syn. w katedrze akwizgrańskiej. zwykła kuracja przeciwko febrze. już wcale nie skutkowała. aby mu przekazał koronę cesarską. poczym zapytał się wszystkich obecnych. Czego nie mogli dokazać wojownicy Karola. Religia nadawała polot jego wielkiemu umysłowi a uświęcenie jego władzy. Wielkość jego głównie na tym polegała. ojciec i syn we łzach ze sobą się rozstali. obaj mieli przeczucie. z koroną na głowie. Następnego roku powołał syna Ludwika z Akwitanii do Akwizgranu i kazał Frankom złożyć mu hołd jako królowi. w drzwi i ogrodzenia z mosiądzu. córki zaś w przędzeniu. Karol coraz bardziej upadał na siłach. że ostatni raz widzą się na ziemi. Cesarz ciężko był tym dotknięty. w postawie siedzącej na złotym tronie. tj. lecz często widywano go. z Ewangelią w ręku. powrócił do Akwitanii. Karol został pochowany tegoż samego dnia. a 811 r. i 33 . 812 sporządził swój testament. Ludwik. Następnej zaś niedzieli. aby nie nawykały do próżnowania". gdyż sama siła nic trwałego utworzyć nie może. Karol. w robieniu bronią i polowaniu. oględny i śmiały. "Gorąca była pobożność Karola. Z synów swoich Karol utracił Pepina w 810 r. licząc około 72 lat wieku. gdzie oręż jego nie sięgał. myślał już nawet o porzuceniu świata i udaniu się na pokutę. zalecony do sakry papieżowi. czy przystają na to. postrach nieprzyjaciół i tkliwy ojciec ubogich.

pociesza je i przez miłość do nowego życia budzi. lex Salica. że Europa aż do czasów reformacji i nowożytnych rewolucyj przechowała w swoim życiu główne rysy karolińskiego ustroju (3). a wycieńczone boleścią ludy czerpią z kielicha pociechy. ––––––––––– Przypisy: (1) Prawa salickie. jakkolwiek dynastycznie należy on tylko do Francji. Podwładne mu ludy połączył na podstawie. Kiedy życie ciężkim brzemieniem pada na ludy. Nawet pośród anarchii feudalnej Katolicyzm utrzymał moralną jedność świętego cesarstwa i rzeczypospolitej chrześcijańskiej. i cały człowiek do niej należy. Usunął on i zagoił antagonizm Gallorzymian i Franków. Przeważnym celem 53 wypraw wojennych tego dobroczynnego zdobywcy była obrona Chrześcijaństwa przeciwko poganom i wprowadzenie do jedności państwowej tych narodów. "Karol Wielki. nie zrzekając się praw swoich. jakie pierwsi zadawali. łatwo wnijść mogły. bo połączył je na podstawie wiary religijnej. "Gdyż Kościół. stanowi kres. Sfera bowiem Kościoła nie ogranicza się sprawami ducha. lex Ripuariorum za Teoderyka I (511 – 534). drudzy goili. Karol był ojcem świata nowożytnego i społeczeństwa europejskiego. na którym się kończy rozkład starożytnego świata rzymskiego a od którego rozpoczyna się kształtowanie świata nowego". który on im podaje. Z tego powodu nawet wczesny podział cesarstwa karolińskiego nie popsuł dzieła Karola. jest pełen współczucia dla tych. z powodu swego pokrewieństwa szczepowego. lex Alamannorum za Klotara II. a choć dziedzicznemu swemu królestwu zachował wyłączną nazwę Francuskiego. i można powiedzieć. wiarę i nadzieję. takie posłannictwo spełniał Kościół w Wiekach Średnich. jednakże cesarstwo swoje nazwał Rzymskim. 34 . powiada Guizot. prawa Bawarów za Dagoberta I. spisane były jeszcze za Klodoweusza. które do niej. Dla należytego ocenienia jego dzieła trzeba porównać organizację Chrześcijaństwa w Wiekach Średnich ze straszliwym chaosem społecznym. Słusznie też państwa nowożytne stawiają Karola Wielkiego na początku swojej historii.rany. którą wszystkie one mogły przyjąć. Kościół rozciąga nad nimi opiekuńcze ramiona. pięknie mówi Lehuerou. jaki poprzedzał czasy Karola. od niego bowiem pochodzi polityczne życie rzeszy niemieckiej a nawet i Italii. szafuje on im szczodrą ręką wszystkie skarby swojej miłości i przyciska do swego serca cierpiącą ludzkość. Taką rolę. którzy cierpią. i to właśnie zapewnia mu prawo do wiecznej wdzięczności".

matka chciała mu prawdopodobnie odszukać odpowiednią małżonkę. ––––––––––– 35 . Dla wyjaśnienia natury związków Karola. U Einharda więc "konkubina" ma wyżej przez nas objaśnione znaczenie prawa rzymskiego i kościelnego. a potem Reginę i Adalindę. a co do zerwania z Dezyderatą musimy przypuścić jakiś nieznany nam powód. Karol zatem poślubił 7 żon jedną po drugiej: pierwszą była Himiltruda. dzieci swoje w wielkiej bogobojności wychowywał. Porzucenie jej musiało wszakże mieć jakąś prawną i istotną przyczynę. a w Annales opowiedział dzieje od 741 do 829 r. 770 w okolicy Odenwaldu. jego życie i stosunki domowe. (3) Historiografia liberalna stawia Karolowi Wielkiemu zarzut niepowściągliwości. Fastrada i Ludgarda. że tylu biskupów. która go przeżyła. najpierw pobierał nauki w klasztorze w Fuldzie. że w rzeczy samej miały miejsce zaślubiny z Dezyderatą. co mu zjednało przydomek Bezeleela. wyliczający jego "konkubiny". jakoby monarcha ten pozostawał w nierządnych stosunkach z nałożnicami. po śmierci Ludgardy pojął Gerswindę w morganatycznym małżeństwie. Były to tak zwane małżeństwa morganatyczne czyli z lewej ręki. gdzie dalej się kształcił w szkole nadwornej. z którego wynika. pisany między 769 i 771 r. Było to tak zwane conjugium inaequale dla odróżnienia od conjugium aequale. około r. małżeństwa zawartego podług przepisów prawa i pociągającego za sobą wszystkie skutki cywilne. Umarł 844 r. Z rozmaitych wskazówek zdaje się wynikać. Kiedy Karol został królem. Wyrzeczenie papieża dostatecznie wyjaśnia stanowisko Himiltrudy. Einhard był biegłym architektem. Kościół nie rozróżniał w ten sposób małżeństwa. z którą się privatim połączył na żądanie ojca. potem (po oddaleniu Dezyderaty z powodów nam niewiadomych) były trzy królowe z prawem sukcesji dla swoich dzieci: Hildegarda. Cesarz polubił go jak syna i przed żadnym ze swoich doradców tak się nie zwierzał jak później przed Einhardem. Cesarz Ludwik uczynił go doradcą swego syna Lotariusza. potrzeba zwrócić uwagę na to. że w dawnym prawie rzymskim wyraz "concubina" oznaczał także prawą małżonkę z niższego stanu.. jako opat założonego przez siebie klasztoru Seligenstadt nad Menem. że sam bogobojny. on to prowadził budowę wspaniałych gmachów. Hadrianem I i Leonem III.(2) Einhard (Eginhard) ur. opatów i księży przebywało na jego dworze. conjugium legitimum. że papież pod małżeństwem prawym. że Karol pozostawał ciągle w przyjacielskich stosunkach z papieżami Stefanem IV. wszelako wyraz "konkubina" utrzymywał się przez czas niejaki i w prawniczej terminologii kościelnej. potem wysłany był przez opata Bangolfa na dwór Karola Wielkiego. to nie tylko wielce się zmniejsza ale całkowicie upada podejrzenie. przez Karola Wielkiego wzniesionych. w zasadzie swojej zawsze jednakowego. Lecz doszedł do nas list Stefana IV. Podobnie u dawnych Franków prawą żoną nazywała się żona równego mężowi pochodzenia. budowniczego Przybytku starotestamentowego. W Vita Caroli Magni opisał on czyny wojenne Karola Wielkiego. skutkiem czego córka Dezyderiusza przybyła na dwór frankoński. 18. rozumie właśnie związek z Himiltrudą. której ma dowodzić ustęp z Einharda Vita Caroli c. Jeżeli jednak zważymy. którą wszakże Einhard także konkubiną zowie.

Pertz. Ozanam. et polit.. Alcuins Leben. Geschichte der Stadt Rom. Holzwartha. Regesta pontificum. Schröder opisali żywot Karola Wielkiego w odzielnych monografiach. Hegewisch. Histoire l. Leben Karls d. Einhard. – Gfrörer. Paulus Diaconus Leben u. Wieki średnie. G. legum I. Waltera. Geschichtskunde X. Capefigue. ––––––––––– Historia powszechna przez F. ss.. Hillebranda. Islam. Baehr. Charlemagne. Histoire litteraire de la France. De literarum studiis a Carolo M. Nakładem Przeglądu Katolickiego. III. Zeitalters. Czasy Karola Wielkiego i jego następców. de la France. Przekład polski. 498-531. Regesta chronologico-diplomatica Carolorum. Storia della letteratura italiana. w: Pertz'a Mon. Sporschil. Bethmann. ein Beitrag zur Staats – Kirchen – und Kulturgeschichte d. art. Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter. Gregorovius. (a) 36 . Część pierwsza: Imperium rzymskie. licznymi uzupełnieniami rozszerzony. J. Przypisy: (1) Jaffé. ouvrage commencé par des réligieux Benedictins de St Maur et continué par des membres de l'Institut. Boehmer. Gr. revocatis. Histoire des institutions carolingiennes et du gouvernement des Carolingiens. Dzieje urządzeń prawnych i politycznych tej epoki dokładnie są przedstawione w dziełach Eichhorna. ed. Karol Wielki. Wattenbach. Alcuin et son influence littéraire. Waitza. Monnier. Kapitularze. Tiraboschi. Warszawa 1880. Hof – und Privatleben. – Monachus Sangallensis de gestis Caroli M. (1) (Pisownię i słownictwo nieznacznie uwspółcześniono). Ampère. Tom III. Lehuerou. relig. Alcuini opp. Schriften. I i II Einhardi Annales. Frobenius. w: Raumer'a Taschenbuch III. – "Encyklopedia Kościelna". Kościół i Germanowie. aeltere d. w: Archiv f. – Karls d. Słowianie.. Kirchengeschichte. Dippoldt. Lorenz. La civilisation chretienne chez les Francs. Mon. Ideler. kar.

m) Sztuka i literatura na Zachodzie w XI wieku. Profesor Uniwersytetu Warszawskiego. 4) Ks. 9) Św. Scholastycy wieku XII. Augustyn. ( HTM ) © Ultra montes (www. 7) Ks. Kraków 2017 37 . Chrześcijańska walka). 3) Ks.ultramontes. . Bonifacy. Doktor Kościoła. Krótki rys historii kościelnej. 6) Św. Pelagianizm. św. g) Manicheizm. Wiara i uczynki. Augustyn Biskup. Ultra montes). 10) Ks. apostoł Niemiec. Anzelm. Hilary z Poitiers. Nominaliści i realiści. Eriugena. h) Wymowa chrześcijańska w IV wieku. Fulgencjusz. i) Św. Mowa o Symbolu do katechumenów. Grecy i Papiestwo. Jakub Balmes. e) Pierwotna literatura chrześcijańska. b) Odrodzenie ludzkości. Biskup w Ruspe. Klemens Aleksandryjski. Laktancjusz. Zbawiciel świata. Dr Józef Umiński. i) Architektura chrześcijańska. Papież Grzegorz Wielki. Historia powszechna. Ambroży. . Dr Jan Czuj. Bazyli Wielki. św. Walenty Gadowski. Papież. 8) Ks. o) Skutki krucjat. l) Longobardowie. Teksty źródłowe do nauki dziejów Kościoła. nadzieja i miłość. Hieronim. Abelard. Kraetzig SI. Katolicyzm i protestantyzm w stosunku do cywilizacji europejskiej. Antoni Chmielowski. 1) F.pl) Cracovia MMXVII. Janssen i historia reformacji. Gnostycyzm. a) Jezus Chrystus. f) Herezje. Wybór orzeczeń dogmatycznych Kościoła katolickiego i jego praw kanonicznych. Benedykt z Nursji 529 . Orygenes. p) Scholastyka w IX wieku. k) Św. Dzieje Kościoła powszechnego. Karol Csesznák. red. Wiara. Atanazy. j) Benedykt z Nursji i jego reguła zakonna. A. 5) Św. Pisma katechetyczne. Królestwo Jerozolimskie. n) Pierwsza Wojna Krzyżowa. Grzegorz Wielki. Św. Św. (Przyp. Tertulian. Doktor Kościoła. 2) Bp Władysław Krynicki. Księga Reguły Pasterskiej (Liber Regulae Pastoralis).1929. 11) Ks. Arianizm.(a) Por. Holzwarth. J. O wierze czyli o regule prawdziwej wiary do Piotra. c) Zburzenie Jerozolimy. Ireneusz.Pepin Mały. (Początkowe nauczanie katechizmu. 12) Ks. d) Ostatnie objawy duchowe starożytnego poganizmu. Jan Chryzostom. Nauka Kościoła.