F. J.

HOLZWARTH

HISTORIA POWSZECHNA

CZASY KAROLA WIELKIEGO

KRAKÓW 2017
www.ultramontes.pl

SPIS TREŚCI
Str.
ROZDZIAŁ PIERWSZY. – Rzut oka na rządy Karola Wielkiego ................. 3

ROZDZIAŁ DRUGI. – Podboje Karola Wielkiego. – Karol i Karloman; wojny
z Saksonami; donacja Karola na rzecz Stolicy Apostolskiej; rokosz
Longobardów r. 775; wyprawa Karola do Hiszpanii r. 778; sejm w Verden 783;
Widukind; założenie 7 biskupstw w ziemi saksońskiej; wyprawa przeciwko
Tassylonowi, 787; wojny z Awarami r. 791 – 799 .............................................. 7

ROZDZIAŁ TRZECI. – Koronacja Karola na cesarza w Rzymie, 25 grudnia
r. 800. – Papież Leon III i Karol; posłannictwo cesarza chrześcijańskiego;
ostatnie wyprawy wojenne Karola Wielkiego ................................................... 16

ROZDZIAŁ CZWARTY. – Karol Wielki jako rządca państwa. Szkoły;
osobistość Karola. – Missi dominici; wymiar sprawiedliwości; sejmy za Karola
Wielkiego; kapitularze; stosunek państwa do Kościoła; mozaika z "Triclinium";
sądy biskupie; kapitularze odnoszące się do spraw kościelnych; św. Chrodegang
i św. Benedykt z Aniany; odrodzenie nauk za Karola Wielkiego; Alkuin; szkoły;
dwór Karola Wielkiego; Einhard; adopcjanie; postać Karola Wielkiego; Karol
Wielki i społeczeństwo nowożytne ................................................................... 21

–––––––––––

2

HISTORIA POWSZECHNA

Czasy Karola Wielkiego
F. J. HOLZWARTH
––––––––

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Rzut oka na rządy Karola Wielkiego
W drugiej połowie dziewiątego wieku pewien mnich w Moguncji pisał, co
następuje: "Karol, cesarz Franków i innych ludów, zwykł był, czy to w domu
czy w podróży, mieć przy sobie w nocy światło i tablicę do pisania, na której
notował te ze swoich widzeń sennych, które mu bardziej godnymi uwagi się
wydawały. Pewnego razu, udawszy się na spoczynek, ujrzał on we śnie
człowieka, idącego ku niemu z obnażonym mieczem. Strwożony tym
zjawiskiem, zapytał się owego człowieka, kim jest i skąd przybywa, i taką od
niego otrzymał odpowiedź: «Weź ten miecz, zesłany ci w darze od Boga,
przeczytaj umieszczony na nim napis, gdyż zawiera on przepowiednię, która się
w oznaczonym czasie spełni». Na mieczu zaś cztery wyrazy były wypisane:
raht, radolaiba, nasg i enti. Obudziwszy się, kazał cesarz podać sobie światło i
tablicę i zanotował na niej owe wyrazy. Nazajutrz, po nabożeństwie,
opowiedział panom, którzy byli obecni, o śnie, jaki miał w nocy, i prosił ich,
aby mu jego znaczenie wyjaśnili. Kiedy wszyscy milczeli, niejaki Einhard,
poczytywany za mądrzejszego od innych, odezwał się w te słowa: «Miłościwy
cesarzu, ten, który ci owo widzenie nocne zesłał, objawi ci także znaczenie
pisma tajemniczego na mieczu». Wtedy rzekł cesarz: «Jeżeli zechcecie
posłuchać, to postaram się wam wytłumaczyć myśl, zawartą w owych
wyrazach zagadkowych, o ile małe zdolności moje na to pozwolą. Miecz
zesłany nam od Boga ma oznaczać władzę, powierzoną nam przez
Najwyższego, gdyż ufni w Jego pomoc zmusiliśmy orężem wiele ludów do
posłuszeństwa berłu naszemu. A ponieważ teraz, kiedy pokonani zostali nasi
nieprzyjaciele, większa pomyślność panuje niż za dni ojców naszych, przeto
pierwszy wyraz na mieczu, a mianowicie raht, oznacza obfitość wszystkich
rzeczy. Drugi napis spełni się po naszym zejściu z tego świata za panowania

3

oni bowiem pomnażać będą podatki dla mizernego zysku. może dwojako być rozumiane.. to jest. To zaś. lecz miejsca jego urodzenia oznaczyć z pewnością nie możemy. gdyż nastręczy je samo z siebie. co jest na samym końcu miecza napisane (enti). Lecz powstrzymajmy się jeszcze na chwilę od uwag nad ową epoką. W podobny sposób postępował także Lotar w Italii. jak zabierał majątki kościelne i własność duchowną. Ingelheim. to właśnie oznacza radolaiba. Owa przepowiednia częścią już dawniej się spełniła. a ich synowie rządzić zaczną. wydzierać Kościołowi majątki. Urodził się on 742 roku. który się roztoczy przed nami w dziejach rodu Karolingów. odpadli od państwa Bretonowie i niektóre ludy słowiańskie a niedostatek w rozmaitych okolicach dał się uczuć. jak ją opat Einhard opowiadał mnichowi Rabanowi i jak ją tenże Rabanus.naszych synów. Jest to jakby uwertura dramatu. lecz żadna z tych miejscowości nie może się powołać na stanowcze świadectwo historyczne. Jako młodzieniec 26-letni ujął Karol miecz i berło w dłoń swoją a starcem 72-letnim zszedł z tego świata. i rozdawać je lennikom swoim. wówczas nie będzie takiej obfitości płodów jak teraz i niektóre ludy odpadną. ciemiężyć obcych i cudzoziemców. trwonią je zaś jego potomkowie. Karol skupia ziemie i ludy. a przypatrzmy się wspaniałej osobistości Karola. Karlsberg nad jeziorem Wurmskim w Bawarii. O zaszczyt nazywania się kolebką Karola Wielkiego współzawodniczą ze sobą: Paryż.. Rzecz tę o śnie cesarza w taki sposób opisałem. Kiedy zaś nasi synowie pomrą. Ludwik nie umie utrzymać dziedzictwa ojcowskiego w całości. Akwizgran. gdyż albo oznacza ono koniec świata albo koniec naszego rodu. który został później arcybiskupem (mogunckim). Historia nadała mu przydomek Wielkiego.". że potem nikt już z naszej dynastii nie będzie panował nad ludem Franków». jak Pepin plądrował klasztory w Akwitanii. Worms. gdyż dużo o tym można by mówić. Po śmierci cesarza Ludwika za jego synów ziściła się przepowiednia. 4 . wierne opowiedzenie dziejów. wtedy spełni się. Jupil pod Lüttichem. To oznacza wyraz nasg. i rozdawał je towarzyszom swoim. przed wielu zwykł był powtarzać. objęta wyrazem nasg. co w trzecim miejscu na mieczu jest wypisane. Gdyż kiedy cesarz Ludwik objął rządy po śmierci Karola. częścią dopiero teraz. na służbę Bożą przeznaczone. Grossbargel nad rzeką Unstrut w Turyngii.

z niesłychaną szybkością przerzuca się on z jednego miejsca na drugie. stawiając tym sposobem jakoby oddzielne warownie. Często z kilku stron jednocześnie napadany. Wielkim on był jako wojownik i zdobywca szczęśliwy. uniosły senat. ten był zasadniczym wrogiem idei. opierały się burzom. Potrzeba było. kto na niego oręż podnosił. "Ani świat. którego posłannictwem jest wszystko podnosić i porządkować w Jezusie Chrystusie. która pod wpływem Kościoła miała się przeobrazić w instytucję wyższego znaczenia. Cesarstwo pogańskie było potworną parodią tej myśli Bożej. idei. w raz powziętym zamiarze niezłomny. 5 . Z resztek dawnego cesarstwa formowały się państwa. rozwój kultury materialnej. wytrwała ich praca użyźniała wszystkie nieużytki. w nim uosobionej. przepływając przez Rzym. kto przeciwko niemu występował. nim przeszedł pod rządy powagi. Na tych warunkach wznieść się miało Święte Cesarstwo Rzymskie. Wtedy wystąpił Karol Wielki. rozbijały się znowu na wrogie sobie części. aby potoki najazdów. wychodzi zawsze zwycięzcą z krwawych zapasów. Karol prawie nie miał przypadkowych przeciwników. względami mądrej polityki lub chęcią rozszerzenia Chrystianizmu. Ród ludzki potrzebował najprzód odzwyczaić się od tyranii. które unosiły trony. przepisał im porządek. siły prawu. Nigdy nie rozstając się z mieczem. I stało się. Kościół opanował te części. Ale nowicjat barbarzyńców nie był jeszcze skończony. ani Kościół nie przypuszczał. wymiar sprawiedliwości. z której miał powstać nowy świat chrześcijański. i aby wyryły pomiędzy nimi granice. jest on jednakże przede wszystkim obrońcą i krzewicielem pokoju. zepsucie rozpusty i niewolnictwa. opieki prawdzie. myśl ta podjęta została przez Kościół. bałwany. zbrojnego stróża pokojowi. dał im formę. wywołane były koniecznością. Wojny. odniesione nad nieprzyjaciółmi państwa. opieka nad Kościołem. opanowywała wszystkie potoki. iżby Cesarstwo Zachodnie miało umrzeć na zawsze. nowe ukształtowanie świata na podstawie wiary. przykazań Bożych i karności kościelnej – wszystko to daje mu daleko większe prawo do nazwy Wielkiego niż tryumfy wojenne. Ludzkość przeczuwała w cesarstwie instytucję ludzką. które walcząc ze sobą wzajemnie. iż Kościół wychował nowy rodzaj ludzki. uporządkowanie życia społecznego. Zakonnicy uprawiali ludy podobnie jak uprawiali ziemię. Lecz jego myślą przewodnią nie były zabory. jakie Karol prowadził. aby podzieliły na rodziny ludów cały tłum noszący jarzmo. Klasztory rzucone w ten chaos. w których wolność Kościoła zrodzić miała wolność ludów. Prace prawodawcze. w którym reguła nie wyłączała swobody. Potrzeba bowiem ramienia sprawiedliwości.

Politycznym jego mistrzem był papież Hadrian I. Zdawało się. jakoby natura z większą wydała go troskliwością i że się długo do tego przygotowywała. Nie wątpi o prawach Bożych i nie daje sobie spoczynku. Nie ma nad niego człowieka większego i sympatyczniejszego. oręż i naukę. Karol Martel większy. Chce dobra i wierzy w nie.Pomiędzy wszystkimi monarchami jest on najprzedniejszym mężem Kościoła. łagodny. Pepin lepszy. ––––––––––– 6 . roznosi światło po świecie. Pepin Heristal jest już wielki. Jest on cierpliwy. Zrozumiał on. Pepin widział Kościół a Karol wszedł do niego. powołał go i kierował nim prawie dwadzieścia lat. gdy potrzeba ich bronić. Karol Martel odparł najazd Saracenów. zgina barbarzyńców pod swoim mieczem a sam idzie do szkoły jak dziecię". Hadrian odgadł Karola. iż jest królem z ramienia Jezusa Chrystusa i kierownikiem ludu chrześcijańskiego. Miłuje Boga i ubogich. rector christiani populi. szlachetny. Z barbarzyństwa pozostała mu tylko prostota i zapał silnej a czystej młodości.

aby się z nim połączył. Karol wyruszył z wojskiem i wezwał brata. wydał Hunalda zwycięzcy. ROZDZIAŁ DRUGI Podboje Karola Wielkiego Aby zapobiec wznowieniu się dawnych zatargów między Neustrią i Austrazją. otrzymał Austrazję i całą Germanię oprócz Alamanii. Po śmierci Aistulfa (756). Wtedy matka ich Berta wystąpiła jako pośredniczka pokoju. córki Pepina. Neustria i Akwitania wspólnie do obu braci należały. Synod zwołany do Rzymu. od diakona do kardynała. młodszy. Na próżno odradzał papież synom Pepina łączenie się z dworem longobardzkim. że ma on już prawą małżonkę. Karol miał zaślubić Dezyderatę a Karloman drugą córkę króla longobardzkiego. Karol koronował się 7 października 768 w Noyonie a Karloman w Soissons'ie. 24 września 768) w ten sposób podzielił państwo między synów swoich. Krótko wszakże trwał pokój między nimi. którego syn Adalgis miał otrzymać rękę Gizeli. Gotię czyli Septymanię. odznaczający się uczonością i surowością obyczajów Stefan IV. zaprzysiągł dotrzymanie układu z Pepinem zawartego przez Aistulfa i w ogóle pozostawał w pokoju z Rzymem do śmierci Pepina. Prowansję. Pepin wkrótce przed śmiercią (um. Po Stefanie III zasiadł na stolicy papieskiej Paweł I (757 – 767) ojciec chrzestny Gizeli. pomimo to Karol zwyciężył a Lupus. 7 . Po śmierci Pawła I burzliwe sceny działy się w Rzymie. Karol był oburzony na brata i zdawało się. za poparciem papieża. Lecz Karloman porzucił brata. kto nie przebył wszystkich stopni kościelnych. książę Tuscii. Lecz podczas swego pobytu w Rzymie 769 Dezyderiusz obalił Sergiusza i Chrystofora za pomocą Pawła Afiarty i wystąpił z żądaniami. wyniesiony. że nikt nie będzie mógł odtąd dostępować pontyfikatu. a Karloman. że przyjdzie do wojny między nimi. starszy. na próżno przypominał Karolowi. pracowała ona nie tylko nad pojednaniem synów lecz i nad połączeniem ich ścisłymi węzły z królem longobardzkim. Alamanię i Alzację. siostry Karola. Zaraz po zgonie Pepina powstał stary Hunald w Akwitanii. książę Waskonów (Basków). w końcu górę wzięła partia kościelna pod Chrystoforem i Sergiuszem. Burgundię. i na papieża został wybrany. wyrzekł. dobroczyńca ubogich. chorych i jeńców. na które papież nie mógł przystać. na tron longobardzki Dezyderiusz. że Karol. gdyż stąd nowe niebezpieczeństwo mogło zagrozić Stolicy Apostolskiej.

wojna dwóch tych ludów była nie tylko wojną o granice lecz i walką o zasady. tylko tu i ówdzie linię graniczną stanowiły większe bory lub grzbiety gór. rabunki i podpalania". qui illorum lingua adilingi. nie opłacali żadnych danin i podatków. skutkiem tego ciągle panowały na pograniczach mordy. pisząc: "Granica między nami i ludem Saksonów przechodziła po większej części wzdłuż równin. jeńców chrześcijańskich składali na ofiarę bogom swoim. gdyby Frankowie nie odnieśli nad nimi zwycięstwa. mordowali księży. Alamanką szlachetnego rodu. wódz Westfalów w (diecezjach Münsterskiej i Osnabryckiej). chrześcijańska Germania i dawna pogańska. Uzbrojeni w długie dzidy. sunt qui frilingi. takimi książętami byli: Widukind. Najniebezpieczniejszym wrogiem państwa Franków byli Saksonowie. Frankowie coraz głośniej skarżyli się na wiarołomstwo 8 . Vita Lebuini. Obrażony Dezyderiusz działał odtąd jako wróg Karola. Dwóch jego synów małoletnich pominięto. Nie wypowiada też Einhard istotnej przyczyny owych zapasów krwawych. Po upływie roku bowiem Karol porzucił księżniczkę longobardzką i 771 połączył się z Hildegardą. szlachetnie urodzonych. Tegoż roku (771) umarł Karloman.Himiltrudę. Odróżniali oni między sobą trzy stany. krótkie tarcze i wielkie noże. ich poganizm był żądny zaborów. to Saksonowie wkrótce zajęliby miejsce Franków. Saksonowie posiadali jeszcze całą energię rodzimą barbarzyńców. palili kościoły. i całe państwo złożyło hołd Karolowi jako jedynemu władcy. Tylko podczas wojny widzimy książąt na ich czele. małżeństwo Karola z Dezyderatą czyli Irmingardą przyszło do skutku. Pertz II. We Frankach i Saksonach stanęły naprzeciw siebie nowa. Bruno. wolnych i na wpół wolnych ludzi ("Sunt. Saksonowie zaś przechowywali w urządzeniach swoich dawną prostotę republikańską. wojna z nimi trwała. Lecz właśnie ten związek sprowadził zgubę Dezyderiusza. byli oni strasznymi wojownikami. były tylko jakby jej epizodami. Nie uznawali Saksonowie żadnej władzy centralnej. corocznie biegli oni nad Ren. przez 33 lata. które Karol prowadził. Frankowie zaś byli chrześcijanami i pragnęli naukę Chrystusową szerzyć. wódz Ostfalów (w diecezji Hildesheimskiej). U Franków wziął górę pierwiastek monarchiczny. z pewnymi przerwami. sunt qui lassi dicuntur". 675). naczelnik Engrów (Minden i Paderborn). ludy pograniczne nigdy nie mogły liczyć na trwały pokój od strony Saksonii. Hessi. Saksonowie byli fanatycznymi czcicielami Odyna. Przy braku spójności politycznej w szczepie saksońskim. inne wojny. w Marklo nad Wezerą zbierali się wysłańcy plemion na wspólne obrady.

ilekroć Karol był zaprzątnięty w Hiszpanii. przeszedł za Ren. aby już nigdy o wznowieniu walki myśleć nie mogli. Znad brzegów Wezery Karol pośpieszył za Alpy do Italii. jak jeszcze przed objęciem rządów przez Karola obie strony rozumiały to dobrze. Dezyderiusz zaś dopominał się. Jeżeli jedno jakie ich plemię zostało pokonane. ku rzece Lippe. lecz inni go obronili. powiada o nim kronikarz Rudolf z Fuldy † 865). Karol doszedł do Wezery. wojsku towarzyszyli biskupi i misjonarze. nazwany Doctor fideique minister. Niektórzy z obecnych chcieli się rzucić na niego. i Frankowie doszli do przekonania. jego miejsce na stolicy Piotrowej zajął Hadrian I (772 – 795). Wojna z Saksonami była więc koniecznością polityczną. chciał nawrócić Saksonów na Chrystianizm. Westfalowie poddali się. Na wiosnę 772 Karol zwołał sejm do Wormsu i rozpoczęła się pierwsza krucjata przeciwko Saksonom. zabitych na cześć bożyszcz pogańskich. zbiegowie wracali do ojczyzny swojej. wszystko zdruzgocze. i uderzył na Eresburg. i w młodzieży żądzę walki rozpalali. główną warownię i świątynię Westfalów. że Saksonów nie tylko zwyciężyć należy lecz tak osłabić. ci biegli do Danii lub Skandynawii. Po ciężkich klęskach Saksonowie poddawali się zwycięzcy. aby Hadrian namaścił na królestwo synów 9 . Wkrótce spełniła się przepowiednia Lebuina. Lebuin. przyjęli misjonarzy i dostarczyli dwunastu zakładników. który jak potok leśny spadnie na was. jeden z uczniów Bonifacego. wobec ofiar. Papież ten zażądał od Dezyderiusza spełnienia zawartej umowy.swoich przeciwników. wysłańcy papiescy zaklinali go na pamięć ojca. Stefan IV już nie żył wtedy. którzy o pokoju słyszeć nie chcieli. może zaś był to pomnik zwycięstwa Arminiusza. cujus similis factura columnae. Posąg ten. iż zbliża się chwila rozprawy ostatecznej. aby wybawił Rzym od Longobardów. Król Franków. przy zdarzonej sposobności. gdzie kwitnął kult Odyna. inne. przemówił w te słowa: "Jeżeli nie pójdziecie za mną. może wyobrażał Odyna wojowniczego. to Pan nieba i ziemi ześle mądrego i mężnego monarchę. a wasze żony i dzieci na niewolników zamieni". Tu na szczycie góry stał słynny posąg – Irminsul (simulacrum. a ze słów Lebuina okazuje się. Pewnego razu z krzyżem w ręku stanął on przed ich zgromadzeniem w Marklo. niezłomnym charakterze. Z każdym rokiem wojna stawała się zawziętszą. Universalis columna quasi sustinens omnia. lecz znajdowali się zawsze między nimi ludzie o dzikim. Italii lab nad Dunajem. spalili gaj święty i zniszczyli posąg. zburzyli świątynię. Frankowie zdobyli Eresburg. wznawiały walkę.

Karlomana. syn jego Adalgis uciekł z wdową po Karlomanie i jej dziećmi do Werony. wdowa po Karlomanie i jej synowie zakończyli życie w ciszy klasztornej. Urbino. Władca Franków postanowił wtedy odbyć pielgrzymkę do Rzymu. deinde in Suriano. niektóre bramy Rzymu zamurowano. której oblężenie przeciągnęło się od grudnia do wiosny. korporacje miejskie i młodzież. Karol obsaczył Pawię i wyruszył z częścią armii swojej pod Weronę. najwyższą jurysdykcję w Rzymie i egzarchacie. deinde in Parma. Papież okazał się niezłomnym "jak diament". z tytułem "patrycjusza rzymskiego". 2 kwietnia 774 stanął on u bram wiecznego miasta. Stryj jego. 10 . ścigany przez Franków. Papież nie zgodził się na żądanie króla. Papież był władcą Rzymu i reipublicae Romanae. Twierdza ta poddała mu się. Bernard przeszedł przez tak nazwaną od niego górę Bernarda. stanął w Genewie. sicut antiquitus erat. poczym 6 kwietnia 774 nie tylko zatwierdził lecz i pomnożył darowiznę Pepina na rzecz Kościoła rzymskiego. Piechotą udał się król do kościoła św. et exinde in Mantua. Piotra. zamknął się z częścią wojska w warownej Pawii. i obok papieża Karol wszedł do świątyni. Papież i król rzucili się sobie w objęcia. Karol zaś był obrońcą papieża (1). Adalgis zaś uciekł do Konstantynopola. z którymi matka ich Gilberga uciekła była do Lombardii. wkroczył do Tuscii i groził. Paweł Afiarta został osadzony w więzieniu i ścięty. Król longobardzki chciał w ten sposób pomścić się na Karolu za odepchnięcie Dezyderii. Dezyderiusz. Eugubium. sam zaś Karol przez Montcenis. kiedy Bernard spuścił się w dolinę Aosty i od tyłu im zagroził. deinde in Regio. Strach paniczny ogarnął Longobardów. qui venit in nomine Domini! Młody bohater oglądał następnie osobliwości miasta. Karol zastrzegł sobie zwierzchnictwo nad tymi krajami i. że z całym wojskiem swoim wyruszy przeciwko Rzymowi. o której sklepienia rozległ się wtedy majestatyczny śpiew: Benedictus. deinde in monte Burdone. Karol powrócił do Pawii. nec non et cunctum ducatum Spoletinum et Beneventanum". inde in Berceto. Podług Anastazego rzymskiego dokument donacji brzmiał w taki sposób: "A Lunis (dziś Sarzana) cum insula Corsica. gdzie oczekiwał na niego papież na stopniach portyku. inne zamknięto. Montefeltro. przywódca partii longobardzkiej w Rzymie. w którego progi niezadługo miał wstąpić jako pierwszy cesarz niemiecki. na jego spotkanie wystąpiła cała milicja z chorągwiami. atque provincias Venetiarum et Istriam. atque in monte Silicis. simulque et universum exarchatum Ravennatium. Rozjątrzony tym Dezyderiusz zajął terytoria miast Sinigaglii. Lecz już Karol nadchodził i we wrześniu 773 r.

księstwa podzielił na drobne hrabstwa. następnego roku przeszedł za Ren. Była to więc dla nich tylko zmiana dynastii. zaprowadził organizację podobną do tej. Karol wyruszył za Pireneje. Westfalowie dostarczyli zakładników. a mianowicie Hrodgaud. książę Fryulu. Niektórzy panowie longobardzcy żałowali tego. uciekł do Danii. zwrócił się ku Wezerze i dosięgnął brzegów rzeki Ocker. zburzony przez nieprzyjaciela. Potem zmusił Engrów do złożenia hołdu. Zwycięzca pozostawił Longobardom ich prawa i posiadłości. Podczas sejmu w Paderbornie 777 r. Karol. nie czekając na zebranie się pospolitego ruszenia. 11 . Tylko Widukind. Zbyt wcześnie wszakże wystąpił jeden z nich. lękając się gniewu króla. odtąd Longobardowie utracili swoje uprzywilejowane stanowisko w Italii. wzięty do niewoli. lecz Saksonowie się poddali. Kiedy Frankowie walczyli w Lombardii. rządca Saragossy. i ogłosił się królem Italii. flota grecka nie przybyła. Trewizo się poddało. 775 r. Z Rzymu Karol udał się do wojska oblegającego Pawię. spoglądający zazdrosnym okiem na wzrost potęgi Franków. gdyż Soliman Ibn el Arabi. Ostatecznemu rozprawieniu się Karola z Saksonami przeszkodziły zawichrzenia. Hrodgaud poległ (w kwietniu 776). Saksonowie znowu uchwycili za oręż i rzucili się na Fryzlandię i Hesję. znowu trzeba było orężem rozprawiać się z Saksonami. najpierw został osadzony w Lüttichu u później zamknięty w klasztorze w Korbii. jaka istniała w państwie Franków. wybuchłe w Italii. Złamali oni bowiem przysięgę. Hadrian bronił Kampanii. Klęska Hrodgauda odjęła odwagę innym panom longobardzkim. Na wiosnę 776 r. dwór bizantyjski. Karol przybrał tytuł króla longobardzkiego (7 czerwca 774) i pozostawił oddział Franków na załodze w Pawii. którą głodem zmusił do poddania się. że porzucili Dezyderiusza. Karol przybył z ogromnym wojskiem. popierał rokoszan. Frankowie szturmem zdobyli Fryul. prosił władcę Franków o przyjęcie go pod swoją opiekę. wielu z nich chrzest przyjęło. Z szybkością orła nadbiegł Karol 774. znowu się zebrał sejm w Wormsie. Wtedy Karol zniósł polityczne urządzenia longobardzkie. w ważniejszych miastach posadził swoje garnizony. zajęli Eresburg i stanęli pod Siegburgiem. Dezyderiusz. celem przywrócenia dawnego królestwa longobardzkiego sprzymierzyli się oni ze zbiegłym Adalgisem. odbudował Eresburg. gdzie życie na pokucie zakończył. W 778 r. z niewielkim oddziałem w zimie przebył Alpy i uderzył na Trewizo i Fryul.

Saksonowie powstali pod wodzą Widukinda 779 roku. Wtem nadeszli Alamannowie tudzież Frankowie austrazyjscy i dwukrotnie pobili Saksonów. według innych podań. "Tu. Karol zostawił Pepina w Pawii a 3-letniego Ludwika posłał do Tuluzy. Ludwik zaś Akwitanią. który wszakże. co było tego powodem. Pampeluny. Erro i Roncevaux. Karol miał zostać jego następcą. a Pepin miał rządzić Italią. Na Wielkanoc 781 r. falcgraf. W 780 Karol przeszedł za Wezerę. Do uszu Karola doszły wieści o nowym powstaniu Saksonów. zajętego porządkowaniem państwa. Anzelm. Opuszczając Italię. W wąwozie Roncevaux Baskowie napadli na straż tylną Franków i wycięli ją do szczętu. Eggihard.nadto chrześcijanie hiszpańscy chcieli się uciec pod jego protektorat. Karol pośpieszył zaraz na północ. wszędzie poddawali się Saksonowie i chrzest przyjmowali. ośmioletnia córka Karola. Wojsko jego wracało wąwozami Engui. i Hruodland. ulubionym bohaterze średniowiecznym. Rozpoczęły się rokowania dyplomatyczne i Rotruda. Nie wiemy. została narzeczoną Konstantyna. dowódca wojskowy z pogranicza bretańskiego. następcy tronu bizantyjskiego. Jakki i innych miast. W kwietniu 778 r. zdobyli warownie nad rzeką Lippe i straszliwie spustoszyli cały kraj od Deutz'u do Koblencji. którzy zajęli Terracynę. czy bezczynność ludności chrześcijańskiej. których mu Hildegarda urodziła. ograniczył się więc on na daninie i zakładnikach. dostarczonych przez rządców Saragossy. znajdujemy Karola w Italii. Zarazem chciał władca Franków przeciwdziałać w Italii polityce Greków. aby Italii i Akwitanii nadać pozór niezależności narodowej. jak pisze Einhard. czy wiarołomstwo Ibn el Arabi'ego. Posłyszawszy o wyprawie Karola do Hiszpanii. Widukind znowu uciekł na północ. zajęli Pampelunę. Jest to jedyna wzmianka historyczna o Rolandzie. czy brak żywności czy też rozbudzenie się fanatyzmu religijnego muzułmanów. lecz nie mogli zdobyć Saragossy. Z trzech synów. Hadrian namaścił na królestwo obu młodszych synów Karola. misjonarze głosili im Ewangelię. 12 . Chrystusa mając na ustach a Odyna w sercu. W grudniu 780 r. Frankowie weszli trzema kolumnami do Hiszpanii. i opuścił Hiszpanię. cała Westfalia się poddała. oprócz wielu innych". podczaszy królewski. palili wsie i mordowali mieszkańców. miał zginąć w walce z Saracenami. Najezdnicy burzyli kościoły. majątki poległych na wojnie Saksonów w części kościołom oddano. zginęli.

wydał nowe rozporządzenia. nie ośmielili się wystąpić do otwartej z nim walki. każdy Sakson. pomimo dopiero co odniesionego zwycięstwa. 803 na zebraniu w Salz Saksonowie poprzysięgli mu wierność. Na wiadomość o nawróceniu się Widukinda papież nakazał trzydniowe nabożeństwo. Karol dotarł do Elby. którzy by jedli mięso podczas Wielkiego Postu lub. miał być karany śmiercią. dokonywane na Frankach przez Saksonów. Wszyscy bez wyjątku mieli oddać dziesiątą część majątku na rzecz kościołów i opłacać dziesięcinę. palili zwłoki zmarłych. według zwyczaju pogańskiego. bawiącego w Attigny nad rzeką Aisne. porażki budzą w nich nowe życie i do zemsty podniecają". lecz Saksonowie. Wycieńczeni Saksonowie prosili o pokój. Powszechne panowało przekonanie. a biskupi nie mogli wydawać wyroków śmierci. a ojcem chrzestnym był mu sam król Karol. Nieubłagana wojna znowu wybuchła 783 r. Wtedy to 4500 Saksonów w przeciągu jednego dnia poniosło karę śmierci. W 782 wojna z Saksonami na nowo wybuchła z niesłychaną gwałtownością. Karol posłuchał tych ostrzeżeń i w 797 r. "Saksonowie. mają żelazne serca. w których o środkach gwałtownych nie masz już mowy! R. I Alkuin przypominał Karolowi. jak pod dozorem królewskich missi dominici. który zawsze zwyciężał. jak przystało wolnemu 13 . Wkrótce przybył sam Karol. jak straszliwe były napady i rzezie. Karol podarował im poprzednio nałożoną daninę. Trzech wodzów przeciwko nim wysłano. jeżeli nie będą mu wydani główni wspólnicy Widukinda. Zwołał więc Saksonów do Verden'u 783 r. niszcząc wszystko ogniem i mieczem. lecz nigdy nie mógł pokonać samego Karola. i latem 785 Widukind udał się do Karola. Na sejmie w Paderbornie wydano straszliwe prawa przeciwko bałwochwalstwu: np. Bohater saksoński przyjął tu chrzest św. Widukind powrócił do ojczyzny i młodzież saksońska powstała w obronie dawnych bogów i dawnej wolności. i zagroził wytępieniem całego narodu. Boleść zaślepiła tą razą Karola. lecz nie należy zapominać. tym bardziej wzmaga się ich przebiegłość i dzikie męstwo. pozostawił dawne prawa i pozwolił się rządzić. im dotkliwiej uciska ich wojna. dwaj ponieśli straszliwą klęskę pod górą Süntal nad Wezerą. i długo jeszcze w pieśniach przechowywała się pamięć o Widukindzie. Kościół potępił tę surowość: o porzucających wiarę Chrystusową mieli stanowić biskupi. powiada współczesny kronikarz. obronę nauki Chrystusowej i dziesięcinę kościelną. aby uniknąć chrztu. W nim utracili Saksonowie najzdolniejszego wodza. że nie godzi się narzucać wiary siłą. Saksonom zabroniono zbierać się na obrady inaczej. że sprawa chrześcijańska stanowczy krok uczyniła. Karol postanowił pomścić się za krew wymordowanych wojowników swoich i księży. któryby się ukrywał. taż sama kara miała spotykać tych.

sąsiadami Bawarów od wschodu. Paderborn. który poległ w tej wojnie (788). 791 rozpoczęła się wojna z Awarami. W ziemi saskiej zaprowadzono 7 biskupstw: Osnabrück. Alkuin w swoim opisie życia Karola tak mówi: "Wojnę bawarską wywołała nieroztropność i pycha księcia Tassylona. Tłumy Awarów wtargnęły do Bawarii i Tyrolu. które Frankowie nazywali Wiltami. że Karol dłużej już nie mógł jej znosić. odgraniczającą Bawarów od Allemanów". Surowe kary. po saksońskiej. Byli to Weletabowie. osiedli w teraźniejszej Meklemburgii. Adalgis. Już od dawna Karol baczne miał oko na Tassylona. rodem z Fryzji. syn Dezyderiusza. córki Dezyderiusza. która chciała. Karol wszakże kazał mu tylko nałożyć habit zakonny i zamknąć w klasztorze w Jumiéges. w skutek czego. R. Lecz na sejmie w Ingelheimie 788 oskarżono Tassylona o nowe knowania przeciwko królowi i podżeganie Awarów do wojny. przybił z flotą grecką do brzegów Kalabrii. gdzie pewna liczba możniejszych sprzysięgła się na jego życie. Minden.ludowi. Wówczas Tassylon zupełnie upadł na duchu i bez oporu poddał się Karolowi. lecz nawet wywoływał go do wojny. gdzie na stolicy biskupiej zasiadał anglosakson Willehad. zawarł on sojusz z Awarami. Nowe niebezpieczeństwo nagle w 785 r. Knowania wszakże księcia bawarskiego z Awarami nie pozostały bez skutku. najcięższa. i nie tylko ośmielił się lekceważyć rozkazy króla. aby jej mąż pomścił się za wypędzenie ojca z Longobardii. 789 miała miejsce wyprawa przeciwko kilku pokoleniom słowiańskim. R. ze wszystkich 14 . i oddano je pod zwierzchnictwo arcybiskupa bremeńskiego. zewsząd ściągnął więc wojska na wyprawę przeciwko ziemi bawarskiej i na czele wielkiej potęgi stanął nad rzeką Lech. Gallen dla południowych. Było to w sierpniu 787 r. lecz wychowany w Yorku. 823 powstał klasztor w Nowej Korbii. lecz Bawarowie wyparli Awarów a Grymoald na czele Longobardów pomyślnie walczył z Grekami i z Adalgisem. Jednocześnie Saksonowie i Turyngowie uderzyli od północy a Pepin wkroczył z wojskiem od południa. jako winny zdrady. przypisywano wpływowi Fastrady. Münster. Verden. Hildesheim i Halberstadt. który tym był dla Niemiec północnych. Liudger. czym była Fulda dla środkowych a St. księcia bawarskiego. Takiż sam los spotkał żonę i synów Tassylona. został biskupem w Münster. wymierzone przeciwko winnym. poślubionej przez Karola 783 r. gdyż za poradą swojej żony Liutbergi. został on przez obecnych na sejmie skazany na karę śmierci. Pycha Tassylona tak daleko się posuwała. zagroziło Karolowi od strony Turyngii. Bawarowie zaprzysięgli mu wierność. W r.

Roku 803 zupełnie się zakończyła wojna z Awarami. Roku 797 jednocześnie toczyła się walka w Hiszpanii i Saksonii. gdzie ciągle wybuchały nowe powstania i wezwał do siebie syna Ludwika ze wszystkimi siłami. Wojna z Awarami wznowiona została r. lecz z nią także zakończyło się istnienie ludu awarskiego. złożonego ze 153 biskupów. ––––––––––– Przypisy: (1) Pod koniec XI w. gdzie było główne obozowisko Awarów. zaskoczeni we własnych siedzibach przez hufce Karola.. Awarowie. Zewsząd ściągnięto zbrojne zastępy. Karol znajdował się w ziemi Saksonów. jakoby Karol tegoż samego roku 774 powtórnie przebywał w Rzymie i że wtedy otrzymał od synodu. O tej strasznej wojnie tak mówi Einhard: "Ile bitw zostało stoczonych. Wtem nadeszły niepokojące wieści z Rzymu. o tym świadczy zupełne wyludnienie Pannonii. lecz w końcu zupełnie ulegli potędze oręża chrześcijańskiego.. ile było krwi przelanej. wywołał w nim rozdwojenie. po raz pierwszy wystąpił Zygebert z Gembloux z fałszywym podaniem. zadany przez Karola państwu Awarów. przybyli doń posłowie awarscy. inni dobrowolnie ustępowali. jakie by mógł zebrać. Zwycięzcy spustoszyli kraj cały do rzeki Raaby. Cios. zostali pobici. jakie Karol prowadził. następnego roku kraj między Pirenejami i Ebro przyłączony został do monarchii Karola jako margrabstwo (marchia) hiszpańskie. obiecując poddanie się i przyjęcie nauki Chrystusowej. nie masz teraz nawet śladu jakich bądź siedzib ludzkich.. tam. ––––––––––– 15 . W tej wojnie wyginęła cała szlachta hunnów. Tymczasem chakan awarski został zrzucony z tronu a południowi Słowianie wdarli się do ziemi awarskiej i zdobyli główną ich warownię. aby raz stanowczo złamać opór Saksonów. upoważnienie do obsadzania Stolicy Apostolskiej i udzielania inwestytury wszystkim biskupom. Awarowie wprawdzie jeszcze kilkakrotnie próbowali szczęścia wojennego.wojen.. Podanie to jest najzupełniej fałszywe a wymyślone ono zostało podczas walki o inwestyturę za Grzegorza VII przez przeciwników papiestwa. 795. położoną między rzekami Dunajem i Cisą.". Kiedy Karol znajdował się w Lüneburgu. Wszystko złoto i od wieków gromadzone bogactwa przeszły w ręce Franków.

Jeżeli więc jest to rzeczą możliwą. Lecz żadnych wiadomości nie posiadamy o rozprawach. bądź przewodnikiem zbłąkanych. Piotra oczekiwał na niego papież. ROZDZIAŁ TRZECI Koronacja Karola na cesarza w Rzymie 25 grudnia 800 r. Następnego roku (800) wojsko Karola przeszło za Alpy do Italii i wyruszyło pod wodzą Pepina ku Rawennie a stamtąd przeciwko Benewentowi. któryby przyjął przysięgę na wierność i posłuszeństwo od ludu rzymskiego. zawrzyj pokój z bezbożnym ludem Saksonów. powaliło go na ziemię. do którego wjechał w niedzielę 24 listopada. zadowolnij się tym. Za nadejściem jesieni papież udał się w drogę z powrotem do Rzymu. przybył do Paderbornu. 795 – 816. W cztery lata po objęciu rządów Kościoła. lecz łatwiej jest znosić dolegliwość w nogach niż w głowie. ubiegając się o rzecz mniejszą. otoczony duchowieństwem rzymskim. przy tym kazał wręczyć chorągiew królowi Franków jako żołnierzowi (militi) Kościoła Apostolskiego i obrońcy wszystkich ziem. a Alkuin upominał wtedy Karola tymi słowy: "Na tobie jednym polega bezpieczeństwo Kościoła Rzymskiego. Papież Hadrian umarł 795 r. jakie wówczas miały miejsce między Ojcem Świętym i królem Franków.. Piotra. nie utracił większej. Karol wystąpił na jego spotkanie. Bądź mścicielem gwałtu. Leon III napisał do króla Franków. wrogowie ukorzyli się ze strachu. a jego miejsce zajął Leon III. a Rzym radośnie powitał swego arcypasterza i władcę. wrogie temu papieżowi stronnictwo szlachty rzymskiej napadło na niego podczas procesji 25 kwietnia 799 r. Dnia 30 listopada 799 r. sam zaś Karol udał się do Rzymu. poddanych władzy św. papież znowu zamieszkał w pałacu Lateraneńskim a pełnomocnicy Karola wezwali przed siebie jego oskarżycieli i wrogów. pocieszycielem smucących się i rozweseleniem prawych. aby wilk drapieżny nie zakradł się do niego". abyś. Leon prosił Karola o wysłanie do Rzymu pełnomocnika. co posiadasz. wyleczywszy się z ran. wojsko przyklękło i otrzymało błogosławieństwo apostolskie. w Lombardii przyjęły go zbrojne oddziały Franków. Leon III znalazł się w wielkim niebezpieczeństwie. prosząc go o pomoc. Następnej niedzieli Karol zwołał duchowieństwo i 16 . okrutnie znieważyło i pozostawiło broczącego we krwi własnej. Czasy są ciężkie. – Sam Leon III. Strzeż własnego stada. Na stopniach kościoła św.

a Deo coronato. żaden z nieprzyjaciół papieża nie wystąpił. ciągle zachowywany". Taki jest odwieczny zwyczaj Kościoła. iżby mię jakieś prawo do niego zmuszało i nie dlatego także. dostojnego Pepina. ogromnej doniosłości akt dziejowy spełnił się w święto Bożego Narodzenia. z całą swoją świtą udał się do kościoła i klęczał przed ołtarzem. Boga. Złoczyńców osądzono i skazano jako gwałcicieli majestatu Najwyższego Kapłana na karę śmierci. A zeznanie to czynię nie dlatego. który czyta w sumieniach ludzkich. że ani ja sam ani przez innych nie dopuściłem się rzeczy występnych. W żywocie Karola Einhard pisze: "Wówczas to przybrał on tytuł cesarza i augusta. lecz z powodu wielkości popełnionej zbrodni wyprawiono ich na wygnanie. oprócz wielu innych znakomitszych mieszkańców Rzymu" (Einhardi Annales). 25 grudnia 800 r. równie jak jego syna. "łagodny papież wszakże wstawił się za nimi do Karola i wyjednał im zachowanie życia. księcia Apostołów. Dlatego ja. jakie mi nieprzyjaciele zarzucają. wobec Boga. wielkiemu. Poczym. który z początku tak mu się nie podobał. Najwięcej zawinili w tych knowaniach nomenklator Paschalis i podskarbi Campulus. Celem zbadania tej sprawy przybył do naszej stolicy najmiłościwszy i najdostojniejszy król Karol. na co powołuję Boga na świadka. czy kto ma co do zarzucenia Ojcu Świętemu. I tak Karol został wyniesiony na cesarza rzymskiego. wówczas papież włożył mu koronę na głowę. abym przez nie nakładał na moich następców w Kościele świętym jakieś zobowiązanie lecz jedynie w celu usunięcia od was wszelkich złośliwych podejrzeń co do mojej osoby". a papież namaścił go olejem św. następnie papież schylił się ku niemu i pocałował go w usta. Nazajutrz (2 grudnia) wszedł Leon III na ambonę i z Ewangelią w ręku. powiada kronika. pacifico imperatori vita et victoria!» co znaczy: Karolowi. od Boga ukoronowanemu. Trudna do opisania radość panowała między zgromadzonymi i gorąco dziękowano Bogu za przywrócenie pokoju w Kościele. duchowieństwo zaś w te słowa odpowiedziało: "Nie godzi się nam sądzić Głowę Kościoła. tak przemówił do zgromadzenia: "Ukochani bracia! Wiadomo. z własnego popędu oświadczam w waszej przytomności. że 17 .znakomitsze osoby stanu świeckiego i zapytał się. wielce bogobojnemu Augustowi. przed którego sądem staniemy kiedyś wszyscy i przed którego obliczem teraz się znajdujemy. "Król. że źli ludzie powstali przeciwko mnie i najcięższymi oskarżeniami mię obrzucili. wobec św. Najwyższy Kapłan świętego Kościoła Rzymskiego. Stolica Apostolska jest sędzią wszystkich i od nikogo z ludzi nie może być sądzoną. pokój szerzącemu cesarzowi życie i zwycięstwo. Piotra. a znajdujący się w kościele rzymianie zawołali: «Carolo piissimo Augusto. który wzrok swój ma ku nam skierowany. magno. króla Italii".

albo też chciał ukryć prawdę. Zresztą przyjmując myśl Leona III. Przypuszczenie. Karol wcale nie był zaskoczony. że pod tym względem albo Einhard był źle poinformowany. co się przygotowywało. poniża bez przyczyny wielki i silny charakter tego monarchy i mija się zupełnie z przewodnią jego myślą polityczną. Nowy organizm polityczny i społeczny świata chrześcijańskiego nie miał nic wspólnego z powszechną monarchią dawnych cezarów. gdy mu papież włożył koronę cesarską. Nowe zaś cesarstwo dążyć miało przede wszystkim do 18 . Tylko nazwa była ta sama. Powołują się też na Jana Diakona z Neapolu. Pycha i chciwość dawnego Rzymu dążyła do poddania wszystkich narodów pod jedno prawodawstwo i do wyzyskiwania ich na rzecz grodu i ludu panującego. Karol strzegł się bacznie tego wszystkiego. że jeszcze w Paderbornie papież obiecał koronę cesarską Karolowi i że Karol z tej obietnicy wielce się uradował. nie potrzebował Karol wyrzekać się swojej przeszłości. Historycy nowocześni przypuszczają. pod względem moralnym zachodziło między nimi oczywiste przeciwieństwo. Potrzeba mu zatem było więcej niż roku całego do zgłębienia i przyswojenia sobie tej nowej wielkiej myśli papieża. który powiada. że zdumienie i niezadowolenie Karola były szczere. który dobrze musiał wiedzieć o tym. tak ulubionym dla Merowingów. wydał on w kapitularzu akwizgrańskim kilka postanowień. a pierwej wierszem wysławiał go już jako cesarza. iż Karol udawał tylko te uczucia. choć to było wielkie święto. i Bizancjum z nietajoną zazdrością spoglądało na wskrzeszenie zachodniego Cesarstwa Rzymskiego. Księgi karolińskie (1) miały na widoku przygotowanie umysłów do wskrzeszenia Imperium na podstawach chrześcijańskich. gdyż i ludy podwładne jego berłu z obawą patrzyły w przyszłość. lękając się wojen w skutek przyjęcia przezeń godności cesarskiej. iż wolałby owego dnia. skoro z powodu koronacji przesłał swemu monarsze wspaniale przepisaną Biblię (teraz znajdującą się w British Museum). iż Karol mógł na chwilę przybrać postawę zakłopotanego. Dopiero w marcu 802 r. wcale nie chodzić do kościoła. co by go mogło poprowadzić ku tym dawnym tradycjom. gdyż i biskupi z jego państwa i biskupi rzymscy poprzednio się w tym przedmiocie naradzali i zawiadomili go o skutku swoich obrad. Zdaje się jednak.powtarzał. gdyby mógł przewidzieć zamiar papieża". tyczących się nowej godności cesarskiej. nieodwołalnie potępionym przez doświadczenie. Korona cesarska mogła być przedmiotem długich rozpraw między Karolem a Alkuinem. W tradycji Karolingów leżało oddziaływanie przeciwko administracyjnym i politycznym formom starożytności. Sądzą oni. Tym się da objaśnić jego zimne zachowanie się wobec entuzjazmu rzymian.

Życie ludów odtąd rozwijać się będzie w dwóch kierunkach idealnych – Kościoła i państwa. Wyższe posłannictwo nowej kreacji politycznej już w samym jej tytule się odbijało: «sanctum imperium Romanum»". koronując Karola. Lecz jakkolwiek polityka odgrywała pewną rolę we wskrzeszeniu Imperium Rzymskiego. zobowiązał się do używania sił państwa ku szerzeniu Chrystianizmu. Na podstawie tych symbolów powstało później podanie o krucjacie Karola do Palestyny. nauka. której natchnienie płynęło z Rzymu. W Vercelli oczekiwał na niego wysłaniec kalifa bagdadzkiego Harun Arraszida. Ludom. Posłannictwem panującego ludu i jego władcy było nie zdobywanie prowincyj. dopóki go nie poświęcił papież. Po raz pierwszy wygłoszono wtedy wolność Kościoła i ducha ludzkiego. gdy pod władzę swoją tyle państw zagarnął. ku wzniesieniu nowego gmachu europejskiego. powiada kronikarz. Einhard powiada. aby Karol zachował tytuł króla. imperator całej rzeszy ludów przyjął nazwę cezara i augusta. cesarz miał wykonywać nie tyle magistraturę cywilną ile apostolat. Na znak zwierzchnictwa cesarz otrzymał od patriarchy jerozolimskiego klucze od Grobu Zbawiciela i Kalwarii. Papież. Karol udał się na północ.urzeczywistnienia jedności sumień. lecz pozyskiwanie dusz. Gdy Karol przyjmował koronę cesarską. ślubując obronę Kościoła. aby pan. ale idei katolickiej. broniących je od odosobnienia i upadku. Przyznana mu władza powszechna posługiwać miała nie osobistemu jego interesowi ani nawet interesowi narodowemu. Nikt na Zachodzie nie był cesarzem. wydawało się niepodobieństwem. I dlatego religijna ceremonia sakry była nie tylko zatwierdzeniem ale jedynym źródłem godności cesarskiej. społeczeństwo ówczesne było najzupełniej do tego przygotowane. że i papież i cesarz byli narzędziami w ręku Opatrzności. otoczył władzę świecką majestatem świętości. Jak wielkimi projektami zaprzątnięty był umysł 19 . któremu zawdzięczają pierwszy swój rozwój: kultura. to wszakże dalszy bieg wypadków okazał. poczytywano więc za rzecz naturalną. sztuka i prawo. Szanując rozmaitość obyczajów i praw miejscowych. Systemat ten wytworzył z siebie wielki prąd dziejowy. które w wyższej jedności harmonizowało różnice plemienne. że Karol pozostawał w bardzo przyjaznych stosunkach z Harun Arraszidem i że kalif ofiarował mu nawet patronat nad Grobem św. Uregulowawszy sprawy włoskie. a Karol. naprzeciw skamieniałego despotyzmu bizantyjskiego stanęło cesarstwo chrześcijańskie. Gregorovius słusznie też mówi: "Wytworzenie wyższej zasady nad wyłącznie polityczną starożytnego Rzymu i absolutystyczną justyniańskiego państwa było wielkim dziełem owych czasów.

między morzem i Dunajem. lecz nawet uderzył na Obotrytów. a mianowicie nad dolną Wezerą i Elbą. swój byt indywidualny. W r. 790 papieżowi. złożyli przysięgę wierności cesarzowi. rozciągało się od Odry do Oceanu Atlantyckiego. że wódz duński został zamordowany przez jednego ze swoich wojowników. 804 znowu zaczynają się zawichrzenia w Saksonii. Irena wszakże została strąconą z tronu przez Nicefora i wygnaną na wyspę Lesbos. celem połączenia Wschodu z Zachodem przez małżeństwo z cesarzową Ireną. od Adriatyku do Morza Północnego. ale każdy lud zachował swoje prawa. Ogromne państwo. na mocy którego oznaczono granice między obu państwami. pod którym najwyższe umysły w całej Europie stanęły. 805 wynikły zatargi z Wenecją. Gotfryd zaś nie tylko odmówił temu żądaniu. przekonywają o tym. Sam Karol wyruszył 809 r. Czesi nie chcieli zostawić Awarów w spokojności i 805 r. 787 a napisany z rozkazu Karola i przezeń posłany r. Jego następca zawarł pokój i granica północna została zabezpieczona. że jako zwycięzca wejdzie do Akwizgranu. który umiał godzić z sobą najróżnorodniejsze interesy i skupiać je około jednej wielkiej myśli. Libri Carolini nazywał się traktat. Tymczasem nadeszła wiadomość. W r. między innymi. strzec się ma oszustwa. od Szlei do Ebro i Kalabrii. od 12 roku życia. swoje urządzenia.. po arabsku za Pirenejami. w której mówiono po mongolsku i słowiańsku nad brzegami Dunaju. Ostatnią wojnę prowadził Karol z Duńczykami pod Gotfrydem (Göttrik). Cesarz zażądał wydania mu Saksonów.". pielgrzymów.. układy. Karol w ten sposób objaśnia znaczenie przysięgi: każdy w swoich myślach i pragnieniach powinien pozostawać w służbie Bożej. wdów. po grecku na południu.. którzy schronili się do Danii.Karola. gdyż cesarz jest ich obrońcą. Ludy uchylały czoła przed sławą i wielkością cesarza. który zapowiadał. która zmuszona była uznać zwierzchniczą władzę cesarza. sierot. nastąpiła wyprawa w tamte okolice. Karol rozwinął sztandar wielkiej idei chrześcijańskiej. mieszkające między Renem i Wisłą. 20 . Wiele ludów obejmowała ta monarchia Karola. krzywdzenia kościołów. prowadzone z dworem greckim w 801 i 802 r. przeciwko Gotfrydowi. grabieży. Einhard powiada: "W końcu cesarz podbił pod swoją władzę wszystkie ludy barbarzyńskie. R. osobisty wpływ cesarza i urok jego potęgi jeszcze dalej sięgał. Karol zadał kilka ciężkich ciosów i pogańska Saksonia wyzionęła ducha. sprzymierzonych z Frankami. 802 wszyscy poddani. Nicefor zawarł traktat z Karolem. ––––––––––– Przypisy: (1) Księgami karolińskimi. założone przez Karola Wielkiego. W kapitularzu z 802 r. obejmujący uwagi nad Soborem Nicejskim II z r.

Myśl Karola Wielkiego obejmowała i interesy religijne podwładnych mu ludów i ich kulturę umysłową i dobrobyt materialny. nad prawodawstwem i wymiarem sprawiedliwości. Karol we wszystko wgląda i nowe pomysły rzuca. jaką wobec Boga zaciągnął za pomyślność ludów swoich i sprawiedliwe nad nimi rządy. na których cesarstwo mogłoby się utrzymać własną siłą. czuwa nad administracją prowincyj. Prawdziwie zdumiewającą jest niestrudzona działalność Karola. 21 . przeprowadza drogi. wydaje przepisy gospodarcze dla swoich folwarków. że istnienie i pomyślność państwa przede wszystkim z jego osobą są związane. Nazywał on sam siebie cesarzem. kontroluje z nich rachunki. A. P. niezależnie od mniejszego lub większego talentu władców. wszystko zaś trzeba było porządkować i na nowo organizować. W pojmowaniu i wykonywaniu swojej władzy cesarskiej nigdy nie schodził z gruntu chrześcijańskiego. zakłada szkoły a przy tym nie wypuszcza z ręki swego miecza zwycięskiego. Decem praeceptorum custos Carolus a Deo coronatus. Karol dobrze to rozumiał. C. Dlatego pragnął on założyć trwałe podstawy polityczne. podnosi handel. to jest: "Dziesięciu przykazań stróż Karol od Boga ukoronowany". – Szkoły. uwieńczonym za natchnieniem Bożym. ROZDZIAŁ CZWARTY Karol Wielki jako rządca państwa. korona przypominała mu ciągle odpowiedzialność. – Osobistość Karola Karol miał wyryte na klindze swojego miecza następujące litery: D. obrońcą Kościoła i całkowicie oddanym mu pomocnikiem. strzeże czystości nauki kościelnej. i czasami w przyszłość z trwogą spoglądał.. C. wznosi wspaniałe budowle. C. w którym wielki ten monarcha widział pożądaną pomoc do wyższych celów życia społecznego. D.

rozstrzygali sprawy sądowe w drugiej instancji. Większą od "grafów" władzę posiadali margrabiowie w pogranicznych prowincjach. apocrisiarius). Do rachimburgów należało wydawanie wyroku. przyjmowali skargi przeciwko hrabiom. których za panowania Karola było 65. że Karol. lex Frisonum (1)). Karol zostawił zdobytym krajom i ludom ich zwyczaje miejscowe i prawa po przodkach odziedziczone. z których jeden był osobą świecką a drugi biskupem. jest jego namiestnikiem w danym obwodzie. mianowany dożywotnio przez cesarza. dla całego państwa. Dla zapobieżenia nadużyciom i samowoli grafów corocznie wysyłał Karol tak zwanych missi dominici tj. wglądali w wykonywanie praw dawnych. z pomiędzy których byli wybierani rachimburgowie w liczbie siedmiu. periodycznie przez grafa zwoływanych. Pod jego rozkazami pozostają: centenarii. Drugą instancją sądową byli missi dominici. zwołuje pospolite ruszenie i dowodzi nim. 22 . jego zastępcą w sądzie jest sagibaro. lex Anglorum et Warinorum. z którego się okazuje. ludzie wolni coraz rzadziej przychodzili na sądy i wydawanie wyroków przeszło do siedmiu tak zwanych scabini. lecz dynastie książęce pozostawił tylko u Basków (Waskonów) w Pirenejach i u Bretonów w Armoryce. Tu sprawy świeckie sądził falcgraf (palatinus) a sprawy osób duchownych – archikapelan (archicapellanus. sąd nadworny (curia palatina). tungini i decani. wydawano na sejmach. Księstwa podzielono na hrabstwa (grafschaften). i o tym wszystkim składali relację królowi. rewidowali zarząd dóbr królewskich i dochodów. Ci scabini obowiązani byli uczestniczyć w sądach. W końcu można się było odwołać do samego cesarza. Do grafów należał wymiar sprawiedliwości. Komisarze ci ogłaszali nowe prawa i otrzymywali na nie przyzwolenie mieszkańców. w ciekawym dziełku swoim De ordine palatii. Przypatrzmy się najpierw administracji publicznej. arcybiskup reimski. hrabia (graf). obieranych przez mieszkańców danego obwodu a zatwierdzanych imieniem króla przez missi dominici. prawa te nawet spisać polecił (jak lex Saxonum. trzecią. Graf miał sobie zleconym zwoływać w tym celu przynajmniej raz na miesiąc ludzi wolnych. kieruje administracją i policją. Sejmy te opisał Hinkmar. Niekiedy spotyka się jeszcze tytuł książąt. Hrabia zależał bezpośrednio od cesarza. Relacje te dostarczały materiału do obrad na sejmach. lecz utracił on już dawne swoje znaczenie. po dwóch do każdego hrabstwa. swoich komisarzy czyli wysłańców królewskich. Ogólne prawa. Kiedy rolnictwo bardziej się rozwinęło.

często spotkać się w nich można z przepisami moralnymi. co wiedział o własnej prowincji. odbywane w maju (Campus Madius). Są kapitularze. majores) zbierali się dla wydawania uchwał. 2 cięciw. i rozpatrywali kwestie administracyjne i wyższej polityki. Kapitularze nie ograniczały się samym prawodawstwem. otaczający go panowie są między sobą pares. każdy nie tylko mógł lecz i powinien był mówić wszystko. objaśnia znaczenie gościnności i skąpstwo nazywa źródłem wszystkiego złego. Surowe były przepisy co do służby wojskowej (Capitulare a. ilekroć chodziło o rzeczy wyłącznie kościelne. optimates. Na sejmy. 803 de exercitu promovendo). Przy sprzyjającej pogodzie obradowano pod otwartym niebem. zdobyte na nieprzyjacielu. aby miewało kazania zrozumiałe dla ludu. adjutores. rozmawiał z nimi a weselił się z młodymi. jeżeli nie przewodniczył obradom. w obronie swojej prowincji. czy lud jest zadowolony czy też utyskuje na swoich zwierzchników. a widać w nich więcej skłonności do rozkazywania niż do słuchania. 12 strzał. z pancerza. ograniczające żebractwo. najbliżsi doradcy cesarza. dla ich wysłuchania i przyjęcia. Dostojnicy kościelni obradowali osobno. i z hełmu. Jeżeli zapadła uchwała. "równi". nie mógł nic ważniejszego przedsięwziąć bez zgody poddanych. w maju i w jesieni. Opowiadano tu o stanie rozmaitych krajów monarchii. Cesarz. mieszał się z tłumem przybyłych. Magnaci (seniores. familiares. Tylko potężna natura Karola mogła zawładnąć tym upornym materiałem. "starszy". określające ceny żywności. przybywali nie tylko możni panowie lecz i inni ludzie wolni. w stosunku zaś do króla – consiliarii. rozwijają naukę Kościoła o świętości związku małżeńskiego itd. wojownicy musieli zabierać ze sobą żywność na 3 miesiące. gdyż wtedy także odbywał się przegląd sił zbrojnych. a inni ludzie wolni. a więc mają środki do uzbrojenia się na koszt własny. którzy posiadają pewien obszar gruntów. capitulare.pomimo godności cesarskiej. comites. łuku. propter consilium ordinandum. przyjmował podarunki. Wojownicy nie otrzymywali żołdu lecz dostawali łupy. Jeden z nich np. okrywającego piersi. tarczy. czy są tam jacy nieprzyjaciele. Ogromna liczba kapitularzy (1126) świadczy o olbrzymiej działalności Karola. zabraniające pojedynków na dworze królewskim. to ją rozsyłano przez missi dominici po całym państwie dla powiadomienia wszystkich ludzi wolnych. Z ochotników 23 . wyprawy zagraniczne uchwala sejm a biorą w nich udział tylko ci mieszkańcy. uzbrojenie składało się z dzidy. Sejmy odbywały się dwa razy do roku. W jesieni zbierali się sami seniores. Jest on tylko senior. Każdy człowiek wolny musi stawać w szeregach. witał możniejszych. inne zalecają duchowieństwu. propter consilium suscipiendum.

Karol jasno to rozumiał. przeto państwo powinno go bronić i pomagać mu w spełnianiu jego posłannictwa. utracał lenność swoją. Porzucający szeregi wobec nieprzyjaciela ponosił karę śmierci. rzymską i Apostolską Stolicę. aby Stolica ta. Wasal. Na przykład w kapitularzu z 769 r. w rezydencjach królewskich zaprowadzono jednakową miarę i wagę. że jak pojedynczy człowiek potrzebuje łaski Bożej do spełnienia swego przeznaczenia doczesnego. od służby osobistej w wojsku byli oni wolni. dokąd karawanami zwożono towary z dalekiego Wschodu. Karol szczyci się. Historycy. Dlatego w pojęciu Karola nie mogło być mowy o zwierzchniczej władzy papieża nad państwem ani o przewadze cesarza nad Kościołem. W innym miejscu powiada: "Przez pamięć na św. Państwo i Kościół splatały się w jedną harmonijną całość. każdy musiał chwytać za broń. załogi i straż przyboczną monarchy. Jeżeli kraj był w niebezpieczeństwie. Biskupi i opaci dostarczali królowi ludzi zbrojnych. przy zamkach monarszych utrzymywano oranżerie i rzadkie ptactwo. obie te sfery miały pracować nad szerzeniem królestwa Bożego na ziemi. że Karol tak skrępował wolność Kościoła. nie stawiający się na wezwanie. przekręcając fakty. Apostoła Piotra pragniemy tak czcić świętą. że na upomnienie papieża i biskupów zniósł dawny zwyczaj powoływania osób stanu duchownego pod sztandary. nieprzyjaźni Kościołowi. Pod tym względem zupełnie inaczej rzeczy stały. Karol sam pilnie rozpatrywał rachunki i drobne nawet rzeczy gospodarskie nie uchodziły jego uwagi. usiłują dowieść. tak podobnież i państwo obejść się nie może bez uświęcenia i oświecenia z góry. Na jarmark w St. Dla ducha chrześcijańskiego. że w majątkach królewskich prowadzono wzorowe gospodarstwo. podczas wojny zaczepnej. Z Capitulare de villis i z Specimen breviarii rerum venalium Caroli Magni okazuje się. Denis przyjeżdżali kupcy greccy i saraceńscy. iż bez jego pozwolenia biskupi nie mogli ani zbierać się na synody ani wydawać żadnych uchwał. pod karą śmierci. hodowla bydła i pszczolnictwo rozwijały się. kupcy zaś z Galii mieli swoje kantory w Syrii. opóźniających się na post skazywano. dla działalności Kościoła wszystkie organa państwa stały otworem. która jest matką dostojeństwa 24 . Handel zakwitł.tworzono osady wojskowe. Ponieważ zaś Kościół nie posiada środków materialnych dla swojej obrony i jedynie na Opatrzności Bożej się opiera. Kościół i państwo były to dla Karola Wielkiego dwie odmienne lecz nie obce sobie sfery. W Niderlandach budowano porty. mnóstwo złota i srebra było w obiegu.

Do Ciebie. Obowiązkiem moim jest. symbol nauczycielstwa. Vicarius Christi jest papież.). wyrażającego wiekuiste źródło władzy. była dla nas także mistrzynią poznawania rzeczy Bożych i postępowania. bronić na zewnątrz święty Kościół Chrystusów od wszelkich napaści pogańskich i zamachów bezbożnych a na wewnątrz utwierdzać go wyznawaniem wiary katolickiej. docete. arcybiskupowi kolońskiemu. Po lewej stronie święty Piotr siedzący i podniesiony do wielkości Chrystusa. W środku pomnika siedzi Chrystus jako król powszechny. u dołu wypisane jest: Ite. Po prawej stronie Chrystus siedzący daje klucze klęczącemu świętemu Piotrowi a klęczącemu Konstantynowi chorągiew z krzyżem i napisem: In hoc signo vinces. Jest to tak nazwana mozaika z Triclinium. Defensor Christi jest cesarz. dającego królom powagę. ludom wolność. w której cieniu rodzaj ludzki. po śmierci Angilberta (791 r. przy pomocy miłosierdzia Bożego. aby Wasza Świątobliwość taką samą miłość mi okazywał. w którym Karol otrzymał koronę cesarską. stoją Apostołowie. w jaki traktował on obowiązek biskupów. arcybiskup Metzu. drugi – jej prawy przelew. jakiej doznawałem od Jego poprzednika dostojnego. pisał Karol 795 roku: "Pragnę. będący właściwie symbolem praw i ducha nowego cesarstwa. około Niego. Pierwszym jego archikapelanem był Angilbert. Ojcze Święty. Znajduje się on na placu lateraneńskim.kapłańskiego. Po prawej i po lewej stronie tego obrazu środkowego. poprzednio otrzymawszy zezwolenie na to Stolicy Apostolskiej. godność tę powierzył on Hildeboldowi. gdzie Karol i Leon odprawiali festyn zaślubin Papiestwa i Cesarstwa. «spoczywa». cztery Ewangelie. U stóp Jego płyną cztery rzeki. zgodnego z duchem Kościoła". o kilka kroków od kościoła. dwa obrazy przedstawiają: jeden rozróżnienie władzy. tej zgody tronu duchowego i tronu doczesnego. Leona III. odziani w pallium. 25 . swemu następcy. Postawiono ją w miejscu. jak się wyraził Bossuet. "Przechował się w Rzymie aż do dni naszych pomnik. do jego następcy. Serdeczna przyjaźń łączyła Karola z Hadrianem I. a chorągiew Karolowi Wielkiemu". Przedstawione są tam warunki tego małżeństwa. Z jakim poszanowaniem patrzał Karol na swój stosunek do Stolicy Apostolskiej. przez których rozchodzi się dobra nowina zbawienia i wolności. należy wznieść jak Mojżesz ręce ku niebu i moje służenie Kościołowi modłami swymi wspierać". rezydowania w swoich diecezjach. okazuje się ze sposobu. daje pallium Leonowi III.

powiedziano w jednym kapitularzu. powiada: 26 . powiedziano w kapitularzach. mianowali ich. badali i zatwierdzali nowoobranych biskupów. aby biskupi byli obierani przez duchowieństwo i lud. Gdyby ktoś się dopuścił podobnego nadużycia. to wnoszono ją na synod prowincjonalny. choć Alkuin pisał do niego: "Wiadomo mi. złożony z świeckich i duchownych sędziów. Dla rozstrzygania sporów między osobami duchownymi i świeckimi istniał sąd osobny. to co powiedzieć o ludziach słabej wiary. Jeżeli my. zgodziliśmy się na to. mają proces jaki między sobą. ostatnią instancją był sąd nadworny (curia palatina). to powinien być wyłączonym z Kościoła tak długo. dopóki nie uzna się za winnego i winy swojej nie zmaże". Jeżeli biskup nie mógł jakiej sprawy rozstrzygnąć. "Żaden sędzia świecki niechaj się nie ośmiela wydawać wyroku na księdza lub diakona bez uprzedniego zezwolenia na to biskupa. Hadrian I upominał Karola. o dzieciach z ducha!". Biskupi metropolitalni kierowali wyborami. W sądzie nadwornym zasiadał arcykapelan nie jako sędzia królewski lecz jako legat papieski. aby się nie mieszał do wyborów biskupich. jak pożyteczna jest dziesięcina. lecz lepiej ją utracić niż wiarę. lecz cesarz był pod tym względem nieugiętym. Biskup wyznaczał proboszczów i posiadał zupełną jurysdykcję nad podwładnym mu duchowieństwem. zaopatrzony w odpowiednie pełnomocnictwo przez Stolicę Apostolską. "Jeżeli duchowni. urodzeni i wychowani w wierze katolickiej. bez żadnego względu na osoby". 803 oświadczył Karol: "Oświeceni przez kanony święte i powodowani pragnieniem. Od jego decyzji pozostawała jeszcze apelacja do Rzymu. "Sąd nad duchowieństwem. lecz w zasadzie wybory biskupie były wolne. Wielki wprawdzie wpływ mu pozostawiono w obsadzaniu wakujących diecezyj. lecz tylko za pozwoleniem biskupa lub metropolity. aby Kościół święty bez przeszkody prawa swoje wykonywał. R. niechętnie płacimy dziesięcinę. gdyż nie przystoi. Karol pilnie czuwał nad regularnym składaniem dziesięciny. Kapitularz akwizgrański z 801 r. Toż samo się odnosiło do jurysdykcji kryminalnej. należy do biskupów. Wszelkie wdzieranie się władzy świeckiej w prawa episkopatu Karol poczytywał za rzecz szkodliwą dla państwa. do którego oskarżyciel mógł się udać. Szczególniej nowonawróceni utyskiwali na dziesięcinę. w wypadkach wątpliwych zwracali się do Stolicy Apostolskiej po decyzję. jeżeli wybory nie doprowadziły do wyraźnego rezultatu. aby słudzy urzędu Bożego poddawani byli wyrokowi władz świeckich". to powinien ich sądzić biskup a nie sędzia świecki". w miarę zasług swoich i daru mądrości.

Rozpatrując ogromną liczbę kapitularzy. tylko do budowy dróg i mostów musiała się przykładać. Kapitularze kościelne. z których jedną część ma poświęcać na ozdobę kościołów. moralnie wysoko stojące i gorliwe. aby ci całkowicie mogli spełniać obowiązki powołania swego. powstawały skutkiem narad i uchwał synodów kościelnych. Kapitularze często przypominają duchowieństwu o obowiązku miewania nauk dla ludu w niedziele i dni świąteczne. Niejednokrotnie upominał on biskupów. was. pasterze Kościoła Chrystusowego i przewodnicy Jego owczarni. czy to je Karol przedstawiał zebranemu podczas sejmu synodowi biskupów. o ile to do władzy świeckiej należeć mogło. jednakże należyte rzeczy rozumienie nieraz prowadzi do dobrego postępowania.. że Karol nie ograniczał się na obronie i popieraniu Kościoła. 27 . zgodnie z przepisami Soboru Nicejskiego. zwróconych do duchowieństwa. dlatego więc z pokorą i skromną gorliwością należy wnikać w tajemnice pism świętych". Na synodzie akwizgrańskim 802 z dziesięciu pytań. pisał Karol do opata Bangulfa w Fuldzie. Lecz takie przypuszczenie byłoby zupełnie fałszywe. Jak gorąco upominał biskupów. aby corocznie diecezje swoje objeżdżali i przy tym z pomocą hrabiów. wykorzeniali wszystkie zwyczaje niechrześcijańskie. aby ci. lepsze są od posiadania obszernych wiadomości. "jakkolwiek dobre uczynki. Pragnął on mieć w swoim państwie duchowieństwo ukształcone.. którzy jesteście jako jasno gorejące świeczniki pośród świata. można by przypuszczać. traktujących sprawy kościelne. Karol z tymi słowy zwrócił się do duchowieństwa: "Błagamy was. Karol pokornie sam siebie nazywał "wykonawcą kanonów kościelnych" i był też nim w rzeczy samej jako monarcha prawdziwie chrześcijański. ściśle badali siłę wiary. czy to sami biskupi z nimi występowali."Duchowieństwo ma przyjmować dziesięcinę i wobec świadków dzielić ją na trzy części. W 789 r. abyście gorliwie prowadzili lud Boży drogą żywota wiecznego i owieczki zbłąkane dobrym przykładem swoim i zachętą na powrót na łono Kościoła sprowadzali. trzecią zatrzymywać dla siebie". lecz że mieszał się do jego rządów wewnętrznych. drugą przeznaczać dla ubogich i obcych. w całym znaczeniu tego wyrazu. Własność kościelna była wolną od ciężarów publicznych.. ogłaszał je zaś cesarz i czuwał nad ich wykonaniem. Urzędnicy królewscy mieli sobie zaleconym udzielać biskupom ramienia świeckiego. my zaś gorliwie będziemy wam w tym dopomagali". osiem odnosi się do jego wykształcenia naukowego. moralność i wykształcenie kandydatów do stanu kapłańskiego! Ciągle także zachęcał duchowieństwo do pielęgnowania wyższych studiów przy katedrach i w klasztorach. "którzy są obrońcami Kościoła".

pewnymi przepisami określone (vita canonica). jakie się tam zakradły. widząc nadużycia. Chrodegang umarł w 766 roku. Anglia a w części i Hiszpania posiadały jeszcze niektóre zabytki starożytności. rok ciężki. bogaty hrabia z Galii narbonneńskiej. obcy zakonnicy rozniecili gasnący zapał do nauk. które np. Za Pepina żył św. około swojego biskupa zebrani i pod jego nadzorem zostający. wspólnie odmawiali brewiarz. Tam Benedykt umarł 821 r. Włochy. anglosaksonowie. Za Pepina już było lepiej. a kapitularz z 805 powiada. bitwę pod Tours. zwali się kanonikami (canonici). Stąd wyszła reforma wielu klasztorów w Galii i Akwitanii. Bonifacy i 28 . który pragnąc go mieć blisko siebie. lecz Karol Martel odebrał duchowieństwu znaczną część posiadłości dla rozdania między swoich wojowników. Benedykt z Aniany. Na żądanie Ludwika Pobożnego Amalarius z Metzu rozszerzył regułę Chrodeganga a synod akwizgrański ją zatwierdził 816. lecz nader ubogą w nie była Europa środkowa. wprawdzie Merowingowie utrzymywali szkołę nadworną (schola palatina) a papieże im przysyłali nie tylko nauczycieli śpiewu lecz i książki. jednakże łatwo sobie wyobrazić w jakim upadku musiały być nauki pośród nieustannych walk ówczesnych i zawichrzeń. genialny organizator ogromnego państwa. Chrodeganga. w jaki pisano wtedy kroniki. Zaprowadził on bowiem wśród duchowieństwa katedralnego życie wspólne. Benedykta. założył pod Akwizgranem klasztor św. Wielu biskupów w Niemczech. tworzyli jakby zgromadzenie zakonne. był benedyktynem w jednym z klasztorów burgundzkich. Od czasów Karola datuje się nowa epoka w literaturze Zachodu. Duchowni. Benedykt z Aniany. Benedykt był w wielkim poważaniu u Karola Wielkiego i syna jego Ludwika. Wprawdzie Kościół ciągle pielęgnował nauki. wybudował on w majątku swoim Anianie (na zachód od Montpellier) nowy klasztor reguły św. głód bardzo dotkliwy". Biskup łożył z dóbr kościelnych na ich utrzymanie. biskup Metzu. ułożoną na wzór reguły św. Korneliusza. Za to ciągle spotyka się z wyrażeniami: "twarda zima. Chrodegang. stanowiącą o losach Europy. imię swoje połączył Karol Wielki także ze wspomnieniem o odrodzeniu nauk. Zwycięzca w tylu bitwach. o ile mu okoliczności na to pozwalały. Wprawdzie istniało w Galii około 20 szkół biskupich. Widać to już ze sposobu. lecz dzieło tego męża świętego nie zaginęło z jego śmiercią. Francji i Anglii przyjęło regułę św. a za Karola św. Benedykta. razem jadali i sypiali a w godzinach wolnych zajmowali się naukami. paru tylko słowy wspominają: "Karol walczył z Saracenami". że księża winni być albo zakonnikami albo kanonikami (Clerici ut vel monachi sint vel vere canonici).

ćwiczył się Karol i dlatego zawsze pod poduszkę kładł sobie tablicę i papier. astronomii. że gdyby wszyscy władcy posiadali taką miłość do nauk jak cesarz. Alkuin pochodził z Anglii (ur. matematyki. aby w chwilach wolnych przyzwyczaić rękę do kreślenia liter. Pewnego razu pisze do Alkuina: "gdzie się podziała planeta Mars. We wszystkim co się tyczyło szkół Alkuin był mu doradcą. gdyż zbyt późno uczyć się zaczął". Król uczy się trivium. który nie zawsze jest w stanie zaspokoić swego dostojnego przyjaciela. jednakże. skąd niesłusznie wnoszono. Hieronim i św. w Parmie 781 r. Istotnie szczególną ciekawością odznaczał się umysł Karola. Ich posiew wydał najpiękniejsze owoce za Karola Wielkiego. Coraz inne pytania zadaje on Alkuinowi. które było w modzie w Wiekach Średnich. poznał się z Karolem Wielkim i na jego propozycję przybył do Galii. Wysłany do Rzymu po paliusz dla nowego arcybiskupa kantuaryjskiego (Canterbury) Eanbalda. gdyż ustęp ten odnosi się tylko do ozdobnego wypisywania liter. W żywocie Adalarda. to państwo Franków zamieniłoby się w drugie Ateny. "I w pisaniu. Augustyn!". Kiedy indziej: dlaczego w żadnej z 4 Ewangelij nie masz hymnu. gdyż już tak dawno jej nie widzę?". Alkuin mawiał. jakoby Karol nie umiał nawet czytać i pisać. dialektyki. po grecku lepiej rozumiał niż się wyrażał. Nie posiadamy dokładnych wiadomości o Karolu jako młodzieńcu. że matka Berta wychowała go troskliwie i w bogobojności. Przed nim zaledwie tu i ówdzie istniały szkoły. 29 . najprzód na pewien czas tylko a potem zupełnie się tu przesiedlił i z cesarzem żył w najściślejszej przyjaźni. powiada Einhard. 735). w ostatnich zaś latach jego rządów państwo pokryte było całą siecią szkół i liczyło wielu uczonych mężów. a ty chciałbyś ich mieć 12-tu!". niewiele w tym postąpił. tak uczonych jak św. który Zbawiciel śpiewał po uczcie w Kanie Galilejskiej? To znowu z tęsknotą pisze: "gdybyż to w państwie moim było 12 kapłanów. że kształcił się on razem z Karolem w szkole nadwornej we wszystkich naukach świeckich. quadrivium. Po łacinie mówił Karol równie dobrze jak po niemiecku. (syn Bernarda. zapalają pochodnię wiary i nauki. nawet hebrajski nie był mu obcy. gdzie w Yorku kształcił się w szkole katedralnej. sztuki śpiewania psalmów. Na co mu Alkuin odpowiada: "Stwórcy nieba i ziemi dwóch wystarczyło.Alkuin. brata Pepina króla) wyraźnie powiedziano. Pewną jest wszakże rzeczą. Karol powierzył mu zwierzchnictwo nad swoją szkołą nadworną.

a Karol pod względem dowcipu pierwsze miejsce zajmował między współbiesiadnikami. gdyż 30 . aby nie wprowadzano dziesięciny do ziem awarskich. w której wykładano zarówno przedmioty świeckie jak i duchowne. Marcina rozdzielać miód Pisma św. W szkołach katedralnych i klasztornych uczono nie tylko psalmów i śpiewu.. potężny władca połowy Europy prosi. gorącymi wyrazy upomina Lullusa. gdyż wielki monarcha chciałby wszystko. literatury klasycznej. lecz i gramatyki tj. Nikt nie potrzebował tu ukrywać się z myślami swoimi: Warnefryd mógł się wstawiać za Longobardami. Na dworze cesarskim uczeni używają przybranych nazwisk i około Karola wytwarza się jakby idealna atmosfera. Teodulf – Pindarem. Chrześcijańskie imiona spotykamy tu obok greckich i rzymskich. Każdy wykształcony człowiek chętnie był widziany na dworze królewskim i mógł być pewnym poparcia ze strony Karola. O tego rodzaju szkole w Tours pisał Alkuin do Karola: "Zgodnie z twoim życzeniem staram się w domu św. nazywany był okiem Karolowym. błaga o popieranie oświaty. gramatyk Smaragdus używany był do układów z Rzymem. ucznia Bonifacego. co wielkie. Einhard za Saksonami a Arno ostrzegał. Inne szkoły zbliżały się do uniwersytetów. Leidrad z Noryku został arcybiskupem lyońskim i missus dominicus w południowej Galii. innych zaś karmię owocami subtelności gramatycznych. aby nie szczędził starań ku podniesieniu nauk i wspierał ubogie dzieci. Sprawą nauczania szkolnego zajmował się kapitularz z 789 r. matematyki oraz sztuki obliczania świąt kościelnych (computum). jednych poję winem starodawnej mądrości. został biskupem orleańskim. Lecz Karolowi kapitularze nie wystarczały. którzy dla uświetnienia nabożeństwa sprowadzali śpiewaków z Italii i Irlandii. Einhard – Bezeleelem (2). apostoł Awarów. objaśniam drogi gwiazd i układ niebios. Wszystkich zaś pragnę wychować na pożytek Kościoła Bożego i ku zaszczytowi twoich rządów królewskich". skupić około siebie. Zamiłowanie do muzyki i śpiewu kościelnego Karol odziedziczył po Merowingach. Teodulf. w której przodownictwo należało do mężów najznakomitszych nie z urodzenia lecz z osobistej wartości: sam cesarz Karol nazywał się Dawidem. W przekonaniu Karola nauka nie była tylko ozdobą tronu lecz ważną sprawą dla Kościoła i państwa. Arno. Synowie i córki cesarza uczą się razem z młodzieżą znakomitszych rodów w szkole nadwornej. arcybiskup salzburski. Got rodem z Italii. Wesołe rozmowy towarzyszyły wspólnym ucztom. Paulin był arcybiskupem akwilejskim. Alkuin – Flakkiem. Angilbert – Homerem itd.

Karol nie szczędził wydatków na podniesienie okazałości służby Bożej. był mistrzem w greczyźnie i dlatego Karol chce go koniecznie zatrzymać na dworze swoim. tak jak wierni stają się przez Chrzest przybranymi od Boga jego synami". Dlatego edykt jego z 774 r. że "Chrystus. Do spisku Hrodgauda należał. że ksiądz. a zaś pod względem swej natury ludzkiej. zbiór homilij. który niczego nie chce się uczyć. jest tylko Synem przybranym. jest tylko przybranym synem Boga. między innymi. arcybiskup toledański. W tym wszystkim prawą 31 . Adopcjanizm był powrotem do herezji nestoriańskiej. "dwór. pisze historię biskupów Metzu (Gesta episcoporum Mettensium) i sporządza. a żona jego z 4 dziećmi w ciężką nędzę popadła. Otóż ów Arychis został wrzucony do więzienia. według swojej natury ludzkiej. państwo i hierarchia podają sobie ręce.tak często Karol jego rady zasięgał. traci beneficjum. majątek i rodzinę. Adopcjanami nazywali się heretycy. Paweł. Feliks odwołał swój błąd a Elipand pozostał w nim do śmierci (r. benedyktyn z Monte Cassino. Historia gentis Longobardorum w 6 księgach. w jego prawodawstwie szkoła i Kościół. jest dla mnie więzieniem. Karol wystąpił przeciwko sekcie adopcjanów i Alkuin w tym mu także piórem swoim dopomagał. Na czele sekciarzy stali Elipand. Potem w 787 roku spotykamy go znowu w Monte Cassino. poeta Angilbert i Adelard byli doradcami Pepina. gdzie ostatnie lata swego życia poświęcił on bogobojnym rozmyślaniom i pisaniu dziejów longobardzkich. Feliks znalazł zwolenników także w okolicach na północ od Pirenejów. Longobard znakomitego rodu Arychis. pod względem swojej natury Boskiej jest prawdziwym Synem Boga (proprius Dei Filius). woła on. kładzie tamę rycerskim porywom pewnej części kleru. byle uczony mąż nie porzucał dworu. syna Karola. i Feliks. Paweł wstawia się za innymi. Feliks utrzymywał. w porównaniu ze spokojem mojej celi życie tutejsze jest burzą". z polecenia cesarza. 800). Poetą tym był Paweł Diakon. Lecz zakonnik tęskni do ciszy klasztornej. Wtedy w obronie winowajcy przed królem Franków stanął nieznany jakiś człowiek i udatne jego wiersze przywróciły uwięzionemu wolność. głosił. dlatego rozporządzenie 803 r. potępił doktrynę adopcjanów. biskup Urgelu w marchii hiszpańskiej. W końcu zostaje Paweł przy Karolu. Sobór frankfurcki 794 r. syn Warnefryda. Jako obrońca wiary. uczy greckiego w szkole nadwornej. W Kościele widział on źródło cywilizacji i za pomocą Kościoła chciał dźwignąć poddane swemu berłu ludy. którzy utrzymywali. że Chrystus. i Karol wszystko dlań robi.

ramiona blachy żelazne. dlatego sam Karol już pod koniec życia pracuje z kilku Grekami i Syryjczykami nad rewizją tekstu czterech Ewangelij. Czy stał. tak ulubionych germanom. Przy stole. Ferriéres. wzrostu wysokiego ale proporcjonalnego. wysoko cenione przez cesarza. Dotkliwie czuć się daje brak dobrych książek. gdyż w czasie poprzednich zamieszek tysiące rękopisów poniszczono lub zeszpecono. nigdy sam nie spożywał jedzenia. Fontenelle. Tym się objaśnia namiętność Alkuina do dobrych dzieł. a chociaż szyję miał krótką i grubą a brzuch wystający. grozi opieszałym. piękne siwe włosy. Nawet kiedy przy uczcie żartował ze swoimi współbiesiadnikami. Einhard (c. na goleniach miał żelazną łuskę. zawsze odeń rozjaśnionym odchodził. albo też. Jakieś szczególne wesele otaczało tę postać bohaterską. R. Metz i Verdun były prawie uniwersytetami. lektor duchowny czytał albo stare kroniki i legendy Franków. co zdarzało się najczęściej. niektóre z nich. Pod kierunkiem Alkuina rozwijają się wyższe szkoły w Anianie. gdy już sięgał on 59 roku życia: "Był to mąż mocno zbudowany. jeżeli się kąpał. 791 Alkuin ukończył rewizję tekstu Pisma św. miał wielkie i żywe oczy. głos wszakże. Mnich z St. zawsze się wydawał dostojnym. Pomimo tylu zajęć. wgląda w szczegóły. podług obyczaju Franków. i uprzejme wesołe oblicze. Była to natura wielce towarzyska. jak szkoły w Lyonie. był najlepszym ojcem. głowę pokrywał mu hełm żelazny. jakkolwiek wyraźny. po benedykcji odmówionej przez kapelana. zwycięzca w tylu bitwach.ręką jest mu Alkuin. przy lewym boku wisiał miecz zawsze zwycięski. Najpiękniej wyglądał Karol na czele wojska: "Wówczas widziano go całego w żelazie. Reichenau. Augustyna. Do najulubieńszych jego rozrywek należało polowanie i pływanie. był Karol wrogiem pijatyk. Einhard opowiada: "Synowie jego musieli. musiał mieć przy sobie ze stu towarzyszy. w prawej ręce dzierżył ogromną dzidę. 22) tak opisuje Karola. Ten człowiek zakuty w żelazo posiadał wszakże tkliwe serce. foremne wszakże kształty reszty ciała ukrywały te niedostatki. Toul. postawa męska. Wstrzemięźliwy w jedzeniu. Gallen powiada. Karol znajduje jeszcze czas na odwiedzanie szkół. ćwiczyć się w 32 . że kto przychodził smutnym do Karola. Fuldzie. piersi i pleców bronił żelazny pancerz. zdawał się być za słaby". Ruchy jego były zawsze pewne. czy siedział. dzieła św. po ojcowsku troszczył się o biednych. nos nieco za długi. cała tarcza była z żelaza". który sławą swego imienia napełnił Europę. Monarcha. zachęca młodzież do nauki. zawsze jaśniał jako słońce wschodzące.

złych karcił i dla ubogich był ojcem. Marmur potrzebny do tego domu Bożego sprowadził z Rzymu i Rawenny". gdzie oręż jego nie sięgał. jak wstawał w nocy i udawał się do kościoła. Jego przykazania zachowywał. Cesarz ciężko był tym dotknięty. Następnej zaś niedzieli. obaj mieli przeczucie. Czego nie mogli dokazać wojownicy Karola. mąż wielkich myśli i wielkich czynów. Następnego roku powołał syna Ludwika z Akwitanii do Akwizgranu i kazał Frankom złożyć mu hołd jako królowi. człowiek czułego serca i głębokiego rozumu politycznego. Karol coraz bardziej upadał na siłach. religia była mu przewodnią myślą w zarządzie ogromnym państwem i zapewniała uznanie tam nawet. w drzwi i ogrodzenia z mosiądzu. w robieniu bronią i polowaniu. w którym umarł. na co ci się zgodzili. aby Bogu służył. tj. z koroną na głowie. a mianowicie dieta. Twarz pokryto chustą. i 33 . lecz często widywano go. aby nie nawykały do próżnowania". Wybudował też wspaniały tum w Akwizgranie i przyozdobił go w złoto. w postawie siedzącej na złotym tronie. umarł mu drugi syn. oględny i śmiały. "Gorąca była pobożność Karola. domniemany spadkobierca korony. aby mu przekazał koronę cesarską. Wielkość jego głównie na tym polegała. tego dokonywało słowo biskupów i misjonarzy. Kazał mu następnie wziąć z ołtarza koronę cesarską i samemu sobie na głowę włożyć. Karol został pochowany tegoż samego dnia. tarczę złożono u stóp nieboszczyka. modlił się on nie tylko rano i w wieczór. jako nominowany cesarz. licząc około 72 lat wieku. z mieczem u boku. zwykła kuracja przeciwko febrze. a 811 r. uczony i bohater. powrócił do Akwitanii. Z synów swoich Karol utracił Pepina w 810 r. ukochane przez niego dziecko. córki zaś w przędzeniu. Karol. ojciec i syn we łzach ze sobą się rozstali. Ludwik. zalecony do sakry papieżowi. w katedrze akwizgrańskiej. poczym zapytał się wszystkich obecnych. Religia nadawała polot jego wielkiemu umysłowi a uświęcenie jego władzy. gdyż sama siła nic trwałego utworzyć nie może. 27 stycznia 814 cesarz przyjął wiatyk a 28 stycznia żyć przestał. R. aby czcił Kościół. a przede wszystkim szczery i prawdziwy chrześcijanin. czy przystają na to. miłował poddanych. postrach nieprzyjaciół i tkliwy ojciec ubogich. że ostatni raz widzą się na ziemi. srebro. publicznie w kościele upominał Karol syna.konnej jeździe. już wcale nie skutkowała. z Ewangelią w ręku. Ciało jego zabalsamowano i umieszczono w zagłębieniu sklepienia grobowego. Takim był cesarz Karol. 812 sporządził swój testament. że pojął on znaczenie Kościoła. myślał już nawet o porzuceniu świata i udaniu się na pokutę.

prawa Bawarów za Dagoberta I. Usunął on i zagoił antagonizm Gallorzymian i Franków. jakkolwiek dynastycznie należy on tylko do Francji. "Karol Wielki. Przeważnym celem 53 wypraw wojennych tego dobroczynnego zdobywcy była obrona Chrześcijaństwa przeciwko poganom i wprowadzenie do jedności państwowej tych narodów. którzy cierpią. Dla należytego ocenienia jego dzieła trzeba porównać organizację Chrześcijaństwa w Wiekach Średnich ze straszliwym chaosem społecznym. Kościół rozciąga nad nimi opiekuńcze ramiona. Karol był ojcem świata nowożytnego i społeczeństwa europejskiego. którą wszystkie one mogły przyjąć. pociesza je i przez miłość do nowego życia budzi. "Gdyż Kościół. na którym się kończy rozkład starożytnego świata rzymskiego a od którego rozpoczyna się kształtowanie świata nowego". Taką rolę. ––––––––––– Przypisy: (1) Prawa salickie. które do niej. który on im podaje. nie zrzekając się praw swoich. lex Alamannorum za Klotara II. i cały człowiek do niej należy. i to właśnie zapewnia mu prawo do wiecznej wdzięczności". jednakże cesarstwo swoje nazwał Rzymskim. od niego bowiem pochodzi polityczne życie rzeszy niemieckiej a nawet i Italii. z powodu swego pokrewieństwa szczepowego. Słusznie też państwa nowożytne stawiają Karola Wielkiego na początku swojej historii. wiarę i nadzieję. Sfera bowiem Kościoła nie ogranicza się sprawami ducha. powiada Guizot.rany. bo połączył je na podstawie wiary religijnej. 34 . a choć dziedzicznemu swemu królestwu zachował wyłączną nazwę Francuskiego. pięknie mówi Lehuerou. lex Ripuariorum za Teoderyka I (511 – 534). i można powiedzieć. jest pełen współczucia dla tych. a wycieńczone boleścią ludy czerpią z kielicha pociechy. jakie pierwsi zadawali. że Europa aż do czasów reformacji i nowożytnych rewolucyj przechowała w swoim życiu główne rysy karolińskiego ustroju (3). Podwładne mu ludy połączył na podstawie. Kiedy życie ciężkim brzemieniem pada na ludy. takie posłannictwo spełniał Kościół w Wiekach Średnich. stanowi kres. łatwo wnijść mogły. drudzy goili. Z tego powodu nawet wczesny podział cesarstwa karolińskiego nie popsuł dzieła Karola. lex Salica. spisane były jeszcze za Klodoweusza. Nawet pośród anarchii feudalnej Katolicyzm utrzymał moralną jedność świętego cesarstwa i rzeczypospolitej chrześcijańskiej. szafuje on im szczodrą ręką wszystkie skarby swojej miłości i przyciska do swego serca cierpiącą ludzkość. jaki poprzedzał czasy Karola.

jako opat założonego przez siebie klasztoru Seligenstadt nad Menem. rozumie właśnie związek z Himiltrudą. Dla wyjaśnienia natury związków Karola. Einhard był biegłym architektem. Z rozmaitych wskazówek zdaje się wynikać.(2) Einhard (Eginhard) ur. jego życie i stosunki domowe. że sam bogobojny. budowniczego Przybytku starotestamentowego. Było to tak zwane conjugium inaequale dla odróżnienia od conjugium aequale. z którego wynika. Podobnie u dawnych Franków prawą żoną nazywała się żona równego mężowi pochodzenia. a w Annales opowiedział dzieje od 741 do 829 r. matka chciała mu prawdopodobnie odszukać odpowiednią małżonkę. jakoby monarcha ten pozostawał w nierządnych stosunkach z nałożnicami. w zasadzie swojej zawsze jednakowego. Lecz doszedł do nas list Stefana IV. przez Karola Wielkiego wzniesionych. około r. Cesarz polubił go jak syna i przed żadnym ze swoich doradców tak się nie zwierzał jak później przed Einhardem. Cesarz Ludwik uczynił go doradcą swego syna Lotariusza. ––––––––––– 35 . Były to tak zwane małżeństwa morganatyczne czyli z lewej ręki. a potem Reginę i Adalindę. małżeństwa zawartego podług przepisów prawa i pociągającego za sobą wszystkie skutki cywilne. wszelako wyraz "konkubina" utrzymywał się przez czas niejaki i w prawniczej terminologii kościelnej. Fastrada i Ludgarda. on to prowadził budowę wspaniałych gmachów. pisany między 769 i 771 r. że w dawnym prawie rzymskim wyraz "concubina" oznaczał także prawą małżonkę z niższego stanu. conjugium legitimum. że Karol pozostawał ciągle w przyjacielskich stosunkach z papieżami Stefanem IV. z którą się privatim połączył na żądanie ojca. to nie tylko wielce się zmniejsza ale całkowicie upada podejrzenie. gdzie dalej się kształcił w szkole nadwornej.. że w rzeczy samej miały miejsce zaślubiny z Dezyderatą. potrzeba zwrócić uwagę na to. Hadrianem I i Leonem III. opatów i księży przebywało na jego dworze. Kiedy Karol został królem. Wyrzeczenie papieża dostatecznie wyjaśnia stanowisko Himiltrudy. co mu zjednało przydomek Bezeleela. 770 w okolicy Odenwaldu. która go przeżyła. najpierw pobierał nauki w klasztorze w Fuldzie. że tylu biskupów. a co do zerwania z Dezyderatą musimy przypuścić jakiś nieznany nam powód. W Vita Caroli Magni opisał on czyny wojenne Karola Wielkiego. 18. po śmierci Ludgardy pojął Gerswindę w morganatycznym małżeństwie. skutkiem czego córka Dezyderiusza przybyła na dwór frankoński. potem wysłany był przez opata Bangolfa na dwór Karola Wielkiego. Porzucenie jej musiało wszakże mieć jakąś prawną i istotną przyczynę. U Einharda więc "konkubina" ma wyżej przez nas objaśnione znaczenie prawa rzymskiego i kościelnego. dzieci swoje w wielkiej bogobojności wychowywał. którą wszakże Einhard także konkubiną zowie. wyliczający jego "konkubiny". (3) Historiografia liberalna stawia Karolowi Wielkiemu zarzut niepowściągliwości. której ma dowodzić ustęp z Einharda Vita Caroli c. Kościół nie rozróżniał w ten sposób małżeństwa. potem (po oddaleniu Dezyderaty z powodów nam niewiadomych) były trzy królowe z prawem sukcesji dla swoich dzieci: Hildegarda. Umarł 844 r. Karol zatem poślubił 7 żon jedną po drugiej: pierwszą była Himiltruda. Jeżeli jednak zważymy. że papież pod małżeństwem prawym.

Schriften. Alcuin et son influence littéraire. Lorenz. Einhard. Histoire litteraire de la France. Czasy Karola Wielkiego i jego następców. relig. Alcuini opp. – Monachus Sangallensis de gestis Caroli M. Hof – und Privatleben. Geschichte der Stadt Rom. Alcuins Leben. Frobenius. Słowianie. ss. Dzieje urządzeń prawnych i politycznych tej epoki dokładnie są przedstawione w dziełach Eichhorna. aeltere d. Wattenbach. Warszawa 1880. de la France. Bethmann. Przekład polski. Kapitularze. 498-531. Tiraboschi. De literarum studiis a Carolo M. legum I. w: Pertz'a Mon. Schröder opisali żywot Karola Wielkiego w odzielnych monografiach. Część pierwsza: Imperium rzymskie. w: Archiv f. La civilisation chretienne chez les Francs. et polit. Hegewisch. Wieki średnie. Hillebranda. Sporschil. Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter. Charlemagne. Boehmer. w: Raumer'a Taschenbuch III.. kar. Nakładem Przeglądu Katolickiego. Baehr. Geschichtskunde X. III. Ozanam. (a) 36 . I i II Einhardi Annales. Monnier. Waitza.. Karol Wielki. Regesta pontificum. Lehuerou. Capefigue. Ampère.. Histoire des institutions carolingiennes et du gouvernement des Carolingiens. Islam. Tom III. Regesta chronologico-diplomatica Carolorum. Storia della letteratura italiana. Mon. J. Dippoldt. Kirchengeschichte. – Gfrörer. Holzwartha. Gregorovius. Histoire l. Paulus Diaconus Leben u. – Karls d. Leben Karls d. revocatis. Ideler. Pertz. ––––––––––– Historia powszechna przez F. Kościół i Germanowie. ein Beitrag zur Staats – Kirchen – und Kulturgeschichte d. Zeitalters. Waltera. licznymi uzupełnieniami rozszerzony. G. Przypisy: (1) Jaffé. (1) (Pisownię i słownictwo nieznacznie uwspółcześniono). ed. – "Encyklopedia Kościelna". ouvrage commencé par des réligieux Benedictins de St Maur et continué par des membres de l'Institut. Gr. art.

Ambroży. n) Pierwsza Wojna Krzyżowa. Kraków 2017 37 .pl) Cracovia MMXVII. Biskup w Ruspe. Św. Atanazy. Dr Jan Czuj. i) Św. Królestwo Jerozolimskie. Hilary z Poitiers. Pisma katechetyczne. nadzieja i miłość.Pepin Mały. Karol Csesznák. c) Zburzenie Jerozolimy. Ireneusz. Augustyn. św. Janssen i historia reformacji. e) Pierwotna literatura chrześcijańska. Grecy i Papiestwo. apostoł Niemiec. Kraetzig SI. Benedykt z Nursji 529 . k) Św. m) Sztuka i literatura na Zachodzie w XI wieku. l) Longobardowie. Anzelm. Papież Grzegorz Wielki. Holzwarth. 11) Ks. Jan Chryzostom. 2) Bp Władysław Krynicki. Dr Józef Umiński.(a) Por. Augustyn Biskup. p) Scholastyka w IX wieku. Św. Doktor Kościoła. Wiara i uczynki.ultramontes. 4) Ks. red. Historia powszechna. Profesor Uniwersytetu Warszawskiego. (Przyp. . Walenty Gadowski. Chrześcijańska walka). Wybór orzeczeń dogmatycznych Kościoła katolickiego i jego praw kanonicznych. O wierze czyli o regule prawdziwej wiary do Piotra. Wiara. 9) Św. 10) Ks. Nominaliści i realiści. Hieronim. Mowa o Symbolu do katechumenów. d) Ostatnie objawy duchowe starożytnego poganizmu. 12) Ks. A. 6) Św. Fulgencjusz. Scholastycy wieku XII. Antoni Chmielowski. h) Wymowa chrześcijańska w IV wieku. Bonifacy. o) Skutki krucjat. Orygenes. 8) Ks. (Początkowe nauczanie katechizmu. Eriugena. Papież. Laktancjusz. Katolicyzm i protestantyzm w stosunku do cywilizacji europejskiej. Dzieje Kościoła powszechnego. 7) Ks. Bazyli Wielki. Arianizm. Klemens Aleksandryjski. i) Architektura chrześcijańska. Jakub Balmes. Ultra montes). b) Odrodzenie ludzkości. Nauka Kościoła. ( HTM ) © Ultra montes (www. 3) Ks. św. J. j) Benedykt z Nursji i jego reguła zakonna. Pelagianizm. Zbawiciel świata.1929. g) Manicheizm. f) Herezje. Gnostycyzm. Krótki rys historii kościelnej. 1) F. Tertulian. a) Jezus Chrystus. 5) Św. Księga Reguły Pasterskiej (Liber Regulae Pastoralis). Doktor Kościoła. Grzegorz Wielki. Abelard. . Teksty źródłowe do nauki dziejów Kościoła.