Sie sind auf Seite 1von 50

ΓΙΑ ΕΚΔΟΣΗ:

—Εισαγωγή στήν Επιστήμη τού Τύπου.


— Σύστημα τής Επιστήμης τού Τύπου.
—Μεγάλες μορφές τής ελληνικής δημοσιογραφίας.
—150 χρόνια ελληνικού Τύπου.—Κατάλογος ελληνικών εφημερίδων καί περιοδικών (1790—1910)
—Ιστορία τού ελληνικού Τύπου.
—Γενικά στοιχεία άπό τήν ιστορία τού παγκόσμιου Τύπου.

COPYRIGHT "TA ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ,, A.E. - 1945


Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ

Μές στα χαλάσματα, πού αφήνει στή χώρα μας, ή πεντάχρονη φασιστική
διχτατορία τής 4ης Αυγούστου καί ή τρίχρονη ξένη κατοχή, κοίτεται, ανεπανόρ­
θωτα συντριμμένος, ηθικά καί εθνικά για πάντα ξεπεσμένος, ό Τύπος πού υπη­
ρέτησε τούς ντόπιους καί ξένους φασίστες. Καμμιά δύναμη δέ μπορεί νά τόν
αναστήσει.
Ή τυραννία κ' ή σκλαβιά έκαναν πιο έ'κδηλη τή βαθύτερη κ ρ ί σ η , που
περνούσε ό Τύπος καί στή χώρα μας. Γι αυτό καί σήμερα δέν μπαίνει μονάχα
τό ειδικό ζήτημα τής εξυγίανσης άπό τό μίασμα του φασιστικού Τύπου, άλλά
καί τό γενικότερο πρόβλημα τής ανοικοδόμησης ενός νέου εθνικού (λαϊκοΰ)
Τύπου.
Στά χρόνια τής τυραννίας καί τής σκλαβιάς τό έθνος είδε μέ αγαλλίαση
νά ξεφυτρώνει ενας άλλος Τύπος : ό παράνομος Τύπος τού αντιφασιστικού καί
εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. Αυτός φώτισε τό έθνος στά πιο μαύρα χρόνια
τής ιστορίας του. Αυτός έδειξε στους πατριώτες τό σωστό δρόμο τής αντίστασής
καί τοΰ λυτρωμού. Αυτός έσωσε τήν κιβωτό τών εθνικών παραδόσεων. Αυτός
συνέχισε τό έργο του Ρήγα, τοΰ "Ανθιμου Γαζή, τοΰ Κ. Σταμάτη, του Ηλία
Ζερβοΰ-Ίακωβάτου καί τόσων άλλων. Αυτός κράτησε ψηλά, αμόλυντο, τό λει­
τούργημα τού δημοσιογράφου-πρωτοπόρου αγωνιστή τής λευτεριάς και τής
προόδου.
Στήν κοπιώδικη άναδημιουργική προσπάθεια, που αρχίζει τό έθνος—τήν έχει
κιόλας αρχίσει, πλάθοντας τούς λαοκρατικούς του θεσμούς μέσα στή φωτιά
τοΰ πολέμου—ό Τύπος παίρνει μιά πρώτη θέση. Είνε τό όργανό πού θα συνει­
δητοποιήσει στις μάζες τά νέα προβλήματα τής εθνικής ζωής καί τά νέα τους
καθήκοντα. Ποια λύση θα δώσει ό ελληνικός λαός, ελεύθερος πιά, στό πρό­
βλημα τού Τύπου ;
Στό ερώτημά αυτό προσπαθεί νά δώσει μιά απάντησή ή μελέτη πού δημο­
σιεύεται. Είνε περίληψη μιάς ευρύτερης εργασίας, πού είνε άγνωστο πότε θά
δεΓ τό φώς τής δημοσιότητας. Ό πλήρης καί προσδιοριστικός τίτλος τής με­
λέτης αυτής θά ήτανε : «συμβολή στήν έπιστημονικήν έρευνα τοΰ φαινομένου
τοΰ Τύπου. "Ανατομία τής κρίσης τοΰ Τύπου στήν καπιταλιστικήν εποχή καί
μέτρα για τήν ανοικοδόμηση τοΰ έλληνικοΰ Τύπου (καί περιοριστικά : τοΰ ημε­
ρήσιου πολιτικοΟ Τύπου) στό λαϊκό κράτος». Ή γραμμή πορείας, που ακολου­
θείται στήν ανάπτυξή τοΰ θέματος, είνε ομαλή,: ξεκινώντας άπό τή θεωρητική
ανάλυσή τοΰ φαινομένου τοΰ Τύπου (κεφάλαιο Α') προχωρούμε σέ ορισμένες
γενικές διαπιστώσεις για τόν ελληνικό (αθηναϊκό) Τόπο (Κεφ. Β') καί φτάνουμε
στή διατύπωση (Κεφ. Γ') τών συγκεκριμένων π ρ α χ τ ι κ ώ ν μ έ τ ρ ω ν , πού,
κατά τή γνώμη μας, άποτελοΰν τήν ε φ α ρ μ ο σ μ έ ν η π ο λ ι τ ι κ ή Τύ­
π ο υ για τή λαϊκή δημοκρατία.
Ή μελέτη γράφτηκε τό φθινόπωρο τοΰ 1943, κάτω άπό δυσμενείς συνθήκες,
8
μέσα στή βαρεία ατμόσφαιρα της τρομοκρατίας της Αθήνας. Μια νέα επεξεργα­
σία της έγινε στα βουνά της ελεύθερης "Ελλάδας.
Ε λ ε ύ θ ε ρ η Ε λ λ ά δ α , Σεπτέμβρης 1944
Γ. Ζ.

Σ η μ ε ί ω σ η : Αντίθετα άπό την παραπάνω πρόβλεψη, πού στηριζόταν


στα τότε δεδομένα, οί σκοτεινές δυνάμεις της αντίδρασης, πού πρόβαλαν πάλι
στό προσκήνιο της πολιτικής ζωής τής χώρας, οστερα άπό τα γεγονότα του Δε­
κέμβρη, ξέθαψαν, ααζί μέ τ' άλλα τεταρτοαυγουστιανά σύμβολα και τόν Τόπο
πού υπηρέτησε τόσο τό μοναρχοφασισμό, δσο και τούς ξένους καταχτητές. Ή
"Ελλάδα εΐνε ή μόνη χώρα, δπου κυκλοφορεί Ενας τέτιος Τύπος. Εΐνε κι αυτό
μια εκδήλωση τής μεγάλης ανωμαλίας, πού δημιούργησε στή χώρα μας ή ξένη
επέμβαση καΐ ή ανακοπή τής φυσιολογικής δημοκρατικής μας εξέλιξης. "Οπως
εΐνε κ ενα άπό τά χαρακτηοιστικότερα συμπτώματα τής β α θ ύ τ α τ η ς πο­
λ ι τ ι κ ή ς κ α ι η θ ι κ ή ς κ ρ ί σ η ς , πού περνάει ή Ελλάδα, δπου ακόμα
μήτε ή 5η φάλαγγα κατάθεσε τά δπλα, μήτε ό φασισμός αφοπλίσθηκε πολιτικά
καί ιδεολογικά. Στους σκληρούς αγώνες, πού θα επακολουθήσουν, για να βρεθεί
και ή Ελλάδα, μαζί μέ δλα τά ενωμένα εθνη, στο δρόμο τοΰ δημοκρατικού
μετασχηματισμού, τό πρόβλημα του Τύπου θα παίρνει δλο και μεγαλύτερη
σημασία.
Τό ξανακοίταγμα τής μελέτης, κάτω άπό τΙς σημερινές συνθήκες, γεννάει
πολλές νέες σκέψεις. Άλλα μια νέα επεξεργασία της, πού αναγκαστικά θ' άλλαζε
τή μορφή της, εΐνε σήμερα αδύνατη. Ό συγγραφέας εχει βαθειά επίγνωση, δτι
κάθε ά?νλο παρά τελειωτικές εΐνε οί απόψεις, πού διατυπώνονται στή μελέτη
αυτή, πού δεν εΐνε καί δέν μπορεί νά εΐνε τίποτε περισσότερο άπό μια σ υ μ ­
β ο λ ή . "Αν ή δημοσίευση της δώσει αφορμή σέ συζητήσεις και συντελέσει
κάπως σέ μια πληρέστερη μελέτη του φαινομένου του Τύπου καί στή χώρα μας,
θά εχει εκπληρώσει τό σκοπό της.·
Αθήνα, Απρίλης 1945 Γ. Ζ.
Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η

Ό Τύπος κρατεί ακόμα τ ή ν προνομιακή τ ο υ θέση μέσα σέ όλα


τα μέσα διάδοσης ϊδεών, π ο ύ επινοήθηκαν ίσαμε τόρα. Ή βασιλεία
του έντυπου δέν έληξε—καΐ δέν ξαίρουμε αν και πότε θάρθει τ ό τέλος
της. Ό σ ο σοβαρός κι άν εΐνε στις μέρες μας ό ανταγωνισμός Τ ύ π ο υ
και ραδιοφώνου, ô Τύπος εξακολουθεί να εΐνε τ ό κυριότερο όπλο Ιδεο­
λογικής πάλης. Ό αναγνώστης ε ν ε ρ γ ε ί , ένώ ό ακροατής δ έ χ ε-
τ α ι. Τό έντυπο σαγηνεύει, άλλα δέ νεκρώνει την ίκανότητα για κρι­
τική αφομοίωση τ ο υ περιεχομένου τ ο υ . Ό μηχανικός λόγος έχει κάτι
ά π ό τ ή γοητεία και την υποβλητικότητα τ ο ϋ προφορικού λόγου και
στην εποχή αποθέωσης τ η ς ταχύτητας, εΐνε πραγματικά «πτερόεις».
Άλλα μήπως και στις χώρες μέ τ ή μεγαλύτερη διάδοση τ ο ϋ ραδιοφώ­
νου δέν εξακολουθεί ό Τύπος να βρίσκεται στα ίδια υψηλά επίπεδα
κυκλοφορίας; Μήπως ή εφημερίδα δέν εξακολουθεί να εΐνε τ ό απαραί­
τ η τ ο καθημερινό εφόδιο τ ο ϋ πολίτη, π ο υ ζητεί εναν προσανατολισμό
στα απειράριθμα γ ε γ ο ν ό τ α τ ο υ εικοσιτετραώρου, μια αξιολογική κα­
τάταξη τους, μια κριτική επεξήγηση τους; Στην εποχή τ η ς τταγκό-
σμιας οικονομίας και τ ώ ν μονοπωλίων ό πνευματικός ορίζοντας τ ο ϋ άν­
θρωπου απλώθηκε πολύ : αγκαλιάζει όλες τις χώρες. Τίποτε δέν τοϋ
εΐνε, δέν πρέπει να TCÜ εΐνε, άγνωστο. Τα ενδιαφέροντα του εΐνε καθο­
λικά, παγκόσμια. Ό σύγχρονος άνθρωπος εΐνε κ ο σ μ ο π ο λ ί τ η ς .
Ό ημερήσιος Τύπος εΐνε τό προσφορότερο μέσο για την ικανοποίηση
της βασικής αυτής ανάγκης τ ο ϋ σημερινού άνθρωπου ( ' ) .
"Ενα ά π ό τ ά χαραχτηριστικά φαινόμενα της εποχής μας εΐνε ασφα­
λώς και ή ακατάπαυτη ανάπτυξη τ ο ϋ Τύπου και ή ολοένα μεγαλύ­
τερη σημασία του για τ ή ν κοινωνική γενικά ζωή. ΚαΙ εΐνε επίσης π ο λ ύ
χαραχτηριστικά, ότι στήν εποχή μας ό Τύπος έγινε αντικείμενο θεωρη­
τικής έρευνας, π ο ύ πολιτογραφήθηκε πια στήν πανεπιστημιακή διδασκα­
λία, σαν Ιδιαίτερος επιστημονικός κλάδος.
Τό πρόβλημα τοϋ Τύπου εΐνε τόσο παλιό δσο κι αυτός ό Τύπος.
Σέ κάθε εποχή βρίσκουμε συζητήσεις για τόν Τύπο. Πάντα ζητούν να
τόν προσαρμόσουν στις νέες ανάγκες τής ζωής. Στα π ρ ώ τ α του βήματα
τοϋ αρνήθηκαν τ ή νόμιμη ύπαρξη, τοϋ αμφισβήτησαν τήν ωφελιμό­
τ η τ α ή και υποστήριξαν θετικά τ ή βλαβερότητά του. "Υστερα άρ-
10

χισαν, σιγά-σιγά, ν' αναγνωρίζουν τή μεγάλη αποστολή του στήν


οργάνωση της νέας κοινωνικής ζωής, όπως ούτή άρχισε να διαμορφώ­
νεται μέ τήν ανάπτυξη του καπιταλισμού. Ό Τύπος, όπως αναπτύσ­
σεται παρακάτω (§ 3), εΐνε γνήσιο τέκνο του καπιταλισμού. Χωρίς
τόν καπιταλισμό δέν θα υπήρχε Τύπος. Τό ίστορικό ξεπέρασμα του κα­
πιταλισμού συντρίβει τις παραδομένες μορφές Τύπου και ή νέα οργά­
νωση της κοινωνίας, π ο ύ παρουσιάζεται σήμερα σαν τό καθολικό αί­
τημα, έπειτα ά π ό τόση αιματοχυσία και τόσες καταστροφές, απαιτεί
μια νέα μορφή Τύπου.
Ό τ α ν ό Τύπος, στήν ιστορική του συνοδοιπορία μέ τόν καπιταλισμό,
συνδέθηκε μέ τούς κοινωνικούς αγώνες των μαζών και τήν απελευθερω­
τική πάλη των εθνοτήτων, επιβλήθηκε σαν ένα αναπόσπαστο τμήμα
του μηχανισμού τού σύγχρονου δημόσιου βίου. Γίνεται ό άξονας της
πολιτικής ζωής, ό κινητήριος μοχλός τών ομαδικών εκδηλώσεων, ή
«τέταρτη εξουσία», ή ασφαλιστική δικλείδα, όπως νομίζουν, για τ ό ξε-
θύμασμα τ ώ ν κοινωνικών παραπόνων ! Ό ρ γ α ν ο διοχέτευσης μέσα σ τ ί ;
μάζες της καπιταλιστικής ιδεολογίας, γίνεται, μέ τό ξετύλιγμα τ ώ ν κοι­
νωνικών αντινομιών, -πύρινη ρομφαία, π ο ύ οΐ καταπιεζόμενες τάξεις κρα­
δαίνουν ενάντια στό ιδεολογικό εποικοδόμημα, π ο ύ φράζει τ ό δρόμο τους.
"Η κριτική λειτουργία του Τύπου φωτίζει τήν ομαδική συνείδηση. Ή
αναίρεση τ ώ ν «καθεστώτων» ανοίγει νέους ορίζοντες κοινωνικής ανά­
πλασης. Ό αγωνιστικός αυτός Τύπος στρατολογεί όχι τούς «έ μ μ ε­
ν ό ν τ α ς τ ο ι ς κ α θ ε σ τ ώ σ ι ν » , άλλα τούς «έ π α ν ο ρ θ ο ü ν-
τ α ς κ α ι τ ο λ μ ώ ν τ α ς ά ε ί τι κ ι ν ε ϊ ν τ ώ ν μή κ α λ ώ ς
ε χ ό ν τ ω ν » . Τά λόγια αυτά τού Ισοκράτη, πού χρησιμοποιούνται
σάν m o t t o στή μελέτη αυτή, μας δίνουν τήν πεμπτουσία του αγωνι­
στικού Τύπου.
Κάθε εποχή, στήν ιστορική διαδρομή του καπιταλισμού, αναζητεί,
σύμφωνα μέ τις ανάγκες της, μιά λύση στό πρόβλημα τοϋ Τύπου. Σέ
περίοδες ανόδου τοϋ αστισμού ό Τύπος ανυψώνεται, ακολουθώντας τ ή
γενική δημιουργική πορεία του. 01 υπηρεσίες του για τήν ανάπτυξη
τοϋ καπιταλισμού βρίσκουν γενική αναγνώριση. Τά δημοκρατικά συν­
τ ά γ μ α τ α τοϋ εξασφαλίζουν μιά προνομιακή θέση για να ασκήσει τίς
ευεργετικές του επιδράσεις. Χρειάζεται ακόμα να σσρωθοϋν τά ιδεολο­
γικά λείψανα τοϋ φεουδαρχισμοϋ και να εμφυσηθεί στις μάζες «τό νέο
πνεύμα» τού καπιταλισμού.
Ό τ α ν σήμανεν ή ώρα τού ιστορικού τέλους τοϋ καπιταλισμού, όταν
άρχισαν περίοδες στασιμότητας καΐ παρακμής, δ Τύπος γίνεται όργανο
τής αντίδρασης, ύμνητής τού παρελθόντος, φραγμός τής προόδου,
εχθρός τ ώ ν νέων ϊδεών. Στίς περίοδες αυτές, δίπλα στον επίσημο (άντι-
11

δραστικό) Τύπο, όπως και στόν αλυσοδεμένο Τύπο, ττού προσπαθεί,


χρησιμοποιώντας τις νόμιμες δυνατότητες, να συνεχίσει την ηρωική
προοδευτική παράδοση, συναντούμε τόν παράνομο (επαναστατικό)
Τύπο. Αυτός τόρα φωτίζει, μ' Ινα καινούριο φως, τ ή συνείδηση τ ω ν
μαζών. Αυτός δείχνει τους νέους δρόμους, π ο ύ πρέπει ν ' ακολουθήσουν
οί λαϊκές τάξεις.
Ή εποχή μας θα γεννοβολήσει, μέσα ά π ό τ ά συντρίμματα του δεύ­
τερου ιμπεριαλιστικού πολέμου, σέ κάθε κύκλο κοινωνικών θεσμών, νέα
σπέρματα ζωής. Νοιώθει όλη τή δύναμη νά καταπιαστεί με όλα τ α
προβλήματα τής ομαδικής ζωής, ν' αναθεωρήσει όλες τΙς παλιές αξίες
καί να πλάσει καινούριες. "Ολοι προσδοκούν τήν ανατολή ενός νέου
κόσμου. Ι τ ό νέον αυτόν κόσμο χρειάζεται ενας νέος Τύπος. Ή εποχή
μας θα δώσει μια νέα λύση στό πρόβλημα τοΟ Τύπου.
Ή μελέτη αυτή εΐνε μια π ρ ώ τ η π ρ ο σ π ά θ ε ι α στήν αναζή­
τηση λύσης για ενα τόσο σοβαρό καί τόσο πολύπλοκο πρόβλημα.
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Π Ρ Ω Τ Ο

ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΥΠΟ


ΣΤΗΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

1. "Οταν θελήσει κανένας ν ' ασχοληθεί μέ τ α μέτρα, π ο ύ χρειάζονται


γ ι α να ανοικοδομηθεί ό ελληνικός Τύπος, πρέπει να ξεκινήσει ά π ό ενα
συνολικό αντίκρυσμα τής ελληνικής ζωής και να προσδιορίσει τις ιστορι­
κές, οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές καί πνευματικές προϋποθέσεις, π ο ύ
επηρεάζουν, σέ κάθε στιγμή, τό τόσο σύνθετο φαινόμενο τοϋ Τύπου.
Άλλα για τ ή χ ώ ρ α μας δεν ωρίμασαν ακόμα οί συνθήκες για μια τέτια
Ιργασία. Ό Τύπος, όπως καί τόσα άλλα νεοελληνικά προβλήματα, εΐνε
ακόμα ξένος για τόν επιστημονικό στοχασμό. Σέ μας λείπει ακόμα κάθε
προκαταρχτική έρευνα τοϋ Τύπου, σαν ξεχωριστό φαινόμενο τής κοι­
νωνικής ζωής καί στήν αναγκαία συνάρτηση του μέ τις άλλες εκδηλώ­
2
σεις τοϋ κοινωνικοϋ βίου ( ) . "Ολα τ ά π ά ν τ α στή χ ώ ρ α μας τ ά σκεπά­
ζει μια άχλύς, μια καταχνιά, που επιτρέπει κάθε ψευδεπιστημονική άφο-
ρισμολογία. Σέ άλλες χώρες εχει αναπτυχθεί μια ιδιαίτερη επιστήμη τοϋ
Τύπου (Zeitungswissenschaft, Science de la Presse, Scienza del gior-
nalismo), π ο ύ αγκαλιάζει, μέσα στό ευρύτατο πεδίο τ ώ ν ερευνών της,
τόν Τύπο σ' όλες τις σχέσεις του μέ τ ή δημόσια ζωή και τ ό κοινω­
νικό περιβάλλον και ιδιαίτερα μέ τ ' άλλα φανερώματα τοϋ πνευματικού
8
βίου ( ) . Ε π ά ν ω στα πορίσματα τέτιων επιστημονικών ερευνών μπο­
ρεί να έποικοδομήσει καί ό θεωρητικός (γενικές ή μερικές ίστορικοκριτί-
κές εργασίες, δογματική ανάπτυξη δλου ή τμημάτων τοϋ «Συστήματος
τ ο ϋ Τύπου» κλπ.), δ π ω ς καί ό πραχτικός (εφαρμοσμένη πολιτική Τύ­
π ο υ , οργάνωση διαφώτισης, νομοθετικές μεταρρυθμίσεις κ.λ.π.). Άλλα
σέ μας ακόμα «Τά π ά ν τ α εΐνε σκιαί, είδωλα και φαντάσματα » (Ροΐ­
4
δης) ( ) κα\ ό Τύπος εξακολουθεί να δέχεται οποιεσδήποτε κακομετα­
χειρίσεις καί να θεωρείται ανάξιος για σοβαρή επιστημονική θεώρηση.
Ποτέ ίσαμε σήμερα δέν έγινε αντικείμενο συστηματικής έρευνας. Kai τ ό
Ιργο αυτό, δηλ. ή επιστημονική μελέτη τ ο ϋ φαινομένου του Τύπου, γί­
νεται αναγκαστικά ένα ά π ό τ ά θέματα τής ανοικοδόμησης (κοίτ. § 4 6 ) :
εΐνε ε"ργο, π ο ύ συνδέεται άμεσα μέ τις πραχτικές ανάγκες και μόνο σέ
s
σύνδεση μ' αυτές μπορεί να πραγματοποιηθεί ( ) .
2. Ή μελέτη αυτή γράφτηκε για πραχτικούς σκοπούς. Δέν εΐνε λοι-
14

ττόν δυνατό ν* απλωθεί σέ θεωρητικές επισκοπήσεις. Δέν μπορεί ακόμα


εδώ να διερευνηθούν ούτε αυτά τα συστατικά στοιχεία τοϋ Τύπου,
δπως τόν εννοούμε σήμερα. "Ετσι δέν εΐνε δυνατό να ασχοληθούμε μέ
τόν έλεγχο τών ορισμών, π ο ύ δόθηκαν για τήν ε φ η μ ε ρ ί δ α , π ο ύ
αντιπροσωπεύει τό κυριότερο και χαρακτηριστικότερο είδος τοϋ Τύ­
π ο υ καί π ο ύ είνε τ ό στενότερο αντικείμενο της μελέτης αυτής. Ό
Brunhuber τόνισε, ότι εΐνε αδύνατο να δώσουμε έναν ορισμό για τήν
εφημερίδα, π ο ύ να ισχύει για όλες τις εποχές. Γιατί εΐνε αδύνατο τ ή ν
ποικιλία τ ώ ν μορφών, π ο ύ μας έδωσε ή ανάπτυξη του Τύπου, να τήν
ξαπλώσουμε στήν προκρούστεια κλίνη ενός μοναδικού ορισμού, π ο ύ ,
και αν κατόρθωνε να περιλάβει όλες ή τις τιιό πολλές μορφές, δέν θα
είχε καμμιά πραχτική αξία (").
Στή μελέτη αυτή χρησιμοποιείται πραχτικά ό δρος Τ ύ π ο ς μέ
τήν έννοια τού εντύπου π ο ύ : α) δημοσιεύεται περιοδικά, σέ κανονικά
χρονικά διαστήματα, β) κυκλοφορεί δημόσια και εΐνε σέ όλους προσιτό
και γ ) εχει ύλη επίκαιρη καί ποικίλη, σχετική μέ τ ά τρέχοντα γεγονότα,
π ο ύ απευθύνεται ανώνυμα στό κοινό. Δηλαδή δ Τύπος νοείται, όπως
διαμορφώθηκε στήν καπιταλιστικήν έποχήν και ειδικότερα στό 19ον
αιώνα.
Ανάλυση τ ώ ν παραπάνω στοιχείων τ ο ύ όρου είνε έξω ά π ό τ ό διά­
γραμμα τής μελέτης.
Τό τμήμα αυτό τής μελέτης αναφέρεται περιοριστικά σ τ ό ν η μ ε ­
ρ ή σ ι ο ( π ο λ ι τ ι κ ό ) Τ ύ π ο καί, σέ δ,τι άφορα τή χ ώ ρ α μας, ειδι­
κότερα στόν α θ η ν α ϊ κ ό Τ ύ π ο . Μένει για εξέταση, σε ένα δεύτερο
τμήμα τής μελέτης, ό περιοδικός (μή ημερήσιος) Τύπος, (πολιτικός, οικο­
νομικός, συνδικαλιστικός, εργατικός, φιλολογικός, επιστημονικός, τεχνι­
κός, γυναικείος, αθλητικός, παιδικός, μαθητικός κλπ.). Μένει επίσης γ ι α
Ιδιαίτερη εξέταση δ ε π α ρ χ ι α κ ό ς Τ ύ π ο ς , π ο ύ , για χώρες μέ
έντονη και ιδιόμορφη επαρχιακή ζωή, εχει εξαιρετική σημασία. Οί γ ε ­
νικές απόψεις, π ο ύ διατυπώνονται παρακάτω ισχύουν, κ α τ ' α ρ χ ή ν ,
και γ ι α τΙς κατηγορίες αυτές τ ο ύ σημερινού Τύπου· έχουν δμως καί
πολλές ίδιομορφίες καί γι αυτό πρέπει να εξετάζονται χωριστά.
3. Ό Τύπος μέ τήν παραπάνω έννοια, εΐνε π α ρ ά γ ω γ ο φαινόμενα
7
τού καπιταλισμού, εΐνε γέννημα καί θρέμμα του ( ) .
Στήν περίοδο τής ανόδου τοϋ αστισμού ό Τύπος παίρνει τό χαρα-
χτήρα μαχητικού οργάνου. Επικρατεί τότε ή έφημερίδα-ΐδέα (presse
d' opinion, Gesinnungspresse). Ό Τύπος εΐνε μέσο γ ι ά τήν επιδίωξη
κοινωνικοπολιτικών σκοπών (ιδεολογικοί αγώνες γ ι ά τήν επικράτηση
τής αστικής τάξης ).
Μέ τήν ανάπτυξη τοϋ καπιταλισμού δ Τύπος διαποτίζεται, σιγά-
15

σιγά, άττό την καπιταλιστική ιδεολογία, γίνεται ό ίδιος επιχείρηση


αύτόσκοπη, για τήν επιδίωξη κέρδους. Διαπνέεται π ι α κι αυτός ά π ό
τ ό Spiritus kapitalisticus. Αυτό τόν συνδέει μέ τόν καπιταλιστικό
τ ρ ό π ο π α ρ α γ ω γ ή ς , κινητοποιεί γ ι αυτόν κεφάλαια και τοϋ εξασφα­
λίζει την έμπορικήν επιτυχία. 'Αλλά, ταυτόχρονα τ ο ϋ συντρίβει, τ ό
φωτοστέφανο του «υπέρμαχου τ ώ ν γενικών συμφερόντων».
Στήν εποχή στασιμότητας, συντήρησης τ ώ ν αποχτημένων, αντί­
δρασης, ό Τύπος παίρνει αντίστοιχους χαραχτήρες. Μέ τήν εμφάνιση
όμως στήν κονίστρα νέων κοινωνικών τάξεων, π ο υ διεκδικούν τήν κοι-
νωνικήν ηγεμονία, ξεπροβάλλει νέος Τύπος, π ο ύ αρχίζει συγκλονιστι­
κούς ιδεολογικούς αγώνες, καίοντας μέ τό α δ υ σ ώ π η τ ο φώς τής κρι­
τικής όλα τ ά «παραδεδομένα». Στήν εποχή αυτή συνυπάρχουν καί
άλληλομάχονται περισσότερα είδη Τύπου. Υπηρετούν διάφορους κοι­
νωνικοπολιτικούς σκοπούς. Σεχωρίζουν και στή μορφή, στή διάταξη
τής ύλης, στήν εκλογή τ ώ ν θεμάτων, στήν οργάνωση τους, στις σχέ­
σεις τους μέ τ ό περίγυρο τους.
Μέσα στο γενικό καί αμυδρό αυτό διάγραμμα κινείται δλη ή ιστο­
ρία τοϋ Τύπου. Καί μέσα στα ιστορικά αυτά πλαίσια ωριμάζουν οί
συνθήκες για τ ό πέρασμα σέ ανώτερες μορφές οργάνωσης καί κοινωνι­
κής χρησιμοποίησης τ ο ϋ Τύπου.
4. "Η στάση τοϋ κράτους απέναντι στον Τύιτο περνάει γενικά
ά π ό τρία στάδια. Στό π ρ ώ τ ο , τό κράτος βλέπει τόν Τύπο εχθρικά
(απαγορεύσεις και καταδιώξεις, λογοκρισία, Privilégia στους τ υ π ο ­
γράφους καί έκδοτες, ή δημοσίευση ειδήσεων θεωρείται μονοπώλιο τοϋ
8
ηγεμόνα κ λ π . ) ( ) . Στό δεύτερο, τ ό κράτος προσπαθεί να χρησιμο­
ποιήσει άμεσα τόν Τύπο γ ι ά τούς σκοπούς τ ο υ (έκδοση κυβερνητι­
κών, επίσημων ή ημιεπίσημων εφημερίδων, δεύτερο μισό 17ου καί
8
π ρ ώ τ ο μισό 18ου αΐώνα) ( ) . Στό τρίτο, μέ τήν επικράτηση τ ο ϋ φιλε­
λευθερισμού, αναγνωρίζεται ή ελευθερία τ ο ϋ Τύπου (ελευθερία έκδοσης
εφημερίδων καί δημοσίευσης ειδήσεων).
Στήν περίοδο τοϋ ιμπεριαλισμού καί τοϋ φασίσμοϋ φανερώνεται ό
«διευθυνόμενος» (υπόδουλος) φασιστ.κός Τύπος καί δίπλα σ' αυτόν ό
παράνομος (επαναστατικός) Τύπος. Στήν ίδια περίοδο παρουσιάζεται
10
μια νέα μορφή Τύπου : ό σοβιετικός ( ).
1
Σ όλη αυτή τή διαδρομή, οί σχέσεις κράτους-Τύπου καθορίζονται
όχι ά π ό αφηρημένες, απόλυτες αρχές, άλλά ά π ό τις συγκεκριμένες π ο ­
λιτικές ανάγκες κάθε εποχής. Στόν Τύπο δέν αναγνωρίστηκε ποτέ άλλη
ελευθερία ά π ό κείνη, π ο ύ ήτανε, στή δοσμένη ιστορική στιγμή, κ ο ι-
νωνικά καί π ο λ ι τ ι κ ά σκόπιμη.
5. 'ίύς τ ά π ρ ώ τ α 50 χρόνια του ]9ου αιώνα μπορούν άνεμπόδι-
15

στα να γίνονται φιλοσοφικές καί πολιτικές συζητήσεις γ ι ά τόν Τ ύ π ο


σύμφωνα μέ τ ά ιδεολογικά ρεύματα τής εποχής. Ό Τύπος εΐνε ακόμα
μιά μικρή επιχείρηση, μέ ασήμαντη συγκέντρωση κεφαλαίου. Βγαίνει
μέ συνεργασία προσώπων, πού στηρίζεται τις περισσότερες φορές σέ
δεσμούς ηθικής μορφής. Ή κυκλοφορία ά π ό τις π ι ό μεγάλες ευρωπαϊκές
εφημερίδες δέν ξεπερνάει τ ά 3.000 φύλλα. Οί εγκαταστάσεις ι ους εΐνε
άπλες (χειροκίνητα πιεστήρια ή πρέσσες, στοιχειοθεσία). Παντού επι­
κρατεί ή δουλειά τού χεριού καί ένας συνοπτικός καταμερισμός. Ή
διάθεση τ ο ύ προϊόντος στήν αγορά γίνεται μέ τό σύστημα τ ώ ν συν­
δρομητών, π ο ύ εξασφαλίζει μιά διαρκή σύνδεση αναγνώστη καί εφη­
μερίδας. "Ετσι εΐνε προκαθορισμένος ό αριθμός τ ώ ν αγοραστών καί ή
μικρή επιχείρηση άνταποκρίνετα. στις σταθερές ανάγκες τής πελατείας.
Ή έφημΞρίδα εΐνε ένα χειροτέχνημα, όπου έχει αποτυπωθεί πνευμα­
τική εργασία πολύ εκλεκτής ποιότητας πολλές φορές.
Ακόμα δέν έχει γίνει καθαρή διάκριση λογοτεχνίας καί δημοσιο­
γραφίας. Ό σ υ ν τ ά χ τ η ς δέν εΐνε ξεχωριστός επαγγελματίας,
άλλά ενας ελεύθερος στοχαστής, ένας μαχητής, π ο ύ δέν γράφει γ ι ά
να ζήσει. Ή προσωνυμία συιπάχτης εΐνε απλός προσδιορισμός ενός
πνευματικού άνθρωπου (δπως σήμερα π . χ . λέμε διανοούμενος).
Ά π ό τις αρχές τού 19ου αιώνα αρχίζουν να σημειώνονται σοβα­
ρές τεχνικές, οικονομικές, πολιτικές καί κοινοτικές μεταβολές. Περιοριζό­
μαστε στήν απαρίθμηση τους : Α' Ατμοκίνητο πιεστήριο καί αργότερα
ηλεκτροκίνητο περιστροφικό ταχυπιεστήριο. Λιθογραφία καί αργότερα
φωτογραφία καί φωτοτσιγκογραφία. Λινοτυπία καί μονοτυπία, στε-
ρεοτυπία καί χρωμοτυπία. Συνεχής δημοσιογραφικός χάρτης ά π ό ξυ-
λόπαστα. Β' Σιδηρόδρομοι, ατμόπλοια, αυτοκίνητα, αεροπλάνα. Ό ρ -
γάνωση κρατικών ταχυδρομείων. Τηλέγραφος, τηλέφωνο, ασύρματος,
τηλεφωτοτυπία. Γ' Ό ρ γ ά ν ω σ η πραχτορείων ειδήσεων ( H a v a s , Reu­
ter, Associated Press, Tass κλπ.). Ό ρ γ ά ν ω σ η πραχτορείων διανομής
(Massageries Hachette, Smith and Sohn L t d . κ λ π . ) καί πραχτορείων
διαφημίσεων. Δ' Πύκνωση πληθυσμού καί δημιουργία μεγάλων αστι­
κών κέντρων. Αγώνες εθνοτήτων καί συγκρότηση εθνικών κρατών.
Λαϊκή εκπαίδευση. Καθολική ψηφοφορία. Πολιτικοί αγώνες κομμάτων
καί αγώνες εργατικής τάξης. Γενική δημοκρατοποίηση ζωής κλπ.
Ό λ ε ς οί δυνάμεις τοΰ 19ου αιώνα εργάζονται γ ι ά τήν έ κ λ α ΐ-
κ ε υ σ η τ ή ς ε φ η μ ε ρ ί δ α ς , π ο ύ γίνεται απαραίτητη στήν ομαλή
κοινωνική λειτουργία καί ιδιαίτερα στήν κρατική καί δημόσια γενικά
ζωή. Ά λ λ ά ή εφημερίδα εΐνε ακόμα πολύ ακριβή, θεωρείται είδος πολυ­
τελείας, αγοράζεται ά π ό λίγους. Οί αγώνες γ ι ά τήν κατάργηση τ ώ ν
17

κρατικών επιβαρύνσεων (impôt du timbre κλττ.) τ ή φτηναίνουν κά­


πως, άλλα όχι αίσθητά. Τότε κάνει τ ή ν εμφάνιση του ό φ τ η ν ό ς
Τ ύ π ο ς , è presse à bon marché, ή εφημερίδα τής πεντάρας. Εΐνε ενα
δημιούργημα τοϋ εξελιγμένου καπιταλισμού.
Ή φτηνή εφημερίδα εΐνε μία «κρώζουσα άντίφασις» μέσα στήν καπι-
ταλιστικήν έμπορευματικήν οίκονομία. Εΐνε τ ό μ ό ν ο ε μ π ό ρ ε υ μ α
πού προσφέρεται στήν αγορά,σέ τιμή κάτω τοϋ
κ ό σ τ ους.
Τό τεράστιο Ιλειμμα, π ο ύ αφήνει ή π ώ λ η σ η τ ώ ν φύλλων, θα τ ό
καλύψει ένα άλλο έσοδο, π ο ύ βρίσκεται εξω ά π ό τ ό prozess π α ρ α -
γ ω γ ή - π ώ λ η σ η τής εφημερίδας : ή α γ γ ε λ ί α . Αυτή συνδέει τόν Τύπο
μέ τήν όλη λειτουργία τής καπιταλιστικής οικονομίας. Αυτή τόν κάνει
υποχείριο στις μεγάλες καπιταλιστικές επιχειρήσεις. Αυτή θά δώσει
στον καπιταλιστικό Τ ύ π ο τ ή δυνατότητα να φτάσει τ ι ς σημερινές
γιγαντιαίες εκδόσεις, άλλα ή ίδια θά τόν υποδουλώσει στό π ι ό χυδαίο
χρηματιστικό (finanz-kapitalistische) πνεΰμα. (")
6. Τό Spiritus kapitalisticus, διαποτίζοντας τόν Τύπο, έφερε βα-
θειές αλλοιώσεις στήν ουσία καί στή μορφή του. Ά π ό τήν π α λ ι ά μικρή,
ανεξάρτητη επιχείρηση, μέ τήν τοπική τ η ς επιρροή, τήν οικονομική τ η ς
ισορροπία καί τις υγιείς, κατά κανόνα, έπτχειρηματικές αρχές της, π ο ύ
δέν ξαίρει ακόμα τόν εξοντωτικό συναγωνισμό και κατορθώνει σχεδόν
π ά ν τ α να εΐνε αυτάρκης, φτάσαμε στα σημερινά γ ι γ α ν τ ι α ί α τ ρ α σ τ καί
Konzern, μέ τήν τρομερή καπιταλιστική συγκέντρωση
Oi αλλαγές αυτές, π ο ύ ή λεπτομερής εξέταση τους ανήκει στήν
τεχνική και οικονομική ιστορία τ ο ϋ Τύπου, μετάτρεψαν τόν Τύπο ά π ό
ιδεολογικό όργανο κοινωνικών μερίδων και πολιτικών παρατάξεων,
δ π ω ς αρχικά εμφανίστηκε, σέ μεγάλη κεφαλαιοκρατική επιχείρηση, π ο ύ
υπόκειται, φυσικά, στους νόμους τής καπιταλιστικής οικονομίας. Σκοπός
της δέ μπορεί να εΐνε άλλος ά π ό τήν επιδίωξη κέρδους. Ό Τύπος-καπι-
ταλιστική επιχείρηση δέν εΐνε μόνο υπόδουλος στις υλικές εξαρτήσεις
ά π ό τήν αγορά, άλλα συνταυτίζεται μέ τόν ίδιο τ ό ν καπιταλισμό,
γίνεται διαπρύσιος κήρυκας τ ώ ν ίδεών του, ύμνητής τ ή ς αΐώνιας βασι­
λείας του. "Ετσι, υπηρετώντας τόν καπιταλισμό, εξυπηρετεί καί τ ά δ ι κ ά
του συμφέροντα κι αντίστροφα. Και γ ι α τήν επιτυχία τοϋ σκοποϋ τ ο υ ,
π ο ύ δέν εΐνε π ι α κοινωνικός, άλλα ατομικός, χρησιμοποιεί κέ€ε μέσο,
όσο κι άν βλάφτεται ή κοινωνία, τ ό έθνος, οί λαϊκές τάξεις, τ ό κράτος
(κιτρινισμός, ψεύτικες ειδήσεις, σωβινισμός, χρηματιστηριακά κόλπα,
καλλιέργεια ομαδικών ψυχώσεων, καταπολέμηση κάθε προοδευτικής
ίδέας κλπ.). Ό κ α π ι τ α λ ι σ τ ι κ ό ς Τ ύ π ο ς εΐνε Τύπος
αντικοινωνικός.
Γ. Ζιούτου : Ό Τύπος σιή λαϊκή δημοκρατία 2
18

"Ετσι ô καπιταλισμός διάλυσε τ ό θρύλο τής «ελευθερίας τ ο υ Τύπου».


Τα δημοκρατικά συντάγματα μπορούν να διακηρύσσουν δσο θέλουν ότι
ό «Τύπος εΐνε ελεύθερος» καί ότι «έκαστος δύναται νά δημοσιεύη δια
του Τύπου τούς στοχασμούς του». Πρόκειται π ι α γ ι ά Ινα fjctio juris,
γ ι ά ένα πλάσμα τ η ς φαντασίας τοϋ νομοθέτη. Ό Τύπος δέν εΐνε ελεύ­
θερος, άλλά υπόδουλος στις π ι ό σκοτεινές, στις ττιό αντιδραστικές, στις
π ι ό αντικοινωνικές δυνάμεις. Κανένας ά π ό τούς «ελεύθερους πολίτες»
δέν μπορεί νά βγάλει εφημερίδα, ούτε νά δημοσιεύει τούς στοχασμούς
του. Οί εφημερίδες βρίσκονται στα χέρια τ ώ ν καπιταλιστών. Ή έκδοση
εφημερίδας εΐνε μιά ά π ό τις λειτουργίες τής καπιταλιστικής οικονομίας.
Ή «ελευθερία τού Τύπου» εΐνε αποκλειστικό προνόμιο τών καπιτα­
λιστών.
7. Ό καπιταλισμός διέσπασε τήν π α λ ι ά έσωτερικήν ενότητα τής
εφημερίδας. Σ* αυτή επικρατεί π ι α ένας αξεπέραστος δυαδίσμός. Ή
εφημερίδα γράφεται ά π ό τό μισθωτό συντάχτη, άλλά βγαίνει και διευ­
θύνεται ά π ό τόν κεφαλαιούχο έκδοτη. Ή εφημερίδα δ η μ ο σ ι ε ύ ε ι
(κοινοποιεί, κοινωνικοποιεί) ειδήσεις και άρθρα, ποικίλη ύλη, σχετική
μέ τ ι ς πνευματικές ανάγκες τ ώ ν αναγνωστών της. Ή εφημερίδα εΐνε
Ινα πνευματικό προϊόν, ταυτόχρονα όμως εΐνε καί εμπόρευμα. Ή εφη­
μερίδα εΐνε πνευματικό αγαθό (Kulturgut), παράγοντας πνευματικής
καλλιέργαας (Kulturfaktor), όργανο εκπολιτισμού (Kulturwerkzeug),
εΐνε θεσμός κοινής ωφελείας καί πολιτιστικής ακτινοβολίας (Kulturin­
stitut). Ά λ λ ά ταυτόχρονα εΐνε καί εμπορική επιχείρηση (Gtschaeftin-
stitut), π ο ύ βρίσκεται στήν κυριαρχική εξουσία τ ώ ν κεφαλαιούχων.
Ή εφημερίδα έχει περιεχόμενο πνευματικό, ε δησεογραφικό, πολιτικό,
κοινωνικό κλπ., π ο ύ ή μ ε τ ά δ ο σ η τ ο υ α π ο τ ε λ ε ί βασική
κοινωνική λείτουργίακαί υπηρετεί ήθικοκοινω-
ν ι κ ο ύ ς σ κ ο π ο ύ ς . Άλλά έχει καί περιεχόμενο εμπορικό (αγγελίες,
υποβολιμαίες ειδήσεις, πληρωμένες διατριβές κλπ.) π ο ύ εξυπηρετεί
13
ιδιωτικά (υλικά) συμφέροντα καί, άρα, σκοπούς αντικοινωνικούς ( ).
Ό καπιταλισμός καί οί μεταρρυθμίσεις, π ο ύ έγιναν ίσαμε τόρα,
όχι μόνο δέν έδωσαν τ ή λύση στις βασικές αυτές α ν τ ι ν ο μ ί ε ς , άλλά
αντίθετα τ ι ς ώξυναν καί τις οξύνουν ολοένα περισσότερο. Κ' ενώ ό
Γύττος εΐνε τ ό σπουδαιότερο καί ισχυρότερο εκφραστικό καί διαπλα-
στικό μέσο τής Κοινής Γνώμης, ένώ ή Κοινή Γνώμη εΐνε θεμελιακός π α ­
ράγοντας τής κοινωνικής καί δημόσιας ζωής καί απαραίτητος συντελε­
στής κάθε δημιουργικής προσπάθειας, ό Τύπος βρίσκεται σ τ ά χέρια
κεφαλαιούχων, ττού βεβηλώνουν τήν ΐερή αποστολή τής διαφώτισης,
εξύψωσης, τόνωσης καί προοδευτικής ανακαίνισης τής Κοινής Γνώμης (").
8. Ή «νέα εποχή», ττού αρχίζει γ ι ά τόν Τύπο μέ τήν εμφάνιση τ η ς
19

φτηνής εφημερίδας, θα μας φέρει σύντομα στό λεγόμενο λ α ϊ κ ό Τ ύ τ τ ο


5
(presse populaire, Massenpresse} (' ). Ό Τύττος αυτός κατορθώνει καί
εισχωρεί μέσα στις πλατειές μάζες. Μπορεί τόρα να γίνει λόγος για
εκλαΐκευση, για λαϊκοποίηση (Popularisierung) τ ο ϋ Τύπου. Ή εφημε­
ρίδα γίνεται ό κινητήριος μοχλός τών μεγάλων μαζών, ή καθημερινή
πνευματική τους τροφή, τ ό προσφιλέστερο ή και τό μοναδικό τους
ανάγνωσμα. ΕΤνε π ι α τό οξυγόνο τής κοινωνικής καί δημόσιας ζωής.
Δέν θά βραδύνει να συγκριθεί ή κυκλοφορία τής εφημερίδας στον κοι­
νωνικό οργανισμό μέ τήν κυκλοφορία του αίματος στό ανθρώπινο σώμα,
δπως στό 18ο αιώνα είχε γίνει τό ίδιο μέ τήν κυκλοφορία τ ώ ν αγαθών

(φυσιοκράτες) ( ) .
Ή κίνηση αυτή τής ανάπτυξης τοϋ Τύπου μέσα στόν καπιταλισμό
17
έφτασε στις μέρες μας στό κατακόρυφο ( ).
Ό ϊδιος ό καπιταλισμός, π ο ύ υποδούλωσε τόν Τύπο στις επιδιώξεις
του, κατεργάστηκε τις δυνάμεις για τήν απολύτρωση τοϋ Τύπου ά π ό
τα δεσμά τ ο υ . Μέ τήν τεράστια εξάπλωση τοϋ Τύπου στις μάζες ή

εφημερίδα άπο εϊδας πολυτελείας έγινε είδος π ρ ώ τ η ς ανάγκης ( ).
Ή λαϊκοποίηση τοϋ Τύπου στήν κυκλοφορία όπως καί στό περιε­
χόμενο του οδηγεί αναπότρεπτα στήν κοινωνικοποίηση τών μέσων
π α ρ α γ ω γ ή ς του, στήν εξαφάνιση τής ατομικής ίδιοχτησίας τών εφημε­
ρίδων καί τών εκδοτικών επιχειρήσεων. Ή αντίθεση ανάμεσα στόν
κοινωνικό χαραχτήρα τοϋ Τύπου καί στήν ατομική ίδιοχτησία τ ώ ν
μέσων π α ρ α γ ω γ ή ς του «αίρεται» διαλεχτικά μέ τό πέρασμα σέ ανώτερη
μορφή κοινωνικότητας του.
9. Ή εφημερίδα εΐνε ά π ό τ ή φύση της κ ο ι ν ω ν ι κ ό (ομαδικό)
αγαθό. Τότε μόνο εκπληρώνει τήν αποστολή της όταν είσχωρήσει στις
μάζες καί ασκήσει μέσα σ' αυτές τις ψυχολογικές καί κοινωνιολογικές
19
λειτουργίες της. Δέν υπάρχει εφημερίδα χωρίς αναγνώστες ( ). Ή
εφημερίδα, σαν ζωντανός κοινωνικός οργανισμός, δέν μπορεί να νοηθεί
χωρισμένη ά π ό τούς αναγνώστες, συγκροτη μένους σέ κύκλους (Leser­
kreis). Κάθε κύκλος αποτελεί τό ιδιαίτερο «αναγνωστικό κοινό» τής
εφημερίδας καί υπόκειται σέ ξέχωρη κοινωνιολογικήν έρευνα.
Γενικότερα ή εφημερίδα δέν μπορεί να εξετάζεται απομονωμένη
ά π ό τήν «περιρρέουσα ατμόσφαιρα» της. Ή κυκλοφορία τής εφημε­
ρίδας, ή κατά χώρες καί περιφέρειες πυκνότητα της (Zeitungsdichte),
έχει άμεση καί στενή σχέση μέ τήν πυκνότητα τοϋ πληθυσμού, μέ τ ή
μορφωτική του κατάσταση (βαθμός αναλφαβητισμού κλπ.), μέ τήν π ο ­
λιτική του α γ ω γ ή (καθολική ψηφοφορία, Ιδεολογική διαφώτιση ά π ό
κόμματα άρχων κλπ.), μέ τήν κοινωνική κατάσταση (ανάπτυξη συνδι-
20
καλισμοΰ κλπ.), Ρέ τή θρησκευτική κατάσταση ύπαρξη (στείρας ή μα­
χόμενης εκκλησίας, ενέργεια προσηλυτισμού κλπ.).
Γιά τήν όρθή έχτίμηση τοϋ ρόλου τοϋ Τύπου μιας χ ώ ρ α ς σέ κάθε
ιστορική στιγμή εΐνε αναγκαία ή χρησιμοποίηση όλων τ ώ ν π α ρ α π ά ν ω
δ ε ι χ τ ώ ν , π ο ύ επιτρέπουν τή διατύπωση συμπερασμάτων στηριγ­
20
μένων σέ ασφαλή δεδομένα ( ).
10. Ή εφημερίδα δέν μπορεί νά εξετάζεται μόνη, έξω ά π ό τόν κύ­
κλο τής άλλης πνευματικής π α ρ α γ ω γ ή ς κάθε λαού, γ ι ά κάθε περίοδο.
Δέν μπορεί ν' απομονώνεται ούτε ά π ό τ ά άλλα μορφωτικά αγαθά (βι­
βλίο, φυλλάδιο, περιοδικό κλπ.), ούτε ά π ό τ ά άλλα εκφραστικά τής
σκέψης είδη (έντεχνος λόχος κλπ.), ούτε ά π ό τ ά άλλα μέσα εκδήλωσης
τής Κοινής Γνώμης, ούτε άπό τ ά άλλα όργανα μετάδοσης ιδεών καί
δημιουργίας μαζικών ψυχολογικών συγκινήσεων (θέατρα, κινηματο­
γράφος, ραδιόφωνο κλπ.).
Πλήρης θεώρηση τοϋ φαινομένου τοΰ Τύπου μπορεί νά γίνει μόνο
κάτω άπό τό συνθετικό φώς τής δέσμης τ ώ ν μέσων, π ο ύ διαθέτουν οί
μάζες γιά τ ή συμμετοχή τους στή δημόσια, τήν πνευματική και γενικά
τήν πολιτιστική (culturelle) ζωή.
11. Ή εφημερίδα δέν μπορεί νά νοηθεί χωρίς ορισμένες οικονομικές
καί κοινωνικές προϋποθέσεις, δηλ. έναν π ρ ώ τ ο αστικό μετασχηματισμό
καί μετάβαση στήν καπιταλιστικήν οικονομία, διαπλάτυνση τής αγο­
ράς καί δημιουργία μεγάλων αστικών κέντρων μέ έντονο ρυθμό ζωής,
άνοιγμα τής εθνικής οικονομίας καί επικράτηση τής διεθνούς αγοράς,
οργάνωση τών συγκοινωνιών κλπ. Επίσης, χωρίς αντίστοιχες πολιτι­
κές προϋποθέσεις, δηλ. επικράτηση τής αστικής τάξης, ιδεολογική κυ­
ριαρχία λιμπεραλισμού, αναγνώριση τού δικαιώματος τής έλευθερογνω-
μίας κλπ.
Ή εφημερίδα στάθηκε ή πληρέστερη έκφραση τής αστικής πολιτι­
κής ελευθερίας. Ά λ λ ά ή αστική δημοκρατία ά π ό τ ή φύση της δέν ήτανε
δυνατό νά τήν κρατήσει μακριά ά π ό τή φθοροποιό επενέργεια τοΰ κα­
πιταλισμού. Ή αστική δημοκρατία δέν μπορούσε νά σώσει τόν Τύπο
ά π ό τ ά δεσμά τού καπιταλισμού.
Μέ τή δημιουργία τών αντικειμενικών συνθηκών γ ι ά τ ό λυτρωμό
τοΰ Τύπου άπό τά καπιταλιστικά δεσμά ξεπεράστηκαν όλες οί δυνα­
τότητες τής αστικής δημοκρατίας γ ι ά νά δώσει λύση στή βαθειά καί
άγιάτρευτη κ ρ ί σ η τ ο ΰ Τ ύ π ο υ . Ή κρίση αυτή εΐνε μερική εκδή­
λωση τής γενικής κρίσης τοΰ καπιταλισμού. Καί ή θεραπεία της σημαί­
νει ξεπέρασμα τών άστικοδημοκρατικών πλαισίων τού καπιταλισμού.
12. Δέν πρ=πει νά ξεχνούμϊ ούτε στιγμή, δτι κύριος προορισμός τής
εφημερίδας εΐνε ή ε ί δ η σ ε ο γ ρ α φ ί α , δηλ. ή ικανοποίηση τής θεμε-
21

λιακής αυτής ανάγκης τ ο ϋ κοινωνικού άνθρωπου νά μάθει όσα συμβαί­


νουν στον τ ό π ο του, στήν πόλη του, στήν επαρχία του, σ τ ή χ ώ ρ α
του, στίς άλλες χώρες καί σ' δλο τόν κόσμον. Ή ανάγκη νά μαθαίνει
τ ά νέα τ η ς ημέρας (Neuigkeitsbeduerfniss) έγινε έπιταχτική όταν ό
αστισμός πρόβαλε στό προσκήνιο τής ίστορίας. Ή ικανοποίηση τ ή ς
ανάγκης αυτής εξαρτάται ά π ' τό βαθμό της κοινωνικής εξέλιξης (τε­
χνικά μέσα, οικονομικές συνθήκες κλπ.).
Ή σ ύ / χ ρ ο ν η εφημερίδα, ή έφη ιερίδα στήν εποχή τής διεθνούς οικο­
νομίας καί τ ο ϋ ίμτεριαλισμοϋ, εΐνε προορισμένη νά δημοσιεύει ειδήσεις
ά π ' δλο τόν κόσμο. "Ετσι εΐνε εξαρτημένη άπό τ ή δ ι ε θ ν ή α γ ο ρ ά
ε ι δ ή σ ε ω ν , π ο ύ εΐνε κι αυτή οργανωμένη μονοπωλιακά (μονοπώλιο
ειδήσεων διεθνών πραχτορείων είδήσεων). Ή εξάρτηση αυτή αφαιρεί άπό
τήν εφημερίδα κάθε ίχνος «ανεξαρτησίας», όπως και κάθε δυνατότητα
ν ά ελέγχει τήν ακρίβεια τ ώ ν είδήσεων. Για τήν έκδοση κάθε εφημερίδας
συνεργάζονται, μέσο τ ώ ν ειδησεογραφικών πραχτορείων, εκατοντάδες
άγνωστοι συνεργάτες, π ο ύ εΐνε σκορπισμένοι σ' όλα τά μεγάλα κέντρα
τ ο ϋ κόσμου καί π ο ύ στό έργο τους για τ ή συγκέντρωση καί μεταβί­
βαση τ ώ ν είδήσεων δέχονται ποικίλες επιρροές.
Ή σημερινή μορφή οργάνωσης τής ειδησεογραφίας αποκλείει κάθε
ά ν τ ι κ ε ι μ ε ν ι κ ό τ η τ α στίς ειδήσεις. Ό Τύπος τής καπιταλιστικής
21
περιόδου δέν μπορεί νά δώσει λύση στό «πρόβλημα της αλήθειας» ( ).
13. Ή α ν ω ν υ μ ί α εΐνε μια κατάχτηση τ ο ϋ Τύπου, εΐνε ή άλλη
μορφή τοϋ «μυστικού τής σύνταξης», εΐνε ή κατοχύρωση τ ο ϋ συντάχτη
ενάντια στίς αυθαιρεσίες τής εξουσίας. Ό Marx τόνισε ότι ή ανωνυμία
κάνει αμερόληπτο καί ελεύθερο κι αυτόν π ο ύ γράφει και τ ό κοινό, π ο ύ
έτσι προσέχει στα γραφόμενα, στα π ρ ά γ μ α τ α στίς ιδέες καί δχι στό
π ρ ό σ ω π ο τ ο ϋ γράφοντος. Ή ανώνυμη, απρόσωπη παρουσίαση τ ώ ν
ιδεών στήν πολιτική ύλη τής εφημερίδας εξυψώνει τ ό ιδεολογικό επί­
âS
πεδο τ ώ ν μαζών ( ) .
Ό καπιταλισμός υπονόμευσε τήν ανωνυμία μέ δυό τρόπους :
α) χρησιμοποιώντας την για λόγους κερδοσκοπικούς (ανώνυμες π λ η ­
ρωμένες διατριβές κλπ.), β) δημιουργώντας «δημοσιογραφικές βεντέτες»
( δ π ω ς στόν κινηματογράφο), δηλ. «ηχηρά ονόματα» δημοσιογράφων,
συγγραφέων κλπ. χ ω ρ ί ς α ρ χ έ ς , π ο ύ τά χρησιμοποιεί για ν' αυξά­
νει τήν κυκλοφορία καί νά συγκεντρώνει αγγελίες.
Ή ανωνυμία ξαναγίνεται αναγκαία στό νέο Τύπο, π ο ύ , μακριά ά π '
τούς καπιταλιστικούς πειρασμούς, ζητεί νά εκπληρώσει τήν κοινωνική
καί λαϊκή αποστολή του.
14. Ό καπιταλισμός σ τ ή γενική τ ο υ προσπάθεια για τή διεύ­
ρυνση τής αγοράς, ζήτησε ν ' ανεβάσει τήν κυκλοφορία τ ώ ν έφημερί-
22

δων, χωρίς να ενδιαφέρεται ούτε για τό π ώ ς θα καταχτήσει τούς-


νέους αναγνώστες, ούτε για τήν πολιτική τους δ ι α π α ι δ α γ ώ γ η σ η
y

ούτε για τήν πνευματική τους εξύψωση. Αντίθετα, οί μέθοδες π ο ύ χ ρ η ­


σιμοποίησε (λαχεία, δώρα, διαγωνισμοί καλλονής, ασφάλιση κλπ.) δ η ­
μιούργησαν μεταξύ Τύπου και αναγνωστών δεσμούς καίαρά κερδο­
σκοπικούς και έρριξαν πολύ χαμηλά τ ό πολιτικό καί ηθικό επίπεδο τ ο ϋ
κοινού.
Στήν προσπάθεια γ ι ά τήν αύξηση τής κυκλοφορίας ό καπιταλι­
στικός Τύπος κινητοποίησε, χρησιμοποιώντας όλα τ ά μέσα, δυνάμεις
άγνωστες πρίν, Kai πέτυχε ώς ενα σημείο νά ξαπλώσει τήν εφημε­
ρίδα σέ πλατύτερα στρώματα. Τό ποσοτικό αυτό κέρδος έφερνε μαζί
μεγάλη ποιοτική ζημιά, τήν π τ ώ σ η τής ποιότητας τής εφημερίδας.
Δέν πέτυχε όμως, ούτε και μπορεί ποτέ νά πετύχει ό καπιταλιστικός
Τύπος νά βγει έξω ά π ό τόν κύκλο τ ή ς ο ρ γ α ν ι κ ή ς κ ρ ί σ η ς
του, νά γλυτώσει ά π ό τις άποσυνθετικές, καταστροφικές δυνάμεις, π ο ύ
βρίσκονται μέσα του, δηλ. ά π ό τήν ακαταμάχητη τάση νά ζητάει
όλο καί π ι ό πολλούς αναγνώστες γ ι ά νά εξασφαλίζει έτσι τις αγγε­
λίες, π ο ύ τοΰ είνε απαραίτητες γ ι ά τ ό ισοζύγιο τών παραγωγικών
δαπανών καί γ ι ά τ ά κέρδη του.
Î5. Ό καπιταλιστικός Τύπος, δεμένος μέ άρρηχτους δεσμούς μέ τ ά
άλλα κεφαλαιοκρατικά συγκροτήματα, χρησιμοποίησε τήν τεράστια
κοινωνική καί πολιτική επιρροή του γ ι ά τήν πραγματοποίηση κέρ­
δους. Ή ιστορία τού σύγχρονου Τύπου κατέχει συντριπτικές μαρτυ­
ρίες γ ι ά τ ό αργυρώνητο τοΰ Τύπου (vénalité de Ια presse) τής
εποχής μας. 2ένες κυβερνήσεις εξαγόρασαν πολλές φορές εφημερίδες γ ι ά
νά υποστηρίξουν τ ά συμφέροντα τους (έκδοση δανείων, πολεμικές π ρ ο ­
μήθειες, παραχωρήσεις κλπ.). Τό κεφάλαιο, στα χέρια εκδοτών εφημε­
ρίδων, απόδειξε περίλαμπρα ότι δέν έχει ούτε πατρίδα, ούτε εθνικό­
τητα, ούτε κανέναν ηθικό δισταγμό. Ό φασισμός βρήκε σέ κάθε χώρα
πρόθυμα όργανα γ ι ά τήν υποστήριξη του. Ό «εθνικός» Τύπος έγινε
όργανο αντεθνικών καί αντιλαϊκών επιδιώξεων. Στις χώρες π ο ύ κατά-
χτησεν ό φασισμός, πέρασε ανοιχτά στήν υπηρεσία τού καταχτητή.
"Ετσι συμπλήρωσε πέρα γ ι ά πέρα τήν προδοσία καί έκλεισε τ ό βιο­
λογικό του κύκλο.
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Δ Ε Υ Τ Ε Ρ Ο

ΧΑΡΑΧΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ

16. Ό ελληνικός Τύπος παρουσιάζεται στα τέλη τοϋ 18ου και στις
αρχές τοϋ 19ου αιώνα σαν Ινα ά π ό τ ά φανερώματα τής νεοελληνικής ανα­
γέννησης. Στήν περίοδο αυτή καί ίσαμε τ ή συγκρότηση τοϋ ελληνικού
κράτους ό Τύπος εΐνε όργανο πνευματικής αφύπνισης και λυτρωμού τοϋ
υπόδουλου έθνους. Εΐνε Τύπος μαχητικός, Ιδεολογικός, πρωτοπόρος
στίς επαναστατικές ιδέες, ανακαινιστής τής εθνικής ζωής, εγκυκλοπαιδι­
κός καί τυραννομάχος. Ή έκδοση εφημερίδας θεωρείται σαν μια μορφή
τ ο ύ έθνικοαπελευθερωτικοϋ αγώνα και οί εκδότες (συντάχτες) τής επο­
χής αυτής εΐνε προσωπικότητες, στα γράμματα, στις επιστήμες, στήν
πολιτική. Πρό παντός όμως εΐνε αγωνιστές, άναγεννητές, άναμορφω-
τές, κήρυκες τής λευτεριάς, τής προόδου, τής προκοπής τοϋ έθνους.
17. Ή αποτυχία τής Επανάστασης τοϋ 1821 στους λαϊκοκοινωνι-
κούς της σκοπούς και ή εγκατάσταση στή χ ώ ρ α έξωεθνικών διχτατο-
ριών (Καποδίστριας, βαυαροκρατία), π ο ύ προσπάθησαν νά ομαδο­
ποιήσουν τις αντιδραστικές δυνάμεις και νά στηριχτούν σ' αυτές, ανοί­
γει στόν ελληνικό Τύπο τ ή δεύτερη οργανική τ ο υ περίοδο. Ή περίοδος
αυτή χαραχτηρίζεται ά π ό τους αγώνες για τις συνταγματικές ελευθε­
ρίες. Ό ελληνικός Τύπος δέχεται άμεσα τις επιδράσεις ά π ό τ ά ιδεολο­
γικά ρεύματα τής Δύσης και αγωνίζεται ενάντια στήν απολυταρχία. Οί
μάζες συγκινούνται ά π ό τ ά άστικοδημοκρατικά ιδανικά τής εποχής.
Στήν εσωτερική συγκρότηση τοϋ Τύπου επικρατεί ή μικρή επιχείρηση,
μέ τ ό περιορισμένο προσωπικό. Ή κυκλοφορία εΐνε ασήμαντη. Καμμιά
επιχείρηση δέν πραγματοποιεί κέρδη. Οί περισσότερες εΐνε παθητικές,
φυτοζωούν καί κλείνουν, όπως πέφτουν οί μαχητές σ' εναν αγώνα.
18. Μέ βραδύτατο ρυθμό συντελείται στό μεταξύ ό αστικός μετα­
σχηματισμός τής χώρας, π ο ύ ά π ό τά 1880 περίπου παίρνει πιό έκδηλα
χαραχτηριστικά ( α π α ρ χ ή εκβιομηχάνισης, εισαγωγή άτμοϋ στις επι­
χειρήσεις, ίδρυση μεγάλων εταιρειών κ λ π . ) . Ά π ό τήν εποχή αυτή αρ­
χίζει ή τ ρ ί τ η ο ρ γ α ν ι κ ή π ε ρ ί ο δ ο ς στήν ίστορική ανάπτυξη
του ελληνικού Τύπου. Σ' αυτή κάνουν τήν εμφάνιση τους οί κ α θ η μ ε ρ ι ­
ν έ ς πολιτικές εφημερίδες κι αυτό εΐνε Ινα σημάδι ότι ή εθνική ζωή
απόχτησε π ι ό έντονο ρυθμό. Σημειώνονται επίσης όλες οί μεταβολές στή
24

μορφή καί στό περιεχόμενο, πού χαραχτηρίξουν ακριβώς τόν Τύπο στήν
καπιτσλιστικήν οικονομία (αγγελίες, τηλεγραφήματα εξωτερικού, εξωτε­
ρική πολιτική, οικονομικά ζητήματα, ανταποκρίσεις εσωτερικού καί εξω­
τερικού, όργάνωση διανομής, αύξηση κυκλοφορίας κλπ.).
19. Στήν τρίτη περίοδο τής ανάπτυξης τοΰ ελληνικού Τύπου γίνον­
ται αισθητά ορισμένα ποσοτικά χαραχτηριστικά : α) Ό αριθμός τών
εφημερίων π ο ύ βγαίνουν είνε μεγάλος, δυσανάλογος μέ τις ανάγκες
τοϋ πληθυσμού, β) Ή κυκλοφορία τους εΐνε μικρή, πολλές φορές ολό­
τελα ασήμαντη. Ή ζωή τών εφημερίδων εΐνε πολύ σύντομη, συχνά
πραγματικά εφήμερη. Αυτοσχέδιοι εκδότες, μικροεπιχειρηματίες τής
στιγμής, ρίχνουν στήν ελεύθερη αγορά τ ό εμπόρευμα «εφημερίδα», χωρίς
νά έχουν εξασφαλισμένη καμμιά προϋπόθεση γ ι ά τήν οικονομική αντοχή
τής επιχείρησης τους, είτε γ ι ά τήν απορρόφηση τοΰ εμπορεύματος ά π ό
τήν αγορά. Ά π ό τήν άλλη μεριά, μέσα στό αδιαμόρφωτο ακόμα κοι­
νωνικό καί πολιτικό σχήμα, π ο ύ παρουσιάζει ή ελληνική κοινωνία, δέν
μπορούμε νά βρούμε καθαρά καί σταθερά ιδεολογικά ρεύματα, π ο ύ φο­
5
ρείς τους νά γίνονται ο εφημερίδες. Βρίσκονται κι αυτές κάτω ά π ό τ ή
σκιά τής παρατεινόμενης πολιτικής διαμάχης ανάμεσα στα αστικά καί
φεουδαρχικά στοιχεία, χωρίς να μποροΰν νά ερμηνεύουν τούς βαθύτε­
ρους λαϊκούς πόθους. Αυτή φράζει τ ό δρόμο στις νέες ιδέες, κρατεί τήν
πνευματική ζωή τοϋ έθνους σέ μαρασμό καί καταδικάζει τόν Τύπο σέ
κούφια πολιτικολογία.
20. "Ενα βασικό χαραχτηριστικά τού ελληνικού Τύπου, π ο ύ τόν
ξεχωρίζει ά π ό τόν Τύπο τών μεγάλων ευρωπαϊκών χωρών, εΐνε άτι σ*
αυτές ό 19ος αιώνας ανάδειξε γερούς οργανισμούς εφημερίδων, π ο ύ π έ ­
ρασαν καί στόν 20όν αιώνα, δημιουργώντας καί διαιωνίζοντας μιά δημο­
σιογραφική παράδοση. Σέ μας ό 19ος αιώνας έδωσε μόνο θνησιγενή ή
βραχύβια σπέρματα. Στις καλύτερες περιπτώσεις, έδωσε εφημερίδες, π ο ύ
ήτανε ά π ό καταβολής προορισμένες νά μή ζήσουν περισσότερο ά π ό τόν
καιρό τους καί τις άμεσες ανάγκες π ο ύ τις δημιούργησαν.
"Ετσι, γ ι ά μιά μεγάλη χρονική περίοδο, ό ελληνικός Τύπος βρισκό­
τανε σέ αέναη εξαφάνιση καί ανανέωση, μέ μιά τρομαχτική φθορά δ υ ­
νάμεων. Τό ακατάπαυτο αυτό γίγνεσθαι δέν έδωσε τίποτε τ ό σταθερό.
Τίποτα τό ξεκαθαρισμένο, π ο ύ νά στηρίζεται στήν πείρα καί στή γνώση,
δέν εύρισκε τόν καιρό καί τις δυνατότητες ν ' αποκρυσταλλωθεί καί
ν ' άποθησαυρισθεΐ σέ ομαδική πείρα, παίρνοντας τήν αξία καί τ ή δύ­
ναμη παράδοσης. Ό ελληνικός Τύπος έζησε μιά μακρότατη περίοδο
παιδικής ηλικίας, μέσα σ' εναν αδιάκοπο αυτοσχεδιασμό μορφών, π ο ύ
μέ τ ή ρευστότητα τους άντικαθρέφτιζαν ακριβώς τ ή γενικότερην εκείνη
25

ρευστότητα, π ο ύ στάθηκε για τήν ϊδχα περίοδο τ ό βασικό γνώρισμα


τής νεοελληνικής κοινωνίας.
21. Μέ τ ό τέλος του π ρ ώ τ ο υ παγκόσμιου πολέμου καί κυρίως ά π α
τ ά 1922, αρχίζει τ ό τελευταίο στάδιο τ ή ς τρίτης οργανικής περιόδου
τοϋ ελληνικού Τύπου. "Έχουν τόρα ωριμάσει οί συνθήκες για νά εμφα­
νιστούν οί «μεγάλες εφημερίδες» μέ όλα τ ά χαραχτηριστικά π ο ύ π α ­
ρουσιάζει la grande presse στις άλλες καπιταλιστικές χώρες. Ή έκ­
δοση τους παίρνει γ ο ρ γ ό ρυθμό (1917 : Ελεύθερος Τύπος—1923: Ε λ ε ύ ­
θερον Βήμα, Βραδυνή—1923: Ελεύθερος Λ ό γ ο ς - 1 9 2 5 : ΤΤρωΐα, Ε λ λ η ­
νική—1928 : Ακρόπολις, Ημερήσιος Τύπος κλπ).
Στό στάδιο αυτό σημειώνεται μια ένταση τής δημοσιογραφικής ζωής.
Ή αθηναϊκή εφημερίδα «εξευρωπαΐζεται», καπιταλιστικοποιεΐται. Α π ο ­
χτάει δλα τ ά γνωρίσματα, στή μορφή, στό περιεχόμενο, στήν οργά­
νωση κ λ π . τ ο ΰ ξένου Τύπου, π ο ύ τόν μιμείται και τόν αντιγράφει. Οί
μεταβολές στή μορφή καί στό περιεχόμενο (πολυσέλιδες εκδόσεις, συνερ­
γασίες προσωπικοτήτων, πύκνωση εξωτερικών είδήσεων, αποστολές σ τ ό
εσωτερικό καί στό εξωτερικό, οικονομικές στήλες, ειδικές συνεργασίες
για τ ά οικονομικά, κοινωνικά κλπ. θέματα κλπ.) ανταποκρίνονται σε
ορισμένες τεχνικές καί οικονομικές μεταβολές, π ο ύ έχουν συντελεστεί σ τ ή
s t r u k t u r τ ο ΰ Τύπου (νέες τυπογραφικές εγκαταστάσεις, μεγάλα π ι ε σ τ ή ­
ρια καί λινοτυπικές μηχανές, συγκέντρωση κεφαλαίων, αύξηση κυκλο­
φορίας, οργάνωση διανομής, αύξηση αγγελιών, επιχορηγήσεις τ ρ α π ε ­
2 3
ζών κλπ.) ( ) .
Ή καπιταλιστική συγκέντρωση στόν ελληνικό Τύπο δέν παρουσίασε
ακόμα γενικά καί έκδηλα συμπτώματα. Τό μοναδικό παράδειγμα, π ο ύ
iM
υπάρχει, δέν είχε συνέχεια ( ) . Ό ελληνικός Τύπος δέν γνώρισε ακόμα
τήν τραστοποίηση, κάθετη ή οριζόντια. Δέν παρουσιάστηκε ακόμα π α ­
ράδειγμα οργανικών (καπιταλιστικών) σχέσεων μεταξύ αθηναϊκού καί
επαρχιακού Τύπου.
Ή μετατροπή τ ώ ν επιχειρήσεων τ ώ ν εφημερίδων σέ ανώνυμες εται­
ρείες π ο ύ τελευταία είχε γενικευθεί, δέν ανταποκρίνονταν σέ οργανική
οικονομική ανάπτυξη, άλλα οφείλονταν σέ άλλους λόγους Δέν αποκλείει
όμως, αντίθετα ευνοεί, τήν ούσιαστικήν άνωνυμοποίηση τ ο ΰ Τύπου καί
τό πέρασμα τής ίδιοχτησίας του σέ ομάδες καπιταλιστών.
22. Στό στάδιο αυτό τ ή ς ανάπτυξης τοΰ ελληνικού Τύπου σημειώ­
θηκε μια σοβαρή τάση συγκέντρωσης τ ώ ν αγγελιών. Οί αγγελίες δέν
στέλνονται πια άμεσα στίς εφημερίδες ά π ό τούς εμπόρους, βιομηχάνους
κλπ., άλλα μεσολαβούν διαφημιστικές οργανώσεις. Ή συγκέντρωση τ ώ ν
αγγελιών δημιούργησε μια άμεση εξάρτηση τ ώ ν εφημερίδων ά π ό τ ο ύ ς
διαφημιστές (·*).
26

Οί αγγελίες, ττού βρίσκονται σέ άμεση σχέση μέ τό ρυθμό τής κα­


πιταλιστικής οικονομίας στή δοσμένη στιγμή, παίζουν τ ό ρόλο π ο ύ
είδαμε (κοίτ. § 5) για τήν ύπαρξη τής εφημερίδας. Είνε φανερό πόσο
μπορεί να επηρεάσει τόν Τύπο ή συγκέντρωση τους σέ ορισμένα χέρια.
23. Ή συγκέντρωση παρουσιάστηκε πιό απειλητική ακόμα γ ι ά τήν
«ανεξαρτησία» τού Τύπου, στή διανομή και κυκλοφορία τ ώ ν εφημερί­
3 β
δων ( ) . Ή ανάθεση τής λεπτότατης καί σοβαρότατης αυτής λειτουρ­
γ ί α ς σέ ιδιωτικές επιχειρήσεις (πραχτορεΐα) δημιούργησε μιά νέα εξάρ­
C
τ η σ η τού Τύπου. H εξάρτηση αυτή εΐνε πολλές φορές πολύ στενή καί
ή επέμβαση τ ώ ν πραχτορείων, ακόμη και σέ ζητήματα πολιτικής, δέν
εΐνε ασυνήθιστη.
24. Τό ημιεπίσημο Αθηναϊκό Πραχτορεϊο (είδήσεοον) έχει συγκεν­
τρώσει δλη τήν εξωτερική ε'ιδησεογραφία. Σέ περίοδες, π ο ύ εΐνε α π α ­
γορευμένη ή λειτουργία ιδιωτικών ασυρμάτων, επιβάλλει ένα μονο­
π ώ λ ι ο στις εξωτερικές ειδήσεις. Ά λ λ ά και όταν δέν υπάρχει αυτό τ ό
μονοπώλιο, ό ασθενέστερος οικονομικά Τύπος, π ο ύ δέν διαθέτει δικά
του μέσα, εΐνε υποχρεωμένος νά δέχεται τ ό ειδησεογραφικό μονοπώ­
λιο τοϋ Α. Π. Τό ραδιόφωνο δίνει μιά σχετική συμπλήρωση στις
ειδήσεις.
Οί εσωτερικές είδήσεις διαβιβάζονται μέ τις κρατικές υπηρεσίες
Τ.Τ.Τ., τις μόνες π ο ύ υπάρχουν στή χώρα μας. Σέ περίοδες, ττού τό
κράτος άσκεϊ φανερή ή κρυφή λογοκρισία στή μεταβίβαση τ ώ ν ειδή­
σεων, ό Τύπος βρίσκεται σέ αδυναμία νά έχει εξακριβωμένες ειδήσεις
και γ ι ά τ ά εσωτερικά γεγονότα.
25. Τό «πρόβλημα τής αλήθειας» (μετάδοση ψεύτικων ειδήσεων),
τ ό πρόβλημα τής «πειρατείας τ ώ ν ειδήσεων;;, τό πρόβλημα τής υ π ο ­
χρέωσης τ ώ ν κρατικών κλπ. άρχων ν' ανακοινώνουν στόν Τύπο τις
ειδήσεις, τ ό πρόβλημα τοΰ ανταγωνισμού Τύπου καί ραδιοφώνου
στήν ανακοίνωση ειδήσεων, τό πρόβλημα τής πνευματικής ίδιοχτησίας
τής ύλης τών εφημερίδων καί δλα τ ά συναφή δέν μπήκαν ακόμα, ούτε
καν θεωρητικά, στόν ελληνικό Τύιτο.
26. Στό τελευταίο στάδιο τής τρίτης οργανικής περιόδου τοΰ ελ­
ληνικού Τύπου οί εσωτερικές σχέσεις τ ώ ν εφημερίδων πέρασαν σέ κά­
ποια ανώτερη μορφή. Ά π ό τήν αρχική συνταύτιση στό ίδιο πρόσω­
π ο τής ιδιότητας τυπογράφου-έκδότη-διευθυντή-συντάχτη φτάσαμε
στό ξεχώρισμα ορισμένων σταθερών κατηγοριών προσώπων, π ο ύ
συνεργάζονται τόρα γ ι ά τήν έκδοση τής εφημερίδας καί τ ή λειτουργία
τής επιχείρησης. Τά πρόσωπα αυτά βρίσκονται μεταξύ τους σέ σχέ­
σεις έργοδότη-μισθωτοΰ.
Οί κατηγορίες αυτές όπως παρουσιάστηκαν ίσαμε τόρα εΐνε :
27
α) Έκδότης-ίδιοχτήτης-διευθυντής. Ό διευθυντής μττορεί να εΐνε
και μισθωτός, μέ στενούς δεσμούς μέ τ ή ν ίδιοχτησία.
β) Συνταχτικό προσωπικό, μέ επικεφαλής τόν άρχισυντάχτη, π ο ύ
έχει κι αυτός, τις περισσότερες φορές, ιδιαίτερους δεσμούς μέ τ ή ν
ίδιοχτησία.
γ ) Προσωπικό λογιστηρίου (διαχείριση, διεκπεραίωση κ λ π . ) καί
υπηρεσία γραφείων.
δ) Τεχνικό προσωπικό (λινοτύπες μέ τόν άρχιεργάτη καί ύ π α ρ -
χιεργάτη, πιεστές μέ τόν άρχνπιεστή, μηχανικοί κ λ π . ) .
27. Στή σύνταξη μόλις έχει συντελεστεί ενας πρώτος καταμερι­
σμός εργασίας (διευθυντής, άρχισυντάχτης, αρθρογράφος, έπί τ ή ς ύλης,
συντάχτες γραφείου, μεταφραστές, ρεπόρτερ, ταχτικοί καί έκταχτοι συν­
εργάτες). Τά όρια τής δουλειάς τους εΐνε ασαφή καί συχνότατα γίνονται
μεταπηδήσεις ά π ό τ ή μια κατηγορία στήν άλλη. Καμμιά ειδικότητα
δέν εΐνε π ά γ ι α αναγνωρισμένη (εκτός ά π ό τους έμμισθους ταχτικούς
συνεργάτες, όπως ό χρονογράφος, άναγνωσματογράφος κ λ π . ) . Γενικά
κυριαρχούν ακόμα οί αντιλήψεις τ ή ς «φιλολογικής δημοσιογραφίας»
(literarische Journalismus). Στή συνείδηση τ ώ ν π ι ό πολλών ό δ η ­
μοσιογράφος (συντάχτης) προβάλλει ακόμα σαν ό θρυλικός érudit, ό
« λόγιος», ένας άνθρωπος π ο ύ εΐνε ικανός νά γράφει για όλα καί π ο ύ
πρέπει νά εΐνε λίγο ποιητής, λίγο μυθιστοριογράφος, λίγο κριτικός,
λίγο διανοούμενος, λίγο παντογνώστης καί πολύ «ζεμανφουτίστ» !
Στήν εκτέλεση τής δουλειάς επικρατεί ενας χοντροειδής ε π α γ γ ε λ ­
ματισμός, π ο ύ διακρίνεται ά π ό τήν πλήρη έλλειψη ή τ ή ρευστότητα
πολιτικών, κοινωνικών κ λ π . πεποιθήσεων, ά π ό τήν απουσία ιδεολο­
γικού συνδέσμου ανάμεσα σ' αυτούς π ο ύ γράφουν καί σέ κείνα π ο ύ
γράφουν. Ό καπιταλισμός έφερε τό δημοσιογράφο σέ πλήρη εξουθέ­
νωση. Τοΰ εξαφάνισε τήν ηθική προσωπικότητα του, τ ο ΰ κατάστρεψε
τ ή συνέπεια ανάμεσα στό λόγο καί στήν πράξη, του έπνιξε κάθε ανώ­
τερη σκέψη, τ ο ΰ στέρησε τ ή χαρά τής δημιουργικής εργασίας, τόν
απογύμνωσε ά π ό κάθε ιδανικό.
Ή Ιδιότητα τού συντάχτη ούτε ά π ό νομική διάταξη, ούτε ά π ό
επαγγελματικά έθιμα ή συνήθεια θεωρείται ασυμβίβαστη μέ τήν ιδιό­
τ η τ α υπαλλήλου ιδιωτικών επιχειρήσεων ή τ ο ΰ κράτους. "Ετσι πολλοί
δημοσιογράφοι, έχοντας καί άλλες θέσεις (κρατικές, δημοτικές, Ιδιωτι­
κές) βρίσκονται σέ οικονομική εξάρτηση, π ο ύ τους περιορίζει τ ή ν ελευ­
θερία της συνείδησης τους. Ή α π ό χ τ η σ η τέτιων θέσεων δέν εΐνε
άσχετη πολλές φορές μέ τόν τρόπο άσκησης τ ο ΰ επαγγέλματος τους.
Μέ τόν κόσμο π ο ύ σβήνει εξαφανίζεται καί ό παλιός αυτός τύπος
τ ο ΰ δημοσιογράφου για νά δώσει τ ή θέση του στους νέους αγωνιστές
28

τ ο ϋ λαοΰ, ττού μέ συνείδηση της μεγάλης αποστολής τους, μέ πνευμα­


τικά καί ηθικά εφόδια, μέ ξεκάθαρες αντιλήψεις και μέ ατσαλένια π ί σ τ η
σ τ α μεγάλα σύγχρονα ιδανικά, αντιπροσωπεύουν τ ό νέο έλληνα δημο­
σιογράφο, τόν πρωτοπόρο π ο ύ ανοίγει τ ό δρόμο γ ι ά τ ή λευτεριά και
τήν προκοπή τού λαού.
28. Στήν εσωτερική λειτουργία τής εφημερίδας επικρατεί τό συγκεν­
τρωτικό σύστημα : όλη ή εξουσία εΐνε συγκεντρωμένη στά χέρια τ ο ύ
έκδότη-διευθυντή και τού άρχισυντάχτη. Καμμιά αναγνώριση τής προ­
σωπικότητας τοΰ συντάχτη, π ο ύ θεωρείται πάντα υποχρεωμένος νά
γράψει δ,τι τοΰ πουν και όπως τοΰ τό πουν. Τό περιεχόμενο τής μι­
σθωτικής σχέσης έκδότη-συντάχτη δέν καθορίζεται άπό καμμιά γραφτή
συμφωνία και κάθε φορά ερμηνεύεται αυθαίρετα ά π ό τόν εργοδότη. Ή
clause de conscience, δηλ. ή ρήτρα ότι εκείνα, π ο ύ παραγγέλνεται νά
γράψει δ συντάχτης πρέπει νά εΐνε σύμφωνα μέ τις πεποιθήσεις του,
άλλοιώς έχει δικαίωμα ν ' αρνηθεί νά γράψει, δέν έχει καμμιά εφαρμογή.
'Ή εξουσία τοΰ εργοδότη εΐνε απόλυτη, απεριόριστη και δ συντάχτης
θεωρείται υποχρεωμένος νά γράψει δχι μόνο ενάντια στις πεποιθήσεις
του, άλλά καί ενάντια στήν προσωπική του τιμή και αξιοπρέπεια και
όταν ξαίρει ότι αυτά πού γράφει χρησιμεύουν στόν εργοδότη γ ι ά τήν
επιδίωξη ανήθικων σκοπών (εκβιασμοί κλπ.).
29. *Η ηθική αυτή αθλιότητα τοΰ δημοσιογράφου εκφράζει τήν
-οικονομική του εξαθλίωση. Έκτος ά π ό λίγες εξαιρέσεις, ή πλειονότητα
τ ώ ν συνταχτών καί ρεπόρτερ ήταν υποχρεωμένοι νά ζουν μέ μ ι σ θ ο ύ ς
π ε ί ν α ς . Γι αυτό και πολλοί ήταν αναγκασμένοι νά δουλεύουν σέ
e
περισσότερες εφημερίδες καί σέ περιοδικά ("). H χρησιμοποίηση τ ώ ν
ίδιων συνταχτών ά π ό περισσότερες εφημερίδες, μέ διαφορετικές κατευ­
θύνσεις, δημιουργεί ιδεολογική σύγχυση στους ίδιους τούς δημοσιογρά­
φους και στό κοινό, ύποβοηθεϊ τό μαρασμό τ ώ ν προσωπικών πεποιθή­
σεων τοΰ δημοσιογράφου καί αφαιρεί ά π ό τήν εφημερίδα τήν π ρ ω τ ο ­
τ υ π ί α της, τ ά ιδιαίτερα χαραχτηριστικά π ο ύ πρέπει νά τήν ξεχωρί­
ζουν ά π ό τις άλλες.
30. Ή επαγγελματική όργάνωση τών δημοσιογράφων κράτησε ώς
τ ά τελευταία χρόνια παλιές συντεχνιακές καί λογιοτατικές παραδόσεις.
"Οσο δέν υπήρχαν σταθερές κατηγορίες προσώπων π ο ύ ν ' απασχολούν­
ται αποκλειστικά στίς εφημερίδες (επαγγελματίες δημοσιογράφοι) καί
δσο βαστοΰσε ή σύγχυση μεταξύ λογίου καί δημοσιογράφου, δέν μπο­
ρούσε ν' αναπτυχθεί επαγγελματική συνείδηση καί συνδικαλιστική οργά­
ν ω σ η . Ή διαμάχη ανάμεσα στίς διάφορες οργανώσεις (κυρίως ανάμεσα
στήν παλιά "Ενωση Συνταχτών καί στό Σύνδεσμο Δημοσιογράφων)
29

έδειξε όλες τις αδυναμίες π ο ύ υπήρχανε για ένα σοβαρό δημοσιογρα­


φικό συνδικαλισμό.
Ά π ό τό 1935, μέ τήν αναγκαστική μέ νόμο ενοποίηση όλων· τ ώ ν
οργανώσεων, οί δημοσιογράφοι άρχισαν νά μπαίνουν κάτω ά π ό τ ή ν
κρατική δικαιοδοσία. Ή κρατοποίηση αυτή τ ώ ν δημοσιογραφικών ορ­
γανώσεων ολοκληρώθηκε μέ τήν 4η Αυγούστου, π ο ύ επέβαλε τ ό μητρώο
(albo professionale) και άλλους φασιστικούς θεσμούς.
Παρ' δλες τίς προσπάθειες ή "Ενωση Συνταχτών δέν κατώρθωσε ν '
αποχτήσει καθαρό επαγγελματικό χαραχτήρα. Μέσα της ζεϊ ακόμα τ ό
ä8
π α λ ι ό πνεύμα «λέσχης λογίων» ( ).
Ή 4η Αυγούστου έφερε στόν Τύπο τ ή μεγαλύτερη άνηθικότητα,
κατέβασε πολύ χαμηλά τ ό πολιτικό, πνευματικό καί ηθικό επίπεδο του,
έπνιξε κάθε προοδευτική ανάπτυξη του καί τόν μετάτρεψε σέ εγκωμια­
στή τ ώ ν άθλων μιας συμμορίας.
31. Ό ξεπεσμένος Τύπος, πού υμνούσε τήν 4η Αυγούστου καί καλ­
λιεργούσε στή χ ώ ρ α μας τ ό μίασμα τοΰ φασισμού, δίνοντας στόν ελ­
ληνικό λαό σαν π ρ ό τ υ π α για μίμηση τ ή γιαπωνέζικη, τήν π ο ρ τ ο γ α ­
λική, τ ή γερμανική, τήν ιταλική ή καί τή βουλγάρικη ακόμα διχτατο-
ρία, βρέθηκε πρόθυμος νά βοηθήσει καί τόν ξένο καταχτητή, συνεχί­
ζοντας τήν έκδοση του καί δημοσιεύοντας άρθρα ενάντια στους π α τ ρ ι ώ ­
29
τες, π ο ύ έχυναν τ ό αϊμα τους για τή λευτεριά ( ) . "Ετσι δημιούργησε
Ινα τεράστιο πρόβλημα ηθικής τάξης καί εθνικής τιμής. Τό πρόβλημα
αυτό δέν μπορεί νάχει άλλη λύση άπό τό ριζικό ξεκαθάρισμα τού Τύ­
π ο υ , μέσα στή γενική εξυγίανση τής πνευματικής ζωής τής χώρας.
32. Για νά ολοκληρωθεί ή έρευνα τοΰ φαινομένου τοΰ Τύπου πρέπει
νά εξεταστούν ακόμα πολλά θέματα, ό π ω ς : σχέσεις Τύπου καί κράτους,
Τ ύ π ο υ καί εκκλησίας, Τύπου καί κυβέρνησης, Τύπου καί διοίκησης, Τύ­
π ο υ καί κομμάτων, Τύπου καί οικονομίας, Τύπου καί κοινωνικής ζωής
(αγώνες κοινωνικών τάξεων, οικογενειακή ζωή κλπ.), Τύπου καί πνευ­
ματικής ζωής (Τύπος καί επιστήμη, Τύπος καί τέχνη, Τύπος καί Θέα­
τ ρ ο , Τύπος καί κινηματογράφος, Τύπος καί ραδιόφωνο κλπ.). Πρέπει νά
ξαναθυμίσουμε ότι για τήν έρευνα τών Θεμάτων αυτών, σχετικά μέ τόν
ελληνικό Τύπο, δέν υπάρχουν ακόμα στοιχεία.
Πρέπει επίσης νά σημειώσουμε ότι ά π ό τήν τρίτη ίδίως περίοδο
τ ή ς ιστορικής ανάπτυξης τοΰ ελληνικού Τύπου προχωρεί, φτάνοντας
στίς πιό άκρες μορφές, ή πολιτική καί κοινωνική διαφοροποίηση τοϋ
Τύπου. Ά ρ α , δέν εΐνε δυνατό, εξετάζοντας τ ά θέματα αυτά, νά μιλάμε
για εναν ενιαίο Τύπο, άλλά για Τύπο αστικό, εργατικό, λαϊκό κλπ.
Τέτια έρευνα ξεπερνάει τ ά δρια τής μελέτης αυτής.
33. Μπορούμε, άν αρκεστούμε σέ δσες ενδείξεις υπάρχουν, νά διατυ-
30

πώσουμε μερικές προκαταρχτικές παρατηρήσεις για τα θέματα τής π ρ ο η ­


γούμενης παραγράφου.
Πρώτα γ ι ά τις σχέσεις Τύπου και κράτους. Οϊ σχέσεις αυτές ρυθμί­
στηκαν σχεδόν πάντοτε χωρίς νά λογαριαστεί ούτε τοΰ Τύπου ούτε
τοΰ λαοΰ ή γνώμη (αυθαίρετα κυβερνητικά και νομοθετικά μέτρα).
Τό Κράτος στα τελευταία χρόνια πήρε ανοιχτά εχθρική θέση κατά
τοΰ Τύπου γενικά και ειδικότερα κατά τοΰ λαϊκού Τύπου. Οί νομοθετι­
κές μεταρρυθμίσεις π ο ύ έγιναν δέν άγγιξαν τήν ο υ σ ί α τ ή ς κ ρ ί ­
σ η ς τ ο ύ Τ ύ π ο υ , ούτε ξεκίνησαν άπό τήν πρόθεση νά ανακαινί­
σουν πραγματικά τόν Τύπο. Κυρίως άπόβλεψαν νά περιορίσουν τόν
Τ ύ π ο στήν άσκηση τής κριτικής λειτουργίας του (αντιπολίτευση, κρι­
τική κοινωνικών θεσμών καί ολόκληρου τοΰ καθεστώτος κλπ.). Προσπά­
θησαν επίσης νά προστατέψουν τόν ιδιωτικό βίο τών «πολιτών» (με­
γαλοαστών) ά π ό τόν κίνδυνο τής δημοσιότητας (κιτρινισμός, σκανδα-
λοθηρία).
Έναντι στό λαϊκό Τύπο και μάλιστα στόν εργατικό, τό κράτος
χρησιμοποίησε δλα τ ά μέσα, νόμιμα και παράνομα, γ ι ά νά εμποδίσει
τήν έκδοση του, νά περιορίσει τήν κυκλοφορία του, νά τοΰ δημιουρ­
γήσει οικονομικές δυσχέρειες (δίκες, μεγάλες αποζημιώσεις και πρόστιμα
so
κ.λ.π.) ( ).
C
H εχθρότητα τοΰ Κράτους ενάντια στόν Τ ύ π ο διοχετεύτηκε σέ όλα
τ ά όργανα του, ά π ό τ ' ανώτερα ώς τ ά κατώτερα, πού μέ τή στάση
τους φέρανε συστηματικά εμπόδια στήν άσκηση τών λειτουργιών τοϋ
Τύπου. Στό δημοσιογράφο, πού είχε επίγνωση τής αποστολής του,
βλέπανε εναν εχθρό τοΰ κράτους, ένα δημόσιο κίνδυνο !
34. Ό αστικός Τύπος, μέ τή διαφθορά καί τό ξέπεσμα του στήν κοι­
νή συνείδηση, υποβοήθησε θετικά καί αρνητικά τό κράτος στήν π α ρ α ­
π ά ν ω προσπάθεια του. Μέ τόν εξοντωτικό συναγωνισμό γ ι ά τήν α π ό ­
χ τ η σ η κυκλοφορίας καί τήν προσέλκυση αγγελιών, μέ τή μετάθεση τών
προσπαθειών άπό τ ό επίπεδο τής βελτίωσης τοΰ περιεχομένου τής εφη­
μερίδας στό εμπορικό επίπεδο τής προσφοράς υλικών παροχών στους
αναγνώστες (δώρα, λαχεία κλπ.), μέτήν προσπάθεια γ ι ά α π ό χ τ η σ η κέρ­
δους μέ δλα τ ά μέσα (κιτρινισμός, σκανδαλοθηρία, άδηλοι πόροι κλπ.),
μέ τήν παραπλάνηση καί άποτύφλωση τ ώ ν λαϊκών μαζών (δημαγωγι­
κές ή καί εκβιαστικές καμπάνιες κλπ.), μέ τή διάδοση ψεύτικων ειδήσεων
καί τ ό θόλοομα τής κοινής κρίσης, μέ τ ή διαστρέβλωση τής εσωτερικής
καί εξωτερικής κατάστασης, μέ τήν αποσιώπηση ή πλαστογράφηση
τ ώ ν κοινωνικών καί πολιτικών αγώνων καί τ ή δεκαρολογική έξαρση
εντυπωσιακών ειδήσεων (εγκλήματα, σεξουαλικές εκτροπές κλπ.), μέτήν
πολιτική του στα μεγάλα εσωτερικά καί εξωτερικά ζητήματα π ο ύ ή τ α -
31

νε βασικά αντιλαϊκή και εξυπηρετούσε μόνο τα συμφέροντα τής μεγα­


λοαστικής τάξης, μέ τήν πλήρη περιφρόνηση τ ώ ν υ γ ι ώ ν συστατικών
τοϋ εθνικού μας βίου και τοΰ λάϊκοϋ πολιτισμοΰ και τήν αλόγιστη δια­
φήμιση τών νοσηρών εκδηλώσεων τής σάπιας και παρακμασμένης κοι­
νωνίας τοϋ ύπερκαπιταλισμοΰ (αμερικανισμός, εκκεντρικότητες, στάρ,
γκάγκστερς, διαφθορά «αριστοκρατίας», όργια κοσμοπολίτικων κέντρων
κλπ.), τέλος, μέ τ ή συστηματική ύπόσκαψη τοϋ λαϊκοϋ παράγοντα, τ ή
μείωση τής σημασίας του και τήν παρουσίαση καί έξαρση τών δήθεν
«νέων» φασιστικών αντιλήψεων,—μέ όλα αυτά καί μέ άλλα ακόμα ό
αστικός Τύπος έβαλε μόνος του τήν ταφόπετρα του. Χωρίς καμμιά
επαφή μέ τις ανάγκες καί μέ τούς αγώνες τ ώ ν μαζών, ήτανε πρόθυμος
νά δεχτεί, όπως και δέχτηκε, οποιοδήποτε περιορισμό στήν πολιτικοκοι­
νωνική κριτική, π ο ύ είχε πάψει π ι ά νά τόν ενδιαφέρει. Τέτιος, χωρίς
πολιτικό χρώμα, χωρίς κοινωνικό καθορισμό, χρειαζόταν στόν ελληνικό
φασισμό. Κι αυτός ό Τύπος βρήκε στήν 4η Αυγούστου τ ό πρόσφορο
πολιτικό κλίμα γ ι ά ν ' αναπτύξει περισσότερο τ ή διαφθορά του καί νά
φτάσει ίσαμε τ ή συνεργασία μέ τόν ξένο κ α τ α χ τ η τ ή καί τήν προδοσία.
35. Οι σχέσεις Τύπου καί πολιτικών κομμάτων είνε ένα ά π ό τ ά
πιό ενδιαφέροντα θέματα τής γενικής έρευνας τοΰ φαινομένου τοΰ Τ ύ ­
που. Στα 120 περίπου χρόνια τής ελεύθερης ζωής τής χώρας οί σχέ­
σεις αυτές πήραν διάφορες μορφές. Ά π ό τήν ύπαρξη επίσημων ή ημι­
επίσημων κομματικών οργάνων φτάσαμε στίς λεγόμενες «ανεξάρτητες»
εφημερίδες.
Τά μεγάλα κόμματα, στα τελευταία χρόνια, αποφεύγουν επίμονα
να Ιχουν τ ό αναγνωρισμένο, τ ό υπεύθυνο, όργανο τους. Τή διοχέ­
τευση τών πολιτικών τους απόψεων τήν αφήνουν αδέσμευτα σέ φίλους
δημοσιογράφους, π ο ύ , όταν κρίνουν ότι τούς συμφέρει, κάνουν καί δική
τους πολιτική ! Στήν περίοδο αυτή δέν έχουμε π ι ά επίσημα όργανα
τών πολιτικών κομμάτων (μοναδική εξαίρεση : ό «Ριζοσπάστης»).
"Ετσι καλλιεργείται ακόμα περισσότερο ή πολιτική σύγχυση. Τ ά κόμ­
ματα δέν έχουν τό θάρρος νά παρουσιαστούν στήν Κοινή Γνώμη μέ όρ­
γανα μέ ξεκάθαρες απόψεις. Πολιτικοί καί εφημερίδες ψαρεύουν στα θο­
λά νερά. Κάθε εφημερίδα έχει γ ύ ρ ω της μια «παρέα», π ο ύ κανονίζει τ ή ν
πολιτική της καί τ ή συνδέει μέ τό α ή β κόμμα, έχοντας κάθε ελευθε­
ρία ενέργειας. Σέ ζητήματα γενικής πολιτικής καί π ο λ ύ περισσότερο σ τ α
μερικότερα μπορεί νά διατυπώνει όποιες απόψεις κρίνει ότι συμφέρουν
στήν «επιχείρηση». Πρό παντός έχει τήν ελευθερία νά διατηρεί όποιους
δεσμούς θέλει μέ τ ά κεφαλαιοκρατικά συγκροτήματα (τράπεζες, μεγάλες
31
εταιρίες) ( ).
"Ετσι καλλιεργήθηκε τόσα χρόνια ή τρομαχτική ιδεολογική σ ύ γ χ υ -
32

ση, ττού βάραινε τό δημόσιο βίο της χώρας. Οί εφημερίδες σ* όλη α υ ­


τ ή τ ή ν περίοδο καιροσκοποΰν, ανάλογα μέ τήν καιροσκοπία τ ώ ν κομ­
μάτων και κερδοσκοπούν οίκονομικά, ανάλογα μέ τήν πολιτική κερδο­
σκοπία εκείνων.
35. Οί σχέσεις Τύπου καί οικονομίας εΐνε ένα ά π ό τ ά σοβαρότερα
θέματα. Ά π ό τήν εξέταση του πρέπει νά αρχίζει κάθε έρευνα. Ά λ λ ά
καί γ ι ά τό θέμα αυτό δέν ξαίρουμε ακόμα τίποτε. Εΐνε ανάγκη νά με­
λετηθούν ειδικότερα: α) *Η επίδραση τοΰ Τύπου στήν οικονομική ζωή
της χώρας καί αντίστροφα, β) Ή επένδυση κεφαλαίων στόν Τύπο, ή;
θέση του μέσα στήν οικονομία τής χώρας, ή εξάρτηση του ά π ό κεφα-
λαιοκρατικά συγκροτήματα, ή συγκέντρωση (τραστοποίηση) κλπ. γ )
ό Τύπος σαν ιδιαίτερος κλάδος τής βιομηχανίας, ή οργάνωση του, ή
βελτίωση τ ώ ν μεθόδων του (ρασιοναλιζασιόν), ή απόδοση του, τ ά κέρδη*
του κ λ π . δ) Ή συμβολή τοΰ Τύπου στήν οικονομική προσπάθεια τ ώ ν
μαζών, στήν καθοδήγηση τους, στήν ανάπτυξη τής τεχνικής κλπ. ε)
Ή ποσοτική σχέση τοΰ περιεχομένου τών εφημερίδων σέ ύλη καί σέ αγ­
γελίες, όπως καί ή αναλογία εισπράξεων ά π ό πώληση φύλλων καί ά π ό
αγγελίες.
Ε π ί σ η ς δέν μπορούμε ακόμα νά δώσουμε τίποτε στόν αναγνώστη,
γ ι ά τήν κατατόπιση του πάνω στα άλλα θέματα, όπως στίς σχέσεις Τύ­
π ο υ καί κοινωνικής ζωής, Τύπου καί πνευματικής ζωής κλπ. "Ολα α υ τ ά
τ ά θέματα είνε ολότελα άνερεύνητα καί περιμένουν τήν επιστημονική,
τους διαφώτιση.
37. Χωριστή μελέτη χρειάζεται ή διακύμανση τής κυκλοφορίας τοΰ
ελληνικού Τύπου.
Ή διακύμανση τής κυκλοφορίας, μέσα στήν ιστορική πορεία τ ο ΰ
Τύπου, μας δίνει μιά εΐκόνα τών ιδεολογικών ρευμάτων κάθε εποχής και
τής δυναμικής συσχέτισης τών κοινωνικοπολιτικών ζυμώσεων. Στό
σύνολο της ή κυκλοφορία τού Τύπου αποτελεί, σέ σύγκριση μέ τόν
πληθυσμό, ενα σταθμικό δείχτη γ ι ά τήν κοινωνικότητα τοΰ Τύπου ά π ό
τ ή μιά μεριά κι ά π ό τήν άλλη γ ι ά τήν πολιτικοποίηση τοΰ π λ η ­
32
θυσμού ( ).
Ή κυκλοφορία τοΰ άθηναϊκοΰ Τύπου στό τελευταίο στάδιο τής τρί­
της περιόδου παρουσίασε, σέ σύγκριση μέ τό παρελθόν, μιά σημαντική
άνοδο (περίπου 100.000 φύλλα (1940) γ ι ά όλες τις καθημερινές εφημε­
ρίδες). Ή κυκλοφορία αυτή δέν αποτελεί τό δυνατό maximum. Έκτος:
άπό τ ή ν Αθήνα, τόν Πειραιά καί λίγες επαρχιακές πόλεις, ό αθηναϊκός
Τύπος μόλις έφτανε, καί μέ καθυστέρηση πολλών ήμερων, στίς μακρι­
νότερες πόλεις, κωμοπόλεις καί χωριά. Στήν § 34 υποδηλώθηκαν οί.
33
λόγοι τού χαμηλού κυκλοφοριακού επιπέδου τοΰ Τύπου ( ) .
33
38. Ή ανύψωση τού πολιτικού και πνευματικού επιπέδου του λαού
(ενεργητική συμμετοχή στό δημόσιο βίο, ελεύθερη δράση οργανώσεων
του, καταπολέμηση αναλφαβητισμού, πραγματική λαϊκή εκπαίδευση
κ λ π . ) , ή εξάσκηση όλων στό διάβασμα τ ώ ν εφημερίδων (ειδική διδα­
σκαλία στα σχολεία, έκδοση μαθητικών εφημερίδων, εφημερίδων εργο­
στασίων κλπ.), ή εκλαΐκευση τού μηχανισμού τού Τύπου (τών ειδή­
σεων κλπ.), τό ξάπλο^μα τοΰ Τύιτου σέ όλο και πλατύτερα στρώματα
πληθυσμού (στήν π ό λ η καί στήν ύπαιθρο, ή δημοτική σέ όλη τήν ύλη
κλπ.), ή εντατική άσκηση τής κριτικής καί άνοικο5ομητικής, τής π λ η ­
ροφοριακής καί τής διαπαιδαγωγικής λειτουργίας τού Τύπου, τέλος, ή
αντίστοιχη οργάνωση τών συγκοινωνιών για τήν τ α χ ύ τ α τ η μετά­
δοση τών είδήσεων καί για τ ή μεταφορά τ ώ ν εφημερίδων ώς τ ά πιό
μακρινά χωριά—όλα αυτά θ' ανοίξουν μια α λ η θ ι ν ά ν έ α εποχή
για τόν ελληνικό Τύπο, θά του δώσουν κυκλοφορίες άγνωστες πριν
καί θά τόν κάνουν νά περάσει σέ ανώτερο στάδιο προοδευτικής εξέ­
31
λιξης ( ) .
39. Ή σύντομη αύτη ανατομία τού ελληνικού Τύπου καί τ ό π α -
ρουσίασμα, σέ χοντρές γραμμές, τών πιό χαραχτηριστικών γνωρισμά­
των του, μάς επιτρέπει νά ιδούμε, κάπως καθαρά, τ ά σ υ σ τ α τ ι κ ά
σ τ ο ι χ ε ί α τ ή ς κ ρ ί σ η ς τοϋ ελληνικού Τύπου. Μ' αυτή τήν ει­
κόνα οδηγό μπορούμε ν ' αναλάβουμε μιαν άνοικοδομητική προσ­
πάθεια.
Ά λ λ ά , τό τονίζουμε π ά λ ι , ό Τύπος δέν μπορεί ν' απομονωθεί ά π ό
τ ό περίγυρο του. Κ α ί γ ι α υ τ ό κ α μ μ ι ά π ρ ο σ π ά θ ε ι α α­
ν ο ι κ ο δ ό μ η σ η ς τ ο υ δέ μ π ο ρ ε ί νά ν ο η θ ε ί χ ω ρ ι σ μ έ ­
νη ά π ό τή γενική ανοικοδόμηση τής εθνικής
ζ ω ή ς , άπό τήν ανοικοδόμηση π ο ύ επιβάλλεται νά γίνει σέ όλους τούς
τομείς τής οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής καί πνευματικής ζωής
ΐ!Γ
τοΰ έθνους ( ').
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Τ Ρ Ι Τ Ο

ΜΕΤΡΑ ΓΙΑ Τ Η Ν ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ


ΕΝΟΣ ΕΘΝΙΚΟΥ (ΛΑΤΚΟΥ) ΤΥΠΟΥ

40. Ά π ό τα -προηγούμενα βγαίνει τ ό αδιαφιλονίκητο συμπέρασμα,


ότι καμμιά ανοικοδόμηση τοϋ Τύπου δέν εΐνε δυνατή άν ή εφημερίδα δέν
πάψει νά εΐνε καπιταλιστική επιχείρηση, νά υπηρετεί τόν καπιταλισμό
καί νά δέχεται τΙς άποσυνθετικές επιρροές τ ο υ . 'ύύστόσο, γ ι ά τ ή μετα­
βατική περίοδο, π ο υ θα ζήσουμε, άπό τήν απελευθέρωση καί τ ό τέλος
τοΰ πολέμου ώς τήν αποκρυστάλλωση νέων οικονομικών, κοινωνικών
καί πολιτικών θεσμών, πρέπει ν' αναζητήσουμε τΙς λύσεις εκείνες, π ο ύ
ανταποκρίνονται στίς νέες απαιτήσεις.
Γιά τήν περίοδο αυτή ή καθολική συνείδηση τοΰ έθνους προβάλλει
τό Ιδανικό ενός λαΐκοΰ κράτους, π ο ύ ακόμα δέν έχουμε τ ό ξεκάθαρο
σχήμα του, μαντεύουμε όμως τίς γενικές καταστατικές αρχές του. Τό
ίδανικό αυτό κλείνει όλο τό π λ α τ ύ καί βαθύ νόημα τ ο ΰ εθνικού άπε-
λευθερωτικοΰ αγώνα, που τρία χρόνια έκανε ό ελληνικός λαός. 01 θεμε-
λιώδικοι θεσμοί, π ο ύ δοκιμάστηκαν σ τ ή φωτιά τ ο ΰ πολέμου, τ ά σπέρ­
ματα τής νέας ζωής π ο ύ βλάστησαν μέσα άπό τά ερείπια, μας δείχνουν
τό δρόμο π ο ύ θ' ακολουθήσουμε.
41. Τό λαϊκό κράτος δέ μπορεί νά περιοριστεί σέ επιφανειακές νομο­
θετικές μεταρρυθμίσεις. Δέ μπορεί νά μήν Ιδεί τΙς βαθύτερες αΙτίες τής
χρίσης τού Τύπου καί νά μήν πάρει μέτρα, π ο ύ θα τ ο ϋ εξα­
σφαλίσουν, μ έ σ α σ τ α π λ α ί σ ι α τ ή ς ο ί κ ο ν ο μ ί α ς , ό π ω ς θα
δ ι α μ ο ρ φ ω θ ε ί μ ε τ ά τ ό ν π ό λ ε μ ο , τ ή θέση π ο ύ πρέπει. Έ ω ς
ότου συντελεστούν γενικώτερες μεταβολές, π ο ύ θα κάνουν ώστε ή εφη­
μερίδα νά περάσει στα χέρια τών φυσικών φορέων μιας νέας λαϊκής οικο­
νομίας καί μιάς νέας εθνικής ζωής, θα γίνουν α π α ρ α ί τ η τ α ώρισμένα βα­
σικά μέτρα. Τά μέτρα αυτά, π ο ύ αποβλέπουν στήν εξυγίανση τοΰ Τύ­
που, κ ά τ ω ά π ό τ ή ν π ρ ο ο δ ε υ τ ι κ ή κ α θ ο δ ή γ η σ η ε ν ό ς
λ α ΐ κ ο ΰ κ ρ ά τ ο υ ς , εξετάζει τ ό κεφάλαιο αυτό τ ή ς μελέτης. Μπο­
ρούν νά θεωρηθούν σάν ίνα πρόγραμμα m i n i m u m γ ι ά τ ή ν ανοικοδό­
μηση ενός νέου εθνικού (λαΐκοΰ) Τύπου σ τ α πλαίσια τ ή ς λ α ϊ κ ή ς
δημοκρατίας.
42. Ή οίκονομική όργάνωση τ ο ΰ Τύπου πρέπει νά μή παραγνωρί-
35

ζει τόν κοινωνικό χαραχτήρα της εφημερίδας. Τό «εμπορικό μυστικό»


αντιστρατεύεται στό χαραχτήρα αυτόν. To Kotvo πρέπει ν α ξαίρει μέ τΐ
κεφάλαια βγαίνει, ποιοι εΐνε οί ίδιοχτήτες, π ο ι α εΐνε ή κυκλοφορία, π ο ι α
τ ά έσοδα καί έξοδα καί γενικά σέ τί πόρους στηρίζεται κάθε εφημερίδα.
Οί αγγελίες πρέπει νά πάψουν νά εΐνε έσοδο για τίς εφημερίδες. Καί ή θά
πρέπει ν ' απαγορευτεί ή δημοσίευση αγγελιών στίς εφημερίδες, ή , αν
δημοσιεύονται, νά ξεχωρίζουν ά π ' τήν άλλη ύλη καί τ ά εσοδά τους νά
τ ά παίρνει τό κράτος. "Ετσι οί εφημερίδες θά ελευθερωθούν ά π ό τ ά κερ­
δοσκοπικά δεσμά, Θά υποχρεωθούν ν ' αναζητήσουν τήν ισορρόπηση τ ώ ν
δαπανών τους στή βελτίωση τού περιεχομένου καί στήν εξυπηρέτηση
τών λαϊκών συμφερόντων. Τυχόν ελλείμματα μπορεί νά καλύπτονται μέ
κρατικές επιχορηγήσεις, ή ακόμα, τά έσοδα ά π ό τίς αγγελίες, πού π ρ ο ­
τείνεται νά διατίθενται για τ ή λαϊκή μόρφωση, μπορούν να μοιρά­
ζονται αναλογικά στις εφημερίδες π ο ύ έχουν ανάγκη.
Τά βασικά μέτρα για μια νέα οικονομική οργάνωση τοΰ Τύπου μπο­
ρούν νά διατυπωθοΰν έτσι :
α) Κάθε επιχείρηση εφημερίδας εΐνε υποχρεωμένη νά δηλώνει τ ό κε­
φάλαιο της και τ ά ονόματα τών ίδιοχτητών της- "Αν εΐνε ανώνυμη
εταιρεία οί μετοχές της εΐνε υποχρεωτικά ονομαστικές. Τά ονόματα τ ώ ν
πραγματικών ίδιοχτητών καί τών μετόχων θά αναγράφονται στήν εφη­
μερίδα. Κάθε άλ?\.αγή στήν ίδιοχτησία Θά γίνεται γ ν ω σ τ ή στό κοινό.
β) Κάθε επιχείρηση εφημερίδας εΐνε υποχρεωμένη νά δημοσιεύει, κάθε
έξη μήνες, Ισολογισμό μέ λεπτομερή ανάλυση εσόδων καί εξόδων.
γ) Κάθε εφημερίδα εΐνε υποχρεωμένη νά δηλώνει κάθε μήνα τήν κυ­
κλοφορία της. Ή κυκλοφορία γίνεται υποχρεωτικά μέσο τοΰ π ρ α χ τ ο -
ρείου, πού έχει τήν ίδια υποχρέωση για τ ή δήλωση τής κυκλοφορίας
κάθε εφημερίδας.
δ) "Η δημοσίευση αγγελιών οπουδήποτε καί ειδικά στίς εφημερίδες
εΐνε προνόμιο του κράτους (μονοπώλίο αγγελιών).
ε) Οί αγγελίες, π ο ύ δημοσιεύονται στίς εφημερίδες, καταχωρούνται
σέ χωριστή σελίδα ή σέ τμήμα σελίδας, χωρισμένο ά π ό τήν άλλη ύλη.
1
Δέν μπορούν ποτέ νά ξεπεράσουν τό / τής ύλης. Μπορεί οί αγγελίες
%

νά δημοσιεύονται υποχρεωτικά σέ ειδική εφημερίδα αγγελιών.


στ) Οί εισπράξεις ά π ό τις αγγελίες περιέρχονται στό κράτος καί
διατίθενται για τ ή λαϊκή μόρφωση ή για τήν ενίσχυση τού λαϊκού
Τύπου.
43. Για νά συμπληρωθεί ή νέα οικονομική οργάνωση τοΰ Τύπου
πρέπει νά οργανωθούν, σύμφωνα μέ τίς νέες αντιλήψεις, οί συναφείς
επιχειρήσεις καί οργανισμοί. Πολλοί ά π ' αυτούς πρέπει νά κρατοποιη-
36

θούν ή μισοκρατοποιηθοΰν. Τα καθέκαστα μέτρα στόν κύκλο αυτό


μπορούν να διατυπωθούν έτσι :
α) Ή εισαγωγή δημοσιογραφικού χαρτιού, καθώς και τ υ π ο γ ρ α ­
φικών μηχανημάτων (πιεστήρια, λινοτυπικές μηχανές κλπ.) εΐνε προ­
νόμιο τοΰ κράτους (εισαγωγικό μονοπώλιο). Τό χαρτί καί τάλλα είδη
πού εισάγονται δίνονται στις εφημερίδες στό κόστος τους, χωρίς καμ­
μιά δασμολογική ή άλλη επιβάρυνση.
β) Τά στοιχειοχυτήρια, ο! χαρτοβιομηχανίες κ λ π . κρατοποιοΰνται.
γ ) Μεγάλες τυπογραφικές εγκαταστάσεις καί συναφείς επιχειρήσεις
χαραχτηρίζονται σαν επιχειρήσεις δημόσιας ωφέλειας και μπορούν νά
απαλλοτριωθούν ή νά επιταχτούν.
δ) Τό Αθηναϊκό ΓΤραχτορεϊο ειδήσεων γίνεται οργανισμός δημο­
σίου δικαίου καί διοικείται ά π ό αντιπροσώπους τ ο ΰ κράτους καί τ ώ ν
οργανώσεων συνταχτών και εκδοτών.
ε) Τά πραχτορεΐα κυκλοφορίας τ ώ ν εφημερίδων ενοποιούνται σ' όλη
τή χ ώ ρ α καί αποτελούν ενιαίο οργανισμό δημοσίου δικαίου, π ο ύ διοι­
κείται ά π ό εκπροσώπους τοΰ κράτους, τ ώ ν εκδοτών, τών συνταχτών,
τών πραχτόρων και τ ώ ν εφημεριδοπωλών. Οί υπάλληλοι τους και οί
εφημεριδοπώλες μονιμοποιούνται καί έχουν όλα τά δικαιώματα υπαλ­
λήλων δημοσίων οργανισμών,
44. Οί σχέσεις Τύπου και κράτους θα πάρουν στήν περίοδο αυτή
άλλη μορφή (κοίτ. § § 4 καί 33). Τό λαϊκό κράτος θά εξασφαλίσει στόν
Τύπο τ ή ν ελευθερία κριτικής, μέ μόνο φραγμό τ ό δτι ή ελευθερία αυτή
δέν πρέπει νά βλάψει τά συμφέροντα τοΰ εργαζόμενου λαοΰ. Ό έλεγ­
χος τ ώ ν πράξεων τής κυβέρνησης καί τής διοίκησης, ό έλεγχος όλων
τών δημοσίων οργάνων καί τοΰ δημοσίου βίου κάθε προσώπου, πού
αναμιγνύεται στα κοινά, θά εΐνε ένα ά π ό τ ά σοβαρότερα καθήκοντα
τού Τύπου. Έτσι θά δοθεί μία συγκεκριμένη λύση, γ ι ά τήν ιστορική
αυτή στιγμή, στό πρόβλημα της ελευθεροτυπίας, π ο ύ , οπ-οος ε','δσμε,
ποτέ δέν είχε, ούτε μιτορεΐ νάχει απόλυτη, αφηρημένη καί άσχετη άπό
τις κοινωνικές καί πολιτικές ανάγκες, λύση. Ά π ό τήν άλλη μεριά τ ό
κράτος εΐνε υποχρεούμενο νά ενδιαφερθεί θετικά καί νά βοηθήσει τόν
Τύπο στήν εκπλήρωση τής αποστολής τ ο υ .
Τά βασικά μέτρα γ ι ά τή ρύθμιση τού ζητήματος αύτοΰ μπορούν
νά διατυπωθούν έτσι :
α) Τό κράτος συντρέχει θετικά τόν Τύπο γ ι ά τήν εκπλήρωση τής
αποστολής τ ο υ (διάθεση κρατικών εγκαταστάσεων γ ι ά τήν έκδοση
λαϊκών εφημερίδων, επιχορηγήσεις λαϊκού Τύπου, ατέλειες, προνόμια
δημοσιογράφων κλπ.).
β) Τό κράτος αναγνωρίζει τόν Τύπο σαν λειτουργία κοινωνικής
37
ανάγκης καί εχει υποχρέωση νά συντελέσει μέ όλα τ ά μέσα, ώστε ό
Τύπος νά κυκλοφορεί σ' όλη τ ή χ ώ ρ α καί νά διαβάζεται ά π ' δλους
τούς πολίτες.
γ ) Τό κράτος άναγνωρί ζει στόν Τύπο τήν ελευθερία τής γνώμης
καί τής επίκρισης. Ή ελευθερία τοΰ Τύπου περιορίζεται ά π ό τ ά συμ­
φέροντα τοΰ εργαζόμενου λαού.
δ) Οί κρατικές κλπ. υπηρεσίες εΐνε υποχρεωμένες ν ' ανακοινώνουν
στόν Τύπο κάθε πληροφορία γ ι ά ζητήματα γενικού ενδιαφέροντος.
ε) Οί κρατικές αρχές εΐνε υποχρεωμένες νά προβαίνουν σέ ενέργειες
(έρευνες) γιο: κάθε δημοσίευμα τοϋ Τύπου (καταγγελίες κλπ.) καί ν*
ανακοινώνουν τ ά πορίσματα τους.
45. Βασικό ζήτημα εΐνε ό καθορισμός τής κοινωνικής καί επαγγελ­
ματικής θέσης τοΰ δημοσιογράφου, π ο ύ πρέπει νά πάψει νά εΐνε π α ­
ρίας τής ζωής καί ν ' αποχτήσει συνείδηση τοΰ μεγάλου κοινωνικού
ρόλου του.
Τά σχετικά μέτρα μιτοροον νά διατυπωθούν, σέ γενικές γραμ­
μές, έ'τσι :
α ) Οί σχέσεις έκδότη-ίδιοχτήτη καί μισθωτού δημοσιογράφου ρυθ­
μίζονται ά π ό ειδικές διατάξεις τής εργατικής νομοθεσίας καί άπό ιδι­
αίτερες συλλογικές συμβάσεις, π ο υ κατοχυρώνουν τ ά δικαιώματα τοΰ
δημοσιογράφου (κατώτατο όριο μισθού, είδος καί ώρες εργασίας,
υπερωρίες, εβδομαδιαία ανάπαυση καί χρονιάτικη άδεια μέ αποδοχές,
εκπαιδευτική άδεια μέ μειωμένες αποδοχές, ελάχιστος αριθμός συν-
τ α χ τ ώ ν γ ι ά κάθε εφημερίδα, ασφάλιση ασθένειας, ατυχήματος, συν­
τάξεις κλπ.).
β) Ό δημοσιογράφος δικαιούται ν' αρνηθεί νά γράψει αντίθετα
στις πολιτικές ή κοινωνικές πεποιθήσεις του, όπως επίσης ν' αρνηθεί
κάθε ενέργεια π ο ύ θίγει τήν επαγγελματική του τιμή ή τήν προσω­
πική του αξιοπρέπεια, χωρίς ή άρνηση αυτή νά δίνει στόν εργοδότη
τ ό δικαίωμα νά καταγγείλει τ ή σύμβαση εργασίας.
γ ) Κάθε προστριβή μεταξύ εργοδότη καί δημοσιογράφου κρίνεται
ά π ό επαγγελματική επιτροπή, μέ μέλη άπό εκπροσώπους κράτους,
έκδοτων καί συνταχτών. "Απόλυση δέν γίνεται χωρίς προηγούμενη
απόφαση τής επιτροπής αυτής.
δ) Τό επαγγελματικό μυστικό (ανωνυμία τοΰ Τύπου) εΐνε απρόσ­
βλητο καί κατοχυρώνεται νομικά (ό δημοσιογράφος δέν εΐνε υποχρεω­
μένος νά μαρτυρεί ούτε στό δικαστήριο τά μυστικά τής σύνταξης).
Ε π ί σ η ς , ή ανωνυμία θεσπίζεται γ ι ά όλη τήν πολιτική καί άλλη γε­
νικού ενδιαφέροντος ύλη τής εφημερίδας.
ε) Ό δημοσιογράφος δικάζετα, άπό τό ανώτερο δικαστήριο (εί-
38

δική δωσιδικία) γ ι α τ ' αδικήματα ττού κάνει όταν εκτελεί τά καθή­


κοντα τ ο υ .
στ) Κάθε παρεμπόδιση τοΰ δημοσιογράφου στήν άσκηση τ ώ ν κα­
θηκόντων του, ά π ό τά κρατικά όργανα, αποτελεί αξιόποινη π ρ ά ξ η . Α ­
δικήματα κατά της προσωπικής ελευθερίας κλπ. δημοσιογράφου τιμω­
ρούνται με τ ' ανώτερα όρια ποινών.
ζ) Ή ιδιότητα του δημοσιογράφου εΐνε ασυμβίβαστη μέ τήν ίδιό-
τ η τ α δημοσίου ή ιδιωτικού υπαλλήλου και μέ οποιαδήποτε άλλη εξάρ­
τηση οικονομικής φύσης.
η) Οί οργανώσεις τών δημοσιογράφων, έκδοτων, υπαλλήλων, τ υ ­
πογράφων, υπαλλήλων πραχτορείων, εφημεριδοπωλών κ λ π , λειτουρ­
γούν ελεύθερα, σύμφωνα μέ τό κοινό σωματειακό δίκαιο. Μπορούν νά
συγκροτήσουν Επιμελητήριο Τύπου.
46. Ή επιστημονική μελέτη τού Τύπου καί ή επαγγελματική καί
γενική μόρφωση τοΰ δημοσιογράφου πρέπει ν' απασχολήσει σοβαρά τ ό
λαϊκό κράτος. ΤΙ ανάγκη τής επιστημονικής διερεύνησης τ ο ύ φαινομέ­
νου τ ο ΰ Τύπου, όπως καί τοΰ καταρτισμού στελεχών γ ι ά τόν Τύπο, θά
γίνεται όλο καί περισσότερο αισθητή. Ή ίκανοποίηση τής ανάγκης
αυτής δέ μπορεί νά γίνει μακριά ά π ό τήν πράξη. Αντίθετα, πρέπει νά
συνδεθεί μέ τις καθημερινές ανάγκες καί μέ τή φλέγουσα ζωή τ ώ ν εφη­
μερίδων. Παράλληλα μέ τή γενική τόνωση τής πολιτικής μόρφωσης τ ώ ν
νέων — π ο ύ εΐνε επιταχτική γ ι ά τό λαϊκό κράτος — μπαίνει τ ό πρόβλημα
τής διδασκαλίας τής Επιστήμης τού Τύπου, στήν ανώτερη όπως καί
στή μέση παιδεία. Ή πείρα ά π ό τις ξένες χώρες θά είνε οδηγός γ ι ά τ ή
λύση τ ο ύ προβλήματος αυτού.
Τά σχετικά μέτρα μποροΰν νά διατυπωθούν έτσι :
α) Τό κράτος ενθαρρύνει τις σπουδές γ ι ά τήν επιστημονική μελέτη
τοΰ Τύπου καί τ ή διαμόρφωση μιας ελληνικής Επιστήμης τοΰ Τύπου.
Γιά τήν π ρ α γ μ ά τ ω σ η τοΰ σκοπού αύτοΟ πρόσφορο μέσο εΐνε ή ίδρυση
είδικοΰ επιστημονικού (θεωρητικού καί πραχτικού) ιδρύματος (κατά τόν
τ ύ π ο τών ινστιτούτων, π ο ύ λειτουργούν σ' άλλες χώρες" γ ι ά πρότυπο
μπορεί νά χρησιμέψει τό Ινστιτούτο Μόσχας). Στό ίδρυμα επιβάλλεται
νά λειτουργήσει καί ιστορικό μουσείο τοΰ ελληνικού Τύπου, όπως καί
ειδική, γ ι ά τόν ελληνικό καί ξένο Τύπο, βιβλιοθήκη.
β) Ή πολιτική μόρφωση τών νέων, είτε στόν ανώτατο βαθμό (πολι­
τικές επιστήμες), είτε στή μέση παιδεία εΐνε ελαττωματική χωρίς τή δι­
δασκαλία της Επιστήμης τού Τύπου, π ο ύ πρέπει νά μπει σαν ιδιαίτερο
μάθημα Θεωρητικής καί πραχτικής άσκησης.
γ) Για τ ή θεωρητική (επιστημονική καί πολιτική), όπως καί τήν
επαγγελματική (πραχτική) κατάρτιση τ ώ ν δημοσιογράφων εΐνε άναγ-
39

καΐος ό συνδυασμός τής θεωρητικής καί τής πραχτικής προπαίδευσης. Ή


τέτια τφοτταίδευση μπορεί νά γίνει ολοκληρωτικά μόνο στό π α ρ α π ά ν ω
ϊδρυμα (ινστιτούτο), σέ στενή όμως συνεργασία μέ τΙς εφημερίδες (χρη­
σιμοποίηση στή σύνταξη κάθε εφημερίδας ορισμένου αριθμού μαθητευο­
μένων, π ο ύ θά παρακολουθούν τ α μαθήματα καί τις ασκήσεις τοΰ ιδρύ­
ματος) καί μέ πραχτικές εφαρμογές μέσα στό ίδιο τό ίδρυμα (έκδοση εφη­
μερίδας άπό τούς σπουδαστές).
δ) Τό ίδρυμα μπορεί νά περιλάβει καί τ ά απαραίτητα π ρ ο π α ρ α ­
σκευαστικά σχολεία γ ι α τήν κατάρτιση κατώτερων στελεχών γ ι α τ ό
λαϊκό καί εργατικό Τύπο, γ ι α τ ή μετεκπαίδευση τ ω ν στελεχών του
επαρχιακού Τύπου όπως καί γ ι α την κατάρτιση τυπογράφων, στοι­
χειοθετών, λινοτυπών, άρχιεργατών, διορθωτών κλπ. ( π ρ ό τ υ π ο : τ ό
T e c h n i k u m του Λένινγκραντ).
ε) Ή λειτουργία ενός τέτιου ιδρύματος μπορεί νά Ικανοποιήσει
τις επιστημονικές απαιτήσεις μιάς έρευνάς τού φαινομένου τοϋ Τύπου
σ' όλες τις σχέσεις μέ τ ά περασμένα καί τ ά τορινά, με τήν οικονομική,
πολιτική, πνευματική κλπ. ζωή τής χώρας. Κ* επάνω στά δεδομένα
μιάς τέτιας θεωρητικής έρευνάς καί μιάς τέτιας πραχτικής εργασίας,
μπορεί νά θεμελιωθεί στέρεα μιά π ο λ ι τ ι κ ή Τ ύ π ο υ , π ο υ νά συμ­
βάλει στήν πραγματοποίηση τ ο ϋ Ιδεώδους ενός λ α ϊ κ ο ύ κράτους,
86
ό π ω ς τό οραματίστηκαν οί μεγάλοι αγωνιστές τής δημοκρατίας ( ) καί
όπως τό ζεσταίνουν σήμερα, μέσα στήν ψυχή τους, οί ελεύθεροι λαοί.
Καί μαζί μ' αυτούς—καί πρώτος μέσα σ' αυτούς—ό ελληνικός λαός, μέ
τις ακατάλυτες δημοκρατικές του παραδόσεις καί τούς ακατάπαυτους
αιματηρούς αγώνες του—πού αποκορύφωμα καί αποθέωση του στάθηκε
ό εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας τής μεγάλης τετραετίας—αγώνες γ ι α
τ ή Λ ε υ τ ε ρ ι ά καί τ ή Δ η μ ο κ ρ α τ ί α !
Σ Η Μ Ε Ι Ω Σ Ε Ι Σ

(1) Αντίθετα, υποστηρίζεται άπό πολλούς, ότι ό Τύπος βρίσκεται ιτιά στήν
περίοδο παρακμής. Τελευταία ό T o h a k h o t i n e έκανε τή διαπίστωση, δτι
παρ' όλο πού ô Τύπος διαθέτει σήμερα σημαντικότερα τεχνικά μέσα άπό κάθε
άλλη φορά, ή επίδραση του ελαττώνεται. Ό ρόλος τοϋ Τύπου, σαν οργάνου πολι­
τικής προπαγάνδας, ήτανε πολύ μεγάλος κατά τή Γαλλική Επανάσταση, έφτασε
στό απόγειο του στό 19ο καί στίς αρχές τοϋ 20οϋ αΐώνα καί πέρασε σέ δεύτερο επί­
πεδο μετά τόν πόλεμο τοϋ 1914—1S18. Κοίτ. S. Τ c h a k h o t i n e : Le viol des
foules par la propagande politique, Paris, Gallimard (N. R. F.), 1939, σ. 113.
Οί απόψεις ο,υτές παρογνωρίζουν καί υποτιμούν τό ρόλ,ο τοϋ Τύπου στα επανα­
στατικά κινήματα της εποχής μας, τό ρόλο του στήν 'Οχτωβριανή Επανάσταση
καί στή σοσιαλιστική ανοικοδόμηση τής Ε.Σ.Σ.Δ., όπως καί στους πολιτικούς καί
κοινωνικούς αγώνες τών εργαζομένων σέ όλες τις καπιταλιστικές χώρες. Οί αγώνες
αυτοί, στα χρόνια τής φασιστικής σκλαβιάς, πήρανε τή μορφή εθνικών απελευθε­
ρωτικών κινημάτων, πού συγκλόνισαν καί συγκλονίζουν τήν Ευρώπη. Καί δ ρόλος
τοϋ Τύπου στήν καθοδήγηση καί διαπλάτυνση τών κινημάτων εθνικής αντίστασης
ήτανε πρωταρχικός. Ό παράνομος αντιφασιστικός Τύπος ήτανε, στίς κατεχόμενες
χώρες, τό κυρίώτερο όργανο πολιτικής καθοδήγησης καί ιδεολογικού διαφωτισμού
τών μαζών.
(2) Ή ελληνική βιβλιογραφία τοϋ Τύπου είνε πολύ φτωχή· εχει νά δείξει ελά­
χιστες νομικές διατριβές, πού εξετάζουν είδικά τό ζήτημα τών σχέσεων κράτους καί
Τύπου (ΐλευθερία τοϋ Τύπου). Τό ίδιο ζήτημα εξετάζεται καί στα γνωστά συστή­
ματα συνταγματικού δικοίου. Ελάχιστες επίσης είνε οί Ιστορικές εργασίες. Οί έξ
επαγγέλματος ιστορικοί μας δέν ασχολήθηκαν μέ τόν Τύπο, ούτε καί τόν χρησιμο­
ποίησαν συστηματικά σαν ίστορική πηγή. Γιά τις ξένες βιβλιογραφ. εργασίες κοίτ.
Κ. Β ο e m ο r: Bibliographisches Handbuch der Zeitungswissenschaft, Leipzig,
1929 καί Γ. Ζ ω ϊ τ ο π ο ύ λ ο υ : Μία ενδιαφέρουσα βιβλιογραφία περί Τύπου,
«Πρωία» 17 Ίανουαρ. 1938 (όπου γίνεται εκτενής ? όγος γιά τήν πολύτομη βιβλιο­
(

γραφία τοϋ τότε άρχισνντάχτη της Prager-Presse Α. Laurin, πού είχε καταρτίσει
την πολυτιμότερη σ' όλο τόν κόσμο βιβλιοθήκη γιά τόν Τύπο).
(3) Ή Επιστήμη τοϋ Τύπου, μέ τεράστια ανάπτυξη σ' άλλες χίρες, δέν φα­
νερώθηκε ακόμα σέ μδς. Πρώτος Ικανέ λόγο γι αυτήν ό Δ. Π ε τ ρ α κ ά κ ο ς (απο­
καλώντας τη «δημοσιογραφική επιστήμη» καί συγχίζοντας τήν επιστημονική έρευνα
τοΰ φαινομένου τοϋ Τύπου μέτήν επαγγελματική εκπαίδευση τών δημοσιογράφων),
•Η Επιστήμη τοϋ Τύπου ζητεί ν'αναλύσει τήν ύ φ η τοϋ Τύπου καί νά εμβαθύ­
νει στήν ξεχωριστή του π ρ ο β λ η μ α τ ι κ ή {οργανική σύνθεση του Τύπου (σαν
έπιχ?ίρησης καί σαν κοινωνικοϋ Θεσμοΰ, σαν εμπορεύματος καί σαν πνευματικού
προϊόντος). Φορείς τοϋ Τύπου (έκδοτης, συντάχτης κλπ.) καί περιεχόμενο του.
Τεχνολογία καί τεχνική TCÜ Τύπου. Πνευματική ζωή της εφημερίδας {ψυχολογικές
καί κοινωνιολογικές λειτουργίες της). Κριτική καί άνοικοδομητική λειτουργία τής
εφημερίδας. Τύπος καί Κοινή Γνώμη. Σχέσεις Τύπου καί κράτους, Τύπου καί έκκλη-
41
σίας, Τύπου καί λογοτεχνίας, Τύττου και τέχνης, Τύττου καί επιστήμης, Τύπου καί
πολιτικών κομμάτων, Τύπου καί κοινωνικών τάξεων κλπ. κλπ.). Ή ευρύτερη πα­
ρουσίαση της νέας αυτής επιστήμης εΐνε τό αντικείμενο άλλης μελέτης μας, πού βά
δημοσιευτεί μέ τόν τίτλο: Ε ι σ α γ ω γ ή σ τ ή ν Ε π ι σ τ ή μ η τ ο ϋ Τ ύ π ο υ .
(4) Κοίτ. Ή πολιτική εν Ελλάδι ρητορεία, Ρ ο ί δ η "Εργα, τόμ. VII, εκδ.
Φέξη 1914 σ. 5L
(5) Μέ τήν ολοκληρωτική ν έλλειψη επιστημονικών δεδομένων για τήν κατα­
νόηση τοϋ φαινομένου τοϋ Τύπου, όπως παρουσιάστηκε στή χώρα μας, εΐνε σαν
να προχωρούμε ψηλαφητά μέσα σέ σκοτεινό θάλαμο και σαν να θέλουμε ν' αγγί­
ξουμε πράγματα, πού δέν είδαμε ποτέ στον ορίζοντα τό ξεκάθαρο περίγραμμα τους.
Είμαστε γι' αυτό υποχρεωμένοι να διατηρούμε όλες τΙς επιφυλάξεις, που επιβάλλει
ό θετικός λογισμός. Γιά τή συμπλήρωση του κενού βρισκόμαστε στήν ανάγκη να
προσφεύγουμε πολλές φορές σέ έρευνες, πού έγιναν σέ άλλες χώρες. Τα στοιχεία
τους, χάρη στή διεθνικότητα της κοινωνικής καί δημόσιας ζωής καί ιδιαίτερα τοΰ
Τύπου, μπορούν να χρησιμοποιούντο! αναλογικά. Άλλα, όπως και νανε, πρέπει να
ψαλιδίσουμε σύρριζα τά φτερά τών επιστημονικών μας απαιτήσεων καί ν' αρκε­
στούμε, όπου δέν εΐνε δυνατό νά γίνει άλλοιώς, σέ μια κατά προσέγγιση παρά­
σταση, ο' Ινα σχήμα λιγότερο ή περισσότερο φωτοσκιασμένο. Οί μελλοντικές έρευ­
νες, πού θά γίνουν, θά μας δώσουν τό πλήρες φώς, πού μας λείπει σήμερα.
(6) B r u n h u b e r : Das moderne Zeitungswesen, Leipzig, 1907.—Ό Bo e-
m e r (στό παραπ. εργο) κάνει λόγο γιά λαβύρινθο άπό απόπειρες ορισμών τής
εφημερίδας («Labyrinth von Définitionsversuchei:»).
(7) Σύγχυση δημιουργεί ή προσπάθεια μερικών νά συνδέσουν τό νεώτερο Τύπο
μέ φαινίμενα τής αρχαίας ζωής (Κίνα, Ρώμη κλπ.), πού έχουν μερικά όμοια εξω­
τερικά γνωρίσματα. Καμμιά συσχέτιση τοΰ καπιταλιστικού Τύπου δέν μπορεί νά
γίνει π.χ. μέ τά acta diurna, τάς «Βασιλείους εφημερίδας» κλπ. Ό Τύπος, όπως
αναπτύσσεται, εΐνε καθαρό γέννημα τοϋ καπιταλισμού. Κοίτ. σχετικά : Η. W ο 1 f f :
Ehifuelirung in die Zeitungskunde, Berlin, 1928, σ. 58, όπου τονίζεται ότι ή σύγ­
χρονη έφημ-ρίδα χωρίς τό σύγχρονο καπιταλισμό εΐνε ακατανόητη («Die moderne
Zeitung ist ohne den modernen Kapitalismus nicht zu verstehen»). Επίσης
W. B a u e r : Die oeffentliche Meinung und ihre geschichtlichen Grundlagen,
Tuebing'en, 1911 σ. 142, όπου τονίζεται ότι ή εφημερίδα, πού άπό τήν αρχή
ήτανε Ινα παιδί τοϋ καπιταλισμού στάΕηκε όλο καί πιό πολύ Ινα όργανο (εργα­
λείο) τοϋ καπιταλισμού («So Yvird die Zeitung die von Anbeginn an ein Kind
des Kapitalismus war, immer mehr zum Werkzeug des Kapitalismus...»). Στό
ίδιο μέρος μνημονεύεται ή πραγματεία τοϋ M a x G a r r: Die wirtschaftliche
Grundlagen des festlaendischen Zeitungswesen,, Wien 1911, όπου ό Gair εκ­
θέτει τήν καπιταλιστική καταγωγή τοϋ Τύπου.
(8) Χαραχτηριστικό παράδειγμα τής αντιδραστικής σημασίας τών προνομίων,
άπό τή δική μας Ιστορία, μας δίνει ό τόσο παραμορφωμένος (εξωραϊσμένος !) άπό
τους επίσημους ίστορικούς μας πατριάρχης Γρηγόριος Ε'. Γιά νά χτυπήσει τήν
επαναστατική προπαγάνδα, πού γινότανε στίς ελληνικές χώρες άπό τούς έλληνες
άναγεννητές μέ τή διάδοση τών δημοκρατικών ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης,
πήρε άπό τό σουλτάνο τό μονοπώλιο έκδοσης βιβλίων χάριν τοϋ πατριαρχικού
τυπογραφείου, πού ό ίδιος ίδρυσε κ' έτσι, μέ τή βοήθεια τών τουρκικών άρχων, α π α ­
γόρευσε τήν κυκλοφορία σ' όλη τήν Τουρκία κάθε άλλου εντύπου ! Κοίτ. Φ. Μ ι χ α-
λ ο π ο ύ λ ο υ : Ρήγας ό Βελεστινλής, Αθήνα 1930, σ. 82.
(9) Κλασικό παράδειγμα ημιεπίσημης καί κατόπιν επίσημης κυβερνητικής έφη-
42
μερίδας, μέ πολλές ιδιομορφίες στή μακρόχρονη ζωή της (237 χρόνια έκδοσης !),
εΐνε ή «Β ι ε ν ν α ί α Έ φ η μ ε ρ ί δ α -. Κοίτ. Γ. Ζ ω ϊ τ ο π ο ύ λ ο υ : Μια αιω­
νόβια εφημερίδα, πού έκλεισε. Ή «Wiener Zeitung» (1703-1940), στή « Ν έ α
Έ σ τ ία», τεϋχ. 333)1 Νοεμβ. 1940.—Ά π ό τήν ιστορία τοϋ δικοΟ μας Τύπου έχουμε
τ ό παράδειγμα τοϋ « Φ ί λ ο υ τ ο ϋ Ν ό μ ο υ» ("Υδρα, 1824) καί τής « Γ ε ν ι κ ή ς
Ε φ η μ ε ρ ί δ ο ς τ ή ς Ε λ λ ά δ ο ς » (Ναύπλιο. 1825), πού έκτος άπό τούς νό­
μους, διατάγματα, πράξεις τής διοίκησης κλπ. δημοσίευε καί ειδήσεις, φιλολογικά
•άρθρα, ποιήματα κλπ. Κοίτ. Γ. Α γ γ ε λ ο π ο ύ λ ο υ : Περί τής Εφημερίδος τής
Κυβερνήσεως κατά τήν Έλληνικήν Έπανάστασιν, στήν « Έ π ι θ ε ω ρ . Ko ι ν ω ν '
κ α ί Ν ο μ ι κ ώ ν Ε π ι σ τ η μ ώ ν » , τόμ. 1 (1909), σ. 269 έ.
(10) Ό σοβιετικός Τύπος, όπως θ' αναπτύξουμε σέ άλλη μελέτη, παίζει πρόσ­
θετα τό ρόλο ο ρ γ α ν ω τ ή τ ω ν μ α ζ ώ ν καί άσκεΐ, μέ τό πυκνότατο δίκτυο
ανταποκριτών (έργάτ=ς και αγρότες ανταποκριτές κλπ.), τόν έλεγχο καί τήν κρι­
τική κάθε εκδήλωσης τής ζωής, σέ άμεση καί στενή σύνδεση καί επαφή μέ τΙς μάζες
καί τά προβλήματα τους.
(11) ΟΊ «μεγιστάνες» τοϋ χρηματιστικού κεφαλαίου απλώνουν τήν κυριαρχία
τους σ' ολόκληρο τό μηχανισμό τοϋ κράτους. «Ή χρηματιστική δύναμη τους εξα­
σφαλίζει τό μονοπώλιο τοϋ Τύπου, πού πλάθει όπως αυτοί θέλουν τήν Κοινή
Γνώμη. Δουλοπρεπής καί αργυρώνητος ό Τύπος γίνεται ένα άπό τά Ισχυρότερα όρ­
γανα τοϋ χρηματιστικού κεφαλαίου». L a ρ i d u s— 0 s t r ο y i t i a n ο ν : Precis
d'économie politique, 1939, σ. 356.—Γιά τή σημασία της αγγελίας γιά τόν αστικό
Τύπο καί τήν ανάγκη επιβολής κρατικού μονοπωλίου κοίτ. L ύ n i n e : Sur la
route de Γ insurrection, γαλ. έκδ. 1924 (άρθρο γ ι ά τήν ελευθερία τοϋ Τύ­
που, σ. 26 έ.).—Κοίτ. καί L. M a r l i ο : Le sort du capitalisme, Paris 1938, σελ.
36 κ. ε., όπου εξετάζονται σύντομα οί μεταβολές τοΰ Τύπου καί ή ηθική κατά­
σταση του καί τονίζεται ότι «σχεδόν όλες οί μεγάλες εφημερίδες τοϋ κόσμου κερδί­
ζουν χρήματα μόνο ανάλογα μέ τά σκάνδαλα πού εκμεταλλεύονται καί τις κατα­
στροφές πού προλέγουν» !
(12) Οί προσπάθειες, πού έγιναν γιά τή δημιουργία συνεταιριστικών ή μετοχι­
κών εφημερίδων δέν ευδοκίμησαν. Ή μικρή επιχείρηση εκτοπίστηκε ολότελα άπό
τά μ5γάλα δημοσιογραφικά κέντρα. "Εμεινε στις μικρές επαρχιακές πόλεις, σαν Ινα
απομεινάρι τοϋ παρελθόντος, χωρίς πιά επιρροή, χωρίς τή δύναμη ν' ανταγωνιστεί
τίς καπιταλιστικές εφημερίδες καί μέ στενή εξάρτηση άπό τούς κεντρικούς οργανι­
σμούς (πραχτορεϊα ειδήσεων, αγγελιών, ύλης, φωτογραφιών, copyright κλπ.)
(13) Ό Κ. Buecher (μνημ. άπό τό Boetner, όπ. παραπ. σ. 75) δίνοντας τόν
ορισμό τής επιχείρησης της εφημερίδας γράφει : «Ή εφημερίδα.εΐνε ένας ναός, δπου
οί διακηρύξεις γιά δικαιοσύνη καί αλήθεια ακούγονται δίπλα στις κραυγές τών
πωλητών και αγοραστών, που έχουν στήσει στόν ίδιο ναό τούς πάγκους τους»...
(14) Δέν εννοούμε, φυσικά, ότι ύπάρχ=ι ενιαία «κοινή γνώμη». Ό μύθος ότι ή
αστική δημοκρατία στηρίζεται στήν κυριαρχία τής «κοινής γνώμης» δέν έχει πιά
πέραση. Γιά κάθε ζήτημα υπάρχει ιδιαίτερη «κοινή γνώμη» κ ά θ ε κ ο ι ν ω ν ι ­
κ ή ς τ ά ξ η ς ή μ ε ρ ί δ α ς . Κοίτ. σχετ. Α. Σ β ώ λ ο υ : Τό νέον σύνταγμα
καί αϊ βάσεις τοϋ πολιτεύματος, Αθήναι 1928, σελ. 93 έ.
(15) Στό λ ε γ ό μ ε ν ο «λαϊκό Τύπο». Είνε κι αυτός Τύπος καπιταλιστικός
χαί δέν πρέπει νά γίνεται σύγχυση μέ τόν καινούριο εθνικό λαϊκό Τύπο, πού ορα­
ματίζεται ή μελέτη αύτη νά βγαίνει μέσα άπό τά ερείπια τής χώρας καί νά πλαι-
•σιώνει τήν όλη άναδημιουργική προσπάθεια τοϋ έλληνικοϋ λαοϋ. Ό λ ε γ ό μ ε ­
ν ο ς «λαϊκός Τύπος» εμφανίστηκε μέ βασικές διαφορές στή μορφή καί στό περιε-
43
χόμενο άπό τόν ίσαμε τότε «σοβαρό Τύπο». Χρησιμοποίησε αδίσταχτα ôXfς τΙς εμπο­
ρικές μέθοδες τοϋ καπιταλισμοί/ yià τήν αύξηση της κυκλοφορίας καί τήν προσέλ­
κυση αγγελιών. Ό Emile de Gtirardin θα μνημονεύεται πάντοτε σαν ένας άπό τους
μεγάλους ιδρυτές τοϋ presse populaire.
(16) Για τΙς πλατειές μάζες ή εφημερίδα είνε ό μοναδικός αγωγός γνώσεων. Ό
S. Η Ά ν t m a n n (στό εργο TOU : Technik und Staat, Berlin 1929. σελ. 101)
τονίζει ότι «ή καθημερινή εφημερίδα είνε στή σύγχρονη ζωή ή σχολή μετεκπαίδευ­
σης γιά τή μάζα τών ανθρώπων».
(17) Ό Κ. Bueeher (Gesammelte Àufsaetze fur Zeitungskunde, Tuebingen,
1926) γράφει παραστατικά : «Κάθε φύλλο μιας μεγάλης καθημερινής εφημερίδας είνε.
ένα θαυματούργημα τοϋ καπιταλιστικά οργανωμένου καταμερισμού εργασίας και
τής μηχανικής τεχνικής (maschinelle Technik), εΐνε Ινα μέσο πνευματικής και οίκο -
νομικής επικοινωνίας, όπου συνενώνονται, σαν σέ μιά εστία, οί ενέργειες όλων τών
άλλων μέσων επικοινωνίας, τοϋ σιδηροδρόμου, τοϋ ταχυδρομείου, τοϋ τηλεγράφου
και τοϋ τηλεφώνου». Γιά τήν εποχή μας 0ά προσθέταμε ακόμα : τοϋ αεροπλάνου
καί τοϋ άσυρμόττου.
(18) Σαν είδος πρώτης ανάγκης λογαριάζεται πια καί ή εφημερίδα στους τίμα"
ριθμικούς υπολογισμούς κόστους τής ζωής καί στό «ελάχιστο συντήρησης» τοϋ σύγ"
χρόνου άνθρωπου.
(19) Πιό έντονα εκφράζεται ή άποψη αύτη στό γερμανικό αξίωμα: «εφημερίδα
χωρίς αναγνώστες, δέν είνε εφημερίδα» (Eine Zeitung ohne Leser, keine Zeitung,) -
(20) Ή έλλειψη επιστημονικών εξακριβωμένων δεδομένων επιτρέπει ακόμα σέ
πολλούς στήν Ελλάδα νά έλεεινολογοϋν συχνά τήν «έφημεριδομανία» ( ! ) τοϋ έλληνα,
ένώ άλλες χώρες κατέχουν τό ρεκόρ στόν αριθμό καί στήν κυκλοφορία τών εφημερί­
δων, στήν κατά κάτοικο αναλογία φύλλων, σελίδων κλπ.
(21) Τελευταία στό άρθρο τοϋ διευθυντή τοΰ «Associated Press» K e n t
Κ ο ο ρ e r : Ελευθερώστε τόν Τύπο άπό τήν τυραννία κι ά π ' τά μονοπώλια,
(στό περιοδικό « Ν έ α Ζ ω ή», τεϋχ. 2ο, β' δεκαπενθ. Απρίλη 1945, σ. 31-34), τό
μ ο ν ο π ώ λ ι ο τ ή ς ε ί δ η σ ε ο γ ρ α φ ί α ς («ένα ά π ' τά πανίσχυρα μονο­
πώλια πού είδε ποτέ ό κόσμος») εξετάζεται, πολύ περιορισμένα κ' επιφανειακά
άλλωστε, σαν πρόβλημα γιά τίς διαπραγματεύσεις ειρήνης, πού, κατά τόν Κ., πρέ­
πει νά εξασφαλίσουν «τήν απόλυτη ελευθερία στό πλησίασμα τών άμεσων πληρο­
φοριακών πηγών» καί προτείνονται διάφορα μέτρα. Άλλά, όσο καί νά τό ξορκί­
σουμε, δέν θά κατορθώσουμε ποτέ νά διώξουμε, άπό τόν καπιταλισμό της παγκό­
σμιας αγοράς καί τών διεθνών μονοπωλίων, τό φάντασμα αυτό, πού δέν εΐνε, άλλωσ­
τε, τό μόνο μέσο «γιά τήν παραμόρφωση τής αλήθειας». Ό καπιταλιστικός κόσμος
διαθέτει σχετικά τεράστιο οπλοστάσιο. "Οπως υποστηρίζεται στό κείμενο, ή λύση
στό «πρόβλημα τής αλήθειας» δέν μπορεί νά δοθεί άπό τόν καπιταλιστικό Τύπο.
(22) Στό εργο του για τούς ταξικούς αγώνες στή Γαλλία στα 1848-1850 καί
είδικότερα στή μελέτη του γιά τήν κατάργηση της καθολικής ψηφοφορίας στα 1850
ό M a r x τονίζει ότι ό καινούριος (αντιδραστικός) εκλογικός νόμος είχε άνοιγκη
άπό ενα συμπλήροομα, ενα νέο νόμο γιά τόν Τύπο. Ό νέος αυτός νόμος αύξησε τά
ποσά τής χρηματικής εγγύησης γιά τήν έκδοση εφημερίδας, επέβαλε πρόσθετες φορο­
λογίες καί ώρισε ότι κάθε άρθρο εφημερίδας πρέπει νάχει τήν υπογραφή τοϋ συγ­
γραφέα του. «Όσο ό καθημερινός Τύπος ήταν ανώνυμος—γράφει ό Marx—παρου­
σιαζόταν σαν τό όργανο τ ή - αναρίθμητης, ανώνυμης Κοινής Γνώμης· ήτανε ή.
τρίτη δύναμη στό κράτος. Ή υπογραφή κάθε άρθρου Ικανέ τήν εφημερίδα μιά άπλή
συλλογή φιλολογικών διατριβών άπό περισσότερο ή λιγότερο γνωστά άτομα·
44
Κάθε άρθρο ξέπεσε στό επίπεδο αγγελίας, "ίσαμε τότε οί έφημδρίδε; κυκλοφορούσαν
-
σαν χαρτονόμισμα της Κοινής Γνώμης τόρα μετατρέπονταν σέ συναλλαγματικές
πού ή αξία καί ή κυκλοφορία εξαρτιότανε άπό τήν πίστη όχι μόνο τοϋ έκδοτη άλλα
καί τοϋ όπισθογράφου ». . Κοίτ. τή γαλλική έχδοση τοϋ έργου αύτοϋ τοϋ
M a r x : Les luttes de classes en Franc» (1848-1850), Paris, E. S. L, 1936, σ.
146 κ. έ. Κοίτ. επίσης γιά τίς απόψεις τοϋ Μαρξ για τήν ανωνυμία : Κ. Β u e-
c h e r : Gesam. Aufsaetz? κλπ. σ. 121, καί τοϋ ί δ ι ο ν : Die Entstehung der
Volkswirtschaft, Sam. II, Tuebingen, 1925, σ. 253.
(23) Οΐ αθηναϊκές εφημερίδες, μ- κυκλοφορία άπό 5.000-30.030 ανήκουν, μέ τή
διεθνή ταξινόμηση, στίς μικρές καί μεσαίες έτ;χειρήσεις. "ωστόσο μέ τήν αξία εγκα­
ταστάσεων, κινητήρια δύναμη, αριθμό προσωπικού κλπ., ανήκουν, στήν ταξινό­
μηση τής ελληνικής οικονομίας, στις μεγάλες επιχειρήσεις.
(24) Ελεύθερον Βήμα, Αθηναϊκά Νέα, Φ Λ) ν ή τοϋ ΛαοΟ (γιά λίγον καιρό), Οικο­
νομικός Ταχυδρόμος. Επίσης : Νέος Κόσμος, Εργασία, Γυναίκα κλπ. Απόπειρα πού
δέν πέτυχε : Ελληνική, Νέον Φως (1935). Σκέψεις γιά τήν οργάνωση επαρχιακών
εκδόσεων τών αθηναϊκών εφημερίδων έμειναν απραγματοποίητες.
(25) Οί διαφημιστικές οργανώσεις ήρθαν σέ στενότερη επαφή μέ τούς άγγε-
λιοδότες, υποβοήθησαν τήν αύξηση τών αγγελιών, πού τίς διοχέτευαν στά φύλλα
της μεγαλύτερης κυκλοφορίας. Ά π ό τήν ίδια τήν άσκηση τής δουλείας τους επη­
ρεάζουν τήν οικονομική κατάσταση τών εφημερίδων.
(2ο) Κεντρικά πραχτορεΐα Τσαγγάρη καί Εταιρείας έλληνικοϋ Τύπου, διακλα­
δωμένα σ" όλη τή χώρα μέ ύποπραχτορεΐα. "Οξύτατος παλιότερα ανταγωνισμός ανά­
μεσα στις δυό οργανώσεις. Στά 1941, άπό τήν άρχή τής κατοχής, καί τά δύο πρα­
χτορεΐα μπήκαν στήν υπηρεσία τοϋ καταχτητή. "Εγινε συγχώνευση τους σέ μιά
ανώνυμη εταιρεία, μέ τήν επωνυμία «Πρακτορεϊον έλληνικοϋ καί ξένου Τύπου—
Α. Ε.». Τά 51 ο)ο τών μετοχών της τά εϊχαν οί γερμανοί (γερμανός ήταν καί ό
πρόεδρος τοϋ συμβουλίου της), τά υπόλοιπα οί ίδιοχτήτες τών πραχτορείων,
πού έγιναν μέλη τοϋ διοικ. συμβουλίου καί συνεργάσθηκαν θαυμάσια μέ τούς γερ­
μανούς. Μέσον αυτής τής εταιρείας γινότανε καί ή προμήθεια τοϋ δημοσιογραφικού
χαρτιού. "Ετσι, άπό τά 1941 έπεβλήθηκε ένα de facto μονοπώλιο στήν είσαγωγή
χαρτιού, όπως καί στήν πραχτόρευση καί κυκλοφορία τών εφημερίδων, πού βγαί­
νανε στήν ΆΘήνα άπό τούς γερμανούς σέ ελληνική γλώτσα (Ακρόπολις, Καθημε­
ρινή, Έλ, Βήμα, Πρωία, Βραδυνή κλπ.). Ή εύνοια τοϋ πραχτορείου εξασφάλισε
-
πολλές φορές τήν επιτυχία σέ εφημερίδες ή δυσμένεια του φέρνει σχεδόν άφευχτα
τήν καταστροφή !
(27) Οί συντάχτες συνήθως σέ μιά πρωϊνή καί σέ μιά απογευματινή εφημερίδα.
Οί ρεπόρτερ σέ περισσότερες εφημερίδες, δίνοντας πανομοιότυπες 5Ϊ5ήσεις («μέθοδος
καρμπόν»). Ή κατάσταση αυτή ευνόησε τήν επικράτηση κλειστών, συντεχνιακών,
αντιλήψεων (τραστ ρεπόρτερ, εργολαβικές συμφωνίες κλπ.) καί εμπόδισε τήν
ανανέωση των στελεχών. Ταυτόχρονα κατέβασε τό ρεπορτάζ, δηλ. τ ή λ ε π τ ό ­
τ ε ρ η κ α ί σ ο β α ρ ό τ ε ρ η λ ε ι τ ο υ ρ γ ί α τ ή ς ε φ η μ ε ρ ί δ α ς , σέ πολύ
χαμηλό επίπεδο, έπνιξε στό ρέιτορτερ κάθε πρωτοβουλία καί κάθε συναίσθηση επαγ­
γελματικής καί κοινωνικής ευθύνης.
(28) Ή άπαγγελματική της σύνδεση αλλοιώθηκε τελευταία μέ τήν άδρόα έγ­
γραφη μελών μή επαγγελματιών δημοσιογράφων.—Κάθε επαγγελματική επιδίωξη
καί κάθε αύτοκαθορισμός τών δημοσιογράφων στραγγαλίστηκε μέ τή βία τής 4ης
Αυγούστου, που φύσηξε πάνω στόν Τύπο έναν πνιγηρό, άποξηραντικόν άνεμο. Οί
βάσεις του σαλεύτηκαν συθέμελα (κλείσιμο εφημερίδων, πτώση κυκλοφορίας, έκβια.
45
σμοί δημοσιογράφων, βάρβαρη λογοκρισία, εκχυδαϊσμός περιεχομένου, πνίξιμο κάθε
ελεύθερης σκέψης καί κάθε δημιουργικής πνοής, μιλιταριστικοποίηση Τύπου, ανήθι­
κες συναλλαγές κλπ.)· Πρέπει νά προσθέσουμε, ότι στήν πολιτική της γιά τόν
προσεταιρισμό των δημοσιογράφων ή 4η Αυγούστου πήρε ορισμένα μέτρα, δηλ.
α) καθιέρωσε τήν Κυριακή αργία των εφημερίδων, πού, π α ρ ' όλες τΙς καταστρατη­
γήσεις της άπό τούς έκδοτες, έδωσε στους δημοσιογράφους τή βδομαδιάτικη ανά­
παυση, β) υπήγαγε καί τούς δημοσιογράφους στις συλλογικές συμβάσεις των Ιδιω­
τικών υπαλλήλων. Τό μέτρο αυτό 5SJ είχε καμμιά ουσιαστική σημασία γιά τούς
περισσότερους συντάχτες, πού οί αποδοχές τους δέν μπορούσε νά βρίσκονται στο
επίπεδο τών μισθών τών ανειδίκευτων ιδιωτικών υπαλλήλων.
(29) Δέν έλειψαν ακόμα κ' εκείνοι πού δέχτηκαν νά χειροτονηθούν άπό τό θεο­
λόγο Κουΐσλιγκ Λούβαρι «καθηγητές» σέ μιά δημοσιογραφική σχολή !
(30) Προκαμένου π . χ. γιά τό «Ριζοσπάστη» καί άλλες εφημερίδες καί περιο­
δικά, πού χαραχτηρίζονταν σαν «κομμουνιστικά», τό κράτος παρανομούσε άπαγο-
γορεύοντας τή διαβίβαση τους μέ τό ταχυδρομείο, κατακρατώντας τηλεγραφήματα
κλπ. Συχνότατα επίσης τοπικά όργανα (επιτόπιοι αστυνομικοί «φύρερ») απαγό­
ρευαν τήν κυκλοφορία στήν περιφέρεια τους. "Η 4η Αυγούστου ήταν2 ή φυσική
κατάληξη πολυχρόνιας αντιδραστικής πολιτικής, τό ολοκλήρωμα της καί ή αποκο­
ρύφωση της. Γι αυτό κι έφερε στόν Τύπο τόν πλήρη εξανδραποδισμό.
(31) Είνε τόση ή σημασία του κομματικού Τύπου, ώστε πολλοί διατυπώνουν
τήν άποψη, ότι μόνο στά πολιτικά κόμματα πρέπει νά επιτρέπεται ή έκδοση καθη­
μερινής εφημερίδας. "Ετσι νομίζουν ότι άποκαπιταλιστικοποιοΰν τόν Τύπο καί τόν
ξαναγυρίζουν στή μορφή τής έφημερίδας-ΐδέας. Πώς όμως θωρακίζεται ό κομματι­
κός Τύπος ενάντια στους καπιταλιστικούς πειρασμούς;
(32) Ποια ή σημασία της κυκλοφορίας τοΰ Τύπου σέ όλη τή χώρα—καί στά
μ α κ ρ ι ν ό τ ε ρ α χωριά — απόδειξε ό Κ. B u e c h e r μέ τό περίφημο σχέδιο
του γ ι ά τήν οργάνωση τοϋ γερμανικού Τύπου (στήν προχιτλερική καί προπολε­
μική Γερμανία), προτείνοντας τήν υποχρεωτική έκδοση εφημερίδας σέ κάθε κοινό­
τητα πού θά είχε περισσότερους άπό 2000 κατοίκους.
(33) Ό καθηγητής Α. Σ β ώ λ ο ς (στό παραπ. εργ., σ. 156) υπολογίζει σέ
?να εκατομμύριο τουλάχιστο τούς κατοίκους τής χώρας πού παρακολουθούσαν (στά
1928) τόν Τύπο. Ά π ό τούς εκλογείς όμως (σύνολο: 1.200.000) μόνο ενα 5 0 ο ) ο
•παρακολουθεί τις εφημερίδες κι άπ' αυτό τά 80 ο)ο είνε κάτοικοι τών πόλεων, Ινώ
μικρή μόνο μειοψηφία άπό τούς άλλους εκλογείς διαβάζει εφημερίδες.
(34) Ό καπιταλιστικός Τύπος βλέπει τις μάζες, όπως καί ό καπιταλισμός :
σαν τό πλήθος τών αγοραστών, πού υπόκεινται στήν εκμετάλλευση τής εμπορευμα­
τικής οικονομίας. Μόνον ό Τύπος, πού θά συνδεθεί άμεσα μέ τις μάζες γιά νά τίς
υποβοηθήσει στή δημιουργική τους προσπάθεια μπορεϊ ν' αποβλέψει σέ πραγμα­
τικά μεγάλες κυκλοφορίες, μπορεί νά πραγματοποιήσει τό ιδεώδες νά μήν υπάρχει
&νθρωπος, πού νά μή διαβάζει τήν εφημερίδα του. Προϋπόθεση τοϋ τέτιου Τύπου
είνε τό νά πάψουν οί μάζες νά είνε παθητικός συντελεστής τής κοινωνικής ζωής καί
νά προβάλουν στό προσκήνιο, σαν ό πρωταγωνιστής τοϋ δράματος τής ομαδικής
δημιουργίας.
(35) Είνε αυτονόητο ότι ή πολιτική Τύπου, πού θά εφαρμοστεί άπό τις μετα-
κατοχικές ελληνικές κυβερνήσεις, θά καθορίζεται άπό τίς πολιτικοκοινωνικές κατευ­
θύνσεις τους. Ή πολιτική, πού υποστηρίζει ή μελέτη αυτή, εχει προϋπόθεση τήν
αποκατάσταση τής πλέριας λαϊκής κυριαρχίας καί τή δημιουργία ενός λαϊκοΰ κρά­
τους, όπως τό καρτερεί ό ελληνικός λαός, παλεύοντας τόσα χρόνια γ ι ά τή δημο -
46
κρατία. Σ* ένα γενικό σχέδιο ytà τήν ανοικοδόμηση όλων των κλάδων τής εθνικής
ζωής βά εχει τή θέση του καί ό Τύπος σαν εμποροβιομηχανική έπιχε(ρηση καί
σαν κοινωνικοπολιτική λειτουργία.
(36) "Ενας ά π ' αυτούς, ό Saint-Just, μιά άπό τΙς επιβλητικότερες φυσιογνω­
μίες της μεγάλης γαλλικής Επανάστασης, έδωσε τότε στό Ιδεώδες αυτό τήν παρα­
κάτω επιγραμματική διατύπωση: «Si vous voulez fonder une République, ôtez au
peuple le moins d? pouvoir qu' il est possible et faites exercez par lui les fon-
ctions dont il est capable». (Άν θέλετε νά Ιδρύσετε μιά δημοκρατία, αφαιρέστε
άπό τό λαό όσο τό δυνατό λιγότερη εξουσία καί αφήστε τον ν' ασκήσει τΙς λει­
τουργίες, πού είνε γι αυτές ικανός).—Σήμερα τά δημοκρατικά Ιδεώδη συνοψίζονται
στό σύνθημα: ό λ η ή ε ξ ο υ σ ί α σ τ ό λ α ό !Μέ τήν εφαρμογή τοϋ συνθήματος
αύτοϋ θά εξυγιανθεί ό κόσμος άπό τό φασιστικό μίασμα και άπό όλες τίς επιβιώ­
σεις του (κρυφοφασισμός, νεοφασισμός κλπ.) καί θ' ανοίξει διάπλατα ό δρόμος γιά
τήν πρόοδο.
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ σελ. 7
ΕΙΣΑΓΩΓΗ > 9
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α'
ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΓΙΑ Ι Ό Ν ΤΥΠΟ ΣΤΗΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗ
ΕΠΟΧΗ ( § 1 - 1 5 ) » 13
1. "Ελλειψη επιστημονικών δεδομένων για την κατανόηση τοϋ φαινομένου τοϋ
Τύπου. Στοιχεία από άλλες χώρες, όπου αναπτύχθηκε ή Επιστήμη τοϋ Τύπου. — 2.
Πραχτικοί σκοποί της μελέτης. Όρισμός εφημερίδας. Χρήση τοϋ όρου Τύπος. Ή
μελέτη αναφέρεται περιοριστικά στόν ημερήσιο (πολιτικό) Τύπο καί είδικότερα
στόν αθηναϊκό. — 3. Ό Τύπος παράγωγο φαινόμενο τοϋ καπιταλισμού. Διάγραμμα
τής ιστορίας τοΰ Τύπου. — 4. Στάση τοϋ κράτους έναντι στόν Τύπο. — 5. Ό Τύ­
πος ώς τό 19ο αΐώνα. Μεταβολές στό 19ο αΐώνα. Εκλαΐκευση τής εφημερίδας. Ό
φτηνός Τύπος. Τό μόνο εμπόρευμα πού προσφέρεται κάτω τοϋ κόστους. Ή άγγδ-
λία.— 6. Τό Spiritus kapitalisticus στόν Τύπο. "Εξαφάνιση της «ελευθερίας τοϋ
Τύπου». — 7. Δυαδισμός της καπιτα?.ιστικής εφημερίδας. "Οξυνση αντινομιών. — 8.
Ή «νέα εποχή». Ό λ ε γ ό μ ε ν ο ς «λαϊκός Τύπος». Ή κοινωνικοποίηση τον Τύ­
που.— 9. Ή εφημερίδα—κοινωνικό αγαθό. Σχέσεις της μέ τήν «περιρρέουσα ατμό­
σφαιρα». — 10. Ή εφημερίδα καί ή άλλη πνευματική παραγωγή. — 11. Οίκονομι-
κές καί κοινωνικές προϋποθέσεις. Ή άγιάτρευτη κ ρ ί σ η τοϋ καπιταλιστικού Τύ­
που.— 12. Ή ειδησεογραφία. Ή διεθνής αγορά είδήσεων. Μονοπώλιο πραχτο-
ρείων. — 13. Ή ανωνυμία. Υπονόμευση της άπό τόν καπιταλισμό. — 14. Αύξηση
κυκλοφορίας και ο ρ γ α ν ι κ ή κ ρ ί σ η καπιταλιστικού Τύπου. — 15. Τό αργυρώ­
νητο τοϋ καπιταλιστικού Τύπου. Ό «εθνικός» Τύπος όργανο αντεθνικών καί αντι­
λαϊκών επιδιώξεων.

ΚΕΦΛΛχΑΙΟ Β'
ΧΑΡΑΧΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ (§ 16 - 39) . . σελ. 23
16. Εμφάνιση τοϋ έλληνικοϋ Τύπου (α' ίστορική περίοδος). — 17. "Αγώνες γιά»
τΙς συνταγματικές ελευθερίες ( β ' Ιστορική περίοδος). —18. Ό Τύπος στόν αστικό
μετασχηματισμό πού αρχίζει ( γ ' Ιστορική περίοδος). Καθημερινές εφημερίδες. — 19.
Χαραχτηριστικά τρίτης περιόδου. — 20. Παιδική ηλικία έλληνικοϋ Τύπου. — 21. Τό
τελευταίο στάδιο τής τρίτης περιόδου τοϋ έλληνικοϋ Τύπου. Ό καπιταλιστικός
Τύπος στήν "Ελλάδα. Ή συγκέντρωση. — 22. Ή συγκέντρωση στίς αγγελίες. — 23.
Ή συγκέντρωση στή διανομή καί κυκλοφορία. — 24. Τό "Αθηναϊκό Πραχτορεΐο είδή­
σεων. — 25. Τό «πρόβλημα τής αλήθειας» κλπ. — 26. ΟΙ εσωτερικές σχέσεις τών εφη­
μερίδων. Κατηγορίες προσωπικού. — 27. "Ο καταμερισμός στή σύνταξη. Ό επαγγελ­
ματισμός. Μαρασμός πεποιθήσεων. Οικονομικές εξαρτήσεις. — 28. Συγκεντρωτισμός
στήν εφημερίδα. Καμμιά αναγνώριση τής clause de conscience.— 29. Οικονομική
48
εξαθλίωση δημοσιογράφων. — 30. Επαγγελματική όργάνωση. Κρατοποίηση. Τ6
πνεύμα «λέσχης λογίων». — 31. Τό πρόβλημα τής εξυγίανσης άπό τόν ξεπεσμένο
Τύπο. — 32. Θέματα πού πρέπει νά μελετηθούν γιά νά ολοκληρωθεί ή έρευνα. Πο­
λιτική καί κοινωνική διαφοροποίηση τοϋ Τύπου. — 33. Προκαταρχτικές παρατηρή­
σεις. Σχέσεις Τύπου καί κράτους. Οί νομοθετικές μεταρρυθμίσεις πού έγιναν. Εχθρό­
τητα τοΰ κράτους έναντι στό λαϊκό Τύπο. — 34. Ό αστικός Τύπος υποβοήθησε
τό κράτος. Συνεργασία μέ τήν 4η Αυγούστου καί τόν καταχτητή. — 35. Σχέσεις
Τύπου καί πολιτικών κομμάτων. Καλλιέργεια πολιτικής καί ιδεολογικής σύγχυσης. —
36. Σχέσεις Τύπου καί οικονομίας. Σχέσεις Τύπου καί κοινωνικής, πνευματικής κλπ.
ζωής. — 37. Ή διακύμανση τής κυκλοφορίας τοϋ ελληνικού Τύπου. — 3 8 . Προϋπο­
θέσεις γ ι ά μιά α λ η θ ι ν ά ν έ α ε π ο χ ή τοϋ ελληνικού Τύπου. — 39. Ό Τύ­
πος μέ3α στή γενική ανοικοδόμηση τής εθνικής ζωής.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ'
ΜΕΤΡΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΕΝΟΣ ΕΘΝΙΚΟΥ (ΛΑΤΚΟΥ)
ΤΥΠΟΥ (§ 4 0 - 4 6 ) σελ. 34
40. Αναζήτηση λύσεων γιά τή μεταβατική περίοδο. *0 νέος εθνικός Τύιτος στό
λαϊκό κράτος.—41. Πρόγραμμα minimum γιά τήν ανοικοδόμηση ενός νέου έθνικοϋ
(λαΐκοΰ) Τύπου. — 42. Ή νέα οικονομική όργάνωση τοϋ Τύπου. Βασικά μέτρα (δή­
λωση κεφαλαίου, δημοσίευση Ισολογισμού, δήλωση κυκλοφορίας, κρατικό μονοπώ­
λιο οτγγελιών κλπ.). — 43. Νέα όργάνωση συναφών επιχειρήσεων καί οργανισμών
(κρατικό μονοπώλιο είσαγωγής δημοσιογραφικού χαρτιού, μηχανημάτων κλπ. Κρα­
τοποίηση μεγάλων επιχειρήσεων. Τό Αθηναϊκό Πραχτορεϊο ειδήσεων καί τά πρα-
χτορεϊα κυκλοφορίας οργανισμοί δημοσίου δικαίου). —44. Νέα ρύθμιση τών σχέσεων
Τύπου καί κράτους (υποχρέωση τοϋ κράτους νά συντρέχει θετικά τόν Τύπο, ε­
λευθερία τοϋ Τύπου κλπ.). —45. Κοινωνική καί επαγγελματική θέση τοΰ δημοσιο­
-
γράφου (σχέσεις έκδοτη καί μισθωτού· καθιέρωση τής clause de conscience διαιτη­
- - - -
σία επαγγελματικό μυστικό καί ανωνυμία ειδική δωσιδικία ασυμβίβαστα επι­
μελητήριο Τύπου). — 46. Επιστημονική μελέτη τοϋ Τύπου καί επαγγελματική εκπαί­
-
δευση δημοσιογράφων (ανάγκη είδικοϋ ίδρύματος διδασκαλία τής Ί".πιστήμης τοϋ
- -
Τύπου· θεωρητική καί πραχτική άσκηση προπαρασκευαστικά σχολεία πολιτική
-
Τύπου στηριγμένη ατά πορίσματα τής Επιστήμης τό ιδεώδες τοϋ λαΐκοΰ κράτους).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ σελ. 40
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ » 47