Sie sind auf Seite 1von 318

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΟ
ΛΕΞΙΚΟ
ΟΟΡΥΠΙΟΗΤ: ΑΦΟΙ ΚΑΠΟΠΟΥΛΟΙ & ΣΙΑ Ε.Ε.
ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ 24
106 81 ΑΘΗΝΑ
ΤΗΛ. 3836482 - 3805451
Ρ ΑΧ: 3807608
ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ
ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΟ
ΛΕΞΙΚΟ

ΤΟΜΟΣ Δ'

Μπέρκλευ - σκάντα

ΕΚΔΟΣΕΙΣ: Κ. ΚΑΠΟΠΟΥΛΟΣ

Α Θ Η Ν Α 1995
ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ
ΠΡΟΛΟΓΙΖΕΙ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΔΕΣΠΟΤΟΠΟΥΛΟΣ
Ακαδημαϊκός

ΑΡΧΙΣΥΝΤΑΚΤΕΣ
Χιωτάκης Τάκης Χωραφάς Ευστράτιος
Δ ρ Φιλοσοφίας Φ ι λ ό λ ο γ ο ς , πρώην
εκπαιδευτικός σ ύ μ β ο υ λ ο ς

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
• ΑγουρΙδης Σάββας
Ομ. Καθηγητής Παν. Αθηνών
• Αναπολιτάνος Διονύσιος
Καθηγητής του Τμήματος Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας
της Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών
• Αλατζόγλου - Θέμελη Γραμματική
Επίκουρος Καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο
• Βασιλείου Αθανάσιος
Πολιτικός Επιστήμων - Κοινωνιολόγος
• Βελισσαρόπουλος Δημήτριος
Πρέσβυς ε.τ.
• Βιτσαξής Βασίλειος
Πρέσβυς ε.τ.
• Βώρος Φανούριος
Δρ Φιλοσοφίας, Σύμβουλος Παιδαγωγικού Ινστιτούτου
• ΔελλήςΙ. Γ.
Αναπληρωτής Καθηγητής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Πατρών
• Ζιάκας Γρηγόριος
Καθηγητής Ιστορίας Θρησκειών Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
• Θεοτοκάς Νίκος
Κοινωνιολόγος
• Ιέλο Μαριάντζελα
Φιλόλογος, Πανεπιστήμιο Αθηνών
• Καράς Γιάννης
Δρ Φιλοσοφίας, Ερευνητής του ΚΝΕ του Ε Ι Ε
• Καριώτογλου Αλέξανδρος
Δρ Θεολογίας
• Κασσωτάκη - Μαριδάκη Αθανασία
Δρ Ψυχολογίας, ειδική συνεργότις στο Τμήμα Ψυχολογίας του
Πανεπιστημίου Αθηνών
• Κεσίσογλου Αλέξανδρος
Αναπληρωτής καθηγητής κλασικής φιλολογίας Πανεπ. Ιωαννίνων
• ΚεσσΙδης Θεοχάρης
Καθηγητής Φιλοσοφίας, αντεπ. μέλος της Ακαδημίας Αθηνών
• ΚιτρομηλΙδης Πασχάλης
Καθηγητής της Πολιτικής Επιστήμης Πανεπ. Αθηνών
• Κοκάλας Θεόδωρος
Φιλόλογος
• Κοκολόγος Αθανάσιος
Φιλόλογος, Ερευνητής
• Κουκής Αναστάσιος
Δρ. Φιλοσοφίας, Ακαδημία Αθηνών
• Κράλλης Χάρης
υπ. Δρ Φιλοσοφίας
• Κρητικός Γιάννης
Κοινωνιολόγος
• Κύρκος Βασίλης
Καθηγητής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
• Κωσταράς Γρηγόριος
Καθηγητής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών
• ΛεοντσΙνη - Γλυκοφρύδη Αθανασία
Επίκουρος Καθηγήτρια Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών
• Μαμούρης Ζήσης
Βιολόγος, Δρ Γενετικής, Λέκτωρ του Γενικού Τμήματος
Πανεπιστημίου Θεσσαλίας
• Μανουράς Ευάγγελος
Ψυχολόγος
• Μαρκής Δημήτριος
Καθηγητής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Μακεδονίας
• Μπάλιας Ευστάθιος
Δρ Πολιτικής Επιστήμης
• Μπαρτζελιώτης Λεωνίδας
Αναπληρωτής Καθηγητής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών
• Μπέγζος Μάριος
Επίκουρος Καθηγητής Φιλοσοφίας της Θρησκείας Πανεπιστημίου Αθηνών
• Μπιτσάκης Ευτύχης
Καθηγητής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων,
Υφηγητής Θεωρίας της Φυσικής Πανεπιστημίου Αθηνών
• Νάτσης Αθανάσιος
Φιλόλογος, Πανεπιστήμιο Αθηνών
• Νόβα - Καλτσούνη Χριστίνα
Επίκ. Καθηγήτρια Κοινωνιολογίας Παν. Πατρών
• Οικονομίδης Νικόλαος
Φιλόλογος, Ερευνητής
• Οικονόμου Αντώνιος
Οικονομολόγος - Μηχανικός
• Οικονόμου Γεώργιος
Φυσικός
• Πάκος Παναγιώτης
Φιλόλογος - Ερευνητής
• Παπά Βασιλική
Ψυχολόγος
• Πατέλης Δημήτριος
Δρ Φιλοσοφίας
• Πολίτης Νικόλαος
Αναπληρωτής Καθηγητής Βυζαντινής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών
• Ρούσσος Ευάγγελος
Δρ Φιλοσοφίας
• Σκιαδοπούλου Ν. Σταυρούλα
Φιλόλογος - Ερευνήτρια
• Τερέζης Χρήστος
Επίκουρος Καθηγητής Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Πατρών
• Τζαφερόπουλος Απόστολος
Φιλόλογος, πρώην Σύμβουλος Εκπαίδευσης Ε Ε
• Τζαφεροπούλου Μαρία
Δρ. Φιλοσοφίας
• Τσατσούλης Δημήτριος
Κοινωνιολόγος - Σημειολόγος
• Φαραντάκης Πέτρος
Δρ Φιλοσοφίας
. Φσσουλάκης Στέριος
Επίκουρος Καθηγητής Ιστορίας Παν. Αθηνών
• Χρόνης Νικόλαος
Καθηγητής Φιλοσοφίας Παν. Αθηνών
• Χωραφάς Ευστράτιος
Φιλόλογος
Οι κυριότερες συντομογραφίες

αγγλ. - αγγλικά ΟΕΔΒ - Οργανισμός Εκδόσεως


ανατ. - ανατύπωση Διδακτικών Βιβλίων
Ακαδ. Επ. - Ακαδημία Επιστημών ό.π. - όπου παραπάνω
αποσπ. - απόσπασμα παράγρ. - παράγραφος
βιβ· - βιβλίο π.χ. - παραδείγματος χάρη
βιβλιογρ. - βιβλιογραφία πρβλ. - παράβαλε
βλ. - βλέπε Σ.Ε. - Σύγχρονη Εποχή
γεν. - γέννηση στερ. - στερητικό
εκδ. - έκδοση σ.σ. - σελίδες
ΕΚΚΕ - Εθνικό Κέντρο στο ίδιο - στο προαναφερόμενο
Κοινωνικών Ερευνών έργο
εξ. - και εξής τ. - τόμος
επαν. - επανέκδοση του ίδιου - του ίδιου συγγραφέα
επιμ. - επιμέλεια Χ·Χ· - χωρίς χρονολογία
ετυμ. - ετυμολογία έκδοσης
θιβ. - θιβετιανά
κ.ά. - και άλλα Βό - τόμος
κεφ. - κεφάλαιο ΗΓ39 - εκδότης
κ.ο.κ. - και ούτω καθεξής ΡΟ - Ρ3ΐΓ0ΐ09ί3 6Γ3ΘΙ«
λ. - λήμμα ρυρ - ΡΓΘ33Θ3 υηίνβΓ3ίί3ίΓΘ3
λ.χ. - λόγου χάρη ΆΘ ΡΓ3Π08
μαρτ. - μαρτυρία
μερ. - μέρος Αθ. - Αθήνα
ΜΙΕΤ - Μορφωτικό Ιδρυμα ίΡΖ. - Λιψία
Εθνικής Τραπέζης Ν.Υ. - Νέα Υόρκη
μτφ. - μετάφραση Φρανκ. - Φρανκφούρτη

Σημείωση:

• Οι χρονολογίες, που αναγράφονται μετά το όνομα του προσώπου στο


οποίο αναφέρεται το λήμμα, σημαίνουν τον χρόνο γέννησης
και θανάτου του [π.χ. Αβελάρδος (Νάντη, 1079 - ΟΙυηγ, 1142)].

• Ο αστερίσκος που συνοδεύει μια λέξη (π.χ. Αριστοτέλης 4 , υλισμός* κ.ά.)


δείχνει ότι για τη συγκεκριμένη λέξη υπάρχει στο Λεξικό ειδικό λήμμα.

• Ο μικρός αριθμός που βρίσκεται στο τέλος μιας χρονολογίας δείχνει τη


σειρά έκδοσης (π.χ. το "1966 : " υποδηλώνει ότι πρόκειται για τη
2η έκδοση του έργου στο οποίο αναφέρεται το κείμενο).

• Οι τίτλοι των βιβλίων, και γενικά των έργων, γράφονται στο κείμενο με
πλάγια στοιχεία (π.χ. Πολιτεία του Πλάτωνα, Τα Μετά τα φυσικά του
Αριστοτέλη).
Μ
Μ π έ ρ κ λ ε ϋ (ΒΘΓΚΘΙΘΥ) Τ ζ ω ρ τ ζ ( 1 6 8 5 - 1 7 5 3 ) . Επί- φωνα με τις μεταξύ τους ομοιότητες και χαρα-
σκοπος του ΟΙογά, φιλόσοφος. Υπήρξε εισηγη- κτηρίζονται με ονόματα, στα οποία κατά συνέ-
τής του απόλυτου ιδεαλισμού*, της αύλοκρα- πεια ανταποκρίνεται κάποια γενική παράσταση
τίας (ιμματεριαλισμός), καθώς επεξέτεινε, ε- ή έννοια, ο Μπέρκλεϋ υποστήριζε ότι τέτοιες
μπνεόμενος και από τον νεοπλατωνισμό*, τις παραστάσεις δεν υπάρχουν σε καμιά περίπτω-
καρτεσιανές επιφυλάξεις και στις "πρωτεύου- ση, επικαλούμενος ως απόδειξη την αυτοπα-
σες ιδιότητες"" των σωμάτων, και αρνήθηκε ρατηρηαία, η οποία, σύμφωνα με τον Μπέρ-
στον κόσμο κάθε είδους υλική πραγματικότη- κλεϋ, διδάσκει ότι είναι αδύνατον να παραστή-
τα, αντικαθιστώντας τον ρεαλιστικό δυϊσμό με σουμε εντός μας το τρίγωνο, για παράδειγμα,
την αποδοχή της ύπαρξης δύο αρχών: μιας καθ" εαυτό, χωρίς συγκεκριμένες πλευρές και
που νοεί, δηλαδή του πνεύματος, και μιας που γωνίες. Έτσι κατέληγε στο συμπέρασμα ότι α-
δημιουργεί, δηλαδή του απόλυτου, του θείου. ποκτούμε μόνο συγκεκριμένες παραστάσεις
Ο Μπέρκλεϋ συνέχισε κατά τρόπο αυτοτελή (αισθησιαρχία). Στην ανθρώπινη διάνοια ούτε
τη φιλοσοφία του Λοκ*. Όπως ο Λοκ κατεύθυ- αφηρημένες ιδέες ούτε εποπτείες υπάρχουν,
νε την έρευνά του στις παραστάσεις της αν- παρά μόνο επί μέρους ιδέες των όντων, που α-
θρώπινης συνείδησης και όχι στα ίδια τα αντι- ποκτούν εκ των υστέρων σημασία γενική.
κείμενα, όμοια και ο Μπέρκλεϋ εκκινούσε από Κατά τον Μπέρκλεϋ, παραστάσεις γενικών α-
την προϋπόθεση ότι η γνώση δεν αναφέρεται ντικειμένων και ιδιοτήτων (όπως λ.χ. κίνηση,
στα πράγματα αλλά στις παραστάσεις της συ- άνθρωπος, χρώμα) δεν υφίστανται και έτσι οι
νείδησης. Προσπαθούσε λοιπόν να προσδιορί- επί μέρους παραστάσεις ανάγονται στις καθ' έ-
σει τη φύση, την πηγή και τα είδη των παρα- καστον αισθήσεις. Ωστόσο οι συγκεκριμένες
στάσεων με μεγαλύτερη ακρίβεια. Δεχόταν αυτές παραστάσεις των επί μέρους πολύ απέ-
καταρχήν ότι και οι πρωταρχικές ιδιότητες των χουν από του να είναι είδωλα, αποτυπώματα
πραγμάτων, και όχι μόνο οι δευτερογενείς αντικειμένων που υπάρχουν έξω από εμάς.
όπως υποστήριζε ο Λοκ, είναι απλώς υποκειμε- Διότι το ανόμοιο δεν είναι δυνατόν να ασκεί ε-
νικές παραστάσεις. Από τα δύο στοιχεία του πίδραση στο ανόμοιο, παρά μια παράσταση
σχήματος του Λοκ -εξωτερική εμπειρία και ε- μόνο με μια παράσταση μπορεί να μοιάζει, ένα
σωτερική αντίληψη- εξήρε το δεύτερο, οδη- χρώμα με ένα χρώμα, ένα σχήμα με ένα
γούμενος σε έναν απόλυτο υποκειμενισμό, σχήμα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο Μπέρ-
σύμφωνα με τον οποίο είναι αδύνατη η αυτο- κλεϋ αρνείται οποιαδήποτε ύπαρξη στα φαινό-
τελής ύπαρξη του κόσμου εκτός του ανθρώπι- μενα. Η καθορισμένη διαδοχή και αλληλουχία
νου πνεύματος. Για τον Μπέρκλεϋ ο κόσμος των παραστάσεων τον εμποδίζει να πράξει
χάνει την αυτοτέλειά του, καθώς θεωρεί ότι υ- κάτι τέτοιο. Ο,τι κυρίως απορρίπτει είναι η
πάρχουν μόνο νοούντα πνευματικά όντα. Τα α- προσπάθεια να αναζητούμε την πραγματικότη-
ντικείμενα του εξωτερικού κόσμου υπάρχουν τα των παραστάσεων στη συμφωνία τους με
μόνο μέσα σε αυτά τα πνευματικά όντα, από τα εξωτερικά αντικείμενα. Βάση της γνωσιο-
τα οποία εξαρτώνται και τα οποία είναι φορείς λογίας του, και συνάμα όλης της φιλοσοφίας
τους. Η πολεμική του Μπέρκλεϋ στρεφόταν του, είναι η ισοδυναμία του "είναι" και του "α-
κυρίως εναντίον της υπάρξεως γενικών παρα- ντιλαμβάνεσθαΓ. Μόνο ό,τι σχετίζεται με την
στάσεων. Ενώ κατά τον Λοκ τα πραγματικά α- αντίληψη μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ον, ως
ντικείμενα που είναι συγκεκριμένα μόνο, ατο- υπάρχον (θδδθ - ρβΓοίρί). Κατά τον Μπέρκλεϋ,
μικά. κατατάσσονται σε γένη* και είδη* σύμ- όμως, η ύπαρξη δεν περιορίζεται μόνο σε ό,τι

9
Μπέρναλ

παριστάνεται πραγματικά, αλλά επεκτείνεται πιβεβαίωσης της ύπαρξης τόσο ημών των
και σε ό,τι μπορεί καθόλου να παρασταθεί. Ο ιδίων όσο και του κόσμου: "Εεδθ βδΐ βυΐ ρβΓοίρί
Μπέρκλεϋ είναι λοιπόν ένας από τους σημα- 3υί ρβΓοίρθΓβ" (Πραγματεία περί των αρχών της
ντικότερους διαμορφωτές του υποκειμενικού ανθρώπινης γνώσης, 3-4, Τρεις διάλογοι μετα-
ιδεαλισμού*, περιοριζόμενος στην πραγματι- ξύ Υλα και Φιλονόου, διάλ. α'). Για το εγώ,
κότητα των περιεχομένων της ανθρώπινης συ- κατά τον Μπέρκλεϋ, δεν αποκτούμε καμιά πα-
νείδησης, η οποία αποκτά έτσι το πλεονέκτημα ράσταση, αλλά μια άμεση και δι' ενοράσεως
του αδιαφιλονικήτως βέβαιου. Ολόκληρος λοι- βεβαιότητα, με την οποία μαθαίνουμε όχι μόνο
πόν ο υλικός κόσμος είναι περιεχόμενο της ότι υπάρχουμε, αλλά και ότι είμαστε άυλα και
συνειδήσεώς μας, αφού η ύπαρξη των αντικει- ενεργά όντα. Η φιλοσοφία του άμεσου είναι
μένων συνίσταται στην παράσταση τους από μια φιλοσοφία της αίσθησης βέβαια, χωρίς με-
εμάς. Τα αντικείμενα συνεπώς δεν είναι παρά σολαβήσεις και τρίτους όρους. Οπως όμως ε-
μόνο συμπλέγματα αισθημάτων. Υλη ως φορέ- πισημάνθηκε, κατά τον Μπέρκλεϋ, δεν υφίστα-
ας αυτών των αισθημάτων ή ως αιτία τους δεν ται αυτονομία του εξωτερικού κόσμου. Η αντί-
είναι ουσία που νοείται ως κάτι που υπάρχει ληψη συνιστά τα πράγματα και αυτά υπάρχουν
πραγματικά και έξω από την ανθρώπινη συνεί- επειδή υπάρχει η συνείδηση. Πρόκειται ασφα-
λώς για μια αμεσότητα μεταφυσική και όχι
δηση. Στην πραγματικότητα, ο Μπέρκλεϋ βρί-
υλική, καθόσον ο κόσμος υπάρχει ως πληρών
σκει ακριβώς μέσα στις ιδιότητες των αντικει-
τη συνείδηση. Η αντίληψη" ως όρος της ύπαρ-
μένων τη λαβή που προσφέρουν στο εγώ: ανα-
ξης, αλλά και ως απόδειξη τόσο του αντιλη-
γνωρίζοντας μέσα στις ιδιότητες -που απομα-
πτού όσο και της συνείδησης που το αντιλαμ-
κρύνουν, είναι αλήθεια, πιο πολύ τα πράγματα
βάνεται, καταφέρνει, με τη θέση που κατέχει
από εμάς- τη βιωμένη ουσία τους, διατρέχει
στη φιλοσοφία του Μπέρκλεϋ, να φέρει την α-
την απόσταση που χωρίζει το υποκείμενο από
ϋλοκρατία κοντά στον ρεαλισμό*: το να λεχθεί
το αντικείμενο. Η σύμπτωση του βιώματος με
ότι η ύπαρξη των πραγμάτων συνίσταται στο
τον εαυτό του εμφανίζεται έτσι σαν σύμπτωση
ότι είναι αντιληπτά, ισοδυναμεί σχεδόν προς
της σκέψης με το ον. Το έργο της κατανόησης
τη θέση των ρεαλιστών σύμφωνα με την οποία
βρίσκεται σ" αυτή τη σύμπτωση. Αρα ο Μπέρ-
τα πράγματα υπάρχουν επειδή είναι αντιλη-
κλεύ εντάσσει εκ νέου όλες τις αισθητές ιδιό- πτά. Τα κυριότερα έργα του: Η θεωρία περί της
τητες μέσα στη βίωση της υποκειμενικής διά- οράσεως (1709), Πραγματεία περί των αρχών
θεσης. Οι ιδιότητες των πραγμάτων, όχι μόνο της ανθρώπινης γνώσεως (1710), Τρεις διάλο-
οι δευτερογενείς (χρώματα, τόνοι, μυρωδιές γοι μεταξύ Υλα και Φιλονόου (1713), Αλκί-
κ.τ.ο.) αλλά και οι πρωταρχικές (έκταση, αριθ- φρων( 1732).
μοί, σχήμα, κίνηση κ.τ.ο.) είναι κάτι το υποκει-
Βιβλιογρ.: Ε. Μουτσόπουλου, Φιλοσοφία της καιρικότη-
μενικό. Εάν τα αφαιρέσουμε όλα αυτά, δεν
τας, Αθήνα, 1984 - Κ. Βουδούρη. Μεταφυσική, Αθήνα,
μένει κανένας φορέας γι' αυτές τις ιδιότητες, 1989.
καμιά ουσία, καμιά ύλη (αϋλία). Ετσι η φυσική Νικ. Οικονομίδης
επιστήμη δεν συνίσταται στην απλή απόκτηση
παραστάσεων, αλλά στον καθορισμό των αντι- Μπέρναλ (ΒΒΓΗΒΙ) Τζων Ντέσμοντ (ΙΓΘΙ3Π£),
κειμενικών και διεπομένων από νόμους σχέσε- 1901-1971). Βρετανός φυσικός επιστήμονας,
ών τους. Αρα προϋποθέτει ενέργεια της νόη- μαρξιστής. Πρωτοπόρος στον τομέα της κρυ-
σης, επειδή οι αισθήσεις από μόνες τους δεν σταλλογραφίας και της χρήσης ακτινών Χ για
οδηγούν στη γνώση, αλλά παρέχουν στον νου τη χαρτογράφηση ανόργανων και οργανικών
το προς επεξεργασία υλικό. Η ιδιοτυπία της μορίων. Ο Μπέρναλ διατύπωσε την άποψη ότι
θεωρίας του συνίσταται έτσι στον πρωτεύοντα σε ερωτήματα για την προέλευση και τη διαιώ-
ρόλο που αναγνωρίζει στο "ενεργητικό" στοι- νιση της ζωής, η απάντηση βρίσκεται στη φυ-
χείο της έννοιας της ιδέας, η οποία διαμορφώ- σική δομή και στερεομετρική διάταξη των μα-
νεται χάρη στις αισθήσεις και τη νοητική τους κρομορίων. Η ανακάλυψη του ϋ Ν Α και η διαπί-
επεξεργασία. Εντέλει, στο έργο του χώρος και στωση της σημασίας που έχει η διάταξη των
αίσθηση, ύλη και μορφή ταυτίζονται. Έτσι συ- πρωτεϊνών στο μόριο αυτό δικαίωσαν τον
ντελείται μετάβαση από μια αρχική ονοματο- Μπέρναλ, ο οποίος μπορεί να χαρακτηρισθεί
κρατία* σε μια τελική πραγματοκρατία*. Το ο- θεμελιωτής της μοριακής βιολογίας.
ντολογικό πρόβλημα αποκτά άλλη διάσταση Ως θεωρητικός της επιστήμης, ο Μπέρναλ επι-
καθώς η εμπειρία καθίσταται η ευκαιρία της ε- σήμανε τους κινδύνους που διατρέχει η επι-

10
Μπερντιάγεφ

στήμη από την κακή χρήση της, από τη στιγμή στο "Επιλεγμένα Φιλοσοφικά Εργα", Μόσχα. 1956.- Ρ.
που τίθεται στην υπηρεσία των καπιταλιστικών Λούξεμπουργκ, Κοινωνική μεταρρύθμιση και επανάστα-
κοινωνιών αντιστρόφως, και η κοινωνία δια- ση. 1899.
Πανογ. Πόκσς
τρέχει κίνδυνο από μια τέτοια κακή επιστήμη,
που, αγνοώντας πλέον τον ανθρωπιστικό χα-
Μπερντιάγεφ Νικολάι Αλεξάντροβιτς (1874,
ρακτήρα της και τον αληθινό της στόχο, τη
Κίεβο - 1948, Κλαμάρ, Γαλλία). Ρώσος θρη-
βελτίωση δηλαδή της ανθρώπινης ζωής, γίνε-
σκευτικός φιλόσοφος, εκπρόσωπος του περ-
ται προμηθεύτρια δυστυχίας και παρασκευά-
σοναλισμού*. Χαρακτηρίστηκε "προφήτης του
στρια μέσων εξόντωσης. Προσκείμενος στον
20ού αιώνα" και θεωρείται ως ένας από τους
κομμουνισμό* και μαρξιστής ο ίδιος, εναντιώ-
μεγάλους φιλοσόφους της εποχής μας. Το
θηκε σθεναρά στην άνοδο του φασισμού στην
1922 εξορίσθηκε από τη Ρωσία με την κατηγο-
Ευρώπη. Εργα του: ΑερββΙε ο1 ΟίβΙβοϋοθΙ
ρία ότι δεν συμφωνούσε με τη σοβιετική ιδεο-
ΜβΙθήαΙίεηη (με άλλους) Ιοπάοη, \Λ/3Μδ, 1935.-
λογία. Τα βασικά του έργα, που εκδόθηκαν στο
Τίιβ 8οά3ΐ ΡυηοΙίοη οί 5άβηοβ, Ιοηάοη,
Παρίσι ( Ένας νέος Μεσαίωνας, Φιλοσοφία του
ΡουΙΙθάςβ, 1939.- Τίιβ ΓΓββάοιν οί Νβ€β55ΐ1γ,
ελεύθερου πνεύματος, Η εμπειρία της εσχατο-
ΒουΙΙβάςβ, 1949.- 5άβηοβ ίη ΗϊεΙοιγ, \Λ/3Η5,
λογικής μεταφυσικής, Το νόημα της Ιστορίας
1954.- 77ΪΘ Οποίη οί ϋίβ, ΟΙβνθΙθηά, \Νθΐ\ά,
κ.ά.), τον έκαναν παγκόσμια γνωστό.
1967.
Την πνευματική εξέλιξη του Μπερντιάγεφ χα-
Πανογ. Πάκος ρακτηρίζει η μετάβαση από τον μαρξισμό*, που
τον επηρέαζε αρχικά, σε θέσεις της θρησκευ-
Μπερνάρ ντε Κλαιρβώ, βλ. Βερνάρδος του τικής φιλοσοφίας και συγκεκριμένα στη φιλο-
Κλαιρβώ σοφία της προσωπικότητας και της ελευθε-
ρίας, στον θρησκευτικό υπαρξισμό*, τον περ-
Μπερνστάιν (ΒθΓηεΙθίη) Έντουαρντ. Γερμανός σοναλισμό* και τη χριστιανική εσχατολογία*.
ρεβιοζιονιστής, ηγέτης των οπορτουνιστών Βάση της φιλοσοφίας του Μπερντιάγεφ απο-
της Β' Διεθνούς (1850-1932). Οπαδός του τελεί η ιδέα της δυαδικής εικόνας της πραγμα-
Οϋπης* αρχικά, αξίωσε την ευθυγράμμιση της τικότητας: από τη μια μεριά, υπάρχει ο απατη-
σοσιαλιστικής πολιτικής στη Γερμανία με τα λός, ο πλασματικός, ο εμπειρικός κόσμος των
σχέδια του Βίσμαρκ και παραίτηση από την ε- φαινομένων και των αντικειμένων, όπου βασι-
παναστατική πάλη, την οποία εννοούσε ως λεύει η αποσύνδεση, η κατάτμηση, η εχθρότη-
πρακτική και όχι ως θεμελιώδη όρο της κομ- τα και η δουλεία, και από την άλλη ο αληθινός
μουνιστικής θεωρίας. Η μετά το 1890 ρήξη του κόσμος των "νοούμενων"*, του πνεύματος*,
με τον μαρξισμό* συνοδεύτηκε από τη δημο- του ιδανικού Είναι και του ιδανικού υποκειμέ-
σιοποίηση της αναθεωρητικής στάσης του α- νου, όπου βασιλεύουν η ολικότητα, η αγάπη
πέναντι σε μαρξιστικές θέσεις ουσίας, τις ο- και η ελευθερία*. Ο άνθρωπος, το σώμα και το
ποίες παρουσίασε ως πεπαλαιωμένες και ανε- πνεύμα του, βρίσκονται αιχμάλωτα του απατη-
πίκαιρες. Ταυτόχρονα με την αποκήρυξη της ε- λού κόσμου εξαιτίας του προπατορικού αμαρ-
παναστατικής πάλης, υπερασπίσθηκε στους τήματος. Και το καθήκον του ανθρώπου συνί-
κόλπους του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος σταται στο ν' απελευθερώσει το πνεύμα απ'
την ιδέα της ειρηνικής μετάβασης από τον κα- αυτή την αιχμαλωσία, να περάσει από τη σκλα-
πιταλισμό στον σοσιαλισμό, επιφυλάσσοντας βιά στην ελευθερία*, από την εχθρότητα στη
στον τελευταίο μια μορφή που λίγο απείχε από συμπαντική αγάπη. Και αυτό είναι δυνατόν να
την αστική δημοκρατία. πραγματοποιηθεί χάρη στη δημιουργική ικανό-
τητα με την οποία είναι προικισμένος ο άνθρω-
Υστερα από την καταδίκη του ρεφορμισμού
πος, δεδομένου ότι είναι πλασμένος "κατ' εικό-
του από τον Λένιν*, τη Ρ. Λούξεμπουργκ* και
να και ομοίωσιν" του Θεού - δημιουργού. Υπο-
τον Λαφάργκ', ο Μπερνστάιν τάχθηκε, το
στηρίζοντας πως η ελευθερία* και η δημιουρ-
1919, με την παραδοσιακή δεξιά παράταξη,
γία είναι αδιάσπαστα συνδεδεμένες, ο Μπερ-
διαδηλώνοντας πλέον την αποστροφή του α-
ντιάγεφ διατυπώνει την ιδέα ότι μεταξύ ελευ-
πέναντι στο σοβιετικό καθεστώς και στην Κομ-
θερίας και Είναι*, πρωτεύον είναι η ελευθερία.
μουνιστική Διεθνή. Κύριο έργο του: Προβλήμα-
Αυτό σημαίνει ότι η ελευθερία δεν καθορίζεται
τα του σοσιαλισμού και καθήκοντα της Σοσιαλ-
από τίποτε και από κανέναν. Ακόμα ούτε και
δημοκρατίας (1899).
από τον Θεό. Η ελευθερία δεν έχει ούτε βάση
Βιβλιογρ.: Γ. Β. Πλεχάνοφ, Ο Μπερνστάιν και ο Υλισμός.

11
Μπέρνχαμ

ούτε αρχή στη δημιουργία της, είναι αδημιούρ- κομμουνισμού, αλλά σιωπούσε όταν γινόταν
γητη, άναρχη και αιώνια- γεννιέται σ' ένα ιδιό- λόγος για την "αλήθεια" του καπιταλισμού.
μορφο μη-ον, σε κάποιο "τίποτε". Απ" αυτό συ- Έργα του: Η πολιτική και φιλοσοφική αλήθεια
νάγεται ότι ο Θεός - δημιουργός εξουσιάζει (1918)" Το νόημα της ιστορίας (1925)· Ένας
μόνο τον κόσμο που αυτός δημιούργησε και νέος Μεσαίωνας (1930) • Πνεύμα και ελευθερία
όχι και την αδημιούργητη ελευθερία. Αν ο (1933)" Χριστιανισμός και κοινωνική πραγματι-
Θεός ήταν δημιουργός της ελευθερίας, τότε κότητα (1934)· Περί του προορισμού του αν-
θα έφερε αυτός την ευθύνη για το κακό που υ- θρώπου (1935)" Βασιλεία του Καίσαρα και βα-
πάρχει στο Σύμπαν. Ο άνθρωπος, λοιπον, δεν σιλεία του Θεού (1951) κ.ά. Στην ελληνική με-
έχει το δικαίωμα να μετατοπίζει στον Θεό την ταφράστηκαν τα: Περί προορισμού του ανθρώ-
ευθύνη για τα γενόμενα στη Γη. Ελευθερία ση- που (1950) και Πνεύμα και ελευθερία (1952)
μαίνει ευθύνη*. από τον Μητροπολίτη Σάμου Ειρηναίο, καθώς
Στο πρόβλημα της αλλοτρίωσης*, που απασχό- και τα Αλήθεια και Αποκάλυψη (1967, Χ. Μαλε-
λησε τον Χέγκελ" και τον Μαρξ*, ο Μπερντιά- βίτσης), Θείον και ανθρώπινον{ 1971, Π. Αντω-
γεφ διατυπώνει την ιδέα της υπεροχής του α- νιάδης).
τομικού-προσωπικού στοιχείου έναντι του α- θεοχ. Κεοσίδης
πρόσωπου-γενικού (συλλογικού, ομαδικού,
φυλετικού). Από την άποψη αυτή, στην ελεύ- Μπέρνχαμ (ΒυΓηήααι) Τζαίημς. Αμερικανός
θερη ένωση αντιπαρατίθεται η καταναγκαστι- κοινωνιολόγος, φιλόσοφος και δημοσιογρά-
κή κοινωνικότητα, που υποδουλώνει το άτομο φος (1905). Οπαδός του Τρότσκι* στη νεότητά
και κυρίως επιβουλεύεται τη συνείδησή του. Η του, δοκίμασε την απογοήτευση που προκάλε-
συνείδηση* όμως είναι η ουσία της ψυχής, εκ- σε η απομυθοποίηση του σοβιετικού καθεστώ-
φράζει τα μύχια της προσωπικότητας, όταν "ο τος. Εχθρός του σταλινισμού, δεν έκρυβε την
άνθρωπος αγγίζει τον Θεό"· η συνείδηση είναι καχυποψία του προς τα λαοκρατικά καθεστώ-
ο αισθητός, ο απτός "υποβολέας του καλού". τα και θεωρούσε την αμερικανική (μεταπολεμι-
Ορισμένες φορές φαίνεται ότι είναι αρκετός ο κή) πολιτική ως αμυντική και περιορισμένης α-
εξωτερικός καταναγκασμός για να μετατραπεί ντίδρασης απέναντι σε ένα άριστα οργανωμέ-
ο άνθρωπος σε σκλάβο και να του στερηθεί η νο σοβιετικό σχέδιο παγκόσμιας κυριαρχίας.
συνείδηση. Ο Μπερντιάγεφ όμως πιστεύει ότι Το όνομα του Μπέρνχαμ συνδέθηκε επί πολ-
τα πράγματα δεν είναι καθόλου έτσι: η τρομο- λές δεκαετίες με την καθιέρωση του ψυχροπο-
κρατία και η βία δεν μπορούν να διεισδύσουν λεμικού κλίματος στον αμερικανικό τύπο και
στα βάθη της προσωπικότητας. Πολύ πιο "απο- στη συνακόλουθη αντικομμουνισπκή νοοτρο-
δοτικός" από την άποψη αυτή είναι ο στραγγα- πία της κοινής γνώμης στις ΗΠΑ. Έργα του:
λισμός της συνείδησης με βάση την αρχή: 77ιβ ΜβηβςβπβΙ ΠβνοΙυΙιοπ: νν/?3ί ίε ήβρρβπίπς
"Γίνε κι εσύ όπως όλοι οι άλλοι", κάνε, δηλαδή, ίπ //ιβ ννοιίά, Ν. Υ., ϋβγ 1941.- Τήβ ΟοΓπίπβ Ωβ-
ό,τι επιθυμεί και ό,τι κάνει η "κολεκτίβα", το ίββΐ οΙ ΟοΓηπιυηϊΒΓη, Ν. Υ., ϋβγ, 1950.- 5υίάόβ
κράτος, το κόμμα. Ετσι ο άνθρωπος παρακά- οΙΙΙιβ ννβεΐ, Ν. Υ.. Οβγ, 1964.
μπτει το βασανιστικό ηθικό δίλημμα και μετα- Παναγ. Πάκος
θέτει την ευθύνη της εκλογής στην ομάδα. Κα-
ταργείται, δηλαδή, το πεδίο εκείνο της ψυχής Μπερξόν (ΒβΓ9$οη) Ανρί-Λουί (18/10/1859,
όπου διασταυρώνουν τα ξίφη τους οι φωτεινές Παρίσι - 4/1/1941, Παρίσι). Πρωτοπόρος Γαλ-
δυνάμεις με τις σκοτεινές. λοεβραίος φιλόσοφος, που υπήρξε ο θεμελιω-
Αξιοπρόσεκτη επίσης είναι η ιδέα του Μπερ- τής της φιλοσοφίας της ζωής*. Γεννήθηκε και
ντιάγεφ για το έθνος, που το θεωρεί ως ιδιό- σπούδασε στο Παρίσι. Εργάστηκε ως καθηγη-
μορφη ατομικότητα, καθώς και για τον αποφα- τής αρχικά σε διάφορα λύκεια όπως το ϋ'
σιστικό ρόλο που παίζει ο χαρακτήρας ενός ΑπςβΓδ και το ΒΙβίδβ Ρ3803Ι και αργότερα στο
λαού στη διαμόρφωση της μοίρας του. Ενδια- Κολλέγιο της Γαλλίας. Από το 1901 διετέλεσε
φέρον παρουσιάζει η κριτική που ασκεί στην α- μέλος της Ακαδημίας Ηθικών και Πολιτικών ε-
στική κοινωνία και στον κομμουνισμό". Ο πιστημών και από το 1914 μέλος της Γαλλικής
Μπερντιάγεφ θεωρούσε τον εαυτό του οπαδό Ακαδημίας. Προσωπικότητα πολυσχιδής, νεω-
του "περσοναλιστικού σοσιαλισμού". Στιγμάτι- τεριστής και οραματιστής καθώς ήταν ο Ββτς-
ζε το "ψέμα" του κομμουνισμού και του σοσια- δοη, σύντομα απέκτησε πλήθος φανατικών υ-
λισμού. μιλούσε για τη "σχετική αλήθεια" του ποστηρικτών αλλά και άσπονδων πολεμίων.

12
Μπερταλάνφυ

Σε πείσμα των επικριτών του, τιμήθηκε με το της ζωής, όπως αυτή ορίζεται από τον
Νομπέλ Λογοτεχνίας το 1927, που υπήρξε και ΒΘΓ95ΟΠ, δεν θα μπορούσε να προσπελαστεί
το επισφράγισμα της πολυεπίπεδης προσφο- μέσω της αφηρημένης νόησης με την ακαμψία
ράς του. Αυτοκτόνησε σε ηλικία 81 ετών, στις και τις ελλιπείς δυνατότητές της, που νοθεύει
4 Ιανουαρίου του 1941,μετά την εισβολή των και συσκοτίζει την πραγματικότητα με συμβα-
Γερμανών στη Γαλλία. τικές εννοιολογικές κατασκευές και αυθαίρε-
Προκειμένου να κατανοηθούν οι αναζητήσεις τες συλλήψεις. Μόνο η "ενόραση"" (ίηΐυίΐίοη), η
και να εκτιμηθούν οι στόχοι του Γάλλου στο- ανθρώπινη δηλαδή διαίσθηση, είναι ικανή να
χαστή, επιβάλλεται να προηγηθεί ο προσδιορι- διεισδύει στα πράγματα χωρίς να τα παραμορ-
σμός των κοινωνικών και επιστημονικών ιδιαι- φώνει, γιατί ούτε τις ιδιομορφίες τους ισοπε-
τεροτήτων της εποχής που γέννησε τη φιλο- δώνει ούτε και την εξέλιξή τους ακινητοποιεί,
σοφία του. Σε μια περίοδο που τα επιτεύγματα προκειμένου να τα μελετήσει με μεγαλύτερη
της επιστήμης και της τεχνικής κατέστησαν ι- ευχέρεια.
σχυρό ένα ρεύμα υλισμού" και αυστηρής αιτιο- Η αντιπαράθεση μεταξύ νόησης και ενόρασης,
κρατίας", καθόλου δεν εκπλήσσει το γεγονός που σημάδεψε την κοσμοθεωρία του ΒΘΓ9$οη,
ότι και το πρελούδιο της μπερξονικής διανόη- επεκτάθηκε και στη θεωρία του περί Ηθικής και
σης χαρακτηρίζεται από εμφανείς θετικιστικές περί Θρησκείας. Στην πρώτη περίπτωση, εκ-
τάσεις και μια σαφή προτίμηση προς τον εξελι- φράστηκε ως αντίθεση ανάμεσα στην "κλει-
κτισμό* του δρθηοβΓ*. στή" ηθική, που υπαγορεύεται από τις απαιτή-
σεις του κοινωνικού συνόλου, και στην "ανοι-
Σύντομα, ωστόσο, ο Ββίςεοη αφενός οριστικο-
κτή" ηθική, που αποτελεί προϊόν ελεύθερης
ποίησε την αποστασιοποίησή του από τον α-
προσωπικής επιλογής. Στη δεύτερη, πήρε τη
κραιφνή ορθολογισμό" και αφετέρου υπανα-
μορφή διάκρισης ανάμεσα στη "στατική" και τη
χώρησε ακόμα και ως προς τις αρχικά δογματι-
"δυναμική" θρησκεία (βλ. Ωβε Οβυχ Βουκβε όβ
κές θετικιστικές του απόψεις, υποστηρίζοντας
ΙΘ ΜΟΓΒΙΘ β( όβ 13 ΠβΙίςίοη).
παράλληλα πως η ζωή, που αποτελεί τη μόνη
Οι φιλοσοφικές απόψεις του ΒβΓ9δοη, αν και
γνήσια έκφανση της πραγματικότητας, είναι
διατυπωμένες με πρωτοτυπία, απηχούν παλαι-
αυτόνομη και δεν μπορεί να αναχθεί σε αιτιο-
ότερες απόψεις των Πλάτωνα", 8οΙιορβη-
κρατικές εξηγήσεις και τυποποιημένα λογικά
Ιΐ3υβι·*, ΒβίΚεΙβγ" και Μβίηβ άβ ΒΪΓβη". Ωστόσο
σχήματα. Η ζωή για τον Ββιτιεοη είναι αδιάκο-
η μπερξονική διανόηση άσκησε καθοριστική ε-
πη κίνηση, αέναο γίγνεσθαι και διηνεκής δρα-
πιρροή στον πραγματισμό του ϋβιηβδ*. στον υ-
στηριότητα, κύριο συστατικό της οποίας απο-
παρξισμό* και στην πολιτική και κοινωνική
τελεί η "ζωτική ορμή" (όΐβπ νίΐβΐ). Ως τέτοια ο- σκέψη του 5θΓβΙ*. Έργα του: £553/ ευΓ Ιβε
ρίζεται μια ιδιόρρυθμη ενδοκοσμική δύναμη, Ωοηηόβε ΐΓηπιΜιβΙβε όβ Ιβ Οοηεάβηεβ, Ρ3Π5,
που υπερβαίνει κάθε νομοτέλεια, εδράζεται 1_Ϊ6Γ3ΪΓΘ ΡόΙίχ ΑΙοβη, 1889.- ΜΑΙΊΈΊΒ Β( Μ&ΓΠΟΙΓΘ:
στο πραγματικό και καθορίζει τη σύσταση και £353/ ευί Ιβ ΠβΙβΙϊοη όυ Οοφε έ Γ Ε$ρπΙ, Ρβιϊδ,
εξέλιξή του. ϋ&ΓβίΓβ ΡέΙίχ ΑΙοβη, 1896.- ί ' ένοΐυΐίοη ΟίόβΙ-
Με κατευθυντήριο γνώμονα τη βασική αυτή ποβ, Ρ3Π5, ϋ&ΓβίΓβ ΡέΙίχ ΑΙοβη, 1907.- Ωυίόθ βΐ
παραδοχή, ο ΒβΓ95οη επιχειρεί να επαναπροσ- 5ίΓηυΙ(3ηόί(ό: Ά ρωροε όβ 13 ίΐιόοήβ ό' ΕϊηεΙβϊη,
διορίσει το σύνολο των εννοιών που έθεσε η Ρ3Π3, ϋ&ΓβίΓβ ΡόΙϊχ ΑΙοβη, 1922.- Ζ.3 Ρβηεέθ βΐ
Δυτική φιλοσοφία. Πιο συγκεκριμένα, στον μη- Ιβ Μουνβηί: £553/5 βΐ ΟοηίόΓβηεβε, Ρβιϊδ,
χανιστικό χρόνο, που είναι αφηρημένο θεωρη- ϋ&ΓβίΓβ ΡέΙίχ ΑΙοβη, 1941.
τικό σχήμα, προϊόν της νόησης κενό περιεχο-
Βιβλιογρ.: ΑΰοΙρίΐθ Ιγΰίθ, ίζ ΡΝΙο$ορΝβ ΠβΙί()ΐβυ$θ όβ
μένου, αντιπαραθέτει τη "διάρκεια" (άυΓέβ),
ΒθΓ9$0η, Ρ3ΙΊ5. ΡΓΘ55Θ5 υηΐν6Γ3ΐΐ3ΙΓΘ$ όβ ΡΓ3Π06. 1946.-
την ακατάπαυστη δηλαδή επαλληλία καθαρών ΟΙιβνβΙίβΓ ϋβοηυθϊ, Ηβηή Ββίρ$οη. Ρβπ®. ϋΙ>Γ3ίπθ ΡΙοη.
ποιοτικών μεταβολών, που συνιστά όρο δίπβ 1926 - ΟουήιβΓ ΗΘΠΓΙ. ΒΘΓ9$ΟΠ βί Ιβ ΟΛ/ϊδΊ άβε ΕνβηρίΙβε.
ςυ3 ΠΟΓΊ της ψυχικής ζωής (πρβ. ί' ΕνοΙυϋοη Ρ3ΙΪ5. ΙιϋίβίΓίθ ΑιΊίιόΓΠΘ Ρ3γ3Γ<1 1961- ΜβήΙβίη ϋ3ςςυθ£.
ΒβΓ0$οηιβη ΡΝΙοβορ/Ίγ βηά Τί\οπ)ϊεπ). ΝΒΝΝ ΥΟΓΚ.
ΟίέβΙπεβ). Και στην έννοια ενός ακίνητου, στα- ΡίιίΙοϊορίιϊοβΙ 1_ιόΓ3Γγ, 1955.- Ρυ55θΙΙ ΒΘΓ1Γ3Π(1 Όιβ ΡήϊΙο-
τικού, άπειρα διαιρετού χώρου (βδρβοβ), που εορΗγ οI ΒβΓβζοη. Οίιϊοβςο. Ορβη ΟουΓ1 ΡυΜϊΙιίης Οο..
αποτελεί αφαίρεση και γεωμετρική κατα- 1912.
σκευή, αντιπαραβάλλει την "έκταση" (61ΘΠ- Σταυρούλα Ν. Σκιαδοπούλου
<3υβ), μια αυθεντική, οργανικά συγκροτημένη
δομή (πρβ. ΜθίίέΓβ βΙ ΜέΓηοίΓβ). Μπερταλάνφυ Λούντβιχ (ΒβΓίβΙβηΗγ, 1901-
Το μυστήριο, συνεπώς, και η βαθύτερη ουσία 1972). Αυστριακός θεωρητικός βιολόγος, ένας

13
Μπερτελό

από τους πρωτεργάτες της "Γενικής θεωρίας σίας του 17ου αι., διαμόρφωσε την κοσμοθεω-
των συστημάτων". Προσπάθησε να αναλύσει ρία του, που συνίσταται στον θρησκευτικό και
τις αντιφάσεις ανάμεσα στον μηχανισμό και φιλοσοφικό σκεπτικισμό*. Αμφέβαλλε για τη
τον βιταλισμό. Έθεσε τις βάσεις της οργανι- δυνατότητα ορθολογικής θεμελίωσης των
σμικής προσέγγισης των βιολογικών οντοτή- θρησκευτικών δογμάτων και υποστήριξε την α-
των ως οργανωμένων δυναμικών συστημάτων. νεξαρτησία της ηθικής* από τη θρησκεία*. Δυ-
Διατύπωσε τη θεωρία των ανοιχτών βιολογι- σπιστούσε επίσης στην αξιοπιστία της παρα-
κών συστημάτων, που έχουν την ιδιότητα της δοσιακής φιλοσοφίας* και επιστήμης* και θεω-
ισοτελικότητας, και προς τον σκοπό αυτό χρη- ρούσε τη γνώση μόνον ως πιθανή. Με το σύγ-
σιμοποίησε ευρύτατα τον τυπικό μηχανισμό γραμμά του ΒγεΙέπιβ άβ 13 ρΝΙοεορήϊβ έγινε
της θερμοδυναμικής και της φυσικής χημείας. πρόδρομος της Κριτικής σχολής, ενώ με το λε-
Η συμβολή του στο πρόγραμμα δόμησης της ξικό του 'ΌίοΙίοηηβίΓβ ΙιίδΙοπςυβ θΐ επίίςυθ"
γενικής θεωρίας των συστημάτων έγκειται (1695-97) έφερε σε αντίθεση την πίστη με το
στην προσπάθεια διατύπωσης γενικών αρχών λογικό. Με τον τρόπο αυτό ο Μπεύλ ανατρέπει
και νόμων συμπεριφοράς αυτών, στον καθορι- τη μεταφυσική σκέψη και καλλιεργεί το έδα-
σμό συγκεκριμένων και αυστηρών νόμων φος για τη διάδοση των υλιστικών ιδεών και
στους μη φυσικούς τομείς της γνώσης και στη την ανάπτυξη της ελεύθερης σκέψης στην Ευ-
δημιουργία βάσης για τη σύνθεση της επιστη- ρώπη, ασκώντας ισχυρή επίδραση στους Γάλ-
μονικής γνώσης και την ανακάλυψη των λους διαφωτιστές και Εγκυκλοπαιδιστές*.
μέσων για την ολοκλήρωση των επιστημών. Βιβλιογρ.: Σάχοφ Α.. Ο Βολταίρος και η εποχή του
Ε ρ γ α του: ΚπΙίεοήβ Τήβοήβ 6ΘΓ ΡοΓΓηϋίΙάυης, (1912).- Πίκοφ Β.. Πιερ Μπεύλ (1933).
1928.- Ωίβ ΟΓβϋδΰήθ ΒίοΙος/ίβ, 1932-42.- Οεε Απ. Τζ.
όίοΙος7/50/76 ννβϋΰίΙΙ, 1949.- ΒίορήγείΙ< άβε ΡΙίβε-
ΒςΙβίοήςθννίοΜε, 1953.- ΟΓςβηίειτιίο ρεγοΙιοΙος/γ Μπέχτερεφ Βλαντιμίρ Μιχαήλοβιτς (1857-
3ΗΌ εγεΙθΓη Ιήβοτγ, 1968.- ΘβηβΓθΙ εγείβπη ΙΙΙΘ- 1927). Ρώσος φυσιολόγος, ψυχίατρος και ψυ-
οίγ..., 1968. χολόγος, ένας από τους μεγαλύτερους εκπρο-
Απ. Τζ. σώπους της επιστήμης σχετικά με τη δομή και
τις λειτουργίες του εγκεφάλου. Απορρίπτο-
Μπερτελό (ΒβΓΝιβΙοΙ) Ρ ε ν έ (1872-1960). Σύγ- ντας την υποκειμενική ψυχολογία σαν ιδεαλι-
χρονος Γάλλος φιλόσοφος, μέλος της Ακαδη- στική χαρακτήρισε το δικό του ψυχολογικό σύ-
μίας του Βελγίου και κατόπιν καθηγητής στο στημα Αντικειμενική Ψυχολογία (1907). Στη
Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών. βάση της βρισκόταν η ιδέα του Σετσένοφ για
Παρά τη μακρά πνευματική του πορεία, ο την αντανακλαστική προέλευση της ψυχής.
Μπερτελό δεν διαθέτει στο ενεργητικό του τη Στο έργο αυτό ο Μπέχτερεφ χαρακτήρισε "κα-
διάρθρωση κάποιου πρωτότυπου φιλοσοφικού θαρά μεταφυσική" την ορολογία της υποκειμε-
συστήματος. Ε ν τούτοις είδε τη φήμη του να υ- νικής ψυχολογίας και αντί των εννοιών
περβαίνει τα στενά σύνορα της πατρίδας του, "μνήμη", "συγκινήσεις", "προσοχή" χρησιμοποί-
εξαιτίας κυρίως της συστηματικής θεώρησης ησε τις έννοιες "ίχνη", "γενικός τόνος", "συ-
και του συνακόλουθου εμπεριστατωμένου γκέντρωση". Ενώ όμως αντετίθετο στις ψυχο-
σχολιασμού που επιχείρησε σε ό,τι αφορά λογικές έννοιες, αγνοούσε ότι τα πραγματικά
πολλά φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής του ψυχικά φαινόμενα αντανακλώνται μέσα σ'
και ειδικότερα αυτά του Μπερξόν* και του αυτές τις έννοιες. Οι αντιλήψεις του Μπέχτε-
Νίτσε*. Από τα έργα του ιδιαίτερης μνείας αξί- ρεφ χρησιμοποιήθηκαν αργότερα με κριτικό
ζουν τα: ΕνοΙυΙϊοηϊ5Γπβ βΐ ΡΙβΙοηίεπίθ, ΡβΙίχ τρόπο στον μπιχειβιορισμό* του \Λ/3ίεοη. Η βα-
ΑΙ03Π ΕόίΙβυΓ, Ρ3Π5, 1908.- ίΐπ ΠοηΊΒπΙϊειηβ σική θέση της "Αντικειμενικής Ψυχολογίας",
υΙιΙιΙβίΓθ, Ι-Ϊ6Γ3ΪΓ6 ΡβΙίχ ΑΙοβπ, Ρβιϊδ, 1911. που βεβαίωνε ότι σκοπός της επιστημονικής έ-
Σταυρούλα Ν. Σκιαδοπούλου ρευνας δεν ήταν μόνο η απλή καταγραφή των
εξωτερικών αντιδράσεων αλλά ο ταυτόχρονος
Μπεϋλ Πιερ (ΒβγΙβ ΡΙΘΓΓΘ, 1647-1706). Γάλλος συσχετισμός τους με τους εξωτερικούς ερεθι-
φιλόσοφος, πρώιμος εκπρόσωπος του Διαφω- σμούς που προκαλούν αυτές τις αντιδράσεις,
τισμού*. Κάτω από την επίδραση του σκεπτικι- διατηρήθηκε και στο επόμενο έργο του Γενι-
σμού του Μονταίν', της φιλοσοφίας του Καρ- κές βάσεις της ανθρώπινης ρεφλεξολογίας. Ο
τέσιου' και των ανακαλύψεων της φυσιογνω- Μπέχτερεφ χαρακτηρίζει τη ρεφλεξολογία

14
Μπιρούνι, αλ-

σαν έναν νέο επιστημονικό κλάδο που ερμη- θρώπινου και ότι το πανανθρώπινο μπορεί να
νεύει την ανθρώπινη προσωπικότητα από μια πραγματωθεί μόνο μέσω του εθνικού. Ασκησε
"βιοκοινωνική" σκοπιά, ενώ ταυτόχρονα προ- κριτική στους σλαβόφιλους που αντιπαρέθε-
τείνει την απομάκρυνση της συνείδησης σαν ταν τη Ρωσία στη Δυτική Ευρώπη. Στη σφαίρα
έννοιας "μεταφυσικής". Ερμηνεύει τον ανόρ- της αισθητικής* υποστήριζε τις παραδόσεις
γανο, οργανικό και υπεροργανικό κόσμο με του ρεαλισμού*. Για την Τέχνη πίστευε ότι ει-
όρους του ενεργισμού και αντικαθιστά την έν- δικός προορισμός της είναι η απόδοση της
νοια του "πνεύματος" με την έννοια της "ενέρ- πραγματικότητας με εικονιστικές μορφές.
γειας". Επιπλέον ερμήνευε τις ψυχικές δρα- Είναι γνωστό ένα σχετικό απόφθεγμά του: η
στηριότητες σε σχέση με τις νευρικές διαδικα- τέχνη "δείχνει", η επιστήμη "αποδείχνει" και οι
σίες του εγκεφάλου. Η ρεφλεζολογία είχε μη- δύο "καταδείχνουν" ("πείθουν"). Ως προικισμέ-
χανιστικό χαρακτήρα, διότι, όπως απέδειξαν οι νος λογοτεχνικός κριτικός, διέθετε έντονο
μεγάλοι ψυχολόγοι Βιγκότσκι', Ρουμπινστάιν* καλλιτεχνικό γούστο και αίσθηση του ωραίου*.
και Λεόντιεφ*, η προφανής εξάρτηση των ψυ- Η επίδραση του Μπιελίνσκι στη ρωσική κουλ-
τούρα υπήρξε τεράστια.
χικών φαινομένων από τις εξωτερικές επιδρά-
σεις καθώς και η προφανής εξάρτησή τους από Βιβλιογρ.: Οτμαν Γ. Γκ.. Χρονικό της ζωής και της δημι-
τις εσωτερικές εγκεφαλικές διαδικασίες αδυ- ουργίας του Β. Γκ. Μπιελίνσκι, Μόσχα, 1958 - Γκαλακτιό-
ν ο φ Α. Α. - ΝΙκαντροφ Π. Φ.. Η ρωσική φιλοσοφία των
νατούν να δείξουν τον δρόμο για την ορθή
11ου- 19ου αιώνων, Λένινγκραντ, 1970.
λύση των ψυχικών φαινομένων. Ο Βιγκότσκι
Θεοχ Κεσσίδης
κρίνοντας την υποκειμενική ψυχολογία και τη
ρεφλεξολογία του Μπέχτερεφ τονίζει ότι στη Μπιρούνι, αλ- (3ΐ - ΒΙΓΟΠΙ, Α5ΰ I - ΗβίΙιέη Μυ-
μεν πρώτη έχουμε ψυχή χωρίς συμπεριφορά Ιΐ3ΓΠΓΠ3ά ό. Αίιιτιβά, 973-1051). Ενας από τους
και στη δεύτερη συμπεριφορά χωρίς ψυχή. Και πιο σπουδαίους και πολυμαθείς μουσουλμά-
στις δύο περιπτώσεις ψυχή και συμπεριφορά νους φυσικούς επιστήμονες, αστρονόμους και
νοούνται λαθεμένα σαν δύο διαφορετικά φαι- λόγιους του καιρού του. Γεννήθηκε στο Μπι-
νόμενα. Εργα του: Αντικειμενική ψυχολογία.- ρούν της Χορασμίας (Χοναρίτζμ, ανατολικά
Γενικές βάσεις της ανθρώπινης ρεφλεξολο- της Κασπίας) και είχε την τύχη να έχει ως δά-
γίας.- Συλλογική ρεφλεξολογία. σκαλο και προστάτη του τον ηγέτη (σουλτάνο)
Βιβλιογρ.: ΑΓΙΙΜΙΓ ΡθίΓΟνεΚγ, ΡεγοΜοςγ ίπ ί/ιβ δονίβΙ της μικρής χώρας του Αμπού Νασρ ίμπν Ιράκ
υηίοη. (πέθ. 1018 περίπου), ο οποίος ήταν και σπου-
Θεόδ. Κοκάλας δαίος μαθηματικός και αστρονόμος. Πολιτικές
συνθήκες τον ανάγκασαν να ταξιδεύσει σε
Μπιελίνσκι Βησσαρίων Γκριγκόριεβιτς (1811- διάφορα κρατίδια (σουλτανάτα) της κεντρικής
1848). Ρώσος κριτικός λογοτεχνίας, φιλόσο- και νότιας Ασίας, όπου βρήκε ισχυρούς προ-
φος, δημοσιολόγος. Οπαδός αρχικά του ιδεα- στάτες, απέκτησε γνώσεις και έγραψε σπου-
λισμού του Σέλλινγκ* και ιδιαίτερα του Χέ- δαία έργα. Το 1017, όταν ο ισχυρός σουλτά-
γκελ', και κατόπιν του υλισμού του Φόυερ- νος της Γάζνα (Αφγανιστάν) Μαχμούτ κατέλα-
μπαχ". Στηριζόμενος στο απόφθεγμα του Χέ- βε τη χώρα του, ο αλ - Μπιρούνι αναγκάστηκε
γκελ ότι: "κάθε πραγματικό είναι λογικό, και να τον ακολουθήσει στην αυλή του και να τον
κάθε λογικό είναι πραγματικό", ανακήρυξε την συνοδεύσει έπειτα στην εκστρατεία του στην
απολυταρχία ως έκφραση του "γενικού" και υ- Ινδία, όπου έμεινε αρκετά χρόνια και είχε την
ποστήριξε ότι γενικό είναι το πρωτεύον έναντι ευκαιρία να μελετήσει από κοντά τον πολιτι-
του μερικού, όπως και η κοινωνία είναι το πρω- σμό και τις επιστήμες των Ινδών. Πέθανε στη
τεύον έναντι του ατόμου.Σύντομα ωστόσο α- Γάζνα το 1051.
πογοητεύθηκε από τη φιλοσοφία του Χέγκελ Ο αλ - Μπιρούνι ανήκει στα πιο λαμπρά και πο-
και προχώρησε στην αναγνώριση της ανθρώπι- λύπλευρα πνεύματα του ισλαμικού πολιτι-
νης προσωπικότητας ως της ύψιστης αξίας. σμού. Φυσικός, μαθηματικός και αστρονόμος,
Στον τομέα της φιλοσοφίας της Ιστορίας ο και ανόμη φιλόσοφος, ιστορικός του πολιτι-
Μπιελίνσκι θεωρούσε τη μόρφωση και το αν- σμού και γλωσσολόγος, ασχολήθηκε με όλες
θρώπινο λογικό ως τους αποφασιστικούς πα- τις επιστήμες του καιρού του και έγραψε πο-
ράγοντες που καθορίζουν τη διαδικασία της α- λυάριθμα βιβλία τόσο για την αστρονομία, τα
νάπτυξης και την κοινωνική πρόοδο. Θεωρού- μαθηματικά, τη γεωλογία, τη φαρμακολογία
σε ότι το εθνικό αποτελεί έκφραση του παναν- και τη γεωγραφία, όσο και για την αραβική ποί-

15
μπιχεϊβιορισμός

ηση, την ιστορία, τη φιλοσοφία και τη θρη- νωτέρων αξιών και, συγχρόνως, θεμελιώνει
σκεία. Τα έργα του τα έγραψε στην αραβική την υπόσταση της ανθρώπινης διανόησης, του
και λίγα μόνο στη μητρική του περσική. Μετέ- την εξασφαλίζει ο μοναδικός δημιουργός, ο
φρασε και έργα από τα σανσκριτικά. Θεός*. Η θεωρία αυτή ανέδειξε τον Μπλοντέλ
Σύμφωνα με δική του μαρτυρία, (βιβλίο για την ως έναν από τους πιο σημαντικούς σύγχρο-
Ινδία, α. 106, έκδ. Ε. δβοΝβγ) μετέφρασε αντι- νους φιλοσόφους της θρησκείας*. Εργα του:
στρόφως από τα αραβικά στα σανσκριτικά το ί.3 Ρβηεόβ, τόμ. 1-2, Ρβπδ, 1934.- 13 ρΝΙο-
έργο του Πτολεμαίου του μαθηματικού (100- εορΝβ βΙ Γ βερήί οήΓέίίβπ, τ ό μ . 1-2, Ρ β π δ , 1944-
170) ΑΙηιαςβεΙ (Μεγίστη μαθηματική σύνταξις;) 46.- Γ βοΐϊοη, Ρ3Π5, 1950.- ί' έ<Γβ β! Ιθ5 έΐίβε,
και τα Στοιχεία του Ευκλείδη. Από τα είκοσι Ρ3ΓΪ8, 1963.- ΟβΓΠβΙε ίηΐίιτιβε, τ ό μ . 1-2, Ρ3Π5,
δύο σωζόμενα έργα του τα πιο σπουδαία είναι: 1961-66.
1) Η Χρονολογία των ανατολικών λαών, με Βιβλιογρ.: ΙβΟΌίχ ϋ.. Μ. ΒΙοηάβΙ, Ρβπε, 1963.- ΤΓΘΒ-
σπουδαίες πληροφορίες για τις χρονολογίες, πΊΟΠίβηΙ Ο.. ΙηΙίοάυοΙιοη έ Ιβ /ηέίΒρίιγείςυβ ϋβ ΒΙοηύβΙ.
τα ημερολόγια και τις εορτές των Ελλήνων, Ρ3ΓΪ5. 1963.- ΡϊΙΚίΠθΙοη Α. Ε., θβίςεοη βηά ϊηΙΙυβηοβ. Α
Ρωμαίων, Περσών, Σογδιανών, Χορασμίων, ΓΘ355655ΠΙθΙ. 03ΓΤΐΙ)., 1976.
Χαρρανίων, Κοπτών, Χριστιανών, Ιουδαίων, Απ. Τζ.
προίσλαμικών Αράβων και της ισλαμικής θρη-
σκείας. 2) Πιο ενδιαφέρον είναι το έργο του Μπλοχ (ΒΙΟΟΙΊ) Ερνστ (1885-1977). Γερμανός
για τις Ινδίες, στο οποίο δίνει μια αξιόλογη πε- φιλόσοφος. Εφυγε στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια
ριγραφή των ινδικών θρησκειών, φιλοσοφιών του ναζισμού και επέστρεψε στη Γερμανία
και επιστημών. 3) Από τα πολλά αστρονομικά μετά το τέλος του 2ου Παγκόσμιου Πολέμου.
του βιβλία, το σπουδαιότερο μεταξύ των σωζο- Το 1948 έγινε καθηγητής της φιλοσοφίας στη
μένων, είναι ο Μασούδειος Κανόνας. Τόσο Λιψία της τότε Ανατολικής Γερμανίας και, στη
στον Κανόνα όσο και στα άλλα αστρονομικά συνέχεια, διευθυντής του περιοδικού "ΟθυΙδ-
του έργα χρησιμοποιεί ανώτερα μαθηματικά, οΐιβ ΖβίΙδεΙιιϊΗ ίϋτ ΡΐΊίΙοεορίΊϊβ". Το 1957 καταδι-
και ιδίως τους κανόνες της σφαιρικής τριγωνο- κάζεται επίσημα από την κυβέρνηση της Αν.
μετρίας που είχαν έως τότε γίνει γνωστοί. Με Γερμανίας για αναθεωρητισμό* και του απαγο-
βάση της γνώσεις αυτές μέτρησε την απόστα- ρεύεται ακόμα και να γράφει στο περιοδικό.
ση του απογαίου από το εαρινό σημείο και ως Από το 1961 δίδαξε στο πανεπιστήμιο της Τύ-
τιμή του κατά τον χρόνο του υπολογισμού μπινγκεν στη Δυτ. Γερμανία. Οι φιλοσοφικές
βρήκε 84° 59' 51" 9". 4) Ιδιαίτερο τέλος ενδια- ιδέες του διαμορφώθηκαν υπό την επίδραση
φέρον έχει το έργο του για τον Αστρολάβο. του Σέλλινγκ", του Χέγκελ' και του Μαρξ*. Ση-
Βιβλιογρ.: Ρ. δθζςίη. ΟβεοΝεΜβ όθ$ 3Γ3ύϊχΙ)θη μαντικό μέρος της συγγραφικής του δραστη-
&Ηήηΐυπ>$, Ι θ ύ θ η - ΒπΙΙ. 1978. τόμ. VI. σ. 261-276 (πλή- ριότητας αφιερώθηκε στην κριτική του "μετα-
ρης κατάλογος βιβλιογραφίας). Βλ. επίσης ΤΪΙΘ φυσικού υλισμού" και των διαφόρων σύγχρο-
ΕηεγεΙορβάϊα οΙ ΡΙθΙιςιοη βύ. Μ. ΕΙίβύθ, τόμ. 2 (1987) νων ρευμάτων του ιδεαλισμού* (υπαρξισμού*,
λήμμα: ΒΪΓύπί. φιλοσοφίας της ζωής* κ.ά.). Στο έργο του
Γρηγ. Ζιάκας έδωσε ιδιαίτερη προσοχή στην έρευνα της επί-
γειας ανθρώπινης ύπαρξης, στην ανάλυση της
μπιχείβιορισμός, βλ. συμπεριφορισμός ελευθερίας", στη σχέση ανάμεσα στο αντικεί-
μενο και το υποκείμενο, προσπαθώντας να
Μπλοντέλ Μωρίς (ΒΙοηάβΙ Μβυηοβ, 1861- διατυπώσει μια θεωρία για το νόημα και τη
1949). Γάλλος φιλόσοφος, εκπρόσωπος της θέση της "ελπίδας" μέσα στην αφανή και ακα-
πνευματοκρατίας* (δρίπΐυβίίδίτιυδ), πολέμιος ταμάχητη διαδικασία της προόδου, καθώς και
του ορθολογισμού* και του θετικισμού*. Απέ- μια μεσσιανική άποψη για το νόημα της "ουτο-
ναντι στις αντίπαλες αυτές θωριές αντιπαρέ- πίας" και της ουτοπιστικής σκέψης στην κοινω-
θεσε τη δική του θεωρία περί "φιλοσοφίας της νικοπολιτική ζωή, στη φιλοσοφία κ.λπ. μέσα
δράσεως". Κατά τον Μπλοντέλ, με τη δραστη- στην ιστορία. Κεντρική θέση στο έργο του
ριότητα, την ενέργεια της νόησης (βοΐίοπ), που Μπλοχ έχει η ανάπτυξη των σημασιών της
την εκλαμβάνει ως μιαν εσωτερική πνευματική "πράξης" (της πρακτικής, υλικής δραστηριότη-
κίνηση υπέρβασης του κόσμου των φαινομέ- τας του ανθρώπου, βλ. λ.), κατηγορία που απο-
νων, ο άνθρωπος έρχεται σε επαφή με τη με- τελεί τη βάση για την εκπόνηση της ιδέας του
ταφυσική πραγματικότητα. Αυτή την επαφή, ανθρώπου ως διαδικασίας, καθώς και για την
που αποκαλύπτει το νόημα της ζωής και των α- ανάλυση της σχέσης ανάμεσα στο παρελθόν,

16
Μποζανκέ

το παρόν και το μέλλον. Οι θεμελιακές κατη- οργανωτές του ρεύματος του "Προλεταριακού
γορίες του διαλεκτικού υλισμού* είναι, κατ' πολιτισμού" ("Προλετκουλτ"). Αρχικά υιοθέτη-
αυτόν, το "νέο" και η "ύλη", εννοώντας με την σε μιαν αυθόρμητη "φυσικο-ιστορική" υλιστική
τελευταία την πραγματική υπόσταση της δια- φιλοσοφία ( Βασικά στοιχεία της ιστορικής θε-
λεκτικής διαδικασίας, τη δυνατότητα, τη δυνη- ώρησης της φύσης, 1899). Αργότερα δέχθηκε
τικότητα, τον όρο εκείνου που μπορεί να εκδη- ισχυρή επίδραση από τον ενεργητισμό του Β.
λωθεί ιστορικά. Η θεωρία του Μπλοχ για την Φ. Οστβαλντ* (Η γνωστική διαδικασία από ι-
ύλη επικρίθηκε ως μια μορφή του τελεολογι- στορική άποψη, 1901) και από τον εμπειριοκρι-
κού ιδεαλισμού και η αντίληψή του για τον άν- τικισμό* (βλ. Μαχ). Επιχειρώντας να υπερβεί
θρωπο και τη ζωή ότι αγνοεί το κοινωνικο-οι- τις αντιφάσεις του μαχισμού οδηγείται στον ε-
κονομικό και πολιτικό στοιχείο και ότι προτεί- μπειριομονισμό* (βιβλ. 1-3, 1904-6). Τελικά α-
νει ένα γίγνεσθαι του ανθρώπου πέρα από τις πορρίπτει τη φιλοσοφία με την παραδοσιακή
"κοινωνικές σχέσεις". Στα τελευταία του έργα, της έννοια θεωρώντας τις φιλοσοφικές κατη-
ο Μπλοχ αρνήθηκε την ανάγκη μιας μαρξιστι- γορίες και έννοιες παρωχημένα "είδωλα και
κής ανθρωπολογίας, υποστηρίζοντας μιαν "ου- φετίχ της γνώσης", απότοκα ιστορικά συγκε-
μανιστική κοσμολογία". Κύρια έργα του: Το κριμένων εργασιακών σχέσεων. Αργότερα επι-
πνεύμα της ουτοπίας (ΟβίεΙ ΟΙΘΓ υίορίθ, 1918).- χειρεί τη συγκρότηση της "τεκτολογίας" του,
Η αρχή της ελπίδας (ϋβδ Ρπηζίρ Ηοίίηυης, μιας καθολικής οργανωτικής επιστήμης που α-
1938).- Υποκείμενο - Αντικείμενο (5υ&)βΙ<1 - ποσκοπεί στη συστηματοποίηση των μορφών
06|θΜ, 1951).- Το πρόβλημα του υλισμού (ϋ3δ και των τύπων κάθε οργάνωσης. Στο έργο
Μ3ΐβπ3ΐί5Γηυ5ρΓ0&Ιθπι, 1936-37). Η αθεΐα στον αυτό διατυπώνει σειρά ιδεών (περί συστημά-
Χριστιανισμό (ΑΜιβίδπιυδ ίπτι ΟπδΙβηΙυιτι, 1968). των, μοντέλων, ανατροφοδότησης κ.λπ.), οι ο-
θιβλιογρ : ΟθΙΙθΙ ΗΟΓ51ΘΓ, ΒΙΟ€)Ί ΖΊΐΊ ΕΙΗΙΥΉΩΗΟ (1980). ποίες αναπτύχθηκαν στη συνέχεια στην κυ-
Γι αν. Κρητικός βερνητική*, στη θεωρία των συστημάτων και
στις δομικές-λειτουργικές προσεγγίσεις.
Μπόας (Βοβδ) Φραντς. Αμερικανός ανθρωπο- Ωστόσο ο Μπογκντάνοφ προέβαλε την τεκτο-
λόγος και γλωσσολόγος (1858-1942). Ασχολή- λογία του με αξιώσεις διεπιστημονικής καθολι-
θηκε με τη φυσική ανθρωπολογία και αρχαιο- κότητας ("καθολική φυσική επιστήμη") αλλά
λογία της Βόρ. Αμερικής, καθώς και με τη συ- και ως πεδίο, η ανάπτυξη του οποίου θα καθι-
γκριτική μελέτη και ταξινόμηση των γλωσσών στά βαθμιαία περιτή τη φιλοσοφία και τις κοι-
των Αμερινδών και των Εσκιμώων της αμερι- νωνικές επιστήμες. Στο έργο του εκδηλώνο-
κανικής ηπείρου. Ιδρυτής της περιγραφικής νται έντονα στοιχεία σχετικοκρατίας*, μηχανι-
γλωσσολογίας, συμμετείχε στη σύσταση της κισμού", τεχνοκρατίας* και θετικιστικού επι-
αμερικανικής εταιρείας γλωσσολόγων, στην στημονισμού* (π.χ. η "θεωρία" της ισορροπίας).
οποία χρημάτισε και πρόεδρος (1928). Αυστη- Οι μελλοντολογικές - ουτοπικές του απόψεις
ρός απέναντι στις εύκολες, όσο και επικίνδυ- διατυπώνονται στα μυθιστορήματα επιστημο-
νες τάσεις της αστικής εθνογραφίας, στηλί- νικής φαντασίας Ερυθρός Αστέρας (1908) και
τευσε τον ρατσισμό* και συμμετείχε σε πλή- Ο μηχανολόγος Μένι (1912). Πέθανε κατά τη
θος αντιρατσιστικών οργανώσεων και κινήσε- διάρκεια πειράματος μετάγγισης αίματος που
ων. Εργα του: ΑπΙΙιηροΙοβΥ 3πό πιοάθΓη Ιίίθ, έκανε στον εαυτό του (βλ. επίσης: Θετικισμός,
Λονδίνο, 1929.- Π306, ί3ηςιυ3<}β 3ηό ΟυΙΙυΓβ, β" "υλισμός και εμπειριοκριτικισμός"). Εργα του:
έκδ., Ν. Υόρκη, 1948.- Π3ββ 3ηά άβΓποοΓβΙϊε Ζητήματα σοσιαλισμού (Εργα διαφόρων
$οαβΙγ, Ν. Υόρκη, 1946. ετών), Μόσχα, 1990.- Τεκτολογία, καθολική
Παναγ. Πακος οργανωτική επιστήμη, τομ. 1-2, Μόσχα, 1989.
Δ. Πατέλης
Μπογκντάνοφ (ψευδώνυμο του Μαλινόφσκι)
Αλεξάντρ Αλεξάντροβιτς (1873-1928). Ρώσος Μποζανκέ Μπέρναρντ (ΒθίτοΓϋ ΒοδβηςυβΙ).
φιλόσοφος, οικονομολόγος, δημοσιολόγος Βρετανός νεοεγελιανός* φιλόσοφος και πολι-
και επιστήμονας - φυσιοδίφης με πολύπλευρη τειολόγος (1848-1923). Ο πολιτικός στοχα-
δραστηριότητα στο σοσιαλδημοκρατικό κίνημα σμός, στα πλαίσια της άνθησης του εγελιανού
της εποχής του. Το 1903 προσχώρησε στους ιδεαλισμού στη Βρετανία, βρήκε στην προσω-
μπολσεβίκους και το 1909 διαγράφηκε από το πικότητα του Μποζανκέ έναν άξιο θεράποντα.
κόμμα τους. Ηταν ένας από τους ηγέτες και Κατά το παράδειγμα του Χέγκελ*, ο Μποζανκέ

Φ.Λ., Δ-2 17
Μπολτσάνο

φθάνει στην τεκμηρίωση της ορθότητας του α- σ' ένα τέτοιο σύνολο και σ' ένα οποιοδήποτε υ-
στικού κράτους τόσο μέσα από τον δρόμο της ποσύνολο του. Έργα του: \ΝίεεβηεοΙΐ3ηεΙβΙΐΓ6,
λογικής, όσο και της μεταφυσικής*. Το κράτος 1837.- Ρ3Γ3άοχίθη όβε ίΐηβηάΐίοήθη, 1851.
αποτελεί την ύψιστη ανυπέρβλητη αξία, σύμ- Παναγ. Πάκος
φωνη προς την έννοια του Απολύτου, της ο-
ποίας συνιστά πραγμάτωση. Ο Μποζανκέ υ- Μποναθεντούρα (ΒοπβνβπΙυΓθ) Ιωάννης - Ευ-
περθεματίζει τη νομιμότητα της κρατικής βίας, στάθιος. Ιταλικής καταγωγής μεσαιωνικός φι-
εφόσον αυτό καθίσταται αναγκαίο για την επι- λόσοφος του 13ου αι., που ηγήθηκε του αυ-
βολή της κρατικής θέλησης και οράματος στις γουστινισμού* και αντιπολιτεύθηκε μεταφυσι-
εξατομικευμένες υπάρξεις. Εκτός από την πο- κά τον επικρατούντα θωμισμό* του καιρού του.
λιτειολογία, ασχολήθηκε και με τη λογική*, την Γεννήθηκε το 1221 στην Τοσκάνη και πέθανε
ηθική* και την αισθητική*. Έργα του: Ιο§ίε, 2 τ., 15 Ιουλίου 1274 στη Λυών, έχοντας αναγορευ-
ΟχίοΓό, 1911.- ΤΙιβ ρήηαρίβ οί ίηάίνίάυβίίΐγ βηό θεί, από το 1257, επικεφαλής του τάγματος
νθΐυβ, Ι_οηάοη, 1912.- ΤΓιβ ρΜοεορΜοβΙ ίήβΟΓγ των φραγκισκανών μοναχών. Θεμελιώδης
οίίήβ 5(3ΐβ, Ι_οπόοη, 1920. είναι η άποψή του για τη σχέση πίστης και
Παναγ. Πάκος λόγου* ή φιλοσοφίας* - θεολογίας". Αφετηρία
του είναι η ύπαρξη του φωτός (Ιυππβη) μέσα
Μπολτσάνο Μπέρναρντ (ΒβΓπΙιβΓά ΒοΙζβηο). στον άνθρωπο, που ισοδυναμεί με τον λόγο
Βοημός φιλόσοφος και μαθηματικός (Πράγα, (ΓβΙίο) και σχετίζεται με την πίστη (Ιίάβ8). Δεν
1781-1848). Καθηγητής της φιλοσοφίας στο χρειάζεται να θυσιασθεί ο λόγος στον βωμό
πανεπιστήμιο της Πράγας από το 1805 ως το της πίστης, αλλά δεν επιτρέπεται να υπερεκτι-
1820, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την έδρα μηθεί η γνωσιολογική επάρκεια της φιλοσο-
ύστερα από τις πιέσεις που του άσκησαν οι ε- φίας", εφόσον πρόκειται για τα ουσιώδη ερω-
πίσημοι θεολόγοι. Κληρικός ο ίδιος, εισήγαγε τήματα της ύπαρξης. "Οποιος εμπιστεύεται τη
νεωτερισμούς στα πλαίσια της εκκλησιαστικής φιλοσοφική γνώση μοιάζει με τον παράφρονα
δογματικής και ηθικής, οι οποίοι ευθυγραμμί- που νομίζει ότι χάρη σε αυτήν κατέχει κάθε
ζονταν με το ρασιοναλιστικό πνεύμα των φυσι- γνώση χωρίς να έχει ανάγκη από το φως του
κών επιστημών και που, όπως ήταν φυσικό, θε- Δημιουργού, όπως θα συνέβαινε με όποιον θά-
ωρήθηκαν ανάρμοστοι στον χώρο της θρησκεί- θελε να δει τον ουρανό ή τα αστέρια μόνο με
ας*. το φως ενός κεριού" (ΟοΙΙβϋοηβε, IV, 5). Γι'
Υποστηρίζοντας την αντικειμενικότητα της αν- αυτό τον λόγο θα ισχυρισθεί πως "κάθε περί
θρώπινης γνώσης, ο Μπολτσάνο αναγνώριζε Θεού λόγος χωρίς την πίστη είναι παραφροσύ-
αυτή την αντικειμενικότητα τόσο στο περιεχό- νη και όχι αληθινή γνώση" (ΟοιτίΓηβηΙβπϊ, III,
μενο της σκέψης (ιδέες, προτάσεις), όσο και 24). Η πίστη καθοδηγεί τον λόγο ιδίως μάλιστα
στις λειτουργίες της (αρχές, λογικές διεργα- στα κεφαλαιώδη θέματα, "όπου η αλήθεια των
σίες και πράξεις). Η λογική*, κατ' αυτόν, εξετά- φιλοσόφων παραμένει κρυμμένη, δηλαδή στα
ζει την αλήθεια και τη νομιμότητα των σχέσε- ερωτήματα για τη δημιουργία του κόσμου και
ων των προτάσεων και αποτελεί θεωρία της για την ισχύ και τη σοφία του Θεού" (ΟΟΠΊ-
τάξεως των "προτάσεων καθεαυτές". Τούτες ηβη(3πί, III, 24). Αυτό δεν συνεπάγεται την κα-
οι κατ' εξοχήν αλήθειες δεν έχουν πραγματική τάλυση της φιλοσοφίας, αλλά την υπέρβαση
ύπαρξη, ωστόσο δεν στερούνται ουσίας: συνι- της, όταν δεν ενδείκνυται η χρήση της ως θε-
στούν αφηρημένα, γενικευτικά σχήματα που ραπαινίδας της θεολογίας, όπως διατείνεται
μετέχουν στις επιμέρους σχέσεις των όντων πάλι ο ίδιος: "Οχι πως δεν πρέπει να γίνεται
μεταξύ τους. λόγος για τη φιλοσοφία, αλλά δεν μπορούμε
Πρόδρομος της θεωρίας των διατακτικών και να βασιζόμαστε πάνω σε αυτήν" (Ωοπιίηίοβ, I).
άπειρων πληθαρίθμων, ο Μπολτσάνο προηγή- Η τελεσίδικη θετική άποψή του έχει ως ακο-
θηκε του Κάντορ* στη μελέτη των συνόλων και λούθως: "Αρχίζουμε με τη σταθερότητα της πί-
στην ανακάλυψη των αντινομιών που απαντώ- στης και προχωρούμε με τη σαφήνεια του
νται σε σύνολα με άπειρο αριθμό στοιχείων. λόγου" ( ΒβΓΠΊοηβε, IV, 15). Η αυγουστίνεια
Απέδειξε ότι η αριστοτελική αρχή "το όλον γνωσιολογία κληροδοτείται στον Μποναβε-
είναι μεγαλύτερο του μέρους" δεν ισχύει για ντούρα, ο οποίος τονίζει: 'Ό,τι πιστεύουμε το
τα απειροσύνολα, καθώς είναι δυνατόν να υ- οφείλουμε στην αυθεντία και ό,τι κατανοούμε
πάρξει αμφιμονοσήμαντη αντιστοιχία ανάμεσα το χρωστάμε στον λόγο" (ΒΓβνίΙοηυίυΓπ, 1,1). Γι'

18
Μπορ

αυτό τον λόγο, εξαιτίας της αυγουστίνειας αν- μπορεί να γίνει δεκτή ή να απορριφθεί από το
θρωπομονιστικής παράδοσης, ο Μποναβε- κοινοβούλιο (όπως συνέβαινε στην πράξη με τις
ντούρα τρέπεται στον μυστικισμό* και φθάνει Γενικές Τάξεις). Ασχολήθηκε επίσης με οικονο-
στο σημείο να θέσει και αυτήν την πίστη μικά θέματα, όπως ο πληθωρισμός, και ήταν υ-
ακόμα, μαζί με τον λόγο βέβαια, κάτω από την πέρμαχος της ελευθερίας των συναλλαγών.
Βιβλιογρ.: Ο. Ρθ5(, 5(1/4/85 ιπ ΜθάίθνβΙ ίβςβΙ ΤΗου(}Μ.
αποφασιστική δικαιοδοσία της μυστικής εσω-
ΡΓίποθΙοπ, ΡπποθΙοη υηινθΓϊιΙγ ΡΓΘ55. 1964.- Μ. ϋ. \Λ/ϊΙΚ3.
τερικής εμπειρίας. Ετσι αναδεικνύεται σε επι-
77ιβ ΡίΟόΙθπι οΙ 5ονβΓβί§πΙγ ίη Ιήβ ίβίβί ΜιΜΙβ Α(/β$.
φανή εκπρόσωπο του ρωμαιοκαθολικού μυστι-
03ΓΗΙ}ΓΚ)9Β. 03ΓΗ&ΓΚΙΣΘ υηίνβΓ$ίΙγ ΡΓΘ35, 1966.
κισμού στον 13ο αι., που αντιπολιτεύεται τον Ευστάθ. Μπάλιας
θωμιστικό σχολαστικισμό της ίδιας εκείνης πε-
ριόδου.
μπόντι. Πρόκειται για το δένδρο, ένα είδος συ-
Βιβλιογρ.: I. ΟιΙίοη. 13 ρΗιΙοεορήιβ βυ πιογβη άςβ, Ρβιϊϊ, κομορέας, κάτω από το οποίο διαλογίσθηκε ο
1944 (19867).- Κ. ΡΙ350ΙΊ, θ 3 ί ρΝίΙοεορ/Ίί«Λθ ΟβηΚβη /πι
Σιντάρτα Γκαουτάμα και έγινε Βούδας, δηλαδή
ΜιΙΙβΙβΙΙβΓ, δΙυΚςβΓί. 1986.- Ν. Νθΐ50ήθ<3θΙ. Οθί βοΗ όθί
ΡήϋοίορΝθη. 2 τόμοι. ΜυηοΙίθη. 1971/1972. Από την ελ- "φωτισμένος". Το δένδρο αυτό θεωρείται
ληνική βιβλιογραφία βλ. Κ. Λογοθέτης, Η φιλοσοφία των μέχρι σήμερα ιερό για τους πιστούς του Βουδι-
Πατέρων και του Μέσου Αιώνος. 2 τόμοι, Αθήναι, σμού*. Κατ' επέκταση, στη βουδιστική μαχα-
1930/1935 - Μ. Μπέγζος, Ελευθερία ή θρησκεία: Αθήνα. γιάνα* το μπόντι συνδέεται άμεσα με τη νιρβά-
1991.
να* (σοφία, γνώση) και πράζνα (ανάβλεψη) και
Μάριος Π. Μπέγζος δηλώνει τη φώτιση, το τελευταίο στάδιο της
μυητικής πορείας του Βουδισμού, στον οποίο
Μποντέν (Βοάίπ) Ζαν. Γάλλος φιλόσοφος, ο ο- όμως υπάρχουν πολλές καταστάσεις - διαβαθ-
ποίος γεννήθηκε στην Ανζέρ το 1530 και πέθα- μίσεις του μπόντι (καταστάσεις ύπαρξης του
νε στη Λαόν το 1596. Υπήρξε νομικός σύμβου- μποντισάττβα).
λος στο Κοινοβούλιο του Παρισιού και αντι- Αλέξ. Καριώτογλου
πρόσωπος του Βερμαντουά στη Συνέλευση
των Γενικών Τάξεων το 1576. Σύμφωνα με τον
Μπορ Νηλς (ΝίβΙδ ΗΘΠΠΚ Οβνίύ ΒΟΙΊΓ, 1885-
Μποντέν, η ιστορία* είναι ο κατ" εξοχήν οδη-
1962). Δανός φυσικός και ένας από τους πιο
γός της πολιτικής, διότι σε αυτήν μπορούμε να
διαπρεπείς επιστήμονες του 20ού αιώνα. Ηταν
ανακαλύψουμε τα θεμέλια του δικαίου*. Συ- ένας από τους κυριότερους υποστηρικτές της
γκεκριμένα, στο έργο του Μέθοδος για την ευ- Κβαντικής θεωρίας και ο πρώτος που την ε-
χερέστερη γνώση της ιστορίας (1566), υπο- φάρμοσε για την επίλυση προβλημάτων σχετι-
στηρίζει ότι μέσω της ιστορίας μπορούμε να α- κά με την ατομική και μοριακή δομή της ύλης.
νακαλύψουμε τους διεσπαρμένους νόμους* Ο ΒΟΙΊΓ, όπως και άλλοι φυσικοί, κατανόησε
των προγόνων και να επιτύχουμε τη σύνθεση την πλήρη αδυναμία της κλασικής φυσικής να
τους. Το σημαντικότερο έργο του είναι τα Έξι περιγράψει και να ερμηνεύσει τα υποατομικά
βιβλία για την Πολιτεία (1576), όπου εκτίθεται φαινόμενα και αντιπρότεινε μια σειρά θέσεων
για πρώτη φορά με συστηματικό τρόπο η θεω- ικανών να εξηγήσουν αρκετά από αυτά. Οι
ρία περί κυριαρχίας. Σύμφωνα με τον Μποντέν "αρχές" της "αντιστοιχίας" και κυρίως της "συ-
το κράτος είναι μια κοινότητα οργανωμένη μπληρωματικότητας" ήταν, σύμφωνα με τον
από μια κυρίαρχη δύναμη, η οποία της εξασφα- ΒΟΙΊΓ, τα κύρια χαρακτηριστικά της Κβαντικής
λίζει τη συνοχή και η οποία είναι εξ ορισμού α- θεωρίας. Σύμφωνα με τη δεύτερη "αρχή", δεν
πόλυτη. Με τη διατύπωση της ιδέας της κυ- είναι δυνατόν να γίνει ακριβής διαχωρισμός
ριαρχίας γίνεται ένα σημαντικό βήμα στη δια- μεταξύ της συμπεριφοράς των ατομικών ειδών
δικασία συγκρότησης της έννοιας του σύγχρο- και της αλληλεπίδρασής τους με τα πειραματι-
νου κράτους. Μεταξύ των τριών μορφών Πολι- κά όργανα που χρησιμοποιούνται για να καθο-
τείας που διακρίνει ο Μποντέν, δηλαδή της δη- ρίσουν τις συνθήκες κάτω από τις οποίες εμ-
μοκρατίας, της αριστοκρατίας και της μοναρ- φανίζονται τα σχετικά φαινόμενα. Οι αντιλή-
χίας, οι προτιμήσεις του είναι σαφώς υπέρ της ψεις του ΒΟΪΊΓ ήταν η απαρχή μιας εντονότα-
τελευταίας. Θεωρεί ότι είναι περισσότερο σύμ- της διαμάχης που διχάζει την επιστημονική
φωνη με τη φύση και τους νόμους της. Η από- κοινότητα μέχρι και τις μέρες μας. Κύριος α-
λυτη μοναρχία, όπως την αντιλαμβάνεται ο ντίπαλος του ΒΟΙΊΓ υπήρξε ο Α. ΕίηδΙθίπ*, ο ο-
Μποντέν, δεν είναι αυταρχική, διότι η φορολό- ποίος γενικότερα αντιτάχθηκε στην ερμηνεία
γηση όλων των οικονομικών δραστηριοτήτων της Φύσης με βάση την Κβαντική Φυσική, όπως

19
Μπόσκοθιτς

αυτή συνεπαγόταν από τη λογική γενίκευση που χρόνια αφιερώθηκε στη μόρφωση του
της κλασικής φυσικής που επιχειρούσαν ο Δελφίνου, για τον οποίο προορίζονταν πολλά
ΒοίΐΓ και οι άλλοι επιστήμονες της εποχής. Στα από τα συγγράμματα αυτής της περιόδου. Στο
τελευταία χρόνια της ζωής του ο ΒΟΪΙΓ κατα- έργο Πολιτική επί τη βάσει της Αγίας Γοαφής,
πιάστηκε με την εμβάθυνση της έννοιας της εξυμνείται η ελέω Θεού μοναρχία, η οποία, ω-
συμπληρωματικότητας και αποπειράθηκε να στόσο, οφείλει να δεχθεί ορισμένες δεσμεύ-
την εφαρμόσει και σε άλλους τομείς, ακόμη σεις και υποχρεώσεις. Ο απολυταρχισμός με-
και σε αυτό το φαινόμενο της ζωής, όπου ο άν- τριάζεται από το πνεύμα ελευθερίας, κοιτίδα
θρωπος ενεργεί και ταυτόχρονα παρακολουθεί και θεματοφύλακα του οποίου συνιστά η επί-
τα αποτελέσματα των ενεργειών του. σημη καθολική εκκλησία. Αρχικά προοδευτι-
Ο ΒΟΙΊΓ για την πλούσια συνεισφορά του στην κός, όσον αφορά στις σχέσεις Εκκλησίας - μο-
Επιστήμη τιμήθηκε με το βραβείο ΝοόθΙ Φυσι- νάρχη, αντιτάχθηκε με πείσμα στο ρεύμα των
κής, ενώ ιστορικής σημασίας είναι και η προ- Ησυχαστών* (ςυίέΐίδίβδ), για να αποδειχθεί,
σφορά του στον αγώνα ενάντια στην κατα- τέλος, αμείλικτος διώκτης των αποσχισθεισών
σκευή πυρηνικών όπλων. Προσπάθησε να με- από τον Παπισμό προτεσταντικών Εκκλησιών.
ταπείσει τους νν. ΟήυΓΟίιί Ρ. ΡοοδβνβΙΙ το- Δεν έκρυβε, ωστόσο, την πίστη του στην επα-
νίζοντάς τους την ανάγκι " εθνούς συνεργα- νένωση των καλβινιστών και λουθηρανών στο
σίας για ζητήματα σχετι· με την παγκόσμια σώμα της επίσημης Γαλλικής Εκκλησίας
ειρήνη, ενώ το 1950 σε ανοικτή επιστολή προς
-όπως μαρτυρεί η αλληλογραφία του με τον
τον Ο Η Ε επικαλέστηκε την ιδέα ενός "ανοι-
Λάιμπνιτς'.
κτού κόσμου" προκειμένου να διασφαλιστεί η
Αναφορικά προς το ζήτημα του νοήματος της
ειρήνη μεταξύ των λαών.
Ιστορίας* και της ιστορικής διάστασης των αν-
Γιώργος Οικονόμου
θρωπίνων πράξεων, ο Μποσσυέ, στον Λόγο
περί της Παγκόσμιας Ιστορίας, προβαίνει σε
Μπόσκοβιτς (Βοεοονϊςίι) Ρογήρος Ιωσήφ (1711- μια ερμηνεία εσχατολογική, χωρίς ωστόσο να
1787). Δαλματός μαθηματικός, φιλόσοφος και συγκεκριμενοποιεί το "έσχατον"· γι' αυτόν, η
αστρονόμος. Σπούδασε στο "Ρωμαϊκό Κολλέ- Ιστορία είναι προϊόν και σταδιακή αποκάλυψη
γιο", στο οποίο δίδαξε αργότερα (1740) μαθη- της Θείας Οικονομίας. Η Ιστορία, της οποίας
ματικά. Πήρε τη γαλλική υπηκοότητα (1773) και κύριος είναι ο Χριστός, δεν αποκαλύπτει τον
τέθηκε σχεδόν αμέσως στην υπηρεσία του Γαλ- χαρακτήρα που της προσδίδει το γεγονός ότι
λικού Ναυτικού ως διευθυντής του οπτικού διαπνέεται από τη Θεία Βούληση και Πρόνοια,
τομέα. Ως φυσικός και μαθηματικός ανέπτυξε παρά φαντάζει, με μια πρώτη ματιά, σαν θέα-
την αρχή της σχετικότητας* στις μετρήσεις τρο στο οποίο εκδηλώνονται και συγκρούονται
χώρου και χρόνου. Ως αστρονόμος μελέτησε
ανθρώπινα πάθη και σκοπιμότητες με χαρακτή-
θεωρητικά προβλήματα σχετικά με το σχήμα
ρα εφήμερο και αδιάφορο. Έργα του: Λόγος
της γης και τους κομήτες. Είναι, επίσης, ο ιδρυ-
περί της Παγκόσμιας Ιστορίας (ϋίδοουτδ δυτ Γ
τής του Αστεροσκοπείου του Μιλάνου. Ε ρ γ α
ΝδΙοίΓθ υηίνβΓδβΙΙθ), 1681.- Πολιτική με βάση
τ ο υ : Οβ ΓηβουΙίε εοΐβπΰυε (1736).- ΡΜοεορΜββ
την Αγία Γραφή (ΡοΙίΙίςυβ Ιίτέθ άθε ρτορτοδ
ηβΙυΓβΙίε Ιήβοπβ ΓθόυοίΒ 3ό υηίοβιτ) Ιβςβπ) νίπυπι
ρβΓοΙβδ άβ Γ ΕαίΙυΓβ δβίηΐβ), δημοσιεύθηκε το
ίη ηβίυτβ βχίεΙβηΙίυΓΓ), Βιέννη, 1758-59.
1709.- Ιστορία των διαφορών των προτεστα-
Βιβλιογρ.: Ε. Κόλμαν, Η ζωή και το έργο του Ρ. I. Μπό- ντικών εκκλησιών (ΗίδΙοίΓβ άβδ νβπβΐίοηδ <36$
οκοβιτς, στη συλλογή "Ζητήματα ιστορίας φυσιογνωσίας έςΐίδβδ ρτοΐβδίβηίβδ), 1688. Εκδοση απάντων:
και ιεχνικής", τεύχος 2. Μόσχα, 1956.- Γκοντίτσκι -
Όβυντθδ οοπηρΙέΐΘδ άθ ϋ. Β. ΒοδβυβΓ, 31 τόμοι,
Τσβιρκό. Οι επιστημονικές ιδέες του Ρ. I. Μπόσκοβιτς.
Μόσχα. 1959.
1862-1866.
Παναγ. Πάκος Βιβλιογρ.: ϋ. ί θ ΒΓυπ. ί3 βρίπΙυβΙΙΙέ όε ΒοεευθΙ, Ρθπε,
1973.
Μποσσυέ Ζακ Μπενίν (ϋβοςυβδ Βέπίςηβ Βοδ- Παναγ. Πάκος
δυβί). Γάλλος πολιτικός στοχαστής, θρησκευ-
τικός συγγραφέας και κληρικός (Ντιζόν, 1627 - Μπότομορ (ΒΟΗΟΓΠΟΓΘ) Τόμας Μπάρτον (γεν.
Παρίσι, 1704). Το 1652 χειροτονείται ιερέας το 1920). Αγγλος κοινωνιολόγος νεομαρξιστι-
και αργότερα επίσκοπος, για να εγκαταλείψει κού προσανατολισμού. Έργα του: Ελίτ και κοι-
σχεδόν αμέσως την επισκοπή για χάρη του νωνία, Αθήνα, 1970.- Κοινωνιολογία, Αθήνα.
διαδόχου του γαλλικού θρόνου. Για δέκα περί- ΟυΙβπ6βΓ9, 1974.- Κοινωνιολογία και μαρξι-

20
Μπουλγκάκοφ

σμός, Πύλη, Αθήνα, 1976.- Ο Κ. Μαρξ σε θέμα- μοιβαία σχέση ατομικής και κοινωνικής συνεί-
τα κοινωνιολογίας και κοινωνικής φιλοσοφίας, δησης", καθώς και τα ορθολογικά και ανορθο-
Παπαζήσης, Αθήνα, 1976 κ.ά. λογικά (ασύνειδα) αίτια της συμπεριφοράς της
δ. π. προσωπικότητας. Ασχολείται επίσης με τη φι-
λοσοφική ανθρωπολογία. Έργα: Κοινωνικό πε-
Μττουαλώ Νικόλαος (ΝίοοΙβδ ΒοίΙθβυ). Γάλλος ριβάλλον και ατομική συνείδηση, Μόσχα,
ποιητής και κριτικός, ο κυριότερος θεωρητικός 1968' Ο άνθρωπος ως η ανώτατη αξία και
και εκλαϊκευτής του κλασικισμού (Παρίσι, πλούτος της κοινωνίας, Μόσχα, 1991" Κατα-
1636-1711). Η αστική ανατροφή που του παρέ- στροφή του φυσικού και του πολιτιστικού περι-
σχε η εύπορη οικογένειά του, οι σπουδές του βάλλοντος και το φαινόμενο της αποδιοργα-
στο Κολλέζ ντ' Αρκούρ και η γενικά εύθυμη και νωμένης προσωπικότητας. Βιοπολιτική, Αθή-
καλοζωιστική ιδιοσυγκρασία του αποτελούν να, 1992 (στα αγγλικά).
μάλλον τυπικό δείγμα παριζιάνου αστού της ε- Θεοχ. Κεσσίδης
ποχής του Λουδοβίκου ΙΔ'. Αναζητώντας τη
βασιλική υποστήριξη, ο Μπουαλώ κατάφερε να Μπουλ (ΒοοΙθ) Τζωρτζ (2.11.1815, Λίνκολν -
αποσπάσει μια γενναία επιχορήγηση, αλλά η 8.12.1864, Μπαλιντέμπλ, κοντά στο Κορκ). Αγ-
καριέρα του στην αυλή έμελλε να συνεχιστεί: γλος μαθηματικός, ο οποίος θεωρείται ως ένας
το 1677 διορίζεται ιστοριογράφος του βασιλιά, εκ των βασικών πρωτεργατών της σύγχρονης
ενώ λίγο νωρίτερα, με τη βασιλική χρηματοδό- μαθηματικής λογικής", οι βάσεις της οποίας τέ-
τηση, εξέδωσε μέρος από τις Επιστολές και τις θηκαν σε μια σειρά έργων του, όπως Μαθηματική
Σάτιρες. Στο ίθ ίυΐππ (1674-1683), η έριδα για Ανάλυση ττις λογικής ("Πιθ ΓΠ3{ήθΓΠ3ϋθ3ΐ βηβΙγείε
το αν πρέπει ή όχι να τοποθετηθεί αναλόγιο οί Ιοςίο, 1847), Ο λογισμός της Λογικής (Τίΐθ
για τα βιβλία των ψαλτών γίνεται αφορμή για 03ΐαιΙυΓ οί Ιοςίο, 1848) και Ερευνα των νόμων της
να στηλιτευθεί με διασκεδαστικό τρόπο η επι- σκέψης (Αη ίηνβδίίςβίίοη οί ΙΙΊΘ Ιβννε οί ΙίιουςΜ.
πολαιότητα και η ασημαντότητα των ανθρώπι- 1854). Προσπάθησε και πέτυχε, ως έναν περιο-
νων δρωμένων, καθώς και το εξεζητημένο ρισμένο βαθμό, την αλγεβρική έκφραση των
ύφος της ποίησης της εποχής του (Ρακίνας, νόμων της σκέψης και ιδιαίτερα των χρησιμοποι-
Λαφονταίν, Μολιέρος). Με την Αή ροέΐίηυβ ουμένων, κατά τη διαδικασία της σκέψης και της
(1674), ο Μπουαλώ παρουσιάζει την εμπνευ- γλωσσικής της έκφρασης, λογικών συνδέσμων,
σμένη από τον Οράτιο αισθητική θεωρία του, όπως αυτών της συζευξης και της διάζευξης,
στην οποία αναδεικνύει το αειθαλές ιδεώδες των οποίων τα συνολοθεωρητικά ανάλογα είναι
του κλασικισμού και τη λατρεία της φύσεως, οι πράξεις της Τομής και της Ενωσης. Το όνομα
στοιχεία τα οποία υπερασπίστηκε απέναντι του Μπουλ φέρουν συγκεκριμένες άλγεβρες, οι
στους οπαδούς της νέας τέχνης που επιζητού- οποίες ονομάζονται "άλγεβρες του Μπουλ" και
σαν την κατάλυση των αρχαίων αισθητικών οι οποίες αναφέρονται σε αλγεβρικές δομές στο
προτύπων (ΡΙθίΙθοΙίοηε ευί ίοη@ϊη, 1692-1694). εσωτερικό των οποίων ορίζονται δύο διμελείς
Τους νεωτεριστές έθεσε ξανά ως στόχο της πράξεις με ιδιότητες εντελώς ανάλογες αυτών
σατιρικής του πένας, όταν φαινομενικώς στρε- που διαθέτουν η σύζευξη και η διάζευξη (ή η
φόταν "εναντίον των γυναικών" (ΟΟΠΙΓΘ Ιβε τομή και η ένωση στη θεωρία των συνόλων).
(ΘΠΊΓΠ63,1694), οι οποίες διαδήλωναν υπέρ της Διον. ΑναπολιτΟνος
νέας μόδας. Προς το τέλος της ζωής του
έπεσε σε δυσμένεια, λόγω της προσχώρησής Μπουλγκάκοφ Σεργκέι Νικολάγιεβιτς (1871-
του στον διωκόμενο από την επίσημη εκκλησία 1944). Ρώσος θρησκευτικός φιλόσοφος, θεο-
και τους ιησουίτες γιανσενισμό*. λόγος, οικονομολόγος. Η ιδεολογική του εξέ-
Παναγ. Πάκος λιξη χαρακτηρίζεται από το πέρασμα από τον
"νόμιμο μαρξισμό"* στη φιλοσοφία της "πανε-
Μπούγιεθα Λιουντμίλα Παντελέγιεβνα (1926). νότητας" του Σαλαβιόφ και τη θρησκευτική δι-
Ειδική στα φιλοσοφικά προβλήματα του αν- δασκαλία της "θεϊκής Σοφίας". Στη συλλογή
θρώπου και της διαμόρφωσης της προσωπικό- άρθρων του Από τον μαρξισμό στον ιδεαλισμό
τητας". Μέλος της Ακαδημίας παιδαγωγικών ε- (1903) υποστηρίζει ότι ο ιδεαλισμός* αποτελεί
πιστημών. Στα έργα της εξετάζει την επίδραση σταθερότερο θεμέλιο για τον προσδιορισμό
του κοινωνικού περιβάλλοντος στη δημιουργία των προοπτικών ανάπτυξης της κοινωνίας, απ'
και την ανάπτυξη της προσωπικότητας, την α- ό,τι ο μαρξιστικός "οικονομικός υλισμός". Στο

21
Μπούλτμαν

βιβλίο του Χριστιανισμός και σοσιαλισμός τική τους, καθώς και την κριτική των ιστορικών
(1917) ασκεί κριτική στον μαρξισμό γιατί προ- της θρησκείας* για τον αυθαίρετο, όπως έλε-
βάλλει το "αστικό" ιδανικό της υλικής ευημε- γαν, τρόπο με τον οποίο ο Μπούλτμαν αντιμε-
ρίας και γιατί εκμηδενίζει την ανθρώπινη προ- τώπιζε τα ιστορικά φαινόμενα. Μεταξύ αυτών
σωπικότητα*, διαλύοντάς την μέσα στην ο- ο Γιάσπερς* τον επέκρινε, με το επιχείρημα ότι
μάδα και τις τάξεις. Παρ' όλα αυτά, βλέπει τον ανέμιξε τη θεολογία* με την υπαρξιακή φιλο-
αληθινό σοσιαλισμό στην υπεράσπιση των κα- σοφία και ότι συνέδεσε τη χριστιανική πίστη
ταπιεζόμενων και των στερημένων εργατικών προς το μεταφυσικό πρόσωπο του Χριστού
μαζών στις συνθήκες του καπιταλισμού*, που η μάλλον παρά προς το ιστορικό πρόσωπο του
ιστορία του αποτελεί "μια θλιβερή και φοβερή Ιησού. Έργα του: Ιστορία της συνοπτικής πα-
αφήγηση για την ανθρώπινη σκληρότητα και ράδοσης (1921 ),Ον και Χρόνος (1927), Η ιδέα
φιλαυτία" ( Χριστιανικός σοσιαλισμός, Νοβοσι- της αποκάλυψης στην Καινή Διαθήκη (1929), Η
μπίρσκ, 1991, σ. 225). Θεωρεί ότι ο "Χριστιανι- ιστορικότητα του ανθρώπου και της πίστης
κός σοσιαλισμός" είναι απόλυτα πραγματοποι- (1955), Κήρυγμα και μύθος (1958), Το ευαγγέ-
ήσιμος, γιατί "ο Χριστιανισμός προσφέρει στον λιο του Ιωάννου (1962).
σοσιαλισμό την πραγματική βάση που εκείνος Απ. Τζαφερόπουλος
στερείται", ενώ ο σοσιαλισμός* αρό την πλευ-
ρά του "εισάγει στη σφαίρα της οικονομίας την Μπούμπερ (ΒυβθΓ) Μάρτιν (Βιέννη, 1878 - Ιε-
αλήθεια του Χριστιανισμού"* (ο.π. σ. 227). ρουσαλήμ, 1965). Γερμανός φιλόσοφος της
Θεωρώντας ότι μόνο σε θρησκευτική βάση θρησκείας*, θεολόγος και κοινωνιολόγος.
μπορούν να λυθούν τα κοινωνικά, εθνικά και Μαζί με τον Ρ. Ρθ5βηζν»βί9, ο Βυ&βΓ ανήκει
πολιτισμικά προβλήματα, ο Μπουλγκάκοφ α- στους διαπρεπέστερους σύγχρονους θεμελιω-
νάπτυξε τη λεγόμενη "σοφιολογία", σύμφωνα τές του υπαρξισμού* στην εβραϊκή θεολογία.
με την οποία η "θεϊκή Σοφία" εμπεριέχει ολο- ΣΤΟ σημαντικότερο από τα έργα του, το Εγώ
κληρωτικά τη θεϊκή αγάπη και καταυγάζει μ' και Συ, θέτει το πρόβλημα του Είναι* μέσα από
αυτή τον κόσμο. Διαθέτοντας διττό χαρακτή- την αντιθετική, φαινομενικά, σχέση του "εγώ",
ρα, επουράνιο - θεϊκό και ταυτόχρονα δημιουρ- δηλαδή του γνωστικού και βιωματικού υποκει-
γικό - ανθρώπινο, η Σοφία εξασφαλίζει έτσι μένου, και του "σύ", το οποίο ως αντικείμενο
την εσωτερική σύνδεση του Θεού με τον του "εγώ" προσδίδει στο τελευταίο ουσιαστικό
κόσμο που αυτός δημιουργεί. νόημα και περιεχόμενο. Η επικοινωνία ανάμε-
Θεοχ Κεσσίδης σα στις δύο αυτές έννοιες βεβαιώνει την εμ-
φάνιση του αληθινού Είναΐ' η σχέση αυτή απο-
Μπούλτμαν Ρούντολφ (ΒυΙΐπιβη, 1884-1976). κτά τον ύψιστο βαθμό ολοκλήρωσής της μέσα
Γερμανός φιλόσοφος και θρησκειολόγος. Εθε- από τη συμφιλίωση του ανθρώπου με τον Θεό,
σε τις βάσεις της μορφολογικής - ιστορικής το αιώνιο και απόλυτο Είναι. Έργα του: /οΛ υπό
σχολής στη θρησκειολογία*. Πρότεινε την α- Ου, Ιη5θΙ, 1922, κ.ά.
πομύθωση της χριστιανικής πίστης, με τον δια- Βιβλιογρ.: Μβυποθ ΡΓίθύιηβη. Μ. Βυΰβί'Ε ίίΐββηά \ΝΟΓΚ. Ν.
χωρισμό μεταξύ του παροδικού μυθολογικού Υ.. ΟυΙΙοη, 1982-84 (3 τομοι).
συστήματος των συμβόλων της χριστιανικής Παναγ. Πάκος
παραδόσεως και του μη παροδικού και ουσια-
στικού μηνύματος της, το οποίο απευθύνεται Μπουριντάν Ιωάννης (Βυπύβη ϋοϊιβηηβε, πε-
στην ανθρώπινη συνείδηση, κάτω από το φως ρίπ. 1300-1358). Γάλλος σχολαστικός φιλόσο-
της σύγχρονης υπαρξιακής φιλοσοφίας. Και υ- φος και θεολόγος, εκπρόσωπος της ονοματο-
ποστήριζε ότι μόνον έτσι μπορεί να έχει κατά κρατίας* (ποπιίηβΐίδπιυδ). Υπήρξε μαθητής και
την εποχή μας απήχηση η πίστη στον άνθρω- οπαδός του Όκκαμ* και συνέβαλε στη διάδοση
πο. Με τον τρόπο αυτό επιχείρησε την κριτική της φιλοσοφίας του δασκάλου του στη Γαλλία.
του θρησκευτικού μύθου*, με μέσα καθαρά ορ- Επίσης υπομνημάτισε τα Μεταφυσικά* του
θολογικά, και την υποβολή της χριστιανικής πί- Αριστοτέλη*. Ιδιαίτερα όμως ασχολήθηκε με
στης και του μηνύματος της σε υπαρξιακή ερ- το πρόβλημα της ελευθερίας της βούλησης*.
μηνεία. Ο αποκλεισμός όμως από το θρησκευ- Κατά τον Μπουριντάν, η βούληση βρίσκεται σε
τικό δόγμα ενός τεράστιου τμήματος του πε- άμεση συνάφεια με τη νόηση", η κρίση της ο-
ριεχομένου του δυσαρέστησε τους οπαδούς ποίας επιδρά αποφασιστικά στην εκδήλωση
της παράδοσης και προκάλεσε την έντονη κρι- της βούλησης. Στην επίδραση αυτή αποδίδει

22
Μπουτρού

και τη δυσκολία της βούλησης να εκδηλωθεί, Μπουρντιέ (Βουτάίθυ) Πιερ, (γεν. 1930). Γάλ-
όταν πρόκειται η νόηση να αποφασίσει για λος κοινωνιολόγος, καθηγητής στο ΟοΙΙέςβ όθ
αγαθά τα οποία κρίνονται ισοδύναμα μεταξύ ΡΓβηοβ. Το έργο του είναι πολύμορφο και πο-
τους, τόσο από άποψη μεγέθους όσο και ποιό- λυποίκιλο. Ασχολήθηκε με την Κοινωνιολογία
τητας. Συνέπεια της δυσκολίας αυτής είναι η της Εκπαίδευσης και θεωρείται ένας από τους
αδράνεια της βούλησης, καθώς αυτή αδυνατεί σημαντικότερους θεωρητικούς στον τομέα
να εκδηλωθεί στην επιλογή του ενός ή του αυτόν. Μεταξύ των άλλων διατύπωσε την έν-
άλλου. Η θεωρία αυτή έδωσε λαβή στους αντι- νοια του "πολιτιστικού κεφαλαίου" και υποστή-
πάλους του Μπουριντάν να διαπλάσουν και να ριξε πως η παιδεία αναπαράγει τον κυρίαρχο
αποδώσουν σ' αυτόν την παραδοξολογία περί π ο λ ι τ ι σ μ ό (Ζ.3 ΓβρτοάυοΙίοπ, όΐθπίθηΐε ρουΓ υηβ
του "φιλοσοφικού όνου" (το "γαϊδούρι του ΙΜοήθ όυ εγεΙόΓηβ ό' βηεβίςηβΓηβηΙ, 1970). Σ"
Μπουριντάν"): Η βούληση ενός όνου, εάν αυτόν ανήκει, επίσης, η έννοια του "πεδίου", η
αυτός βρεθεί σε ίση απόσταση από δύο όμοια οποία υπονοεί τους σχετικά αυτόνομους κοι-
δέματα χόρτου, θα αδρανήσει, δεν θα μπορέ- νωνικούς μικρόκοσμους που αποθεμελιώνουν
σει να αποφασίσει για κανένα από τα δύο και την κενή έννοια της κοινωνίας* ( Μικρόκοσμοι/
θα πεθάνει από την πείνα! Ωστόσο, το παρά- Τρεις μελέτες πεδίου, ελλ. έκδ. με πρόλογο
δειγμα αυτό δεν εντοπίζεται σε κανένα από τα του ίδιου στις εκδ. Δελφίνι, 1992). Λιγότερη
σωζόμενα συγγράμματα του Μπουριντάν. γνωστή στην Ελλάδα, αλλά ιδιαίτερα σημαντι-
Απ Τζ. κή, η θεωρητική και εμπειρική του προσέγγιση
σε τομείς πολιτισμού, μεταξύ των οποίων, ήδη
Μπούρκχαρτ (ΒυΓοΚΙιβΓάΙ) Γιάκομπ (1818- από τη δεκαετία του "60, η συστηματική ενα-
1897). Ο ϋ. ΒυΓοΚΙιβΓάΙ καταγόταν από οικογέ- σχόλησή του με τη φωτογραφία. Στο βιβλίο
νεια λογίων και κληρικών της ελβετικής Βασι- τ ο υ ίΐη 3ή Γηογβη. Εε53/ ευί Ιβε υεβοβε εοοίαυχ
λείας. Σπούδασε θεολογία* στη Βασιλεία και άβ ΙΘ ρΗοΙο§Γ3ρΝβ (1965) θα αποδείξει, μετά
Ιστορία Τέχνης και Ιστορία στο Βερολίνο. Κα- από εμπειρική έρευνα, τις κοινωνικές συνιστώ-
τόπιν ακολούθησε η υφηγεσία του στη Βασι- σες και προεκτάσεις της φωτογραφικής πρά-
λεία. Παρέμεινε πολλές φορές στην Ιταλία και ξης και των ερασιτεχνικών φωτογραφιών, οι ο-
από το 1858 έγινε καθηγητής Ιστορίας στο Πα- ποίες δεν προκύπτουν από μια αναρχία αυθόρ-
νεπιστήμιο της Βασιλείας. Εισήγαγε μια νέα α- μητης δημιουργίας αλλά από συγκεκριμένες
ντίληψη για την Ιστορία* και την Ιστορία της αισθητικές αξίες της εποχής, που άπτονται
Τέχνης, οριοθετώντας την αρνητικά απέναντι τόσο της φωτογραφικής πράξης όσο και των
στη Φιλοσοφία της Ιστορίας του Εγέλου". Επέ- φωτογραφούμενων αντικειμένων.
λεγε οριακές ιστορικές εποχές, όπως στο Δημ. Τσατσοϋλης
έργο Ο/β ΖβίΙ ΟοηείβηΙίη'ε άβε Οίοββη (1853),
και προσπαθεί να συλλάβει τον μεταβατικό χα- Μπουτρού Αιμίλιος (ΒουΙωυχ ΕΠΊΜΘ, 1845-
ρακτήρα του πολιτισμού στο πέρασμα από την 1921). Γάλλος ιδεαλιστής φιλόσοφος, δάσκα-
αρχαιότητα στη χριστιανική εποχή. Μετά το λος του Μπερξόν' και πρόδρομος αυτού στην
έργο αοβίοηβ (1855), έγραψε το μνημειώδες καταπολέμηση του υλισμού". Την προσοχή του
Ο/β ΚυΙΙυί άβΓ Πβηβίεεβηοβ ίη ΙΙβΙίβη (1860), την επικέντρωσε στα προβλήματα της αιτιο-
όπου χάραξε μια νέα αντιμετώπιση του πολυ- κρατίας* (άθΙβΓΓπίπίδηιυδ) και της ελευθερίας
διάστατου αυτού φαινομένου. Η ιστορική του της δημιουργίας. Προσπάθησε να ανασκευά-
οκέψη προσφέρεται σε αντιδιαστολή προς σει τις μηχανιστικές αντιλήψεις της θετικιστι-
αυτή του Εγέλου στο έργο του ίΐόβί άβε κής αιτιοκρατίας, που κυριαρχούσε τον 19ο
8ΙυόϊυΓπ όβί ΟβεοΝεΜβ (1868-73), που εξεδό- αιώνα, και στη θέση της να εδραιώσει μιαν αυ-
θη από τα κατάλοιπά του. Αντιλαμβάνεται την θορμητική και ενδεχομενική φιλοσοφία. Στό-
Ιστορία ως πεδίο ανάπτυξης των τριών παρα- χος του λοιπόν υπήρξε η καταπολέμηση του
γόντων, δηλαδή του κράτους, της θρησκείας αυστηρού επιστημονισμού και γΓ αυτό έστρε-
και του πολιτισμού. Επίσης μετά τον θάνατο ψε τα βέλη του ενάντια στην αιτιώδη σχέση
του δ η μ ο σ ι ε ύ τ η κ ε η ΟπβοΝεοΙιβ ΚυΙΙϋΓββεοήί- των φαινομένων*, της οποίας σχέσεως ήθελε
οΜβ (1898-1902). να περιορίσει την έκταση, διότι υποστήριζε ότι
Βιβλιογρ.: Κ3ΓΙ ίοννίΙΙι, ϋβοού ΒυΓΜβΓάΙ, 53/ηΙΙκΙΐθ η αιτιατή εξίσωση δεν είναι απόλυτη και ότι οι
5ΐΜΙβη 7. δΙυΙΙςβΠ. 1984. φυσικοί νόμοι εκφράζουν την ιδεατή και ανέφι-
Χάρης Κρόλλης κτη τάση για καθυπόταξη των φυσικών φαινο-

23
Μπουχάριν

μένων. Υπογράμμιζε ότι οι ανώτερες μορφές χώρας. Κατά την άποψη του Μπουχάριν, κάθε
ζωής δεν μπορούν να εξηγηθούν με τους νό- υλικό και κοινωνικό σύστημα τείνει προς την ι-
μους της ύλης* και τη μηχανιστική τους ορολο- σορροπία. Ωστόσο, μεταξύ των αντιθετικών
γία, ενώ η συνείδηση* είναι δημιουργική και δυνάμεων, ακόμα και στις περιπτώσεις που ι-
παράγει διαρκώς κάτι νέο, και ως εκ τούτου σορροπούν μεταξύ τους, διεξάγεται μια κρυφή
δεν πρέπει να υπαχθεί στους σταθερούς και α- πάλη. Το αποτέλεσμα είναι να διαταράσσεται
ναλλοίωτους επιστημονικούς όρους της βιολο- η ισορροπία και να εξασφαλίζεται η αυτοκίνη-
γίας. Και κατέληγε λέγοντας ότι την ικανότητα ση του συστήματος με βάση τη φόρμουλα: αρ-
για δημιουργία και ελευθερία*, που ο Θεός την χική ισορροπία -διατάραξη της ισορροπίας- α-
έχει στον ανώτατο βαθμό, την διαθέτει και ο ποκατάσταση της ισορροπίας σε νέα βάση.
άνθρωπος. Εργα του: Περί της ενδεχομενικό- Απορρίπτοντας την ιδέα της "τέλειας αρμο-
τητας των νόμων της φύσεως (1874).- Περί της νίας", ο Μπουχάριν θεωρεί ότι η ανάπτυξη προ-
ιδέας τσυ φυσικού νόμου στην επιστήμη της ϋποθέτει "ισορροπία δυναμική και όχι στατική".
φιλοσοφίας (1895).- Ζητήματα ηθικής και εκ- Θεοχ. Κεσσίδης
παίδευσης ( 1895) κ.ά.
Απ. Τζ. Μποχένσκι (ΒοοϊίθηεΚϊ) Γιόζεφ Μαρία. Ελβετός
φιλόσοφος πολωνικής καταγωγής (Πολωνία,
Μπουχάριν Νικολάι Ιβάνοβιτς (1888-1938). 1902-). Από τις πλέον εξέχουσες φυσιογνωμίες
Πολιτικός, κοινωνιολόγος, φιλόσοφος, Ακαδη- που έχει να επιδείξει ο στοχασμός του αιώνα
μαϊκός. Διετέλεσε μέλος του Πολιτικού Γρα- μας, ο Μποχένσκι κατάφερε να συνυφάνει την
φείου της Κ Ε του ΚΚΣΕ (1924-29), διαγράφτη- εγελιανή διαλεκτική με την τυπική λογική* και
κε από το κόμμα το 1937 και το 1938 τουφεκί- τη θωμιστική παράδοση. Σπούδασε για πολλά
στηκε. Το 1988 αποκαταστάθηκε μετά θάνα- χρόνια οικονομικά στο Πόλεν, από το 1920 ως
τον πολιτικά και του επαναποδόθηκε ο τίτλος το 1936, συνδυάζοντάς τα παράλληλα με φιλο-
του ακαδημαϊκού. σοφικές σπουδές στο Φράιμπουργκ (1928-31)
Ο Μπουχάριν εθεωρείτο ο θεωρητικός του και σπουδές θεολογίας (1932-34), ενώ την ίδια
κόμματος των μπολσεβίκων. Το βιβλίο του Θε- περίοδο προσχώρησε στο μοναχικό τάγμα των
ωρία του Ιστορικού Υλισμού (1923) ήταν μια Δομηνικανών. Καθηγητής στο πανεπιστήμιο
προσπάθεια να συλλάβει, από θέσεις του μαρ- του Φράιμπουργκ από το τέλος του πολέμου, ε-
ξισμού* εκείνης της εποχής, την παγκόσμια ι- ξέλεγη Κοσμήτωρ του πανεπιστημίου το 1950,
στορική διαδικασία και τους δρόμους ανάπτυ- ενώ λίγο αργότερα απέκτησε τον τίτλο του επι-
ξης της κοινωνίας. Η συμβολή του στον τομέα σκέπτη καθηγητή στο πανεπιστήμιο ΝΟΙΓΘ ΟΗΠΊΘ
αυτόν συνίσταται στην επεξεργασία της "θεω- της Ιντιάνα στις ΗΠΑ. Σύστηνε τον εαυτό του
ρίας της ισορροπίας", ιδιαίτερα στη νέα αντί- ως λογικό φιλόσοφο, παρόλο που δεν υστερού-
ληψη του νόμου της ενότητας και πάλης των σε σε εμβρίθεια επιστημονική και πρωτοτυπία
αντιθέτων*, στην εφαρμογή του στα κοινωνικά ούτε ως διαλεκτικός ούτε ως θεολόγος· πιστός
φαινόμενα. Υποστήριζε ότι στην περίοδο οικο- στο χρέος της γεφύρωσης του χάσματος ανά-
δόμησης του σοσιαλισμού, δεν πρέπει η κοινω- μεσα στο 9ΐ3υΙ>6η (πίστη) και στο ννίδββη
νία να προσεγγίζεται ως στίβος αντιπαλότητας (γνώση) και στην ενότητα της διδακτικής μεθό-
των τάξεων. Σε διάκριση από τον Στάλιν, που δου, ο Μποχένσκι συνέγραψε έργα ποικίλα σε
διακήρυσσε ότι στην περίοδο οικοδόμησης του περιεχόμενο και σε ερμηνευτικές μεθόδους:
σοσιαλισμού* οξύνεται η ταξική πάλη, ο Μπου- ΕυΓορβίεοΐΊβ ΡΝΙοεορΝβ όβτ Θβςβπνι/βιΐ (Βέρνη,
χάριν υποστήριζε ότι, μετά την εξάλειψη των 1 9 5 1 ) , ΓΟΓΓΠΒΙΘ ΊΟ§ΊΙ< (Φράιμπουργκ, 1 9 5 6 ) , Μβ-
βασικών εκμεταλλευτριών τάξεων (των κουλά- §β ζυΓπ ρΜΙοεορΚεοΐΊβη ΩβηΙ<βη (Φράιμπουργκ,
κων και των καπιταλιστών), πρέπει να εφαρμό- 1961), Ιθ9ίΙ< άβΓ ΒβΙίςίοη (Κολωνία, 1968).
ζεται πολιτική κατασίγασης της πάλης των τά- Παναγ. Πόκος
ξεων, ειρήνης των πολιτών και διεύρυνσης της
κοινωνικής βάσης της σοβιετικής εξουσίας. Μπράντλεϋ (ΒΤΒΆΙΒΓ) ΡΓΒΗΟΊΕ ΗΘΓ6ΘΓ( (1846-
Στη σύγκρουση των δύο γραμμών, επικράτησε 1924). Αγγλος φιλόσοφος, θιασώτης της βρε-
εκείνη του Στάλιν, που εκδηλώθηκε με την ε- τανικής στροφής στον ηπειρωτικό ιδεαλισμό*.
ξόντωση των κουλάκων ως τάξης, την επιτά- Ενθερμος υποστηρικτής του νεοεγελιανού
χυνση της κολεκτιβοποίησης της αγροτικής οι- ρεύματος, συνεχίζει την παράδοση των ΙΟΙΖΘ*
κονομίας και τη βεβιασμένη εκβιομηχάνιση της και δίςννδίΐ τόσο με το έργο του Αρχές της λο-

24
Μπρούνο

γικής (1883) -με το οποίο καταφέρνει ισχυρό συνείδησης, την αναφορικότητα* (ΙπίθπΙίοηβ-
πλήγμα στη Συνειρμική Ψυχολογία"- όσο και ΙίΙβΙ) δανείζεται ο ΗυδδβΓΐ για να στηρίξει αργό-
με το Φαινόμενο και Πραγματικότητα (1893). τερα τη "Μεταφυσική της Ουσίας".
Στο έργο αυτό ο Μπράντλεϋ καταδικάζει τον Προσανατολισμένος περισσότερο στον εμπει-
εμπειρισμό* ως απαράδεκτη ατραπό προς τον ρισμό* παρά στον ιδεαλισμό*, συνδέει το προ-
δυϊσμό ανάμεσα στο απόλυτο και στο φαινό- φανές (Ενίάθηζ) με το αληθές των κρίσεων"
μενο. Το αριστοτελικό "δόγμα των εσωτερικών και ανάγει σε αυτό, μέσω της εμπειρικής απο-
σχέσεων" δεν αφήνει περιθώρια για εξωτερι- δεικτικής μεθόδου, τις 3 ριϊοπ γνώσεις. Αντίθε-
κές σχέσεις ανάμεσα σε ανεξάρτητα μεταξύ τα όμως προς τον ΗυδδβΓΐ, δεν αναγνωρίζει ότι
τους πεδία της πραγματικότητας. Συνεπώς, αυτές οι 3 ριϊοπ γνώσεις είναι γνώσεις ουσίας
για τον Μπράντλεύ, η πραγματικότητα πρέπει και συνδέει τα υπερ-εμπειρικά περιεχόμενα
να αντιμετωπίζεται ολιστικά και, καθώς τα επι- των σημασιών (νοήματα) με τα φαινόμενα των
μέρους όντα υπάρχουν σε διαρκή επικοινωνία ψυχικών ενεργειών (αισθήματα). Εργα του:
και σχέση αναφοράς προς άλληλα, ως μόνη ΡεγείιοΙοςίβ νοΓΠ βΓηρίπεοήβη ΒΙβηάρυηΜβ,
λύση αναγνωρίζεται ο μονισμός*. Η προσήλω- ίβίρδίς, 1874.- νοΓΠ ΫΓΕΡΩΠΡ είΚΙίοήβη ΕΓΚΘΠ-
ση του στον Εγελο* και ο λογικός σκεπτικι- ηίηίε, Ιβϊρείς, 1889.
σμός του έδωσαν στον Β. ΠυδδθΙΓ και στον 3 . Παναγ. Πάκος
Ε<± ΜΟΟΓΘ* (αναλυτική σχολή του Καίμπριτζ)
μεγάλο περιθώριο ανασκευής και κριτικής, τό- ΜπρΙτζμαν Πέρσυ Γουίλιαμς (Βπάςιτιβη ΡβΓογ
σο του δικού του έργου όσο και, μέσω αυτού, \Λ/ίΙΙί3ΐπδ, 1882-1961). Αμερικανός πειραματι-
της εγελιανής διαλεκτικής. κός φυσικός και φιλόσοφος. Για τη συνεισφο-
Βιβλιογρ.: Τ. 3. ΕΙίοΙ, Κηογι/Ιθό^β 3πϋ Εχρβήθποβ ιπ ΙΙιβ ρά του στον χώρο της Πειραματικής Φυσικής
ΡΜοεορΙιγ οί Ρ. Η. ΒίβόΙβγ. τιμήθηκε το 1946 με το βραβείο Νο&βΙ Φυσικής.
Παναγ. Πάκος ΣΤΟ πρώτο του φιλοσοφικό βιβλίο, ίοςίε οί
ΜοόβΓπ Ρήγείεε (1927), ανέπτυξε τη θέση του
Μπρεγιέ (ΒΓ6(ΙΪΘΓ) Εμίλ (ΒΘΓ - |_β - ϋυο, 1876 - λειτουργικού προσδιορισμού των εννοιών της
Ρ3Π5.1952). Γάλλος φιλόσοφος και ιστορικός. επιστήμης*. Σύμφωνα με τη θέση αυτή, η ανά-
Απόφοιτος της Σορβόννης, δίδαξε φιλοσοφία πτυξη των διαφόρων εννοιών πρέπει να γίνε-
στα πανεπιστήμια της Βθηπβδ, του ΒοΓάββυχ ται στη βάση όχι αφηρημένων εννοιών, αλλά
και του Παρισιού. Εξέδωσε πολλά βιβλία με με ορολογία των πράξεων της εμπειρίας.
θέμα τους τη φιλοσοφία της αρχαίας Ελλάδας Όπως ο ίδιος σημειώνει, "... Με κάθε έννοια*
και του Μεσαίωνα κατά τη διάρκεια της μακράς γενικά δεν εννοούμε τίποτα περισσότερο από
θητείας του ως καθηγητή της ιστορίας της φι- μια σειρά παρατηρήσεων. Η έννοια είναι συνώ-
λοσοφίας* στη Σορβόννη. Ανάμεσά τους δε- νυμη με το αντίστοιχο σύνολο διαδικασιών...".
σπόζει η εφτάτομη Ιστορία της Φιλοσοφίας, Επίσης σημαντική είναι η επισήμανση που
την οποία και εξέδιδε από το 1926 έως το έκανε για τη σχετικότητα όλων των μετρήσε-
1932. Από το 1940 διετέλεσε και διευθυντής ων και την εξάρτηση των αποτελεσμάτων τους
του "Ββνυβ ΡΙιίΙοδορϊιίρυβ" και υπήρξε για από το σύστημα του παρατηρητή, θέσεις παρα-
πολλά χρόνια μέλος του ΙηδϋΙυΙ άβ ΡΓβηοθ. πλήσιες με αυτές του Αυστριακού θετικιστή Ε.
Βιβλιογρ : "ΟΓ3ΠΙ3 Ι_3Γθυ536 ΕηςγοΙορβάιςυθ". τόμ. 2. Μβοϊι', των Αμερικανών θετικιστών Ο. ΡβίΐΌβ*
1960.· "ΕηογεΙορβ<3ί3 Αΐϊΐθποθηβ". τόμ. 4. 1965. και νν. ϋ3Γτιβδ* και των θετικιστών της Σχολής
Νικ. Οικονομίδης της Βιέννης. Όλη του η ζωή χαρακτηριζόταν
από τη συνεχή αναζήτηση μιας διανοητικής τε-
Μπρεντάνο (ΒΓβηΙβηο) Φραντς (1858-1917). λειότητας σε όλα τα επίπεδα έκφρασης της
Αυστριακός φιλόσοφος, από τα λαμπρότερα ανθρώπινης δραστηριότητας, γεγονός που τον
πνεύματα της αυγής της Φαινομενολογίας*. οδήγησε, από τη μια, σε μια υποτίμηση του
Δημιούργησε κύκλο μαθητών, μέσα από τον πραγματικού ρόλου της αφηρημένης νόησης
οποίο αναδείχθηκε ο ΗυδδβΓΐ*. Ο Μπρεντάνο και, από την άλλη, σε μια υπερτίμηση της ε-
εισηγήθηκε πρώτος την άποψη ότι δεν υπάρχει μπειρικής ικανότητας της Επιστήμης.
συνείδηση άνευ περιεχομένου, το οποίο (πε- Γι ωργος Οικονόμου
ριεχόμενο) συνιστά το "αντικείμενο" της συ-
νείδησης και προς το οποίο στρέφεται ("ανα- Μπρούνο Τζιορντάνο (ΒΙΌΠΟ Οί0Γ03Π0, κατά
φέρεται") η συνείδηση. Αυτή την ιδιότητα της κόσμον ΡίΙίρρο, Νοΐ3, 1548 - Ρώμη, 1600). Ιτα-

25
Μπρουσλίνσκι

λός φιλόσοφος. Σε ηλικία 18 ετών κατετάγη λον μέλος της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών,
στο Τάγμα των Δομινικανών. Από το 1566, και διευθυντής του Ινστιτούτου Ψυχολογίας και
αφότου κρίθηκε ύποπτος αιρετικός, άρχισε τις του "Ψυχολογικού περιοδικού". Αντικείμενο
περιηγήσεις του ανά την Ευρώπη. Εμεινε στο των ερευνών του είναι η ψυχολογία*, η φιλοσο-
Παρίσι, όπου δημοσίευσε τα πρώτα έργα του φία*, η κυβερνητική*. Πρότεινε νέα μέθοδο με-
σχετικά με την τεχνική της απομνημόνευσης, λέτης του ανθρώπου* και του ψυχισμού του. Με
εμπνευσμένα από τις θεωρίες του Λουλ*. Στην τη βοήθεια αυτής της μεθόδου γίνεται, στα
Οξφόρδη, αντίθετα, δημοσίευσε τους διαλό- έργα του, επεξεργασία της θεωρίας για την
γους του γραμμένους στην ιταλική: 13 οβηβ πνευματική και ηθική ανάπτυξη του ανθρώπου.
όβΙΙβ οβηβή, Ωβ 13 03υ33 ρπηάρίο β υηο, Οβ Γ Ο Μπρουσλίνσκι είναι ένας από τους επικριτές
ίηίίηϋο υηίνβΓ30 β Γηοηόί, Βρβοάο όβ ΙΒ ϋβεϋβ της πολιτισμικής-ιστορικής θεωρίας του Βιγκό-
ΙήοηΙβηίβ, Οβ ςΐί βίοίά (υπή. Στη Βιτεμβέργη τσκι* και του Λούρια*. Η θεωρία αυτή, εκκινώ-
και στη Φρανκφούρτη δημοσίευσε, γραμμένο ντας από τον κοινωνικοίστορικό προσδιορισμό
στα λατινικά, το ποίημα Οβ ίσιβρίηυΐΏ οοπιρο- των ανώτερων ψυχικών λειτουργιών και ικανο-
είϋοηβ. Στη Βενετία, μετά από καταγγελία του τήτων του ανθρώπου (έλλογη σκέψη, στοχοθέ-
μαθητή του ευγενούς Μοποβπίςο, καταδικά- τουσα βούληση κ.λπ.), αρνείται στην ουσία τον
στηκε από την Ιερά Εξέταση σε θάνατο στην ρόλο της κληρονομικότητας*. Κατά τον Μπρου-
πυρά ως αιρετικός. σλίνσκι, όμως, ο άνθρωπος γεννιέται ως δυνά-
Η φιλοσοφία του ΒΙΌΠΟ πρέπει να θεωρηθεί μει ενεργό και ηθικό ον, που η διαμόρφωση
στα πλαίσια δυο σημαντικών γεγονότων: της των ικανοτήτων του συντελείται με βάση την
κοπερνίκειας επανάστασης και της εκκλησια- κληρονομικότητα και την επίδραση του κοινω-
στικής Μεταρρύθμισης*. Ο συνεκτικός κρίκος νικού περιβάλλοντος* (δραστηριότητα και
των διαφόρων φάσεων του στοχασμού του αγωγή), (βλ. Οι κληρονομικές προϋποθέσεις
είναι η ιδέα της απεραντοσύνης του κόσμου και της ψυχικής ανάπτυξης του ανθρώπου, "Βα-
ως εκ τούτου η άρνηση της πτολεμαίκής και α- πρόσι Φιλοσόφιι", 1970, αρ. 9). Εργα: Νόηση
ριστοτελικής κοσμολογίας. Στη θεώρηση του και πρόγνωση, Μόσχα, 1979' Ψυχολογία της
πεπερασμένου και διηρημένου αριστοτελικού νόησης και η προβληματική μάθηση, Μόσχα,
σύμπαντος ο ΒΙΌΠΟ αντέταξε την άποψη ενός 1983 κ.ά.
σύμπαντος απείρου και συνεκτικού, άποψη που Θεοχ. Κεσσίδης
εκτίθεται στο έργο του Οβ 13 03ΐ133..., όπου και
ανασκευάζεται η αριστοτελική έννοια των τεσ-
Μπρυνσβίκ (ΒΓυηδοΙινίος)) Λεόν. Γάλλος ιδεα-
σάρων αρχών. Για τούτο ο ΒΙΌΠΟ ενστερνίστη-
λιστής φιλόσοφος (1869-1944). Οπαδός του
κε τις θεωρίες του Κοπέρνικου* και του Τύχω-
καντιανού λογικοκριτικισμού, αντιμετωπίζει
νος Βραχίου (Τγςβ ΒΓΘΙΊΘ), που του προσέφε-
την επιστήμη" ως ιδιότητα της διάνοιας, ανε-
ραν την εικόνα ενός ανοικτού σύμπαντος.
ξάρτητη από τα φαινόμενα τα οποία καλείται
Κατά τον ΒΙΌΠΟ, Ο φιλόσοφος οφείλει να ανα-
να εξηγήσει. Οι ρυθμιστικοί παράγοντες, οι κα-
ζητεί την αλήθεια λογικά, αντιλαμβανόμενος
νονιστικές αρχές και η εν γένει εξέλιξη των ε-
τη φύση ως ένα ενιαίο και άπειρο όλον και ταυ-
τιζόμενος με αυτή. Οι περί θρησκείας απόψεις πιστημών ανήκουν στη δικαιοδοσία του λό-
του, τέλος, σαφώς ορθολογιστικές (η θρησκεία γου", όχι της αντικειμενικής πραγματικότητας
αποβλέπει στο να θεοποιήσει τον άνθρωπο (Εισαγωγή στη ζωή του Πνεύματος, 1900).
φέρνοντάς τον σε επαφή με τις δυνάμεις της Αυτή η θέση του Μπρυνσβίκ εξηγεί και το εν-
φύσης), τον οδηγούν στην ταύτιση αυτής της διαφέρον του για την ιστορία των επιστημών,
"φυσικής θρησκείας" με τη φιλοσοφία*, από την υπεράνω των οποίων θέτει τη φιλοσοφία" ως
οποία ο φιλόσοφος ανέμενε τη διόρθωση των "γνώση των γνώσεων"· την τελευταία, ωστό-
κακώς κειμένων της εποχής του. σο, την ορίζει όχι ως φιλοσοφία των εννοιών",
Βιβλιογρ.: Α<3ΟΓΠΟ Ρ.. ΟΓΒΣΟΓΓ Τ.. νβιΤ3 V.. 5 Ιοήβ ϋβΙΙβ αλλά ως λογική - μαθηματική φιλοσοφία. Ως
ΡίΙοεοΙί3. βό. ΙβΓΖ3. Ββπ. 1979 - ΡβϋϊβΙΙϊ υ.. ΡίΙσεοΙίβ β προς το ζήτημα της ηθικής", ο Μπρυνσβίκ με ο-
$οαβΐ3. εό. ΖβπίοΐΊβΙΙί. ΒοΙοςηβ. 1978 - 03πη Ε . . Βωηο. πτιμισμό διαβλέπει στην πρόοδο της επιστή-
Οθί. ΒΟΓΠ3 - ΜΪΙ3Π0. 1966. μης τον καθαρμό της συνείδησης* και συνακό-
Μαριάντζελα Ιέλο λουθα την ηθική βελτίωση του ανθρώπου.
Ιδρυσε το περιοδικό "Πθνυθ ύθ ηπ6ΐ3ρΙιγδίςυβ
Μπρουσλίνσκι Αντρέι Βλαντίμιροβιτς (1933). 61 άθ ΓποΓ3ΐβ". Εργα του: Ιβ ρη§Γέ$ όβ ΙΒ
Ρώσος ψυχολόγος και φιλόσοφος, αντεπιστέλ- οοηεάβηοβ όβηε 13 ΡΙιίΙοεορίΊίβ οοάόβηΐβΐβ, Πα-

26
Μυθολογία

ρίσι, 1927.- ί.3 Γ3ί5οη θΐ 13 ΓβΙίρίοη, Παρίσι, ριφορά της Γης. Κατά τον Μπυφφόν, η Γ η είναι
1939. θραύσμα του Ηλιου, που αποκόπηκε από
Βιβλιογρ.: Οθίοήουχ Μ.. 13 ρΝΙοεορΜβ ϋθ 1.6οη αυτόν ύστερα από πρόσκρουση κομήτη στην ε-
βΓυηεοίιηϊοο. Παρίσι. 1949. πιφάνειά του. Υποστηρίζει εξάλλου πολλές νε-
Παναγ. Πάκος ωτεριστικές ιδέες, όπως αυτή της μεταβλητό-
τητας (εξέλιξης) των ειδών λόγω περιβαλλο-
Μπυντέ (Βυάό, λατ. Βυάββυε) Γκυγιώμ (1468- ντικών εν γένει συνθηκών. Εισηγήθηκε την έ-
1540). Γάλλος ουμανιστής, αρχαιογνώστης, νιαία ερμηνεία των φυσικών φαινομένων μέσα
νομομαθής και διπλωμάτης, πρωτεργάτης της από την ιστορική διαδρομή της εξέλιξής τους.
γαλλικής Αναγέννησης, σύγχρονος και φίλος Ε ρ γ α του: ΤήόΟΓϊβ άβ 13 ΤβΓΓβ.- ΩίΒβουΓΒ 51ΙΓ 13
του Ερασμου* και του Ρόυχλιν", αλλά με δια- πβΐυίβ άβ$ βπϊΓπβυχ. - Ηοπιπιβ.
φορετική κατεύθυνση από αυτούς, ιδρυτής του Παναγ. Πάκος
περίφημου ΟοΙΙέςβ άβ ΡΓΘΠΟΘ. Σ ε εποχή που το
Παρίσι ήταν ακόμα κέντρο των σχολαστικών*, Μπύχνερ (ΒυεΙιηβΓ) Λούντβιχ (Οβπηδίοάΐ, 1824-
ο Μπυντέ υπεράσπισε με νέο πνεύμα τα Ελλη- 1899). Γιατρός και σημαντικός εκπρόσωπος του
νικά γράμματα και την καλλιέργειά τους, αντι- απλοϊκού υλισμού στη Γερμανία. Σπούδασε στο
μετωπίζοντας τις σχετικές επιφυλάξεις της Οίβββη και στο Στρασβούργο. Υποστήριξε έν-
Εκκλησίας και της Σορβόννης. Εξάλλου ενδια- θερμα την επανάσταση του 1848/49. Το 1855
φέρθηκε έντονα για τα θέματα του πρακτικού δημοσίευσε το έργο του Κγ3Η υπό 51ο!1. Το βι-
βίου, όπως η οικονομία, η πολιτική* και το δί- βλίο αυτό του κόστισε πολλά, διότι μετά την έκ-
καιο*. Με το έργο του Σημειώσεις στους Παν- δοσή του έχασε τη θέση του στο Πανεπιστήμιο.
δέκτες {Αππο(3ΐίοηβε 3ό ΡθηάβοΙβε, 1508) υπε- Αργότερα συνέδεσε την πλατιά εκλαϊκευτική
ρέβαλε τους προδρόμους του Βάλλα", Πολι- δημοσίευση με την ιατρική πρακτική. Η εκλαϊ-
τσιάνο και Ζάσιο και εγκαινίασε την εποχή που κευτική του δραστηριότητα είχε μεγάλη απήχη-
ανέδειξε τους μεγάλους νομομαθείς της Γαλ- ση, έκανε μάλιστα και πολλά ταξίδια. Τις υλιστι-_
λίας. Το έργο του Υπομνήματα στην ελληνική κές, δαρβινιστικές απόψεις συνέδεε με ευρύτε-
γλώσσα {ΟοιηινβηΐΒπί Ιϊηςυββ ΟΓ3603Θ, 1529) ρες πρωτοβουλίες για την αλλαγή της κοινωνι-
αποτέλεσε κατά κάποιον τρόπο τον πρόδρομο κής κατάστασης στη Γερμανία. Τα κείμενά του
του Θησαυρού της ελληνικής γλώσσας (Τήβ- είχαν μεγάλη κυκλοφορία, μόνο το ΚΓΒΙΙ υπό
53υω5 Ιίηου36 θΓ3β03β). 81οίίέκανε, μέχρι το 1904, είκοσι μία εκδόσεις.
Βιβλιογρ.: ΡΙ3113Γ(1 β. Βυά6 βΙ Ιβ$ οήοίπβε άβ Ι' Οι Μ3ΓΧ*, ΕπςθΙδ', οι οποίοι υπήρξαν σύγχρονοι
ίιυπΐ3ηΐ5ΐηβ ΐΓΒηςβίΒ. Ρ3Π5. 1966. του, χαρακτήριζαν τον υλισμό* του Μπύχνερ ως
Ε. Ν. Ρούσσος "χυδαίο υλισμό"*.
Χάρης Κράλλης
Μπυφφόν Γεώργιος Λουδοβίκος (ΟβΟΓςβδ
ίουίδ ΙΘΟΙΘΓΟ άβ Βυίίοπ). Γάλλος φυσιοδίφης, μπχάβα. Κατά λέξη σημαίνει "φυσική διεργα-
γεωλόγος και φιλόσοφος (Μονμπάρ, 1707 - Πα- σία" και χρησιμοποιείται ως όρος που σηματο-
ρίσι, 1788). Πολυδιάσταση προσωπικότητα, με δοτεί τον τρόπο με τον οποίο ο γιόγκι αποκτά
ευρύτατη ερευνητική και συγγραφική δραστη- τη λύτρωση. Κατά τον Βισνάνα Μπίκσου η τε-
ριότητα, ο Μπυφφόν εξελέγη μέλος της Ακαδη- λική λύτρωση του γιόγκι είναι επίτευγμα της
μίας Επιστημών το 1733' διετέλεσε διευθυντής γέννησης (μπχάβα) όσων την αποκτούν, δηλα-
επί πεντηκονταετία του "ϋβιάίπ άβ5 ΡΙβπΙβδ" του δή της γέννησης σε κατάλληλη ώρα, που οφεί-
Παρισιού, το οποίο ανέδειξε σε έναν από τους λεται στην εφαρμογή της γιόγκα σε κάποια
μεγαλύτερους και πλέον ενημερωμένους βοτα- προηγούμενη ύπαρξη. Ο Βυάσα και ο Βακα-
νικούς κήπους της Ευρώπης. Η αναγνωρισμένη σπάτι Μίκρα θεωρούν ότι ο όρος μπχάβα ανα-
επιστημονική του προσφορά χάρισε στον φέρεται στον "κόσμο" και στην "κοσμική, βέβη-
Μπυφφόν τον τίτλο του κόμητος στα 1771. λη ζωή".
Στη Φυσική Ιστορία (ΗίδΙοίΓθ ηβΙυΓθΙΙθ ςόηόΓθΙβ Βιβλιογρ.: Μ. ΕΙίβύε, Γιόγκα. εκδ. I. Χατζηνικολή. Αθήνα.
βΙ ρβιΙίουΙίέΓβ, 1749-1804), ένα μνημειώδες 1980.
έργο 36 τόμων, ο Μπυφφόν εξέθεσε συνολικά Αλέξ. Καριώτογλου
τα πορίσματα στον χώρο της βοτανικής, γεω-
λογίας, εντομολογίας, καθώς και πλήθος ερ- Μυθολογία. Σύνολο κοσμογονικών παραδόσε-
γασιών με θέμα τη γεωλογική δομή και συμπε- ων* και μύθων* κάθε λαού. Μυθολογία έχει δη-

27
Μύθος

μιουργηθεί στο πέρασμα του χρόνου σε κάθε νεξάρτητα από τη φύση του, αποτελεί πάντα
λαό από τη στιγμή που μέσα από παραδόσεις ένα προηγούμενο και ένα παράδειγμα, όχι
και διηγήσεις καταβάλλεται προσπάθεια να ερ- μόνο όσον αφορά στις πράξεις (ιερές ή ανθρώ-
μηνευθεί η αιτία ύπαρξης του κόσμου, ο τρό- πινες) του ανθρώπου*, αλλά περισσότερο στην
πος δημιουργίας του και η παρουσία πραγμά- αληθινή του φύση. Αποτελεί ακόμα προηγού-
των και καταστάσεων γνωστών από το παρελ- μενο για τις μορφές της ύπαρξης γενικά.
θόν στον κάθε λαό. Ο τρόπος σκέψης και ψυ- Θα έλεγε κανείς ότι ο μύθος καταργεί την ιστο-
χοσύνθεσης κάθε λαού, φυλής ή έθνους απει- ρία. Ομως πρέπει να σημειωθεί ότι οι περισσότε-
κονίζεται μέσα στη μυθολογία του, η οποία ροι μύθοι, από το γεγονός και μόνο ότι εξαγγέλ-
κατ' αυτό τον τρόπο δίνει το στίγμα της φιλο- λουν αυτό που συνέβηκε σε "αλλοτινούς και-
σοφίας της ζωής που διαμόρφωσε. Η φιλοσο- ρούς", συνιστούν οι ίδιοι μια υποδειγματική ιστο-
φική σκέψη πολλές φορές στηρίχτηκε στη μυ- ρία της ανθρώπινης ομάδας που τους διατήρησε
θολογία, η οποία αποτέλεσε κατ' αυτό τον και του Κόσμου αυτής της ομάδας. Αυτή η υπο-
τρόπο την αφετηρία για τη δημιουργία συγκε- δειγματική ιστορία εκφράζει την βαθιά επιθυμία
κριμένου στοχασμού. του ανθρώπου να ζει εμπειρικά την αιωνιότητα
Βιβλιογρ.: ϋ. £)θ νπθί. ΡΘΓ$0ΊΪΥΓ>Ί}$§Θ$0Ν0ΝΘ (/ΘΓ ΜγΙΜο- από εδώ κάτω ακόμη. Ο μύθος σ1 ένα υποβιβα-
βιθ. ΡΓθιϋϋΓθ. 1961.-0. Ι-3η&ζΚονν$Κί. Νθυθίθ ΡοκοΐΊυη- σμένο επίπεδο εκφράζεται ως θρύλος, μπαλάντα,
ββη ζυΓ ΜγΗιοΙοςιβ. δβΘΟυΙυσι, 19 (1968), 282-309. μυθιστόρημα ή πρόληψη, συνήθεια, νοσταλγία.
Αλέξ. Καριώτογλου
Βιβλιογρ.: ϋ. όθ νπθϊ. ΡοκοίιυηςΒββεεΜοήΙθ όθί
ΜγΙΗοΙοςιβ. ΡίθίϋυΓς. 1961.- Ε. 03$5ίΓ6Γ. Δοκίμιο για τον
Μύθος. Ο λόγος ή η ομιλία που περιγράφει την άνθρωπο, εκδ. Κάλβος, Αθήνα. 1972 - Μ. ΕΙίβόθ. Πραγ-
παραδοσιακή εφαρμοσμένη αφήγηση με πε- ματεία πάνω στην Ιστορία των θρησκειών, εκδ. I. Χατζη-
ριεχόμενο συνήθως θρησκευτικο-ιδεολογικό. νικολή. Αθήνα. 1981.
Στην πραγματικότητα η έννοια του όρου μύθος Αλέξ Καριώτογλου
διαφοροποιείται ανάλογα με το περιεχόμενο
κάθε κειμένου και του συνόλου της σκέψης Μύθος και Λόγος. "Μύθος" σημαίνει διήγηση,
μέσα στην οποία χρησιμοποιείται. Η αντίθεση θρύλος, επινόηση· αφήγηση για θεούς και
μεταξύ μύθου και λόγου έγινε αντικείμενο έ- ήρωες. Ο όρος "Λόγος" είναι πολυσήμαντος.
ρευνας και ευρύτερου στοχασμού από την αρ- Δεδομένου ότι καθήκον μας είναι να διευκρινί-
χαιότητα. Η έκφραση αυτής της αντίθεσης πε- σουμε τα γενικά χαρακτηριστικά του περάσμα-
ριγράφεται ήδη στους σοφιστές*, ενώ λείπει τος από τον μύθο στον λόγο, από την αισθη-
στον Ομηρο*. Στον Πλάτωνα* φαίνεται ότι ο σιακή (και από την άποψη αυτή την ασυνείδη-
μύθος έχει τη θέση του προ-λογικού στοιχείου. τη) αντίληψη της πραγματικότητας στην ορθο-
Η μεταμόρφωση του μύθου σε λόγο εκτελείται λογική (συνειδητή, λογική) αντίληψή της, τότε
σε δύο επίπεδα: α) σε βαθύτερο επίπεδο, ο με τον "λόγο" εννοείται κυρίως το "λογικό", η
μύθος μεταμορφώνεται στον χώρο της φυσι- "νόηση", η "κατανόηση".
κής, μεταφυσικής και κοσμολογίας (κυκλικός Η μυθολογία ως συλλογή μύθων είναι τρόπος
χαρακτήρας των γεγονότων)· β) σε επιφανεια- κοσμοαντίληψης, τύπος κοσμοθεωρίας των
κό επίπεδο, με την αλληγορική ερμηνεία του λαών στην αρχαιότατη βαθμίδα ανάπτυξής
μύθου. Στους Έλληνες πατέρες ο μύθος θεω- τους. Ο μύθος ως πρωτόγονος τρόπος πνευ-
ρείται ως προστάδιο προς τον σπερματικό ματικής κατάκτησης της πραγματικότητας συ-
λόγο, ο οποίος ενυπάρχει στην προ Χριστού νενώνει τη φαντασία, την πίστη και τη γνώση.
εποχή και οδηγεί στην "αληθή φιλοσοφία", που Στην πορεία της ιστορικής - κοινωνικής εξέλι-
είναι η Χριστιανική Αποκάλυψη. Ο μύθος κατά ξης συντελείται η διαφοροποίηση, η διάσπαση
τον φιλόσοφο Ε Γ Π 5 1 ΟΒΔΔΊΓΒΓ* σ υ ν δ υ ά ζ ε ι ένα αυτών των στοιχείων, η οποία συνοδεύεται συ-
θεωρητικό στοιχείο κι ένα στοιχείο καλλιτεχνι- νήθως από τον ανταγωνισμό των διαχωρισμέ-
κής δημιουργίας. Ο μύθος είναι η μάζα, από νων στοιχείων. Έτσι, όταν ο ακκαδοβαβυλώ-
την οποία βγήκε σιγά σιγά η σύγχρονη ποίηση. νιος μυθολογικός ήρωας Αδάπα κόβει τα
Τόσο η μυθική σκέψη όσο και η επιστημονική φτερά του νότιου ανέμου, γιατί αυτός ο άνε-
ακολουθούν τον ίδιο δρόμο, εφ' όσον αναζη- μος ανέτρεψε τη βάρκα του, όταν ο Βελλερε-
τούν το ίδιο: την πραγματικότητα. Ο μύθος δεν φόντης στην ελληνική μυθολογία προσπαθεί
είναι σύστημα δογματικών ομολογιών. Αποτε- να πετάξει στον ουρανό, ιππεύοντας τον Πή-
λείται από πράξεις παρά από αμιγείς εικόνες ή γασο, ή όταν ο Ηρακλής καθαρίζει τους στά-
αναπαραστάσεις. Κατά τον ΕΙίθάθ* ο μύθος, α- βλους του Αυγείου, αλλάζοντας την κοίτη του

28
Μύθος και Λόγος

ποταμού, σε όλους αυτούς του μύθους φαίνε- τικές πράξεις. Στη βάση των λογοτεχνικών συ-
ται ο διαχωρισμός και ο ανταγωνισμός που γκρίσεων εμφανίστηκαν αργότερα οι πρώτες
είχε αρχίσει στον μύθο ανάμεσα στη φαντασία επιστημονικές αναλογίες.
και τη γνώση. Το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα Στη Θεογονία του Ησιόδου* οι σχέσεις ανάμε-
αυτού του ανταγωνισμού είναι ο μύθος του σα στα φυσικά φαινόμενα, που προσωποποι-
Προμηθέα, η μορφή του οποίου έγινε σύμβολο ούνται στις μορφές των θεών, παρομοιάζονται
της πάλης του ανθρώπου κατά των θεών (εξω- με τις σχέσεις (φύλων και ηλικίας) ανάμεσα
τερικών δυνάμεων), σύμβολο της τεχνικής και στους ανθρώπους μέσα στον σύλλογο των
γενικά της πολιτιστικής προόδου. γενών. Ταυτόχρονα στη Θεογονία του Ησιό-
Οι μυθολογικές εικόνες, σε διάκριση από τις δου σημειώθηκε στροφή από τις αντιλήψεις
ποιητικές, παραμυθένιες και λοιπές καλλιτε- για τις σχέσεις των φύλων στις αντιλήψεις φυ-
χνικές εικόνες, δεν είναι υποθετικές και αλλη- σικής φιλοσοφικής τάξης, ειδικότερα διατυπώ-
γορικές. Οταν, ας πούμε, το άλογο του Αχιλ- νεται θολά η ιδέα του γενικού και πρωταρχι-
λέα, αποκτώντας το χάρισμα του λόγου, προ- κού, κάτι του ουσιαστικού, που αποκλήθηκε
μηνύει τον σύντομο θάνατο του, για τη μυθο- "Χάος".
λογική φαντασία η προφητεία του αλόγου Οι πρώτοι Έλληνες φιλόσοφοι, που εγκατάλει-
είναι πραγματική μεταμόρφωση, η οποία δεν ε- ψαν τη μυθολογική προσωποποίηση των δυνά-
μπεριέχει κάτι το υποθετικό - ποιητικό, παρα- μεων της φύσης στις μορφές των θεών, μπή-
μυθένιο ή αλληγορικό. Ο μύθος ταυτίζει την ει- καν στον δρόμο της επιστημονικής γνώσης
κόνα του αντικειμένου με το ίδιο το αντικείμε- των φαινομένων, καθώς και της αναζήτησης
νο, το ιδεατό και το υλικό. Ετσι, ο Δίας δεν της "αρχής" όλων των πραγμάτων και της γενι-
συμβολίζει απλώς τον κεραυνό και την αστρα- κής τάξης πραγμάτων στον κόσμο. Ο Θαλής*,
πή, αλλά είναι ο κεραυνός και η αστραπή. Η που παρομοίασε τη Γη μ' έναν επίπεδο δίσκο
μυθολογική συνείδηση, σύμφωνα με την οποία (με δοκάρι που πλέει στο νερό), και ο Αναξί-
"όλα είναι όλα" ή "όλα σε όλα", προσφέρει α- μανδρος*, που παρομοίασε τη Γη με δίσκο και
περιόριστη ελευθερία στη φαντασία, τη μετα- διατύπωσε την "τρελή" ιδέα ότι η Γη δεν στηρί-
φορά των ιδιοτήτων ορισμένων πραγμάτων σε ζεται πουθενά, αιωρείται, υπήρξαν οι πρώτοι
άλλα, σε οποιεσδήποτε μεταμορφώσεις και Ελληνες επιστήμονες οι οποίοι χρησιμοποίη-
κατορθώματα. ΓΓ αυτό, στον μύθο δεν υπάρχει σαν τις τροπικές αντιλήψεις, οι οποίες βασίζο-
τίποτα το καθορισμένο, το σταθερό, το οριοθε- νται στις συγκρίσεις και τις αναλογίες. Στις δι-
τημένο ή το διαμορφωμένο, αυτό δηλαδή που δασκαλίες των Μιλήσιων παρατηρείται η στρο-
αποτελεί τη βάση της λογικής σκέψης. φή από το ζήτημα του πώς εμφανίστηκε ο κό-
Ο "μηχανισμός" διαχωρισμού της σκέψης (του σμος και η τάξη πραγμάτων στον κόσμο στο
λόγου) από τον μύθο σαν αισθησιακής αντίλη- ζήτημα του τι είδους είναι η τάξη πραγμάτων
ψης, που ζωογονεί και εμψυχώνει τα πάντα, α- στον κόσμο.
ποτέλεσε τη διαδικασία περάσματος από τη Με τη διδασκαλία του για τον μοναδικό, αιώνιο
μυθολογική ταύτιση της μορφής του πράγμα- και ξένο προς τον ανθρωπομορφισμό "Θεό", ο
τος με το ίδιο το πράγμα στην καλλιτεχνική Ξενοφάνης* συνέβαλε στη μεταφορά της προ-
παρομοίωση και από την καλλιτεχνική παρο- σοχής από το ζήτημα της προέλευσης του κό-
μοίωση στην επιστημονική αναλογία και την α- σμου στο ζήτημα της ύπαρξής του. Ο Ηράκλει-
φηρημένη έννοια. τος* διατυπώνει το αξίωμα της αιωνιότητας
Η επική "καλλιτεχνική" σύγκριση είναι εκείνο της τάξης πραγμάτων στον κόσμο και της πρώ-
το νέο που εισήγαγε ο Ομηρος στους μύθους της βάσης του -του αιώνιου ζωντανού πυρός,
και θρύλους της αρχαιότητας. Σ' αυτούς φάνη- το οποίο αναβοσβήνοντας ρυθμικά καθορίζει
κε η κοσμοαντίληψή του. Το γεγονός ότι ο την αλλαγή των πραγμάτων και γενεών. Η ιδέα
Ομηρος επίτηδες παρομοιάζει ετερογενή φαι- του περί "Λόγου" ήταν αποτέλεσμα της κριτι-
νόμενα (για παράδειγμα, τη μανία και την ορ- κής του "Μύθου". Σε αντιδιαστολή με το αεικί-
μητικότητα του Αχιλλέα με την πυρκαγιά στο νητο πυρ του Ηράκλειτου, ο Παρμενίδης* κα-
δάσος, τον μαινόμενο άνεμο, το λιοντάρι τέληξε στην ιδέα της ενιαίας, αμετάβλητης και
κ.λπ.) προϋποθέτει ήδη την κατανόηση της ταυτόσημης ύπαρξης (ουσίας), η οποία είναι
διαφοράς ανάμεσα στα συγκρινόμενα αντικεί- προσιτή μόνο στην ορθολογική σκέψη, καθώς
μενα, δηλαδή η διαδικασία της παρομοίωσης και της πολυμορφίας του κόσμου των αεικίνη-
δεν μπορεί να αντεπεξέλθει χωρίς τις διανοη- των και ευμετάβλητων πραγμάτων που ξεφεύ-

29
Μύλλερ

γουν από τη σκέψη. Οι Ελεάτες', που ακολού- τικός της χριστιανικής πληβειακής πτέρυγας
θησαν τον δρόμο της ορθολογικής θεώρησης της Μεταρρύθμισης*. Η κοσμοθεωρία του εί-
του κόσμου και ανακάλυψαν τον καθαρό λόγο, χε πανθειστικό χαρακτήρα. Θεός*· κατά τον
συνάντησαν δυσκολίες που εκφράζονται στις Μύντσερ, είναι ο κόσμος στην ολότητά του και
απορίες του Ζήνωνα*. θεϊκό είναι οτιδήποτε γήινο που υψώνεται
Θεοχ Κεσσίδης στην κατάσταση ιδανικής τελείωσης. Κήρυσσε
την άρση της διαφοράς μεταξύ Ουρανού και
Μύλλερ ( Μ Ϋ Ι Ι Β Γ ) Φρειδερίκος Μαξ (Ντεσσάου, Γης και μαζί με τους οπαδούς του αγωνίστηκε
1823 - Οξφόρδη, 1910). Αγγλος γλωσσολό- να πραγματωθεί η "Βασιλεία του Θεού" στη Γη.
γος, καθηγητής στην Οξφόρδη και ειδικός στη Στην τέλεια αυτή κοινωνία δεν υπάρχει ατομι-
μυθολογία* και την ινδική φιλοσοφία". Εκτός κή ιδιοκτησία. "Οππηίβ ευ η! οοιτιπιυηίβ", έγρα-
από τα άλλα έργα του, μετέφρασε τη Ριγκ- φε, "και τα αγαθά θα κατανέμονται στον καθέ-
βέντα, σε έξι τόμους (1849-1874) και έχει εκ- να ανάλογα με τις ανάγκες του". Στην έννοια
δώσει τα Ιερά βιβλία της Ανατολής σε πενήντα της πίστης ο Μύντσερ έδινε διαφορετικό πε-
πέντε τόμους (1879-1924). Παρά την τεράστια ριεχόμενο απο τον μετριοπαθή Λούθηρο*. Για
προσφορά του στη μελέτη της ινδικής φιλοσο- τον Μύντσερ πιστός είναι αυτός που υποτάσ-
φίας, ο Μαξ Μύλλερ ήταν δέσμιος των δυτικών σει το ατομικό του συμφέρον στο γενικό και α-
προκαταλήψεων και της ιστορικής μεθόδου. γωνίζεται για την κατάργηση των ταξικών δια-
φορών, ενώ για τον Λούθηρο πίστη είναι η πα-
Βιβλίο γρ.: ΜυΙΙβΓ Ο. Μ.. ΓΛβ Λ/β 3πά ΙθΙΙθΓε ο/Ρ. Μ. ΜυΙΙθί.
ν. 1-2. 1. 1902. θητική αναμονή της επίδρασης της Θείας Χάρι-
τος με την υποταγή του ανθρώπου στην κρατι-
Ε. Χ.
κή εξουσία. "Η εξουσία", έγραφε ο Μύντσερ
στι 22 του Ιούλη το 1524, "θα πρέπει σε σύντο-
Μύνστερμπεργκ Χούγκο (Ηυςο ΜϋπδΙβΓ&ΒΓΣ).
μο χρονικό διάστημα να δοθεί στον λαό". Η Βί-
Γερμανός φιλόσοφος και ψυχολόγος (Γκνταν-
βλος* για τον Λούθηρο ήταν συλλογή απο-
σκ, Πολωνία, 1863 - Καίμπριτζ, Μασαχουσέτη,
φθεγμάτων που τα χρησιμοποιούσαν οι ηγεμό-
1916). Στη Γενεύη και στη Λιψία επιδόθηκε σε
νες και οι κυρίαρχοι για τη δικαίωση της κοινω-
ιατρικές σπουδές, όπου δέχθηκε την επίδραση
νικής τους θέσης, ενώ για τον Μύντσερ η Βί-
του \Λ/υπάΓ, ενώ παράλληλα συνδέθηκε με τον
βλος ήταν η θεωρία της κοινωνικής επανάστα-
ΡίςΚβιΙ* και τη σχολή της Βάδης*. Αποτέλεσμα
σης. Διαφορετικές ήταν και οι αντιλήψεις τους
της επίδρασης του ΗίοΚβΠ και του ννίπΰβίΓπβπ*
για τον άνθρωπο*. Ο Λούθηρος βλέπει τον άν-
ήταν η προσχώρηση του Μύνστερμπεργκ στον
θρωπο σαν ον που αιώνια θα υποφέρει στη Γη,
νεοκαντιανό κριτικισμό*· στο έργο του
και κηρύσσει: "πόνος, πόνος, Σταυρός, Σταυ-
ΡΝΙοεορΙιίθ άθΓ IΝβάβ (1908), αποπειράθηκε να ρός, είναι η μοίρα των χριστιανών", ενώ ο Μύ-
συνθέσει όλους τους επιστημονικούς τομείς σ' ντσερ θεωρούσε πραγματικό άνθρωπο τον υ-
ένα ενιαίο σύστημα που θα θεμελιώνεται σε πεύθυνο επαναστάτη.
αυστηρούς αξιολογικούς άξονες.
Καθηγητής στο Φράιμπουργκ, ιδρυτής και δι- Ο μεγάλος αυτός θεολόγος της επανάστασης
ευθυντής του εκεί ψυχολογικού εργαστηρίου, αποκαλούσε τους πτωχούς επαναστάτες "ε-
έθεσε τις βάσεις για τη σύγχρονη πειραματική κλεκτούς", στηριζόμενος στο Κατά Ματθαίον
ψυχολογία (ΒβίΐΓάςβ ΖΙΙΓ βχρβππιβηΙθΙΙβη Ρεγ-
Ευαγγέλιο 5-7 και στο Κατά Λουκάν(β). "Εκλε-
κτοί" ήταν και οι πνευματικοί άνθρωποι που
οήοΐοβίβ, 1889-1892), την ψυχολογία του Δι-
δεν διάβαζαν τη Βίβλο κατά γράμμα αλλά την
καίου, την ψυχολογία της διδασκαλίας και την
ερμήνευαν με την καρδιά τους, "αφού ο Θεός
εφαρμοσμένη ψυχολογία στη βιομηχανική ερ-
την ορθή Αγία Γραφή δεν την έγραψε με μελά-
γασία. Με πρωτοβουλία του \ΛΛ ϋ3ΐτιβ$* προ-
νι αλλά με το ζωντανό του δάχτυλο". Ο
σκλήθηκε στο Χάρβαρντ, το 1892, για να ανα-
Ενγκελς* γράφει: "Οπως η θρησκευτική φιλο-
λάβει τη δημιουργία του Ινστιτούτου Πειραμα-
σοφία του Μύντσερ πλησίαζε τον αθεϊσμό,
τικής Ψυχολογίας. Αλλα έργα του: ΡεγοΜοςγ
έτσι και το πολιτικό του πρόγραμμα πλησίαζε
3ηά ΙηάυεΙήβΙ ΕΗίάβηογ, 1913.- ΟΓυηόζϋςβ άβτ
τον κομμουνισμό". Ο Μύντσερ εκτελέστηκε
ΡεγβΐΊοΙβοΙιηίΚ, 1914.
μετά την ήττα των επαναστατικών δυνάμεων
Παναγ. Πάχος
των οποίων ηγείτο.
Βιβλιογρ.: Μ. Μ. δπιϊπη, Ο/β νοΙΗεΓβ1οητ\3ΐίοη ύβ$ Τ!ιοπΐΒ$
Μύντσερ Τόμας (1490-1525). Ηγέτης του "πο- ΜυηΙζβί υηά άθΓ βίο$εβ ΒβυθΓηΚπββ. ΒΘΓΙΪΠ. 1952.- ΡυΟοΙΙ
λέμου των χωρικών" στη Γερμανία και θεωρη- ΗΘΓΓΠΔΙΒΎΙ, ΕηΙάβοΙίυης όβί Κΐ35$βη. ΒβΓίϊη. 1965.- ΕΓΠΪΙ

30
Μυστικισμός
ΒΙοοΜ, ΓΛο/7735 ΜυηΙζβτ βίε ΤΗβοΙοςβ <3ΘΓ ΗβνοΙυΙίοη.- της, περιλαμβάνει κατά κύριο λόγο την ασκητι-
0ΘΓΓΙ3Γ(1 \Λ/Θ(ΙΓ, ΓΛο/ηβϊ ΜυηΙζθί.
κή δίαιτα, πλείστες ψυχοσωματικές δοκιμα-
Θεόδ Κοκάλας
σίες και τεχνικές, πρακτικές διαλογισμού
καθώς και αδιάλειπτη πνευματική καθοδήγηση.
Μυστήρια. Σύνολο απόκρυφων δογμάτων και
Οι καταβολές του διαπολιτισπκού φαινομένου
τελετουργικών δρωμένων, με σαφή -στην
του μυστικισμού τοποθετούνται ιστορικά στα
πλειοψηφία τους- ανιμιστικό και μυστικιστικό
απώτερα κιόλας βάθη της Αρχαιότητας, στις
χαρακτήρα. Στις λατρευτικές τους πράξεις συ-
παρυφές της ανθρώπινης Ιστορίας. Στην
μπεριλαμβάνονταν ενδεχομένως συμβολικές
Αρχαία Ελλάδα, η καθιέρωση μυστικιστικών
αναπαραστάσεις, θυσίες και τελετές καθαρ-
λατρευτικών δρωμένων αποδίδεται κυριότατα
μού. Η δυνατότητα, ωστόσο, πρόσβασης ήταν
στις ιεροπραξίες των Ελευσίνιων, Διονυσια-
αποκλειστικό και απαραβίαστο προνόμιο των
κών και Ορφικών μυστηρίων. Στην Ανατολή,
μεμυημένων, οι οποίοι με τη συμμετοχή τους
και ειδικότερα στην Κίνα, οι θιασώτες του Τα-
επιζητούσαν πρώτιστα την ταύτιση με το θείο,
ελπίζοντας παράλληλα να αποσπάσουν το οισμού* επιζητούσαν τη συγχώνευση με την α-
πλεονέκτημα της θεϊκής συνδρομής στην επί- πρόσωπη δύναμη του Τάο, ενώ στην Ινδία, οι
γεια όσο και στη μεταθανάτια ζωή τους. Οι ε- ιερές Βέδες* και Ουπανισάδες*, στα πλαίσια
τυμολογικές καταβολές του όρου εντοπίζο- της δικής τους ιδιαίτερης κοσμολογικής θεώ-
νται πιθανότητα στο αρχαιοελληνικό ρήμα ρησης, εξαρτούσαν το σύνολο των όντων από
"μύω" (=διατηρώ στόμα και μάτια ερμητικά το Βράχμαν* και απέβλεπαν στη μέθεξη του
κλειστά). Πλήθος λατρευτικών μυστηρίων, κυ- Ατμαν* (ψυχής) με την υπερβατική αυτή αρχή.
ρίως ελληνικής και ανατολικής προέλευσης, α- Ο μυστικισμός, ωστόσο, καλλιεργήθηκε ιδιαι-
ναδύθηκαν και εν συνεχεία ανδρώθηκαν μέσα τέρως και μέσα στους κόλπους του Χριστιανι-
σε κλίμα απόλυτης μυστικότητας και καθ' όλη σμού, όπου και ανέδειξε πλήθος επιφανών μυ-
τη διάρκεια της αρχαίας και της ελληνιστικής στικών, με κυριότερους τους Ιγνάτιο Αντιοχεί-
περιόδου. Ανάμεσα σε αυτά ιδιαίτερης μνείας ας, Κλήμη Αλεξανδρέα*, Ιωάννη της Κλίμακος*
αξίζουν τα Ελευσίνια μυστήρια, τα επικρατέ- στην Ανατολή και τους Μάιστερ Έκκαρτ', Νι-
στερα ενός ευρύτερου κύκλου λατρευτικών κόλαο Κουζάνο", Μποναβεντούρα* και Αγία
εκδηλώσεων, προς τιμήν της Θεάς Δήμητρας Θηρεσία στη Δύση. Συνδέθηκε δε άρρηκτα με
και της Περσεφόνης. Ακολουθούν τα Ορφικά, τον ασκητικό βίο, κύρια χαρακτηριστικά γνωρί-
τα μυστήρια των Καβείρων στη Σαμοθράκη, τα σματα του οποίου συνιστούν η απάρνηση των
αιγυπτιακά του Οσίριδος και της Ίσιδος, το εγκόσμιων καθώς και μια ενδιάθετη τάση εν-
φρυγικά της Κυβέλης, τα περσικά του Μίθρα δοσκοπήσεως και εμβριθούς αυτοκριτικής, που
και πλήθος άλλα. συχνά απολήγει σε καταστάσεις μόνιμης αυ-
Σταυρούλα Ν. Σκιαδοπούλου τοτιμωρίας. Στο Ισλάμ*, τέλος, ο μυστικισμός
αναδύθηκε μέσα από τον κύκλο του σουφι-
Μυστικισμός. Φιλοσοφικοθεολογική πρακτική, σμού" και των θιασωτών του, οι οποίοι διεκοί-
με σκόπιμες αποκρυφιστικές και ανορθολογι- νωσαν την απόλυτη παραίτησή τους από οποι-
στικές τάσεις, που επιδιώκει την άμεση και εσδήποτε ενδοκοσμικές αξιώσεις και την
άνευ έξωθεν μεσιτείας προσέγγιση (ή ακόμα πλήρη αφοσίωση και εμπιστοσύνη τους στη
και ταύτιση) με μια Υπερβατική Πραγματικότη- θεϊκή μέριμνα.
τα, η οποία, ανάλογα με τις επιμέρους θρη- Τον εναγκαλισμό, εξάλλου, του μυστικού εν-
σκευτικές ιδιομορφίες, ενδέχεται να προσλά- στερνίστηκε και ο φιλοσοφικός στοχασμός και
βει τη μορφή προσωπικής θεότητας ή απρόσω- δη κατά την αγωνιώδη αναζήτηση απαντήσε-
πης Υπέρτατης Αρχής. Η μυστικιστική εμπειρία ων σε ερωτήματα εσχατολογικού περιεχομέ-
αφορμάται από μια άνευ όρων εγκατάλειψη νου. Η δ η από τη διδασκαλία των Πυθαγορεί-
του ανθρώπινου λογιστικού* και θυμοειδούς* ων* καθώς και του Ηράκλειτου* και μέσα στα
στη διάθεση της Θεϊκής βουλήσεως και συνε- πλαίσια κοσμολογικών και οντολογικών ερμη-
πάγεται την διά της εκστάσεως αποκόλληση νειών, παρατηρείται μια σύντονη προσπάθεια
του μεμυημένου από τον επίγειο κόσμο και τη σύζευξης του μυστικού με μεταφυσικά στοι-
συνακόλουθη προσήλωση και κοινωνία του με χεία, η οποία προσλαμβάνει μια περαιτέρω συ-
το Απόλυτο". Προϋποθέτει δε, για την επίτευ- στηματοποιημένη μορφή στη διδασκαλία των
ξη του σκοπού αυτού, μια εκτενή τελετουργική Στωικών* και Νεοπλατωνικών*. Οι τελευταίοι
διαδικασία που, παρά την ποικιλία των μορφών μάλιστα επισήμαναν με έμφαση τη δυνατότητα

31
Μωαμεθανισμός

της ψυχής" να εκδύεται την ενσαρκωμένη, επί- ως προς τη διάσταση μεταξύ κοινωνιολογίας*
γεια υπόσταση της και να επιστρέφει μέσω του και ψυχολογίας*, θεωρώντας πως τα κοινωνι-
πνεύματος στην πρωταρχική οντολογική πηγή κά φαινόμενα πρέπει να ερευνώνται στην ολό-
του Ενός*. Αργότερα, το μυστικό στοιχείο τρο- τητά τους και ότι οι ψυχολογικές όσο και κοι-
φοδότησε τη σκέψη των Σχολαστικών* και δη νωνιολογικές προσεγγίσεις έχουν εξίσου τη
του Σκώτου Εριγένη*, ενώ σαφείς ενδείξεις φι- θέση τους στο πλαίσιο της καθολικής επιστή-
λοσοφικού μυστικισμού ανιχνεύονται στα συγ-
μης που μελετά τον άνθρωπο, δηλαδή της κοι-
γράμματα των Σπινόζα*, Λάιμπνιτς*, Χέγκελ*,
νωνικής ανθρωπολογίας. Δίδαξε ιστορία των
Μαρσέλ", Μπερξόν* και πλήθος άλλων.
θρησκειών και ερεύνησε ιδιαίτερα την εθνολο-
Βιβλιογρ.: Ρ. νοπ ΗυςθΙ, Τίΐθ ΜγεΙϊεβΙ ΕΙβπιβηΙ οί
ΠβΙιςίοη. ΙοΓΚίοπ 3Π(1 Ν θ « ΥΟΓΚ, 1908.· Ρ . 011ο, ΟΒε
γία των Εσκιμώων και των πληθυσμών της Πο-
ΗβιΙιςβ. ΒΓθ5ΐ3υ. 1917.- νν. Η. Ιπςβ. ΟΛπίί/βπ Μγεϋάεπι. λυνησίας, Μελανησίας κ.λπ. Θεωρείται πρό-
ΙοΓχΙοη. 1899.- νν. Τ. 5(306. ΜγεΙίάεπι βηό ΡΝΙοεορ(\γ. δρομος της στρουκτουραλιστικής μεθόδου
Ρίιίΐ3<3βΙρίιΐ3, 1960. • στην ανθρωπολογία, επηρεάζοντας με τις από-
Σταυρούλα Ν. Ικιαδοπούλου ψεις του τόσο τον Γκυρβίτς* όσο και τον Λεβί-
Στρως*. Στα πλαίσια της μελέτης του των αμ :
Μωαμεθανισμός, βλ. Ισλάμ χάίκών και παραδοσιακών κοινωνιών, σημαντι-
κότερη συμβολή του θεωρείται εκείνη πάνω
Μως (Μβυεε) Μαρσέλ (Επινάλ, ίθ72 - Παρίσι, στο Δώρο. Μορφές και λειτουργίες της ανταλ-
1950). Γάλλος εθνολόγος και κοινωνιολόγος, λαγής (1925 - ελλ. μτφρ. εκδ. Καστανιώτη,
μαθητής και ανηψιός του Εμίλ Ντυρκαίμ*. Με- 1979). Εξετάζοντας το δώρο ως παροχή, δώ-
λέτησε τα αρχαία ελληνικά, τα λατινικά, τα ρημα και Πότλατς, αποκάλυψε ότι η φαινομενι-
σανσκριτικά, τα εβραϊκά και τα περσικά, ασχο- κά προαιρετική μορφή του δώρου στις παραδο-
λήθηκε με τις γλώσσες της Αφρικής και της σιακές κοινωνίες, όπου λειτουργούσε ως βασι-
Αυστραλίας και μιλούσε όλες τις σημαντικές κό μέσον ανταλλαγής πριν από την ανάπτυξη
σύγχρονες γλώσσες. Ιδρυσε μαζί με τον θείο των εμπορευματικών σχέσεων, στην πραγμα-
του το περιοδικό "Αηπόθ δοοιοίοςίςυβ", γύρω τικότητα ακολουθούσε μια απόλυτα υποχρεω-
από το οποίο συσπειρώθηκε η Γαλλική κοινω- τική λειτουργία. Σημαντική επίσης παραμένει η
νιολογική Σχολή. Συνεργάσθηκε στην ίδρυση συμβολή του στη μελέτη της μαγείας* και στη
της "ΙΙιτοηίΙό". Υποστήριξε και συνέχισε τη θε- φύση και λειτουργία της θυσίας.
ωρία του Ντυρκαίμ, αν και διαφοροποιήθηκε Δημ. Τοατσουλης

32
Ν
νάβα-νυάγια. Με τον όρο αυτό, ο οποίος στη ντιπροσωπευτική δημοκρατία, Το πρόβλημα
σανσκριτική σημαίνει "νέα λογική", φέρεται μια του κακού, Η αιώνια ζωή.
μεταγενέστερη παραλλαγή της ινδικής φιλο- Ν. Οικ.
σοφικής σχολής "νυάγια"*. Την ίδρυσε ο φιλό-
σοφος Γκανγκέσσα ή Γκανγκεσσοπαντιάγια Ναγκαρτζούνα. Μεγάλος ινδός στοχαστής,
(13ος αι.), χρησιμοποιώντας τον όρο αυτό στο δημιουργός του βουδιστικού φιλοσοφικού "συ-
έργο του Τάτβα-τσινταμάνι. στήματος του μέσου" ή, όπως είναι γνωστό,
Κύριο χαρακτηριστικό της νάβα-νυάγια είναι της Μαντυαμίκα*. Εζησε περίπου μεταξύ 150
ότι επεξεργάζεται μια λογική* τυπική και αφη- και 250 μ.Χ. Ο Ναγκαρτζούνα αντιμετώπισε με
ρημένη. Δεν γίνεται γλωσσική ανάλυση των σκεπτικισμό όλες τις παραδοσιακές φιλοσοφι-
φιλοσοφικών όρων, αλλά διείσδυση στη σχέση κές απόψεις ασκώντας μια κριτική του παραλό-
μεταξύ των ίδιων των πραγμάτων. Οι οπαδοί γου. Αρνήθηκε την έννοια της "ουσίας"* και
της σχολής αυτής δεν αρκούνται στην τυπική διακήρυξε ότι όλα τα πράγματα στερούνται
ορθότητα της αποδεικτικής διαδικασίας, αλλά μιας ξεχωριστής ουσίας και, κατά συνέπεια, υ-
θεωρούν το αποτέλεσμά της άκυρο, αν σε ένα πάρχει μόνο το "κενό"* (δυηγβ). Κάθε βεβαίω-
από τα προηγούμενα στάδια της απόδειξης α- ση για τη φύση της πραγματικότητας είναι α-
ποκαλυφθεί κάποια ψευδής "γνώση". Η λογική ναπόδεικτη. Η διαλεκτική μεθοδολογία του
της "νάβα-νυάγια" προσεγγίζει την αριστοτελι- ώθησε ιδιαίτερα τη φιλοσοφική σκέψη στην
κή λογική και πολλές φορές την ξεπερνάει, Ινδία. Οι επεξεργασμένες από τον Ναγκαρ-
συνδέοντας το ενδιαφέρον της με μια σειρά τζούνα βάσεις της ηθικής* έγιναν αργότερα α-
σύγχρονων προβλημάτων της "λογικής μαθη- ντικείμενο ιδιαίτερης έρευνας από τον ταντρι-
ματικής"* και επιστημολογίας", αν και πολλές σμό* και τον Ζ εν* Βουδισμό.
φορές η διαπραγμάτευση των θεμάτων γί-
Βιβλιογρ.: Μ. \Λ/3ΐΙεεβΓ. 77ΐΘ ΙίΙβ οί Ν3§3ηυπ3. Αϊί3 Μ3]ΟΓ,
νεται με βάση ένα πρωτόγονο σύστημα κατη- ίΟΓΚίοη, 1923.
γοριών. Αλέξ. Καριώτογλου
Αλέξ. Καριώτογλου
Ναζιανζηνός, βλ. Γοηγόριος Θεολόγος ο Να-
Ναθίλ (ΝβνίΙΙβ) Ερνέστος - Ιούλιος (1816- ζιανζηνός
1909). Ελβετός φιλόσοφος και δημοσιολόγος.
Σπούδασε φιλοσοφία και θεολογία στη Γενεύη Ναΐτες (ΤβπιρΙίβΓδ, ΚπίςΜδ ΤβπιρίΒΓ). Τάγμα
και έγινε καθηγητής φιλοσοφίας στην Ακαδη- μοναχών - στρατιωτών της ρωμαιοκαθολικής
μία της Γενεύης το 1844. Ο στοχασμός του εκκλησίας, που ιδρύθηκε από εννέα ιππότες το
στράφηκε σε πολιτειακά, πολιτικά και κοινωνι- 1118 με σκοπό την προστασία των Χριστιανών
κά ζητήματα σε σχέση και με τη θέση των μει- προσκυνητών στους Αγίους Τόπους από τις ε-
ονοτήτων μέσα σε κάθε κράτος. Ιδρυσε στη πιθέσεις των Μωαμεθανών. Το τάγμα περιε-
Γενεύη τον "Μεταρρυθμιστικό Σύνδεσμο", με λάμβανε τρεις τάξεις (ιππότες, εφημέριοι, υ-
στόχο να προωθήσει την αρχή της αντιπροσώ- πηρέτες αδελφοί) με επικεφαλής τον Μέγα
πευσης των μειονοτήτων στα κοινοβούλια των Μάγιστρο και είχε διαιρεθεί σε δεκαπέντε ε-
διαφόρων κρατών. Από τα έργα του ξεχωρί- παρχίες (Ιερορόλυμα, Κύπρος, Γαλλία, Γερμα-
ζουν: Βιογραφία του Μαιν ντε Μπιράν, Το ε- νία, Αγγλία κ.λπ.). Μετά τη διάλυση του φρα-
κλογικό ζήτημα στην Ευρώπη και στην Αμερική γκικού κράτους στη Συρία, οι Ναίτες με έδρα
(1868). Η πατρίδα και τα κόμματα (1883), Η α- την Κύπρο στράφηκαν τώρα προς άλλες ενα-

Φ.Λ., Δ-3 33
Ναλμπατιάν

σχολήσεις, απέκτησαν πολύ πλούτο και έπαυ- ντιτάχθηκε στον γερμανικό ιδεαλισμό των
σαν πλέον να είναι οι "πτωχοί στρατιώτες του Καντ*, Χέγκελ* και Φίχτε* και κυρίως στις εγε-
Χριστού", έγιναν δε πανίσχυροι και εκίνησαν λιανές απόψεις ενάντια στις ιδέες της εξέλι-
τον φθόνο πολλών. Το Τάγμα διαλύθηκε από ξης. Από τα έργα του, που διακρίνονταν για την
τον φιλοχρήματο βασιλιά της Γαλλίας Φίλιππο αντίθεσή τους στο καθεστώς της δουλοπαροι-
των Ωραίο, συνεπικουρούμενο από τον πάπα κίας, ξεχωρίζουμε τα εξής: ίοε και Βαρτφέρ, Η
Κλήμεντα Ε", μετά από ψευδείς κατηγορίες (αί- γεωργία είναι ο ορθός δρόμος, Δύο γραμμές.
ρεση, ανηθικότητα) και πολύχρονες δίκες Νικ. Οικονομίδης
(1307-1314)· ο τελευταίος Μέγας Μάγιστρος
ϋβοςυβδ άθ ΜοΙβγ κάηκε στην πυρά σ' ένα νησί νάμα - ρούπα. Σανσκριτικοί όροι, που μπορούν
του Σηκουάνα. Απ' όσα αναφέρθηκαν στις ν' αποδοθούν με τους ελληνικούς "όνομα" και
δίκες είναι πιθανό το συμπέρασμα ότι οι "μορφή" και αναλογούν σε ό,τι ο Αριστοτέλης*
Ναίτες είχαν έλθει σε επαφή με την ισλαμική ονόμαζε "μορφή", το νάμα, και "ύλη", το
εσωτερική παράδοση (Σουφί κ.λπ.) και άλλες ρούπα, ή στους όρους "ουσία" και "υπόστασις"
συναφείς δοξασίες του μεσανατολικού χώρου αντίστοιχα. Κάθε συγκεκριμένο ανθρώπινο ον
και έτσι σι θρησκευτικές τους αντιλήψεις είχαν είναι σύνθεση αυτών των δύο στοιχείων: του
υποστεί αυτή την επίδραση. ρούπα, της υλικής δηλαδή υποστάσεώς του,
Βιβλιογρ.: ΒοΓΰοηονθ <3.. ίβε ΤβπιρΙιβπ. ΗίείοϊΓθ θΙ και του νάμα, του συνόλου των κατηγορημά-
ΙΓΒΟΜΙΘ. ΓΠ3Γ3ΐκ>υΙ. Ρ3Π5. 1977. των του, που απαρτίζεται από τη "ναμίκα" (=
Ε. Χ. τις αποκλειστικά δικές του ιδιότητες) και τη
"γκοτρίκα" (= τις ιδιότητες από κληρονομικότη-
Ναλμπαντιάν Μικαέλ Λαζάρεβιτς (1829-1866). τα). Η γέννηση ("ζάτι"), ως συνισταμένη της
Διακεκριμένος φιλόσοφος από την Αρμενία, ο- ναμίκα και της γκοτρίκα, καθορίζει την ατομική
παδός του υλισμού* και του ρεαλισμού, συμμε- φύση κάθε ανθρώπου, επομένως και το όνομά
τείχε ενεργά στο ρωσικό επαναστατικό κίνημα του και το λειτούργημα που θα αναλάβει στην
του 19ου αιώνα. Το όνομά του συνδέθηκε με κοινωνία, άρα και την τάξη ("ζάτι" ή "βάρνα")
τους αγώνες σπουδαίων Ρώσων δημοκρατών στην οποία θα ανήκει.
της εποχής (Χέρτσεν*, Ντομπρολιούμποφ* Βιβλιογρ.: Ρ . Θυ&ηοη, ΙηΙίοόυοΙίοπ ςέη6ί3ΐθ Α Ι' έΐυόβ ϋβ$
κ.ά.) ενάντια στον τσάρο, τις κοινωνικές αντι- άοοίήηβε ΝηάουβΒ. ελλ. μετάφρ. Α. Δεληγιάννη, βιβλιοθ.
θέσεις και αδικίες, τους αποικιοκρατικούς πο- "Σφιγγός". Αθήναι. 1968. μέρ. Γ . ο. 45 κ.ε.
λέμους, την πολιτική συνεργασίας με τον Ε. Χ.
σουλτάνο για την εξόντωση του αρμενικού
λαού. Το τίμημα της επαναστατικής του δρά- Νανσί (Νβηογ) Ζαν Λουκ (γεν. 1940). Γάλλος
σης ήταν ο εγκλεισμός του σε φυλακές. φιλόσοφος με επιδράσεις από τους Καντ", Χάι-
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι φιλοσοφικές του ντεγκερ" και Ντερριντά". Εργα του: ία οοιπ-
απόψεις που τον κατατάσσουν στον χώρο του ΓηυηαυΙέ άέεοβυνίόβ, Ρ3Π$, 1986' ί'βχρέήβηοβ
υλισμού. Θεωρούσε την ύλη πρωταρχική, αιώ- άβ 13 Ιίύβήέ, Ρ3Π5, 1988.
νια και άφθαρτη. Για τον Ναλμπαντιάν η ύλη Δ. Π.
περιέχει μέσα της την αιτία της ύπαρξής της.
ΓΓ αυτό και η εμπειρία* έχει μεγάλη σημασία Ναούμενκο Λεβ Κωνσταντίνοβιτς (γεν. 1933).
στην κοσμοθεωρία του. Υποστήριζε με συνέ- Διακεκριμένος σοβιετικός φιλόσοφος, συνερ
πεια τη μέθοδο της επαγωγής* για την κατα- γάτης του Ε . Β. Ιλιένκοφ", ειδικευμένος σε ζη-
νόηση της φύσης αλλά και τη σύλληψη των τήματα θεωρίας της γνώσης*, διαλεκτικής",
ιδεών, τις οποίες θεωρούσε αντανάκλαση του λογικής" και μεθοδολογίας" των επιστημών.
κόσμου των αντικειμένων. Η αέναη κίνηση που Ε ρ γ α του: Ο μονισμός ως αρχή της διαλεκτι-
χαρακτηρίζει τον φυσικό κόσμο οδηγούσε τον κής λογικής, Αλμα-Ατα, 1968' Το "Κεφάλαιο"
Ναλμπαντιάν σε κατ' αναλογία προς τη φύση του Κ. Μαρξ και η μεθοδολογία της επιστημο-
αναγωγές και στην κοινωνία*. Διέκρινε λοιπόν νικής έρευνας (συσυγγρ. με τον Γκ. Α. Γιου-
μια συνεχή πάλη ανάμεσα στις κοινωνικές δυ- γκάι), Μόσχα, 1968' Ο άνθρωπος και ο κόσμος
νάμεις της αντίδρασης και της προόδου, και του ανθρώπου, Μόσχα, 1989 κ.ά.
καθώς διαπίστωνε την εξέλιξη και την πρόοδο Δ. π.
στον φυσικό κόσμο, πίστευε ότι και στην κοι-
νωνία νικά πάντοτε η πρόοδος. Σαν υλιστής α- ναρκισσισμός (ηβΓαεδίεπι). Εννοια της ψυχα-

34
Νάτορπ

ναλυτικής θεωρίας. Δηλώνει τη στάση" η οποία σμό", δηλαδή παρακάμπτοντας τον καπιταλι-
εκδηλώνεται με συμπτώματα αυταρέσκειας σμό", εννοούνταν μέσω της αγροτικής κοινό-
και λατρείας του εαυτού. Την κοινωνιολογική τητας. Ο αποφασιστικός ρόλος που αποδιδό-
και φιλοσοφική διάσταση του όρου τη δίνει ο ταν στην αγροτική κοινότητα αποτελεί το βα-
Χ. Μαρκούζε*. Αντιπαραθέτει την αισθητικότη- σικό περιεχόμενο του ρωσικού ουτοπικού σο-
τα, το ονειροπόλημα, το "παράλογο" των σιαλισμού.
ηρώων της ορφικής μυθολογίας στον "λόγο" Για τον ναροντνικισμό είναι χαρακτηριστικά
και την αρχή της αποδοτικότητας των προμη- δύο ρεύματα: το επαναστατικό και το φιλελεύ-
θεικών ηρώων. Τοποθετεί τον Νάρκισσο ως α- θερο. Οι επαναστάτες προσανατολίζονταν
ντίποδα του Προμηθέα. Η αέναη αναζήτηση στην οργανωτική προετοιμασία αγροτικής ε-
της ομορφιάς πάνω από το ποτάμι του χρόνου πανάστασης και την επιδίωκαν με διάφορους
εναντιώνεται στην ακατάπαυστη παραγωγικό- τρόπους, ενώ ο φιλελεύθερος νατοντνικισμός,
τητα, στην ευλογία και κατάρα της προόδου. Ο που δρούσε νόμιμα, αναζητούσε ειρηνικές
Νάρκισσος είναι μη πραγματικός. Υποδηλώνει μορφές μετάβασης στον σοσιαλισμό.
μιαν "αδύνατη" στάση και ύπαρξη. Ο Σ. Φρόυ- Ιδρυτές του ναροντνικισμού ήταν ο Α. I. Χέρ-
ντ", ακολουθώντας την παράδοση της μυθολο- τσεν* και ο Ν. Γκ. Τσερνισέφσκι". Ο Χέρτσεν
γίας, εισάγει τη διάκριση μεταξύ πρωτογενούς φρονούσε ότι η Ρωσία δεν θα επαναλάβει όλα
και δευτερογενούς ναρκισσισμού. Ο πρωτογε-
τα στάδια ανάπτυξης της Δυτικής Ευρώπης,
νής δηλώνει την αδυναμία του βρέφους να
ενώ ο Τσερνισέφσκι πρότεινε μετά την ανα-
προβεί στη στοιχειώδη διάκριση του εγώ* και
τροπή της απολυταρχίας να συνενωθεί η κοι-
της πραγματικότητας. Ο δευτερογενής ναρ-
νοτική κατοχή της γης με την κοινοτική βιομη-
κισσισμός εκδηλώνεται ως νευρωτικό σύμπτω-
χανική παραγωγή. Στις αρχές της δεκαετίας
μα. Στον "νάρκισσο" υπάρχει μια μόνο πραγμα-
του "70 στον επαναστατικό ναροντνικισμό ση-
τικότητα, οι δικές του σκέψεις, τα αισθήματα
μειώθηκε στροφή προς τη "δραστικότητα" (ε-
και οι ανάγκες. Νιώθει τον κόσμο με τους δι-
παναστατικότητα), με κύριους ιδεολόγους
κούς του όρους. Κατά τον Ε. Φρομ', ο ναρκισ-
τους Μ. Μπακούνιν", Π. Λαβρόφ" και Π. Τκα-
σισμός αποτελεί τον αντίθετο πόλο της αντι-
τσόφ. Ωστόσο, στις αρχές της δεκαετίας του
κειμενικότητας, της λογικής και της αγάπης".
1880 η κατάσταση άλλαξε: κυρίαρχο ρεύμα
Βιβλιογρ.: Η. Μ3Γςυ56. Ερως και Πολιτισμός, μτφ. I. έγινε ο φιλελεύθερος ναροντνικισμός. Στις
Αρζογλου, εκδ. Κάλβος. Αθήνα. 1981.- 8. ΡΓθυύ. Βασικές αρχές του 20ού αιώνα διάδοχοι του ναροντνι-
αρχές Γΐς ψυχανάλυσης, μτφ. Τ. Κοσμά. εκδ. Μ. Αβρα-
κισμού έγιναν οι "σοσιαλιστές επαναστάτες"
άμ. Αθήνα, χ.χ.- Ε. Φρομ. Η υγιής Κοινωνία, μτφ. Δ. Θεο-
-το κόμμα των "εσέρων". Σήμερα, με το πέρα-
δωρακάτος. εκδ. Μπουκουμάνη. Αθήνα. 1973.
Θαν. Α. Βασιλείου σμα της Ρωσίας στις σχέσεις της αγοράς, ανά-
μεσα σε μερικά πολιτικά ρεύματα αναβιώθηκε
ναροντνικισμός. Είναι η ιδεολογία και το κίνη- η ιδέα του "ιδιαίτερου δρόμου" ιστορικής ανά-
μα της διανόησης των "ραζνοτσίντσι" στη πτυξης της Ρωσίας.
Ρωσία κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Θεοχ. Κεσσίδης
Συνένωνε τις ιδέες του ουτοπικού σοσιαλι-
σμού" με το αίτημα των ριζικών αγροτικών με- ναστίκα. Ορος της σανσκριτικής, που χρησιμο-
τασχηματισμών - κατάργηση των τσιφλικιών, ποιείται για να δηλώσει τα μη ορθόδοξα συ-
διανομή γης στους αγρότες κ.ά. Τασσόταν στήματα της ινδικής φιλοσοφίας: Βουδισμό",
κατά της δουλοπαροικίας και της καπιταλιστι- Τζαινισμό (βλ. γιανισμός), Τσαρβάκα ή Λοκα-
κής ανάπτυξης στη Ρωσία, υπέρ της ανατρο- γιάτα" κ.ά. Τα ορθόδοξα ονομάζονται αστίκα
πής της απολυταρχίας και της εγκαθίδρυσης (βλ. λ.).
σοσιαλιστικής τάξης πραγμάτων. Οι εκπρόσω- Ε Χ.
ποι της ρωσικής διανόησης με τον κατά προτί-
μηση προσανατολισμό τους στις πνευματικές Νάτορπ (ΝδΙοτρ) Πάουλ (Ντύσελντορφ, 1854 -
αξίες είχαν απογοητευτεί από τον αστικό Μαρβούργο, 1924). Γερμανός φιλόσοφος και
δρόμο ανάπτυξης. Ακουλούθησαν τη γραμμή παιδαγωγός. Ο σημαντικότερος εκπρόσωπος
αναζήτησης "ιδιαίτερων δρόμων" κοινωνικής της νεοκαντιανής φιλοσοφικής σχολής του
αναδιοργάνωσης της Ρωσίας, αποδεχόμενοι Μαρβούργου", μετά τον δάσκαλο του Κοέν".
γι' αυτή τη μη καπιταλιστική ανάπτυξη. Η δυνα- Σπούδασε κλασική φιλολογία και φιλοσοφία
τότητα της άμεσης μετάβασης στον σοσιαλι- στο Βερολίνο, στη Βόννη και στο Στρασβούρ-

35
νατούρα νατούρανς

γο. Αρχικά εργάστηκε ως δάσκαλος. Το 1893 νατουραλισμός. Είδος φιλοσοφικού μονι-


έγινε καθηγητής της φιλοσοφίας και της παι- σμού', σύμφωνα με τον οποίο ο,τιδήποτε υπάρ-
δαγωγικής. χει ή συμβαίνει είναι φυσικό (π3ΐυΓ3ΐ). Για τους
Ως φιλόσοφος, επέμεινε στη λογική διάσταση εκπροσώπους αυτής της θεωρίας δεν είναι α-
του κανπανισμού, δεν δεχόταν τον ρόλο της ποδεκτή καμιά άλλη πραγματικότητα παρά η
εμπειρίας* στη διαμόρφωση της έννοιας*. φύση. Σύμφωνα, λοιπόν, με τον νατουραλισμό,
Εντονα λογικός, θεωρούσε πως το "Είναι" κάθε προσπάθεια ερμηνείας των κοινωνικών
είναι η σκέψη εκφραζόμενη λογικά. Κατά τον φαινομένων αλλά και των ανθρώπινων πράξε-
Νάτορπ, το περιεχόμενο της επιστημονικής ων πρέπει να γίνεται με την αρωγή των φυσι-
γνώσης καθορίζεται από την πρωταρχική κών νόμων (κλίμα, γεωγραφία, βιολογία). Μάλι-
πράξη της νόησης με τη σύνδεση της διαφορο- στα, κατά τον νατουραλισμό, οι κανόνες της η-
ποίησης και της ενοποίησης. Υποστήριζε ότι το θικής - πρακτικής ζωής όχι μόνο είναι αυτοί που
"πράγμα καθαυτό" δεν είναι παρά ένα ερέθι- διέπουν την οργανική ζωή, αλλά βρίσκονται και
σμα για επιστημονική γνώση. Την επιβεβαίωση μέσα στη φύση του ίδιου του ανθρώπου. Με
των απόψεών του έβλεπε στη μαθηματική ανά- αυτή την έννοια ο νατουραλισμός προσεγγίζει
λυση και γενικότερα στην επιστήμη των μαθη- τον υλισμό* αλλά κυρίως το οργανικό σύστημα
ματικών, όπου κυριαρχούν οι καθαρά νοητικές του Σπένσερ* (βλ. λ. ολοκλήρωση). Στα αμερι-
κατασκευές. Προσπάθησε να ερμηνεύσει την κανικά πανεπιστήμια της δεκαετίας του 1940 ο
αρχαία φιλοσοφία και ιδιαίτερα τον Πλάτωνα* νατουραλισμός ήταν η κοσμοθεωρία εκείνη
υπό το φως των αρχών του Καντ*, επισημαίνο- που αποδεχόταν ως υπαρκτό και ως γνώση
ντας κυρίως την ομοιότητα που παρουσίαζε η μόνον ό,τι οι φυσικές επιστήμες αποκάλυπταν
μέθοδος του Πλάτωνα με την υπερβατική μέ- για τον κόσμο. Μόνο στις φυσικές επιστήμες α-
θοδο του Καντ, όπως την ερμήνευε η σχολή ναγνωριζόταν η γνωστική εμπειρία και συνε-
του Μαρβούργου* (αν και αργότερα προχώρη- πώς ήταν απορριπτέο καθετί το μεταφυσικό.
σε σε "μυστικές" θέσεις και παραχώρησε δικαι- Στην αισθητική*, τέλος, ο νατουραλισμός
ώματα και στην ενόραση*). προσδιορίζεται ως η θεωρία, σύμφωνα με την
Ως παιδαγωγός, άσκησε κριτική εναντίον του οποία η τέχνη* έχει ως θεμελιώδη κανόνα τη
νοησιαρχικού σχολείου του Ερβάρτου (Χέρ- μίμηση της φύσης, την αποτύπωση των πραγ-
μπαρτ'), ενώ έδειξε ζωηρό ενδιαφέρον για το μάτων και των ανθρώπων όπως ακριβώς είναι.
σχολείο εργασίας. Τέλος, υποστήριζε ότι αρχή Αυτή η άποψη οδηγεί σε μια ανούσια καταγρα-
και πηγή της γλώσσας είναι η συνείδηση και φή και παρουσίαση επουσιωδών λεπτομερειών
ότι η ορμή, η βούληση και η λογική βούληση που υποβαθμίζει το έργο τέχνης.
συνιστούν τις τρεις βαθμίδες της ανθρώπινης Ν. Οικ.
και παιδικής κυρίως ενεργητικότητας.
Βιβλιογρ.: Ο Καντ και η σχολή του Μαρβούργου. συλλ. Ναυσιφάνης ο Τήιος (4ος-3ος αι. π.Χ.). Ατομι-
"Νέες ιδέες στη φιλοσοφία", συλ. 5. 1913. κός φιλόσοφος, τον οποίο όμως ενωτικές
Ευτυχία Ξυδιά γραμμές τον συνδέουν με τη Σκεπτική και την
Επικουρική Σχολή ως εξής: Αρχικά υπήρξε μα-
ν α τ ο ύ ρ α ν α τ ο ύ ρ α ν ς . Ο ό ρ ο ς "Π3ΐυτ3 π3ΐυΓ3π$" (= θητής του σκεπτικού Πύρρωνα του Ηλείου* και
φυσιώσα φύσις) εμφανίζεται στη σχολαστική φι- μετά του δημοκρπικού Μητρόδωρου του
λοσοφία κατά τον 12ο αι. και χρησιμοποιείται από Χίου*, αλλά και ο ίδιος χρημάτισε δάσκαλος
τον Θωμά Ακινάτη*, Εκχαρτ* κ.ά., και αργότερα του Επίκουρου* στην Τέω, κατά τον Διογένη
από τον Σπινόζα*. Δεν πρόκειται εδώ μάλλον για τον Λαέρτιο* (II, 482), και τον δίδαξε τα δόγ-
τον Θεό* αλλά για τη γυναικεία θεότητα-αρχή, ματα του Δημοκρίτου*. Ο Λαέρτιος λέγει
την αρχαιοελληνική "Μητέρα θεών", τη Δυάδα, ακόμη (II, 542) ότι στον Βίο Επικούρου του Αρί-
την παθητική αρχή του κόσμου -σε αντιθετική και στωνα* αναγράφεται η πληροφορία ότι ο Επί-
συμπληρωματική σχέση με την άρρενα αρχή, την κουρος έγραψε τον Κανόνα του αντλώντας
Μονάδα-, την αρχή της διάκρισης, διαίρεσης και από τον Τρίποδα του Ναυσιφάνη. Ο Τρίπους
ποσότητας, από την οποία απορρέει η όλη κοσμι- περιείχε τις θεωρίες του Δημόκριτου περί γνώ-
κή εκδήλωση, η δηλούμενη, στους σχολαστικούς σεως. Ο Ναυσιφάνης, πρώτος αυτός, καθόρισε
πάλι, με τον όρο "πβΐυτβ Π3ΐυΓ3ί3" (= φυσιουμένη, τη διαφορά ανάμεσα στη δημηγορία ή αγόρευ-
γεννημένη φύση)! Βλ. και λ. Δυάδα, Πρακρίτι. ση και την επιστημονική διάλεξη ή παράδοση.
Ε. Χ. Απ. Τζ.

36
"Νέα δοκίμια για την ανθρώπινη νόηση"

Νέα Αριστερά. Κίνημα ετερογενών ριζοσπα- νης Αριστεράς). Βλ. επίσης: μαρξισμός, σοσια-
στικών ιδεολογικών και πολιτικών ρευμάτων, λισμός, κομμουνισμός.
που ανέκυψε στις ανεπτυγμένες κεφαλαιο- Δ. Πατέλης
κρατικές χώρες κατά τις δεκαετίες του 1960
και του 1970 και διαδόθηκε ιδιαίτερα στο περι- "Νέα δοκίμια για την ανθρώπινη νόηση" (Νου-
βάλλον της φοιτητικής νεολαίας και της δια- νβ3υχ 655318 5υΓ Γ θηΙθηάθΓτίθηΙ Ιιυπίδίηθ). Το
νόησης. Κοινό στοιχείο αυτών των ρευμάτων σημαντικότερο από τα φιλοσοφικά γραπτά του
ήταν η έντονη κριτική που ασκούσαν τόσο ΟοΗΙπβά ννίΙΗθΙπι Ιθίβηίζ*. Εάν η Μοναδολογία
στην κεφαλαιοκρατική αλλοτρίωση*, όσο και είναι το δημοφιλέστερο, τα Νέα Δοκίμια είναι
στην "παραδοσιακή και παλαιά Αριστερά" (ιδι- το πλέον εμπεριστατωμένο και προσφέρει διε-
αίτερα στο ζήτημα της υποτίμησης του ρόλου ξοδική διαπραγμάτευση των κυριότερων εννοι-
της ένοπλης βίας και στην αντίληψή της περί ών και αρχών της λειβνίτιας γνωσιοθεωρίας.
των κινητήριων δυνάμεων του σύγχρονου επα- Επιπλέον, στα Νέα Δοκίμια ο Ι_βϊ6πιζ επεξεργά-
ναστατικού κινήματος). Ορισμένοι θεωρούσαν ζεται τη θεωρία των "μονάδων" και της "προ-
ότι κινητήρια δύναμη της επανάστασης δεν διατεταγμένης αρμονίας", θέματα που στα μελ-
είναι πλέον η "εργατική τάξη"*, αλλά η νεολαία λοντικά του έργα θα απασχολήσουν σχεδόν α-
(0(ι. Β. ΜίΙΙδ). Αλλοι πάλι, υπό την επίδραση ποκλειστικά το ενδιαφέρον του. Κατά κύριο
των ανερχόμενων εθνικο-απελευθερωτικών κι- λόγο, ωστόσο, το έργο αυτό αποβλέπει σε μία
νημάτων στις πρώην αποικίες, ανακήρυξαν εις βάθος κριτική της θεωρίας της γνώσης του
τους αγρότες* αυτών των χωρών πρωτοπορία Τζων Λοκ*. Λόγω του θανάτου του Λοκ, ο
της επανάστασης, "πυροκροτητής" της οποίας Ιβί&ηίζ, που δεν θέλησε να δημοσιεύσει την
θα είναι η εξεγερμένη φοιτητική νεολαία και η κριτική του ενάντια σ' έναν άνθρωπο που δεν
διανόηση των πόλεων (Φ. Φανόν, Ρ. Ντεμπρέ, θα μπορούσε να υπερασπισθεί τον εαυτό του,
Ζ. Π. Σαρτρ* κ.ά.). Πέρα από τις αναρχικές και άφησε ανέκδοτα τα Νέα Δοκίμια, τα οποία δη-
τροτσκιστικής αναφοράς τάσεις, οι ιδέες της μοσιεύθηκαν μόλις το 1765, πενήντα σχεδόν
αγροτικής εξέγερσης προβάλλονται και από ο- χρόνια μετά τον θάνατο του συγγραφέα τους.
μάδες που ανακηρύσσουν την "κινεζική εμπει- Το έργο έχει διαλογική μορφή, καθώς ο Θεόφι-
ρία" σε καθολικής ισχύος μοντέλο. Τα ρεύματα λος (η ρθΓ80Π3 του Ιβίόπίζ) θέτει ερωτήματα
αυτά στηρίζονται και σε πολλές θέσεις του νε- στον "Φιλαλήθη" (τον "συνήγορο" του ίοοΚβ)
ομαρξισμού*: στην ιδέα της "ήττας" του δυτι- και σχολιάζει τις απαντήσεις του. Απαριθμώ-
κού πολιτισμού και της "δυτικού τύπου ορθο- ντας τις βασικές διαφωνίες ανάμεσα στη φιλο-
λογικότητας", στην ιδέα της "φασιστοειδούς" σοφία του μετριοπαθούς ορθολογισμού* (τον
ουσίας της κεφαλαιοκρατίας (Μαρκούζε*), οποίο εισηγείται ο ίθί&πίζ και ο οποίος σηματο-
στον πρωτοπόρο ρόλο των περιθωριακών δυ- δοτεί την εκεχειρία ανάμεσα στον πλατωνικό ι-
νάμεων της "ύστερης κεφαλαιοκρατίας". Μετά δεαλισμό* και τον σχολαστικό νομιναλισμό*)
την εκτόνωση του νεολαιίστικου κινήματος και στην εμπειριοκρατία* του Ι_ο<:Ι<6, ο ίβίβηίζ
(και ιδιαίτερα των τρομοκρατικών οργανώσε- προσβάλλει την υπόθεση της "Ι3όυΐ3 Γ333" (α-
ων όπως οι "Ερυθρές ταξιαρχίες") παρατηρή- γράφου πίνακος) και αντιπροτείνει τη φυσική
θηκε απότομη πτώση του εν λόγω κινήματος, αυτοδυναμία της ψυχής, η οποία δεν συγχέεται
που συνοδεύτηκε από την πλήρη ενσωμάτωση ούτε με την ενέργεια ή όρεξη (οοηβΐυε) ούτε με
σε κυρίαρχους θεσμούς πολλών επιφανών το γνωστικό της περιεχόμενο, τις ευκρινείς α-
στελεχών του (π.χ. της περίφημης "γενιάς του ντιλήψεις (ρβΓοβρΙίοηβδ)· το "έμφυτον" (ίηηόίΐό)
Πολυτεχνείου" στην Ελλάδα). Η αναβίωση ορι- των πρώτων γνωστικών σχημάτων και η παρου-
σμένων ιδεολογημάτων των "νέων αριστερών" σία των "ελάχιστων αντιλήψεων" οδηγούν τον
ρευμάτων με την κρίση που επέφερε η αστική ίβίόπίζ στη συμπλήρωση της περίφημης ρήσης
αντεπανάσταση* στην τ. ΕΣΣΔ και αλλού (με του Ι-00Ι<Θ: "ουδέν εν τη νοήσει, ο μη πρότερον
στοιχεία αφηρημένου αντικαπιταλισμού, τε- εν τη αισθήσει" (ηίίιίΙ οδΐ ίη ίηΙθΙΙβοΙυ, ςυοά ηοη
χνοφοβίας, ανορθολογισμού, βουλησιαρχίας ίυβπΐ ίη δβπδυ), με την προσθήκη "ουδέν... πλην
κ.λπ.), είναι μάλλον θνησιγενής, λόγω της εγ- αυτής της νοήσεως"». Για πρώτη φορά, τα Νέα
γενούς θεωρητικής άδυναμίας τους και λόγω Δοκίμια για την ανθρώπινη νόηση εμφανίζονται
του ετεροπροσδιορισμού* τους (του αρνητικού το 1765 στην έκδοση των "Απάντων" του
"κριτικού" αυτοπροσδιορισμού τους έναντι της Ιβί&ηίζ, που επιμελήθηκε ο Π. Ε. Ηβερβ.
κεφαλαιοκρατίας και της ιστορικά παρωχημέ- Παναγ. Πάκος

37
Νέιγκελ

Νέιγκελ (ΝαςβΙ) Ερνεστ (γεν. 9/11/1901). Δια- ένωση ("μίξιν") και τον χωρισμό ("διάλλαξιν") των
πρεπής Αμερικανοτσεχοσλοβάκος στοχαστής, στοιχείων που συναντάμε στα υλικά σώματα
θεωρητικός της Λογικής* και της φιλοσοφίας (πυρ, ύδωρ, αήρ, γη), δέχεται και προτείνει τις
της Επιστήμης*. δύο αυτές δυνάμεις: η φιλότης (φιλία, αγάπη, ε-
Καταφάσκοντας από πολύ νωρίς τις πάγιες θέ- νωτικό στοιχείο μέσα στην ύλη) συνενώνει τα α-
σεις του νατουραλισμού*, ο Νέιγκελ εξήρτησε νόμοια και διαχωρίζει τα όμοια, ενώ το νείκος (ή
την ποικιλία τόσο των σωματικών όσο και των "κότος", δηλαδή το μίσος ή το διαλυτικό στοιχείο
ψυχικών εκφάνσεων από μορφές οργάνωσης μέσα στην ύλη) διαχωρίζει τα ανόμοια. Ολα τα
της ανθρώπινης σωματικότητας, άποψη που υλικά σώματα υπόκεινται στην επίδραση αυτών
συμπυκνώνει κατά τρόπο σαφή το καθοριστικό των δύο αντίθετων δυνάμεων. Από την επίδρασή
δόγμα της υλιστικής κοσμοθεωρίας. Με αφορ- τους δημιουργείται ο κόσμος των υλικών σωμά-
μή δε την απερίφραστη αυτή δήλωση, αφ' ενός των. Ο κόσμος παριστάνεται από τον Εμπεδοκλή
υποχρεώθηκε σε απόρριψη της αθανασίας της ως σφαιρικό σύνολο (σφαίρος)· όταν μέσα σ'
ψυχής καθώς και του ενδεχόμενου δράσης αυτή τη σφαίρα επικρατεί το νείκος, επέρχεται ο
άλλων πνευματικών, υπερεμπειρικών δυνάμε- χωρισμός και η διάσπαση και ο κόσμος οδηγείται
ων στη φύση και, αφ' ετέρου, κλήθηκε να υπε- στην ακαταστασία και τη σύγχυση, στην ακοσμία
ρασπιστεί τις βασικές θέσεις της αιτιοκρατίας* (πβ. Πλούτ., Περίαμφ. 926θ ϋΚ).
και του υποβαστάζοντος αυτήν υλισμού* Η επικράτηση του νείκους ή της φιλότητος δεν
μπροστά στην προοπτική επικείμενης υπερκέ- έχει κανονικότητα χρονική. Ο κόσμος, όπου
ρασής τους από τα πορίσματα της κβαντομη- ζούμε, είναι αποτέλεσμα της επικράτησης του
χανικής των Πλανκ* και Χάιζενμπεργκ*. νείκους.
Παρά ταύτα, ο Νέιγκελ συνέδεσε το όνομά του Βιβλιογρ.: Ο. 8. ΚίΜ< - ϋ. Ε. Ρβνβη • Μ. δοΜοΙίθΜ, Οι προ-
πρωτίστως με την ταξινόμηση και συστηματο- σωκρατικοί φιλόσοφοι, μτφ. Δημοσθ. Κούρτοβικ. εκδ.
ποίηση των κυριότερων λογικών αρχών, μολο- ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1988.- Ιω. Τζαβάρας. Η ποίηση του Εμπε-
νότι η θητεία του στον ερευνητικό χώρο της δοκλή. κείμ., μετ., σχόλ.. Αθήνα. 1988.- ϋ. ΒοΙΙβςΚ,
Επιρ6άοεΙβ ί: ΙηίΓΟϋυοΙίοη ά Γ Βηαβηηβ ρΗγείςυβ. 2: ίβ$
Λογικής -λόγω κυρίως του ευκαιριακού της
Οηςίηβε. Εά. β! Ττβό. όβε ΙίβαπΊβηΙε βΙ άβε Ι6π>οί9ηβςθε.
χαρακτήρα- υπολείπεται εμφανώς της αντί- 3: Οοπνηθηΐβίτβε, Ρ3Γί$. 1965-69.
στοιχης εντρύφησής του στον τομέα της φιλο- Βασ. Κύρκος
σοφίας των επιστημών. Ο στοχασμός του, που
σε εύθετο χρόνο υπερακόντισε τα επικρατού- Νείλος ο μοναχός. Γεννήθηκε γύρω στο 400
ντα φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής του, απο- στην Αγκυρα ή στην Κωνσταντινούπολη και υ-
κρυσταλλώθηκε κυριότατα στην οριοθέτηση, πήρξε μαθητής του αγίου Ιωάννη Χρυσοστόμου*.
μορφοποίηση και προβολή των καταστατικών Υπηρέτησε ως υπάλληλος του κράτους στην
αρχών του "λογικού εμπειρισμού". Πρόκειται Κωνσταντινούπολη και ως έπαρχος. Αργότερα
για σύνολο επιστημολογικών αρχών που ανα- αποσύρθηκε στη Μονή Σινά και ασχολήθηκε με
βάθμισαν τη συμβολή των θεωρητικών εννοιών τον ασκητικό βίο και τη συγγραφή. Εγραψε κεί-
στη διαδικασία αναζήτησης της επιστημονικής μενα θεωρητικό για τον πνευματικό βίο, όπως ο
αλήθειας, επισημαίνοντας πως κάθε θεωρία Λόγος ασκητικός πολύ αναγκαίος και πάρα πολύ
που αξιώνει εσωτερική συνέπεια και εγκυρότη- ωφέλιμος, Κεφάλαια περί προσευχής και άλλα.
τα οφείλει να αφορμάται από γενικού κύρους Εχουν διασωθεί ακόμη πάνω από χίλιες επιστο-
παραδοχές και αξιώματα, στα οποία θεμελιώ- λές, μέσα στις οποίες περιλαμβάνονται σκέψεις
νονται και εκ των οποίων απορρέουν σταδιακά και συμβουλές για τη χριστιανική ζωή.
μερικότερα εμπειρικά συμπεράσματα. Εργα: Κατά τον Νείλο, "ο Χριστός πρώτος χάραξε με τη
Αη ίηΐίοάυοίίοη (ο ίοςϊε από ΒάβηΙίΙίε ΜβΙήοΰ, ζωή του τον δρόμο της φιλοσοφίας, παρουσιάζο-
Ν . Υ . , 1934.- Τήβ 5ΙωοίυΓθ ο(8άβηοβ: ΡωόΙβΓπε ντας καθαρή ζωή και πολιτεία και διατηρώντας
ίη Ιήβ Ιοςίο οίδάβηΐίΐίε βχρίβηβΐίοη, Ν . Υ . , 1961. πάντα ανώτερη την ψυχή από τα σωματικά
Σταυρούλα Ν. Σκιαδοποΰλου πάθη... Αυτός που διαλέγει τη σωστή φιλοσοφία
πρέπει να απαρνηθεί όλα τα ευχάριστα της ζωής,
νείκος, το. Μία από τις δύο δυνάμεις (η άλλη να είναι κύριος σε βαθμό εξαιρετικό του κόπου
είναι η "φιλότης") που κινούν τον κόσμο των υλι- και των παθών του, περιφρονώντας το σώμα".
κών σωμάτων, κατά τον Εμπεδοκλή*, τον προ- Βιβλιογρ.: Φιλοκαλία των ιερών νηπτικών. τ. 1. εκδ.
σωκρατικό φιλόσοφο από τον Ακράγαντα της Κ. Αστήρ. Εν Αθήναις. 1957.
Ιταλίας. Ο Εμπεδοκλής, για να εξηγήσει την Αλέξ. Καριώτογλου

38
Νεντονσέλ

Νεμέσιος (ακμή, περ. 400 μ.Χ.). Επίσκοπος 1898.- νν. ϋβββθΓ. Νβπιβειοε νοη Επιβεεβ, 1914.- Η. Α.
Κοοϊι, ΟυβΙΙβηυηΙβίευοήυηοβη ζυ Νβπιβειοε. στο: "δίβικί.
στην Εμεσα της Κοίλης Συρίας στον Ορόντη
δγπΛ. ΟδΙ.". 1936. 1937. 1938, 1939 και 1942 - νν. ΤβΙΙβΓ.
ποταμό (σημ. Χεμς), έγινε γνωστός κυρίως
άρθρο στο περ. Μοικη. οΙ ΤΙιβοΙ. 51υ<1ίθ$" 13 (1962). σ.
από το σύγγραμμά του Περί φύσειος ανθρώ- 347-354.
που, που είναι η πρώτη πραγματεία χριστιανι- Βαο. Κύρκος
κής φιλοσοφικής ανθρωπολογίας. Ο τίτλος
του έργου (ημιτελές) μας παραπέμπει σε ανά- Νέμεσις (από το "νέμω": μοιράζω, αποδίδω, ε-
λογη πραγματεία του ιπποκρατικού Οοφυδ και ξοφλώ" παράγωγα: νέμεσις, νομή, απονομή,
φανερώνει την ελληνική φιλοσοφική παιδεία νόμος). Θεότητα της αρχαίας Ελλάδας, προ-
του χριστιανού αυτού επισκόπου. Ο Νεμέσιος σωποποίηση της θείας οργής που επιφέρει την
αντλεί κυρίως από ελληνικές πηγές, αλλά δεν τιμωρία των ασεβών. Η Νέμεσις προσέλαβε
πρέπει να παραβλέψουμε και το έργο του Γρη- τον χαρακτήρα προκοσμικής δύναμης, θεότη-
γορίου Νύσσης* Περί κατασκευής ανθρώπου, τας που υπερασπίζεται την κοσμική τάξη και ι-
το οποίο ασφαλώς είχε διαβάσει. Ωστόσο ο σορροπία ανάμεσα στις φυσικές και ιστορικές
χριστιανός συγγραφέας αφορμάται κυρίως δυνάμεις. Οι "νόμοι", όπως ονομάζονταν αρχι-
από τις ανθρωπολογικές αντιλήψεις της ελλη- κά τα ιερά της, κατέληξαν από τόποι λατρείας
νικής αρχαιότητας, ότι δηλαδή ο άνθρωπος, να σημαίνουν τον χώρο της δικαιοδοσίας της,
ως δημιούργημα του θεού, έχει την καλύτερη το σύστημα, δηλαδή, των κανόνων που διέ-
δυνατή σύσταση. Με βάση αυτή την αντίληψη πουν τη φύση και τις σχέσεις των όντων. Ειδι-
προχωρεί στην ανάδειξη των βασικών γνωρι- κότερα, η δράση της Νεμέσεως εστιάζεται στη
σμάτων του ανθρώπου, ως πνευματικού όντος. μέτρηση και αποκατάσταση της αδικίας που
Ως προς την ουσία της ψυχής, ο Νεμέσιος δέ- διαπράττει ο άνθρωπος τόσο απέναντι στον
χεται τη γνώμη του Πλάτωνα*, που θεωρεί την συνάνθρωπό του, όσο και, κυρίως, απέναντι
ψυχή ασώματη ουσία ("ουσία αυτοτελής ασώ- στα θεία. Γι' αυτό και στις λατρευτικές απεικο-
ματος") και απορρίπτει την αριστοτελική εκδο- νίσεις της παρουσιάζεται ως κόρη φτερωτή
χή, που θέλει την ψυχή ως "εντελέχεια σώμα- που κρατά στα χέρια της πήχυ, για να μετρά το
μέγεθος της αδικίας και της ύβρεως. Η προβο-
τος". Επίσης δέχεται ότι η ψυχή δεν δημιουρ-
λή της Νεμέσεως και το αίτημα της αναγκαίας
γείται κατά την ώρα της συλλήψεως του εμ-
της ύπαρξης ήταν τόσο έντονα στον αρχαίο
βρύου, αλλά προϋπάρχει και ότι δημιουργήθη-
κόσμο, ώστε ο Ηρόδοτος* και ο Αισχύλος να
κε εξαρχής από τον Θεό. Η αντίληψη αυτή α-
είναι απόλυτα πεπεισμένοι ότι η καταστροφή
νάγεται βέβαια στην πλατωνική θεωρία της α-
των βαρβάρων στους Μηδικούς πολέμους ο-
ναμνήσεως. Τον απασχολεί ακόμα η σχέση
φείλεται στην τιμωρητική επέμβαση της Νεμέ-
της ψυχής με το σώμα· στο σημείο αυτό φαί-
σεως. Κυριότερο κέντρο λατρείας της θεότη-
νεται ότι ακολουθεί μάλλον τον Αμμώνιο
τας υπήρξε ο ναός της στον Ραμνούντα Αττι-
Σακκά', τον δάσκαλο του Πλωτίνου*. Ως κύριο
κής, που χρονολογείται από τον 5ο π.Χ. αιώνα.
χαρακτηριστικό εξάλλου της ψυχής αναγνωρί-
ζει ο Νεμέσιος τη ζωή ("τη μεν γαρ ψυχή σύμ- Βιβλιογρ.: ΟοπηΙΟΓά Ρ. Μ.. Ρωπι ΗθΙιςιοη Ιο ΡΙιιΙοεορΙιγ. Α
φυτος εστίν η ζωή"). Αλλα θέματα φιλοσοφι- 51υάγ ίη Ιήβ Οηςίηε οΙ I νβείθτη 3ρβουΙβΙίοη, Λονδίνο,
1912.- ΝίΙΙ$οπ Μ. Ρ., βτββΚ ρορυΐθί ΡβΙιςιοη. Νέα Υόρκη,
κής ανθρωπολογίας που τον απασχολούν είναι
1940.- ΟΓΘβπβ νν. Ο.. Μ0ΙΓ3. ΡβΙβ. βοοό βηά ΕνϊΙ ϊη βίθβΐι
τα περί λειτουργίας των αισθήσεων, τα ψυχικά
ΤήουοΜ. 03ΓΠΐ]ΓΚΐ9β. Μβ5$. 1944.
πάθη, τα βουλητικά φαινόμενα, η ειμαρμένη, η Παναγ. Πάκος
θεία πρόνοια κ.ά. Πιστεύουμε σήμερα ότι για
όλα αυτά δέχτηκε επιδράσεις (και αντλεί) Νεντονσέλ (ΝόάοποθΙΙβ) Μωρίς (Ρουμπέ, 1905-).
τόσο από τους Ελληνες μεταγενέστερους φι- Γάλλος φιλόσοφος και καθολικός ιερέας.
λοσόφους, τον Ποσειδώνιο* και τον Γαληνό*, Εκπρόσωπος του ιδεαλισμού* και του περσο-
καθώς και τους νεοπλατωνικούς*, όσο και από ναλισμού*. Η βασική αρχή των φιλοσοφικών
τους κλασικούς, ενώ ο ίδιος επηρέασε τον Ιω- του απόψεων είναι η έννοια της "αμοιβαιότη-
άννη Δαμασκηνό* (πβ. το σύγγραμμά του: τας". Ο Νεντονσέλ πρέσβευε ότι υπάρχει αμοι-
Πηγή γνώσεως). Το έργο του Νεμεσίου μετα- βαίος δεσμός ανάμεσα στη συνείδηση του
φράστηκε στα λατινικά από τον Αλφάνο (11ος "εγώ" και τοϋ "εσύ". Το ζευγάρι των συνειδή-
αι.) και από τον Ιωάννη της Βουργουνδίας σεων αυτών στην αμοιβαιότητά τους καθι-
(12ος αι.). στούν δυνατή την εμφάνιση της προσωπικότη-
Βιβλιογρ.: Ο. ΒβηάθΓ. υηΐβπυο^υηρβπ ζυ ΝβΓηβείοε. τας*. Η προσωπικότητα από την ίδια της τη

39
" Ν έ ο Όργανο

φύση συνδέεται με τον θεό*, αφού η ύπαρξή πάντως, το Νονυιν ΟΓςβηυιτι (τμήμα ευρύτερης
της είναι αποτέλεσμα της αμοιβαιότητας του συγγραφής που σχεδιάστηκε αλλά δεν πραγ-
ανθρώπου και του θεού. Για να ολοκληρωθεί, ματοποιήθηκε) αποτελεί την έκφραση του νεό-
επομένως, η προσωπικότητα του ανθρώπου τερου επιστημονικού πνεύματος, που έχει βα-
πρέπει αυτός να στραφεί προς τον θεό, εφό- σικές αρχές και αφετηρία την παρατήρηση και
σον μόνον ο θεός μπορεί να εξαλείψει τη διαρ- το πείραμα.
χία της φύσης και της προσωπικότητας και να Φ. Κ. Βώρος
άρει τις εσωτερικές αντιθέσεις της λογικής.
Μαρία Ντόλκα νεοελληνική φιλοσοφία. Η συστηματική σπου-
δή της νεοελληνικής φιλοσοφίας άρχισε ου-
"Νέο Όργανο". Στην Ιστορία της Φιλοσοφίας -σιαστικά τις τελευταίες δεκαετίες ή, ακριβέ-
της Επιστήμης έχει εγγραφεί με αυτό τον στερα, το β' μισό του αιώνα μας. Κατά τη δεκα-
τίτλο (Νονυπι ΟΓςβηυπι) έργο του ΡΓ3πά5 ετία του 1950 ο Ε. Π. Παπανούτσος* παρου-
Ββοοη* που κυκλοφόρησε το 1620. Η επιλογή σίασε δυο τόμους με αυτό τον τίτλο στη σειρά
του τίτλου είναι σαφής αντιδιαστολή προς τον της "Βασικής Βιβλιοθήκης"· επρόκειτο για αν-
τίτλο "Οργανον"*, με τον οποίο είναι γνωστά θολόγηση κειμένων των κυριότερων εκπροσώ-
στην Ιστορία της Φιλοσοφίας όλα μαζί τα "λο- πων του νεοελληνικού φιλοσοφικού στοχα-
γικά" λεγόμενα συγγράμματα του Αριστοτέλη* σμού. Ε ρ γ ο υποδομής και ενθάρρυνσης. Δεν
(Κατηγορίαι', Περί Ερμηνείας', Αναλυτικά είχαν όμως ακόμη επιλυθεί μερικά βασικά προ-
Πρότερα' - Υστερα', Τοπικά*, Σοφιστικοί βλήματα: από πότε αρχίζει ο νεοελληνικός φι-
Έλεγχοι). Ομως ο Αριστοτέλης, ο πατέρας της λοσοφικός στοχασμός, ποιο είναι το περιεχό-
Λογικής*, ανέλυσε τον παραγωγικό τρόπο μενο του σε σχέση προς τα προβλήματα της
σκέψης (παραγωγικό* συλλογισμό*). Η νεότε- νεοελληνικής κοινωνίας και παιδείας, κατά
ρη επιστήμη, που βασίστηκε στην παρατήρη- πόσο ήταν πηγαίος και αυτοφυής ή δάνειος
ση* και το πείραμα*, χρειαζόταν να αναλύσει (από δυτική Ευρώπη) ή συνεχιστής αρχαίων
και να εφαρμόσει τον επαγωγικό τρόπο σκέ- και βυζαντινών παραδόσεων και τι εξέφραζε
ψης (επαγωγικό* συλλογισμό). Αυτήν ακριβώς σε κάθε περίσταση. Εκκρεμούσαν ακόμη δυο
τη στροφή της επιστημονικής σκέψης εκφρά- ζητήματα αφετηριακά: έκδοση των βασικών
ζει το Νονυπι 0Γ93πυιπ. συγγραμμάτων και κάποια ταξινόμηση κατά
Οι βασικές ιδέες του έργου συνοψίζονται στα περιόδους. Τις εκκρεμότητες αυτές κατέγρα-
εξής: Για να γνωρίσουμε τον κόσμο οφείλουμε ψε στις αρχές ακόμη της δεκαετίας του 1980 ο
πρώτα να ερμηνεύσουμε - κατανοήσουμε τα ε- Παν. Νούτσος στο βιβλίο του: Νεοελληνική Φι-
πιμέρους στοιχεία που μας φέρνουν οι αισθή- λοσοφία: οι ιδεολογικές διαστάσεις των ευρω-
σεις μας (δβηδβ άβΐβ, δεδομένα των αισθήσε- παϊκών της προσεγγίσεων. Στο μεταξύ είχαν
ων). Αλλά ποικίλες απατηλές ιδέες και μέθοδοι δει το φως της δημοσιότητας μελέτες που φώ-
έχουν επί πολλούς αιώνες εμποδίσει τον άν- τιζαν μια ξεχωριστή περίοδο της νεοελληνικής
θρωπο στις προσπάθειές του να σπουδάσει τη παιδείας και φιλοσοφικής σκέψης· η πιο συ-
φύση αμερόληπτα. Τα εμπόδια αυτά είναι οι στηματική μελέτη αυτής της κατηγορίας ήταν
ποικίλες προκαταλήψεις ή (στη γλώσσα του βέβαια του Κ. Θ. Δημαρά, Ο Νεοελληνικός Δια-
ΡΓ. Ββοοη) "είδωλα*": φυλής, σπηλαίου, αγο- φωτισμός. Ο ίδιος ερευνητής είχε επιμεληθεί
ράς, θεάτρου. την έκδοση κειμένων του Κοραή* στη σειρά
Η ανακάλυψη, η έρευνα και η ερμηνεία των ι- της "Βασικής Βιβλιοθήκης" και είχε δώσει την
διοτήτων της πραγματικότητας με ελεγμένη πρώτη συστηματική Ιστορία της Νεοελληνικής
και ελεγχόμενη παρατήρηση και πειραματισμό Λογοτεχνίας, που έμμεσα αποτέλεσε και κρι-
και με συλλογιστική γενίκευση* (επαγωγικό* τήριο περιοδολόγησης για τη νεοελληνική παι-
συλλογισμό), αυτές οι γνωσιακές ενέργειες δεία και φιλοσοφία.
είναι που συνθέτουν τη θεμελίωση όλης της Τις δυο τελευταίες δεκαετίες είδαμε και επιμέ-
γνώσης, της επιστήμης*. Ετσι, το Νονυπ ρους μελέτες, που φωτίζουν έμμεσα την πο-
ΟΓβΒπυπι του ΡΓ. Ββοοη και το αριστοτελικό ρεία της φιλοσοφικής σκέψης (άμεσα αναφέ-
"Οργανον", που απέχουν χρονικά περίπου ρονται στην ιστορία της επιστημονικής σκέψης
2000 χρόνια, συναποτελούν τα θεμέλια του ε- οι μελέτες του Γιάννη Καρά, του Δημ. Αποστο-
πιστημονικού στοχασμού, του επαγωγικού* και λόπουλου). Αλλά για το θέμα που μας απασχο-
του παραγωγικού* συλλογισμού. Ειδικότερα, λεί ιδιαίτερα καταγράφουμε δυο ενδιαφέρου-

40
νεοελληνική φιλοσοφία

σες μελέτες: Θ. Παπαδόπουλου, Η Νεοελληνι- εκκλησία ως επίσημος θεσμός στη βυζαντινή


κή Φιλοσοφία, και Ν. Ψημμένου, Η Ελληνική εποχή και αργότερα στην οθωμανική), "νεωτε-
Φιλοσοφία (από το 1453 ως το 1821): ανθολο- ρική παιδεία" (επιστήμη και φιλοσοφία, που εκ-
γία κειμένων με εισαγωγή και σχόλια, σε δύο πορευόταν κυρίως από την Ευρώπη της Ανα-
τόμους- ο πρώτος έχει υπότιτλο: "Η κυριαρχία γέννησης και του Διαφωτισμού). Και οι δυο α-
του Αριστοτελισμού" (προκορυδαλική και κο- ντίπαλες τάσεις επικαλούνταν ή επιστράτευαν
ρυδαλική περίοδος) και ο δεύτερος τόμος έχει υπέρ τους τη μεγάλη φιλοσοφική κληρονομιά
τον υπότιτλο: "Η επικράτηση της νεωτερικής της αρχαιότητας, μόνο που η εκκλησιαστική
φιλοσοφίας" (μετακορυδαλική περίοδος). πλευρά έμενε κυρίως στους εξωτερικούς τύ-
Δυο δεκαετίες νωρίτερα -με αφετηρία κυρίως πους (τεκμήριο αμάχητο η εγκύκλιος Γρηγορί-
τα έργα του Παπανούτσου και του Δημαρά, ου Ε" το 1819), ενώ η άλλη αναζητούσε το πε-
αυτά που προαναφέραμε- ο ελληνομαθής βρε- ριεχόμενο της αρχαίας σοφίας ως μορφωτικό
τανός καθηγητής φιλοσοφίας 6 . Ρ. ΗβηάβΓδοη αγαθό. Με αυτό το νόημα ο Κοραής είδε τους
είχε δημοσιεύσει ένα συνθετικό έργο με τον σοφούς της Αρχαιότητας ως "πηγή ανθρωπι-
τίτλο: Τ/ιβ Πβνίνβΐ οί ΟίββΚ ΤΗουςΜ (1620- σμού" (ΗβηάβΓδοπ, κεφ. 14). Η προβληματική
1830) και με υπότιτλο: "Η ελληνική Φιλοσοφία που σκιαγραφήσαμε επρόκειτο να συνοδεύει
στα χρόνια της Τουρκοκρατίας". (Το έργο με- τη νεοελληνική παιδεία (και φιλοσοφία) και ύ-
ταφράστηκε από τον υποφαινόμενο για λογα- στερα από τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας, με ε-
ριασμό της Ακαδημίας Αθηνών και κυκλοφόρη- πικράτηση περισσότερο της λατρείας των
σε το 1977 με τίτλο: Η Αναβίωση του Ελληνι- γλωσσικών τύπων παρά της φιλοσοφίας. Η Φι-
κού Στοχασμού (ανατύπωση το 1994). λοσοφική Σχολή της Αθήνας τροφοδότησε ως
Είναι ευδιάκριτη όλων των ερευνητών η προ- σήμερα περισσότερο ή κυριότατα με φιλολό-
σπάθεια να καταγράψουν τα βήματα του νεο- γους εραστές των τυπικών μορφών του λόγου
ελληνικού φιλοσοφικού στοχασμού, ειδικότε- παρά με φιλοσόφους εραστές της αλήθειας.
ρα της περιόδου πριν από το 1821, και να προ- Δεν έλειψαν βέβαια διανοούμενοι, εκφραστές
τείνουν κάποια περιοδολόγηση. Και -ανεξάρ- φιλοσοφικού λόγου, όπως ο Πέτρος Βράιλας* -
τητα από τις επιμέρους αξιολογήσεις προσώ- Αρμένης, ο Δημ. Γληνός*, ο Ευάγγελος Παπα-
πων και ρευμάτων (ο Παπαδόπουλος χρησιμο- νούτσος, που συνδύασαν την ελληνική φιλοσο-
ποιεί όρους της ευρωπ. ιστορίας των ιδεών: α- φική κληρονομιά με την ευρωπαϊκή παιδεία και
ναγέννηση, μεταρρύθμιση - αντιμεταρρύθμιση, πλούτισαν τον νεοελληνικό φιλοσοφικό στοχα-
ο Ψημμένος αξιοποιεί κυρίως το φαινόμενο σμό. Αλλά από τις αρχές του 20ού αιώνα και ι-
του αριστοτελισμού*, ο Νούτσος και ο Ηβπ- διαίτερα από την τρίτη ως την όγδοη δεκαετία
άβτδοπ περιοδολογούν αναλύοντας έργα συ- του λειτούργησε ανασχετικά για τη φιλοσοφι-
γκεκριμένα και προβάλλοντας πρόσωπα)- όλοι κή παιδεία στη χώρα η διαπλοκή του φιλοσοφι-
οι ερευνητές επισημαίνουν ότι: κού λόγου προς τη διωκόμενη από την επίσημη
- Πριν από το 1453 η φιλοσοφία αξιοποιείται κυ- Πολιτεία ιδεολογία (κοινωνιολογία και φιλοσο-
ρίως μέσα σε πλαίσια θεολογικών συζητήσεων φία και πολιτική σκέψη) του Μαρξισμού*, με συ-
αλλά και προσφέρει αναλαμπές ελληνικότητας νέπεια να αυτοπεριορίζεται και να φυτοζωεί η
(π.χ. περίπτωση Γ. Γεμιστού - Πλήθωνα'). πανεπιστημιακή φιλοσοφική παιδεία, ενώ άν-
- Μετά την άλωση ο φιλοσοφικός στοχασμός δρες όπως ο Ε. Π. Παπανούτσος δεν μπορού-
απελευθερώνεται σταδιακά από το θεολογικό σαν να έχουν μια έδρα φιλοσοφίας στα πανεπι-
κλίμα και εκφράζεται αυτόνομα (αριστοτελι- στήμια. Μια αρνητική συνέπεια των δυσμενών
σμός* -κορυδαλισμός, από το όνομα του πιο παραγόντων που περιγράψαμε ήταν και τούτο
σημαντικού σχολιαστή, του Θ. Κορυδαλέα*). το γεγονός: δεν αξιοποιήθηκαν ούτε στην τρι-
- Τον 18ο αιώνα η ελληνική παιδεία, γενικότε- τοβάθμια εκπαίδευση κλασικά έργα της ελληνι-
ρα, και η φιλοσοφική παιδεία, ειδικότερα, δέ- κής φιλοσοφικής γραμματείας· τα Πολιτικά του
χονται επιδράσεις από τον δυτικοευρωπαϊκό Αριστοτέλη (το πιο ώριμο, κατά τη γνώμη του
Διαφωτισμό*, γίνονται έκδηλα τα συμπτώματα υποφαινομένου, δοκίμιο πολιτικής φιλοσοφίας
επικράτησης της "νεωτερικής" επιστήμης και που έχει ιδεί η ανθρωπότητα) δεν έχουν διδα-
φιλοσοφίας. Ομως μέσα στο κλίμα του Νεοελ- χτεί στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών! Και τα
ληνικού Διαφωτισμού* διαπλέκονται, και κάπο- έργα του Σέξτου Εμπειρικού* δεν έχουν μετα-
τε συγκρούονται, διάφορα ρεύματα: "παραδο- φραστεί στη νεοελληνική!
σιακή παιδεία" (που πρόσφερε κυρίως η Βιβλιογρ.: Εκτός από τις ερευνητικές και συνθετικές ερ·

41
νεοεξελικτική θεωρία

γασίες που μνημονεύσαμε μέθα στο κείμενο ( Ε . Π. Πα- Σύμφωνα με τους Γκ. και Τζην Λένσκι, οι κοι-
πανούτσου. Κ. Θ. Δημαρά. 6 . Ρ . ΗβΓκΙβΓίοη. θ . Παπαδό-
νωνίες κατατάσσονται σε εφτά βασικούς τύ-
πουλου. Ν. Ψημμένου, Π. Νούτσου): Αθανασία Γλυκο-
πους: τις θηρευτικές-συλλεκτικές, τις αλιευτι-
φρυδη - Λεοντσίνη. Νεοελληνική Φιλοσοφία: Πρόσωπα
και Θέματα (1993).- Στο ενεργητικό της νεοελληνικής φι- κές, τις κηπευτικές, τις ναυτικές, τις αγροτι-
λοσοφικής προσπάθειας πρέπει να εγγραφούν και τα α- κές, τις κτηνοτροφικές και τις βιομηχανικές (οι
κόλουθα: α. Συγγραφές βιβλίων "Εισαγωγής στη Φιλοσο- οποίες υποδιαιρούνται σε υποτύπους). Στον
φία" (π.χ. Θεόφιλου Βορέα, Χαρ. Θεοδωρίδη, I. Ν. Θεο-
Ουάιτ ο πολιτισμός υποδιαιρείται σε τρία συ-
δωρακόπουλου). β. Συγγράμματα "Ιστορίας της Φιλοσο-
στήματα: το τεχνολογικό, το κοινωνικό και το
φίας" (π.χ. Κων. Γεωργούλη για την Αρχαία Φιλοσοφία
και Βυζαντινή, Β . Ν. Τατάκη για τη Βυζαντινή Φιλοσοφία. ιδεολογικό (όπου το κοινωνικό και το ιδεολογι-
Κων. Λ ο γ ο θ έ τ η για τη φιλοσοφία της Αναγέννησης), γ. κό είναι παράγωγα του τεχνολογικού). Ο λει-
Μονογραφίες για επιμέρους φιλοσοφικά θέματα (π.χ. Ε . τουργικός εξελικτισμός έλαβε την ολοκληρω-
Π. Παπανούτσου. Αισθητική. Ηθική. Γνωσιολογία. Φιλο-
μένη έκφρασή του στις εργασίες του Τ. Πάρ-
σοφία και Παιδεία), δ. Ειδικές εκδόσεις (με εισαγωγή,
σονς. Τα κείμενα - κλειδιά αντιπροσωπεύουν
μετάφραση, σχόλια) φιλοσοφικών κειμένων κλασικών
(π.χ. I. Συκουτρή. Συμπόσιον' του Πλάτωνος". Δημ. Γλη- εδώ μια συστηματική προσπάθεια να αποδει-
νού. Σοφιστής' του Πλάτωνος, Βασίλη Μοοκόβη. Πολιτι- χθεί ότι ο λειτουργισμός* θα μπορούσε να
κά" του Αριστοτέλη). δώσει μια επαρκή περιγραφή της κοινωνικής
Φ. Κ. Βώρος αλλαγής· να ξεπεραστούν -κατά το δυνατόν-
ορισμένες ατέλειες των πρωτοπόρων του
νεοεξελικτική θεωρία (νεοεξελικτισμός, πβο- 19ου αιώνα' να εξηγηθούν τα ενδιάμεσα στά-
βνοΙυϋοπίδΓτι). Κατεύθυνση της κοινωνιολογι- δια ανάπτυξης μεταξύ απλών και σύνθετων
κής σκέψης στα μέσα του 20ού αιώνα. Τον 19ο κοινωνιών και, τέλος, να δοθεί μια πληρέστερη
αιώνα μελετητές όπως ο Ε. Μπ. Ταίηλορ', ο Λ. και σαφέστερη άποψη της προόδου (ευαίσθη-
Χ. Μόργκαν*, ο Ε. Ντυρκαίμ", ο Χ. Σπένσερ* το σημείο της λειτουργικής σχολής*). Ο λει-
κ.ά. έδωσαν μια σφαιρική εικόνα της εξέλιξης τουργικός νεοεξελικτισμός των Πάρσονς, Π.
του πολιτισμού*, τα στοιχεία της οποίας ήταν Μπέλα, Ν. Σμέλσερ κ.ά. κληρονόμησε από τον
προοδευτικά, συσσωρευτικά, συνεχή και απε- Ε. Ντυρκαίμ την εικόνα της εξέλιξης ως διαδι-
ριόριστα. ΣΤΟ πλαίσιο του νεοεξελικτισμού ε- κασίας αύξησης της διαφοροποίησης και της
πανατοποθετείται το ζήτημα της κοινωνικής πολυπλοκότητας στην οργάνωση της κοινωνι-
αλλαγής" και αναπροσδιορίζονται οι νόμοι - κής ζωής. Στη διαλεκτική τυπολογία του Ου.
αρχές που διέπουν την κίνηση και μεταβολή Ροστόου διακρίνονται πέντε βασικοί κοινωνια-
των ανθρώπινων κοινωνιών. Πρόκειται ουσια- κοί τύποι, που αντιστοιχούν σε διάφορες ιστο-
στικά για μια προσπάθεια αναθεώρησης των ρικές αναπτυξιακές φάσεις: η παραδοσιακή
ιδεών της εξελικτικής θεωρίας του 19ου αιώνα κοινωνία, η μεταβατική κοινωνία, η απογείωση,
από τη δυτική, μη μαρξιστική κοινωνιολογία*. η πορεία προς την ωριμότητα και η κοινωνία
Ο νεοεξελικτισμός, ωστόσο, δεν εμφανίστηκε της μαζικής κατανάλωσης.
ως ενιαία θεωρία. Η εξέλιξη ερμηνεύθηκε σαν Βιβλιογρ.: Ε . ΟΘΙΙΙΘΓ, ΤΜουςΜ 3πά Οίιβηρβ. ΝΥΘΚΙΘΠΗΒΜ
εμπειρική γενίκευση του τρόπου ανάπτυξης 3ηά ΝίοοΙβοη, Ιοηάοη. 1964.- Δ. Γ. Τσαούσης, Η Κοινωνία
από τις απλές στις συνθετότερες μορφές κοι- του Ανθρώπου, εκδ. ΟυΙθηϋβΓς. Αθήνα. 1983.
νωνικής δράσης. Μεταξύ των ρευμάτων της Θαν. Α. Βασιλείου
νεοεξελικτικής θεωρίας τα πιο γνωστά είναι:
α) ο "ανθρωπολογικός" εξελικτισμός της αμε- νεοθετικισμός (ΝβοροβίΙίνίειτιυδ) ή "λογικός
ρικανικής ανθρωπολογίας, όπως εκφράστηκε θετικισμός" ή "νεοεμπειρισμός" ή "λογικός ε-
στα έργα των Β. Γκόρντον Τσάιλντ*, Λέσλι μπειρισμός". Εξελιγμένη μορφή του θετικι-
Ουάιτ*, Γκέρχαρντ και Τζην Λένσκι* κ.ά. β) ο σμού*, μία από τις πλέον σημαντικές κατευ-
"λειτουργικός" εξελικτισμός του Τ. Πάρσονς* θύνσεις του φιλοσοφικού στοχασμού κατά το
και, γ) ο "διαλεκτικός" εξελικτισμός της τυπο- πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα. Το κοινό στοι-
λογίας του Ου. Ροστόου*. Ο ανθρωπολογικός χείο του νεοθετικισμού με τα άλλα μεγάλα φι-
νεοεξελικτισμός δίνει έμφαση στην ανάπτυξη λοσοφικά ρεύματα (φαινομενολογία", νεοκα-
της τεχνικοοικονομικής βάσης του πολιτισμού. ντιανισμός*), που στις πρώτες δεκαετίες του
Ετσι για τον Γκ. Τσάιλντ η ανθρωπότητα πέρα- αιώνα μας ανανεώνουν την ευρωπαϊκή πολιτι-
σε από τη θηρευτική, τροφοσυλλεκτική, αλιευ- σμική σκηνή, είναι η αντίληψη της φιλοσοφίας
τική περίοδο, στην περίοδο των αγροτικών κοι- ως προσπάθειας εννοιολογικής αποσαφήνισης
νωνιών (μετά τη νεολιθική επανάσταση), για μάλλον παρά ως επεξεργασία "κοσμοθεω-
να καταλήξει στις πολεομορφικές κοινωνίες. ριών".

42
νεοκαντιανισμός

Στις αρχές της κριτικής τούτης συνείδησης ρουμε την ίδρυση του περιοδικού "ΟίνίΙΙβ
των ορίων της νόησης, καθαρά θεωρητικής, 03Μ0ΐί03" ("Καθολικός Πολιτισμός") και την ε-
βρίσκεται η ανατροπή της παραδοσιακής εν- γκύκλιο του Πάπα Λέοντα XIII "ΑβΙθΓπί ΡβΙπε"
νοιολογικής τάξης που προκάλεσε η μεγάλη ε- (4 Αυγούστου 1879), στην οποία διακηρύσσε-
πιστημονική επανάσταση στα μαθηματικά και ται ότι ο θωμισμός είναι ο φιλοσοφικός στοχα-
στη φυσική. Η ριζική αναθεώρηση των μηχανι- σμός που καλύτερα εναρμονίζεται προς τη χρι-
στικών προτύπων του 19ου αιώνα για την ερ- στιανική θεώρηση του κόσμου. Ο νεοσχολα-
μηνεία της φύσης και το άνοιγμα του νέου γό- στικισμός συνέβαλε σημαντικά στην αναβίωση
νιμου πεδίου έρευνας ως προς τα θεμέλια των της μελέτης και των εκδόσεων μεσαιωνικών
μαθηματικών φαίνεται να προσφέρουν ανε- κειμένων, ενώ σε θεωρητικό επίπεδο τροφο-
ξάντλητο υλικό σε μια μορφή φιλοσοφικού δότησε τη διαμάχη σχετικά με ορισμένες θέ-
στοχασμού, όπως ο νεοθετικισμός, που ανα- σεις της κλασικής φιλοσοφίας, όπως η θεωρία
δεικνύει "επιστημονικότητα" και "ακρίβεια" σε περί του Οντος ως θεμελιώδους στοιχείου, η
ύψιστες διανοητικές αξίες. Το σπουδαιότερο λογική αφαίρεση, ο υλομορφισμός και η αν-
ωστόσο χαρακτηριστικό του νεοεμπειρικού θρώπινη ψυχή ως μορφή του σώματος. Ενα-
προσανατολισμού είναι η εφαρμογή της λογι- ντίον των προκαταλήψεων της θετικιστικής
κής - φορμαλιστικής μεθόδου ανάλυσης της παράδοσης, που αρνούνταν κάθε επιστημονική
γλώσσας, της μαθηματικοποιημένης φιλοσο- αξιοπιστία στη μεταφυσική και στη θεολογία,
φίας της γλώσσας, που επεξεργάσθηκαν οι οι νεοσχολαστικοί προσπάθησαν να αποδεί-
ΡΓΘ9Θ", ννηίΐθίιββά" και ΡυδδθΓ, στους διάφο- ξουν την πλήρη νομιμότητα της πίστης για τον
ρους τομείς επιστημονικής έρευνας (φυσική, σύγχρονο άνθρωπο- για τον σκοπό αυτό ίδρυ-
αλλά και κοινωνιολογία, νομική κ.λπ.). Η σαν ειδικά κέντρα έρευνας, τα οποία και απε-
χρήση αυτών των μεθόδων περιορίζεται κατ' τέλεσαν τους πυρήνες των μετέπειτα Καθολι-
αρχήν σε ένα φιλόδοξο πρόγραμμα επαναθε- κών Πανεπιστημίων: στην Ιταλία (ΜίΙβπο), στον
μελίωσης της γνώσης σε αμιγώς εμπειρικές Καναδά (Ουβ&βο), στις Ηνωμένες Πολιτείες
βάσεις που πραγματώνεται μέσω της δημιουρ- (ΝοίΓθ-ϋβΓΠθ της Ιηάίβηβ, ννβεΐιίη^οη), στην
γίας μιας ενιαίας επιστημονικής γλώσσας. Η Ελβετία (ΡΓθί6υΓ9). Μεταξύ των σπουδαιοτέ-
προσπάθεια εφαρμογής αυτού του προγράμ- ρων εκπροσώπων του σύγχρονου νεοσχολα-
ματος οδηγεί αφ" εαυτής σε μια προοδευτική στικισμού συγκαταλέγονται οι: ϋ. Μ3γθο(ι3Ι, ϋ.
αποσαφήνιση των σχετικών προς τη φύση της Μ3(ϊΐ3ΐη*, Ε. ΟίΙεοη, Μ. ΒοηΙβάϊηί, Α. Μβδηονο,
σημασίας των εν γένει προτάσεων θεμελιω- 5. νβηηί ΠονίςΙιί και Ο. ΡΒ&ΙΌ.
δών φιλοσοφικών αξιωμάτων. Γρηγ. Φ. Κωσταράς
Γρηγ. Φ. Κωσταράς
νέοι χεγκελιανοΙ, βλ. νεο χεγκελιανισμός, εγε-
νεοθωμισμός ή νεοσχολαστικισμός. Φιλοσοφι- λιανισμός
κή - θεολογική κατεύθυνση που σκοπεύει στην
αναβίωση - πραγμάτωση της φιλοσοφίας του νεοκαντιανισμός. Ορος που χρησιμοποιείται
σχολαστικισμού* και υποστηρίζει την πληρότη- για να δηλώσει έναν ευρύ κύκλο σχολών της
τα του θεωρητικού στοχασμού του Θωμά Ακι- φιλοσοφίας με ορισμένη συνάφεια μεταξύ
νάτη* εν συγκρίσει προς τους άλλους δασκά- τους, η οποία επικεντρώνεται στο κριτικό έργο
λους του Μεσαίωνα. Γι' αυτό και οι όροι "νεο- του Ιμμ. Καντ*. Η πολυμορφία, το βάθος και η
σχολαστικισμός" και "νεοθωμισμός" χρησιμο- πολυπλοκότητα του καντιανού συστήματος
ποιούνται συχνά ως συνώνυμοι. Οι ιστορικές τροφοδότησε αναρίθμητες τάσεις μέσα στους
καταβολές του κινήματος ανάγονται στο κύκλους των καντιανών "επιγόνων", που έμει-
πρώτο ήμισυ του 19ου αιώνα: πρωτεργάτες ναν πιστοί, ωστόσο, στο πνεύμα και όχι στο
του υπήρξαν στην Ιταλία οι V. ΒυζζβΗί, 5. γράμμα της φιλοσοφίας του Καντ. Με αφετη-
5θΓ<3ί, Ι . Τ3ρ3Γ6ΐΙί ά' ΑζβςΙϊο και Ο. Ρβοα' στη ρία το έργο του Λίμπμαν* Ο Καντ και οι Επίγο-
Γερμανία οι ϋ. ΟΟΓΓ65, Β. ϋβϋβπτιβηη, Ο. νοη νοι (Στουτγάρδη, 1865) και το μνημειώδες
ΚΘΗΘΙΘΓ και Ε . Ρΐ355ΓΠ3ΗΗ· σ τ η ν Αυστρία ο Ρ . σύνθημα "Πίσω στον Καντ", στήθηκε ένα νέο
Ουίάί- στην Ισπανία οι Ρ. ΡυίςεβΓνβΓ και Ζ. φιλοσοφικό εΐβΐυε, τόσο σε ιδέες όσο και σε
Οοηζ3ΐβζ. φυσιογνωμίες, στη Γερμανία, που στηριζόταν
Μεταξύ των παραγόντων που συνέβαλαν στην στη συλλογικότητα των επιμέρους σχολών, οι
ανάπτυξη και διάδοση του κινήματος αναφέ- οποίες έδιναν το όνομά τους στη φιλοσοφική

43
νεοκομφουκιανισμός

τους κατεύθυνση (σχολή του Μάρμπουργκ', αναβίωση της κομφουκιανικής φιλοσοφίας


του Μπάντεν, του Γκαίτινγκεν), και από τις ο- στην Κίνα από τον 11ο μ.Χ. αιώνα. Η αναβίωση
ποίες "μπαινόβγαιναν" πολλές και σημαντικές του κομφουκιανισμού* προέκυψε μετά από την
διάνοιες, αυστηρά όμως ευθυγραμμισμένες με κυριαρχία και προβολή της βουδιστικής σκέ-
τις τάσεις της κάθε σχολής. Αξιοσημείωτος ψης στην Κίνα επί οκτώ σχεδόν αιώνες (220
σταθμός στη νεοκαντιανή βιβλιογραφία είναι μ.Χ. - 960 μ.Χ ). Η αντίδραση των κομφουκια-
και τ ο βιβλίο τ ο υ Κ υ π ο ΡΪ3ΟΙΊΘΓ ΚβηΙε ίβΰβη υπό νών άρχισε από την εποχή του Ηβη Υιί και του
άίβ 0Γυηάΐ39βη εβίηβΓ ί.βί)Γβ (1860), σε συνερ- ϋ Αο. Οι κομφουκιανοί αισθάνθηκαν την ανά-
γασία με τους νοΙΚοΙΓ και ννίπάθΐόβηό*, καθώς γκη να επανεξετάσουν τη διδασκαλία τους,
και η μελέτη του \Λ/υπάΓ Κβηί βίε Γηθΐ3ρήγείΙ<θΓ γιατί η αρχαία μορφή του κομφουκιανισμού
(1924). δεν επαρκούσε πια ως πλήρες δόγμα σε έναν
Οσο προσηλωμένοι κι αν ήταν οι νεοκαντιανοί "ωριμότερο" αιώνα. Έλειπε η κοσμολογία.
στα διδάγματα του Καντ, δεν έλειψαν οι περι- Στοιχεία κοσμολογικά και ιδιαίτερα τμήματα
πτώσεις όπου η πρωτοτυπία τους, ξεπερνώ- της ταοίστικής μεταφυσικής βοήθησαν την
ντας τον δάσκαλο, απέρριπτε κάποιες σταθε- κομφουκιανή ηθική να ανανεώσει τη δημοτικό-
ρές· ο Ι_3ηςθ* διεκήρυττε την ποιητική προέ- τητά της. Αποφασιστική ήταν η συμβολή του
λευση των απόψεών μας για τον κόσμο, αρ- μεγάλου φιλοσόφου Τσου Χσι* (1130-1200). Ο
νούμενος την ορθολογιστική δομή του σύμπα- Τσου Χσι θεμελίωσε μεταφυσικά την παραδο-
ντος που, κατά τον Καντ, προσπορίζει γνώση σιακή ηθική με τη θεωρία του για τον δυαλισμό
του κόσμου και εγγύηση για την εγκυρότητα του Αι, της ρυθμιστικής αρχής, και του Τσι, που
της γνώσης αυτής. Ο ίίθόιτοη, αναφερόμενος είναι η ουσία ή η πρώτη ύλη της ζωής: "στο Σύ-
στη "λογική των γεγονότων", έβαλε πλάι-πλάι μπαν", γράφει, "δεν υπήρξε ποτέ το Τσι χωρίς
τον Καντ με τον δρίποζβ*· στο θέμα του "πράγ- το Αι ούτε και το Λι χωρίς το Τσι". Καθώς τα α-
ματος καθ' εαυτό" (ϋίης 3η 5ίεϊι),οι ΡίβίιΙ και ντικείμενα ως προς τη μορφή τους είναι το α-
ΟοΐΊβη* παρουσίασαν δύο διαμετρικά αντίθε- ποτέλεσμα της συμπύκνωσης του Τσι και κα-
τες απόψεις: η "παντοδυναμία"*· που αναγνώ- θορίζονται ως προς την ουσία τους από το Λι,
ριζε ο πρώτος στο "πράγμα καθ' εαυτό", στον η φύση του ανθρώπου προκύπτει από το Τσι,
δεύτερο γίνεται "ανυπαρξία". ΟΟοίιβη, μάλι- ενώ την ηθική του ποιότητα λαμβάνει από το
στα, μεταβιβάζοντας τη βαρύτητα από το Λι. Αντίθετα, από τον ρασιοναλισμό του Τσου
"πράγμα" στο "ον", απομακρύνθηκε τόσο από Χσι και άλλων της σχολής του, στους κόλπους
τον Καντ προς τον Έγελο", που κάλλιστα μπο- του νεοκομφουκιανισμού κυριάρχησε και ο ι-
ρεί κανείς να συγκαταλέγει στιγμές της φιλο- δεαλισμός", με κύριο εκπρόσωπο τον Γουάνγκ
σοφίας του στις ευτυχέστερες του νεοεγελια- Γιανγκ - Μινγκ (1472-1529), ο οποίος αντιμε-
νισμού*. Στη σχολή της Χαϊδελβέργης, γνωστή τωπίζει την ηθική διαίσθηση ως τον πυρήνα
και ως σχολή της Βάδης* (Ββάβη), ο ΒίοΚβτΙ* κάθε τελείωσης.
δημιουργεί την "τρίτη οντολογική περιοχή", Βιβλιογρ.: Δ. Βελιοσαρόπουλου. Ιστορία της Κινεζικής
εκτός από τη "φυσική επικράτεια" και την "επι- Φιλοσοφίας, τ. 2. εκδ. Δωδώνη. Αθήνα-Γιάννινα, 1981,
κράτεια των θεσμών και πολιτισμικών φαινο- σσ 201-233.
μένων": αυτή η "τρίτη οντολογική επικράτεια" Αλέξ Καριώτογλου
κατοικείται από το καντιανό "υπερβατικό Εγώ"
και το εγελιανό "υποκειμενικό πνεύμα". Η νεοκυνισμός. Με τον όρο αυτό εννοούμε στην
επαφή που στερήθηκαν και στέρησαν, το ένα Ιστορία της Φιλοσοφίας την αναβίωση της κυ-
από το άλλο, τα συστήματα του Καντ και του νικής φιλοσοφίας ή τουλάχιστον μερικών βα-
Έγελου αποκαταστάθηκε μέσα από τη συνομι- σικών θέσεων των παλαιών κυνικών φιλοσό-
λία νεοκαντιανών και νεοεγελιανών. φων (Αντισθένη*, Διογένη* κ.ά.), η οποία εκδη-
λώνεται κατά την αυτοκρατορική εποχή, δηλα-
Βιβλιογρ.: Πϊΐ2θΙ \Λ/.. 5ίυάίβη ζυιτι \Ν3ηόβΙη ϋβί Καηΐ3υΙ-
δή τον 1ο και 2ο αι. μ.Χ. κυρίως στην ελληνική
Ιβεβυης (Μύιζενχαιμ, 1952).- Ν3ΐθφ Ρ.. ΚβηΙ υπό άίβ
Ανατολή. Τα αίτια αυτής της επιστροφής στα
ΜβΦυίοβΓ 3οίιυΙθ (Βερολίνο. 1912).- ΗΪΟΚΘΓΙ Η.. Οίβ
ΗβιάβΙόβίς ΤΓ&ΜΙΙΟΠ υηά Κ3ηΙ$ ΚηΙίζιΒτηυβ (Βερολίνο.
κηρύγματα των παλαιών κυνικών φιλοσόφων η
1934).- ΚΓΟΠΘΓ Β., ΚΒΠΙ'Β ΜθΙΐ2η$€ΐ)3υυη<ι (ΤυβΙγγη. 1914). έρευνα τα εντοπίζει στην αντίδραση των δια-
Παναγ. Πάκος νοουμένων και των σκεπτομένων ανθρώπων
αυτής της εποχής εναντίον της κοινωνικής
νεοκομφουκιανισμός. Ορος καθιερωμένος φαυλότητας και της πολιτικής διαφθοράς που
στη δυτική επιστήμη για να χαρακτηρίσει την επικρατούσε στη ρωμαϊκή κοινωνία και αυτο-

44
νεοορθολογισμός

κρατορία. Η αναβίωση αυτή δεν έχει καμιά ΡΓΟΟΙΒ Ο( (ΗΘ ΡππάρΙβ οί ΡορυΙβΙίοπ. Σε αντίθε-
σχέση με τις ηδονιστικές θέσεις των παλαιών ση, ωστόσο, με τις θέσεις του Μάλθους, ο ο-
κυνικών οι κυνικοί φιλόσοφοι τώρα εμφανίζο- ποίος πρότεινε για τη λύση του προβλήματος
νται ως δημόσιοι κήρυκες, παροτρύνοντας τον "ηθικό καταναγκασμό", που μεταφράζεται
τους ανθρώπους στην ενάρετη ζωή και καυτη- σε αποχή από τη σεξουαλική πράξη και εγκρά-
ριάζοντας την επικρατούσα εξαχρείωση. Την τεια, ο ΡΙβοβ αντιπροτείνει τα αντισυλληπτικά
κατάσταση αυτή πρώτος καταπολέμησε ο Ρω- μέσα (το προφυλακτικό χρησιμοποιόταν στο
μαίος φιλόσοφος Ουάρρων*(ν3ΐτο) με τις Με- Λονδίνο, ήδη, από το 1717). Γι' αυτό και θεω-
νίππειες σάτιρές του, ενώ οι λεγόμενες Επι- ρείται ότι εκδημοκρατικοποίησε τον περιορι-
στολές των Κυνικών συνέχισαν αυτό το πνεύ- σμό της οικογενειακής αύξησης. Η σύνδεση
μα της αυστηρής καταδίκης των φαινομένων περιορισμού των γεννήσεων και οικονομικής
κοινωνικής εξαχρείωσης. Ο Δημήτριος* ανε- ανάπτυξης βρήκε γρήγορα πολλούς οπαδούς,
φέρεται από τον Σενέκα* ως ο πρώτος κυνικός οδήγησε σταδιακά στη δημιουργία Κέντρων
φιλόσοφος αυτή την εποχή (πρώιμη αυτοκρα- Οικογενειακού Προγραμματισμού και ενημέ-
τορική). Διάσημος υπήρξε κατά την εποχή του ρωσης των γυναικών για τα μέτρα αντισύλλη-
Αδριανού ο Οινόμαος* από τα Γάδαρα της Συ- ψης, αντιμετώπισε την αντίδραση της Καθολι-
ρίας, ενώ μεγάλη υπόληψη επίσης έχαιρε ο κής κυρίως Εκκλησίας, αλλά παραμένει προ-
Δημώναξ* (50-150 μ.Χ.) στην Αθήνα κατά την βληματική στις μουσουλμανικές χώρες. Οι Πα-
ίδια εποχή. Εντύπωση έκανε ο Περεγρίνος*. γκόσμιες Συνδιασκέψεις για το Πληθυσμιακό
που τον αποκαλούσαν και Πρωτέα, ο οποίος Πρόβλημα έχουν αποσυνδέσει την οικονομική
αυτοπυρπολήθηκε στην Ολυμπία διαμαρτυρό- ανάπτυξη από την πληθυσμιακή αύξηση και
μενος (το 165 μ.Χ.) μπροστά στους θεατές. έχουν απορρίψει την ιδεολογία του νεομαλ-
Μερικοί ερευνητές συναριθμούν στους εκπρο- θουσιανισμού.
σώπους του νεοκυνισμού τον έξοχο ρήτορα Δημ. Τσατοούλης
και "σοφιστή" Δίωνα Χρυσόστομο* από την
Προύσα της Βιθυνίας, έναν από τους πιο ευαί- νεομαρξισμός, ή δυτικός μαρξισμός. Συμβατι-
σθητους διανοητές αυτής της εποχής, καθώς κός και αμφιλεγόμενος όρος που υποδηλώνει
επίσης και τον Λουκιανό* για τις καυστικές σά- πληθώρα ερμηνειών του μαρξισμού* και μαρξι-
τιρές του εναντίον της θρησκείας* και της φι- στικής ή μαρξίζουσας αναφοράς τάσεων, οι ο-
λοσοφίας*, αλλά και των κοινωνικών ηθών. ποίες ανέκυψαν στην Ευρώπη και τη Β. Αμερι-
Βιβλιογρ.: Ε . ΖΘΙΙΘΓ. Οίβ ΡΜοεορΗβ ύθί Οπβοίιβη. III 2. κή από την περίοδο του μεσοπολέμου μέχρι
03ΓΠ)3ΐ3(ίΙ. 1963*.- Ο. Ρ . ΟυάΙβγ. Α ΗϊεΙοιγοΙ Ογηιειπ, Ιωηι σήμερα και αυτοπροσδιορίζονται ως διαφορε-
Οιοςβηεε Ιο ΙΜβ 61ίι ΟβηΙ. Α. Ο., ΙΟΓΚΙΟΠ. 1937 (ανατ. τικές και αντίθετες του "ορθόδοξου" μαρξι-
Ι967).- Μ. ΒΙΙΙΟΓ&ΘΟΚ. ίβ ΐοηεβρίιοη ϋυ ογηιεσιβ ά Ποιτιβ.
σμού και της επίσημης ιδεολογίας της τέως
στο V βηϋςυ. 01355." 41 (1964), σ. 151-173 - Κ. Δ. Γεωρ·
ΕΣΣΔ. Κοινό χαρακτηριστικό των εν λόγω τά-
γούλης. Ιστορία της Ελληνικής Φιλοσοφίας. Αθήνα. 1994
(1975). σεων είναι οι απόπειρες ανάμιξης στοιχείων
Βασ. Κύρκος του μαρξισμού με ποικίλες θέσεις της αστικής
φιλοσοφίας, π.χ. της νεοχεγκελιανής "αρνητι-
νεομαλθουσιανισμός. Ο νεο-μαλθουσιανισμός κής διαλεκτικής" και της φιλοσοφίας της ζωής*
δέχεται, όπως και ο Μάλθους, ότι η κύρια αιτία (Φρανκφούρτης σχολή"), του φρούδισμού* και
της ένδειας των πληθυσμών, και πρώτιστα των νεοφρουδισμού* (φρουδομαρξισμός, Β. Ράιχ,
λαϊκών τάξεων, οφείλεται στον υπερπληθυ- Ε. Φρομ κ.ά.), του υπαρξισμού" (Ζ. Π. Σαρτρ",
σμό. Παρ" όλο που σήμερα ο νεο-μαλθουσιανι- Μερλό-Ποντύ* κ.ά.), του δομισμού" (Λ. Αλτου-
σμός βρίσκει πολλούς υποστηρικτές, τουλάχι- σέρ" κ.ά.), της αναλυτικής φιλοσοφίας ("ανα-
στον όσον αφορά στην πληθυσμιακή έκρηξη λυτικός μαρξισμός") κ.λπ. Κατά κανόνα πρό-
των υπανάπτυκτων χωρών και το περίφημο κειται για μονομερή και εκλεκτικίστικα εγχει-
Β3&γ 6οοπι, το οποίο απειλεί, στη σκέψη των ρήματα αναθεώρησης του μαρξισμού. Βλ. επί-
νεο-μαλθουσιανών, κατά τις τελευταίες δεκα- σης: δογματισμός και αναθεωρητισμός.
ετίες την ανάπτυξη της ανθρωπότητας μέχρι Δ. Πατέλης
το έτος 2000, τα επιχειρήματα έχουν ήδη δια-
τυπωθεί από το 1823 από τον Ρτβηοίδ ΡΙβοβ, ο νεοορθολογισμός. Στη θεωρία της γνώσης ένα
οποίος, ενθουσιασμένος από το σύγγραμμα φιλοσοφικό ρεύμα στη Γαλλία - Ελβετία επι-
του Μάλθους, δημοσιεύει το ΙΙΙυείΓβϋοπε 3πά χείρησε να ανανεώσει τον κλασικό ορθολογι-

45
νεοπλατωνισμός

σμό* σε νέες βάσεις, όπως απαιτούσαν οι νέοι ιστορική, κοινωνική και ευρύτερη πολιτιστική
καιροί (α' μισό του 20ού αιώνα). Βάση της γνώ- αναγκαιότητα. Ήδη πριν από τον 2ον αιώνα
σης και της επιστήμης οι νεοορθολογιστές δεν μ.Χ. έχει επικρατήσει μια περίοδος πνευματι-
θεωρούν τις έμφυτες* ιδέες (0θ503ΐ1β5*) ή τις κής εσωστρέφειας, κάτι που είχε ως συνέπεια
3 ρποπ μορφές της σκέψης (χώρο, χρόνο, την παρακμή του κοινωνικού λόγου και της γό-
αιτία, κατά τον ΚβηΓ) αλλά τις ιστορικά δια- νιμης κοινωνικής πρακτικής. Τα αυτοκρατορικά
μορφούμενες συνθήκες αντίληψης της πραγ- σχήματα που έχουν καθιερωθεί στον χώρο της
ματικότητας. Με αυτή τη στροφή τους έτειναν πολιτικής λειτουργίας έχουν αναπτύξει, υπό
να αποδεχτούν αρχές της διαλεκτικής* σκέ- τον τύπο της εκ των πραγμάτων επιβολής,
ψης. Η θεωρία του νεοορθολογισμού για την νέες υπαρξιακές αναγκαιότητες. Η αλήθεια και
κατανόηση της γνώσης και τη θεμελίωση της η προσωπική ευδαιμονία αναζητώνται ή στα έ-
επιστήμης προϋποθέτει ανάλυση των ιστορι- σχατα βάθη του ψυχικού κόσμου ή στις υπερ-
κών - πολιτισμικών όρων όπου διαμορφώνεται θετικές σφαίρες του θείου "όντως όντος". Η
η αντιληπτική εμβέλεια του ανθρώπου. Οι "ε- αυτοαναφορά και ο μεταφυσικός προσδιορι-
νώσεις" νεοορθολογιστών διατύπωσαν τις α- σμός του "είναι" έχουν αποτελέσει τους κυ-
πόψεις τους μέσα από τα περιοδικά: "ίθδ ρίαρχους παράγοντες. Στο πλαίσιο, λοιπόν,
03)ΐίθΓ3 Γ3(ίθη3ϋ8(68" (1930), "ΌίβΙβΟίίΟθ" (1947, αυτό, φιλόσοφοι όπως ο Πλωτίνος*, ο Πορφύ-
Ζυρίχη). ριος*, ο Πρόκλος* και, κυρίως, ο Δαμάσκιος*
Φ. Κ. Βώρος διατηρούν ευάριθμα αυθεντικά στοιχεία του
φιλοσοφικού στοχασμού -στους τομείς της
νεοπλατωνισμός. Φιλοσοφική και θρησκευτική Κοσμολογίας* και της Γνωσιολογίας*- σε τέ-
κίνηση των ύστερων ρωμαϊκών χρόνων και της τοιο βαθμό, ώστε το έργο τους να κεντρίζει το
πρώτης περιόδου της Βυζαντινής αυτοκρατο- έντονο ενδιαφέρον της διεθνούς βιβλιογρα-
ρίας. Εμφανίζεται ως η αναγέννηση του πλα- φίας ακόμη και στην εποχή μας.
τωνισμού*, αλλά αυτή η άποψη δεν πρέπει να Αν επιχειρήσει κάποιος να παρουσιάσει συστη-
μας παρασύρει αβίαστα στις εκτιμήσεις μας. ματικά τις φιλοσοφικές θεωρίες του νεοπλα-
Δεν προέκυψε από τον πλατωνισμό', υπό τον τωνισμού, θα αντιμετωπίσει ιδιαίτερες δυσκο-
τύπο της λογικής απορροής και της ιστορικής λίες εκ του ότι οι εκπρόσωποι του είναι πολλοί,
εξέλιξης ή διαδοχής. Αντιπροσωπεύει έναν τόσο στην Αθήνα όσο και στην Αλεξάνδρεια,
τρόπο σκέψης και μια προοπτική ζωής σαφέ- με διαφορετικές πολλές φορές μεταξύ τους ε-
στατα διαφορετικών από την προβληματική κτιμήσεις. Παρά ταύτα, υπάρχουν ορισμένες
του Πλάτωνα*. Αναμφιβόλως οι εκπρόσωποι σταθερές που διήκουν ως βασικές αρχές σε
του χρησιμοποιούν κατά κόρον τη φρασεολο- όλη την εξέλιξή του. Συγκεκριμένα:
γία και τις λογικές αρχές της πλατωνικής πα- 1) "Θεωρία περί του Ενός ή του Αγαθού": υπο-
ραγωγής*. Στοχεύουν ωστόσο να λύσουν προ- στηρίζεται ότι υπάρχει μια ανώτατη αρχή του
βλήματα που κατά βάσιν ήσαν ξένα προς το φι- παντός, η οποία βρίσκεται σε απόλυτη ταυτό-
λοσοφικό σύστημα του Αθηναίου στοχαστή. τητα με τον εαυτό της, μονίμως αναλλοίωτη,
Για παράδειγμα, η πρόθεσή τους να ενώσουν ανεξάρτητη από τις αλλαγές του χώρου και
σ' ένα ενιαίο σύστημα σκέψης τη φιλοσοφική χρόνου και απρόσιτη για τις γνωστικές δυνα-
διαλεκτική με τις θρησκευτικές ανατάσεις ή τις τότητες του ανθρώπου. Είναι αυτοαιτία και αυ-
οντολογικές αρχές με τον κόσμο των θεών α- τοτελειότητα, ανενδεής και συμπεριληπτική εν
ποτελεί ένα γεγονός που δεν προσήκει στον σπέρμασι όλων των μεταφυσικών και των φυ-
αυθεντικό πλατωνισμό. Αντικαθιστούν εν πολ- σικών οντοτήτων και δυνάμεων.
λοίς τις φιλοσοφικές κατηγορίες με θρησκευ- 2) "Σχέση του Εκείθεν με το Εντεύθεν": ο με-
τικά μορφώματα και μετασχηματίζουν τη γνή- ταφυσικός κόσμος στο σύνολο του θεωρείται
σια διαλεκτική* σε θεογονία. Παρά ταύτα, οι ότι αποτελεί μια ενότητα σε δυναμική κατά-
νεοπλατωνικοί φιλόσοφοι δεν στερούνται σταση και ότι είναι η ποιητική και η τελική αιτία
πρωτότυπων ιδεών. Για να τις κατανοήσουμε του κόσμου της εμπειρίας*. Σε όλα τα αισθητά
όμως, πρέπει να τις θέσουμε στο ιστορικό πε- όντα χορηγεί τους όρους για να αναπτυχθούν
ριβάλλον εντός του οποίου διατυπώνονται. και να συντηρηθούν. Ετσι, ό,τι αποτελεί αισθη-
Καταρχάς είναι αναγκαίο να σημειώσουμε ότι τό φαινόμενο δεν έχει αυταξία, αλλά αντλεί το
ο νεοπλατωνισμός, ως φιλοσοφικο-θεολογική νόημά του από μια αρχή που το υπερβαίνει.
ερμηνεία της πραγματικότητας, προκύπτει ως Κατά τον πρώιμο νεοπλατωνισμό (κυρίως στον

46
νεοπλατωνισμός

Πλωτίνο) ισχύει η άποψη ότι η ύλη αποτελεί σης, την ουσία και τις λειτουργικές εκφάνσεις
μια εκτροπή από το καλό και ότι εκφράζει με του υπαρκτού. Το επιστημολογικό κριτήριο της
την παρουσία της πτυχές του κακού. Βαθμιαία επαληθευσιμότητας ορίζει εδώ ότι οι λογικές
η άποψη αυτή περιορίστηκε αισθητά και η ύλη αρχές πρέπει να αποτελούν ευθεία αντανά-
θεωρήθηκε ως η τελική αντανάκλαση του κλαση των οντολογικών δεδομένων από τα
όντως καλού ή αγαθού (κυρίως στον Πρόκλο, οποία αντλούν το επικυρωτικό υλικό τους.
στον Δαμάσκιο και στους νεοπλατωνικούς της 7) "Αρρηκτη σχέση του ανθρώπου με το θείον":
Αλεξάνδρειας). επισημαίνεται ότι η ανθρώπινη ύπαρξη αποκτά
3) "Θεωρία περί διαμέσων": προκειμένου να ουσιαστικό νόημα, όταν διατηρεί μια μόνιμη
γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στον μεταφυσι- προθεσιακότητα επικοινωνίας με τις υπερθετι-
κό και στον εμπειρικό κόσμο και να προβληθεί κές σφαίρες του θείου. Η ζωή των ανθρώπων
αξιόπιστα η παραγωγή του δεύτερου από τον ορίζεται και αξιολογείται εσχατολογικά, υπό
πρώτο, επινοείται η ανάπτυξη μιας σειράς δια- την έννοια μιας εντελεχειακής πορείας προς
μεσολαβητικών παραγωγικών οντοτήτων. την ολοκλήρωση. Τούτο θα επιτελεσθεί, εάν
Πρόκειται για μεταφυσικές δυνάμεις, που ανα- το θείο ορισθεί ως το απόλυτο αγαθό και ως η
πτύσσονται διαδοχικά και με ιεραρχικές δια- πηγή των αγαθών διαθέσεων μέσα στην αν-
βαθμίσεις και εκφράζουν τον οντολογικό υπο- θρώπινη συνείδηση.
βιβασμό του θείου και την αρθρωτή μετάβασή 8) "Διαλεκτική αντίθεση καλού - κακού": απο-
του προς τη συγκρότηση των αναγκαίων προϋ- τελεί πάγια θέση ότι το θείον εκπορεύει πά-
ποθέσεων για την εμφάνιση των αισθητών ο- ντοτε, ως έκφραση της αγαθότητάς του, το
ντοτήτων και για την έλλογη λειτουργία τους. καλόν. Αντίθετα, στα επίπεδα των ανθρώπινων
4) "Ορθολογική αναδόμηση της Μεταφυσι- πράξεων και του φυσικού κόσμου εμφανίζο-
κής"": επιχειρείται, με τη χρήση κυρίως των νται παρεκκλίσεις από το καλόν και μια, κατά
πλατωνικών και των αριστοτελικών κατηγο- το μάλλον ή ήττον, επικράτηση του κακού.
ριών", να θεμελιωθεί σε έσχατες οντολογικές Παρά κάποιες τάσεις, ορισμένως έντονες, του
αρχές ο μεταφυσικός κόσμος. Έτσι, δεν εμφα- πρώιμου νεοπλατωνισμού να δοθεί οντολογική
νίζεται ως ένας κόσμος που τίθεται απλώς α- αιτιολόγηση στο κακόν, με τον Πρόκλο και τον
προυπόθετα και αξιωματικά, αλλά επισημαίνε- Δαμάσκιο κάτι τέτοιο, αν δεν ανατρέπεται ριζι-
ται, άμεσα ή έμμεσα, ότι είναι σε κάποιο βαθμό κά, τουλάχιστον υποχωρεί εντυπωσιακά. Το
επιδεκτικός έλλογης προσέγγισης αποδεικτι- κακόν εντοπίζεται σε ατομικές παρεκκλίσεις,
κού χαρακτήρα. Παράλληλα, θεωρείται ότι α- που οφείλονται στις καταστάσεις του γίγνε-
ποτελεί και την προϋπόθεση για οποιαδήποτε σθαι και της αλλαγής. Το υπαρκτό κατά την ο-
αποδεικτική διαδικασία επί του φυσικού κό- λότητά του θεωρείται ως καλόν.
σμου. 9) "Σύνθεση της πλατωνικής με την αριστοτε-
5) "Μερικός μετασχηματισμός των φιλοσοφι- λική φιλοσοφία": στο πλαίσιο μιας απόπειρας
κών κατηγοριών σε θεογονικές διαδικασίες": συνθετικής παρουσίασης του Πλάτωνα* και
προβάλλεται η αντίληψη ότι οι φιλοσοφικές του Αριστοτέλη" προβάλλονται απόψεις στους
έννοιες δεν αποτελούν απλά λογικά σχήματα τομείς της Οντολογίας" και της Γνωσιολογίας
περιγραφής της πραγματικότητας, αλλά ση- που εμπεριέχουν στοιχεία και των δύο στοχα-
μάνσεις του τρόπου εμφάνισης των θεών, στών. Στο κύριο φιλοσοφικό ζήτημα για τον
τόσο ως παραγόμενων όσο και ως παραγωγι- τρόπο ύπαρξης των αρχετύπων "ειδών" του
κών οντοτήτων. Η λογική διαπλοκή των εννοι- κόσμου της εμπειρίας διαμορφώνεται μια με-
ών αντανακλά τις σχηματοποιήσεις που αρ- τριοπαθής πρόταση. Τα "είδη" αρχικά βρίσκο-
θρωτά επιτελούνται στη μεταφυσική περιοχή. νται στον μεταφυσικό κόσμο, ακολούθως απο-
Έτσι, η διαλεκτική" δεν αντιπροσωπεύει ένα τελούν τα παραγωγικά αίτια των αισθητών
απλό λογικό "παιγνίδι", αλλά είναι ο ίδιος ο όντων και υπό τη δεύτερη αυτή εγγενή παρου-
τρόπος με τον οποίο επιτελούνται οι, θείας σία τους καθίστανται εννοιολογικό περιεχόμε-
υφής, οντολογικές διαδικασίες. νο της ανθρώπινης συνείδησης". Η υπερβατι-
6) "Προσδιορισμός της Γνωσιολογίας" από την κότητα, λοιπόν, των "ειδών" δεν αποκλείει την
Οντολογία"": διατυπώνεται η εκτίμηση ότι, για εκδοχή τους και ως μορφικών τρόπων εμφάνι-
να αληθεύει στις αποφάνσεις της η ανθρώπινη σης της ύλης.
συνείδηση, είναι υποχρεωμένη να παρακολου- 10) "Συνάφεια της θεολογικής πίστης με τη φι-
θεί και να ανιχνεύει αυστηρά τον τρόπο δόμη- λοσοφική προβληματική και την επιστημονική

47
νεοποζιτιβισμός

έρευνα": στην περίοδο του ύστερου νεοπλα- γραμμα μας διασώθηκαν δύο αποσπάσματα: το
τωνισμού αναιττύσσεται συστηματικά μια τάση ένα με τίτλο Αριθμητική εισαγωγή και το άλλο
επικύρωσης των θεολογικών αρχών με βάση με την επιγραφή Εγχειρίδιο Μουσικής. Στους
τη φιλοσοφική διαλεκτική και τα στοιχεία της παραπάνω πρέπει να προστεθεί ως βασικός εκ-
φυσικής επιστήμης. Η διασύνδεση αυτή επιχει- πρόσωπος του νεοπυθαγορισμού ο Νουμή-
ρείται στον κλάδο της Κοσμολογίας, όπου α- νιος* από την Απάμεια της Συρίας (2ο μισό του
ναπτύσσεται ευρύτατα μια συνεκτική θεωρία β' μ.Χ. αιώνα), ο οποίος ήταν κάτοχος της ελ-
περί της δημιουργίας του κόσμου. Κύρια θέμα- ληνοΐουδαικής φιλοσοφίας, που άκμαζε στην
τα πραγμάτευσης είναι η σύσταση της ύλης, η Αλεξάνδρεια. Στους νεοπυθαγορικούς κύ-
σχέση της ουσίας με την ενέργεια, ο χρόνος*, κλους αποδίδονται α) το μικρό σύγγραμμα
ο χώρος* και εν μέρει ο παρεμβατικός χαρα- Πίναξ Κέβητος και β) τα λεγόμενα Ερμητικά
κτήρας των φυσικών νόμων* στη λειτουργία κείμενα και οι Χαλδαικοί Χρησμοί.
των αισθητών φαινομένων*. Παρά το πλήθος των ιδεολογικών αποκλίσεων
Όλα τα ανωτέρω αναπτύσσονται μέσα σ' ένα και διαφοροποιήσεων, η έρευνα δέχεται ότι ο
θρησκειοφιλοσοφικό πλαίσιο, από το οποίο α- νεοπυθαγορισμός έχει κυρίως ηθικοθρησκευτι-
πουσιάζει σχεδόν παντελώς το ενδιαφέρον κό περιεχόμενο. Οι νεοπυθαγόρειοι αποδέχο-
για το ιστορικό γίγνεσθαι. Η αναφορά του αν- νται την αθανασία της ψυχής και διδάσκουν
θρώπινου στοχασμού έχει στραφεί σε χώρους την ηθική διαβίωση. Αναβιώνουν ακόμα την πα-
που εμφανίζονται ως ξένοι απέναντι στην ι- λαιά αριθμολογική ερμηνεία του κόσμου, αφού
στορική δράση. Με τον νεοπλατωνισμό η έν- υποστηρίζουν πως τα πάντα έχουν παραχθεί
νοια του δρώντος ιστορικού υποκειμένου απο- από μία "μονάδα" ή από "ένα σημείο". Το "ση-
τελεί ουσιαστικά κενό ήχο. Ιστορικά οι απαρ- μείο" γεννά τη γραμμή, αυτή την επιφάνεια και
χές της φιλοσοφικής αυτής σχολής τοποθε- από αυτή γεννώνται τα τρισδιάστατα σώματα.
τούνται στις διδασκαλίες του Αμμώνιου του Αλλοι νεοπυθαγόρειοι μαζί με την "μονάδα"
Σακκά* (175-242), αλλά αυτός που θεμελίωσε δέχονται την "αόριστη δυάδα", δηλαδή δύο
στέρεα τις κατευθύνσεις της είναι ο μαθητής αρχές που έχουν πλατωνική χροιά. Από το αρ-
του Πλωτίνος (205-270). χικό "εν" γεννάται το "νοητό εν", που ταυτίζε-
ται με τις ιδέες. Από το νοητό "εν" παράγεται
Βιβλιογρ.: ΟΘΓ5ΙΊ δ.. Ρίοπι ΙθπιύΙκΗυε Ιο Εηηςβηβ- ΗβύοΙ
το "τρίτο εν", το οποίο μετέχει στις ιδέες. Στην
Ρ.. ΡοφΗγίβ βΐ νιείοήηυε.- ΜουΙδορουΙοϊ Εν., ίβί
είτυοίυτβε όβ Γ ίπΐ3<}ιη3ίίθ ό3η$ Ιβ ρΜΙοεορΜβ άβ ΡίοεΙυε.-
κατώτερη από το τριαδικό αυτό "εν" θέση υ-
ΤΓθυιΙΐ3Γ€ΐ Ϋ.. Ί ' υπ βΙ Γ έιτιβ ΒβΙοη ΡΛΟΟ/05 - ΜΘΓΘ3Υ Ϋ.. πάρχει η ύλη, που ταυτίζεται με την "αόριστη
ΡΙοΙίη ου ΙΒ βΙοίτβ όβ Ιβ ΡΜοεορίιίβ ΒηΙϊςυβ. δυάδα". Η ύλη δεν μετέχει στις ιδέες, αλλά
Χρ. Τερέζης παίρνει σχήμα ανάλογο προς αυτές. Αυτές οι
αντιλήψεις παραπέμπουν στη θεωρία των νεο-
νεοποζιτιθισμός, βλ. νεοθετικισμός πλατωνικών περί "απορροών".
Ο νεοπυθαγορισμός προτείνει μια δυιστική θε-
νεοπυθαγορισμός (νεοπυθαγόρειοι). Η πυθα- ωρία όσον αφορά στο πρόβλημα της ψυχής.
γόρεια φιλοσοφική "σχολή", που είχε περιπέ- Διδάσκει πως στον άνθρωπο υπάρχει μία λογι-
σει σε αφάνεια από τον 4ο π.Χ. αιώνα, αναβιώ- κή και μία άλογη ψυχή. Η είσοδος της ψυχής
νει κατά τον 1ον μ.Χ. αιώνα με νέο περιεχόμε- στο σώμα είναι "πτώση". Από αυτή την "πτώση"
νο, αφού ο Αλέξανδρος ο Πολυΐστωρ* (70 μπορεί να σώσει τον άνθρωπο η φιλοσοφία ως
π.Χ.), κατά τη μαρτυρία Διογένους του Λαέρτι- ηθικοδιδασκαλία, αφού θα τον οδηγήσει στην
ου* (VIII, 24), μελέτησε και έφερε στο φως βι- αγνή ζωή και τη λατρεία των θεών. Ετσι με την
βλία όπου υπήρχαν πυθαγορικές δοξασίες. περί σωτηρίας της ψυχής διδασκαλία του ο νε-
Πρώτος θιασώτης του νεοπυθαγορισμού ανα- οπυθαγορισμός φτάνει στην ταύτιση με τη
φέρεται ο λατίνος Νιγίδιος Φίγουλος*. Κύριος θρησκεία, αφού ο φιλόσοφος αναδεικνύεται υ-
όμως θεμελιωτής και κήρυκας του νεοπυθαγο- πηρέτης των θεών, θαυματουργός προφήτης,
ρισμού κατά το δεύτερο μισό του πρώτου μ.Χ. μύστης και καθοδηγητής ψυχών.
αιώνα υπήρξε ο Απολλώνιος ο Τυανεύς*, του Βιβλιογρ.: Γεωργούλη Κ. Δ.. Ιστορία της Ελληνικής φιλο-
οποίου τη ζωή και διδασκαλία εξιστόρησε ο Φι- σοφίας, Αθήναι. 1975 - ΟΟΓΓΤ)3Π ΡΘΙΘΓ, ΡγΙΙ~ι3(;0Γ35.
λόστρατος* κατά το 200 π.Χ. Σημαντικός επί- Βουΐΐθάςθ - Κ893Π. 1_οη<3οη. 1979.
σης δάσκαλος των νεοπυθαγορείων αντιλήψε- /. Γ. Δελλής
ων αναδείχθηκε και ο Νικόμαχος ο Γεραση-
νός" (140 π.Χ.)· από ένα σημαντικό του σύγ- νεορεαλισμός. Φιλοσοφικό ρεύμα των αρχών

48
νεοτεριστικά ρεύματα

του 20ού αι., που εμφανίστηκε στην Αγγλία και ΗυΙΙ και ο Βθπάυτβ, τόνισαν τη σημασία των εν-
πς ΗΠΑ, με ιδρυτή τον Τζωρτζ Εντγκαρτ διάμεσων μεταβλητών (ανάμεσα στο ερέθισμα
Μουρ', ως μία αντίδραση στον υποκειμενικό ι- και στην αντίδραση) στη διαμόρφωση της συ-
δεαλισμό* του Μπέρκλεϋ* και στον ρεαλισμό*, μπεριφοράς, η οποία αποτελεί τη συνισταμένη
καθώς και στον απόλυτο ιδεαλισμό του νεοχε- αντιληπτικών, γνωστικών, συναισθηματικών
γκελιανισμού*. Ο νεορεαλισμός διαφωνεί με και βιολογικών λειτουργιών του ανθρώπου,
την ταύτιση πραγματικότητας* και εμπειρίας*, βρίσκεται δε σε συνεχή αλληλεπίδραση με το
που υποστήριζαν οι ανωτέρω φιλοσοφικές κα- περιβάλλον (κοινωνικό, φυσικό, τεχνητό). Σύμ-
τευθύνσεις, και υποστηρίζει τη διαφορά μετα- φωνα με τον νεοσυμπεριφορισμό, οι σχέσεις
ξύ αντικειμένου και εμπειρίας. Στη γνωσιολο- του ατόμου με το περιβάλλον* είναι δυναμι-
γία" υποστηρίζει την άποψη της "άμεσης γνώ- κές.
σης", ότι δηλαδή το αντικείμενο μπορεί άμεσα Βασιλική Παππά
να εισχωρήσει στη συνείδηση και ταυτόχρονα
να μην είναι εξαρτημένο από αυτήν σε ό,τι νεοσχολαστικισμός, βλ. νεοθωμιαμός
αφορά στην ύπαρξη και τη φύση του ("ενύπαρ-
κτη ανεξαρτησία"). Στην οντολογία* αναπτύσ- νεοταοϊσμός. Η επίδραση του ταοισμού* πάνω
σει τον ουδέτερο μονισμό", ο οποίος ανάγεται στην κομφουκιανή ορθοδοξία τον 3ο αι. μ.Χ.
στην ιδέα των ουδέτερων στοιχείων της εμπει- συνιστά το βασικότερο στοιχείο που ανέδειξε
ρίας του Μαχ", και την ιδέα αυτή τη συμπλη-
τη λεγόμενη νεοταοίστική φιλοσοφία και τους
ρώνει με την αναγνώριση των λογικών σχέσε-
εκπροσώπους της, όπως ο \Λ/3Π9 Ρί και Κυο
ων και ουσιών από τα πραγματικά στοιχεία του
Ηδίβπς. Η οντολογία της σχολής αυτής χρησι-
κόσμου. Με τον τρόπο αυτό κλίνει προς τον α-
μοποιεί την τυπική λογική για να θεωρήσει το
ντικειμενικό ιδεαλισμό*. Οι ιδέες του νεορεα-
μη-ον* ως το λογικό σημείο από το οποίο ξεκι-
λισμού αναπτύχθηκαν στο Πρόγραμμα και
νά ο φιλόσοφος για να ορίσει το ον, το οποίο
πρώτη πλατφόρμα τ ω ν έξι ρ ε α λ ι σ τ ώ ν ( 1 9 1 0 · Ρ .
κατανοεί ως το αντίθετο του μη όντος. Το μη-
Πέρρυ, Ου. Μάρβιν, Ε. Χολτ, Ου. Μόντεγκιου',
ον είναι η "ουσία". Ο Κυο Ηδίβπς προχωρεί πιο
Ου. Πίτκιν, Ε. Σπόλντιγκ), στο βιβλίο τους 77ιβ
πέρα από τον ννβης Ρί, για να καταργήσει την
πβνι/ ΓββΙίεπΊ (Ο νέος ρεαλισμός). Σημαντική ε-
έννοια του Τάο ως λογική ιδέα και να το ταυτί-
πίσης υπήρξε η ώθηση που έδωσε στην κίνηση
σει με το μαθηματικό μηδέν*. Ετσι οι νεοταοι-
αυτή ο Μπέρτραν Ράσσελ* με τις διάφορες φι-
λοσοφικές και λογικές εργασίες του, με τις ο- στές δεν δέχονται την ιδέα ενός δημιουργού
ποίες διατύπωσε τη θεωρία των εξωτερικών του κόσμου, εφ' όσον, κατ' αυτούς, υπάρχει
σχέσεων, που απολυτοποιεί την ανεξαρτησία αυθόρμητος χαρακτήρας στη δημιουργία.
των πραγμάτων από τις αμοιβαίες σχέσεις Σε θέματα ηθικής και κοινωνιολογίας οι νεοτα-
τους. Αξιόλογη επίσης υπήρξε η συμβολή των οιστές παραμένουν περισσότερο προσκολημ-
Σ. Αλεξάντερ* και Ουάιτχεντ*, με την προώθη- μένοι στη διδασκαλία του ορθόδοξου κινέζικου
ση της "θεωρητικής κοσμολογίας", που υπο- στοχασμού και του κομφουκιανού τρόπου α-
στηρίζει την ανεξαρτησία του αντικειμένου ντίληψης.
από τη γνώση. Βιβλιογρ.: Δ. Βελισσαρόπουλου. Ιστορία της κινεζικής
φιλοσοφίας, τ. 2. εκδ. Δωδώνη, Αθήνα-Γιάννινα. 1981.
Βιβλιογρ.: Εν3Π3 Ο. I . . Νβνν τβ3ΐί$π 3Πό οΗί ίββίϊΐγ. Αλέξ. Καριώτογλου
Ριηςβίοπ. 1928 - ΜΟΟΓ Ο. Ε.. Τίιβ ΓβΙυΙβΙϊοπ οί ίόββίίεπι.
1930.- Ηαγ Β.. Οοη5είου5ηβ55 ϊη ηβο-τββίϊεηι. 1935-
νεοτεριστικά ρεύματα ή νεοτερισμός (μοντερ-
ΒΟΓΠ3Π I., ΟπΙκίεπ) 3πά ςοπείωοίίοπ ϊη II>β ρήιΙοεορΗγ οί
ν ι σ μ ό ς , γ α λ . ΓποάβΓπίδπΐθ, α π ό τ ο ΓποάβΓπβ =
Ιήβ Αωβήΐβη ηβν/ τβαϋεπ). δΙοεΚΚ. 1955.
Απ. Τζαψερόπουλος σύγχρονος, νεοτερικός). Καλλιτεχνική, λογο-
τεχνική και φιλοσοφική τάση του 19ου αι., που
νεοσυμπεριφορισμός. Η μετεξέλιξη του συ- διαμορφώθηκε ιστορικά σαν εξέγερση κατά
μπεριφορισμού* στη δεκαετία του 1950 από α- της κληρονομιάς της κλασικής εποχής και της
μερικανούς ψυχολόγους, οι οποίοι έπαψαν να Αναγέννησης. Εκδηλώθηκε αρχικά στις πιο α-
θεωρούν τη συμπεριφορά ως επιγενόμενο των ναπτυγμένες κεφαλαιοκρατικές χώρες (Αμερι-
αντιδράσεων του οργανισμού που υπόκειται κή), οδηγώντας σε παρακμή την αστική τέχνη
σε εξωτερικά ερεθίσματα και άρχισαν να χρη- και κουλτούρα (βλ. μαρξιστικά συγγράμματα
σιμοποιούν όρους όπως "προσδοκία", "νοημο- 19ου αι.). Είναι η εποχή της γαλλικής παρακ-
σύνη", "μνήμη" κ.λπ. Ψυχολόγοι, όπως ο Ο. μής (ντεκαντάνς, 1860-1880), του κυβισμού*

Φ.Λ., Δ-4 49
νεοφροϋδισμός

(1907-1914) και της "αντιτέχνης" του 1960 (βλ. και ανθρωπολογικές τάσεις. Ο νεοφρούδισμός
κίνημα νταντάισμός', που προετοίμασε τον υ- προτάσσει τις διαπροσωπικές σχέσεις έναντι
περρεαλισμό*)· η εποχή της αμφισβήτησης του των εσωτερικών ψυχικών διαδικασιών, διατη-
κοινωνικού κατεστημένου, όταν ο παρακμια- ρώντας τα κυριότερα σχήματα της κλασικής
κός αμοραλισμός* και ο σχετικισμός* (ρελατι- ψυχανάλυσης, συμπεριλαμβανομένης της θέ-
βισμός) αντικαθιστούν τις αξίες του παρελθό- σης περί δήθεν ενδογενών και εξυπαρχής χα-
ντος ως απαρχαιωμένες. Εκτός από τις διάφο- ρακτηριστικών για το κάθε άτομο ανορθολογι-
ρες μορφές τέχνης (βλ. επίσης φουτουρισμό, κών κινήτρων της συμπεριφοράς, αλλά και της
ιμπρεσσιονισμό*, αφηρημένη τέχνη, ποπ-αρτ, ίδιας της ψυχαναλυτικής μεθόδου διερεύνη-
ον-αρτ κ.λπ.), ο νεοτερισμός επιδρά και στη σης ατομικών, διαπροσωπικών και κοινωνικών
μουσική. Χαρακτηριστική είναι η εμφάνιση του δομών. Οι περισσότεροι εκπρόσωποι του νεο-
μοντερνισμού στην Αμερική ως κινήματος φρουδισμού υιοθετούν μια κριτική στάση απέ-
"πνευματικής ανεξαρτησίας", που αποβλέπει ναντι στη σύγχρονη "δυτική" κοινωνία, στην
στη διαμόρφωση του νέου "αμερικανισμού", οποία ο άνθρωπος χάνει τη μοναδικότητά του,
ενώ στη Ισπανία (από το 1925) συντείνει στην αλλοτριώνεται από τον περίγυρό του και από
αναζήτηση των μυστηρίων της ζωής. τον ίδιο τον εαυτό του, χάνει την καθαυτό αν-
Ως φιλοσοφικό ρεύμα ο μοντερνισμός εκδη- θρώπινη διάστασή του, χωρίς να είναι σε θέση
λώθηκε γύρω στα 1890-1910, με αίτημα την ε- να αποκαλύψουν τα βαθύτερα αίτια υποβάθμι-
πανερμηνεία της παραδοσιακής καθολικής δι- σης της προσωπικότητας, τη διάσταση μεταξύ
δασκαλίας υπό το πρίσμα των φιλοσοφικών, ι- ατομικών, ομαδικών και κοινωνικών συμφερό-
στορικών και ψυχολογικών θεωριών του 19ου ντων στην ανταγωνιστική κοινωνία. Αρνούμε-
αι. και με κύριο στόχο την ελευθερία της συ- νοι την ύπαρξη κοινωνικής νομοτέλειας*, προ-
νείδησης. Επειδή, όμως, αποτέλεσε αντίδραση βαίνουν σε ιδιότυπη "κοινωνιολογικοποίηση"
κατά του παπικού και εκκλησιαστικού κατεστη- της ψυχολογίας και "ψυχολογικοποίηση" της
μένου, τα συγγράμματα υπέρ του μοντερνι- κοινωνιολογίας. Ο Σάλλιβαν ανάγει τον ψυχι-
σμού αναγράφηκαν στον "Πίνακα" των απαγο- σμό στις σχέσεις με άλλα πρόσωπα και αντι-
ρευμένων βιβλίων και οι εκπρόσωποι του, ιε- κείμενα είτε στην αλλαγή διαπροσωπικών κα-
ρείς και λόγιοι, αφορίστηκαν ή απομακρύνθη- ταστάσεων, θεωρώντας την προσωπικότητα*
καν, οπότε το κίνημα γρήγορα άρχισε να φθί- μύθο ή αυταπάτη. Η Χόρνευ θεωρεί αίτιο των
νει. νευρώσεων τη σύγκρουση του παιδιού με τον
εξ υπαρχής εχθρικό κόσμο και την ανεπάρκεια
Ως φαινόμενο της αστικής ιδεολογίας, τα νεο-
αγάπης και προσοχής. Ο Φρομ συνδέει τις νευ-
τεριστικά ρεύματα εκφράζουν τις διαθέσεις
ρώσεις με την αδυναμία του ατόμου να επιτύ-
των μικροαστικών κοινωνικών στρωμάτων,
χει αρμονία με τη δομή της σύγχρονης κοινω-
που καταπιέζονται υλικά και πνευματικά
νίας. Παρά την προσοχή που δείχνει σε παρά-
(εποχή του ιμπεριαλισμού). Μέσα στο όλο
γοντες της κοινωνικής ζωής, ο νεοφρούδισμός
πνεύμα του νεοτερισμού παρατηρείται σήμερα
θεωρεί το άτομο με τις ασυνείδητες παρωθή-
μια τάση για επιβολή της μόδας και για μαζική
σεις του εξυπαρχής ανεξάρτητο από την κοι-
διαφήμιση.
νωνία και αντιπαρατιθέμενο σε αυτήν. Ωστόσο
Βιβλιογρ.: Λίφσιτς Μ. Α., Η τέχνη και ο σύγχρονος κό- η προτεινόμενη από τον νεοφρουδισμό θερα-
σμος. 1978.- Νεστεριστικό ρεύμα. Ανάλυση και κριτική
πεία της κοινωνίας, μέσω της θεραπείας του α-
των κυριοτέρων κατευθύνσεων του. 1980 - Π λ ε χ ό ν ο φ
Γκ. Β.. Αισθητική και κοινωνιολογία της Τέχνης, τ. 1-2,
τόμου (με τη βοήθεια της "ανθρωπιστικής ψυ-
1978. χανάλυσης", που εγείρει τα κριτικά στοιχεία
Ευτυχία Ξυδιά της προσωπικότητας) αποβαίνει ουτοπικός δε-
οντολογισμός.
νεοφροϋδισμός. Κατεύθυνση της σύγχρονης
Βιβλιογρ.: ΡΓΟΓΤΙΓΤΙ Ε., βτβαίπβ55 3πό ϋΓπιΙ$ οΙ Ρτβυά'5
φιλοσοφίας και των κοινωνικών επιστημών
ΤίιουβΜ. Νθνν ΥΟΓ*. 1980.- Ηοιτιβγ Κ.. Νβυτοείε 3πό
που ανέκυψε στα τέλη της δεκαετίας του 1930 Ηυπιβη βωννίή, Νθνν ΥΟΓΚ. 1950.- ΒΊΓΠΊΟΟΊΙ Μ.. Νβο·
ως απόπειρα κριτικής διαφοροποίησης από τον Ρτβυάίβη 50031 ρΝΙοεορΓιγ, δΙβπΙΟΓά, 1961.
βιολογισμό του κλασικού φροϋδισμού* (Κ. Δ. Πατέλης
Χόρνευ, Ε. Φρομ*, Χ. Σ. Σάλλιβαν κ.ά.). Η από-
πειρα ένταξης των βασικών θέσεων της ψυχα- νεοχεγκελιανισμός, εγελιανισμός. Ο όρος αρ-
νάλυσης* σε κοινωνικό πλαίσιο συνδέεται με χικά περιλαμβάνει φιλοσόφους που μεγάλω-
τις αμερικανικές κοινωνιολογικές εθνολογικές σαν, έδρασαν και ωρίμασαν γύρω και σε σχέση

50
Νεστόριος

με τον ΗβςβΓ περίπου από το 1805 έως το Ο εγελιανισμός διαδόθηκε πολύ σύντομα από
1841, ιδιαίτερα στο Πανεπιστήμιο του Βερολί- ξένους φοιτητές και δόκτορες φιλοσοφίας και
νου. Πολύ σύντομα, μετά την καθιέρωσή του σε άλλες χώρες, κοντινές ή μακρινότερες από
ως ηγετικής πνευματικής μορφής στον ακαδη- τη Γερμανία. Σημαντική επίδραση παρουσιά-
μαϊκό και πνευματικό γερμανικό χώρο, εγγε- σθηκε στις Σκανδιναβικές χώρες, την Ολλαν-
νείς αντιφάσεις του φιλοσοφικού του συστήμα- δία, την Γαλλία, την Ιταλία, τις Σλαβικές
τος, παράλληλα με κοινωνικές και πνευματικές χώρες, την Αγγλία, την Ελλάδα, μέχρι και την
αντιθέσεις και ρεύματα ιδεών, οδήγησαν στη Αμερική, όπου μάλιστα επιχειρήθηκε από θερ-
σταθεροποίηση στρατοπέδων ανάμεσά σε α- μούς οπαδούς του και η διαπαιδαγώγηση
ντιθετικές ερμηνείες, κυρίως για τους τρόπους μελών Ινδιανικών φυλών στο πνεύμα του! Ση-
συνέχισης της φιλοσοφικής σκέψης και της μαντικά είναι τα παρακάτω ονόματα: Ε ΟΒΊΓΆ,
σχέσης της με την περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Ο Τ. Η. ΟΓΘΘΠ, Ρ. Η. ΒΓ3άΙθγ, Α. ΔΒΐΉ, Ϋ. Ε.

ξαφνικός θάνατος του ΗβςβΙ το 1831 πάγωσε ΜεΤ3993Π*, Β. ΒοδβπςυβΓ, Β. δρβνβηίβ, Α.


καίρια και αυτόματα τη γερμανική σκέψη. \/βΓ3, ΡΓ. ϋ β δβποΐίδ, I. Μενάγιας*, ΒθΚυπίη*
Οι εγελιανοί χωρίζονται σε τρεις τάσεις: τους κ.ά.
δεξιούς, τους κεντρώους και τους αριστερούς. Σημαντικό φιλοσοφικό ρεύμα που υπάρχει
Οι πιο ονομαστοί ανάμεσά τους ήταν: ϋ. ακόμη σήμερα στην ακαδημαϊκή ζωή αποτελεί
δοΜυΙζβ, ΙβοροΙά Ηβπηίπς, Ρ. Ο. ΡόΓβΙβΓ, Ρ. νν. και ο "νεοεγελιανισμός", που αποτελεί μία ριζι-
θ3Γονβ, ΗθίηπείΊ Ι β ο . ΕάυβΓά 03Π5, ΡΙί. Κ. κή αναθεώρηση και κριτική νεοτέρων ρευμά-
ΜθΓϊΐθίηθοΚθ, Κ. ΡοβθηΚΓβηζ', Ι_. ΡθυθΓΐιβοή*, των, υπό το πνεύμα του ΗβςβΙ αλλά σε τελείως
0. δίΓβυεδ, ΒΙΌΠΟ ΒβυθΓ', Μ. δϋΓΠθΓ, Μ3Χ διαφορετικές συνθήκες και πλαίσια. Σημαντι-
δΙίτηβΓ, Α. Πυςβ, Κ. ΜΘΓΧ*, ΡΓ. ΕηςβΙδ* κ.λπ. Με- κότερες είναι οι εθνικές σχολές εγελιανισμού
της Γερμανίας (ΟίΙΐηβγ*, ΜβΓευδβ*, ΙυΙοοε*,
γάλοι σταθμοί στην εξέλιξή του ως ρεύματος
ΒΙοοΙι*), της Ιταλίας (Β. ΟΓΟΟΘ', Ο. ΟθπΙίΙβ', Α.
ήταν το 1827 η ίδρυση των "ϋβ&Γ&ϋοήβΓ ΚΙΓ ννίδ-
ΟΓβπίδα*), της Γαλλίας (Κθ)ένβ) και της Αγ-
δβηδεΙιβΗΙίοΙίθ ΚπΙίΚ", η ίδρυση του "Ομίλου για
γλίας (Π. ΟοΙΙίποννοοά").
την επιστημονική κριτική" υπό τον Οβπδ, η δη-
μοσίευση του έργου του Ι . Ρθυθίϋβοίι Βιβλιογρ.: Κ. ΙοννίΙΙι, Οίβ ΗβββΙεοήβ ΙίηΚθ, 51υΙ)93Γΐ-Β3(3
Οοηη5ΐ3ΐΙ. 1988.- Κ. Λέβιτ, Από τον Χέγκελ στον Νίτσε.
(3βόβηΚβη ϋόβΓ Τοά υπό υηείβΓΰΙίοΜβίΙ, καθώς
Το επαναστατικό ρήγμα στη σκέψη του δέκατου ένατου
και του έργου του 0. δίΓβυδδ Οβε ί,βόβη ϋβευ
αιώνα. 2 τόμ.. μτφ. Γ. Αποστολοπούλου. Αθήνα. 1987.
(1835/36). Η εμφάνιση του έργου Ωαε Μβεβη Χάρης Κράλλης
όθε οΜεΙθηΙυΓηε βάθυνε τα εσωτερικά ρήγμα-
τα, όπως και η ακόλουθη βιβλική κριτική του Β. νεποτισμός (πβροΐίδπιυδ από το λατ. ηβροδ -
ΒβυβΓ. Οργάνωσαν τη ζωηρή συζήτηση τρία οΐίδ: ανεψιός, εγγονός). Ο όρος χρησιμοποιεί-
περιοδικά: Ό ϊ β ΗβΙΝδο^βη ύβΙΐΓ&υαίΊθΓ" (1838- ται για να δηλώσει το κοινωνικοπολιτικό σύ-
1841), "ΟβυΙδοίίθη ϋ3ίιιΐ)υοηβΓ" (1841-1843), στημα οργάνωσης μιας κοινωνίας, όπου τις ση-
"Βήβίηίδοήβ ΖβίΙυης". Πολύ σύντομα η λογοκρι- μαντικές κοινωνικές θέσεις* και τα αξιώματα
σία τερμάτισε τη σύντομη ζωή τους. Η προε- καταλαμβάνουν προνομιακά οι συγγενείς των
τοιμαζόμενη ήδη τότε Επανάσταση του 1848 ισχυρών: γιοι, κόρες, εγγονοί, ανεψιοί κ.λπ. Η
με τη γρήγορή της αποτυχία οδήγησε στην πε- έννοια αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όταν το
ραιτέρω διαφοροποίηση, ακόμη και μέσα φαινόμενο εκδηλώνεται, με μεγάλη ή μικρότε-
στους αριστερούς εγελιανούς. Το σύντομο ρη ένταση, σε σύγχρονες δημοκρατικές κοινω-
τέλος κάθε ακαδημαϊκής καριέρας για τους πε- νίες, όπου οι ελίτ* -πολιτικές, πολιτιστικές,
ρισσότερούς τους οδήγησε στον βαθμιαίο α- στρατιωτικές και οικονομικές- είναι αξιωματι-
ποκλεισμό από την πνευματική κίνηση. Είναι κά "κλειστές", με αποτέλεσμα η κοινωνική
χαρακτηριστικό ότι ενώ στη Γερμανία κυριαρ- ισχύς να μεταβιβάζεται σκανδαλωδώς, σχεδόν
χεί πια ο απολυταρχισμός ο Μ3ΓΧ και ο ΕηρβΙδ κληρονομικά, γεγονός που συνεπάγεται χαμη-
απογοητευμένοι φεύγουν για το εξωτερικό. λούς βαθμούς έως εξάλειψη φαινομένων κοι-
Βλέπουμε λοιπόν ότι σταδιακά ο εγελιανισμός νωνικής κινητικότητας*.
μεταλλάσσεται σε Μαρξισμό*. Πολύ σημαντι- θαν. Α. Βασιλείου
κός σταθμός σ' αυτή την διαμόρφωση είναι τα
Οικονομικά-Φιλοσοφικά Χειρόγραφα του 1844 Νεστόριος. Πρεσβύτερος και μοναχός περσι-
που έγραψε ο ΜΒΓΧ και που δημοσιεύτηκαν για κής καταγωγής. Εζησε τον 5ο αι. Ηταν μονα-
πρώτη φορά στις αρχές του 20ού αι. χός της μονής Ευπρεπίου κοντά στην Αντιό-

51
νευματική

χεια και διακρίθηκε ως ρήτορας και συγγραφέ- φράζονται από το πρόσωπο. Η διαφορά μετα-
ας. Το 428 εξελέγη Πατριάρχης Κωνσταντι- ξύ σημείων χειρονομιών και μιμικής έγκειται
νουπόλεως. Υπήρξε από τα πρωταγωνιστικά στο γεγονός ότι η πρώτη κινείται στον χώρο
πρόσωπα στη διατύπωση του χριστολογικού του ζωώδους, ενώ η δεύτερη στον ανθρώπινο.
δόγματος και περιέπεσε σε πλάνη, γιατί ενόη- Τα γειτνιαστικά σημεία αφορούν στην κίνηση
σε υπό ένα πρόσωπο όχι τον θείο Λόγο, αλλά μέσα στον χώρο, στην απόσταση / εγγύτητα
την ενιαία πνευματική ενέργεια δύο εν Χριστώ π.χ. κατά τις συναλλαγές κ.λπ.
προσώπων, του θείου Λόγου και του προσώ- Δημ. Τσατσουλης
που της ανθρώπινης φύσης. Κάθε φορά που
ήθελε να ονομάσει την ενιαία αυτή πνευματική Νεύτων Ισαάκ (ΝβννΙοπ Ι5330, 1642-1727).
ενέργεια (το φαινομενικό πρόσωπο) μεταχει- Ένας από τους σπουδαιότερους επιστήμονες
ριζόταν το όνομα Χριστός ή Υιός. Γι' αυτό κατά όλων των εποχών. Γεννήθηκε στο χωριό \Λ/ο-
τον Νεστόριο δεν μπορεί κανείς να πει ότι ο οΙδΙΗοΓρβ της επαρχίας ϋποοίη στην Αγγλία
Θεός (ο θείος Λόγος) γεννήθηκε, σταυρώθηκε την ίδια χρονιά που πέθανε ο ΟβΙΙίΙβο. Θεωρεί-
και έπαθε, αλλά ότι ο Χριστός (το φαινόμενο ται ο θεμελιωτής της νεότερης φυσικής επι-
πρόσωπο) γεννήθηκε, ο Λ ζώθηκε και έπαθε στήμης, ενώ εξίσου σημαντικής αξίας ήταν και
(φαινομενική μετάδοστ ι ωμάτων). Έτσι η η προσφορά του στην Αστρονομία, τα Μαθη-
Παρθένος ονομαζόταν ' ;ι Θεοτόκος, αλλά ματικά, τη Φιλοσοφία, ακόμη και στη Θεολο-
Χριστοτόκος. Εξ αιτίας της χρήσης αυτής της γία. Το 1664, και ενώ ήταν φοιτητής στο Οβπν
τελευταίας λέξης ξεκίνησε ο αγώνας εναντίον βιϊάςβ, συντάσσει μια σειρά σημειώσεων με
του νεστοριανισμού, που κατέληξε στην κατα- τίτλο ΟυΒβεΙίοπβε ηυθβάβπι ρΜΙοεορΜίερβ (Ορι-
δίκη του από την Γ" Οικουμενική Σύνοδο το σμένες φιλοσοφικές ερωτήσεις), με τις οποίες
431. Νεστοριανική Εκκλησία υφίσταται μέχρι τάσσεται και αυτός ενάντια στο αριστοτελικό
σήμερα στα μέρη της Μέσης Ανατολής. οικοδόμημα, που είχε ήδη αρχίσει να κλονίζε-
Αλέξ. Καριώτογλου ται με τις εργασίες των ΚθρΙβΓ", ϋθεοβΓίβε*,
ΟβΙΝΙθο* και άλλων. Το έτος 1687 ο ΝβννΙοπ πα-
νευματική. Πρόκειται για τη σημειωτική έρευ- ρέδωσε στην ανθρωπότητα ίσως το σπουδαιό-
να που ασχολείται γενικότερα με τα σημεία τερο έργο που έχει γραφεί ποτέ: ΜβΙίιβπιβΰοβΙ
που παράγονται από το σώμα και το πρόσωπο ΡπηάρΙβε οί ΝβΙυίβΙ ΡΜΙοεορΗγ (Μαθηματικές
του ανθρώπου. Τα νεύματα συνιστούν κινησια- Αρχές της Φυσικής Φιλοσοφίας), το οποίο,
κά σημεία, τα οποία διακρίνουμε σε δύο ευρύ- μαζί με το επίσης τεράστιας αξίας δεύτερο βι-
τερες και συναφείς κατηγορίες: 1. τα σημεία βλίο του Ο ρ Μ ε (Οπτικά), έθεσαν τις βάσεις
χειρονομιών και μιμικά σημεία και 2. τα γειτ- της φυσικής επιστήμης. Στο πρώτο από αυτά
νιαστικά σημεία. Τα πρώτα αφορούν στις κινή- τα δύο βιβλία ο ΝβννΙοπ έδωσε τους τρεις νό-
σεις του σώματος και του προσώπου και απο- μους της κίνησης των υλικών σωμάτων, που
τελούν έναν, εξίσου σημαντικό με τον γλωσσι- μαζί με τον νόμο της παγκόσμιας βαρύτητας α-
κό, κώδικα επικοινωνίας. Σύμφωνα με τον Β. ποτέλεσαν το θεωρητικό υπόβαθρο για την ερ-
ΚοβοίιΙϊη οι ελάχιστες διακριτικές μονάδες του μηνεία των φυσικών φαινομένων και άνοιξαν
κώδικα χειρονομιών, τις οποίες μπορούμε να τον δρόμο της Ουράνιας Μηχανικής. Στα
αποκαλέσουμε "κινήματα", είναι τα ανάλογα ΟρΙίοΚε ο Νθν/Ιοη βαθιά επηρεασμένος -όπως
των ελάχιστων διακριτικών μονάδων της ο ίδιος ομολόγησε- από την αρχαία ατομική
γλώσσας, των φωνημάτων. Με μόνη τη διαφο- φιλοσοφία, όπως τη γνώρισε μέσα από τα
ρά ότι ενώ τα φωνήματα μπορούν και έχουν έργα του Λουκρήτιου* και του Ρ. Οβδδβηάί', υ-
σημασίες από μόνα τους, τα "κινήματα" απο- ποστήριξε την ατομική δομή της ύλης και τη
κτούν σημασία μόνο σε συνδυασμούς και σε σωματιδιακή υφή του φωτός. Ειδικά, η τελευ-
σχέση με τα συμφραζόμενά τους. Σύμφωνα με ταία αυτή άποψή του για τη φύση του φωτός
τον Γκρεμός*, υπάρχουν χειρονομίες που στάθηκε η αφορμή για να συγκρουστεί με δύο
έχουν κάποια πρακτική σημασία και σκοπιμό- επίσης σπουδαίους επιστήμονες της εποχής
τητα και χειρονομίες επικοινωνίας, δηλαδή ση- του, τον Ηυγςβηδ και τον Β. ΗοοΚβ, που ο μεν
μεία που συνοδεύουν ή υποκαθιστούν την ομι- πρώτος ήταν υποστηρικτής της κυματικής θεω-
λία. Στην τελευταία αυτή περίπτωση, η χειρο- ρίας του φωτός, ο δε ΗοοΚβ εθεωρείτο αυθε-
νομία λειτουργεί ως μεταγλώσσα της "γλώσ- ντία στα θέματα Οπτικής και διεφώνησε γενι-
σας". Μιμικά σημεία είναι αυτά τα οποία εκ- κότερα με τις απόψεις του ΝβννΙοπ περί φωτός.

52
Νικήτας Στηθάτος ο ΣτουδΙτης

Ο ΝθννΙοη ενεπλάκη επίσης σε μία διαμάχη, τη Νιγίδιος Φίγουλος (+45 π.Χ.). Το πλήρες λατι-
σημαντικότερη ίσως σε όλη την ιστορία της ε- νικό όνομά του είναι: ΡορΙίυδ Νίρίάϊυδ ΡίςυΙυδ.
πιστήμης, με αντίπαλο του τον εξίσου σπου- Ρωμαίος από την τάξη των πληβείων, φίλος
δαίο φιλόσοφο Ιθί&πίζ*· διεκδικούσαν ο καθέ- και συνεργάτης του Κικέρωνα', είναι ο πρώτος
νας για λογαριασμό του την πατρότητα του "α- οπαδός του νεοπυθαγορισμού* που ξέρουμε σ'
πειροστικού λογισμού", του σπουδαιότερου αυτά τα χρόνια. Τις πληροφορίες για τη ζωή
ίσως κλάδου των Μαθηματικών. του αντλούμε, στο μεγαλύτερο μέρος, από τα
Ο ΝβνιΛοπ αντιτάχθηκε στην καρτεσιανή μέθο- έργα του Κικέρωνα. Στη λατινική γραμματεία
δο παραγωγής των βασικών φυσικών νόμων είναι γνωστός κυρίως ως ερευνητής της φύσε-
από μεταφυσικές αρχές και ισχυρίστηκε ότι ο ως και γραμματικός. Αλλη γνωστική περιοχή
φυσικός φιλόσοφος πρέπει να στηρίζει τις γε- που απασχόλησε τον Νιγίδιο ήταν τα μαθημα>
νικεύσεις του σε μια προσεκτική εξέταση των τικά, η Αστρονομία και η μαντική (ερμηνεία ο-
φαινομένων. Αν και αντιτάχθηκε στην αριστο- νείρων κ.λπ.). Υπήρξε πολυμαθής και σοφός,
τέλεια θεωρία, εξήρε τη σημασία της επιστημο- από τους πρώτους διακεκριμένους λογίους
νικής μεθόδου του Αριστοτέλη*, ονομάζοντας στη λατινική γραμματεία. Έργα του, από τα
οποία διασώθηκαν αποσπάσματα: Περί θεών,
αυτή την επαγωγικο-απαγωγική διαδικασία ως
Περί φύσεως ανθρώπου, Περί ζώων, Περί ανέ-
"Μέθοδο ανάλυσης και σύνθεσης". Ο ΝΘΜΟΠ ε-
μων, Περί οικείας προφητείας, Περί ονείρων
φάρμοσε τη μέθοδο αυτή για τις έρευνές του
κ.ά.
στον χώρο της Οπτικής, ενώ, όπως ισχυρίστηκε
ο ίδιος, οι τρεις νόμοι της κίνησης ήταν απόρ- Βιβλιογρ.: Ε . ΖΘΙΙΘΓ. ΡΝΙοεορΝβ άθΓ ΟηβεΐΊβη, III 2.
ροια αυτής της μεθόδου, αν και μια πολύ προ- 03Γτη$ΐ3ύΙ, 19364. ο. 109 κ.έ.- Α. (&ΙΙ3 0353, Νιβιάιυε
ΡίςυΙυε. 1962.- Η. ΤήθϊΙθΙΙ, στον Όποιηοη· (1965), σ. 44
σεχτική μελέτη καταδεικνύει ότι χρησιμοποίη-
κ.έ.
σε περισσότερο μια αξιωματική μέθοδο παρά
Βασ. Κύρκος
τη μέθοδο της ανάλυσης και σύνθεσης.
Η αξιωματική μέθοδος* του ΝβννΙοη συνίσταται
Νικήτας (11ος αι. μ.Χ.). Βυζαντινός λόγιος, κα-
σε τρία στάδια: αρχικά διατυπώνει ένα αξιωμα-
θηγητής στο πανεπιστήμιο Κωνσταντινουπό-
τικό σύστημα το οποίο αποτελείται από μία α-
λεως. Δίδαξε ρητορική και γραμματική, που
παγωγικά οργανωμένη ομάδα αξιωμάτων, ορι-
περιλάμβανε όλη τη φιλολογία, κατά το πρότυ-
σμών και θεωρημάτων στη συνέχεια, στο δεύ-
πο της διδασκαλίας των γραμματικών της Αλε-
τερο στάδιο, αναζητά τον καθορισμό μιας δια-
ξάνδρειας. Οι πληροφορίες μας γι' αυτόν προ-
δικασίας για τον συσχετισμό των θεωρημάτων
έρχονται κυρίως από τον επιτάφιο λόγο που έ-
του αξιωματικού συστήματος με τις παρατηρή-
γραψε γι' αυτόν ο φίλος και συνεργάτης του
σεις -στο σημείο αυτό απαιτούσε τη σύνδεση στο πανεπιστήμιο Μιχαήλ Ψελλός. Ο Νικήτας
του συστήματος αξιωμάτων- με τα γεγονότα ξεκινούσε από την ιδέα ότι οι Έλληνες συχνά
του φυσικού κόσμου και, τέλος, στο τρίτο στά- έκρυβαν την αλήθεια κάτω από ένα περικάλυμ-
διο της αξιωματικής μεθόδου, επιχειρεί την ε- μα και γι' αυτό προσπαθούσε, κατά την ερμη-
πιβεβαίωση των απαγωγικών συνεπειών του ε- νεία της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, να
μπειρικά ερμηνευόμενου συστήματος αξιών. Η αφαιρέσει το περικάλυμμα αυτό και να παρου-
μέθοδος της ανάλυσης και της σύνθεσης μαζί σιάσει γυμνή την αλήθεια- χρησιμοποιούσε δη-
με την αξιωματική μέθοδο αποτέλεσαν τα λαδή την αλληγορική μέθοδο, όπως οι Στωι-
κύρια εργαλεία σκέψης του Νβννίοη, με τα κοί*, οι Πατέρες της Εκκλησίας*, αλλά και ο
οποία προσέγγισε τη Φύση και τα φαινόμενα Φελλός*.
που εκτυλίσσονται μέσα σε αυτήν.
Βιβλιογρ.: Κ. Σάθας. Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη. V 92-93-
Η συμβολή του Νβν/Ιοπ στη φυσική φιλοσοφία
ΟΙΙΓ. ΖθΓνοε. υπ ρΝ1ο$ορΙ7Β πέορίΒίοπίείθη όυ ΧΙβ είόεΙθ,
υπήρξε καταλυτική, χάρη στην έρευνα που
ΜίεΐΊθΙ Ρ$θΙ1ο$. Ρ3ΙΪ5, 1920. 92.- Τατάκης Β . Ν.. Η Βυζα-
έκανε τόσο σε μικροσκοπικό όσο και μακρο- ντινή φιλοσοφία. 161 κ.ε.
σκοπικό επίπεδο. Παρέδωσε όχι μόνο τα εργα- Απ. Τζ.
λεία αλλά ταυτόχρονα κατέδειξε και τον
δρόμο στις επόμενες γενεές των επιστημόνων Νικήτας Στηθάτος ο ΣτουδΙτης (11ος αι. μ.Χ.).
για τη βαθύτερη γνώση των φαινομένων και Θεολόγος, οπαδός του μυστικισμού*. Πνευμα-
κατά συνέπεια την πληρέστερη ερμηνεία της τικός πατέρας του ήταν ο ανανεωτής της μυ-
Φύσης. στικής εμπειρίας Συμεών ο Νεότερος (950-
Γιωργος Κ. Οικονόμου 1022), αλλά φαίνεται να πλησιάζει περισσότε-

53
Νικηφόρος Βλεμμύδης

ρο προς τους εκπροσώπους του θεωρητικού στη ζωή, καθώς μετατρέπεται με την εφαρμο-
μυστικισμού ψευδο-Διονύσιο* και Μάξιμο τον γή της από έξη σε δύναμη φύσεως. Και η φύση
Ομολογητή*, χωρίς όμως να διαθέτει το φιλο- είναι το ισχυρότερο πράγμα. Εκείνο όμως που
σοφικό βάθος αυτών. Πιστεύει ότι η γνώση προσδίδει δύναμη στην παράδοση είναι η
πρέπει να έρχεται μόνο από το πνεύμα. Η επι- πίστη. Η λατρεία των εικόνων ανταποκρίνεται
στήμη, κατ' αυτόν, ή είναι εμπνευσμένη ή δεν επί πλέον στην ορθή χριστολογία και αποτελεί
είναι επιστήμη. Κάθε γνώση που είναι καρπός το μέσο που ενώνει το θείο και το ανθρώπινο
μελέτης είναι ψευδογνώση. Έργα: Περί νοη- στοιχείο του Ιησού. Εργα: Σύντομος Βυζαντινή
τού παραδείσου, Περί ουρανίου και Εκκλησια- Ιστορία από του 603-769.- Χρονικόν σύντομον
στικής ιεραρχίας, Τρεις εκατοντάδες κεφαλαί- (Χρονογραφία από του Αδάμ μέχρι του 829)^
ων.
Βιβλιογρ.: ΜίθΠθ, Ρ . Ο . 380 Α - 381 0 - Β . Ν. Τατάκης, Η
Βιβλιογρ.: Η3Υ5ΐΐΘΓΓ • Ο. ΗΟΓΠ. νίβ όβ 5γπ>έοπ Ιβ Βυζαντινή φιλοσοφία, 128-130.
ηουνββυ ΙΜοΙοοιβη. ρβί Νίο6(35 5ΙθΙΙιβΙο5 (Οπθη(3ΐί3 Απ. Τζ.
οΠΜϊϋβηβ, 12). 1928.- Μίςηβ, Ρ . Ο., 120. 851-1010 - Μ.
Τή. 0Ϊ5<]ΪΘΓ. άρθρο στο ΟΤΟ, XI, 481-3.- Π. Χρήστου, Στη-
Νικηφόρος Χούμνος, βλ. Χούμνος Νικηφόρος
θάτου Μυστικά Συγγράμματα, Θεσ/νίκη, 1957.- Β. Ν. Τα-
τάκη. Η Βυζαντινή φιλοσοφία. 150 κ.ε., κ.ά.
Απ. Τζ. Νικολάι Φρειδερίκος (1733-1811). Γερμανός
φιλόσοφος και συγγραφέας. Ανήκε στους λε-
Νικηφόρος Βλεμμύδης, βλ. Βλεμμύδης Νικη- γόμενους λαϊκούς φιλοσόφους (ρορυΙθτρΝΙο-
φόρος δορϊιβπ), που έδρασαν στη Γερμανία την εποχή
του Διαφωτισμού*. Ο Νικολάι, χωρίς να ακο-
Νικηφόρος Γρηγοράς, βλ. Γοηγοράς Νικηφό- λουθήσει τον συστηματικό τρόπο επιστημονι-
ρος κής έρευνας που ακολουθούσαν οι σύγχρονοι
του, προσπάθησε να εκλαϊκεύσει και να α-
Νικηφόρος ο μοναχός (14ος αι. μ.Χ.). Βυζαντι- πλουστεύσει τις ιδέες του διαφωτισμού, ώστε
νός μοναχός του κλίματος των Ησυχαστών, να είναι προσιτές σε όσο το δυνατόν μεγαλύ-
που επαγγελλόταν προς τους ομοίους του τερο αριθμό αναγνωστών. Εγραψε τη λογοτε-
μιαν επιστημονική μέθοδο προσευχής, ικανής χνική επιθεώρηση "Γερμανική Γενική Βιβλιοθή-
να οδηγήσει στην απόκτηση της αιώνιας ζωής. κη". Στράφηκε κατά του ΚβηΓ με το έργο του
Η μέθοδος όμως αυτή προσέκρουσε σε αντι- Ιστορία ενός χονδρού ανθρώπου (1794) και
δράσεις, επειδή έγινε αντιληπτό ότι έτεινε σε κατά του Γκαίτε* (Οι χάρες του νεαρού Βερθέ-
έναν εσφαλμένο μυστικισμό, καθώς με τη μη- ρου), ο οποίος τον διακωμώδησε στον Φάουστ.
χανοποίηση της προσευχής οδηγούσε στην υ- Μαρία Ντόλκα
λοποίηση της πίστης, αφαιρώντας από τη με-
ταφυσική ενατένιση κάθε πνευματικότητα και Νικόλαος Κουζάνος (ΝίΚοΙβυε Κυεβπυε, 1401-
καθιστώντας την μια καθαρά σωματική διαδι- 1464). Γερμανός μυστικιστής φιλόσοφος και
κασία. θεολόγος, θεμελιωτής της γερμανικής φιλο-
Βιβλιογρ.: Μιςηθ. Ρ . 0 . 945-6.- Β. Ν. Τατάκης, Η βυζαντι- σοφίας. Είχε επηρεασθεί από τη νεοπλατωνική
νή φιλοσοφία. 245. φιλοσοφία μέσω των συγγραμμάτων του Διο-
Απ. Τζ. νυσίου του Αρεοπαγίτη" (1ος αι. μ.Χ.), ο οποί-
ος εκπροσωπούσε έναν πνευματικό μυστικι-
Νικηφόρος πατριάρχης Κων/πόλεως (758- σμό* που ευνοούσε τη διείσδυση της νεοπλα-
829). Υπήρξε σφοδρός πολέμιος των εικονο- τωνικής σκέψεως στον Χριστιανισμό". Επίδρα-
μάχων και υπερασπίστηκε με σθένος την ορθο- ση επίσης άσκησε στο πνεύμα του ο Γερμανός
δοξία επί των εικονομάχων αυτοκρατόρων Μι- μυστικιστής - πανθειστής του γερμανικού με-
χαήλ Α' Ραγκαβέ και Λέοντα Ε' Αρμενίου. σαίωνα Μάιστερ Εκχαρτ* (1260-1328), που κι
Έγραψε κείμενα αντιρρητικά, στα οποία υπο- αυτός ήταν επηρεασμένος από τον ελληνικό
στηρίζει ότι η εικονολατρία δεν είναι ειδωλο- νεοπλατωνισμό*. Η βασική φιλοσοφική θεωρία
λατρία, αλλά σεβασμός προς την παράδοση του Κουζάνου συνοψίζεται ως εξής: Σκοπός
της Εκκλησίας, η οποία, όπως ο λόγος του Χρι- του ανθρώπου πρέπει να είναι η ανύψωσή του,
στού, επικάθηται στις ψυχές των ανθρώπων. Η μέσω της ενοράσεως, υπεράνω της περιοχής
παράδοση, κατά τον Νικηφόρο, αποτελεί το των αισθητών όντων, να δει με το φως του
στερεότερο θεμέλιο για ό,τι μας είναι ωφέλιμο λόγου το σύμπαν και να προχωρήσει μέχρι την

54
Νικουλίτζας

αρχή των όντων, που είναι ο Θεός*. Οργανο για διδακτική χρήση, η Αριθμητική εισαγωγή
για την επιδίωξη αυτή είναι η "άοοίβ ίςηοΓβηΙίβ" και το Αρμονικόν εγχειρίδιον. Η Αριθμητική ει-
(σοφή άγνοια) και όχι η γνώση. Διότι η γνώση σαγωγή είναι το πρώτο γνωστό αρχαίο ελληνι-
θέτει όρια και μ' αυτά καθορίζει τα διάφορα α- κό βιβλίο Αριθμητικής, που νοείται ανεξάρτητη
ντικείμενα, τα συγκρίνει και τα αντιπαραβάλ- από τη Γεωμετρία. Με την Αριθμητική εισαγω-
λει μεταξύ τους. Ο θεός όμως είναι άπειρο ον γή ο Νικόμαχος, εξηγώντας μαθηματικά χωρία
και συνεπώς η μέθοδος των ορίων, που εφαρ- των πλατωνικών και των νεοπυθαγορικών κει-
μόζει η γνώση, δεν είναι δυνατόν να ισχύσει μένων, απηχεί τον πλατωνισμό* της εποχής
προκειμένου γΓ αυτόν. Ούτε είναι νοητή η σύ- του Πλούταρχου*. Ετσι θεωρεί τους αριθμούς
γκριση και αντιπαράθεση του θεού προς άλλα ως ανώτατη αρχή, δεδομένους κατά το πρότυ-
όντα, αφού αυτός περιέχει εντός του τα πο του πλατωνικού δημιουργού και, χωρίζο-
πάντα. Τα σπουδαιότερα από τα συγγράμματά ντάς τους σε άρτιους και περιττούς, διακρίνει
του είναι: Περίτης σοφής άγνοιας (1440), Περί τους συνδυασμούς τους: άρτιος - άρτιος (2"),
της ενοράσεως του θεού (1443), Περί του άρτιος - περιττός (2 (2π+Ι) και περιττός - άρτιος
ροεεβί, δηλαδή περί της συμπτώσεως στον (2™+' (2η+Ι). Στο Αρμονικόν εγχειρίδιον εκθέτει
θεό του είναι και του δύνασθαι. Το σύνολο του την ιστορική εξέλιξη του τονικού συστήματος
συγγραφικού του έργου εκδόθηκε από την και εξετάζει τα μουσικά προβλήματα στο πνεύ-
Ακαδημία Επιστημών της Αιδελβέργης το μα του πυθαγορισμού* και με τα κριτήρια του
1932.
Αριστόξενου*.
Βιβλιογρ.: ΡβΙοΚθη&θΓς. ΰτυπόζυςβ άθίρήιΙοεορΝβ άβί Ν. Ε. Ν. Ρούσσος
Κυεβηυε. 1680.- ΡβίΓοηηίθΓ ΰθ 03ΓΚΙΙΙΙ30, Μβυποθ. 13
Ρίιι1ο8ορί)ϊθ όβ Ν. ά. Κυεβηυε. 1942.· Ρ ο Ι Ι β Ρ.. Ν. Ουεβηο.
Νικόστρατος ο Μακεδών (2ος αι. μ.Χ ). Ρήτο-
1942.
ρας, σοφιστής και συγγραφέας, που ακμάζει
Απ. Τζαφερόπουλος
κατά τα χρόνια της βασιλείας του Μάρκου Αυ-
ρηλίου* (161-180). Κατά τη Σούδα*, ως ρήτο-
Νικόλαος Μεθώνης (12ος αι. μ.Χ.). Βυζαντινός
ρας είχε περιληφθεί στον Αλεξανδρινό "κανό-
λόγιος και θεολόγος, ένθερμος οπαδός του
να" των δέκα καλυτέρων ρητόρων της αρχαιό-
χριστιανικού ρεαλισμού και ένας από τους τε-
τητας. Κατά την ίδια πηγή, έγραψε: Δεκαμυ-
λευταίους μεγάλους εκπροσώπους της ορθό-
δοξης θεολογίας. Αντιτάχθηκε στη διείσδυση θία, Εικόνες, Πολυμυθία, Θαλαττουργοί κ.ά.,
του ιδεαλιστικού νομιναλισμού' των νεοπλα- καθώς και εγκώμια στον Μάρκο Αυρήλιο και
τωνικών στο χριστιανικό δόγμα. Προς τον άλλους. Χαρακτηριστικό της νοοτροπίας του
σκοπό αυτό ανέλαβε μιαν Ανάπτυξιν της θεο- είναι το απόσπασμα που διασώζει ο Στοβαίος
λογικής στσιχειώσεως του Πρόκλου', ο οποί- ("Ανθολόγιον", Περί αδολεσχίας 8) και που σε
ος. μετά τον Ψελλό", ήταν η κύρια πηγή της α- μετάφραση έχει ως εξής: "Αν η φλυαρία η α-
ναγέννησης του νεοπλατωνισμού'. Καταγγέλ- συγκράτητη ήταν σημάδι της φρονήσεως, θα
λει ιδιαίτερα τον ακραίο νομιναλισμό του Σω- έπρεπε τα χελιδόνια να είναι πολύ φρονιμότε-
τήριχου, ο οποίος χρησιμοποιούσε τον όρο θε- ρα από εμάς". Φέρεται επίσης ότι μεταξύ 160-
ότητα αντί του όρου λόγος, επειδή έτσι ανα- 170 έκαμε ενστάσεις εναντίον των αριστοτελι-
φερόταν στη φύση και όχι στην υπόσταση, και κών αποριών.
του θυμίζει σχετικά ότι και ο ίδιος ο Πλάτων" Απ. Τζ.
δεν θεωρεί τις ιδέες αποστερημένες από την
υπόσταση. Από το έργο του μαθαίνουμε για τις ΝικουλΙτζας (11ος αι. μ.Χ ). Βυζαντινός λό-
εκκλησιαστικές ροπές και κάποιες άλλες θεο- γιος, γνωστός κυρίως από μια μικρή πραγμα-
λογικές έριδες της εποχής του. τεία έντεκα σελίδων, με τίτλο: Λόγος νουθετι-
κός προς βασιλέα, η οποία αναφέρεται στα κα-
Βιβλιογρ.: 0. ΟΓυπιΙιβοίΐθΓ. Ιστορία Βυζαντινής Λογοτε-
χνίας. τόμ. Α1. 1974. σελ. 112-114.- Β . Ν. Τατάκη. Η Βυ- θήκοντα του βασιλιά. Σ" αυτήν υποστηρίζει ότι
ζαντινή φιλοσοφία. σελ.209·211. ο βασιλιάς δεν υπόκειται στον νόμο, διότι
Απ Τζ. αυτός είναι ο νόμος". Η υπακοή όμως σ' αυτόν
έχει τα όριά της, τα οποία καθορίζονται από
Νικόμαχος ο Γερασηνός (Γέρασα Ιορδανίας, την ψυχική ανδρεία, τη δικαιοσύνη, τη σωφρο-
περ. 50-120 μ.Χ.). Μαθηματικός με πλατωνική σύνη και τη φρόνηση, που πρέπει να διέπουν
κατεύθυνση. Από τη συγγραφική δραστηριότη- τον βασιλιά, ώστε να διασφαλίζονται τα όρια
τά του έχουν διασωθεί δύο έργα, προορισμένα αυτά. Το ηθικό αυτό βάθος που προσδίδει ο Νι-

55
Νιλ Σόρσκι

κουλίτζας στη βασιλεία σκιαγραφεί τον χρι- ΡθβΙίεΓη βηά ΡοΙίΙίοΒΐ ΡΓοόΙβπιε, 1954.
σπανό-βασιλιά, κατά το προηγούμενο του φι- Βιβλιογρ.: Ο. Η3ΓΙ3ΓΚ). 77)0 ΙήβυβΜ οΙ Ρ. Νίθύυ^Γ, Ν θ »
λόσοφου-βασιλιά του Πλάτωνα*, καθώς προ- ΥΟΓΚ, 1960.
σθέτει ότι όλοι οι άνθρωποι είναι παιδιά του Αλέξ. Καριώτογλου
Αδάμ και συνεπώς δεν είναι η συγκυρία κατα-
γωγής ούτε η κοινωνική θέση, αλλά η ηθική Νιούμαν (ΝβννΓπβπ) Τζον Χένρυ (Λονδίνο,
ποιότητα που ξεχωρίζει τον βασιλιά από το σύ- 1801 - Μπίρμιγχαμ, 1890). Περιώνυμος Βρετα-
νολο. νός φιλοσοφών θεολόγος, καθηγητής στο Κα-
Βιβλιογρ.: νβΜθη&θΓς. ΝιΚουΜζβ βΙ Ιθ5 ήί$Ιοηβη$ θολικό Πανεπιστήμιο του Δουβλίνου (1851-
ΒγζβηΙίηε εοηΙβωροΓβίηε. Β 3. 1926 - Β. Ν. Τατάκης, Η 1858) και μετέπειτα Καρδινάλιος της Ρωμαιο-
Βυζαντινή φιλοσοφία, σελ. 156-7. καθολικής Εκκλησίας (1879). Στα συγγράμμα-
Απ. Τζ. τά του επιθυμεί να άρει τις παρωχημένες θρη-
σκευτικές μεθόδους ζήτησης της αλήθειας,
Νιλ Σόρσκι (Νικολάι Μάικοφ, 1433-1508). που στερούνται και της στοιχειώδους ακόμη α-
Ρώσος στοχαστής με έντονη εκκλησιαστική ποδεικτικής σκοπιμότητας και οι οποίες κατα-
και κοινωνική δράση, υπήρξε αρχηγός των δίκασαν τις θεολογικές αναζητήσεις σε απο-
Αδέκαστων. Διαφοροποιήθηκε από τις αυστη- τελμάτωση και μόνιμη κάθειρξη από την υπό-
ρές τελετουργικές αρχές της επίσημης Ρωσι- λοιπη φιλοσοφική και επιστημονική προβλημα-
κής Εκκλησίας, καθώς υπεστήριξε με θέρμη τική. και εισηγείται μια λογικώς θεμελιωμένη
τον μυστικισμό* και τις ασκητικές αρχές του προσέγγιση των θρησκευτικών ζητημάτων,
"ησυχασμού"* του Βυζαντίου. Σύμφωνα μ' ακόμη δε και αυτής της έννοιας της πίστεως*.
αυτό το σημαντικό ιστορικό κίνημα, ο Σόρσκι Παραλείπει, ωστόσο, να καταξιώσει πλήρως τη
απαιτούσε προσαρμογή του μοναστικού βίου συμβολή των τυποποιημένων λογικών και
στις αρχές του ασκητισμού με συγκέντρωση γλωσσικών σχημάτων στην επίτευξη της α-
στον εσωτερικό κόσμο αλλά και συμμετοχή σφαλούς γνώσεως, κυρίως κατά την ενασχό-
στην παραγωγική εργασία. Ήταν εναντίον της ληση με προβλήματα ηθικού περιεχομένου,
βίας και των διωγμών κατά των αιρέσεων και εκεί όπου πλέον απαιτείται η επικουρία μιας α-
γι' αυτό πρότεινε την ανεκτικότητα, αντίθετα πόλυτα προσωπικής και ευέλικτης ανθρώπινης
με τον Ιωσήφ Βολότσκι, εκπρόσωπο της μαχό- κρίσης που, υπερβαίνοντας την ακαμψία των
μενης εκκλησίας. Στα έργα του τον απασχόλη- λογικών αρχών, επιζητεί την προσαρμογή
σε η ψυχολογία των ανθρώπινων παθών. τους στους όρους της εκάστοτε συγκεκριμέ-
Νικ. Οικονομίδης νης πραγματικότητας. Εργα: Οι Αρειανοί του
4ου αι.. 1833.- Η Απολογία της ζωής μου,
Νιμπούρ Ράινχολντ. Αμερικανός προτεστά- 1864.- Η Γραμματική της Συναίνεσης. 1870.
ντης θεολόγος, εκπρόσωπος της διαλεκτικής Σταυρούλα Ν. Σκιαδοπούλου
θεολογίας*. Γεννήθηκε στο ΜπςΜ ΟίΙγ του
Μίδδουπ το 1892 και πέθανε στο δΙοοΚ&πύςΘ Νιούτον Ισαάκ, βλ. Νεύτων Ισαάκ
της Μασσαχουσέτης το 1971. Υπηρέτησε ως
πάστορας στο Ντητρόιτ από το 1915 μέχρι το Νιρβάνα. Η άρρητη κατάσταση του φωτισμέ-
1928. Από το 1928 υπηρέτησε ως καθηγητής νου. Κατά λέξη σημαίνει "σβήσιμο" ή "εξάλει-
στη Θεολογική Σχολή της Νέας Υόρκης. Μαθη- ψη", αλλ' όμως η ετυμολογία της σανσκριτικής
τής του ΚβΓΐ ΒΘΓΙΙΊ εκπροσώπησε τη διαλεκτική λέξης παραμένει αβέβαιη. Οπωσδήποτε είναι
θεολογία*, ασχολήθηκε ιδιαίτερα με προβλή- μια κατάσταση στον Βουδισμό", η οποία αντιτί-
ματα του κόσμου των εργατών και του συνδι- θεται στον κύκλο των μετενσαρκώσεων, τη
καλισμού και στρατεύτηκε στο τότε σοσιαλι- σαμσάρα*. Αυτό σημαίνει ότι η Νιρβάνα χαρα-
στικό κόμμα της Αμερικής. Πίστευε και δίδα- κτηρίζει τη διακοπή όλων εκείνων των στοιχεί-
σκε ότι υπήρχε αναγκαιότητα ζύμωσης των ων που συνθέτουν τον κόσμο των φαινομέ-
χριστιανών με τα κοινωνικά προβλήματα και νων, και γι' αυτό δεν μπορεί να περιγραφεί θε-
ότι το "κοινωνικό ευαγγέλιο" θα ευθυγράμμι- τικά. Είναι δυνατόν να την πετύχει κανείς σ'
ζε την κοινωνία με τις απαιτήσεις της χρι- αυτή τη ζωή, αφού εξαφανιστεί η επιθυμία και
στιανικής ηθικής. Κυριότερα έργα του: ΜΟΓΘΙ η άγνοια. Η μετά τον θάνατο κατάσταση της
Μαπ από ΙΓΠΠΊΟΓΘΙ βοαβίγ, 1932, Απ ΙΠΙΘΓ- Νιρβάνα ονομάζεται "Παρινιρβάνα". Για τον Χι-
ρΓβ(3(ίοπ οΙ Οήπεΰβη ΕΙήίο5. 1936, ΟΜεΙίβη ναγιάνα* Βουδισμό η Νιρβάνα αποτελεί τον

56
Νίτσε

ένα και μοναδικό τελικό στόχο λύτρωσης, ενώ και εγγονός παστόρων, ανατράφηκε σε βαθιά
στον Μαχαγιάνα* υπάρχουν ενδιάμεσοι στόχοι θρησκευόμενο περιβάλλον που τον προόριζε
του Μποντισάτβα", της προσωρινής παραίτη- για κληρικό. Ωστόσο, στο Πφόρτα, κολλέγιο
σης από τη λύτρωση προς όφελος της απελευ- από το οποίο αποφοίτησαν ο Φίχτε*, οι αδελ-
θέρωσης των πλασμάτων. Και στον Μαχαγιά- φοί Σλέγκελ* και ο Νοβάλις*, ο νεαρός Φρειδε-
να Βουδισμό όμως η Νιρβάνα παραμένει τελι- ρίκος έδειξε τη φιλολογική του κλίση. Το 1862,
κός στόχος λύτρωσης. στη Βόννη, γνωρίζεται με τον καθηγητή Ριτσλ,
Βιβλιογρ.: Εύννβιϋ Οοηζβ. ΒυΜίιίιπι. 11$ Εςεβηοβ βηό που θα πιστέψει στην ιδιοφυία του νεαρού φοι-
ΟβνβΙορηηβηΙ, Ν θ « ΥΟΓΚ, 1959. τητή. Το 1863 ακολουθεί τον Ριτσλ στη Λιψία
Αλέξ. Καριώτογλου και εκεί συνδέεται με τον Ερβιν Ρόντε και τον
Οβερμπεκ (τον μεν κατοπινό Ελληνιστή, τον
Νισίντα Κιτάρο (Καναζάβα, 1870 - Καμακούρα, δε θεολόγο και φιλόσοφο), και έμειναν φίλοι ι-
1945). Ιάπωνας φιλόσοφος. Ιδρυσε μαζί με τον σόβιοι και οι τρεις. Την ίδια περίοδο, διαβάζει
φιλόσοφο Τανάμπε τη φιλοσοφική σχολή του το Ο κόσμος ως θέληση και ως παράσταση του
Κυότο ή σχολή Νισίντα - Τανάμπε. Δίδαξε στο Σοπενάουερ"· η σφραγίδα του τελευταίου θα
Πανεπιστήμιο του Κυότο. Θεωρείται ιδεαλι- μείνει για καιρό στον στοχασμό του Νίτσε. Μια
στής φιλόσοφος. Κατέβαλε ιδιαίτερη προσπά- σειρά άρθρων και δοκιμίων του Νίτσε δημοσι-
θεια για να καταδείξει τη διαφορά ανάμεσα εύονται στο "ΡβίπίδοΙίΘδ Μυδβυηι", περιοδικό
στη Δυτική φιλοσοφία και αυτή της Απω Ανα- του οποίου την έκδοση επιμελείται ο Ριτσλ. Ο
τολής. Επηρεασμένος από τις βουδιστικές φι- Νίτσε αρχίζει να γίνεται γνωστός. Δύο χρόνια
λοσοφικές αρχές προσπάθησε να ερμηνεύσει μετά τις πρώτες δημοσιεύσεις, ο Ριτσλ μεσο-
το "μη Είναι" ως την αντίληψη του σύμπαντος λαβεί ώστε να του εμπιστευθούν οι πανεπιστη-
που περιέχει τα πάντα και "ενώ είναι τα πάντα, μιακοί της Βασιλείας την έδρα της κλασικής
το ίδιο είναι το μηδέν", "ενεργεί χωρίς ενερ- φιλολογίας (1868). Στην Ελβετία διαμένει ο
γούντα" και "ορίζει χωρίς να υπάρχει κάποιος δεύτερος και σημαντικότερος από τους Μέ-
που να ορίζει". Από πολλούς θεωρήθηκε η φι- ντορές του: ο Ριχάρδος Βάγκνερ". Ο Νίτσε
λοσοφία του Νισίντα ως συγγενής με την ιδε- ποτέ δεν θα ξεχάσει τη θυελλώδη σχέση τους,
αλιστική φιλοσοφία της δυτικής σκέψης και ούτε θα συνέλθει ποτέ τελείως από τη ρήξη
πολύ κοντά στον υπαρξισμό*. Το πραγματικό μεταξύ τους, αποτέλεσμα ενός ανόητου πεί-
"Είναι" κατ' αυτόν γίνεται προσιτό με την ενό- σματος και μιας μόνιμης αποστροφής από μέ-
ραση και είναι αποτέλεσμα ενός "ειδικού τρό- ρους του Νίτσε όλων εκείνων των ινδαλμάτων
που να βλέπει κανείς τα πράγματα" ή "τρόπου του συρμού, που επαγγέλλονταν την πολιτική
που αντιλαμβάνεται κανείς τον εαυτό του". ή την κοινωνική ή την καλλιτεχνική αναγέννη-
Ετσι ξεπερνιέται αυτόματα η αντίθεση ανάμε- ση των Γερμανών. Ωστόσο, ο Βάγκνερ, παρό-
σα στο υποκειμενικό και το αντικειμενικό. Κυ- λη την αλαζονική περηφάνια, τον αφόρητο με-
ριότερα έργα του είναι: Αυτοσυνείδητο σύστη- γαλόιδεατισμό και επιπόλαιο ενθουσιασμό
μα τσυ σύμπαντος (1929), Ο καθορισμός του του, υπήρξε πάντοτε μεγάλος. Κοντά του ο
μη Είναι στην αυτοσυνειδησία (1931), Το βασι- Νίτσε γράφει το πρώτο του μεγάλο έργο· επι-
κό ερώτημα της φιλοσοφίας (1933). στρέφοντας από την Καρλσρούη, όπου υπηρε-
Αλέξ. Καριώτογλου τούσε ως τραυματιοφορέας στον Γαλλοπρωσι-
κό πόλεμο, δημοσίευσε το 1872 τη Γέννηση
Νίσμπετ (ΝίεόβΙ) Ρόμπερτ (γεν. 1913). Αμερι- της Τραγωδίας υπό το πνεύμα της Μουσικής.
κανός νεοσυντηρητικός κοινωνιολόγος. Εργα Ο συμμαθητής του στο Πφόρτα και νέος προ-
του: ΤΙΊΘ εοάοΙοςίεβΙ ΙίβάίΙίοπ, ΝΘΝΝ ΥΟΓΚ, 1961 • στατευόμενος του Ριτσλ, ο Βιλαμόβιτς', ο με-
ΟοηεβινβίίεΓη, 0γ63γπ από ΓβΒίίΙγ, δίΓβΙίοτά, τέπειτα σπουδαίος κλασικός φιλόλογος, απα-
1986. ντά με λίβελλο' ο ίδιος ο Ριτσλ μέμφεται τον
Δ. π. "παραλογισμό" και τις αντιεπιστημονικές μεθό-
δους του μαθητή του. Το έργο είναι μια ρομα-
Νίτσε Φρειδερίκος Γουλιέλμος (ΡπβάπεΙι ντική εξύμνηση του απολλώνιου και διονυσια-
\Λ/ΪΙΙΊ6ΙΠΊ ΝίβΙζδεΙιβ, Ραίκεν, Νάουμπουργκ αμ κού πνεύματος· ο Βάγκνερ είναι κατενθουσια-
Ζάαλε, 1844 - Βαιμάρη, 1900). Γερμανός φιλό- σμένος, σχεδόν παραληρεί. Αρχές του 1873, ο
σοφος, κορυφαία συγγραφική και φιλοσοφική Νίτσε γράφει το Περί Αληθείας και Ψεύδους ε-
φυσιογνωμία της Δύσης του 19ου αιώνα. Γιος ξωηθικώς νοουμένων επιχειρεί, με ύφος που

57
Νίτσε

προμηνύει τη Γενεαλογία και το Λυκόφως, την ο Νίτσε καταρρέει στο Τορίνο. Μπαίνει σε
πρώτη του απόπειρα για "μετατίμηση αξιών". Η άσυλο, βγαίνει με φροντίδες του Όβερμπεκ
αντισωκρατική του πολεμική ρίχνει τις πρώτες και της μητέρας του Νίτσε. Το 1890 ήρεμος,
προειδοποιητικές βολές. Το 1874, ο Βάγκνερ, νηφάλιος δεν θα ξαναμιλήσει πια για φιλοσο-
ιυτός ο "Καλιόστρο των Ηχων", και ο Νίτσε α- φία" το πνεύμα του έχει πια σιγήσει. Το 1900
πογοητεύονται αμοιβαία- το ρήγμα στις σχέ- θα σβήσει, κάπου στη Βαϊμάρη, μέσα στην α-
σεις τους ολοένα θα βαθαίνει, ενώ η γενναιο- γκαλιά της αδελφής του. Το όνομά του είναι
φροσύνη του Βάγκνερ δεν θα υστερήσει ποτέ πια πασίγνωστο" πανεπιστημιακές παραδόσεις
μπροστά στον αγαπημένο οπαδό. Λίγο νωρίτε- αφορούν στο έργο του, τα βιβλία του γίνονται
ρα, στα τέλη του 1873, ο Νίτσε έχει διακηρύξει ανάρπαστα. Χρειάστηκε το προσωπικό του
την αποδέσμευση του από τα πνευματικά δε- δράμα, για να στραφεί η ευρωπαϊκή διανόηση
κανίκια του Βάγκνερ, τα οποία δεν τα είχε, άλ- στο μεγαλειώδες έργο του.
λωστε, ανάγκη" οι πρώτοι Ανεπίκαιροι Στοχα- Ολάκερη η ζωή του Νίτσε, μέχρι την κατάρ-
σμοί βλέπουν το φως της δημοσιότητας, έργο ρευση της πνευματικής του διαύγειας, υπήρξε
που θα ολοκληρωθεί μέχρι το 1876. Ούτε μία μια αγωνιώδης και μοναχική αναζήτηση της
λέξη για τον Βάγκνερ. Το 1878 το Ανθρώπινο, χαμένης ομορφιάς και απλότητας" μέσα στη
πολύ Ανθρώπινο, βιβλίο με χαμηλούς τόνους φτιασιδωμένη θηλυπρέπεια, στο διεστραμμένο
και νηφάλιο ύφος. Πουθενά ο Βάγκνερ. Ο γούστο και στην ανυπόφορη συμβατικότητα
Νίτσε θέλει να το εκδώσει ανώνυμα' ο εκδότης των ανθρώπινων σχέσεων, έβλεπε να διασύ-
θέλει να εκμεταλλευθεί το όνομα του "αιρετι- ρεται κάθε ανθρώπινη αξία, ακόμα κι απ' αυτόν
κού". Τώρα τον μέμφεται κι ο Ρόντε, όμως ο τον άμβωνα των ιεροκηρύκων ( Αντίχριστος,
Μπρούνο Μπάουερ* γράφει μια ενθουσιώδη αφορ. 38). "ΡβτββΙ νβπ(35, ΙΙΒΙ νίΐ3", έγινε το πι-
κριτική υποδοχής του Ανθρώπινου. Η εντεινό- στεύω του, κι ένα εμπνευσμένο εγκώμιο της
μενη ψυχική αγωνία, η ανησυχαστική σκέψη κλασικής τέχνης, παιδείας και ζωής κάθε του
του και η καταρρακωμένη υγεία του κάνουν γραπτό. Μα στον κλασικό τύπο ανθρώπου διέ-
τον κόσμο να τον αποφεύγει. Οι φίλοι του, συ- κρινε αυτό που πραγματικά τον έκανε μεγαλει-
γκινημένοι, συσπειρώνονται γύρω του" ο Νίτσε ώδη και που, μέχρι την εποχή του, αλλά κι αρ-
δεν πρέπει να αφεθεί στη μοναξιά που ο ίδιος γότερα, οι φιλόλογοι αρνήθηκαν να παραδε-
έχει επιβάλει στον εαυτό του. Το β' μέρος του χθούν: τη συνύπαρξη του απολλώνιου και του
Ανθρώπινου, ο Ταξιδιώτης χωρίς τον ίσκιο του, διονυσιακού*, όχι όμως με την αρμονική εκείνη
αποσπά τον συγκινητικό θαυμασμό και την εκ- ανάπτυξη των δύο στοιχείων, αλλά με την ασί-
δήλωση ισόβιας αφοσίωσης σ' έναν άνθρωπο γαστη μεταξύ τους πάλη. Ο Ζαρατούστρα, πιο
που κατοικεί "μέσα στο ίδιο του το πνεύμα" κοντά από κάθε άλλον στα κλασικά πρότυπα,
(κατά τη ρητή μαρτυρία του Ρόντε). Το 1881 απογοητευμένος από καθετί ανθρώπινο -ακό-
γράφεται η Ροδαυγή, το 1882 η Χαρούμενη μα κι από την ίδια την ανθρωπινότητα (Αντίχρι-
Επιστήμη. Η υγεία του σε κατάσταση χειρότε- στος, αφορ. 4)- στρέφεται ενάντια στον εαυτό
ρη από ποτέ' συνεχείς περιπλανήσεις από το του προς χάριν του ίδιου του του εαυτού, της
Σαιν Μόριτς στο Ενγκαντίν, στη Γένοβα, στη αυτούπέρβααής του. Ο Ζαρατούστρα δεν είναι
Λιψία. Το 1883 ο Νίτσε γράφει το αριστούργη- ο ασκητικός τύπος που καταδικάζεται στη Γε-
μά του: το α' μέρος του Τάδε έφη Ζαρατού- νεαλογία της Ηθικής και που αναζητά τη λύ-
στρα τελειώνει στο Ράπαλο. Αμέσως μετά κα- τρωση για τον εαυτό του" δεν πνίγει τα πάθη
ταφεύγει στη Γένοβα, στη Ρώμη και στο Σιλς του: τα αφήνει ελεύθερα για να μπορεί να τα
Μαρία, όπου ολοκληρώνει το β' μέρος. Ο Βά- τιθασεύει. Δεν κρατά τίποτε για τον εαυτό του
γκνερ, πεθαμένος από καιρό μέσα στα γραφτά και χαρίζει απλόχερα την αλήθεια του σε όποι-
του Νίτσε, κηδεύεται στο Μπαυρόυτ. Το 1884 ον "αντέχει" να τη δεχθεί. Και η αλήθεια αυτή
γράφεται το γ' μέρος του Ζαρατούστρα• το δεν είναι άλλη από τον Υπεράνθρωπο, τον υιό,
1885 το δ' μέρος. Το 1886 το Πέραν του Καλού και γι" αυτό αρνητή -κατά μία φροϋδική ερμη-
και του Κακού. Το 1887 η Γ ενεαλογία της Ηθι- νεία- του ανθρώπου. Ο άνθρωπος, "ένα σκοινί
κής. Το 1888 η Περίπτωση Βάγκνερ και Νίτσε τεντωμένο ανάμεσα στο ζώο και στον Υπεράν-
εναντίον Βάγκνερ, το Εοοβ Ηοιτιο, ο Αντίχρι- θρωπο", μοιάζει μάλλον με μια ανόητη θεία
στος και το Λυκόφως των Ειδώλων. Λίγες θερ- φάρσα, αν υποτεθεί πως αποτελεί το πέρας και
μές φωνές αναγνώρισης σπάζουν την απομό- την ευτυχή κατάληξη μιας οντολογικής εξελι-
νωση του: ο Μπραντές', ο Ιππ. Ταιν'. Το 1889 κτικής πορείας. Απεναντίας, είναι "κάτι που θα

58
Νοβγκορόντσεφ

πρέπει να ξεπεραστεί", και τούτο το ξεπέρα- στούν ένα ενιστικό σχήμα, το οποίο όμως ε-
σμα του εαυτού του είναι που εντέλει δικαιώ- ξαρτά δύο αντιθετικές μεταξύ τους μορφές,
νει την ύπαρξη και τον αγώνα του μέσα στον διαλεκτικά αλληλοπροσδιοριζόμενες: το Εγώ
κόσμο (βλ. Υπεράνθρωπος, Τάδε έφη Ζαρα- και το μη-Εγώ, το βιωματικό - γνωσιολογικό υ-
τούστρα). ποκείμενο και το αντίστοιχο αντικείμενό του,
"Ιεί νβΓθόΙυπς ΓΤΐ09ΐί0(ι?" Είναι δυνατή η εξευ- τον Κόσμο. Ο "μαγικός ιδεαλισμός" του Νοβά-
γένιση του ανθρώπου; Ακατάπαυστη ήταν η α- λις δέχεται το απρόσκοπτο πέρασμα από το
ναζήτηση του στη λύση τούτου του ερωτήμα- Είναι στο Νοείν, από το Ονομα (ή την Ιδέα) στο
τος- οι αλήθειες με την αποσπασματικότητα Πράγμα και αντίστροφα, βασίζοντας αυτή τη
και το ευκαιριακό τους κύρος δεν μπορούν να διαδικασία κατανόησης σε μια σύντονη λει-
υπηρετήσουν τη ζωή, που είναι και η μόνη τουργία λόγου και ενόρασης.
πραγματική αλήθεια, μαζί με τον θάνατο (ΑΠΊΟΓ Ως συγγραφέας ρομαντικός και πρόδρομος
<3ΐί - εμπιστοσύνη στη νομοτέλεια του πεπρω- του συμβολισμού, ο Νοβάλις επέδειξε μια απα-
μένου). Παρεξηγημένος, ίσως, περισσότερο ράμιλλη σε ατμόσφαιρα και ύφος δημιουργία"
από κάθε άλλον στοχαστή, ο Νίτσε έγινε ο θρησκευτική αγωνία, πλούσια πανθειστικά
ίδιος, πέραν του έργου του, αντικείμενο φιλο- στοιχεία κι ένας μυστικισμός σπρωγμένος στα
λογικών διαξιφισμών. Πολέμιος του παγγερ- όρια ενός συμβολιστικού μανιερισμού είναι τα
μανισμού, οικτρά απογοητευμένος από την α- κύρια γνωρίσματα ενός έργου που σήμανε την
νοησία και τον "υδροκεφαλισμό" της γερμανι- άφιξη του ρομαντισμού στη Γερμανία (Ηγπιηβη
κής κουλτούρας ( Πέραν του Καλού και του 3η άίβ Ν3οΜ, 1800). Φιλοσοφικό και κριτικό
Κακού, αφορ. 241), είναι άξιο απορίας πώς κα- ύφος χαρακτηρίζει τα Ο/θ ίβΜίηββ ζυ 53/5
τέληξε, στα χέρια των θιασωτών του εθνικοσο- (1798), Ο/θ αιπείβηήβίΐ οάβΓ Ευωρβ (1799) και
σιαλισμού, να αναγνωρίζεται ως ο εμπνευστής
ΗβίηήοΙ? νοη οηβίάίηςβη (1802), (το τελευταίο
και ο απολογητής της ναζιστικής ιδεολογίας.
εκδόθηκε από τον ΤίβοΚ). Τα "Απαντά" του:
ΓΓ αυτή τη διαστρέβλωση που υπέστη η πνευ-
Ό ί β \Λ/ΘΓΚΘ Ρ π β ά ι ϊ ο Ι ι ν ο η Η Β Γ Ά Β Η Β Θ Γ Σ Ε " , ε π ι μ . Ρ .
ματική του παρακαταθήκη, ο Νίτσε είναι άμοι-
ΚΙυοΙΦοϊιη και 0. δβΓηυβΙ, 3 τόμοι (β' έκδ.
ρος ευθυνών. Παρερμηνεύθηκε και διασύρθη-
δΙυ«93Γί, 1969).
κε· ωστόσο, αναμφίβολα, υπήρξε η πιο μαχητι-
Βιβλιογρ.: Τίι. Ηβθπης, ΝονβΙϊε 3/5 ΡΜοεορίΊ. 51υ|(03ΐ1
κή και πιο απελπισμένη φωνή διαμαρτυρίας για
1954 - Η. ΗίΗθΓ. ΟΘΓυηύβίοηηΐθ ΝονβΙίε. ΟοΟιηςθη. 1967.
την "απαξίωση" όλων των ανθρώπινων ιδανι-
Παναγ. Πάκος
κών και αξιών.
Βιβλιογρ.: Τα "Απαντά" του: ΙΛ/ΘΓΚΘ ΪΠ (3ΓΘΙ Βαηΰβπ". επι- Νοβγκορόντσεφ Πάβελ Ιβάνοβιτς (1866-
μέλεια Κ3ΓΙ 5οΐΊΐ&οήΐ3, Μόναχο. 1966 - \Λ/. ΚβυΙπιβηπ.
1924). Ρώσος νομομαθής, φιλόσοφος, κοινω-
ΡιΐθάκΙι ΝιβΙζ5ϋ/ιβ. ΓΛβ ^^ϊβ ο< Μβ^ηβΓ Ν. Υ., 1967.- Κ.
νιολόγος. Καθηγητής σε εκπαιδευτικά ιδρύμα-
ΙοννίΙΙι. νοη ΗβςθΙζυ ΝιβΙζεοίιε - 0. ΗβΙβνγ. ΝίθΙζίΐϊιε
Παναγ. Πακος τα της Μόσχας και άλλων πόλεων της Ρωσίας.
Μετά την Επανάσταση του Οκτώβρη μετανά-
νιχιλισμός, βλ. μηδενισμός στευσε στην Ευρώπη.
Κέντρο των φιλοσοφικών απόψεων του Νοβ-
Νοβάλις (ΝονβΙίδ: ψευδώνυμο του Ρπβάποή νοη γκορόντσεφ είναι ο άνθρωπος, η προσωπικό-
Η3Γάβηό6Γ9). Γερμανός συγγραφέας, ποιητής τητά του, που κατά τη γνώμη του δεν μπορεί
και στοχαστής (Μάνσφελντ, 1772 - Βάισεν- να προσφερθεί θυσία στην κοινωνία εν ονόμα-
φελς, 1801). Σπούδασε νομικά στην Ιένα και τι της γενικής "αρμονίας". Αυτό σημαίνει ότι η
γνωρίστηκε προσωπικά με τους ΡίοΙΜβ", δΙιβΙ- απόλυτη "αρμονία" που διψά ο άνθρωπος είναι
Ιίης*, 5ο(ιίΙΙβΓ* και τους αδελφούς δοΜΙβςθΓ. αδύνατον να επιτευχθεί στη σφαίρα της σχετι-
Η φιχτεανή διαλεκτική μέσα από τον στοχα- κής ιστορικής πραγματικότητας. Γιατί αποτε-
σμό του Νοβάλις προάγεται σε αντικειμενική λεί ηθικό αίτημα, ιδανικό που η πραγματοποίη-
διαλεκτική, μια αληθινή φιλοσοφία της φύσης" ση του είναι δυνατή μόνο πέρα από τα όρια
το πολυσχιδές των κοσμικών φαινομένων, ενώ των πεπερασμένων φαινομένων. (Για το κοι-
αβασάνιστα παραπέμπει σε πολυαρχικά οντο- νωνικό ιδανικό, Κίεβο, 1919, σ. 149). ΓΓ αυτό
λογικά και γνωσιολογικά μοντέλα, εντούτοις και ο Νοβγκορόντσεφ πρέσβευε ότι οι θεωρίες
στην πραγματικότητα αποτελεί έκφραση της (τόσο οι σοσιαλιστικές, όσο και οι αναρχικές),
πολλαπλότητας που προσιδιάζει στην αρχική που υπόσχονται τη λύση όλων των κοινωνικών
ενότητα. Τα στοιχεία του σύμπαντος συνι- αντιθέσεων, είναι ουτοπικές και οδηγούν την

59
νόημα

κοινωνία σε αδιέξοδα. Η θετική λύση του προ- την άλλη, διαφέρει από τον συνειρμό των πα-
βλήματος του υπαρκτού και του δέοντος, του ραστάσεων.
απόλυτου και του σχετικού, που προτείνει Το πρώτο συμβαίνει, διότι η νόηση είναι αυτο-
είναι η εξής: αν και το ιδανικό της ηθικής τε- τελής σύνδεση των παραστάσεων για την επί-
λείωσης είναι απόλυτο και ανέφικτο, ωστόσο λυση ορισμένων θεωρητικών προβλημάτων. Η
πρέπει να τείνουμε προς αυτό γιατί η επιδίωξη διάκριση αυτή της νόησης από την αισθητηρια-
της επίτευξης του συμβάλλει στη συνεχή ανά- κή αντίληψη εισάγεται στη φιλοσοφία* από
πτυξη του ανθρώπου. τον Πυθαγόρειο* Αλκμαίωνα* τον Κροτωνιάτη
Θεοχ. Κεσσίδης (ϋ-Κ 24ΒΙ3). Από τότε συνεχίζει να είναι πα-
ρούσα στην ιστορία της φιλοσοφίας και δημι-
νόημα (αγγλ. πιβαηίης). Εκείνο που συλλαμβά- ουργεί την αντίθεση των δύο γνωσιολογικών
νει ο νους, το νοούμενο. Στην παραδοσιακή φι- συστημάτων α) της αισθησιαρχίας* (δθΠδυβΙίδ-
λοσοφία* και λογική* είναι συνώνυμο της ση- ιπυδ), σύμφωνα με την οποία η νόηση και η αί-
μασίας". Κατά τη σύγχρονη περί σημασιών ο- σθηση ταυτίζονται, και πιο γενικά ότι οι αισθή-
νομάτων θεωρία της λογικής (Γκ. Φρέγκε* και σεις είναι πρωταγωνιστές της γνωστικής δια-
Α. Τσερτς') σημασία (αναφορική σημασία, κα- δικασίας, β) του ορθολογισμού* (Γ3(ίοη3ΐίδΐτιυδ,
ταδήλωση) ορισμένου ονόματος καλείται το υ- ίηΙβΙΙθοΙυβΙίδίτιυδ), σύμφωνα με τον οποίο η
ποδηλούμενο με αυτό αντικείμενο ή τάξη αντι- νόηση δημιουργεί γνώση που ισχύει γενικά.
κειμένων (το πλάτος της έννοιας), ενώ νόημα Η "νόηση" διαφέρει από τον συνειρμό των πα-
του ονόματος (βάθος της καταδήλωσής του) ραστάσεων στα εξής σημεία: α) κατά τη λογική
είναι το περιεχόμενο της έννοιας*, η κατανόη- σύνδεση των παραστάσεων, β) κατά τα στοι-
ση του οποίου αποτελεί όρο της κατάλληλης χεία της προσοχής* και του διαφέροντος με τα
πρόσληψης*, της αφομοίωσης του ονόματος. οποία παρακολουθούμε με τη θέλησή μας, συ-
Αποτελεί ανώτερο επίπεδο σημασιολογικής γκεντρώνοντας τον νου μας όχι μόνο στο πε-
άρθρωσης στο οποίο συγκεκριμενοποιούνται ριεχόμενο των παραστάσεων, αλλά και στις
οι σημασίες των λέξεων και μέσω του οποίου σχέσεις που υπάρχουν μεταξύ τους, γ) ως
επιτυγχάνεται η επικοινωνιακή πράξη. Στα εν- προς τα αποτελέσματα. Ενώ ο μηχανικός συ-
νοιολογικά συστήματα της θεωρητικής νόη- νειρμός των παραστάσεων ως ακούσιος δεν
σης, το νόημα των εννοιών δηλώνεται και συλ- μας προσφέρει τίποτε το θετικό, αντίθετα η
λαμβάνεται μέσω του συστήματος εννοιών νόηση, που είναι σκόπιμη σύνδεση των παρα-
(βλ. ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκρι- στάσεων, λύνει πολλαπλά προβλήματα της
μένο). φύσης και του πνεύματος και καταλήγει σε α-
Βιβλιογρ.: Η. ΡθνιΙιοπιε. Μθβπιης 3ηό ΟοπεβρΙυβΙ ποτέλεσμα, που είναι ο σχηματισμός των γνώ-
5γεΙβιηε. Μοδοονί, 1990. σεων. Αυτές οι γνώσεις, από τη μια μεριά,
Δ. Πατέλης είναι αληθείς όταν συμφωνούν με τα πράγμα-
τα όπως τα αντιλαμβανόμαστε, από την άλλη,
νόηση (ίηΙοΙΙβοΙυδ, υπΰθΓδΙθπόϊης). Με την πιο είναι πλάνες, αν δεν συμφωνούν. Ο ϋθδοβΓΐβδ*
γενική σημασία "νόηση" είναι η ικανότητα να (Αρχές της φιλοσοφίας, 1, 9) βλέπει ευρύτερα
καταλαβαίνουμε. Ο ίοεΚβ* θεωρεί ότι "νόηση" το περιεχόμενο της "νόησης" και συγκεφαλαι-
είναι η ικανότητα της σκέψεως (Δοκίμιο για ώνει σ' αυτόν τον όρο πολλές ψυχικές λει-
την ανθρώπινη νόηση, βιβλ. II, Κεφ. 6). Με μια τουργίες: "Με τον όρο νόηση, υποδηλώνω ο,τι-
λιγότερο γενική έννοια, "νόηση" είναι η συσχέ- δήποτε του οποίου είμαστε γνώστες, τόσο
τιση των παραστάσεων και η εύρεση ομοιοτή- όταν αυτό συμβαίνει σε μας, όσο κι όταν
των και διαφορών που υπάρχουν ανάμεσά απλώς το γνωρίζουμε. Γι' αυτό η νόηση δεν
τους. Αυτή η λειτουργία γίνεται αυτόματα και ταυτίζεται απλά με τη γνώση, τη βούληση και
στην περίπτωση της κατ' αίσθηση αντίληψης τη φαντασία, αλλά στον ίδιο βαθμό με την ε-
των παραστάσεων και στον συνειρμό* τους. λεγχόμενη αίσθηση".
Με την πιο στενή σημασία, νόηση είναι η συ- Η νόηση με την καντιανή σημασία είναι η λει-
νειδητή συσχέτιση των παραστάσεων, που α- τουργία του πνεύματος που συνίσταται στη
ποτελούν στοιχεία μιας ανώτερης ιδέας, η σύνδεση των αισθημάτων σε σειρές και συστή-
οποία λειτουργεί ως ενοποιητική δύναμη. Η ματα συνεχόμενα δια μέσου των "κατηγο-
νόηση, από τη μια μεριά, διακρίνεται και δεν ριών"*. Ο ΚβπΓ κάνει εκτενή λόγο για τη δια-
ταυτίζεται με την κατ' αίσθηση αντίληψη, από φορά νόησης (ίηΙβΙΙβοΙυδ) και του λόγου*

60
νοησιαρχία

(Γβΐίο). Η νόηση είναι η ικανότητα των κανόνων σεις του εγκεφάλου. Η άποψη αυτή χαρακτη-
με βάση τους οποίους οργανώνεται το υλικό ρίστηκε ως "χυδαίος υλισμός"* • β) η θεωρία της
των αισθήσεων, ενώ ο λόγος (Γ3(ϊο) είναι η ικα- αναγωγής των νοητικών λειτουργιών - συμβά-
νότητα των "αρχών". Η νόηση σχηματίζει "κρί- ντων στις αντίστοιχες εγκεφαλικές λειτουρ-
σεις" (: κατά ποσόν: καθολικές, μερικές, ατομι- γίες ή καταστάσεις. Η σύγχρονη "θεωρία της
κές· κατά ποιόν: καταφατικές, αποφατικές, αό- ταυτότητας" θα γίνει πλατιά γνωστή ως "υλι-
ριστες· κατά την αναφορά: κατηγορικές, υπο- σμός της κεντρικής κατάστασης" και με τις διά-
θετικές, διαζευτικές κατά τον τρόπο: προβλη- φορες εκδοχές της φαίνεται ότι συμφωνεί το
ματικές, βεβαιωτικές, αποδεικτικές). Μορφές μεγαλύτερο μέρος των νευροβιολόγων γ) η
της νόησης είναι η "έννοια", η "κρίση" και ο φρενολογία του Ρ. ϋ. 6311. Αυτός διαμορφώνει
"συλλογισμός". Στην πρώτη περίπτωση, η την πρώτη σύγχρονη εντοπιστική θεωρία των
νόηση νοείται ως "ορμή" σύνθεσης μιας καθο- ανώτερων εγκεφαλικών λειτουργιών, αναγνω-
λικής εικόνας ή παράστασης που περιλαμβάνει ρίζει δηλαδή πάνω στον εγκεφαλικό φλοιό την
τα γνωρίσματα ενός ή περισσοτέρων ομοει- έδρα πολυάριθμων κέντρων για την παραγωγή
δών αντικειμένων. Στη δεύτερη μορφή, η των ανθρώπινων ψυχονοητικών ικανοτήτων.
νόηση εκδηλώνεται ως προσδιορισμός σχέσε- Παρά το γεγονός ότι τις τελευταίες δεκαετίες
ων ανάμεσα σε δύο έννοιες και, στην τρίτη, η πολλές επιστήμες, όπως νευρολογία, νευρο-
νόηση εκδηλώνεται ως συναγωγή συμπερά- γλωσσολογία, ψυχογλωσσολογία, η τεχνητή
νοημοσύνη, γνωσιολογία και άλλες σε συνερ-
σματος από προκείμενες κρίσεις. Η νόηση έχει
γασία μεταξύ τους ερευνούν θεμελιώδη ερω-
πολλαπλές σχέσεις και με άλλες ψυχικές λει-
τήματα για τη σχέση εγκεφάλου και νόησης,
τουργίες. Πρώτα συνδέεται με την προσοχή*.
ωστόσο αυτά παραμένουν χωρίς απάντηση. Αν
Η σταθερότητα και η ευκινησία της προσοχής
υποθέσει κανείς ότι όλα τα νοητικά συμβάντα
επηρεάζει θετικά τη νόηση. Η μνήμη παρέχει
συνοδεύονται από τελικά φυσικά συμβάντα
στη νόηση την αφετηρία της δραστηριότητάς
δεν χρειάζεται να θεωρήσουμε ως αναγκαία
της, ενώ η φαντασία διευρύνει τη λειτουργία
την ύπαρξη μιας ξεχωριστής οντότητας με το
της νόησης. Από την ψυχολογία γίνεται λόγος
όνομα νόηση. Το γεγονός αυτό έχουν τονίσει
και για "βαθμούς νόησης", οι οποίοι κλιμακώ-
πολλοί στοχαστές. Ο Α. ΑγβΓ* πρόσφατα έγρα-
νονται από την αφυία μέχρι τη μεγαλοφυία.
φε: "Δεν χρειάζεται να συλλαμβάνουμε τη
Ενας άνθρωπος είναι μεγαλοφυής, όταν έχει
νόηση ως ουσία, αλλά ούτε και ως οντότητα ο-
εξέχουσα δύναμη έμπνευσης, επινόησης, σύλ-
ποιουδήποτε είδους. Οπως και ο Ηυπίθ' και ο
ληψης και παράστασης των πραγμάτων. Χαρα- \Λ/. ϋ3πΐθ5* δεν αισθάνονται καθόλου την ανά-
κτηριστικά του μεγαλοφυούς είναι ακόμα η γκη να υποθέσουν την ύπαρξη αυτού που ονο-
διορατικότητα και η πρωτοτυπία της σκέψης. Η μάζεται με διάφορους τρόπους είτε καθαρό
ιδιοφυία είναι χαρισματική ικανότητα εκ φύσε- εγώ είτε ψυχή είτε νοητική ουσία". Τελικά τις
ως, μια δηλαδή κατάλληλη διάθεση η οποία με εκδηλώσεις της νόησης όλοι τις κατανοούμε -
την άσκηση και τη διδαχή αναπτύσσεται και ε- ωστόσο με πληρότητα και οριστικά δεν μπο-
ξελίσσεται. ρούμε να ορίσουμε, γιατί αυτό που ορίζει δεν
Η νόηση ασφαλώς δεν είναι μια ορατή διαδικα- αυτοορίζεται.
σία, αλλά δεν είναι μια λειτουργία αδιαχώρι-
Βιβλιογρ.: Αγθί Α.. ΡήίΙοεορΗγ ίη ίήβ ΤινβηΙϊβΙίι ΟβηΙυΓγ.
στη από τον εγκέφαλο. Υπήρξε βέβαια και μια
υπννϊπ ρϊ>. ίοηύοη. ανατ. 1987.- ΗβηύΰοοΙι οΙ Ηυιηβη
μεταφυσικής απόχρωσης αντίληψη, ότι οι εμ-
ΙηΙβΙΙίςβηεβ. β ό . Ρ . δΙθΓΠϋβΓθ, ΟβπιΙχά. υηίν. ρΓ„ 1982-
φανίσεις της νόησης είναι σχεδόν ανεξάρτη- ΟυίΙΙΟΓά ϋ. - Ρ . ΗοβρΙηβΓ. ΓΛρ ΑηβΙγειε οΙ ιηίβΙΙίββηοβ.
τες από το σώμα. Χωρίς φυσιολογικό εγκέφα- ΜΟ6Γ3«Ι ΗίΙΙ. 1971.- ΟίΙ&ΒΓΐ ΒγΙθ. Γ/ιβ ΟοηοβρΙ οΙ πιίηύ.
λο δεν υπάρχει νόηση. Ο καρτεσιανός δυϊσμός 1949 - ΜβΙοοΙιτι Ν.. ΡηύΙβπκ οΙ ηιϊηά. υηίν. ϊη Ιοηάοη.
1971.- Μουτσόπουλος Ε . . Νόησις και Πλάνη. Αθήναι,
επηρέασε σημαντικά τις διάφορες θεωρίες
χ χ - Υουπς ϋ.. ΡΝΙοεορίιγ βηό (Λβ θίβίη. ελ. μτφ. Σ. Μα-
που διατυπώθηκαν πάνω στο πρόβλημα: νους-
νουσέλης, εκδ. Κάτοπτρο. Αθήνα, 1991.
σώμα (πιίηά/ίχχΐγ). Όλες αυτές μπορούν να συ- /. Γ. Δελλης
γκεφαλαιωθούν στις παρακάτω: α) ο υλιστικός
μονισμός* ή θεωρία της ταυτότητας: τα νοητι- νοησιαρχία. Ο όρος αυτός είναι μεταφορά
κά φαινόμενα και τα φυσικά εγκεφαλικά φαι- στην ελληνική γλώσσα του ίηΐβΐΐβοΐυβίίδπιυδ
νόμενα είναι ουσιαστικά το ίδιο πράγμα. Στην (από το λατ. ϊηΐβΐίθοίυε: νους, νόηση, διάνοια)
ακραία της μορφή η θεωρία υποστηρίζει ότι η και σημαίνει τη φιλοσοφική άποψη που δίνει
σκέψη και το συναίσθημα δεν είναι παρά εκκρί- προτεραιότητα στη νόηση κατά τη διαδικασία

61
νόησις και νόημα

του γιγνώακειν, της γνώσης. Οι άλλες δύο α- \Λ/39Π8Γ, ΡΜοβορΝβ υπό ΗθΙΙθχιοη. Μυποίΐθη/Β35θΙ
ντίθετες απόψεις εκφράζονται με τον σενσου- 1980.- Ε . Π. Παπανούτσος, Γνωσιολογία. Αθήνα. 1976*.

αλισμό (δβηδυβίίδίπυδ: δθΠδυδ: αίσθηση) ή αι- Βασ. Κύρκος

σθησιοκρατία* και τον βολονταρισμό (νοίυηΐβ-


πδίπυδ: βούληση) ή βουλησιοκρατία ή βουλη- νόησις και νόημα. Με τον όρο νόηση εννοούμε
σιαρχία*. Με τη νοησιαρχία θέλησαν να δηλώ- την αντίληψη μέσω του νου (αντίθετο: αίσθη-
σουν την ικανότητα που έχει ο νους* του αν- ση) και με το νόημα το προϊόν της νόησης ή μια
θρώπου, η ψυχή με τη φιλοσοφική έννοια, να συγκεκριμένη σκέψη, ακόμα και τον σκοπό που
αντιλαμβάνεται άμεσα τα γνωστικά γεγονότα, συναρτάται με την ουσία ενός πράγματος ή
σ' αντίθεση προς τον λόγο* (Γ3ίδοπ), που δηλώ- μιας ενέργειας. Επίσης με τη νόηση σχετίζεται
νει την ικανότητα να σκεφτόμαστε με συλλογι- και η ικανότητα του ανθρώπου να κατανοεί και
σμούς, δηλαδή διάμεσα ή διασκεπτικά. Με τον να ταξινομεί τα πράγματα και τον κόσμο. Ηδη
ίδιο αυτόν όρο υποστηρίζουν ορισμένοι φιλό- ο Πλάτων* τοποθετεί τη νόηση στην υψηλότε-
σοφοι ότι η ουσία της γνώσης αλλά και του αν- ρη και την πρώτη ιεραρχικά θέση στην κλίμακα
θρώπου, ως νοούντος υποκειμένου, έγκειται ψυχικών λειτουργιών για την κατάκτηση της
στη νόηση, δηλαδή στο νοητικό και στο λογικό γνώσης: "νόησις", "διάνοια", "πίσπς", "εικασία"
του στοιχείο. Κυρίως όμως με τον όρο αυτό το- (Πολ.' 511ά-θ). Στη νόηση αντιστοιχείται ο
νίζουμε, από την πλευρά πάντοτε της φιλοσο- νους καθώς και στη διάνοια, ενώ στην πίστη
φίας* και ειδικότερα της γνωσιολογίας*, τον φαίνεται να ισορροπείται η υποκειμενική αντί-
ρόλο και τη σημασία της νόησης για τη γνώση ληψη ("δόξα"). Εξάλλου η διάνοια (πολλές
των πραγμάτων, των όντων. Από την άποψη φορές συνώνυμο της νόησης) τοποθετείται
αυτή η νοησιαρχία αντιτίθεται στον ενορατι- στο μεταξύ διάστημα της υποκειμενικής γνώ-
σμό* ή ιντουισιονισμό (ίηΐυίΐίοπ: ενόραση, διαί- μης και του νου ("μεταξύ τι δόξης τε και νου
σθηση, ίηΐυίΐίοηίδππυδ), με σπουδαιότερο εκ- την διάνοιαν", ό.π.). Ολη η διαδικασία βέβαια
πρόσωπο στα νεότερα χρόνια τον Η. ΒθΓ98οη', συναρτάται με τη θεωρία των "ιδεών", αφού ο-
και στον καθαρό ή άκρατο εμπειρισμό* (θχρβ- ποιαδήποτε γνωστική ενέργεια του νου ή της
πθηΐίβ: εμπειρία, θχρέπβποβ - ΘχρβπιτιβηΙβ- ψυχής ανάγεται στις ιδέες. Το νόημα των
ΙίδΓπυδ). Οι νοησιαρχικοί δηλαδή φιλόσοφοι έ- όντων γίνεται εφικτό μόνο σε στενή συνάρτη-
θεταν πάνω από την εμπειρία, (την άμεση ση προς τις ιδέες.
"γνώση" που μας προσφέρουν οι αισθήσεις) τη Στον Αριστοτέλη* η γνώση είναι αντικείμενο
νοητική δύναμη του ανθρώπου: για να συντε- της νόησης. Αντικείμενο της φιλοσοφικής νόη-
λεστεί το γνωστικό γεγονός, η γνώση, πίστευ- σης είναι να βρίσκει ερμηνείες, να εξηγεί τα
αν ότι όχι μόνο δεν επαρκεί η εμπειρία, αλλά πράγματα. Αλλά και η ίδια η νοητική ενέργεια
τον κυρίαρχο ρόλο παίζει η νόηση. ΓΓ αυτό οι μπορεί να είναι αντικείμενο της φιλοσοφικής
φιλόσοφοι αυτοί αποκλείουν το συναίσθημα, νόησης. Ο Αριστοτέλης αφορμάται από τα απλά
καθώς και την ενόραση ή το βίωμα. Συνεπώς οι δεδομένα της εμπειρίας* όταν θέλει να μιλήσει
νοησιαρχικοί φιλόσοφοι βρίσκονται κοντά ακόμα και για τις πιο αφηρημένες έννοιες ή θε-
στους ορθολογιστές ή ρασιοναλιστές, ενώ δέ- ωρίες. Αυτό συμβαίνει και στην περίπτωση της
χονται ότι πηγή της ολοκληρωμένης γνώσης θεωρίας του για τη "νόηση νοήσεως", που τόσο
είναι το λογικό, ο λόγος (Γ3ΐίο - ΓβΙίοπβΙίδπιυδ· πολύ παρανοήθηκε. Ο φιλόσοφος δεν επιδιώκει
ορθολογισμός"). Τέτοιοι φιλόσοφοι ήταν ο απλώς να ερμηνεύσει τα φαινόμενα αλλά θέλει
Αριστοτέλης*, ο Θωμάς Ακινάτης*, ο Καντ' να κατανοήσει και να εξηγήσει- η καθαρή νόηση
κ.ά. Υπάρχει ακόμα μια παρέκβαση της νοη- είναι και αυτή ένας στόχος, ύψιστη επιδίωξη,
σιαρχίας: η μεταφυσική νοησιαρχία. Σύμφωνα που ταυτίζεται σχεδόν με τη φιλοσοφία. Αυτή
με την άποψη αυτή, μερικοί φιλόσοφοι δέχο- είναι η "νόηση νοήσεως" της αριστοτελικής θε-
νται ότι μια άπειρη νόηση (ίπΙβΙΙβοΙυδ ίπίίπίΐυδ), ωρίας. Είναι δηλαδή περισσότερο ενέργεια και
που ταυτίζεται με τον θεό, επιδρά και διαμορ- δραστηριότητα του νου παρά απλά θέαση. Σ'
φώνει στη συνείδηση του ανθρώπου τα πνευ- αυτή την κλίμακα βέβαια των αναβαθμών της
ματικά φαινόμενα. Παρόμοιες απόψεις συνα- γνωστικής και φιλοσοφικής λειτουργίας η
ντούμε στον Σπινόζα", στον Ιθίβπίζ* κ.α. νόηση νοήσεως κατέχει το ύψιστο σημείο και ο
θεός βέβαια θα βρίσκεται πάντοτε υψηλότερα
Βιβλιογρ.: Χαρ. Θεοδωρίδη. Εισαγωγή στη Φιλοσοφία. από τον φιλόσοφο, αλλά, όπως έλεγε ο Πλά-
Αθήνα. 1955.· I. Ν. Θεοδωρακόπουλος, Εισαγωγή στη Φι-
των, "θεών ουδείς φιλοσοφεί" {Συμπ. 203β).
λοσοφία. τόμ. Α'. Αθήναι. 1975 - Θεόφ. Βορέα. Εισαγωγή
εις την Φιλοσοφίαν. Ε ν Αθήναις. 1972- (1935).- Η. Βιβλιογρ.: Ρ . Ε. ΑΙΙΘΠ. 5(υόιβ$ ίη ΡΙβΙο'3 ΜθΙβρίιγείεβ.

62
"νόμιμος μαρξισμός"

ΙΟΓΚΊΟΗ, 1965- Ρ. Μ. ΟΟΓΗΙΟΓΫ. ΡΙβΙο'ε Τίιβοτγ οί στον αγώνα της εναντίον της φεουδαρχίας*
Κηον/Ιθάςβ. Ιοηΰοη, 1935.- Κ. ννβηδοο, Η έννοια της αι- και του απολυταρχισμού, κατά το οποίο το δί-
οβήσεως στη φιλοσοφία του Πλάτωνος. Αθήνα, 1981-1.
καιο* και το κράτος* θεωρούνταν ως θεμελιώ-
•υπης, Αριστοτέλης, μτφ. Π. Κοτζιά - Παντελή, Μ Ι Ε Τ ,
Αθήνα, 1991.-νν. ϋ3&ςβΓ, ΑπεΙοΙβΙβε. ΟωίκΙΙβςυπς βίηβτ
δεις και κινητήριες δυνάμεις της κοινωνικής α-
ΟβεεΝοΜθ εβίηβί ΕηΙηίΜυης. ΒβΓίίπ. 1923 (ανατ. 1955). νάπτυξης. Οι αντιλήψεις αυτές, στα πλαίσια
Βασ. Κύρκος των οποίων η απολυτοποίηση και υποστασιο-
ποίηση των φετιχιστικά εξιδανικευμένων νομι-
νοητό (ίηΙθΙΙβςίόϋίε). Το συλλαμβανόμενο μόνο κών και πολιτειακών μορφών πρόβαλλε ως πα-
από τον νου ή τη νόηση, σε αντίθεση με το "αι- ντοδυναμία των νόμων (Ελβέτιος*), ανέκυψαν
σθητό", που το αντιλαμβάνονται οι αισθήσεις. ως ιδεολογική έκφραση της διεύρυνσης, της
Οι αριθμοί και τα σχήματα στα μαθηματικά εμβάθυνσης και της εδραίωσης των εμπορευ-
είναι νοητά' το ίδιο και όλες οι λεγόμενες α- ματικών και χρηματικών σχέσεων, της τυπικής
φηρημένες έννοιες, οι αρχές και ο νους του ισονομίας των κοινωνικά και οικονομικά ανισό-
ανθρώπου. Οι σχολαστικοί του Μεσαίωνα κά- τιμων και ανταγωνιστικών υποκειμένων (βλ. ε-
νουν διάκριση μεταξύ "ουσιακού" νοητού, του γωισμός, ατομισμός). Οι νομικές μορφές της
άμεσα δηλαδή από τον νου γνωριζόμενου, και απλής εμπορευματικής παραγωγής (ρωμαϊκό
"κατά συμβεβηκός νοητού", που γνωρίζεται δίκαιο), που αποδεικνύονται αναγκαίες για την
έμμεσα από τις ιδιότητές του. Νοητό κατά τον ανερχόμενη κεφαλαιοκρατία, εκλαμβάνονται
Καντ* είναι ό,τι γίνεται αντιληπτό από τον νου (και λόγω της διαχρονικής βιωσιμότητάς τους)
αλλά όχι και από τις αισθήσεις. Τέλος για τον ως το ιδεατό, υπεριστορικό, το πλέον σταθερό
Πλάτωνα", και σε επίπεδο πλέον μεταφυσι- και τέλειο υπόβαθρο της κοινωνίας. Η αντιφε-
κής*, νοητό είναι ο κόσμος των Ιδεών*. ουδαρχική αξίωση της "αντικατάστασης της
ε. χ. διακυβέρνησης που ασκείται από ανθρώπους
από τη διακυβέρνηση που ασκείται από νό-
νομενκλατούρα (ποιτίθηοΙβΙυΓβ από το λατ. μους" διαδραμάτισε αρχικά προοδευτικό-επα-
ηοπιβηοΙβΙΟΓ: ονοματοκλήτωρ). Οι ονοματοκλή- ναστατικό ρόλο, για να μετατραπεί μετά την ε-
τορες ήσαν ιδιωτικοί ή δημόσιοι υπηρέτες αυ- δραίωση της εξουσίας της αστικής τάξης σε
τοκρατόρων, αξιωματούχων και δημοσίων αν- φενακισμένο ιδεολόγημα.
δρών στην αρχαία Ρώμη, που είχαν ως καθή- Βιβλιογρ.: Μ. Ε . ΤίςβΓ - Μ. Η. ίθνγ. Το δίκαιο και η άνοδος
κον να υπενθυμίζουν χαμηλόφωνα στους κυρί- του καπιταλισμού. Αθήνα. 1981.
ους τους το όνομα ή άλλες απαραίτητες πλη- Δ. Πατέλης
ροφορίες για τα πρόσωπα με τα οποία έρχο-
νταν σε επαφή. Με τις υπηρεσίες των ονομα- νομική συνείδηση, βλ. συνείδηση περί δικαίου
τοκλητόρων, οι πολιτικοί που επιζητούσαν ψή- ή δικανική
φους εμφανίζονταν σαν να εγνώριζαν και εν-
διαφέρονταν για τους πάντες. Ο Κικέρων*, ο νομικισμός. Συνδεόμενος με την έννοια του
Κάτων, ο Πλίνιος κ.ά., είχαν ονοματοκλήτορες δικαίου δηλώνει την τυπική προσκόλληση
που, εξαιτίας των πολύτιμων γνώσεών τους, στους ισχύοντες νόμους, συμπεριφορά που
είχαν αποκτήσει μεγάλη δύναμη, αποτελώ- καθίσταται αυτοσκοπός και συνοδεύεται από
ντας μια προνομιούχα κοινωνική κατηγορία. σχολαστική διάθεση. Πολλοί νομικοί ακολου-
Στη σύγχρονη πολιτική ορολογία, ο όρος κα- θούν τη στείρα υπακοή στους υπάρχοντες νό-
θιερώθηκε με το ομότιτλο βιβλίο του Μιχ. Βο- μους, χωρίς να υπολογίζουν τον φυσικό νόμο.
σλένσκι, για να δηλώσει την κομματική αριστο- Επιστημολογικά χαρακτηρίζεται ως το δόγμα
κρατία, το νέο ιερατείο, την άρχουσα τάξη σύμφωνα με το οποίο η επιστήμη οφείλει να
στην πρώην σοσιαλιστική σοβιετική κοινωνία, έχει ως αντικείμενο της την εγκαθίδρυση
που απολάμβανε προνομιακά όλα τα αγαθά και νόμων που θα εφαρμόζονται επιτυχώς. Στη
τις ευκαιρίες της ζωής σε βάρος του λαού. θρησκευτική ζωή εκφράζεται ως περιπτωσιο-
Βιβλιογρ.: Μ. νοεΙβπεΚγ, ΝοτηβηΜαΙυη: ΑηβΙοπιγ οί (Ιιβ λογία (βλ. όψιμο ιουδαϊσμό και αρκετούς σχο-
3ονίθΙ βυΐιης 01355, ΒοΰΙθγ ΗΘ3<1 Ιοηόοη, 1984. λαστικούς).
θαν. Α. Βασίλειου Ευτυχία Ξυδιά

νομική (λεγκαλιστική) κοσμοθεωρία. Σύστημα "νόμιμος μαρξισμός". Ιστορικά ιδιότυπη


αντιλήψεων της ανερχόμενης αστικής τάξης" μορφή χρήσης του μαρξισμού από μέρους της

63
νομιμότητα και ηθικότητα

ρωσικής αστικής διανόησης, που διαμορφώθη- νομοθετική μέθοδος. Όρος με τον οποίο, κατά
κε ως ρεύμα κατό τη δεκαετία του 1890. Μέσω τους Βίντελμπαντ* και Ρίκκερτ*, διακρίνεται η
των νόμιμων περιοδικών "Νέος Λόγος" (1894- μέθοδος των φυσικών επιστημών, η ουσία της
97), "Ζωή" (1897-1901), "Αρχή" (1899) κ.ά. οι οποίας συνίσταται στη γενίκευση και στη θέ-
εκπρόσωποι του εν λόγω ρεύματος επιχειρού- σπιση νόμων. Οι νόμοι αυτοί θεωρούνται απο-
σαν την αντικατάσταση του μαρξισμού* από τέλεσμα της δραστηριότητας του λόγου, ο ο-
μια φιλελεύθερη θεωρία μεταρρύθμισης της α- ποίος είναι ακατάλληλος για τη σύλληψη της
στικής κοινωνίας. Χρησιμοποιώντας ορισμένες μοναδικής συγκεκριμένης ύπαρξης. Η πολυ-
θέσεις κυρίως από τη μαρξιστική πολιτική οικο- μορφία της τελευταίας, που είναι χαρακτηρι-
νομία για τη θεμελίωση της ανάπτυξης της κε- στική για τις "επιστήμες του πολιτισμού", είναι
φαλαιοκρατίας στη Ρωσία, επέκριναν τον να- προσπελάσιμη, κατά τον Βίντελμπαντ, μόνο
ροντνικισμό* και διατύπωναν αιτήματα υπέρ μέσω της (αντίθετης με τη νομοθετική) "ιδιο-
της θέσπισης αστικών δημοκρατικών ελευθε- γραφικής μεθόδου"*. Η νομοθετική μέθοδος
ριών. Όντας αρχικά συνοδοιπόροι της σοσιαλ- διατυπώνει τελικά φτωχές αφαιρέσεις, που
δημοκρατίας, οι "νόμιμοι μαρξιστές" από τα μαρτυρούν την "αδυναμία του ανθρώπινου
λόγου" να συλλάβει την ποικιλομορφία της
τέλη της δεκαετίας του 1900 υιοθέτησαν πλή-
πραγματικότητας σ" όλη την πληρότητά της. Η
ρως αστικές φιλελεύθερες απόψεις και οι ηγέ-
μεταφυσική αντιπαράθεση μεταξύ νομοθετι-
τες τους συγκρότησαν τον ηγετικό πυρήνα του
κής και ιδιογραφικής μεθόδου απορρέει από
κόμματος της "Συνταγματικής Δημοκρατίας"
την αδυναμία υπέρβασης της προδιαλεκτικής
(Καντέτοι).
νόησης (βλ. διάνοια και λόγος) και επιχειρεί τη
Δ. π.
θεμελίωση της θέσης περί απουσίας "νομοτέ-
λειας κοινωνικής"*, που χαρακτηρίζει τη "Βά-
νομιμότητα και ηθικότητα. Η συμπεριφορά
δης σχολή"* και άλλα ρεύματα.
των μελών της κοινωνίας προσδιορίζεται από
Δ. Πατέλης
δύο κατηγορίες κανόνων: τους κανόνες ηθικής
- ηθικότητας, που έχουν διαμορφωθεί από την
κοινωνία και δεσμεύουν τις συνειδήσεις "Νόμοι" του Πλάτωνα. Οι Νόμοι θεωρούνται,
(βλέπε ηθική, ηθικότητα), και τους κανόνες δι- και είναι, ο τελευταίος πλατωνικός διάλογος,
καίου, που έχουν θεσπιστεί και ισχύουν ως το κύκνειον άσμα του φιλοσόφου. Αποτελούν
"νόμοι" γραπτοί και αναγκάζουν σε συμμόρφω- το μεγαλύτερο σε έκταση έργο του Πλάτωνα*,
ση με την απειλή τιμωρίας. Πράξεις σύμφωνες και μαζί με την Πολιτεία' συναπαρτίζουν τα κα-
με τους νόμους εγκλείουν νομιμότητα ανεξάρ- τεξοχήν πολιτικά έργα του, αυτά που τον κα-
τητα από την πρόθεση των δρώντων (εκούσια θιέρωσαν ως τον πρώτο και ίσως τον μεγαλύ-
ή ακούσια συμμόρφωση)1 και δικαιώματα που τερο πολιτικό στοχαστή.
βασίζονται στους νόμους περιβάλλονται νομι- Πρόσωπα του διαλόγου είναι ο Κλεινίας από
μότητα ανεξάρτητα από τον βαθμό δικαίου που την Κρήτη, ο Σπαρτιάτης Μέγιλλος και ο ανώ-
εγκλείει ο νόμος*. Ειδικά στη φιλοσοφία του νυμος Αθηναίος, που πρωταγωνιστεί και διευ-
ΚΘΠΓ, ηθκότητα* υπάρχει στην πράξη μόνο θύνει τη συζήτηση, αφού οι Νόμοι είναι ο μο-
που απορρέει από το ήθος των δρώντων αν ναδικός πλατωνικός διάλογος από τον οποίο
όμως η πράξη απορρέει μόνο από διάθεση απουσιάζει τελείως ο Σωκράτης*.
συμμόρφωσης, υπακοής στον νόμο, τότε περι- Οπως και ο τίτλος του έργου δείχνει, θέμα του
βάλλεται από τυπική μόνο νομιμότητα. διαλόγου είναι οι Νόμοι, το πρόβλημα της νο-
Στην πολιτική οργάνωση των κοινωνιών νομι- μοθεσίας. Από πολλούς μελετητές του Πλάτω-
μότητα έχουν όλες οι πράξεις και επιδιώξεις να οι Νόμοι θεωρούνται ως συμπλήρωμα της
και τα δικαιώματα που απορρέουν από το δια- Πολιτείας, στην οποία περιγράφεται το ιδανικό
μορφωμένο πλέγμα νόμων, το οποίο ισχύει ω- κράτος, ενώ από άλλους θεωρούνται ως άρνη-
σότου νόμιμα αντικατασταθεί ή βίαια ανατρα- ση της Πολιτείας ή και γεροντικός συμβιβα-
πεί (με πράξη επαναστατική κατά την άβ ίβείο σμός του Πλάτωνα με την ωμή πραγματικότη-
αρχή ότι η Επανάσταση δημιουργεί δίκαιο, νέα τα. Ολοι πάντως δέχονται ότι υπάρχει αρκετή
νομιμότητα). απόσταση ανάμεσα στα δύο έργα: στην Πολι-
Φ. Κ. Βωρος τεία, που είναι έργο της ώριμης ηλικίας, έχου-
με τον οραματιστή και ενθουσιώδη Πλάτωνα,
νομιναλισμός, βλ. ονοματοκρατία στους Νόμους έχουμε έναν Πλάτωνα προσγει-

64
νομοκανονική σχολή στην Κίνα
ωμένο ή ίσως πικραμένο από τις περιπέτειες νότητα του ηγεμόνα είναι εγγύηση τήρησης
και τις αποτυχίες, και πάντως, στην καλύτερη των νόμων. Γενικά, ο Σιανγκ Γιανγκ αντικατέ-
περίπτωση, τον ρεαλιστή Πλάτωνα, που με το στησε την ιδέα της ηθικής στη διοίκηση με την
έργο αυτό απευθύνει στους συμπολίτες του ιδέα του νόμου, ο οποίος αποτελεί και το μόνο
τις τελευταίες πολιτικές του υποθήκες (βλ. λ. αποτελεσματικό μέσον διακυβέρνησης.
Πλάτων). Ο Χαν Φέι Τσε (280-233 π.Χ.), από τη βασιλική
Βιβλιογρ.: Β. Μοοκάβη, Πλάτωνος Νόμοι και Επινομίς. γενιά των Ηβη, στο ομώνυμο και αυτός βιβλίο
Εισαγωγή και μετάφραση, Αθήνα, Νομική Βιβλιοθήκη. του από πενήντα πέντε κεφάλαια σε είκοσι βι-
XX
βλία, συνδυάζει τις ιδέες των δϊιβη Ρυ Ηβί,
Γοαμμ. Αλατζόγλου • Θέμελη
δ&βπ Τβο και 5ή3ης Υβης. Αυτός θεωρεί ότι ο
άρχοντας δεν πρέπει να έχει εμπιστοσύνη σε
νομοκανονική σχολή (Ρ 3 Ο(ΊΪ3) στην Κίνα (καλύ-
κανέναν αλλά να στηρίζει την εξουσία του σε
τερα: νομοκρατική σχολή). Η εμφάνιση της
αυστηρούς νόμους, που θα εφαρμόζονται με
σχολής και η διδασκαλία της είναι γέννημα του
σωστή μέθοδο, πολιτική· κριτήριο του ηγεμόνα
4ου και 3ου π.Χ. αι., της ταραγμένης εποχής
θα είναι το μακροχρόνιο συμφέρον του λαού.
των "μαχομένων βασιλείων" (403-221 π.Χ.),
Εκείνο που χρειάζεται πάνω απ' όλα είναι μια ι-
όταν η Κίνα είχε διασπασθεί σε επτά αντιμαχό-
σχυρή εξουσία, κάτι το αντίθετο προς την κομ-
μενα βασίλεια. Τότε εγκαταλείφθηκαν οι διδα-
σκόμενες από τους παλαιότερους σοφούς φουκιανή μέθοδο διοίκησης με την αρετή·
(Κομφούκιο*, Μέγκιο" κ.ά.), αρετές της "ανθρω- όμως η αρχή της ισχύος συμπληρώνεται με
πιάς" (ϋβη), "ορθότητας" (I) και της "καλής συ- δύο άλλες, των ορθών μεθόδων διοίκησης και
μπεριφοράς" (ϋ), που δεν ανταποκρίνονταν του νόμου (Ρβ). Ο Ηβη Ρβί Τδβ υπεισέρχεται
πλέον στις ανάγκες των καιρών. Ετσι, κυριαρ- και σε λεπτομερειακές παρατηρήσεις: οι πέντε
χούν τώρα τρεις αρχές διακυβέρνησης: τέχνη τρόποι δολιοφθοράς κατά του άρχοντα (κωλυ-
διακυβέρνησης, ισχύς του άρχοντος και άσκηση σιεργία, κατάχρηση κ.λπ.), τα οκτώ άτιμα μέσα
της εξουσίας δια του Ρ3 (= θετικού νόμου), και των αξιωματούχων (δωροδοκία, προβολή εαυ-
όχι με την αρετή και τις παραδόσεις. Φιλόσοφοι τού τους ...), οι δέκα εσφαλμένες ενέργειες
της νομοκανονικής σχολής είναι ο 5Ηβη Τβο και του άρχοντα (ενασχόληση σε λεπτομέρειες,
ο δίιβη Ρυ Η3ί και, κυρίως, ο δίιβπς Υ3Π9 και ο πλεονεξία, παραμέληση άμυνας κ.λπ.), τα σα-
Ηβη Ρβί Τδβ- θ' ασχοληθούμε εδώ με τους δύο ράντα επτά σφάλματα του ηγεμόνα, οι τρεις
τελευταίους. Κοινές αντιλήψεις και στους δύο προφυλάξεις κ.ά. Ακόμη, ο Χαν Φέι Τσε στρέ-
ότι ο άνθρωπος είναι κακός και πρέπει βίαια να φεται κατά των λογίων, που δεν τους θεωρεί ι-
κοινωνικοποιηθεί, καθώς και ότι οικογένεια και κανούς για αξιώματα, διδάσκει ότι οι τίτλοι των
κράτος είναι πράγματα ξεχωριστά. αξιωματούχων πρέπει να αντιστοιχούν στο
Ο Σανγκ Γιανγκ (4ος αι. π.Χ.), συντάκτης νόμων πραγματικό τους περιεχόμενο και οι αξιωμα-
στο κράτος ΟΗ 'ίη, φέρεται ως συγγραφέας ο- τούχοι αυτοί πρέπει να ελέγχονται από επιθε-
μώνυμου έργου από είκοσι τέσσερα κεφάλαια ωρητές διορισμένους από τον άρχοντα. Επί-
σε πέντε βιβλία. Οι ιδέες του: ο βασιλιάς πρέπει σης, κατ' αυτόν, ηθικό είναι μόνον ό,τι εξυπη-
να είναι αποφασιστικός και να αλλάζει τους νό- ρετεί την κρατική σκοπιμότητα. Γενικά, πρόκει-
μους, ο ηγεμόνας πρέπει να συγκεντρώνει την ται για ιδέες που το αντίστοιχό τους θα βρού-
εξουσία στα χέρια του και να μη την αφήνει στον με, αλλού και αργότερα, στον Μακιαβέλλι.
λαό, γιατί κράτος και λαός είναι στοιχεία αντα- Κατά παράδοξο τρόπο, ο Η3π Ρβί Τδβ είναι Τα-
γωνιστικά· η μεγάλη οικογένεια πρέπει να κατα- οιστής και σε πολλά κεφάλαια του βιβλίου του
μερισθεί σε τόσα νοικοκυριά όσοι και οι γιοι" οι εκφράζει ενδιαφέρουσες απόψεις για το αο-
δουλοπάροικοι γίνονται επίσημα κύριοι των ρατο και σιωπηλό Τάο, μέσα στο οποίο συγχω-
αγρών του άρχοντα· η γεωργία και ο στρατός νεύονται οι αρχές όλων των πραγμάτων (ϋ).
είναι τα μόνα επαγγέλματα που ενθαρρύνονται" Η άτεγκτη αυστηρότητα του άρχοντα και του
η μόρφωση πρέπει να καταργηθεί και να ενθαρ- νόμου που διδάσκει η νομοκρατική σχολή,
ρυνθούν οι πρακτικές γνώσεις" η χώρα θα διοι- προϊόν άλλωστε της τότε ιστορικής συγκυ-
κείται με τον νόμο και όχι με την ανθρωπιά' οι α-
ρίας, δεν ανταποκρινόταν στη φιλοσοφική και
ξιωματούχοι πρέπει να είναι σκληροί- η αρετή
πολιτισμική παράδοση του κινεζικού λαού"
είναι συμμόρφωση προς τον νόμο" για την τήρη-
έτσι η σχολή αυτή έσβησε και δεν έχει δώσει
ση του νόμου πρέπει να επιβάλλονται τιμωρίες
άλλα έργα από τότε.
και να απονέμονται αμοιβές· η ισχύς και η ικα-
Βιβλιογρ : Δημ. Βελισσαρόπουλου. Ιστορία της κινεζικής

Φ.Λ.. Δ-5 65
νόμος

φιλοσοφίας, τ. 2. Δωδώνη, Αθήνα-Γιάννινα. 1981. τ. Α' θορισμένα, αλλά υπάρχει πεδίο "απροσδιορι-
σσ 453-496.· ν3Γκ)θΓΠΊββΓ5<:Ιι Ι., ίβ ΙοτπιβΙίοη όυ ίός/ίεπιβ.
ΡβΓίϊ, 1965. στίας" (π.χ. στη μικροφυσική) και "τύχης-τυχαι-
ότητας" φαινομένων. Σ' αυτή την άποψη αντι-
Ε. Χ.
παρατίθεται η άποψη εκείνων που αρνούνται
την απροσδιοριστία και την τύχη· θυμίζω τον
νόμος (από το νέμω [διανέμω, απονέμω, κατα-
Δημόκριτο* (ίτ. 119: "άνθρωποι τύχης είδωλον
νέμω] = αποδίδω σε κάποιον κάτι που του ανή-
επλάσαντο...") και του νοΙΙβίΓθ" (: "φτιάξαμε τη
κει ως γνώρισμα σύμφυτο ή επίκτητο, συμβατι-
λέξη τύχη για να εκφράζουμε το γνωστό απο-
κό). Η έννοια του νόμου είναι πολυσήμαντη και
τέλεσμα κάθε άγνωστης -σε μας- αιτίας"),
διαφοροποιείται ανάλογα με τον τομέα χρή-
γ. Στις κοινωνικές σχέσεις τους οι άνθρωποι
σης του όρου αυτού. Βασικά πεδία αξιοποίη-
και στις πολιτικές σχέσεις τους οι πολίτες δια-
σης του όρου είναι τα ακόλουθα:
μορφώνουν κανόνες συμπεριφοράς, λιγότερο
α. νόμοι της νόησης. Μερικές βασικές αρχές
ή περισσότερο αυστηρούς, αλλά πάντα με κά-
της σκέψης που φαίνονται σαν έμφυτες, κατά
ποια μορφή "αναγκασμού" ("αναγκαστικότη-
τη γνώμη των ιδεαλιστών, ή επίκτητες διαμορ-
τας"), που ασκείται στο άτομο από την κοινή
φωμένες από την εμπειρία των ανθρώπων δια-
γνώμη ή από την οργανωμένη πολιτική εξου-
μέσου των αιώνων της ιστορίας τους (κατά
σία. Στην πρώτη περίπτωση μιλάμε για "ηθικό"
τους οπαδούς του εμπειρισμού* και του φιλο-
νόμο, στη δεύτερη για νόμο "της Πολιτείας",
σοφικού υλισμού*). Οι αρχές αυτές είναι διατυ-
του κράτους. Οι νόμοι αυτοί δεν έχουν εσωτε-
πωμένες από τον καιρό του Αριστοτέλη* και
ρική ή φυσική αναγκαιότητα ούτε αιωνιότητα,
είναι τέσσερεις: αρχή της ταυτότητας, αρχή
διαμορφώνονται μέσα στις ιστορικές περιστά-
της μη αντίφασης, αρχή αποκλεισμού τρίτης
σεις και είναι αναγκαστικοί για το άτομο στον
εκδοχής ως λογικά αδύνατης και αρχή του ε-
βαθμό που επιβάλλονται από το κοινωνικό σύ-
παρκούς (ή αποχρώντος) λόγου (βλ. λ. Λογι-
νολο ή την κοινωνική ομάδα που κυβερνά· κατ'
κή). Οι νόμοι (αρχές της σκέψης) εγκλείουν και
αρχήν απευθύνονται στην ελεύθερη κρίση και
εκφράζουν "λογική αναγκαιότητα",
αποδοχή του ατόμου.
β. νόμοι της επιστήμης. Η σταθερή και πάντα
διαπιστώσιμη σχέση, που ισχύει ανάμεσα σε ο- δ. Για "νόμους" μιλούν και οι ιστορικές και κοι-
ποιοδήποτε φυσικό φαινόμενο και το αίτιο του νωνικές επιστήμες (η παραγωγική διαδικασία
ή το αποτέλεσμά του (αιτιατό), εφόσον έχει επηρεάζει τις οικονομικές και κοινωνικές σχέ-
παρατηρηθεί και μετρηθεί από επιστήμονες, σεις των ανθρώπων και αυτές την ιδεολογία
διατυπώνεται συνήθως με μια μαθηματική εξί- τους κ.λπ. κ.λπ.· βλ. ιστορική εποχή, υλισμός ι-
σωση ή με μια ακριβή περιγραφή: τα σώματα στορικός), αλλά οι νόμοι αυτοί -στον βαθμό
θερμαινόμενα διαστέλλονται (και έχει μετρη- που τους έχουμε ως σήμερα προσεγγίσει- δεν
θεί κατά περίπτωση ο δείκτης διαστολής) ή φαίνονται να ενσαρκώνουν την αναγκαιότητα
σώμα που αφήνεται στο κενό πέφτει κατακό- και κανονικότητα που είδαμε στους φυσικούς
ρυφα με κατεύθυνση το κέντρο της γης και με νόμους.
επιτάχυνση 9=9-81. Τέτοιες διατυπώσεις λέ-
Βιβλιογρ.: Θ. Βορέας. Λογική (κεφ. "νόμοι της νοήσε-
γονται "νόμοι φυσικοί" και εγκλείουν "φυσική ως").- ϋοίιπ 1_οδθθ, Φιλοσοφία της Επιστήμης, μετ. Θ.
αναγκαιότητα". Τους νόμους αυτούς δεν Χρηστίδης. εκδ. "Βάνιας". 1991.· Φ. Κ. Βώρος, Τρόποι
έδωσε η φύση στον άνθρωπο αλλά ο άνθρω- Σπουδής και Διδασκαλίας της Ιστορίας (όπου κεφάλαια
πος τους έχει διατυπώσει διαβάζοντας τη για τη φιλοσοφία της Ιστορίας).- \ΛΛ Η. ννβΙδίι. Εισαγωγή
φύση. Δεν αποκλείεται και να έχει κάνει λά- στη Φιλοσοφία της Ιστορίας, μετ. Φ. Κ. Βώρου.
Φ. Κ. Βώρος
θος· άλλωστε, συχνά νεότερες έρευνες οδή-
γησαν σε διόρθωση ή αναθεώρηση φυσικών
νόμων, όπως διατυπώνονται από τους επιστή- νόμος και φύσις (ή νόμω-φύσει). Η προέλευση
μονες. Επειδή δεν έχουμε μάθει διά της επι- του σχήματος αυτού, που εκφράζει την προ-
στήμης όλους τους νόμους που ισχύουν στη βληματική μιας ολόκληρης εποχής, ανάγεται
φύση ή επειδή συχνά οι άνθρωποι πλανήθηκαν μάλλον στα αρχαιότερα κείμενα του ιπποκρα-
και παρατηρείται κάποια ρευστότητα στη τικού οοτρυδ, όπως δέχεται σήμερα η έρευνα.
γνώση του ανθρώπου για τη φύση, εμφανίστη- Προς το τέλος του 5ου π.Χ. ήταν ήδη "τόπος"
καν πολλοί κατά καιρούς στοχαστές που υπο- το σχήμα αυτό για την εξέταση ή τον έλεγχο
στήριζαν ότι δεν βασιλεύει "αναγκαιότητα" στη των κοινωνικών καταστάσεων. Επηρεάζει ολό-
φύση, όσα συμβαίνουν δεν είναι αναγκαία, κα- κληρο το πεδίο της σκέψης και κατευθύνεται η
κριτική που εκπορεύεται απ' αυτό κυρίως προς

66
νομοτέλεια

τα κοινωνικο-πολιτικά προβλήματα και τους προς το περιεχόμενό τους αιτιωδών συναρτή-


θεσμούς. Μια πρώτη υποτύπωση του δίδυμου σεων και νόμων, που διασφαλίζουν τη σταθε-
αυτού όρου επισημαίνουμε στο ιπποκρατικό ρή τάση είτε την κατεύθυνση των μεταβολών
έργο Περί αέρων, υδάτων, τόπων (κεφ. 14), το ενός συστήματος. Ο χαρακτήρας και ο βαθμός
οποίο η έρευνα χρονολογεί λίγο μετά το 440 περιπλοκότητας της κάθε νομοτέλειας εξαρ-
π.Χ. Από το έδαφος της ιατρικής μεταφέρεται τάται από την ιδιοτυπία της αιτιότητας και των
από τους σοφιστές* στην περιοχή των κοινωνι- νόμων που διέπουν το κάθε αντικείμενο, από
κών ιδεών και επιδρά σ' όλο το φάσμα της κοι- το είδος των αλληλεπιδράσεων και της συνά-
νωνικής προβληματικής. Με τον όρο "νόμος" ή φειας των μερών του. Η ιδιοτυπία της νομοτέ-
"νόμω" σημαίνεται ό,τι είναι αποτέλεσμα της λειας που διέπει κάθε αντικείμενο καθορίζει,
ανθρώπινης δραστηριότητας ή επέμβαση στην σε τελική ανάλυση, τη μέθοδο* επιστημονικής
περιοχή του κοινωνικού γίγνεσθαι: οι κοινωνι- διερεύνησης του, αλλά και τον τρόπο πρακτι-
κοί θεσμοί, η θρησκεία, η γλώσσα, οι νόμοι βέ- κής* και μετασχηματιστικής επενέργειας του
βαια, η ίδια η πολιτεία και η συγκρότηση της ανθρώπου σε αυτό (βλ. εργασία).
κ.λπ. Η "φύσις" είναι μια έννοια με πολύ μεγά- 2. Κοινωνική νομοτέλεια είναι η νομοτέλεια
λο εύρος στην ελληνική φιλοσοφία, στην περί- που διέπει την πλέον περίπλοκη βαθμίδα αλλη-
πτωση μας όμως σημαίνει την κανονικότητα, λεπίδρασης, συγκρότησης και ανάπτυξης της
τους "νόμους" που διέπουν τα πράγματα, την πραγματικότητας, την ανθρώπινη κοινωνία*.
"αλήθεια" επομένως των πραγμάτων (φύσει= Είναι η ουσιώδης, αντικειμενικά υπαρκτή (και
τη αλήθεια)· ακόμα "φύσει" σημαίνει τη σύμφυ- εν μέρει επαναλαμβανόμενη) συνάφεια των
τη με τα πράγματα τάξη που η διατάραξή της φαινομένων της κοινωνικής ζωής από την
συνεπάγεται την αυτόματη και αυτονόητη άποψη της διάρθρωσης και της ιστορικής τους
(ποινή ή) τιμωρία. Με το ίδιο αυτό νόημα θεω- ανάπτυξης. Η συνειδητοποίηση της ισχύος και
ρούμε και την "ελεύθερη", δηλαδή έξω από η θεωρητική σύλληψη της κοινωνικής νομοτέ-
κοινωνικές συμβάσεις, έκφραση των επιθυ- λειας συνδέεται άμεσα με τα προβλήματα της
μιών μας, την αδέσμευτη βούληση. Με το διατήρησης ή της μεταβολής του εκάστοτε
μέτρο του "νόμω - φύσει" θα μετρηθούν από "κοινωνικοοικονομικού συστήματος"*, της ε-
τους σοφιστές και οι κοινωνικές διακρίσεις, λευθερίας* και της αναγκαιότητας* και με τον
τόσο μέσα στο σώμα της πόλεως (ευγενείς - ρόλο του (ατομικού και συλλογικού) υποκειμέ-
δυσγενείς) όσο και οι φυλετικές διακρίσεις νου* στην ιστορία.
(Έλληνες - βάρβαροι). Το σύνολο των παλαιών Η παραίτηση από τη διερεύνηση των κοινωνι-
κοινωνικών αξιών επαναπροσδιορίζεται με κών νομοτελειών, η απόρριψη της ιστορικής
μέτρο το νόμω - φύσει: τι είναι συμβατικό, άρα νομοτέλειας, συνδέεται οργανικά με την κοι-
ύποπτο συμφερόντων ή κοινωνικών σκοπιμο- νωνική στάση εκείνων που θεωρούν το εκά-
τήτων, και τι είναι σύμφωνο με τη φύση των στοτε κοινωνικοοικονομικό καθεστώς ως αιώ-
πραγμάτων, επομένως πιο κοντά στην αλή- νιο (ακόμα και αν φραστικά ισχυρίζονται το α-
θεια. Αυτή η "κίνηση" σε μερικές περιπτώσεις ντίθετο). Η πολυμορφία, το περίπλοκο και η
βέβαια έφθασε σε υπερβολές, δεν υπάρχει αμ- πολλαπλότητα της κοινωνικής πραγματικότη-
φιβολία όμως ότι ανανέωσε τους θεσμούς, α- τας (στοιχεία που όλο και περισσότερο χαρα-
νακίνησε τα πνεύματα και διεύρυνε τον προ- κτηρίζουν την κοινωνική ανάπτυξη) δεν συνι-
βληματισμό. στούν απόδειξη της απουσίας νόμων και νομο-
Βιβλιογρ.: Ρ. ΗθιηΐΓΤοπη, Νοπιο5 υπό ΡΗγείε. ΗθίΚυηΙΙ υπό τελειών στην κοινωνία. Χαρακτηριστικό των ε-
ΒθάβυΙυηο βίηβί ΑηΙίΙΜβεβ ΙΓΠ βήθοΚίεοΗβη ΟβηΗβη ιπ> 5 πιστημών είναι ότι αποκαλύπτουν διαρκώς νό-
Μ. Διατρ.. ΒβϊβΙ. 1949 (ανατ. 1965).- Μ. ΡοϊιΙβηζ. Νοηηοε μους και νομοτέλειες που διέπουν όλο και πιο
υηύ Ρίιγείε. στο Ήβππβ$· 81 (1953). σ. 418-38.- \Λί. Κ. Ο. περίπλοκα και απόμακρα από την άμεση αν-
ΟυΙίιπβ. Α ΗίεΙοτγ οί ΟΓΘΘ!< ΡΝΙοεορΗγ. τόμ. 3. ΟβΓτι&πάςθ.
θρώπινη εμπειρία* αντικείμενα, διακρίνοντας
1969 - ίου ίδιου. Οι σοφιστές, μτφ. Δαμ. Τοεκουράκη.
νομοτέλειες όχι μόνο δυναμικού χαρακτήρα,
εκδ. ΜΙΕΤ. Αθήνα. 1989 - Βαο. Α. Κύρκος. Αρχαίος ελλη-
νικός Διαφωτισμός και Σοφιστική. Αθήνα. 1994·. αλλά και νομοτέλειες στατιστικού - πιθανοκρα-
Βασ. Κύρκος τικού χαρακτήρα, νόμους της ενδεχομενικότη-
τας, του τυχαίου, ακόμα και του χάους.
νομοτέλεια. 1. Συγγενής με την αιτιότητα", την Οι κοινωνικές νομοτέλειες έχουν τον χαρα-
αιτιοκρατία* και τον νόμο έννοια, η οποία υπο- κτήρα τάσεων, δεδομένου ότι συγκροτούνται
δηλώνει το σύνολο των αλληλένδετων ως από τη διαπλοκή πληθώρας αντιφατικών μετα-

67
νοολογική ψυχολογία

ξύ τους τυχαιοτήτων, οι οποίες σε κάθε συγκε- κοποίηση της προσκόλλησης στη χαώδη αντί-
κριμένη ιστορική συγκυρία προβάλλουν ως α- ληψη περί της κοινωνίας είναι και η άρνηση
ντικειμενικά οριοθετημένο φάσμα δυνατοτή- της νομοτέλειας που επιχειρείται μέσω της
των, ως πλήθος εναλλακτικών λύσεων. Οι κοι- "παραγόντων θεωρίας"*. Καθοριστική για την
νωνικές νομοτέλειες προωθούνται ως δεσπό- κοινωνική θεωρία ήταν η αντίληψη της νομοτέ-
ζουσα τάση μέσα από το εν λόγω φάσμα δυ- λειας που επεξεργάσθηκε ο μαρξισμός* και α-
νατοτήτων, ως φυσικοιστορική διαδικασία υ- νέπτυξε στην εποχή μας η "λογική της ιστο-
λοποιούμενη από τη δραστηριότητα των αν- ρίας"* (βλ. επίσης: άνθρωπος, κοινωνία, διά-
θρώπων (ακριβέστερα: από τη συνισταμένη νοια και λόγος, ιστορικό και λογικό, κοινωνικο-
των δραστηριοτήτων τους) ως υποκειμένων. οικονομικός σχηματισμός, υποκειμενικός πα-
Στην εποχή μας λ.χ. υπάρχουν τάσεις, δυνατό- ράγοντας στην ιστορία και τη βιβλιογραφία σε
τητες προόδου, δημιουργικότητας* κ.λπ. αλλά αυτά).
και τάσεις καταστροφής και αυτοκαταστροφής Δ. Πατέλης
της ανθρωπότητας (οικολογικής, πολεμικής
κ.λπ.)· τάσεις "επανάστασης κοινωνικής"* νοολογική ψυχολογία (νθΓδΙθΓιβηύθ Ρεγο&οΙο-
αλλά και αντεπανάστασης*. Η μεταφυσική και ςίβ). Είναι η ψυχολογία η οποία έχει ως αρχή
θετικιστική νόηση (εσωτερικά συνδεόμενη με της ότι η ψυχή του ατόμου αποτελεί μια οργα-
τη στάση της παραδοχής της αιωνιότητας της νικώς διαρθρωμένη ενότητα, μια δομή. Κύριος
υπάρχουσας τάξης πραγμάτων) αδυνατεί να εκπρόσωπος της νοολογικής ψυχολογίας είναι
συλλάβει την ενότητα αυτής της κατάστασης, ο Εό. δρτβηςθΓ*, ο οποίος υπήρξε μαθητής του
τη νομοτέλεια που τη διέπει, δεδομένου ότι ως ΟίΙΗιβγ*. Η νοολογική ψυχολογία έχει ως έργο
ενότητα και νομοτέλεια θεωρεί μόνο τη μονό- της την κατανόηση της δομής της ψυχής. Η κα-
τονη ομοιομορφία και ομοιογένεια της εμπειρι- τανόηση της δομής της ψυχής του ατόμου
κής πραγματικότητας (βλ. π.χ. τη "νομοθετική πρέπει να προϋποθέτει όμως την κατανόηση
μέθοδο" είτε τους ιδεότυπους). Η διάγνωση της δομής του υπερατομικού πνεύματος, όπως
της κοινωνικής νομοτέλειας προύποθέτει κρι- αυτό εκφράζεται στις περιοχές της επιστή-
τική-επαναστατική στάση προς την υπάρχουσα μης*. της τέχνης*, της θρησκείας" κ.λπ. Οι
τάξη πραγμάτων, αλλά και τα κατάλληλα γνω- αρχές και οι μέθοδοι της νοολογικής ψυχολο-
στικά εφόδια: τη "διαλεκτική λογική"* και μεθο- γίας έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη δομική ψυ-
δολογία. Από τη σκοπιά της διαλεκτικής, νομο- χολογία*, την τυπολογία κ.ά. Οι συμπεριφορι-
τέλεια δεν είναι η επιφανειακή ομοιότητα και η στές (\Λ/3ί3οη, ΤήθΓπάίί<θ) απορρίπτουν τις με-
τυπολογικά σχηματοποιημένη ομοιομορφία θόδους της νοολογικής ψυχολογίας στη μελέ-
των δεδομένων της εμπειρίας (βλ. εμπειρικό τη της συμπεριφοράς, διότι θεωρούν την υπο-
και θεωρητικό), αλλά η ενδότερη αμοιβαία συ- κειμενική κατάσταση και την αυτοπαρατήρηση
νάφεια, η ενότητα μέσα στη διαφορά, η ενότη- αντιεπιστημονικές. Ωστόσο, οι διαγνωστικές
τα μέσω της πολλαπλότητας και του εσωτερι- μέθοδοι της νοολογικής ψυχολογίας αποδει-
κού δεσμού των αντιφατικών διαδικασιών (βλ. κνύονται συχνά πολύ χρήσιμες, π.χ. ανάλυση
αντίφαση). ατομικού ιστορικού, ικανοτήτων κ.ά.
Ιδιότυπη μορφή άρνησης της κοινωνικής νομο- Βασιλική Παππά
τέλειας είναι η (συνδεόμενη με τη γραμμική -
μηχανιστική αιτιοκρατία είτε με μυστικιστικές νοοσφαΐρα. Όρος με τον οποίο υποδηλώνεται
ιδεοκρατικές απόψεις) μοιρολατρία* και η τε- το μέρος εκείνο του πλανήτη μας και του
λεολογία*. Ορισμένα ρεύματα της εποχής μας, εγγύς χώρου του, το οποίο φέρει τη σφραγίδα
με εντόνες θετικιστικές επιδράσεις, θεωρούν της έλλογης δραστηριότητας του ανθρώπου",
την παραδοχή της κοινωνικής νομοτέλειας ως της ανθρώπινης νόησης. Εισηγητές του όρου
ταυτόσημη με την τελεολογία, τον "μεσιανι- είναι ο Λ. Τεγιάρ ντε Σαρντέν" και Ε. Λερουά".
σμό" και τον "ολοκληρωτισμό"* (π.χ. Πόππερ'). Ο Βερνάτσκι* εξετάζει τη νοοσφαίρα ως ανώ-
Σε περιόδους κρίσης (της κοινωνίας και της τερο στάδιο της βιόσφαιρας. Τα αποτελέσμα-
κοινωνικής θεωρίας) προβάλλουν με ιδιαίτερη τα της επιστημονικής και ερευνητικής δραστη-
ένταση οι τάσεις απόρριψης της κοινωνικής ριότητας του ανθρώπου ασκούν μια διαρκώς
νομοτέλειας, που συνδέονται με τον (ντετερ- διευρυνόμενη και εντατικοποιούμενη επίδρα-
μινισμό*, τον υποκειμενικό ιδεαλισμό*, τη βου- ση στην κατάσταση του φυσικού περιβάλλο-
λησιαρχία* και τον ανορθολογισμό*. Θεωρητι- ντος. Είναι έκδηλα π.χ. στη σύνθεση της ατμό-

68
Νορντάου

σφαίρας και των υδάτων, στο έδαφος και στο σκαλία. Στον Καντ* νοούμενο είναι το "πράγμα
υπέδαφος της γης, στις ποικίλες ακτινοβολίες καθαυτό", ουσία και έννοια πέραν των γνωστι-
που εκπέμπονται από αυτήν κ.λπ. Η διευρυνό- κών δυνατοτήτων του ανθρώπου.
μενη παρουσία της νοοσφαίρας μετατρέπεται ε. χ.
σε ιδιότυπο δομικό στοιχείο του Σύμπαντος.
Με τον όρο αυτό επισημαίνεται και η μελλοντι- νόρμα (από το λατ. ΠΟΙΊΤΟ = κατευθυντήρια
κή προοπτική της "εκπολιτιζόμενης" φύσης, αρχή, κανόνας, πρότυπο). 1. Με την ευρεία έν-
κατά την οποία ο τεράστιος βαθμός (κατά κα- νοια ο κανόνας στον οποίο υπάγεται ορισμένη
νόνα ληστρικής και καταστροφικής στην διαδικασία είτε το αποτέλεσμά της. 2. Από την
εποχή μας) επενέργειας του ανθρώπου στο άποψη της θεωρίας των πιθανοτήτων και της
πλανητικό και διαστημικό περιβάλλον θα μετε- μαθηματικής στατιστικής είναι το μέσο μέγε-
ξελιχθεί σε αρμονική ενότητα και αλληλεπί- θος (είτε εύρος τιμών) που χαρακτηρίζει ένα
δραση, στα πλαίσια ενός ενιαίου, οργανικά α- σύνολο τυχαίων γεγονότων και φαινομένων.
ναπτυσσόμενου και ορθολογικά διοικούμενου 3. Νόρμα κοινωνική: γενικά αναγνωρισμένος
συστήματος (βλ. επίσης: άνθρωπος, κοινωνία). ρυθμιστικός κανόνας (πρότυπο) συμπεριφοράς
Δ. Πατέλης ή δραστηριότητας, στον οποίο υπάγονται
\
άτομα, κοινωνικές ομάδες, κοινωνικοί θεσμοί
νοοτροπία (αγγλ. πιβηΐβΐίΐγ). Η ιδιάζουσα είτε το κοινωνικό σύνολο. Εχει τον χαρακτήρα
τροπή του νου, τρόπος νοητικής σύλληψης της θεσπίσματος, διάταξης, που εμφανίζεται ως α-
πραγματικότητας χαρακτηριστικός για ορισμέ- ξίωση κοινωνικής υπακοής, σύμφωνα με την
να άτομα, ομάδες, κοινωνικά συστήματα κ.λπ. οποία δομείται η δραστηριότητα και η συμπερι-
Με τον όρο αυτόν υποδηλώνονται οι (συνειδη- φορά των ανθρώπων, ώστε να συμβάλλει στην
τές και ασυνείδητες) νοητικές δομές (αρχές, εξασφάλιση της τάξης και της αρμονικής συμ-
κανόνες, πίστεις, δοξασίες, στερεότυπα, βίωσης ατόμων και ομάδων. Το εύρος και το
μύθοι, σύμβολα, αξίες", γνώσεις, πεποιθήσεις βάθος ισχύος της κάθε κοινωνικής νόρμας κα-
κ.λπ.), οι οποίες συγκροτούν ιστορικά συγκε- θορίζεται από τη θέση και τον ρόλο που δια-
κριμένους τύπους, συστήματα κοινωνικής συ- δραματίζει στις εκάστοτε συγκεκριμένες ιστο-
νείδησης*. Η ιδιοτυπία της νοοτροπίας καθορί- ρικές συνθήκες η ομάδα είτε η οργάνωση που
ζεται σε τελευταία ανάλυση από το εκάστοτε την αναγνωρίζει και από τον τρόπο που θεσμο-
ιστορικά διαμορφωμένο σύστημα κοινωνικο- ποιείται (οργανώνεται, επιβάλλεται, ελέγχεται
οικονομικών και ιδεολογικών σχέσεων και ορί- η τήρησή της κ.λπ.). Οι κοινωνικές νόρμες συ-
ζει με τη σειρά της το πλαίσιο των (προδιαθέ- γκροτούν ευρύτερα συστήματα κανονιστικής
σεων, των στάσεων και των συμπεριφορών α- ρύθμισης, τα κυριότερα από τα οποία είναι η
τόμων, ομάδων, τάξεων, εθνών κ.λπ. Η νοο- ηθική*, η πολιτική* (διοίκηση*, εξουσία πολιτι-
τροπία εξετάζεται από πολλές κοινωνικές επι- κή*) και το δίκαιο*. Οι κοινωνικές νόρμες εξε-
στήμες (ψυχολογία, κοινωνιολογία, κοινωνική τάζονται από την οπτική διαφόρων κοινωνικών
ψυχολογία, εθνολογία, εθνογλωσσολογία, ι- επιστημών, από τις οποίες και ταξινομούνται -
στορική κοινωνιολογία κ.λπ.). Υπάρχει πληθώ- τυποποιούνται σύμφωνα με διάφορα γνωρί-
ρα τυπολογιών και ταξινομήσεων των νοοτρο- σματά τους.
πιών. Δ. Πατέλης
Δ. Πατελης
Νορντάου Μαξ - Σίμον (Μαχ Νοτύαυ, 1849-
νοούμενο. Ο,τι συλλαμβάνεται από τον νου, η 1923). Εβραϊκής καταγωγής αυστριακός για-
πνευματική ουσία, σε αντιδιαστολή με το "φαι- τρός και κοινωνικός στοχαστής. Σπούδασε ια-
νόμενο", που γίνεται αντιληπτό με τις αισθή- τρική στο Πανεπιστήμιο της Πέστης στο οποίο
σεις. Ορος του ιδεαλισμού* και, ειδικότερα, αναγορεύθηκε διδάκτωρ το 1873. Από το 1873
του "αντικειμενικού ιδεαλισμού"*. Στον Πλάτω- ως το 1878 ταξίδεψε στη Ρωσία, Σκανδιναβία,
να" ο όρος νοούμενο αναφέρεται στις Ιδέες*. Αγγλία, Ισπανία, Ιταλία. Μετά την επιστροφή
Παρόμοια είναι η χρήση του όρου στον Μεσαί- του άσκησε την ιατρική στην Πέστη. Λόγω των
ωνα και στους νεότερους χρόνους με τον λε- δυσχερειών που προξενούσε η εβραϊκή του
γόμενο "νοούμενο κόσμο", σημαντική θεωρητι- καταγωγή στην άσκηση του επαγγέλματος
κή σύλληψη της εποχής, που έλκει την κατα- του, το 1880 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι. Από
γωγή της κυρίως από τη νεοπλατωνική διδα- το 1890 ασχολήθηκε με το σιωνιστικό εθνικι-

69
Νουμήνιος

στικό κίνημα και υπήρξε από τους πρωτεργά- σημαντικότερους λογίους άνδρες του 2ου αι.
τες του. Διετέλεσε πρόεδρος του Σιωνιστικού μ.Χ. και τους εκπροσώπους της φιλοσοφίας, ι-
Συνεδρίου μετά τον θάνατο του Τέοντορ Χερ- διαίτερα του Νεοπυθαγορισμού*, με έντονες
τσλ. Αργότερα, όμως, διαφώνησε με τις εξτρε- επιδράσεις πλατωνικές. Πάντως χάρη στον
μιστικές τάσεις του σιωνιστικού κινήματος και Νουμήνιο η πλατωνική φιλοσοφία διευρύνθη-
αποχώρησε απ' αυτό. Τιμήθηκε από πολλές ε- κε, ώστε να "χωρέσει" όλες τις φιλοσοφικές
πιστημονικές εταιρείες. Αναγορεύθηκε δε επί- ιδέες της εποχής του.
τιμος διδάκτωρ από το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ο Νουμήνιος έγραψε πολλά έργα: Περί ταγα-
Ο Μαξ Νορντάου ασχολήθηκε με τη δημοσιο- θού (σε έξι βιβλία), όπου αντικρούει τις θέσεις
γραφία και υπήρξε γνωστός σαν ένας οξύς του εκλεκτικού φιλοσόφου Αντίοχου του
κοινωνικός κριτικός. Παγκόσμια φήμη, ωστό- Ασκαλωνίτη', επειδή επιχείρησε να ταυτίσει
σο, γνώρισε με το έργο του Τα κατά συνθήκην τις πλατωνικές με τις στωικές θέσεις. Επίσης,
ψεύδη, που, αν και απαγορεύθηκε στην Αυ- στο έργο του Περί της των ακαδημαϊκών προς
στρία και τη Ρωσία, μεταφράστηκε σε πολλές Πλάτωνα διαστάσεως, συνεχίζει την ίδια πολε-
γλώσσες, σημειώνοντας εκδοτική επιτυχία. μική κατά του Αντιόχου. Ο Πλάτων* χαρακτη-
Στο έργο αυτό στηλιτεύει "μεγαλόφωνα και α- ρίζεται ως το μέσον μεταξύ Πυθαγόρα* και Σω-
νεπιφύλακτα", όπως ο ίδιο" σημειώνει, την υ- κράτη" ("μεσεύων Πυθαγόρου και Σωκρά-
ποκρισία, την ανηθικότητα και το ψεύδος: το τους"). Ενα ακόμη έργο του, με τον τίτλο: Περί
θρησκευτικό ψεύδος, το μοναρχικό και το αρι- των παρά Πλάτωνι απορρήτων, έχει ως θέμα
στοκρατικό ψεύδος, το πολιτικό, το οικονομι- τη "θεολογία" του Πλάτωνα. Οι φιλοσοφικές
θέσεις του Νουμηνίου έχουν ως βάση τον δυϊ-
κό, το ψεύδος του γάμου κ.λπ. Ο Νορντάου υ-
σμό* των Πυθαγορείων* αλλά είναι επηρεα-
πήρξε πολυγραφότατος. Ασχολήθηκε μ' όλους
σμένος πολύ από τις απόψεις των γνωστικών*.
τους τομείς της λογοτεχνίας, έγραψε ταξιδιω-
Τον θεό αντιλαμβάνεται ως "αυτοαγαθόν". Το
τικά, ποίηση, θέατρο, κριτικά κείμενα, αλλά και
έργο του και οι ιδέες του επηρέασαν τους Νε-
κοινωνιολογικά, αισθητικά κείμενα και φιλοσο-
οπλατωνικούς*.
φικά δοκίμια. Η κρίση του πάνω σε κοινωνικο-
πολιτικά ζητήματα της εποχής του υπήρξε δι- Βιβλιογρ.: Η. Ο ι . Ρυθοή, ΝυΓηβπιυε ό' Αρβπιόβ βΙ Ιβε

εισδυτική, πάντα οξεία, εκλαϊκευτική, χωρίς ν' ΙΙιόοΙοςίβε ά' οήβηΐ. στο "ΜβΙ. ϋ. Βίύβζ". 1934, σ. 745-78.-
Ε . Η. ϋο<Μ$, Νυπιβηίυε βηά Απιπιοηίοε. στο "Επ|Γβ(ϊβπ5 ΰθ
απομακρύνεται από επιστημονικές απόψεις,
13 ΙΟΓΚΙ. Η3Γ<31" 5 (1957). σ. 1-61.
αλλά και δίχως ν' αποφεύγει ορισμένες ακρό- Βασ. Κύρκος
τητες. Σ' ότι αφορά στην ανάλυση των πνευμα-
τικών ανθρώπινων λειτουργιών, βασισμένος Νόυρατ Οττο (ΝβυίβΗι ΟΗο, 1882-1945). Αυ-
στη φυσιολογία, διατυπώνει μια σκέψη πρωτό- στριακός κοινωνιολόγος, φιλόσοφος και οικο-
τυπη, ακριβόλογη και μεθοδική. Πέθανε στο νομολόγος, θεμελιωτής του λογικού εμπειρι-
Παρίσι. Αλλα έργα του: Το Παρίσι κάτω από σμού*. Ηταν ένας από τους ιδρυτές του κύ-
την Τρίτη Δημοκρατία (Ρβπδ υπΙθΓ ΟΙΘΓ ϋιϊΗβη κλου της Βιέννης*. Επηρεασμένος από τις σο-
Ββρυ&ΙίΚ, 1880)· Η κοινωνική λειτουργία της σιαλιστικές απόψεις, τις οποίες υπηρέτησε
τέχνης (1.3 Ρυοοίοηβ εοάβΐβ άβΙΙ' 3ΐ1β, 1887)· στη Βαβαρική σοβιετική δημοκρατία το 1919
Ψυχολογικά και Κοινωνιολογικά παράδοξα για τον ελάχιστο καιρό της ύπαρξής της, προ-
(ΡβΓβάοχβ, 1885)· Ο Εκφυλισμός (ΕηΙβίάυης, σπάθησε να συνδυάσει τον φυσιογνωστικό υ-
1893) κ.ά. Ελλην. έκδ. έργων του: Τα κατά λισμό με τις θέσεις του λογικού θετικισμού*. Ο
συνθήκην ψεύδη του πολιτισμού μας, μτφρ. Κ. Νόυρατ προσπάθησε να εξαλείψει την ασαφή
8. Παπαλεξάνδρου, οίκος Γ. I. Βασιλείου, και απρόσεκτη ορολογία στον χώρο των επι-
Αθήναι, 1923.- Τα κοινωνικά φαινόμενα, μτφρ. στημών. Ήθελε να απαγορεύσει στους θεωρη-
Γεωργίας Αλεξίου - Πρωταίου, πρλγ. και σχό- τικούς κοινωνιολόγους να χρησιμοποιούν λέ-
λια Στ. Πρωταίος, εκδ. Οικονόμου, Αθήνα, ξεις που έχουν πολλαπλά νοήματα και οδη-
1988. γούν σε ασάφειες και μεταφυσικές προεκτά-
Βιβλιογρ.: Μεγ. Ε λ λ η ν . Εγκυκλοπαίδεια. "Πυρσός", τ.
σεις. Ο ίδιος, για παράδειγμα, δεν χρησιμοποι-
18ος. λήμ. Νορντάου. ούσε ποτέ τη λέξη "κεφάλαιο". Θεώρησε, λοι-
θαν Α. Βασιλείου πόν, πρωταρχικό μέλημα της φιλοσοφίας των
επιστημών την ενοποίηση των γνώσεων μέσω
Νουμήνιος (δεύτερο μισό του 2ου αι. μ.Χ., περ. μιας νέας ενοποιημένης γλώσσας των επιστη-
160) από την Απάμεια της Συρίας. Από τους μών, η οποία θα χρησιμοποιούσε όρους των

70
Νταλαμπέρ

μαθηματικών και της φυσικής. Ο Νόυρατ ασχο- στική κατεύθυνση βέβαια, αλλά πάντα ως θε-
λήθηκε με τη μετάφραση των προτάσεων της μελιακά φιλοσοφικό όρο.
κοινωνιολογίας* και της ψυχολογίας* σε μια Ειδικά ο Αριστοτέλης αγωνίστηκε πολύ και ε-
τέτοια γλώσσα. Μαζί με τον ΒυάοΙί ΟβΓπβρ* α- πίμονα να προσδιορίσει τα χαρακτηριστικά και
νέπτυξαν τον φυσικαλισμό* και υπήρξαν από τις δυνατότητες αυτής της μοναδικής -μη ορα-
τους συγγραφείς της "Διεθνούς Εγκυκλοπαί- τής αλλά με τα έργα της παντού παρούσας-
δειας της ενοποιημένης επιστήμης" (1930- δύναμης, που εγγράφει τις εικόνες της πραγ-
1940). Εγραψε πολλά οικονομικά, κοινωνιολο- ματικότητας (ως "παθητικός νους") και δημι-
γικά, επιστημονικά συγγράμματα και ανέπτυξε ουργεί νέες, θαυμαστές (ως "ποιητικός νους").
τη "μέθοδο της Βιέννης", μια παιδαγωγική μέ- Είναι από τις πιο ωραίες σελίδες που βρίσκου-
θοδο που στηριζόταν στην οπτική εκπαίδευση, με στην ιστορία του φιλοσοφικού στοχασμού
όπου απλουστευμένες εικόνες χρησιμοποιού- αυτές που συνθέτει ο Αριστοτέλης προσπαθώ-
νταν ως σύμβολα που βοηθούσαν για μια ευκο- ντας να αναλύσει τις έννοιες νους - νόηση -
λότερη και ουσιαστικότερη μάθηση. νοούμενο - νοητό. (Περί Ψυχής, 429 ά 10 κ.π.,
Βιβλιογρ.: ΤΙΊΘ θπογοΙορβ<)ΐ3 οί ΡΙιϊΙοίορΙιγ, νοΙ 5.- Νάρσκι
Ηθικά Νικομάχεια, 1177 α 12 κ.π.). Η παραπέρα
I. Σ.. Ο σύγχρονος θετικισμός. Μόσχα. 1961.- του ίδιου.
σταδιοδρομία του νου στο μεταφυσικό πεδίο
Η σύγχρονη αστική φιλοσοφία. Μόσχα. 1978, κεφ. 2.
φαίνεται ότι αναχαιτίστηκε από την ακάθεκτη
Μαρία Ντόλκα
πορεία του συναθλητή όρου λόγος - Λόγος'.
Φ. Κ. Βώρος
νους. Κεντρική έννοια της αρχαίας φιλοσο-
φίας· χρησιμοποιήθηκε πρώτα από τον Αναξα-
ΝουτσουμπΙτζε Σάλβα Ισάκοβιτς (1888-1969).
γόρα* ως δημιουργική, κοσμοποιητική δύναμη
Γεωργιανός-σοβιετικός φιλόσοφος, ακαδημαϊ-
που βρίσκεται έξω από τον κόσμο και δρα
κός, καθηγητής, ειδικός στη θεωρία της γνώ-
πάνω σ' αυτόν. Εγραψε χαρακτηριστικά:
σης, στη μεθοδολογία της επιστήμης και στην
"πάντα χρήματα ην ομού" είτα νους ελθών
ιστορία του πολιτισμού. Τέλειωσε το Πανεπι-
αυτά διεκόσμησε' παρό και νους απεκλήθη"
στήμιο της Πετρούπολης. Εργάστηκε στη
(Διογένης Λαέρτιος*, Βίοι... 2.6). Και θεώρησε
τον "νουν αρχήν κινήσεως" (Διογένης, 2. 8). Λιψία με την καθοδήγηση του Βουντ* και με
Τις ιδιότητες και δυνατότητες του νου ("νους άλλους γερμανούς επιστήμονες. Δίδαξε στο
εστίν άπειρον και αυτοκρατές ... πάντων νους Πανεπιστήμιο της Τιφλίδας, έγραψε εισαγωγή
κρατεί..."), κατά τον Αναξαγόρα, βρίσκουμε σε στη Φιλοσοφία και την Αισθητική. Δημιούργη-
διάφορα αποσπάσματα και μαρτυρίες που σώ- σε ολοκληρωμένη διδασκαλία για τη γνήσια α-
ζονται από το έργο του και για το έργο του (Η. ληθολογία (από τη λέξη "αλήθεια") (τον "αλη-
Ϋ Ϊ 6 ΐ 5 - ΝΝ. Κ Γ 3 Π Ζ , Ο / β ΡΓ3ςΠΊΘΠΐβ 0ΘΓ ν0Γ30ΐ<Γ3-
θολογικό ρεαλισμό"). Βαθύς γνώστης της Ιστο-
ΜΘΓ, 59 Α 1 και Β 12-14). Πόσο βαθιά εντύπω- ρίας της φιλοσοφικής σκέψης της Γεωργίας.
ση προκάλεσε τότε αυτή η γλωσσοφιλοσοφική Βασικά έργα του: Οι βάσεις της αληθολογίας,
πρωτοβουλία διαφαίνεται από τα παρακάτω Τιφλίς, 1922.- ΡΝΙοεορΝβ υπό Iνβίεϊιβίΐ, Βερο-
διαπιστούμενα φιλοσοφικά γεγονότα: λίνο, 1931 κ.ά.
α. Ενας στίχος του Ευριπίδη ((Γ. 1014 στην έκ- θεοχ. Κεσσίδης

δοση ΝαυοΚ, ΡτβςιτιβηΙβ ΤΓ3ς)ίοοηΐΓη <3Γ3Θ€0-


ηιτη) συνδέει την ανθρώπινη ύπαρξη με τη θεό- Νταλαμπέρ (Ο' ΑΙΘΠΊ06Γ1, ΫΘΒΗ Ι_Θ Ποπό, 1717-
τητα (όποιο νόημα και αν έχει για τον "σκηνικό 1783). Διάσημος γάλλος μαθηματικός (γεωμέ-
φιλόσοφο") διαμέσου του νου: "Ο νους ημών τρης) της εποχής του Διαφωτισμού*. Για ένα
εν εκάστω θεός". διάστημα υπήρξε άμεσος συνεργάτης του Ντι-
β. Παράγωγα ή ομόρριζα της λέξης νους χρη- ντερό* για την προπαρασκευαστική εργασία
σιμοποιήθηκαν από τους στοχαστές για να δη- της "Εγκυκλοπαίδειας" και έγραψε τις "Προοι-
λώσουν τις πιο λεπτές και σεβαστές ιδιότητες μιακές Σκέψεις" (ϋίδοουΓδ ΡΓόΙίπιϊηβίΓθδ). Ο
του ανθρώπου ως σκεπτόμενου - λογικού υπο- Νταλαμπέρ ανάπτυξε μια εμπειρική θεωρία για
κειμένου: νόηση, επινόηση, επίνοια, διανόηση, τη γένεση των μαθηματικών εννοιών, σε αντι-
διάνοια, νοητά όντα (αντιδιαστολή προς τα αι- διαστολή προς την ιδεαλιστική άποψη του
σθητά) κ.λπ. Πλάτωνα* ("θεωρία των ιδεών") και του ϋβε-
γ. Οι μεγάλοι φιλόσοφοι του επόμενου αιώνα 03ΓΐΒ5* ("θεωρία περί των έμφυτων ιδεών").
αξιοποίησαν τον όρο (Πλάτων*, Αριστοτέλης*, Παρ" όλο που μεγάλωσε χωρίς τη φροντίδα γο-
νεοπλατωνικοί* πολύ αργότερα), προς ιδεαλι- νέων (ως έκθετο βρέφος άγνωστων γονέων)

71
Νταμιάνι Πιερ

στα 24 χρόνια του είχε κιόλας δημοσιεύσει τύπος έχει διπλή βάση και θεωρείται ως πολιτι-
έργα σημαντικά για τη μηχανική, την ισορρο- κός πολιτισμός, που έχει επίσης επιστημονικό
πία και την κίνηση των υγρών και των αερίων και βιομηχανικό χαρακτήρα. Ως ποιοτικά νέο,
και ήταν μέλος της γαλλικής "Ακαδημίας των που καλείται να εισαγάγει ένα γνήσιο νόημα
Επιστημών". Με αυτά τα προσόντα τον επέλε- στη μελλοντική ιστορία της ανθρωπότητας, ο
ξε ο Ντιντερό ως συνδιευθυντή για την ετοιμα- Ντανιλέφσκι θεωρούσε τον "σλαβικό τύπο".
ζόμενη έκδοση της Εγκυκλοπαίδειας*. Αυτός ο τύπος πολιτισμού έχει "τέσσερεις βά-
Στις επιστημονικές θέσεις του είχε επηρεαστεί σεις", δηλαδή: ορθοδοξοθρησκευτική, επιστη-
από τον ΡΓ. Ββοοπ*. Ασκησε έντονη και μεθοδι- μονικοκαλλιτεχνική, τεχνολογικοβιομηχανική
κή κριτική στην οργανωμένη Καθολική Εκκλη- και οικονομικοπολιτική.
σία. Και υπήρξε σκεπτικιστής σχετικά με την ύ- Προς το τέλος της ζωής του ο Ντανιλέφσκι α-
παρξη και τη φύση του θεού*. Οι αντιλήψεις νέπτυξε τελολογικές-εξελικτικές ιδέες, από τη
του περί ηθικής βασίζονται σε ό,τι εκείνος α- θέση των'οποίων επέκρινε τον δαρβινισμό*. Οι
ποκαλούσε "μαρτυρία της καρδιάς", δηλαδή ιδέες του επηρέασαν την πολιτισμολογία του
συνέδεε την ηθική με το συναίσθημα της συ- Κ. Λεόντιεφ" και προηγήθηκαν της ανάλογης
μπάθειας. αντίληψης του Σπένγκλερ*.
Φ. Κ. Βώρος θεοχ. Κεοσίδης

Νταμιάνι Πιερ, βλ. Δαμιανός Πέτρος ντανταϊσμός. Πρόκειται για το καλλιτεχνικό ε-


κείνο κίνημα των αρχών του αιώνα, και συγκε-
Ντανιλέφσκι (1822-1885). Ρώσος δημοσιολό- κριμένα κατά την διάρκεια του 1ου Παγκοσμί-
γος, κοινωνιολόγος και φυσιοδίφης, ιδεολό- ου Πολέμου, που πολύ γρήγορα έλαβε τη
γος του πανσλαβισμού. Συμμετείχε σε μια μορφή μιας επανάστασης που αφορούσε όχι
σειρά επιστημονικές αποστολές για τη μελέτη μόνο σε όλους τους καλλιτεχνικούς τομείς
του φυσικού πλούτου της Ρωσίας. Ο Ντανι- αλλά και στον γενικότερο τρόπο ζωής και σκέ-
λέφσκι ήταν οπαδός της κυκλικής αντίληψης ψης. Ξεκινώντας ως περιθωριακό κίνημα, ως
για την ιστορική εξέλιξη. Με γνώμονα το γεγο- μια απάντηση στις παραδοσιακές μορφές τέ-
νός της ανεπανάληπτης ιδιομορφίας του πολι- χνης, ως μια αντι-τέχνη με τη βαθύτερη έννοια
τισμού κάθε λαού, υιοθέτησε τη θέση της άρ- της αντι-κουλτούρας που αντιτίθεται στις κυ-
νησης της ύπαρξης πανανθρώπινης ιστορίας ρίαρχες αξίες, επεκτάθηκε γρήγορα σε όλη
και πανανθρώπινων ιδανικών. ΓΓ αυτόν η αν- την Ευρώπη και την Αμερική, εκφράζοντας μια
θρωπότητα είναι αφηρημένη ιδέα και όχι ένα εσώτερη δυσαρέσκεια των νέων στην κυρίαρ-
ζωντανό σύνολο. Στο βασικό του έργο Ρωσία χη ιδεολογία που είχε οδηγήσει στον πόλεμο.
και Ευρώπη (1869) διατύπωσε τη θεωρία των Ως κίνημα εξέπνευσε σχετικά σύντομα, παρα-
μεμονωμένων "πολιτισμικών-ιστορικών τύπων" χωρώντας τη θέση του στον σουρρεαλιομό*,
(πολιτισμών). Ξεχώριζε τους εξής τύπους πο- στον οποίο οι βασικότεροι πρωτεργάτες προ-
λιτισμού: αιγυπτιακό, ασσυριο-βαβυλωνιο-φοι- σχώρησαν. Το πού και πότε ακριβώς ξεκίνησε
νικικό, εβραϊκό, ελληνικό, ρωμαϊκό. Το βασικό το Νταντά αμφισβητείται ακόμη και σήμερα,
περιεχόμενο των πολιτισμικών-ιστορικών τύ- αφού για άλλους γεννήτοράς του υπήρξε ο αρ-
πων δεν μεταδίδεται στον πολιτισμό άλλου χηγός του νταντά στο Βερολίνο Ραούλ Χάου-
τύπου. Οπως και ο βιολογικός οργανισμός, οι σμαν, για άλλους ο Πικαμπιά, ήδη από το 1913
πολιτισμικοί-ιστορικοί τύποι βρίσκονται σε μια κ.λπ. Πάντως, μεταξύ των πρωτεργατών του
διαδικασία αδιάκοπης πάλης με το εξωτερικό θα πρέπει να θεωρηθεί ο ελβετός Χούγκο
περιβάλλον και μεταξύ τους. Κάθε τύπος περ- Μπαλ, ενώ άλλα σημαντικά ονόματα του κινή-
νάει τρία στάδια: νεότητα, ωριμότητα, γερατιά ματος στις διάφορες τέχνες είναι εκείνα των
(παραγέρασμα και χαμός). Τριστάν Τζαρά, Χανς Αρπ, Μαρσέλ Ντυσάν,
Η πρωτότυπη πλευρά της πολιτισμικής τυπο- Μαξ Ερνστ, Χανς Ρίχτερ, ή των Σβίτερς, Χύλ-
λογίας του Ντανιλέφσκι συνίσταται στην ιδέα ζενμπεκ, Γιανκό, Σέρνερ κ.ά. Πάντως, με την
των βάσεων των πολιτισμικών-ιστορικών τύ- οργανωμένη μορφή του το νταντά είναι συνυ-
πων. Σύμφωνα με την ιδέα αυτή, πολλοί πολι- φασμένο με το περίφημο Καμπαρέ Βολταίρ
τισμοί έχουν μια βάση (έτσι, ο εβραϊκός έχει της Ζυρίχης, όπου λαμβάνουν χώρα οι πρώτες
θρησκευτική βάση, ο ελληνικός καλλιτεχνική, ντανταιστικές εκδηλώσεις.
ο ρωμαϊκός πολιτική). Ο γερμανορωμανικός Δημ. Τσατσούλης

72
νταρσάνας

Ντάρεντορφ Σερ Ραλφ (ΫΒΙΐΓΘΓΚΙΟΓΊ, 5ΙΓ ΡβΙρΜ, όπου η λέξη άΐιαινβ = πόλος (= "πόλος" ή "Άξο-
1929). Γερμανός κοινωνιολόγος, ιδιαίτερα γνω- νας του Κόσμου"), δηλαδή το αμετάβλητο στο
στός στον αγγλοσαξονικό χώρο. Διευθυντής κέντρο όλων των πραγμάτων, που ρυθμίζει τη
του "ίοπάοπ δοήοοΙ οΙ Εοοηοιτιίοδ" από το 1974, μεταβολή με τη μη συμμετοχή του. Ακόμη, το
με έντονη ακαδημαϊκή δραστηριότητα και επί- ντάρμα βρίσκεται σε σχέση με την έννοια
τροπος της Ε Ο Κ για ένα διάστημα, υπήρξε ένας "ρίτα", που δηλώνει την "ορθότητα" και θυμίζει
από τους επικριτές της αμερικανικής λειτουργι- και αυτή πάλι τον άξονα. Η έννοια του ντάρμα
κής σχολής*. Προς διόρθωση του μοντέλου της δεν περιορίζεται μόνο στον άνθρωπο, αλλά ε-
ισορροπίας", ο Ντάρεντορφ πρότεινε το μοντέ- πεκτείνεται και σε όλα τα όντα και καταστά-
λο των διαλεκτικών συγκρούσεων, επαναδιατυ- σεις της Υπάρξεως. Γενικά, το ντάρμα μπορεί
πώνοντας το ζήτημα των ταξικών ανταγωνι- να ορισθεί ως συμμόρφωση προς την κοσμική
σμών* στη βιομηχανική κοινωνία*. Εφόσον υ- (και ανθρώπινη) τάξη. Υπάρχει και ιδιαίτερο
πάρχουν αντιτιθέμενα συμφέροντα μεταξύ των ντάρμα κάθε όντος (5νν3άΙΐ3πτΐ3) ή συνόλου
φορέων ρόλων* μέσα σε ιεραρχικές, τυπικές ή όντων, π.χ. ανθρώπων, που θα πρέπει να νοη-
άτυπες, συσσωματώσεις*, οι συγκρούσεις είναι θεί ως μερικό και κατ' αναλογίαν προς τη γενι-
αναπόφευκτες όψεις των εξουσιαστικών δομών κή του αρχή, το Ντάρμα της όλης Υπάρξεως.
και όχι κατ' ανάγκη των ταξικών αντιθέσεων.
Πρόκειται, λοιπόν, για οντολογική αρχή χωρίς
Αντιπαραθέτει στην καπιταλιστική κοινωνία του
οποιαδήποτε αρχικά "ηθική" χροιά, που φαίνε-
Κ. Μαρξ* τη βιομηχανική κοινωνία θεωρώντας
ται ότι προσλαμβάνει στις μερικότερες, αν-
τη ως πιο περιεκτικό όρο για την κατανόηση του
θρώπινες, εφαρμογές του (δικαιοσύνη, αρετή,
σύγχρονου κόσμου. Η κεφαλαιοκρατία*, υπο-
νομιμότητα) και βρίσκεται σε άμεση συνάρτη-
στηρίζει ο Ντάρεντορφ, δεν είναι παρά μια υπο-
ση με τον θεσμό της κάστας.
δεέστερη μορφή βιομηχανικής κοινωνίας, ίσως
Το ντάρμα περιλαμβάνεται στους σκοπούς της
μια πρώιμη φάση της, δεδομένου ότι ο βιομηχα-
ζωής, που είναι τέσσερεις: "3ΐ11ΐ3" (= υλικά
νισμός δεν είναι, όπως ο καπιταλισμός, ένας
αγαθά), "ΚέΓΠ3" (= επιθυμία του καλού),
απλός επισκέπτης στην ιστορία, αλλά θα μείνει
"άή3ΓΓΠ3" και "ΓΤΙΟΙ<$&3"· αυτή η τελευταία, η "α-
μαζί μας με τη μία ή με την άλλη μορφή. Βλέπει,
πελευθέρωση" (= ένωση με το ΒΓβίιπιβη) δεν υ-
μάλιστα, τη διαδικασία της κοινωνικής εξέλι-
πάγεται βέβαια στην περιοχή της εκδηλώσεως
ξης* να κινείται ομαλά, κυρίως μέσα από τις οι-
και είναι πέραν όλων των άλλων. Το ντάρμα α-
κονομικές αλλαγές που συμβαδίζουν με την ε-
πέκταση της βιομηχανοποίησης. Κύρια έργα σφαλώς είναι ο ανώτερος και πνευματικότε-
του: Τάξη και ταξική σύγκρουση στη βιομηχανι- ρος από τους δύο άλλους σκοπούς.
Βιβλιογρ.: Ουέποπ Β.. Εΐυόβ$ ευί Γ Ηιηόουίεπίθ. Εόίΐίοπε
κή κοινωνία, 1959 (0Ι385 3ηά 0Ι355 ΟοηίΙίοΙ ίπ
ΙηάυδΙιϊβΙ 8οαβΙγ)· Σύγκρουση μετά την τάξη, ΤίίκΙίΙίοηηβΙΙβϊ. Ρ3Π5 ν β . 1983, σο 69-74.

1969 (ΟοηίΙίοΙ 3ί1βΓ 01335)· Κοινωνία και δημο- Ε. Χωραφός

κρατία στη Γερμανία, 1967 (δοοίβΐγ 3ηά ϋθ-


ΓτιοοΓβογ ίη Οβππβηγ)· Η νέα ελευθερία, 1975 ΝταρμακΙρτι. Ινδός βουδιστής φιλόσοφος και
("Πιθ Νβνν ϋ&βΓίγ) κ.ά. ποιητής, εκπρόσωπος της σχολής "Γιογκασά-
ρα"*. Βασιζόμενος στη διδασκαλία του παλαιό-
Βιβλιογρ.: ΑηΙΙιοηγ ΟΗΜΘΓΙΪ. Εισαγωγή στην κοινωνιολο- τερου φιλόσοφου Ντιγκνάγκα', προσπάθησε
γία. μτφ. Ντϊνα Τριανταφυλλοπούλου. εκδ. Οδυσσέας.
να αναπτύξει το θέμα της γνώσεως ως αποτέ-
Αθήνα. 1989.- Ν. ΤίΓΠ35ΐΐθΙ( & Ο. ΤΙίθοάΟΓδΟΠ, Ιστορία κοι-
λεσμα της σχέσης των πραγμάτων. Ετσι συνέ-
νωνιολογικών θεωριών, μτφ. Δ. Γ. Τσαούσης, εκδ.
ΟυΙθηϋβΐΏ. Αθήνα. 1980. δεσε τη θεωρία της γνώσης* με την οντολογι-
Θαν. Α. Βασιλείου κή προβληματική και υπογράμμισε τη σημασία
της συνείδησης*, η οποία κατ' αυτόν δίνει
ντάρμα (άΐιβπτιβ). Ο ινδουιστικός αυτός όρος μορφή στο αντικείμενο. Οι φιλοσοφικές από-
αποδίδεται, με σχετική πληρότητα, ως ψεις του Νταρμακίρτι επηρέασαν τις θέσεις ο-
"νόμος", "τάξη". Παράγεται από τη ρίζα άΐιιϊ-, ρισμένων φιλοσοφικών σχολών, όπως της βαι-
που σημαίνει φέρω, υποβαστάζω, συγκρατώ- σέσικα', της νυάγια' και της βεντάντα*.
πρόκειται δηλαδή για αρχή διατήρησης των Βιβλιογρ.: Τ. νβΗθΓ. ΕΓΗβηηΙηιερωόΙβΓΏβ όβϊ ΟΙιβηνβΙίίίΙι.
όντων, σταθερότητας, που φυσικά αναφέρεται 1984.
μόνο στην Εκδήλωση, με τη διατήρηση κάποι- Αλέξ. Καριώτογλου
ας σταθερότητας στην όλη Υπαρξη, στο γίγνε-
σθαι. Συγγενική είναι και η ρίζα άήαι-, από νταρσάνας (ό3Γ5ΐΐ3η35). Ο ινδουιστικός όρος

73
ντβάνι

"νταρσάνα" σημαίνει "άποψη", "σκοπιά"· επο- φυσική και μαθηματικά, σε κολλέγιο των Ιη-
μένως, δεν πρόκειται εδώ για διαφορετικές σουιτών. Τα κύρια έργα του είναι: Οίεοουίε άβ
σχολές ή ανταγωνιστικά φιλοσοφικά συστήμα- 13 ΜέΜοάβ (1637), ΜβάίΐΒΐίοηβ5 άβ ρπιτιβ ρΛ/'-
τα, όπως διατείνονται πολλοί δυτικοί "ανατολι- ΙοεορΝβ (1641), Ρηπάρίβ ρΝΙοεορΝββ (1644)
στές", αλλά η καθεμιά νταρσάνα συνιστά και και ί.θ$ ρ33$ϊοπ$ άβ Γ έιτιβ (1649). Το έργο του
διαφορετικό τρόπο θέασης, επισκόπησης της ΡβςυΙββ Βά άίΓβεΙίοπβπι ϊηςθπϊ ( 1 7 0 1 ) ( Κ α ν ό ν ε ς
μιας και ενιαίας στο βάθος της διδασκαλίας για την καθοδήγηση του πνεύματος) εγράφη
του ινδουισμού*. Οι νταρσάνας είναι έξι και κα- πιθανώς στο 1631, αλλά δεν δημοσιεύτηκε
τατάσσονται κατά ζεύγη ως εξής: "Νυάγια"* κατά τη διάρκεια της ζωής του.
και "Βαισέσικα"*, "Σανκύα"* και "Γιόγκα"*, Μι- Ο φιλοσοφικός στοχασμός του Ντεκάρτ κινεί-
μάμσα"* και "Βεντάντα"*· οι δύο τελευταίες ται μέσα στα πλαίσια του αναγεννησιακού ορ-
είναι οι άμεσες ερμηνείες των Βεδών" και απ' θολογισμού", του οποίου κύριος στόχος παρα-
αυτές προήλθαν οι τέσσερεις πρώτες. Η Νυά- μένει η αναζήτηση της βεβαιότητας. Από μιαν
για ασχολείται με τη "λογική", η Βαισέσικα με άλλη όμως άποψη ο Ντεκάρτ είναι ο κατεξο-
την "κοσμολογία", η Σανκύα είναι η "απαρίθμη- χήν εκπρόσωπος των νέων χρόνων, αφού η
ση" των διαφόρων βαθμίδων της Εκδήλωσης, μεθοδολογία του και η στάση του έναντι της ε-
ενώ η Γιόγκα (= ένωση) παρέχει τα μέσα και α- πιστημονικής γνώσης θέτουν την ανακάλυψη
ποσκοπεί στην ένωση του ανθρώπινου όντος στο κέντρο της πνευματικής ανησυχίας του
με την Παγκοσμιότητα" τέλος η Μιμάμσα (=
ανθρώπου. Η νέα επιστημονική μέθοδος την
βαθύς διαλογισμός), ως ρυπ/3 Μίσιβιτίδβ, ασχο-
οποία ο ίδιος ανακάλυψε και χρησιμοποίησε
λείται με το πραγματικό νόημα των Ουπανισά-
δεν εκφράζει μόνο την περιφρόνησή του προς
δων*· και Βεντάντα σημαίνει το τέλος των
τη γνώση του παρελθόντος, αλλά και την εμπι-
Βεδών, και έτσι εισάγει στην καθαρή μεταφυ-
στοσύνη του στην ικανότητα του ανθρώπου να
σική, οδηγεί μέχρι το ΒΓ3ΜΓΠ3Π. Ας σημειωθεί
δίδει απαντήσεις σε όλα τα προβλήματα που
ότι οι έξι νταρσάνας θεωρούνται αστίκα*. ανή-
τον απασχολούν. Η σαφής και ευκρινής ιδέα,
κουν δηλαδή στην ορθόδοξη ινδουιστική πα-
ό,τι αρχικά είχε ονομάσει ενόραση, δεν είναι
ράδοση. (Βλ. και τα λ. για κάθε νταρσάνα).
παρά η αναμφίβολη σύλληψη ενός καθαρού
Βιβλιογρ.: Ουόποπ Η., ΙηΙίοάυοΙιοη ς6ηέΓ3ΐθ ά Γ 61υάβ άβε
και προσεκτικού πνεύματος, μια νοητική διερ-
Λ κ ΐ η η β ί Νηόουβ5. ελλην. μετάφρ. Α. Δεληγιάννη, βι-
γασία, η οποία, σε αντίθεση προς τις αναξιόπι-
βλιοθ. της "Σφιγγός". Αθήναι, 1968, μέρ. Γ . οσ 61-122.-
στες μαρτυρίες των αισθήσεων ή προς την πα-
Δ. Βελισσαράπουλος. Ιστορία της ινδικής φιλοσο-
φίας. Δωδώνη, Αθήνα-Γιάννινα, 1992*. σο 179-226.
ραπλανητική κρίση που προέρχεται από τις α-
Ε. Χωραφάς πατηλές κατασκευές της φαντασίας, μας α-
παλλάσσει "εξ ολοκλήρου" από την αμφιβολία
ντβάνι. Στη σανσκριτική σημαίνει "ηχώ". Πρό- για ό,τι προσπαθούμε να κατανοήσουμε, θεμε-
κειται για ένα είδος μεσαιωνικής ποίησης στην λιώνοντας έτσι τη γνώση στις εκ των προτέ-
Ινδία, όπου η αισθητική ομορφιά των λογοτε- ρων (3 ρποπ) αρχές της νόησης.
χνικών έργων δεν προέρχεται από τις εικόνες Κατά τον Ντεκάρτ, δύο είναι οι κινήσεις του
που σχηματίζουν οι λέξεις με το νόημά τους, ανθρώπινου πνεύματος για να επιτύχει τη βέ-
αλλά από τις συσχετίσεις και τις ιδέες που βαιη γνώση: η ενορατική και η παραγωγική. Η
προκαλούν οι εικόνες. Οι πρώτες άμεσες εικό- πρώτη παρέχει το ευκρινώς γνωστό, είναι δη-
νες ονομάζονται νβοΐιγβ (ορισμένες), ενώ οι λαδή η ίδια η ενόραση. Η δεύτερη αποτελεί
έμμεσες ονομάζονται ρΓβΙγβΓηβηβ (συνεπαγό- την κίνηση από τη μια ενόραση στην άλλη. Οι
μενες) και γίνονται αντιληπτές από αυτούς δύο αυτές κινήσεις συνιστούν την επιστήμη,
που γνωρίζουν το νόημα της ποίησης. Το άνβπί που είναι και αυτή αληθής και προφανής
αποτελεί μέρος της ποίησης της ινδικής εθνι- γνώση. Στόχος της νέας μεθόδου είναι η δημι-
κής λογοτεχνίας. ουργία μιας ενοποιημένης επιστήμης υπό την
Αλέξ. Καριώτογλου αιγίδα των μαθηματικών, των "καθολικών μα-
θηματικών", όπως αποκαλούσε την εν λόγω ε-
ντεϊσμός, βλ. δεισμός πιστήμη, υπό την έννοια ότι κάθε τμήμα της θα
είχε την ίδια "καθαρότητα" και "σαφήνεια" και,
Ντεκάρτ (Ρθπό ΟΘ503Γ1Θ5, 1596-1650). Γάλλος συνεπώς, "εγκυρότητα" με την αριθμητική και
φιλόσοφος που γεννήθηκε κοντά στην πόλη τη γεωμετρία. Ετσι ο Ντεκάρτ θέτει τις βάσεις
Τουρ και σπούδασε σχολαστική φιλοσοφία, για μια νέα γνωσιολογική θεωρία (0091(0) και

74
Ντεκάρτ

τη γνώση του θεού* με την ίδια σαφήνεια και κείμενο το οποίο, ως φορέας των εμπειρικών
καθαρότητα που ομιλεί για τη γεωμετρία και καταστάσεων και των συνειδησιακών λειτουρ-
την αριθμητική. Οι επιστήμες, παρά τη διάκρι- γιών, αποτελεί τη συνείδηση της υπάρξεως, α-
ση τους από την ποικιλία των αντικειμένων ποτελεί δηλαδή μια μοναχική οντότητα. Από
που έχουν, στο σύνολό τους δεν είναι τίποτε την υποκειμενική εμπειρία, το "αρχικό δεδομέ-
άλλο από την ανθρώπινη γνώση που παραμέ- νο" της συνείδησης, προήλθε σταδιακά η συ-
νει πάντα η ίδια, κι αν ακόμη αναφέρεται σε γκρότηση του φιλοσοφικού συστήματος του
διαφορετικά αντικείμενα. Μ' αυτή την έννοια Ντεκάρτ, το οποίο υποτίθεται ότι αναλύει και
ταυτίζεται με το φυσικό φως του λόγου. Οι ε- εκφράζει την πρωταρχική μορφή γνώσεως.
πιστήμες δεν είναι παρά η καθολική γνώση που Οι αδυναμίες της "αντικειμενικής πραγματικό-
εφαρμόζεται σε διαφορετικές περιοχές. Ολες, τητας" στο λογοκρατικό σύστημα του Ντεκάρτ
συνεπώς, οι επιστήμες δένονται μεταξύ τους είναι έκδηλες στην έκφραση των "αισθητών
τόσο στενά, ώστε πραγματική γνώση του επι- ποιοτήτων" των εμπειρικών καταστάσεων του
μέρους μπορούμε να αποκτήσουμε σε σχέση υποκειμένου. Παρ" όλον όμως τον προβληθέ-
πάντα με την καθολική γνώση, με ολόκληρο το ντα υποκειμενισμό, ο Ντεκάρτ εξακολουθούσε
σύστημα της αλήθειας. Ετσι ο Ντεκάρτ στρέ- να αντιλαμβάνεται τις εμπειρικές καταστάσεις
φει το ενδιαφέρον του στο πρόβλημα του κα- των υποκειμένων ως "ατομικές ουσίες", που
θορισμού των βασικών όρων που οφείλει να ι- καθεμιά έχει τον δικό της κόσμο ποιοτήτων και
κανοποιεί η ανθρώπινη γνώση. αισθημάτων. Αποτέλεσμα τούτων υπήρξαν οι
Θα πρέπει, ωστόσο, να παρατηρηθεί ότι η κα- πλάνες της "κενής πραγματικότητας" (νβουουδ
τευθείαν μετάβαση από βεβαιότητα σε βεβαιό- 3οίυ3ϋΙγ) και του "εσφαλμένου εντοπισμού του
τητα, από τη μια ευκρινή ιδέα στην άλλη, απο- συγκεκριμένου" (ΓηίερΙβοθά οοηοΓβΙθΠθδδ). Κα-
τελεί στην πραγματικότητα τροχοπέδη στην α- τά την πρώτη πλάνη, οι οντότητες δεν είναι
νάπτυξη της έρευνας και την ανανέωση της "πραγματικές" -αφού πρόκειται για σύζευξη
γνώσης. Είναι αδιανόητο, σύμφωνα με τη με- που δεν προέρχεται από την "εμπειρική ενότη-
τάβαση από τη μια ευκρινή και καθαρή ιδέα σε τα"- αλλά νοούνται "ως πραγματικές". Κατά τη
μιαν άλλη, δύο λογικοί άνθρωποι να διαφωνή- δεύτερη πλάνη, παρόλο ότι οι νοητές οντότη-
σουν μεταξύ τους. Αντίθετα, η μέθοδος, την τες προήλθαν "εκ συναγωγής" από τα συγκε-
οποία ο Ντεκάρτ ισχυρίζεται ότι ανακάλυψε, κριμένα συμβάντα και τις εντυπώσεις της αι-
και η βεβαιότητα, την οποία, υποτίθεται, ότι σθητηριακής εμπειρίας, αγνοείται ο βαθμός α-
είχε θέσει ως θεμέλιο των αναζητήσεών του, φαιρέσεώς των και νοούνται ως συνιστώσες
θα πρέπει να ανασκευαστούν αν θέλουμε να έ- των συγκεκριμένων γεγονότων.
χουμε τη "σταθερή και μόνιμη" δομή των επι- Εξ άλλου, κατά τον απόλυτο δυϊσμό, υπάρχει
στημών. η απόλυτη νοητική ουσία, για την οποία μας
Μια άλλη δυσκολία του φιλοσοφικού συστήμα- διαβεβαιώνει η φιλοσοφία*- και υπάρχει η ανα-
τος του Ντεκάρτ είναι οι αντιφατικές θέσεις ζήτηση των σχέσεων της νοητικής ουσίας
που προκύπτουν από τη μεθοδική αμφιβολία προς τον απόλυτο χαρακτήρα της ύλης*.
που χρησιμοποιεί και από τον απόλυτο δυϊσμό Υπάρχουν, δηλαδή, δύο οντότητες, η νόηση
σώματος και ψυχής που εισηγείται. Συγκεκρι- και το σώμα, που είναι ανεξάρτητες μεταξύ
μένα, η αμφιβολία για την ύπαρξη του εξωτερι- τους. Το ανθρώπινο σώμα ευρίσκεται στον
κού κόσμου υποχρεώνει τον φιλόσοφο να χώρο και υπόκειται στους μηχανικούς νόμους,
στραφεί προς την αρχική βεβαιότητα, το οι οποίοι ρυθμίζουν την κίνηση και τη λειτουρ-
"οοςίΐο 6Γ90 5υπι", το οποίο είναι αληθές κατ' α- γία όλων των άλλων σωμάτων μέσα στον
νάγκη, όταν προφέρεται ή συλλαμβάνεται από χώρο. Η νόηση όμως δεν περιορίζεται στον
το πνεύμα μας. Τούτο δεν μπορεί να είναι απα- χώρο, ούτε οι λειτουργίες της υπόκεινται
τηλό και αυτό είναι ό,τι κυριολεκτικά καλείται στους μηχανικούς νόμους. Εξετάζοντας ο
"αισθάνεσθαι" (δβπΙίΓθ), δηλαδή αυτό τούτο το ίδιος φιλόσοφος προσεκτικά τον εαυτό του α-
"στοχάζεσθαι". Κατά τον Ντεκάρτ, η αλήθεια ποφαίνεται ότι θα μπορούσε να υποθέσει πως
την οποία εκφράζει το "σκέπτομαι, άρα υπάρ- δεν έχει σώμα και πως ούτε κόσμος υπάρχει
χω" είναι τόσο σαφής και βέβαιη, ώστε όλες οι ούτε τόπος όπου θα μπορούσε να ευρίσκεται,
εξωφρενικές υποθέσεις των σκεπτικών φιλο- αλλά δεν μπορούσε να υποθέσει ότι δεν υπάρ-
σόφων δεν είναι σε θέση να κλονίσουν τη βε- χει. Ετσι το εγώ, δηλαδή η νόηση, διακρίνεται
βαιότητά της. Πρόκειται, συνεπώς, για το υπο- εντελώς από το σώμα και μπορεί να την γνωρί-

75
Ντεμπφ

σει κανείς ευκολότερα από εκείνο. Ακόμη και λόγου" και τέλος στη "φιλοσοφία της φιλοσο-
αν το τελευταίο αυτό δεν υπήρχε καθόλου, ε- φίας". Στη φιλοσοφία της φιλοσοφίας ο Ντε-
κείνη δεν θα έπαυε να είναι ό,τι είναι. Η διάκρι- μπφ υποστηρίζει ότι όλες οι επιμέρους έννοιες
ση αυτή απορρέει από τις δύο βασικές αρχές και απόψεις, καθώς και οι ζωτικές δυναμικότη-
του φιλοσόφου, σύμφωνα με τις οποίες κάθε τες που βρίσκονται πίσω απ' αυτές (π.χ. οι
γνώρισμα προϋποθέτει μιαν ουσία, και οι ου- αρχές του "κράτους" και του "πνεύματος"),
σίες, που τα γνωρίσματά τους μπορούν να φαίνονται νοητικά εξισορροπημένες εν ονόμα-
νοηθούν χωρίς να δανείζονται τίποτε το ένα τι του "όλου". Ο Ντεμπφ μελέτησε κυρίως τα
από το άλλο, είναι χωριστές. Ενώ λοιπόν ο προβλήματα της ιστορίας του πολιτισμού, στα
Ντεκάρτ θέτει ως αφετηρία της έρευνάς του οποία αναφέρονται πολυάριθμες εργασίες
την άμεση υποκειμενική εμπειρία, την ενορατι- του. Ασχολήθηκε επίσης με τη φιλοσοφία της
κή βεβαιότητα, το καθοριστικό γι' αυτόν στοι- ιστορίας και με την κοινωνιολογία της γνώσης.
χείο είναι η συλλογιστική και διασκεππκή δρα- Μαρία Ντόλκα
στηριότητα, πράγμα που αποτελεί αντίφαση.
Ο δυιστικός και ορθολογικός χαρακτήρας του Ντερριντά Ζακ (ϋθΓπάβ ϋ3εςυβδ,1930-). Γάλ-
φιλοσοφικού συστήματος του Ντεκάρτ επηρε-
λος φιλόσοφος, που θεωρείται ο κυριότερος
άζουν αναπόφευκτα και τη γνωσιοθεωρία του.
εκπρόσωπος του αποδομισμού*. Καθηγητής
Το μεγαλύτερο βάρος στο σύστημα αυτό είναι,
στην ΕοοΙθ ΡΓβΙίςυβ άθδ ΗβυΙθδ ΕΙυάβδ του Πα-
ασφαλώς, οι ιδέες, οι οποίες, ως απλές και έμ-
ρισιού, επισκέπτεται συχνά τις ΗΠΑ, όπου δι-
φυτες (ίηηβΙβθ), επιτελούν ως επί το πλείστον
δάσκει στο Πανεπιστήμιο του ΥβΙβ. Η αποδομι-
το έργο των αισθήσεων και, επιπλέον, απαι-
στική θεωρία του γνώρισε πρώτα επιτυχία
τούν την αυθεντική και παντοδύναμη θεία επι-
στην Αμερική και στη συνέχεια βρήκε πολλούς
κύρωση. Αντίθετα, ο ρόλος των αισθήσεων ε-
οπαδούς στην Ευρώπη, μεταξύ των διαπρεπέ-
λαχιστοποιείται, αφού αυτές χρησιμεύουν
στερων σημειολόγων, αφού ο αποδομισμός
μόνο στην ανάκληση των μαθηματικών οντο-
θεωρείται μία εκ των έσω και με τα εργαλεία
τήτων και των απλών φύσεων. Τα αντικείμενά
της σημειωτικής κριτική της. Εισήγαγε τον όρο
τους, που είναι οι περιστασιακές ιδέες
της "διαφωράς" (άίΚόΓβποθ) στο πλαίσιο του
(3άνβπΙιΙί3θ), ως λιγότερο πραγματικά, δημι-
ουργούν και λιγότερα προβλήματα. Ε ρ γ α του: σημαίνοντος μέσα στο έργο του ί' όοήΙυΓβ β( 13
ΡΙβςυΐ36 3ό όίΓβοίίοηβΓΠ ίηςβηϋ (ΒυΙβδ 1 ΟΓ ΙΙΊΘ άίίίύΓβηοβ και ολοκλήρωσε τη θεωρία του με τα
άϊΓβοΙιοπ οί ΙΙηβ Γπίπά) μετάφρ. Ε. 8. ΗβΙάβπβ 3ηά γνωστότερα Περί Γοαμματολογίας (μεταφρα-
Ο. Ρ . Τ. Πθ53.- "ΤΙΊΘ ρΜοδορΜίςβΙ \Λ/ΟΓΙ<5 ΟΙ σμένο στα ελληνικά) Ιβ άίεεόιηίηβΐίοη, Πλάτω-
Οβδεβίΐθδ", Οβηηόπάςβ υηίνβΓδίΙγ ΡΓβδδ, 1931.- νος φαρμακεία (επίσης μεταφρασμένο στα ελ-
Κανόνες για την καθοδήγηση του πνεύματος, ληνικά) κ.ά. Με το τελευταίο του αυτό βιβλίο, ο
μετάφρ. Γ. Δαρδιώτη, έκδ. Φιλοσοφική Βιβλιο- Ντερριντά επιχειρεί μια ανάγνωση του Φαι-
θήκη, Θεσσαλονίκη, 1974.- ΜβόϊΐΒίϊοηβε άβ δρού" και του μύθου για την καταγωγή της
ρππίθ ρΜοεορΝβ, έκδ. Ο. Αάβπι - Ρ. Τβπηβιγ- γραφής και προβαίνει σε μια κριτική αποδόμη-
"Οβυνίβε άβ ΩβΒΟβΓίβε", τόμ. 13, Ρβιϊδ, 1897- ση του πλατωνισμού*. Ο Ντερριντά, παρ" όλο
1913. που έχει επηρεάσει σημαντικά τη σύγχρονη
σκέψη και θεωρητικές προσεγγίσεις των κοι-
Βιβλιογρ.: Μ. ΟΓββηβ. 77ίθ ΚηοηβΓ 3ηά ίήβ Κηονγη. Νβνν νωνικών και καλλιτεχνικών φαινομένων και κυ-
ΥΟΓΙ(, Β38Ι0 ΒοοΚε. 1966 - Ν. Αυγέλη. Μαθήματα φιλοσο-
ρίως την προσέγγιση της ίδιας της γραφής,
φίας. Ορθολογισμός και Εμπειρισμός, Θεσσαλονίκη,
έχει δεχτεί και πολλές επιθέσεις, αντιρρήσεις
1974.- Α. Ν. ννΐιίΙβΙΐΘ3<1. ΡίΟ&εε 3Πό ΓβεΙίΙγ, Νβν» ΥΟΓΚ
ΤΛβ Μ30ΓΠΙΙΙ3Π Οο.. 1929. ΤΉΟ ΐΓβθ ρΓθ58 ( Ν β » ΥΟΓΚ) 1969.
στις θεωρητικές κατασκευές του και έντονη
Λεων. Μπαρτζελιώτης κριτική από εκπροσώπους περισσότερο παρα-
δοσιακών κατευθύνσεων. Παραμένει, ωστόσο,
Ντεμπφ (ΟβιτιρΙ) Αλόις (1891, Αλτομύνστερ). γεγονός πως η σκέψη του συνεχίζει να εξελίσ-
Γερμανός καθολικός φιλόσοφος. Δέχτηκε επι- σεται και απόδειξη αποτελεί η πρόσφατη ενα-
δράσεις από τον Χέγκελ', τον Σπένγκλερ* και σχόλησή του με τη μαρξιστική θεωρία στο τε-
τον Μ. Βέμπερ", τις οποίες συνδύασε με τον λευταίο του βιβλίο.
καθολικισμό και τις γενικές αρχές της οικουμε- Δημ. Τσατσοΰλης
νικότητας. Κάτω απ" αυτές τις επιρροές προ-
σπάθησε να φτάσει στη φιλοσοφία της ανθρω- Ντεσάν Λεζέ Μαρί (ϋθδοΐιβπιρδ ΙβςθΓ Μβιϊβ,
πολογίας, στη γενική "κριτική του ιστορικού 1716-1774). Γάλλος υλιστής φιλόσοφος και

76
Ντιλς

άθεος, αν και ήταν Βενεδικτίνος μοναχός. δρυτής της σχολής "Γιογκασάρα"*. Γεννήθηκε
Υπήρξε φίλος του Ρουσσώ*, του Βολταίρου* το 480 και πέθανε γύρω στο 540 μ.Χ. Στο κυ-
και των Εγκυκλοπαιδιστών. Ήταν θιασώτης ριότερο έργο του το Πραμάνασα-μουτσάγκα
της κατάργησης νόμων, ιδιοκτησίας και οικο- (Η σύσταση των μέσων της ορθής γνώσης),
γένειας, και της εγκαθίδρυσης κομμουνισμού*. διαχώρισε την "θεωρία της γνώσης"* και τη λο-
Στην ιστορία της κοινωνίας διέκρινε τρεις κα- γική* από τη φιλοσοφία* και ανέπτυξε τη θεω-
ταστάσεις: τη φυσική, την πολιτική (με μειονέ- ρία της αντίληψης και του συλλογισμού*. Οι ο-
κτημα την ατομική ιδιοκτησία) και την ιδανική παδοί της λογικής που ανέπτυξαν οι βραχμά-
(καθεστώς της ηθικής τάξης), τη μόνη ικανή να νοι άσκησαν οξεία κριτική στο έργο του.
πραγματώσει κοινωνική ισότητα και γενική ευ- Γενικά θεωρείται ότι γενίκευσε τη θεωρία των
ημερία. Ως τελικό αξίωμα του κόσμου υποστή- "Πράζνα-παραμίτα-σούτρα", δηλαδή των σού-
ριζε την ύπαρξη ενός "συμπαντικού όλου", η α- τρα της Υπερβατικής Γνώσης, που τις απαρχές
πόλυτη γνώση του οποίου είναι δυνατή μόνο της θα πρέπει να τοποθετήσουμε γύρω στο
στο πνευματικό επίπεδο, ενώ οι αισθήσεις 100 μ.Χ.
μπορούν να γνωρίσουν μόνον ένα μέρος
Αλέξ. Καριώτογλου
αυτού του όλου. Βασικό του έργο ήταν η Αλή-
θεια ή ένα αξιοπιστο σύστημα.
Ντιλς (ϋίβΙδ) Χέρμαν (1848-1922). Γερμανός
Βιβλιογρ.: Βόλκιν Β. Π.. Το "αληθινό"σύστημα τουΝτεσάν ελληνιστής, κορυφαίος αρχαιογνώστης και ορ-
(1957).- Βθ3υ52ΐ!θ Ε.. ΑηΙβοΜβπΙε ϋθ Γ Π6β61ί3πίεπ>θ άβπε
γανωτής των φιλολογικών σπουδών. Η επιστη-
Ιβρήιΐοεορίιΐβ ΐΓβηςΒϊεβ. ΟοπΙ ΟοεεΙίΒπφε.... Ρ3Π£, 1865.
μονική δραστηριότητά του στο Βερολίνο επί
Απ Τζ.
45 χρόνια (1877-1922) συμπίπτει με τη μεγα-
λύτερη άνθηση και τη μεθοδικότερη οργάνωση
Ντεστύτ ντε Τρασύ Αντουάν Λουί Κλωντ
(ϋθδίυίί άθ ΤΓ3ογ, 1754-1836). Γάλλος φιλόσο- των κλασικών σπουδών στη Γερμανία. Διαθέ-
φος, οπαδός της αισθησιαρχίας*, οικονομολό- τοντας ευρύ φάσμα ενδιαφερόντων, ο Ντιλς
γος και πολιτικός. Επηρεασμένος από τον ρι- ασχολήθηκε μεθοδικά όχι μόνο με την ποίηση,
ζοσπαστικό αισθησιοκρατισμό του φίλου του τη θρησκεία και τη φιλοσοφία των αρχαίων,
Κοντιγιάκ*, υποστηρίζει ότι τα αισθήματα προ- αλλά και με την αρχαία ιατρική και τεχνολογία.
έρχονται από την άμεση αντίληψη, την ανά- Επίσης ενδιαφέρθηκε για το πρόβλημα μιας
μνηση, τη σύγκριση και την επιθυμία, στα παγκόσμιας γλώσσας, που θα μπορούσε να δι-
οποία αντιστοιχούν η αισθητικότητα, η μνήμη, ευκολύνει τη συνεννόηση και τη συνεργασία
η κρίση και η βούληση. Τις φιλοσοφικές, ηθικές των λαών στα θέματα της επιστήμης. Μ ε αυτό
και οικονομικές του ιδέες, οι οποίες απηχούν το πνεύμα και με τις παραπάνω προϋποθέσεις
απόψεις του άλλου του φίλου, του Καμπανίς*, εξελίχθηκε σε ιδιοφυία στην οργάνωση των
τις εξέθεσε στο βιβλίο του ΕΙόΓηβηΙε ά' ίόέοΐο- ανθρωπιστικών επιστημών, προκαλώντας το
ςίβ (1817-1818) (Στοιχεία ιδεολογίας). Σ' αυτό ενδιαφέρον και τη συνεργασία πνευματικών ι-
υποστηρίζει ότι η ηθική είναι υποκειμενική, δρυμάτων και μεμονωμένων ερευνητών όχι
διότι δεν υπάρχει αντικειμενικό κριτήριο του μόνο πέρα από τα όρια του Βερολίνου αλλά
καλού και του κακού, εφόσον το κάθε άτομο και πέρα από τα όρια της Γερμανίας. Επαιξε
έχει τις δικές του επιθυμίες, που αντιστοιχούν πρώτο ρόλο κατά τον σχεδιασμό και την εκτέ-
στις ανάγκες του. Στην οικονομία εκφράζεται λεση των μεγαλύτερων έργων υποδομής των
κατά της κρατικής παρέμβασης και θεωρεί την φιλολογικών σπουδών, όπως είναι ο "Θησαυ-
καπιταλιστική τάξη ως τη μόνη παραγωγική και ρός της λατινικής γλώσσας" (ΤΛβεβυτυε
κοινωνικά χρήσιμη τάξη, η οποία παρέχει ερ- Ιίηςυαβ Ι3(ίη3β), το "Σώμα των Ελλήνων ια-
γασία και βιοπορισμό στους εργάτες. Αλλα τρών" (Οοίρυε ΜθάίεοΓυπι Οίθαεοτυτη), τα
του έργα: Πραγματεία περί βουλήσεως, Γενική "Αποσπάσματα των Ελλήνων ποιητών" (ΡοβίΒ-
Γοαμματική. Λογική κ.ά. Γυτη θΓ3βοοωηη ΡΓβςπιβηίΒ), τα "Αρχαία ελληνι-
Βιβλιογρ.: Μαρξ Κ.. Η θεωρία της υπεραξίας (4ος τόμ. κά σχόλια στον Αριστοτέλη" (ΟοΓηπηθηΙβηΒ ίη
Κεφαλαίοι/).- δίθρβηονβ V.. ΟβεΙυΙΙύβ Ττβεγ. 1908. ΑήεΙοΙβΙβπι ΟτββοΒ) κ.ά. συλλογικά έργα και
Απ. Τζ. σειρές από κριτικές και ερμηνευτικές εκδόσεις
αρχαίων κειμένων, που αποτελούν ως σήμερα
ντετερμινισμός, βλ. αιτιοκρατία αναντικατάστατα εργαλεία σε κάθε φιλολογι-
κή έρευνα, ιδιαίτερα για όσους ασχολούνται
Ντιγκνάγκα. Ινδός βουδιστής φιλόσοφος, ι- ειδικότερα με την Ιστορία της Φιλοσοφίας και

77
Ντιλτάι

των επιστημών της ελληνικής αρχαιότητας. υπό τον ενιαίο όρο "ζωή" (ΙΘ&ΘΓΊ). Η τελευταία
ΣΤΟ πλαίσιο της ερευνητικής και οργανωτικής συνιστά την αφετηρία και το τέρμα της γνώ-
δραστηριότητάς του ο Ντιλς εξέδωσε ο ίδιος σης. Πέραν αυτής τίποτε δεν υφίσταται- ούτε
πολλά αρχαία κείμενα, μεταξύ των οποίων εγελιανά κοσμικά πνεύματα, ούτε υπερεμπει-
τους "Ελληνες δοξογράφους" (ΟοχοςΓβρήί ρικές ουσίες, ούτε πλατωνικά αιώνια αρχέτυπα
ΟΓΒθοί, 1879,1965*), το ερμηνευτικό υπόμνημα με αυτόνομο οντολογικό δίβΐυδ. Η Φιλοσοφία,
του Σιμπλίκιου* στο έργο του Αριστοτέλη Φυ- συνεπώς, όπως και οι λοιπές "Επιστήμες του
σική ακρόασις (2 τόμοι, 1882-1895 = ΟΟΓΠ- Πνεύματος" (Οβίείβεννίεεθηδοί-οίίθη). τις οποί-
ιτ)θπΐ3ή3 ίη ΑπεΙοίβΙβπι ΟΓΒΘΟΒ, 9 και 10), τα ες ο Ντιλτάι θεώρησε σκόπιμο -κατά το πρότυ-
"Αποσπάσματα των φιλοσόφων ποιητών" πο του νεοκαντιανισμού*- να αντιδιαστείλει
(Ροβίβωπ) ρήίΙοεορήοΓυΓη ίΓ3ςιτιβηΐ3, 1901), τα σαφώς προς τις "Φυσικές Επιστήμες" (ΝβΙυΓ-
"Αποσπάσματα των Προσωκρατικών" (Ο/β «ίδδβπδοίιβίΐθπ), οφείλουν να εκπονήσουν μέ-
ΡΓΒΣΗΠΘΗΙΒ άθΓ \/0Γ30ΐ<Γ3ΐίΙ<6Γ, 3 τόμοι, 1903, θοδο συστηματικής καταγραφής, ταξινόμησης
1972"), και το Οβ Γβωπι ηβΙυΓβ του Λουκρήτι- και αξιολόγησης των ανθρώπινων βιωμάτων
ου* (που εκδόθηκε μετά τον θάνατο του, 1923- στο σύνολό τους και να αποποιηθούν κάθε
1924, με προλεγόμενα του Αϊνστάιν*). πρόθεση εμπλοκής σε αδιέξοδες θεωρητικές
Ε. Ν. Ρούσσος περιπλανήσεις, που με τη ρευστή σκοποθεσία
τους στομώνουν και νοθεύουν τον γνήσιο
Ντιλτάι (ΟίΙ(ΐΊβν) Βίλχελμ (Μπίμπριχ, 1833 - φιλοσοφικό και επιστημονικό εν γένει στοχα-
Ζάις, 1911). Εξέχων γερμανός φιλόσοφος- σμό.
από τους πλέον μεθοδικούς υπερασπιστές της Στην αποστολή τους πολύτιμη αποδεικνύεται η
"φιλοσοφίας της Ζωής"* (Ιθ&βηερΜΝοδορϊιίθ), συνδρομή της Περιγραφικής ή "Κατανοούσας
θεωρητικός της Μεθοδολογίας των "Πνευματι- Ψυχολογίας"*, η οποία δια της μεθόδου του
κών Επιστημών" (ΟθίδΙθδννίδδβηδοίιβΚβη), δια- "κατανοείν" (νβΓδΙβΙΐθπ) επισημαίνει την ανε-
μορφωτής και θεμελιωτής των καταστατικών πάρκεια της επιφανειακής θεώρησης και επι-
αρχών της "Κατανοούσας Ψυχολογίας"* θυμεί τη βαθύτερη εξοικείωση του μελετητή
(νβδίβίιβηάβ ΡεγεήοΙοςίβ). Σπούδασε στη Χαϊ- τόσο με το ίδιο το εξεταζόμενο όσο και με τον
δελβέργη και Βερολίνο και ακολούθως διετέ- ευρύτερο γλωσσικό, κοινωνικό και πολιτισμικό
λεσε καθηγητής στη μέση εκπαίδευση. Από το χώρο στα πλαίσια του οποίου αυτό εντάσσε-
1864 (έτος ολοκλήρωσης της διδακτορικής ται. Η μεθοδολογική αρχή του "εξηγείν"
(ΘΓΚΙΗΓΘΠ), αντίθετα, οι επιδόσεις της οποίας ε-
του διατριβής) και εξής επιδόθηκε σε προσπά-
ξαίρονται από τους θεράποντες των φυσικο-
θεια αποσαφήνισης και συστηματοποίησης
μαθηματικών επιστημών και δη κατά την ενα-
των κυριότερων επιστημονικών του θέσεων.
σχόλησή τους με την μελέτη των φυσικών φαι-
Το 1882 κατέλαβε την έδρα του απερχόμενου
νομένων και των αιτιωδών σχέσεων που τα κα-
Λότζε" στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, θέση
θορίζουν, ατονεί κατά τη διαδικασία διερεύνη-
που διατήρησε έως και το 1905.
σης και ερμηνείας του ανθρώπινου πολιτισμι-
Αν και το πρελούδιο της ντιλταικής φιλοσοφι-
κοιστορικού βίου.
κής προβληματικής εγκλείει ευκρινή δείγματα
ρομαντικών και ιδεαλιστικών κυριότατα επιρ- Η προαναφερθείσα συλλογιστική του Ντιλτάι,
ροών, εν τούτοις σύντομα και υπό την επενέρ- που εφαρμόστηκε από τον ίδιο και στον τομέα
της Λογοτεχνικής Ερμηνευτικής, διατρέχει μια
γεια των κατευθυντήριων αρχών του θετικι-
πληθώρα σύγχρονων φιλοσοφικών (Η6Κ)β9-
σμού*, ο γερμανός φιλόσοφος έσπευσε να κα-
9βΓ*. ϋ35ρβΓ5', ΟΓΐβςβ γ ΟβδδβΙ') και παιδαγωγι-
ταγγείλει τις αλλόκοτες και αυθαίρετες συλ-
κών (δρΓβπςβΓ*, ΙίΗ) συστημάτων ένας κάθε
λήψεις των μεταφυσικά προσανατολισμένων
άλλο παρά πενιχρός απολογισμός για τον πρω-
φιλοσοφικών συστημάτων. Για τον εκ πεποιθή-
τοπόρο γερμανό στοχαστή. Εργα: "Οβδβπι-
σεως εμπειριστή και δεδηλωμένο πολέμιο των
ΓΠθΙΙβ δοϊιπΚβη", Ι_6ίρδί9, 1919-1936, 12 τόμοι.
υπερβατικών θεωριών Ντιλτάι, καμμιά εννοιο-
λογική κατασκευή, συμβατική επινόηση ή τυ- Βιβλιογρ.: 5ρΓ3Π96Γ Ε . IV. ΟιΙΙΙίβγ. ίθίρεις. 1912 - Ηού^ββ
Η. Α.. IV. ΟίΙΙΙΐθγ: Αη ΙηΙίοόυοΙίοη, ίοηΟοη. 1944.- ΤυΙΙΙβ Η
ποποιημένο λογικό σχήμα δεν δύναται να υπο-
Ν.. IV. ΟιΙΙΓιβγ'ε ΡΝΙοεορΗγ οΙ ΗϊεΙοήβΙ υηύβείΓβηόίηρ. Α
καταστήσει την ίδια την ψυχολογική συνείδη- σιΙΚ3ΐ 3Π3ΐγεΐ5. ίβιείβη. 1969.
ση με το περιεχόμενο της, το σύνολο των αν- Σταυρούλα Ν. Σκιαδοπούλου
θρώπινων "βιωμάτων" (ΕΜβ&πίδ), ό,τι με άλλα
λόγια ο γερμανός στοχαστής συμπεριέλαβε Ντιντερό (ϋβηίδ ΡίάβΓοΙ, 1713-1784). Γάλλος

78
Ντιούι

φιλόσοφος και διαφωτιστής*, αρχισυντάκτης σεβασμό και ζήλο, γιατί πρέσβευε ότι ο άν-
και εκδότης της Εγκυκλοπαίδειαςπου άσκη- θρωπος με τα χέρια του παράγει θαυμάσια
σε πολύ μεγάλη επίδραση στην ανάπτυξη της πράγματα, προάγει και τη σκέψη του και βελ-
κοινωνικής - πολιτικής σκέψης κατά τον 18ο τιώνει τον κόσμο του. Ο Ντιντερό για τον λόγο
αιώνα στη Γαλλία. Στη φιλοσοφία ο Ντιντερό αυτό σύχναζε στα βιοτεχνικά εργαστήρια και
πέρασε από τον ντείσμό* και τον ηθικό ιδεαλι- δούλευε μαζί με τους χειρώνακτες, για να κα-
σμό στον φιλοσοφικό υλισμό* και την αθεΐα. ταλάβει πώς χειρίζονται τα εργαλεία που δημι-
Στη μηχανιστική - υλιστική αντίληψή του για τη ουργεί το ανθρώπινο χέρι.
φύση -που συμμερίζονταν και άλλοι εκφρα- Το πρώτο βιβλίο του Ντιντερό είχε τίτλο Φιλο-
στές του Διαφωτισμού*, όπως ο Ι_3ΓΠΘΗΠΘ* και σοφικές Σκέψεις, κυκλοφόρησε με ψευδώνυ-
ο ΗοΙ&βοίι'- ο Ντιντερό πρόσθεσε κάποια στοι- μο, αλλά κατασχέθηκε γιατί θεωρήθηκε αντι-
χεία διαλεκτικής*, λ.χ. για τη σχέση "ύλης"* και χριστιανικό, αφού ο συγγραφέας του αρνείται
"κίνησης"*. Έκανε λόγο για μια καθολική (γενι- τα θαύματα, την αποκάλυψη και ό,τι άλλο μη α-
κευμένη) αισθητικότητα της ύλης, για να εξη- ληθοφανές (άρα, όλα τα ιερά βιβλία). Το πιο
γήσει πώς η μηχανική κίνηση μορίων της ύλης χαρακτηριστικό έργο του έχει τίτλο: Επιστολή
προκαλεί και δίνει περιεχόμενο στις "αισθή- για τους τυφλούς προς χρήση εκείνων που
σεις"*. Αναπτύσσοντας μια υλιστική θεωρία βλέπουν. Θέμα του: η ιστορία ενός άγγλου τυ-
για τις ψυχικές λειτουργίες, έγινε πρόδρομος φλού, που με τη βοήθεια των χεριών του έμαθε
της θεωρίας της "αντανάκλασης"* (των ανα- γεωμετρία και έγινε καθηγητής μαθηματικών
κλαστικών). Κατά την άποψή του, ο άνθρωπος στο ...ΟβπΊ&ποΙςβ! Πώς μπόρεσε; με τις αισθή-
και όλα τα ζώα έχουν την ικανότητα να αισθά- σεις. Το συμπέρασμα όπου οδηγεί ο συγγρα-
νονται και να απομνημονεύουν τις πληροφο- φέας: δεν αληθεύει το καρτεσιανό "σκέπτομαι,
ρίες των αισθήσεων. άρα υπάρχω", αλλά "αισθάνομαι, άρα υπάρχω",
Στην επιστημολογία* ο Ντιντερό, απορρίπτο- με όλες τις συνέπειες που συνεπάγεται αυτή η
ντας κάθε ιδεαλιστική ερμηνεία για αυτόματη τροποποίηση για τη γνωσιολογία*, την αισθητι-
γένεση ιδεών και σκέψης, υποστήριζε ότι η κή*, τη μεταφυσική*, την αθεμελίωτη πια θρη-
νόηση είναι επεξεργασία και οργάνωση των σκευτική πίστη, τον γενικό φιλοσοφικό προσα-
δεδομένων της εμπειρίας*, τα οποία έχουν με- νατολισμό από τον ατεκμηρίωτο ιδεαλισμό*
ταξύ τους σχέση αιτιακή* ή συμβατική - συ- προς τον φιλοσοφικό υλισμό*.
νειρμική, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι εικόνες Βιβλιογρ.: Κ. Θεοφάνους. Ντιντερό (στη σειρά "Οι Μεγά-
που κομίζουν οι αισθήσεις* είναι απλά αντίγρα- λοι Αμφισβητίες", εκδ. Χ. Χριστακόπουλος. 1990).
φα της αντικειμενικής πραγματικότητας. Προ- Φ. Κ. Βώρος
ώθησε ο Ντιντερό τις αντιλήψεις του ΡΓ.
Ββεοπ" περί γνώμης και γνώσης, ότι παράγο- Ντιούι Τζων (ϋβννβγ, 1859-1952). Αμερικανός
νται από τις αισθήσεις αλλά υπερβαίνουν την ιδεαλιστής φιλόσοφος και παιδαγωγός. Ηταν
εμπειρία", γιατί παρεμβαίνει η δημιουργική οπαδός του "πραγματισμού"" (ρΓβςΓτιβΙίδίτιυδ),
δραστηριότητα της νόησης (δβπδβΐίοη ρΐυδ τον οποίο θεμελίωσε ο ΡίβΓοβ" (1839-1914) και
ΓέίΙβοΙϊοη). ανέπτυξε ο ϋβπίΘδ* (1842-1910), και κατά τον
Ο Ντιντερό δημοσίευσε πολλά έργα επικριτικά οποίο αληθινό είναι καθετί το οποίο αποδει-
για τη θρησκεία" και ιδιαίτερα για την καθολική κνύεται ωφέλιμο για τη σκέψη μας. Ο Ντιούι,
εκκλησία και ήταν σε μόνιμη σύγκρουση προς ξεκινώντας από την άποψη ότι οι έννοιες και οι
τη φεουδαρχική εξουσία και την ιδεολογία σκέψεις γενικά λαμβάνονται όχι ως απόλυτες
της. Αλλά το μεγαλύτερο μέρος της δραστη- και αμετάβλητες αλήθειες αλλά απλά ως όρ-
ριότητάς του διέθεσε για την έκδοση των γανα για την επιτέλεση κάποιων μελλοντικών
τόμων της Εγκυκλοπαίδειας, για την οποία πραγμάτων, ανέπτυξε μια νέα παραλλαγή του
γνώρισε συχνά και τη φυλακή. Η συμβολή του πραγματισμού", τον "οργανικισμό"* (ίηδίτυ-
δεν περιορίζεται μόνο ή κυρίως στη στρατολό- ΓΠΘηΐ3ΐίδΐηυδ), καθώς και τον "λειτουργισμό""
γηση ή ενθάρρυνση συνεργατών, των πιο φη- (ίοηοΐίοηβΐίδίπυδ), με βάση την αρχή ότι, για να
μισμένων πνευμάτων της εποχής του, αλλά ε- καταστούν αληθινές οι γνωστικές αξίες, πρέ-
κτείνεται και στο γεγονός ότι ο ίδιος έγραφε πει αυτές να λειτουργήσουν με επιτυχία στη
και όλα τα λήμματα που δεν έπαιρναν άλλοι ζωή. Διότι αξία έχει μόνον ό,τι προάγει τη ζωή
συνεργάτες· έτσι έγραψε και για όλα τα "τα- μας. Ως εκ τούτου κάθε γνώση πρέπει να εκτι-
πεινά" επαγγέλματα· και έγραψε γι' αυτά με μάται σύμφωνα με τα πρακτικά της αποτελέ-

79
Ντίσγκεν

σματα, με τη χρησιμότητά της. Με τον τρόπο δημοσιολόγος, βοηθός και οπαδός του Τσερνι-
αυτό ο πραγματισμός και ο οργανικισμός του σέφσκι*. Στη φιλοσοφία υιοθετούσε τις ανθρω-
Ντιούι παίρνουν χαρακτήρα κοινωνικό και αν- πολογικές θέσεις του υλισμού του Φόυερ-
θρωπολογικό, ενώ η φιλοσοφία συνδέεται με μπαχ*. Υποστήριζε τη θέση της ενότητας σώ-
την παιδεία, διότι ο άνθρωπος δεν επιδιώκει ματος και ψυχής στον άνθρωπο, θεωρούσε τη
μέσω αυτής να αποκτήσει θεωρητικές γνώσεις συνείδηση προϊόν της σωματικότητας. Ωστό-
για το σύμπαν, αλλά να καλυτερεύσει τις συν- σο, θεωρούσε επίσης ότι η ψυχή είναι η δύνα-
θήκες διαβίωσής του, δημιουργώντας μια νέα μη που ζωντανεύει όλο το σωματικό στοιχείο
κοινωνική τάξη. Γενικότερα, ο Ντιούι κατακρί- στον άνθρωπο:"... η ψυχή δεν ενώνεται με ε-
νει τόσο τον υλισμό*, όσο και τον ιδεαλισμό", ξωτερική σύνδεση με το σώμα..., αλλά συγχω-
διότι οι κοσμοθεωρίες αυτές αντιμετωπίζουν νεύεται μ' αυτό αναγκαστικά, σταθερά και άρ-
με μονομέρεια την πραγματικότητα του κό- ρηκτα, το διαπερνάει όλο και παντού έτσι,
σμου. Επίσης απορρίπτει τον μονισμό" (υπα- ώστε χωρίς αυτή την εμψυχωτική δύναμη δεν
γωγή των πάντων σε μιαν αρχή) και δέχεται είναι δυνατόν να φανταστεί τον εαυτό του
τον πλουραλισμό* (ύπαρξη πολλών αρχών). ένας ζωντανός ανθρώπινος οργανισμός"
Έργα του: Εεεβγε ίη βχρβηΓηβηΙβΙ, 1918.- ("Διαλεχτά φιλοσοφικά έργα", τ. 2, Μόσχα,
Ηαπηβη ηβΐυτβ ζηά οοηάυοΐ, 1930.- ΡίοόΙβΓηε ο( 1958, σ. 237). Στο ζήτημα του συσχετισμού υ-
ωβη, 1946.- ΠθοοηείΓυεΙίοη ίη ρΝΙοεορϊιγ, ποκειμένου και αντικειμένου υποστήριζε την
1957.- Εχρβήβηοβ αηό ΠΒΐυΓβ, 1958. άποψη, σύμφωνα με την οποία το περιεχόμενο
Βιβλιογρ.: ΟΘΊΣΒΓ Ο. η., Λ. Οβν/βγ ιη ρβτερβοΐίνβ. 1958.- της συνείδησης καθορίζεται από τον εξωτερι-
0έΙΜ3ΐΙβ 6.. ί'ιά6βά'βχρέήβηοβάβηε 13ρΜοεορΙιϊβάβ κό κόσμο των πραγμάτων:"... ο άνθρωπος δεν
Οβηβγ. 1966 - ΒθΓη3(θίη Β.. Λ. Οβν/θγ. 1967.- 3θΓΤΐ|βθ Α. αναπτύσσει από μέσα του τις έννοιες, αλλά τις
Η.. 77)β ροΙιίίοβΙ Ιήβοτγ ο! Οβ\νβγ. 1968 - 0ΐ3ρ3Γ&<)θ Εό.. λαμβάνει από τον εξωτερικό κόσμο" (στο ίδιο,
13 ρββάΒςοςιβ άβ Ωβν/βγ, 1913 - Βιρρβ Ρ.. Ο/β
σ. 251).
Ρ3θά39<χ;ιΙ< Λ. Οβηβγε .... 1934 - 3ΓΠΙΙΙΙ Μ., υ. Οβν/βγ 3ηά
π)0Γ3ΐ θόυϋ3ΐίοη. 1939 κ.ά. Στις κοινωνιολογικές αντιλήψεις (άρθρο Η ζωή
Αη. Τζαφερόπουλος του Μωάμεθ} κριτικάρει την αντίληψη για τον
αποφασιστικό ρόλο της εξέχουσας προσωπι-
ΝτΙτσγκεν Ιωσήφ (ΟιΙζςβη, 1828-1888). Γερμα- κότητας στην ιστορία. Σε ό,τι αφορά το μέλλον
νός υλιστής φιλόσοφος. Κάτω από την επίδρα- της Ρωσίας, ο Ντομπρολιούμποφ, όπως και ο
ση του Φόυερμπαχ" εξελίχθηκε σε πολέμιο της Τσερνισέφσκι, υπολόγιζε στην αγροτική επα-
φιλοσοφικής μεταφυσικής* και της θρησκεί- νάσταση.
ας*, αλλά με αυτοτέλεια, μέσω των συμπερα- Θεοχ. Κεσσίδης
σμάτων των ερευνών του, οδηγήθηκε στην υ-
λιστική διαλεκτική*, προηγούμενος στον Ντοντς (ϋοάάδ) Ερικ Ρόμπερτσον (1893-
τομέα αυτό του Μαρξ*, και μόνον αργότερα 1979). Βρετανός αρχαιοελληνιστής. Με ευρύ
δέχθηκε την επίδραση του μαρξισμού*. Ασχο- πνευματικόν ορίζοντα και πεδίο γνώσεων, α-
λήθηκε ιδιαίτερα με τη θεωρία της γνώσεως* σχολήθηκε ιδιαίτερα με την επική και την τρα-
και, με την υπερβολή που επέδειξε στον βαθμό γική ποίηση των αρχαίων, με τη θρησκεία και
της σχετικότητας της γνώσης, έφθασε στον τη φιλοσοφία των κλασικών και των μετακλα-
"αγνωστικισμό"". Από τις θεωρίες του λείπει σικών χρόνων, ιδιαίτερα με τον Νεοπλατωνι-
συχνά η συνέπεια και παρατηρούνται ορισμέ- σμό*' μελέτησε κυρίως το εξω-λογικό στοιχείο
να λάθη, καθώς και ανακρίβειες στην ορολο- στη ζωή των αρχαίων, και ειδικά το φαινόμενο
γία, όπως λ.χ. η ταύτιση συνείδησης και ύλης. του λεγόμενου Απολλώνιου* και Διονυσιακού*
Εργα του: Η ουσία της πνευματικής εργασίας πνεύματος, παίρνοντας υπόψη του τις σχετι-
του ανθρώπου (1859).- Περίπατος ενός σοσια- κές θεωρίες από τον Νίτσε* και έπειτα ως τις
λιστή στην περιοχή της γνωσιοθεωρίας (1887). πιο σύγχρονες ανθρωπολογικές και ψυχολογι-
κές έρευνες. Κυριότερα έργα του: Ανθρωπι-
Βιβλιογρ.: Αντρέγεφ Ν.. Ο διαλεκτικός υλισμός και η φι-
λοσοφία του Ιωσήφ Ντίτσγκεν (1907).- Βόλκοβα Β.. σμός και τεχνοκρατία στις ελληνικές σπουδές
Ιωσήφ Λ/πΤσγκεν(1961). (ΗυΓΠ3ηί5ΓΠΘ 3πά Τβοίιπίςυθ ίη ΟΓΘΘΚ δΐυάίβε),
Απ. Τζ. Οι Έλληνες και το παράλογο (Τήθ ΟΓθβΚδ 3ηά
ΙΜΘ ΐΓΓβΙίοηβΙ), Η αρχαία έννοια της προόδου
Ντομπρολιούμποφ Νικολάι Αλεξάντροβιτς (Τϊιβ Αηάβηί ΟοηοβρΙ ο( ΡΓοςΓθδε).
(1836-1861). Ρώσος λογοτεχνικός κριτικός, Ε. Ν. Ρούσσος

80
Ντρις

Ντοστογιέφσκι Φιόντορ Μιχάηλοβιτς (1821- δίψα για αυτοαποκάλυψη, αυταπόδειξη της ε-


1881). Ρώσος συγγραφέας, στοχαστής, δημο- λευθερίας βούλησης, θέλησης, ιδιοτροπίας.
σιολόγος. Η κοσμοθεωρία του διαμορφώθηκε Αυτό αποδεικνύεται με το να παραβιάζονται οι
στη δεκαετία του 1840 υπό την επίδραση του κοινωνικοί κανόνες (σκεπτόμενος το φόνο, ο
Μπιελίνσκι και του γάλλου ουτοπιστή σοσιαλι- Ρασκόλνικοφ, μεταξύ άλλων, λύνει το πρόβλη-
στή Σαρλ Φουριέ*. Το 1849 ο Ντοστογιέφσκι, μα: "θα μπορέσω ή δεν θα μπορέσω", δηλαδή ο
για τη συμμετοχή στον όμιλο του ουτοπιστή φόνος πρέπει να γίνει η λυδία λίθος της ανε-
σοσιαλιστή Μ. Β. Πετρασέφοκι', παραπέμφθη- ξαρτησίας της σκέψης του, της ελευθερίας,
κε σε δίκη και καταδικάστηκε μαζί με άλλα εί- της "αυτοτέλειας" της απόφασης, της ενέργει-
κοσι δύο άτομα σε θάνατο. Την τελευταία ας). Ωστόσο, αν η αυθαιρεσία είναι πράγματι
στιγμή, πριν από την εκτέλεση, η θανατική το πολυτιμότερο στον άνθρωπο, τότε, για να
ποινή μετατράπηκε σε κάτεργα στη Σιβηρία. Η είναι αναμφισβήτητη αυτή η απόδειξη για τον
γνώση της "εμπειρίας του τέλους" κατά την ει- ίδιο, οφείλει να θυσιάσει κάτι το μεγαλύτερο
κονική εκτέλεση και η άμεση επαφή στα κά- από την ευημερία ή τη ζωή άλλου ανθρώπου.
τεργα με το αλογικό στοιχείο του κόσμου του Ολη η ζωή πρέπει να παιχτεί όλα για όλα. Επι-
εγκλήματος προκάλεσε στον Ντοστογιέφσκι, χείρημα εδώ αποτελεί το θύμα και κριτήριο της
σύμφωνα με τα λόγια του, "αλλαγή των πεποι- αλήθειας ο θάνατός του. Η ελευθερία επιτυγ-
θήσεων". Στο επίκεντρο των αντιλήψεων του χάνεται (και κατανοείται) τη στιγμή που η θέ-
συγγραφέα βρίσκεται ο άνθρωπος, η αξία της ληση κατευθύνεται συνειδητά προς την αυτο-
ελευθερίας του και της προσωπικότητας, τα κτονία, και αυτή τη στιγμή ανάμεσα στη ζωή ο
μύχια της ανθρώπινης ψυχολογίας και των αν- άνθρωπος πρέπει να νιώσει, με όλη την ύπαρ-
θρώπινων βασάνων. Στη λογοτεχνική απεικό- ξή του, ότι "τόλμησε", αποφάσισε για την πιο
νιση των τελευταίων, ο Ντοστογιέφσκι είναι α- σημαντική απόδειξη της ελευθερίας του. Αφού
παράμμιλος. "Μάλλον δεν υπάρχει άλλος τέ- αποφάσισε να αυτοκτονήσει χωρίς καμία εξω-
τοιος συγγραφέας, που να βασανίζει τόσο α- τερική αιτία και ξένα επιχειρήματα, σημαίνει
νελέητα τους αναγνώστες του ... με το ότι δι- ότι πράγματι είναι ελεύθερος.
εισδύει ως το βάθος του χάους της ανθρώπι- Ο Ντοστογιέφσκι επέκρινε δριμύτατα τις σο-
νης ψυχής και αφηγείται για τα πάντα που εκεί σιαλιστικές θεωρίες (μυθιστόρημα Οι δαιμοννι-
βλέπει" (Α. ΙυΙΐΊΘΓ, Οβε&ίοΜβ άθΓ ίυεείβεοήβη σμένοι). Σε αντιδιαστολή με τον υλισμό* και
ίί(βΓ3ΐυΓ. 1924). τον θετικισμό*, φρονούσε ότι ο άνθρωπος δεν
Αναζητώντας τις ανθρωπολογικές ρίζες του είναι μηχανική "βίδα", που διευθύνεται από ε-
κακού, ο Ντοστογιέφσκι καταλήγει στο συμπέ- ξωτερικές δυνάμεις, αλλά ανεξάρτητο ελεύθε-
ρασμα ότι"... το κακό κρύβεται στην ανθρωπό- ρο ον, το οποίο ακόμα και στις πιο δυσμενείς
τητα βαθύτερα απ' ό,τι νομίζουν οι ιατροί-σο- συνθήκες έχει την ευθύνη για τις πράξεις του.
σιαλιστές", ότι σε "κανένα κοινωνικό σύστημα Οι ιδέες του Ντοστογιέφσκι, εκφρασμένες σε
δεν θα αποφευχθεί το κακό ..." (Απαντα, τ. 12, καλλιτεχνικές εικόνες, αποτέλεσαν μια από
1929, σ.210). Ταυτόχρονα, δεν θέλει να πι- τις πηγές του υπαρξισμού*.
στεύει πως το κακό είναι "φυσιολογική κατά- θεοχ. Κεσοίδης
σταση των ανθρώπων" (στο ίδιο, σ. 122). Ο
Ντοστογιέφσκι βλέπει τη διέξοδο από τις αντι- Ντουνς Σκώτος Εριγένης, βλ. Εριγένης Σκώ-
φάσεις της ζωής στην ηθική τελειοποίηση του τος
ανθρώπου.
Για να διερευνήσει τα μύχια της ανθρώπινης Ντρις Χανς ρπββείι, 1867-1941). Γερμανός ι-
φύσης και να λύσει τα αινίγματα του κόσμου, ο δεαλιστής φιλόσοφος και βιολόγος. Βιολογικά
Ντοστογιέφσκι υποβάλλει σε "σκληρά" πειρά- του πειράματα κλόνισαν την πίστη του στην
ματα τους ήρωες, περιγράφει οριακές κατα- γνωστική αξία της πειραματικοαναλυτικής
στάσεις, στις οποίες βρίσκεται ο άνθρωπος και προσέγγισης και στη δαρβίνειο θεωρία, την
στις οποίες η προσωπικότητά του παθαίνει οποία είχε διδαχθεί από τον Χαίκελ*. Με την
πλήρη αποτυχία. Το κακό αποδεικνύεται ανα- πεποίθηση πλέον ότι είναι αδύνατη η ερμηνεία
πότρεπτο. Έτσι, το "τα πάντα επιτρέπονται" της ζωής με τη μηχανική θεωρία και ότι ο σχη-
του Καραμάζοφ εμπεριέχει όχι μόνο ένα θρη- ματισμός της μορφής στους οργανισμούς δεν
σκευτικό-ηθικό πρόβλημα, αλλά, όπως και στο είναι δυνατόν να εξηγηθεί από φυσικοχημικές
"παρεκτρέπομαι" του Ρασκόλνικοφ, κρύβεται η αιτίες, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι πρέπει

Φ.Α., Δ-6 81
ντυάνα

να αναζητηθεί άλλος παράγοντας, μη υλικός, δίτυοίυτβ) και Το κοσμολογικό σύστημα: Ιστο-


μη αισθητός, τον οποίο ονόμασε με τον αρι- ρία των κοσμολογικών θεωριών από τον Πλά-
στοτελικό όρο "εντελέχεια"* και έτσι έγινε τωνα ως τον Κοπέρνικο ( ί ο δγείόΓπβ εοδΓπο-
ένας από τους κυριότερους ιδρυτές του νεοβι- Ιοςίςυβ: ΗίδΙοίτβ άβδ άοοίπηβδ οοεπηοίοςίςυβδ,
ταλισμού (νεοζωισμού). Η νέα αυτή άποψή του άβ Ρΐ3(οη ά Οορβτηίο).
τον οδήγησε στη δημιουργία μιας νέας μετα- Γ. Οικονόμου
φυσικής, με αντικείμενο της έρευνάς του την
έννοια του θεού, τον θάνατο, την αθανασία και Ντυμπουά Ραιυμόν ( ϋ υ Βοίε ΡβγηιοηοΙ, 1818-
την ελευθερία της βουλήσεως. Κυριότερα 1895). Γερμανός φυσιολόγος, ένας από τους ι-
έργα του: Η μαθηματικομηχανική θεωρία μορ- δρυτές της πειραματικής φυσιολογίας. Συγκα-
φολογικών προβλημάτων της βιολογίας ταλέγεται μεταξύ εκείνων που είχαν εξεγερθεί
(1891).- Η βιολογία ως αυτοτελής θεμελιώδης στη Γερμανία κατά των υλιστικών θεωριών, οι
επιστήμη.- Ο βιταλισμός ως ιστορία και ως θε- οποίες υποστήριζαν τη στενή και μονόπλευρη
ωρία.- Μεταφυσική κ.ά. υλιστική εξήγηση της ζωής και του κόσμου.
Βιβλιογρ.: ΜοοθΚ Η.. Μ/Λθ/ΊΤ) Πουχ. Η3Π$ Ωηθ$οΚ, ΫΘΠ3,
Απέναντι στη θεωρία του Δαρβίνου*, περί της
1974. εξελίξεως των ειδών, διατύπωσε μεγάλες επι-
Απ. Τζ. φυλάξεις, λέγοντας ότι αυτή παρουσιάζει
πολλά κενά και αβεβαιότητες. Ο Ντυμπουά
ντυάνα. Ορος του γιογκικού μυστικισμού, ο ο- όμως έμεινε κυρίως γνωστός με τη διατύπωση
ποίος χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει την των "επτά αινιγμάτων του κόσμου" (1882).
κατάσταση του διαλογισμού, ένα στάδιο πριν Πρόκειται για τα προβλήματα που τότε έμεναν
από την τελική κατάσταση του "αυτοβυθισμού" άλυτα από την επιστήμη και τη φιλοσοφία και
(σαμάντι). Η κατάσταση της ντυάνα, δηλαδή ήταν τα εξής: της αρχής της κινήσεως, της ου-
του διαλογισμού, είναι μια ενδιάμεση δραστη- σίας και της δυνάμεως, της συστάσεως του αι-
σθήματος, της ελευθερίας της βουλήσεως, της
ριότητα της εσωτερικής αίσθησης. Πρόκειται
αρχής της ζωής, της σκοπιμότητας των έμβιων
για έναν ψυχικό κραδασμό που κινείται με τη
όντων, της συστάσεως του νοείν και της
μορφή ενός ρεύματος, σταματά και συνεχίζει
αρχής της γνώσεως. Από τα προβλήματα αυτά
έπειτα να διαπερνά την ύπαρξη. Το εγώ απο-
έλεγε ότι άλλα επιδέχονται λύση και άλλα όχι.
καλύπτεται προς στιγμή και εξαφανίζεται μετά
Αλυτα κατ' αυτόν είναι τα τέσσερα πρώτα, τα
πάλι παρά την αυτοσυγκέντρωση της εσωτερι-
οποία αγνοούμε και θα τα αγνοούμε (ίςηο-
κής αίσθησης. Μετά από αυτό ακολουθεί η ο-
Γβιπυδ βΐ ίςποΓβόίπυδ). Ε ρ γ α του: Περί του ζω-
λοκλήρωση με την είσοδο στην κατάσταση του
ικού ηλεκτρισμού, Περιγραφή μερικών μεθό-
αυτοβυθισμού.
δων ηλεκτροφυσιολογιών ερευνών, Οι ιδέες
Βιβλιογρ.: Η. ΖίπΊΠΊβΓ, Ρ/?//050ρΛ/β υπό ΡθΙιςιοη Ιηάίβηε, του Λάιμπνιτς στις σύγχρονες επιστήμες κ.ά.
ΡΓβηΚΙυιΙ 3Γη Μβϊη. 1973.
Αλέξ. Καριώτογλου Απ Τζ.

Ντυέμ Πιερ Μωρίς (Ουίΐθπη ΡΙΘΓΓΘ Μβυποθ, Πα- Ντύρινγκ (Ούίιπης) Ευγένιος (1833-1921).
ρίσι, 1861 - Καμπρεσπίν, 1916). Γάλλος φυσι- Γερμανός καθηγητής της μηχανικής, φιλόσο-
κός, μαθηματικός και φιλόσοφος της Επιστή- φος και οικονομολόγος. Οι φιλοσοφικές του α-
μης, ο οποίος τόνισε την ιδιαίτερη σημασία της πόψεις αποτελούν ιδιότυπο συνονθύλευμα θέ-
ιστορίας της νεότερης επιστήμης. Ο Ντυέμ βά- σεων του θετικισμού*, του μηχανιστικού και
σιζε την ιστορία της Επιστήμης στην εξελικτι- χυδαίου υλισμού* και του καντιανισμού. Κατά
κή παρουσίαση μεταφυσικών εννοιών υποστή- τη φιλοσοφία του, ως απριόρι διδασκαλία περί
ριζε επίσης ότι ο ρόλος της θεωρίας στην επι- των υπέρτατων ή τελικών αληθειών, ο κόσμος
στήμη έγκειται στη συστηματοποίηση σχέσε- δεν έχει τέλος αλλά μόνο αρχή στον ανεξάρ-
ων ή αλληλεξαρτήσεων παρά στην ερμηνεία τητο από την ύλη χρόνο, η οποία συνίσταται
των ίδιων των φαινομένων. Σπουδαίο ήταν το στη μετάβαση από την απόλυτη ηρεμία στην
συγγραφικό του έργο. Δημοσίευσε τρία ογκώ- κίνηση, μέσω της ενυπάρχουσας στην ύλη "μη-
δη έργα: Μελέτες για τον Λεονάρντο ντα Βί- χανικής δύναμης". Ερμηνεύει ιδεαλιστικά την
ντσι (ΕΙυάθδ δυτ Ιθοηβι-ά <3Θ νίηα)· Φυσική θεω- κοινωνία", θεωρώντας ως αιτία της κοινωνικής
ρία: Ο αντικειμενικός της σκοπός και η δομή ανισότητας και της εκμετάλλευσης τη βία. Η
της (Ι_3 Νιόοπθ ρΓιγδίςυβ, δοη ο&ζβΐ θΐ 83 σοσιαλιστική προοπτική της κοινωνίας θα πρέ-

62
Ντυρκαίμ

πει, κατά τον Ντύρινγκ, να αποκλείει τις επα- είναι μεγαλύτερη η ταύτιση ατόμου και κοινω-
ναστατικές μεθόδους και να ακολουθεί το πρό- νίας. Στις λεγόμενες πρωτόγονες κοινωνίες η
τυπο της οργάνωσης συνεταιρισμών των μι- έννοια του ατόμου είναι ανύπαρκτη, η διαφο-
κρών παραγωγών (κατά τον μικροαστικό σο- ροποίηση μεταξύ των κοινωνικών υποκειμένων
σιαλισμό του Προυντόν'). Εναντιώθηκε στην μηδαμινή. Αυτά μοιράζονται κοινές πίστεις και
οικονομική, φιλοσοφική και πολιτική θεωρία αξίες. Αντίθετα, στις σύγχρονες κοινωνίες δια-
του μαρξισμού* και τελικά προσχώρησε σε α- πιστώνει κανείς, κατά τον ΟυΓΚήθϊΓΠ, μια διατα-
ντισημιτικές και ρατσιστικές θέσεις. Η υστερο- ραχή στις σχέσεις ατόμου και κοινωνίας. Κι
φημία του οφείλεται κατά πολύ στο γεγονός αυτό, γιατί οι κοινωνίες αυτές, με την προώθη-
ότι αποτέλεσε την αφορμή για τη συγγραφή ση και τον υπερτονισμό του ατομισμού*, δεν
του κλασικού έργου του Φ. Ένγκελς* Αντι-Ντύ- είναι πλέον σε θέση να μεταδώσουν στα
ρινγκ'. Έργα του: ΝθΙυίΙϊεήβ ΩΪ3ΐθΜίΚ, ΒβΓίίπ, άτομα κοινές πίστεις και αξίες, με αποτέλεσμα
1865.- ΟυΓευε άβΓ ΡΝΙοεορήίβ ..., Ιβίρζϊς, να διαρηγνύεται ο κοινωνικός ιστός, να χαλα-
1875.- ΙοςίΚ υπό ννίεεβηεοήβηεΙΗβοπβ, Ι_βϊρζϊ9, ρώνουν οι δεσμοί ατόμου και κοινωνίας και το
1905. άτομο να χάνει τον προσανατολισμό του. Πρό-
Δ. Πατελης κειται για φαινόμενα που ο ϋυΓΚΓΐθϊΓΓ) απέδωσε
με την έννοια της ανομίας*.
Ντυρκαίμ Εμίλ (ΟυΓΚϊΐθίΓΠ ΕιτιίΙβ, 1858-1917). Ως κλασικός θετικιστής, ο ΟυτΚΙιβίπι αντιλαμβά-
Γάλλος κοινωνιολόγος. Είναι ο πρώτος κοινω- νεται την Κοινωνιολογία ως "πρακτική" επιστή-
νιολόγος που απέκτησε πανεπιστημιακή έδρα μη. Μια επιστήμη που θα είναι σε θέση να πα-
(Μπορντώ, 1887). Η επιρροή του στην Κοινω- ρατηρεί τα κοινωνικά γεγονότα και φαινόμενα
νιολογία* σφραγίστηκε με την ίδρυση "σχο- ως "πράγματα", σύμφωνα με το υπόδειγμα των
λής", που εδραίωσε την κοινωνιολογική σκέψη θετικών επιστημών, και θα εξαγάγει συμπερά-
σε παγκόσμια κλίμακα. Ο άξονας γύρω από σματα εφαρμόσιμα και ικανά να συμβάλλουν
τον οποίο περιστρέφεται η σκέψη και το έργο στη λύση των κοινωνικών προβλημάτων και τη
του ϋυΓίΦβίπι είναι η σχέση ατόμου και κοινω- βελτίωση των όρων ζωής των ανθρώπων. Η τα-
νίας. Το ερώτημα που κυριαρχεί είναι "πώς ένα ραγμένη κοινωνικά εποχή του (έντονες κοινω-
αθροισμα ατόμων καταφέρνει να συνυπάρχει νικές ανακατατάξεις και ταραχές) καθιστά κα-
και να συγκροτεί κοινωνίες". Η απάντηση στο τανοητή την αγωνία του ΟυτΚ&ΘίΓη για την κοι-
ερώτημα αυτό έχει τις ρίζες της στην αντίλη- νωνική συναίνεση και συνοχή, καθώς και την
ψη του ΟυτΜιβίιτι για την κοινωνία: την αντι- προσπάθειά του να διατυπώσει υποδείγματα υ-
λαμβάνεται ως μια ηθική κοινότητα. Πάνω από πέρβασης ανομικών καταστάσεων (χαλάρωση
τα άτομα υπάρχει μια δύναμη, η οποία χάρη του κοινωνικού ιστού και της αλληλεγγύης με-
στον καταναγκασμό που ασκεί στα κοινωνικά ταξύ των ανθρώπων), που χαρακτηρίζουν τις
υποκείμενα εξασφαλίζει την κοινωνική ισορ- κοινωνίες της εποχής του και ιδιαίτερα τη γαλ-
ροπία και συνοχή. Πρόκειται για την έννοια της λική κοινωνία. Η προσπάθεια αυτή οδηγεί στη
"συλλογικής συνείδησης", δηλαδή το σύνολο σφυρηλάτηση μιας άλλης, κυρίαρχης στο έργο
των πίστεων και συναισθημάτων μιας κοινω- του ΟυιΊΦβίπι, έννοιας, εκείνης της "αλληλεγ-
νίας, που κάθε άτομο μαθαίνει στη διαδικασία γύης". Η αποκατάσταση της κοινωνικής ισορ-
της κοινωνικοποίησης και αποτελεί την πυξίδα ροπίας μπορεί να συντελεστεί μόνο αν ορισμέ-
της συμπεριφοράς του. Η συλλογική αυτή συ- να "παθολογικά" φαινόμενα, όπως ο άκρατος ε-
νείδηση δεν είναι απλά το άθροισμα των ατο- γωισμός και ο κοινωνικός ανταγωνισμός, ε-
μικών συνειδήσεων, αλλά η ψυχή ολόκληρης κλείψουν. Κάτι τέτοιο θα ήταν εφικτά, κατά τον
της κοινωνίας που συνδέει μεταξύ τους όχι ΟυτΚήβίπΊ, στο πλαίσιο των επαγγελματικών ε-
μόνο μεμονωμένα υποκείμενα, αλλά και διαδο- νώσεων (συντεχνιών).
χικές γενιές. Η σύλληψη αυτή του ϋυτΙΦβίΓτι Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας που θα
για τη συλλογική συνείδηση τον οδηγεί στο μπορούσε να συμβάλει στην ενδυνάμωση της
συμπέρασμα πως το πρότερο είναι η κοινωνία συλλογικής συνείδησης και της αλληλεγγύης
και όχι το άτομο. Το τελευταίο καθορίζεται θα ήταν η θρησκεία, όχι στην παραδοσιακή της
από τη συλλογική πραγματικότητα και δεν μορφή, αλλά με τη μορφή μιας ιδεολογίας, έκ-
είναι παρά η έκφραση της ίδιας της κοινότητας φραση της "οργανικής" συλλογικής πραγματι-
στην οποία το κοινωνικό υποκείμενο ανήκει. κότητας, ένα είδος κοινωνικής συνείδησης. Κι
Οσο πιο αδιαφοροποίητες οι κοινωνίες, τόσο αυτό, γιατί κατά τον ΟυτΚΙιβίΓη ο,τιδήποτε λα-

83
Νυάγια

τρεύεται σε μια κοινωνία δεν είναι παρά η ίδια ξιόπιστη μαρτυρία. Το τελικό συμπέρασμα ως
η κοινωνία μεταμφιεσμένη. Κυριότερα έργα μοναδικό αξιόπιστο μέσο φιλοσοφικής γνώσε-
του: 77ιβ Οίνίείοη οαβόουτίη 5οαβίγ, Τϊιβ ΡΓΘΘ ως είναι τριών ειδών: 1. το αποτέλεσμα του αι-
Ρ Γ Θ 5 $ , ί ο π ά ο η , 1 9 6 0 . - Η αυτοκτονία, ε κ δ . Ανα- τίου μιας ενέργειας, 2. το αποτέλεσμα της ε-
γνωστίδη, Αθήνα, χ.χ. νέργειας ενός αιτίου και 3. η τελική σκέψη της
Βιβλιογρ.: Αντωνοπούλου Μ., θεωρία και ιδεολογία στη παρατήρησης μιας αφηρημένης έννοιας. Ανα-
σκέψη των κλασικών της κοινωνιολογίας, εκδ. Παπαζή- γνωρίζονται τρία είδη αιτίων: 1. Η ύλη, 2. η δια-
οη. Αθήνα, 1991' - ΑΓΟΠ Ρ . , Η εξέλιξη της κοινωνιολογι-
μορφωμένη αιτία, 3. η οργανική αιτία. Ο συλ-
κής σκέψης. 2 τομοι (2ος), εκδ. Γνώση. Αθήνα. 1991.-
ΑΙρβΓΐ Η.. ΕπιιΙε ΟυτΜιβ/π) βηύ ή/5 ΒοοίοΙοςγ, Νθνν ΥΟΓΚ,
λογισμός της Νυάγια περιλαμβάνει πέντε συ-
1939. στατικά μέλη: 1. το "πρατίζνα", δηλαδή την
Χρ. Νόβα - Καλτσοϋνη πρόταση ή θέση, 2. το "χετού", το αίτιο, 3. το
"ντριστάντα", το παράδειγμα, που υποστηρίζει
Νυάγια. Ενα από τα έξι φιλοσοφικά συστήμα- το αίτιο, 4. το "ουπανάγια", την εφαρμογή της
τα/μεθόδους/οδούς του ινδουισμού*. Το αντι- αρχικής πρότασης και 5. το "νιγκαμάνα", δηλα-
προσωπευτικότερο βιβλίο της Νυάγια είναι η δή το αποτέλεσμα ή το συμπέρασμα. Η θεωρία
"Νγθγβ - 8υΐΓ3", που πισι ·αι ότι γράφτηκε αυτή αποδίδεται σε κάποιο φιλόσοφο με το
γύρω στο 150 π.Χ., πιθαν .ρα όμως μεταξύ όνομα Γκοτάμα*. Με βάση την παραπάνω λογι-
200 και 450 μ.Χ. ΠεριέχΓ £'έματα που συγγε- κή θεωρία το τελευταίο μέρος της Νγβγβ -
νεύουν με διδασκαλίες του άλλου φιλοσοφι- 5υ(Γ3 περιγράφει το ιδεώδες της λύτρωσης
κού συστήματος, της "Βαισέσικα", για τα του ανθρώπου, το οποίο είναι η ασκητική απο-
άτομα, για κοσμολογικά και ψυχολογικά θέμα- μάκρυνση από τον κόσμο, και κορυφώνεται σε
τα, αλλά κυρίως απασχολείται με την επιστήμη μια κατάσταση απόλυτης ασυνειδητότητας.
της λογικής". Αναγνωρίζονται τέσσερεις Στο σημείο αυτό θυμίζει τις μεταγενέστερες
πηγές της αληθινής γνώσεως: 1. η παρατήρη- διδασκαλίες του Τζαϊνισμού*.
ση, 2. το συμπέρασμα, 3. η αναλογία και 4. η α- Αλέξ. Καριώτογλου

84
Ξανθόπουλος Νικηφόρος Κάλλιστος (1256- ότι όλα τα πράγματα προέρχονται "εκ του μη
1317). Βυζαντινός λόγιος και σημαντικός συγ- όντος" και καταλήγουν "εις το μη ον".
γραφέας. Είναι ο πρώτος που συνέλαβε και Ε. Ν. Ρούσσος
πραγματοποίησε μερικώς την ιδέα γενικής ι-
στορίας, η οποία να περιλαμβάνει τη ζωή της Ξενοκράτης (Χαλκηδών, 396 - Αθήνα, 314).
Εκκλησίας. Εργα του: Εκκλησιαστική Ιστορία Ανήκε στους αυτήκοους μαθητές του Πλάτω-
βιβλία ιγ'. Διήγησις περί των επισκόπων Βυζα- να* και στον κύκλο της αρχαιότερης Ακαδη-
ντίου και των πατριαρχών πάντων της Κωνστα- μίας*. Μετά τον θάνατο του Σπευσίππου", ανε-
ντινουπόλεως, Βίος Ευφροσύνης κ.ά.
ψιού και άμεσου διαδόχου του Πλάτωνα, ανέ-
Βιβλιογρ.: 0. ΚωπιΙ}3εΙιβΓ. Ιστορία Βυζαντινής Λογοτε- λαβε τη διεύθυνση της Ακαδημίας ως τον θά-
χνίας. τ. Α-. 1974, σελ. 588-589.- ϋ. Μίςηβ, 'ΡθίΓΟίοςιβ νατό του (339-314), δηλαδή επί είκοσι πέντε
0ί3Θΐ3'. τ. 145, 557-1332 - Καραγιαννόπουλος I.. Πηγαί
χρόνια. Είχε επηρεαστεί από τους Πυθαγορεί-
Βυζαντινής Ιστορίας. Θεσ/νίκη. 1975. σελ. 198-199.
Απ. Τζ.
ους", κυρίως στην αντίληψη των ιδεών, τις ο-
ποίες εταύτιζε με τους αριθμούς, κάτι που επι-
Ξέναρχος ο Σελευκεύς (Σελεύκεια Κιλικίας, σημαίνουμε ήδη στον Πλάτωνα (τελευταία πε-
περ. 75 π.Χ. -18 μ.Χ.). Φιλόσοφος με στωική ε- ρίοδος της φιλοσοφίας του). Επίσης σε επι-
πίδραση, που όμως αναφέρεται σαν αριστοτε- δράσεις των Πυθαγορείων αποδίδομε την
λικός, παρά την άτεγκτη κριτική του στην κο- τάση του Ξενοκράτη να ταυτίζει το "εν" ή τον
σμολογία του Αριστοτέλη*. Πηγές γνωριμίας περιττό αριθμό με το αρσενικό (τον "πατέρα")
με το έργο του αποτελούν κυρίως ο Σιμπλί- και τον άρτιο με το θηλυκό (τη "μητέρα"). Ίσως
κιος', ο Αλέξανδρος" ο Αφροδισιεύς και ο Ιου- μια ακόμη πλευρά του πυθαγορισμού του απο-
λιανός*, οι οποίοι ασχολήθηκαν με αυτό θετικά τελεί και η γνώμη του ότι ο χώρος δεν συνί-
ή αρνητικά. Στη μόνη γνωστή πραγματεία του, σταται από σημεία αλλά από άτμητες γραμμές
Προς την πέμπτην ουσίαν, από την οποία δια- (ατόμους γραμμάς). Τη θεωρία αυτή αντέκρου-
σώθηκαν αποσπάσματα, ο Ξέναρχος αναιρεί σε ο Αριστοτέλης" με το έργο που του αποδί-
την αριστοτελική "πέμπτην ουσίαν", δηλαδή α- δει η παράδοση Περί ατόμων γραμμών. Σύμ-
ποκρούει την ύπαρξη του "αιθέρα"" ως πέ- φωνα με τον Σέξτο Εμπειρικό" ( Μαθημ. 7, 16),
μπτου συστατικού στοιχείου του κόσμου. Συ- στον Ξενοκράτη οφείλεται η διαίρεση της Φι-
νεπής με τον αντιαριστοτελισμό του, ο Ξέναρ- λοσοφίας σε τρεις βασικούς κλάδους: Λογική
χος κατά τη γενικότερη θεώρηση των πραγμά- (ή Διαλεκτική), Φυσική και Ηθική. Επίσης ανα-
των προτιμά τις μηχανιστικές εξηγήσεις από γνώριζε τρία είδη γνώσης: την αίσθηση, την
την αναγωγή σε υπερβατικές αιτίες. παράσταση και την αληθινή γνώση ή σκέψη.
Ε. Ν. Ρούσσος
Καθεμιά απ" αυτές αντιστοιχούσε σε ένα συ-
γκεκριμένο αντικείμενο του επιστητού: η αί-
Ξενιάδης ο Κορίνθιος (5ος αι. π.Χ.). Φιλόσο- σθηση στον αισθητό υποσελήνιο κόσμο, η πα-
φος, γνωστός μόνο από μαρτυρίες του Σέξ- ράσταση στην περιοχή του ουρανού και η
του" του Εμπειρικού, ο οποίος τον παρουσιάζει σκέψη ή γνώση στον υπερσελήνιο κόσμο των
ως εκπρόσωπο ενός ριζικού γνωσιολογικού αντικειμένων. Η ενότητα του κόσμου, κατά την
Σκεπτικισμού" και τον παραλληλίζει με τον Ξε- αντίληψη του Ξενοκράτη, ταυτιζόταν με την ύ-
νοφάνη", τον Πρωταγόρα* και τον Γοργία*. ψιστη θεότητα, δηλαδή με τον Δία ή τον νου,
Σύμφωνα με τις παραπάνω μαρτυρίες, ο Ξενιά- ενώ ο θεός εκτείνεται μέσα σ' όλο τον κόσμο.
δης θεωρούσε τα πάντα "ψευδή" και δίδασκε Εβλεπε όμως τον κόσμο πλήρη δαιμόνων η

85
ξένος

γνώμη του αυτή έγινε αιτία να αναπτυχθεί μια χοι. Για τη φιλοσοφία, ας σημειωθεί ότι ο Ξε-
δαιμονολογία που επηρέασε τη λαϊκή θρη- νοφάνης είναι ο πρώτος Έλληνας φιλόσοφος,
σκεία. Τέλος, στις ηθικές αντιλήψεις του ακο- από του οποίου το έργο έχομε σήμερα "αυτο-
λουθεί τον Σωκράτη* μάλλον, δηλαδή θεωρεί λεξεί" διατηρημένα αποσπάσματα.
την αρετή ως γνώση· εξαρτά την ευτυχία (ευ- Περιπλανώμενος από τόπο σε τόπο, ο Ξενο-
δαιμονία) από την αρετή αλλά και από υλικά φάνης είχε την ευκαιρία να γνωρίσει πολλές
αγαθά και την καλή σωματική κατάσταση. κοινωνίες, με ποικίλους τρόπους ζωής, ήθη και
Βιβλιογρ.: δεΙιννθίΙζβΓ, ΧθηοοταΙβε, 1932.- Η. ϋ. ΚΙΌΠΊΘΓ. αντιλήψεις, να σκεφτεί πάνω σ' αυτά, να διευ-
ΡΙβΙοηίεπιυε υηά ΗβΙΙβηϊεΙίεςΙΐθ ΡΜοεορΜβ. ΒβΓίίπ/Ν. ΥΟΓΚ, ρύνει τον ορίζοντα των γνώσεών του, να απο-
1971.- Ρ . ΜΘΓΙ3Π, ΓΓΟΠΙ ΡΙβΙοηίεπ) Ιο ΝβορΙβΙοηίεπ). Τίιβ κτήσει με τη σύγκριση των διαφορετικών φαι-
Η3θυβ, 1953. νομένων κριτική σκέψη, να κατανοήσει τη σχε-
Βαο. Κύρκος
τικότητα του κύρους των αξιών και έτσι να α-
παλλαγεί από τη μυθική εικόνα του κόσμου και
ξένος (δΐΓ3Π9βΓ). Το άτομο που ζει με την
από τον δογματισμό*. Φαίνεται ότι διέθετε κά-
ομάδα/κοινωνία, δίχως ν' ανήκει σ' αυτήν. Ο
ποια ιδιαίτερη δεκτικότητα στο να εξοικειώνε-
ξένος είναι μια πανταχού παρούσα μορφή που
ται με τις νέες ιδέες και ότι τον χαρακτήριζε η
αποτελεί οργανικό τμήμα της ομάδας παρότι
τόλμη για θεωρητικότερες συλλήψεις και γενι-
από την ομάδα θεωρείται "ξένο σώμα". Ο Γκ.
κεύσεις. Με αυτές τις προϋποθέσεις ήταν επό-
Ζίμμελ* στις κοινωνιολογικές του τυποποιή-
μενο να ασπαστεί τη σύγχρονή του επαναστα-
σεις ανέπτυξε τον ρόλο του ξένου προτείνο-
τική σκέψη της πρώιμης Ιωνικής κοσμολογίας,
ντας τρεις κοινωνικούς τύπους: τον οριακό άν-
να προσδιοριστεί από τη γενικότερη τάση για
θρωπο", τον ξένο που κρατά απόσταση από
απομύθωση, να απορρίψει τα "πλάσματα των
ένα μέρος της ομάδας ενώ ταυτίζεται με το
άλλο και, τέλος, εκείνον που με τον ρόλο και προτέρων", να αντιμετωπίσει με ειρωνεία τις
την ανάμειξη του στην ομάδα γίνεται πρόξε- δοξασίες του σύγχρονού του Πυθαγόρα* για
νος ποικίλων διαπλοκών κατέχοντας μάλλον τις "μετενσωματώσεις" και να αναδειχτεί σε
μια ενδιαφέρουσα θέση, άλλοτε ως πρόσωπο έναν από τους πρωτοπόρους του λεγόμενου
πλήρους αποδοχής και άλλοτε ως εχθρός ή α- ελληνικού Διαφωτισμού*. Ο θετικός και θερ-
πόκληρος. Ο ξένος ως φορέας άλλων παραδό- μός τόνος της θεολογίας του και η πίστη του
σεων, ιδιοτήτων, γνωρισμάτων, γίνεται αντι- στην έννοια της προόδου ("χρόνω ζητούντες
κειμενικός κριτής της ομάδας. Λειτουργεί ως εφευρίσκουσιν άμεινον") δεν αφήνουν περιθώ-
μοχλός συσπείρωσης όταν θεωρείται πως α- ρια στην υπόθεση των αρχαίων ότι ο Ξενοφά-
πειλεί την ομάδα, γίνεται αιτία διάσπασής της νης μπορούσε να είναι αρχηγός του σκεπτικι-
όταν είναι αποδεκτός από ένα μέρος της, καθί- σμού* και του αγνωστικισμού".
σταται, τέλος, ο φορέας επαναπροσδιορισμού Αφού το φυσιοκρατικό κριτήριο της λεγόμενης
της συλλογικής ταυτότητας της ομάδας. Πώς σχολής της Μιλήτου" είχε αφήσει μετέωρες
θα υπήρχαν, λόγου χάρη, οι "Έλληνες" δίχως τις κρατούσες θρησκευτικές αντιλήψεις, ο Ξε-
τους "Βαρβάρους" ή οι "άρειοι" δίχως τους "ε- νοφάνης ανταποκρίθηκε στην ανάγκη να ελεγ-
βραίους"; χθεί η σχετική μυθοκρατική παράδοση και να
αναζητηθεί μια άλλη έννοια θεού, η οποία θα
Βιβλιογρ.: Δ. Γ. Τσαούσης. Η Κοινωνία του Ανθρώπου.
άντεχε στα νέα δεδομένα. Ετσι, αυτός επέκρι-
εκδ. ΟυΙβηββΓς. Αθήνα, 1983 - Ν. Τάτοης. Κοινωνιολογία
νε κυρίως τον ανθρωπομορφισμό" στην αντί-
• Ιστορική Επαγωγή και Στοχαστικές θεμελιώσεις, εκδ.
Οδυσσέας. Αθήνα. 1989, τ. 1ος.
ληψη του θείου, θεμελιώνοντας την κριτική
Θαν. Α. Βασιλείου του πάνω σε μια διπλή ανθρωπολογική βάση,
δηλαδή στην Ηθική" και στην Εθνολογία. Συ-
Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος (Κολοφών, περ. γκεκριμένα επεσήμανε ότι οι άνθρωποι από τη
570-470 π.Χ.). Ποιητής, θεολόγος και φιλόσο- μια αποδίδουν στους θεούς όσα για τους ίδι-
φος. Δεν ήταν και αρχηγός της Ελεατικής* ους θεωρούνται "ψόγος", δηλαδή "κλέπτειν,
σχολής, όπως πίστευαν στην αρχαιότητα. μοιχεύειν τε και αλλήλους απατεύειν", και από
Για τα έργα του Ξενοφάνη είναι γνωστό ότι την άλλη τους απεικονίζουν με εντελώς σχετι-
είχε γράψει έπη, ελεγείες, ιάμβους και σίλ- κά γνωρίσματα, δηλαδή οι Αιθίοπες παριστά-
λους, δηλαδή σκωπτικά ποιήματα, και ότι "δια νουν τους θεούς μαύρους και οι Θράκες ξαν-
ποιημάτων φιλοσοφεί". Από όλα τα παραπάνω θούς. Αφού απέρριψε τις ανθρωπομορφικές α-
έχουν περισωθεί συνολικά λίγες δεκάδες στί- ντιλήψεις του θείου, ο Ξενοφάνης εισηγήθηκε

86
ζενοφών

μια δική του έννοια θεού, σύμφωνα με την τεία του Κύρου κατά του αδελφού του Αρτα-
οποία υπάρχει μόνο ένας θεός* και αυτός είναι ξέρξη ( Κύρου ανάβασις) και μετά τη δολοφο-
απαλλαγμένος από τα ανθρώπινα γνωρίσματα νία των ελλήνων αξιωματικών αυτός πέτυχε
και πάθη, δρα όχι με όργανα αλλά με το σύνο- να οδηγήσει τους έλληνες σώους έξω από την
λο της ουσίας του ("ούλος ορά, ούλος δε νοεί, περσική επικράτεια ("κάθοδος των μυρίων").
ούλος δε τ' ακούει") και κυβερνά τον κόσμο με Το 399 παρέδωσε το ελληνικό σώμα στον
μόνη την πνευματική ενέργειά του ("νόου σπαρτιάτη στρατηγό Θίβρωνα και ακολούθησε
φρενί"). τον βασιλιά της Σπάρτης Αγησίλαο στις πολε-
Βιβλιογρ.: Ε. ΗΘΙΙΪΟΙΙ. Χβηορήβηβε.
Μυηςίιβπ/Ζυποίι, μικές επιχειρήσεις του εναντίον των Περσών
1983.- Μ. Εΐ5θΠ5ΐ3<3Ι, ΓΛβ ΡΝΙοεορήγ οΙ Χθηορϊιβηβε οΙ στη δυτική Μ. Ασία. Επέστρεψε στη μητροπο-
ΟοΙορΙιοη. ϋι$$. υηίν. οΙ Τβχ35 3( ΑυεΙίη, 1970.- ϋ ΒβϋυΙ. λιτική Ελλάδα μαζί με τον Αγησίλαο και κατά
ΧόηορΙϊβηβ ΐηΐιηυβ ύβε ρούΐββ. " ί ' ΑηΙιςυίΙέ 0ΐ35$Κ)υθ*.
τη μάχη της Κορώνειας (394) ήταν στο πλευρό
43 (1974).- του ίδιου, 3υτ 13 ΊΓιέοΙοςϊθ' άβ Χόηορήβηβ.
' Ρ θ ν υ θ Ρ(ιίΐ050ρ)ιίςυθ", 1974.- Κ. ΖίβςΙθΓ. Ξενοφάνης ο
του εναντίον των αντιπάλων της Σπάρτης, και
Κολοφώνιος. Ένας επαναστάτης του πνεύματος. "Επε- βέβαια και εναντίον της ιδιαίτερης πατρίδας
τηρίς Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Θεσσαλονί- του Αθήνας. Γι' αυτό τον λόγο, και όχι για τη
κης·. 19(1965). συμμετοχή του στην "ανάβασιν" του Κύρου, οι
Ε. Ν. Ρούσσος
Αθηναίοι αποφάσισαν την εξορία του. Τότε ο
Ξενοφών δέχτηκε από τη Σπάρτη την προσφο-
Ξενόφιλος ο Χαλκιδεύς (5ος-4ος αι. π.Χ.). Πυ- ρά ενός αγροκτήματος κοντά στον Σκιλλούντα
θαγόρειος* φιλόσοφος, από τους τελευταίους της Τριφυλίας, όπου και συνέχισε να εργάζε-
που είδε ο Αριστόξενος*. Μετέφερε τη διδα- ται για την πολιτική της Σπάρτης. Μετά την κα-
σκαλία του Πυθαγόρα* από τον Τάραντα, όπου τάλυση της Σπαρτιατικής ηγεμονίας (371), ο
ήταν εγκαταστημένη η νεότερη γενιά των Πυ- Ξενοφών έχασε το κτήμα του στην Τριφυλία
θαγορείων, στην Αθήνα, και εκεί ίδρυσε πυθα- και αποσύρθηκε στην Κόρινθο, όπου και πέθα-
γορική κοινότητα. Σ' αυτόν αποδίδεται ένα νε.
σύγγραμμα, περίληψη του οποίου είχε κάμει ο Με εξαίρεση τον Πλάτωνα", ο Ξενοφών είναι ο
Αλέξανδρος ο Πολυίστωρ" και διασώθηκε από μόνος από τους άμεσους μαθητές του Σωκρά-
τον Διογένη τον Λαέρτιο* (Λ. VIII, 24). Σύμφω- τη που το συγγραφικό τους έργο έχει διασωθεί
να μ' αυτήν, ο Ξενόφιλος ως αρχή των όντων στο σύνολο του. Στον τομέα της φιλοσοφίας
θεωρούσε τη μονάδα. Από αυτήν έβγαζε τη ανήκουν τα Απομνημονεύματα, σε 4 βιβλία,
δυάδα, από αυτήν τους αριθμούς, από αυτούς όπου ο Ξενοφών εξετάζει τη διδασκαλία του
τα σημεία, από αυτά τις γραμμές, από αυτές Σωκράτη* σε σχέση με την εναντίον του κατη-
τις επιφάνειες ("επίπεδα σχήματα") και από γορία της ασέβειας και της διαφθοράς και τη
αυτές τα σώματα. Το σύμπαν και τη γη στο κέ- θανάτωσή του- το Συμπόσιον, όπου παρουσιά-
ντρο αυτού τα φανταζόταν σφαιρικά. Τον ζει τον δάσκαλο του μεταξύ "σπουδής" και
Ηλιο, τη Σελήνη και τους αστέρες τα θεωρού- "παιδιάς" να αναπτύσσει έναν "ερωτικόν
σε θεϊκά έμψυχα όντα. Η κοσμική αυτή εικόνα λόγον", και η Απολογία Σωκράτους, όπου πα-
συμφωνεί με τον πλατωνικό Φαίδωνα*. Χωρί- ρουσιάζει τον φιλόσοφο μπροστά στο δικα-
ζει επίσης την ψυχή σε τρία μέρη, όπως αργό- στήριο, αμετακίνητο στις θέσεις του και απο-
τερα και ο Πλάτων*: νους, θυμός και φρένες, φασισμένο να πεθάνει. Γενικότερη σημασία
αλλά τα δύο πρώτα τα αποδίδει και στα ζώα. Η για την πολιτική φιλοσοφία έχουν η Κύρου παι-
ουσία του κόσμου και της θεότητας, κατ" δεία, όπου, στο πνεύμα της σοφιστικής" και
αυτόν, είναι η αρμονία. της σωκρατικής ιδεολογίας, ο Ξενοφών συν-
Β ι β λ ι ο γ ρ . : ϋ ι θ ί ε . ΡπιοπιβηΙθ άθτ νοπ0/<Γ3ΐιΙ<θί. I. Χ 1.11 κ . ε . θέτει την εικόνα του ιδανικού ηγεμόνα' ο
Απ. Τζ. Ιέρων, φανταστικός διάλογος του τυράννου Ιέ-
ρωνα Α' και του ποιητή Σιμωνίδη με θέμα το
Ξενοφών ο Αθηναίος (430-425, Αθήνα - μετά πώς μια άδικη τυραννίδα μπορεί να μεταβληθεί
το 355 π.Χ., Κόρινθος). Ιστορικός συγγραφέας σε δίκαιη δεσποτεία, και η Λακεδαιμονίων πο-
και σωκρατικός φιλόσοφος. Κοινωνικά ανήκε λιτεία, όπου ο Ξενοφών ταυτίζει τις συντηρητι-
στην τάξη των ιππέων και πολιτικά έδρασε ως κές ιδέες του με την παλαιά νομοθεσία του Λυ-
ολιγαρχικός και φιλολάκων. Μετά το 410 γνω- κούργου".
ρίστηκε με τον Σωκράτη". Το 401 ακολούθησε Ο Ξενοφών ως ιστορικός δεν διέθετε ούτε την
το ελληνικό εκστρατευτικό σώμα στην εκστρα- κρίση του Θουκυδίδη" ούτε την ικανότητά του

87
ξεχωριστό

να θεωρεί την πραγματικότητα πέρα από τα θίσματα από τη φιλολογία. Ετσι, η εικόνα του
μεμονωμένα ιστορικά φαινόμενα- και ως φιλό- Σωκράτη που προσφέρει ο Ξενοφών δεν είναι
σοφος δεν διέθετε ούτε τον εννοιολογικό εξο- λιγότερο πλασματική από όσο η εικόνα του
πλισμό του Πλάτωνα, ούτε την αναλυτική και Σωκράτη στο έργο του Πλάτωνα και των λοι-
συνθετική ικανότητά του- γι' αυτό και δεν κα- πών σωκρατικών. Ωστόσο, ο Ξενοφών ως συγ-
ταπιάστηκε με τα κεντρικά προβλήματα της φι- γραφέας ήταν από τους πιο αγαπητούς στην
λοσοφίας*. Επηρεασμένος από την παλαιότε- Αρχαιότητα και στους νεότερους χρόνους. Κύ-
ρή του περιηγητική φιλολογία, έκανε χρήσιμες ριος εκπρόσωπος του απλού ύφους ("αφέ-
παρατηρήσεις για τις χώρες και τους λαούς λεια"), έγινε το υπόδειγμα του αττικού πεζού
που γνώρισε, για τα ήθη και τα έθιμά τους και λόγου, ιδιαίτερα στο κίνημα του Αττικισμού
είχε "αυτοψία" της περσικής δύναμης. Είχε (πρβλ. την Ανάβασιντου Αρριανού*). Πολύ τον
ακόμα τεχνικές γνώσεις γύρω από τα στρατιω- τιμούσαν ο Ιούλιος Καίσαρ και ο Κικέρων*. Από
τικά πράγματα, το ιππικό, το κυνήγι, τη γεωρ- τον 19ο αιώνα άρχισε η αυστηρή κριτική του
γία, την οικιακή και την εθνική οικονομία, γνώ- έργου του Ξενοφώντα.
σεις που φαίνονται μέσα στις ειδικές πραγμα- Βιβλιογρ.: Η. Η. ΒΓθϋθη&3<:ίι. Χβηορίτοη νοη ΑΙίιβη.
τείες του. Δεν του έλειπε βέβαια η ικανότητα 51υΗς3ί1. ϋΓυοΚθΠΓπυΙΙβΓ. 1966 (ανάτυπο από τη " Ρ θ β Ι
να κατανοεί ως ένα βαθμό την ιστορική ανα- θηογοίορβΰίθ" IX Α').- νν. Ε. Ηί99ίΠ5, Χβηορίιοη Ιήβ
ΑΜβηίβη. Τήβ ΡίΟόΙβπ) οΙ Ιίΐθ ΙηϋινκΙυ3ΐ 3Πό ίΛβ 5οαβΙγ οΙ
γκαιότητα και την πολιτική της δύναμης, δεν
ίήβ ΡοΙι$. ΑΙ&βπγ, Ν. Υ.. 1977.- Ρ . ΝκΚβΙ. Χβηορήοη.
ήταν όμως συστηματικός και θεωρούσε τα ι-
03ΓΓΠ5ΐ3ΰΙ. ννί53βη£ε!ΐ3ΗΙιεΙΐθ ΒυοΐΊ9β£βΙί5<:ΐΊ3ΐΙ. 1979.
στορικά φαινόμενα περισσότερο προσωποκε- Ε. Ν. Ρούσσος
ντρικά. Εξάλλου, στα λεγόμενα "σωκρατικά βι-
βλία" του, οι αναμνήσεις του από τη μαθητεία ξεχωριστό, βλ. ενικό
του κοντά στον Σωκράτη είναι ανακατεμένες
με τις δικές του ηθικές αντιλήψεις και με ερε- Ξιφιλίνος, βλ. Ιωάννης Ξιφιλίνος

88
ο
Ο ρόλος της προσωπικότητας στην Ιστορία. Ο λησης* και σχετική ανεξαρτησία από το περι-
Γ. Β. Πλεχάνοφ*, στο βιβλίο του Για τον ρόλο βάλλον. Είναι ελεύθεροι στην εκλογή των αξια-
της προσωπικότητας στην Ιστορία (1Θ98), προ- κών προσανατολισμών τους και στο είδος της
σπάθησε να αποδείξει ότι ο μαρξισμός* είναι το δραστηριότητάς τους στα πλαίσια των διαμορ-
ίδιο ξένος τόσο προς τη μοιρολατρική αντίλη- φωμένων καταστάσεων. Η ιστορική μοίρα των
ψη για την εξέλιξη της Ιστορίας, που βλέπει τον ανθρώπων καθορίζεται (αν οι άλλοι όροι είναι
άνθρωπο ως εργαλείο της τυφλής αναγκαιότη- ίσοι) από τον εθνικό τους χαρακτήρα, από την
τας, όσο και προς τον βολονταρισμό', που δεν εκλογή των αξιακών τους προσανατολισμών
παραδέχεται ότι υπάρχουν νομοτέλειες* στην και προτιμήσεων, από τις παραδόσεις και την ι-
Ιστορία* και που αφήνει την πορεία των γεγο- στορική τους εμπειρία.
νότων στην αυθαίρετη δράση ή ακόμη και στα Βιβλιογρ.: Πλεχάνοφ Γ. Β.. Για την υλιστική αντίληψη
"καπρίτσια" των μεγάλων προσωπικοτήτων, της Ιστορίας.· ΡορρβΓ Κ.. 77ιβ ρονβτΐγ ο! Μί$Ιοήά$ιπ.
των "ηρώων" (των βασιλέων, των στρατηλατών Ιοπύοη. 1957.
Θεοχ. Κεσσίδης
κ.ά.)· Σύμφωνα με τον μαρξισμό, έγραφε ο
Πλεχάνοφ, οι άνθρωποι κάνουν μόνοι τους την
Όγκμπορν (Οςβυτη) Ουίλιαμ Φίλντινγκ (1886-
ιστορία τους, όχι όμως "όπως τους κατέβει",
1959). Αμερικανός κοινωνιολόγος. Θεωρούσε
αλλά σύμφωνα με τα ώριμα αιτήματα της Ιστο-
τον μη υλικό πολιτισμό βραδυπορούντα έναντι
ρίας, δηλαδή με βάση την ιστορική αναγκαιότη •
του ραγδαία αναπτυσσόμενου τεχνικού πολιτι-
τα', η οποία ανοίγει τον δρόμο της μέσα από
σμού. Εργα του: 5οάοΙο§γ (συσυγγρ. με τον Μ.
σωρεία τυχαίων γεγονότων. Αυτό σημαίνει ότι
Ρ. ΝΪΓΠΚΟΗ), 1964·- ΤβοΙιηοΙοςγ εηά Ιήβ
δεν είναι οι ήρωες που δημιουργούν την Ιστο-
Οιαηςίηβ ΡβΓηίΙγ (συσυγγρ. με τον Μ. I.
ρία, αλλά η Ιστορία δημιουργεί τους ήρωες,
ΝίπιΚοΗ), 1955.
αυτή κάνει να εμφανιστούν οι μεγάλες προσω-
Δ. π.
πικότητες. Ετσι, αν δεν υπήρχε η Γαλλική επα-
νάσταση του 1789 δεν θα υπήρχε και ο Ναπο-
οικογένεια. Ενα βασικό ερώτημα που ανακύ-
λέων (που θα μπορούσε να υπηρετούσε σ' έναν
πτει, όταν κανείς προσεγγίζει τον θεσμό της
οποιοδήποτε στρατό και να γινόταν στρατηγός
οικογένειας, είναι το περιεχόμενο της ίδιας
του).
της έννοιας "οικογένεια". Τι ακριβώς εννοούμε
Η μεγάλη προσωπικότητα καθορίζει, όπως ση- με την έννοια αυτή; Μπορεί να χρησιμοποιείται
μειώνει ο Πλεχάνοφ, τη "φυσιογνωμία" της κοι- ως συνώνυμο της συγγένειας, όπως συχνά
νωνίας, επιδρά με τον ένα ή τον άλλο τρόπο συμβαίνει, ή να αποδίδουμε με τον ίδιο όρο
στην πορεία των γεγονότων, αλλά δεν καθορί- τόσο το έγγαμο ζευγάρι με παιδιά όσο και το
ζει τη νομοτέλειά τους, τη λογική της ανάπτυ- έγγαμο αλλά άτεκνο; Ακόμη, είναι σωστό να
ξης τους. Πρέπει ωστόσο να σημειώσουμε ότι ταξινομούμε κάτω από τον ίδιο όρο όλους
κανείς ακόμη δεν κατόρθωσε να ανακαλύψει τους τρόπους οργάνωσης του ιδιωτικού βίου,
τις νομοτέλειες της Ιστορίας και να προβλέψει όπως τους συναντάμε σε διάφορες εποχές και
το μέλλον των λαών και των κρατών με την α- διάφορους τύπους κοινωνικής οργάνωσης;
κρίβεια που προβλέπουμε, λόγου χάρη, τα απο- Δηλαδή, μπορεί ο όρος "οικογένεια" να διατη-
τελέσματα μιας χημικής αντίδρασης. ρεί ακόμη σήμερα το ίδιο περιεχόμενο που
Η Ιστορία παρουσιάζει πολλές παραλλαγές, ε- είχε στις προβιομηχανικές - προκαπιταλιστικές
νυπάρχουν σ' αυτήν διάφορες δυνατότητες και κοινωνίες;
τάσεις. Οι άνθρωποι διαθέτουν ελευθερία βού- Στην προκαπιταλιστική κοινωνία δεν μπορεί να

89
οικογένεια

γίνεται λόγος για οικογένεια με τη σημερινή νεια-πυρήνα και τα σημερινά υποκατάστατα ή


έννοια του όρου. Η οικογένεια εκείνης της ε- εναλλακτικά σχήματα στη συμβατική οικογέ-
ποχής δεν αποτελεί μόνο μια κοινότητα συνύ- νεια (οικογένειες χωρίς γάμο ή μονογαμικές,
παρξης, κοινωνικοποίησης, ελεύθερου χρό- οικογένειες διπλής σταδιοδρομίας κ.λπ.).
νου* και κατανάλωσης, αλλά αποτελεί πάνω Μια τέτοια όμως προσέγγιση ενισχύει την α-
απ' όλα τη βασικότερη μονάδα παραγωγής. ντίληψη περί οικογένειας ως αυτόνομης ομά-
Στην προκαπιταλιστική κοινωνία η παραγωγή δας και έχει ως αφετηρία τη λεγόμενη "ίδια δυ-
είναι αδιανόητη χωρίς αυτό το οικογενειακό ναμική" της οικογένειας. Η θέση αυτή, όχι
πλαίσιο. Και τα δύο. οικογένεια και παραγωγή, μόνον είναι ανιστορική, αλλά εξαιρεί από κάθε
αποτελούν αδιάσπαστη ενότητα. Οικογενεια- προσπάθεια μελέτης θεμάτων της οικογένειας
κές σχέσεις και σχέσεις παραγωγής είναι έν- ή της οικογενειακής πολιτικής τις λοιπές μορ-
νοιες ταυτόσημες. Αυτό ισχύει τόσο για την α- φές συμβίωσης ή οργάνωσης της ιδιωτικής
γροτική οικογένεια, όσο και για την οικογένεια ζωής, από τη μοναχικότητα μέχρι τη μονογο-
του τεχνίτη, με μικρές μόνο παραλλαγές. Ο νεική οικογένεια ή την οικογένεια χωρίς γάμο.
τρόπος ζωής των αγροτών και τεχνιτών απο- Στα πλαίσια αυτής της θεώρησης γίνεται κατα-
τελούσε μια συνένωση παραγωγής και "οικο- νοητή η ανησυχία που εκφράζεται σήμερα για
γενειακής ζωής". Πρόκειται εδώ για έναν την "κρίση" ή τη "διάλυση" της οικογένειας. Με
τρόπο ζωής που χαρακτηρίζεται σαν "κοινωνι- τον τρόπο όμως αυτόν αποσιωπάται το γεγο-
κή ζωή ολόκληρου του οίκου". νός ότι η οικογενειακή ζωή, σχεδόν στο σύνο-
Η εξάπλωση του καπιταλισμού* σήμαινε εξορ- λό της, προσδιορίζεται από οικονομικούς και
θολογισμό της παραγωγής και προσανατολι- κοινωνικούς παράγοντες, που μεταβάλλονται
σμό της προς τη μισθωτή εργασία. Η εργασία στον χρόνο, μεταβάλλοντας συγχρόνως και ε-
δεν συντελείται πλέον μέσα στα πλαίσια της κείνην. Επομένως, όταν γίνεται λόγος για
οικογενειακής μονάδας, αλλά υπάρχει ο δια- κρίση της οικογένειας, πρόκειται για κρίση που
χωρισμός της από αυτή. Κάτω από αυτές τις χαρακτηρίζει γενικότερα το κοινωνικό σύστη-
συνθήκες διαχωρίζεται η οικογένεια από το μη μα.
οικογενειακό, κοινωνικό επίπεδο (παραγωγή), Τόσο ο γάμος, ως διαβατήριο λειτουργίας για
ξεπροβάλλει αυτό που ονομάζουμε ιδιωτική τη δημιουργία οικογένειας, όσο και η οικογέ-
σφαίρα και συνδέεται στενά με το σχήμα που νεια ως θεσμός ή ομάδα αποτελούν αντικείμε-
σήμερα αποτελεί την οικογένεια. Γυναίκες και να μελέτης ενός ιδιαίτερου κλάδου της Κοινω-
παιδιά βγαίνουν από την παραγωγή και ακο- νιολογίας*, της Κοινωνιολογίας της Οικογένει-
λουθεί ένας χωροταξικός και κοινωνικός δια- ας. Η ανάγκη για συστηματική μελέτη του
χωρισμός των κλάδων εργασίας των συζύγων γάμου και της οικογένειας προβάλλει τον 19ο
(εργοστάσιο-σπίτι). Χαρακτηριστικό της παρα- αιώνα και προσανατολίζεται περισσότερο
δοσιακής κοινωνίας ήταν η οργάνωσή της με προς τη διερεύνηση της "καταγωγής" και της
άξονα την ομάδα, ενώ αντίθετα ο εκσυγχρονι- "εξέλιξης" των θεσμών αυτών. Το ενδιαφέρον
σμός συνετέλεσε στη μετατόπιση του άξονα αυτό και η μέθοδος προσέγγισης συνδέονται
αυτού από την ομάδα στο άτομο. άμεσα με τις κοινωνικές ανακατατάξεις που
Σήμερα δεν μπορεί πλέον να γίνεται λόγος για σημειώνονται αυτή την περίοδο και ιδιαίτερα
την "οικογένεια", αλλά για τις "οικογένειες". Η με την πληθυσμιακή έκρηξη. Ενας εξίσου ση-
εμμονή, εντούτοις, στην αδιάκριτη χρησιμο- μαντικός λόγος ήταν η αμφισβήτηση των θεο-
ποίηση του όρου "οικογένεια" υποδηλώνει πως λογικών αντιλήψεων για τη φύση και την απο-
ο θεσμός της οικογένειας, στη συμβατική του στολή της οικογένειας. Το τελευταίο ήταν α-
μορφή, παρέμεινε αδιαφοροποίητος στον πόρροια τόσο της γνώσης που αποκτήθηκε
χρόνο, παρά τις μεταβολές των παραγόντων γύρω από το θέμα αυτό από την επαφή με άλ-
που τον προσδιορίζουν, και εξακολουθεί να ι- λους πολιτισμούς με διαφορετικά "οικογενεια-
σχύει όχι μόνον ως το κυρίαρχο, αλλά προπά- κά" συστήματα όσο και της επικράτησης του ε-
ντων ως το μοναδικό σχήμα οργάνωσης της ι- πιστημονικού "ορθού" λόγου που συνέβαλε
διωτικής ζωής. Υποδηλώνει ακόμη την προ- στο "ξεμάγεμα" του κόσμου.
σπάθεια να αποδώσουμε με αυτόν διαφορετι- Χαρακτηριστικά της εποχής αυτής είναι τα
κούς μεταξύ τους τρόπους οργάνωσης της ι- έργα των Ι_. ΜοΓςβη' Η αρχαϊκή κοινωνία και
διωτικής ζωής των ανθρώπων, από την παρα- του Ρ. ΕηςβΙε* Η καταγωγή της οικογένειας,
δοσιακή αγροτική οικογένεια μέχρι την οικογέ- της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους'.

90
οικολογικός πεσιμισμός

Στο τέλος του 19ου αιώνα και αρχές του 20ού κοινωνικούς μηχανισμούς οργάνωσης των αν-
το ενδιαφέρον της επιστήμης στράφηκε σε δη- θρώπινων σχέσεων και άλλοτε μελετώντας
μογραφικές έρευνες και στη συλλογή στοιχεί- τον άνθρωπο ως βιολογικό είδος. Ανοίγοντας
ων που αφορούσαν αυτό που αποκαλούμε νέους θεωρητικούς και μεθοδολογικούς προ-
"νοικοκυριό" (π.χ. ύψος εισοδήματος, είδος α- σανατολισμούς, η κοινωνική οικολογία τοπο-
πασχόλησης των συζύγων και επιπτώσεις θετεί τον ανθρώπινο νου και την ίδια την αν-
στην εξέλιξη των παιδιών και τη σταθερότητα θρωπότητα μέσα σ' ένα γενικό φυσικό πλαίσιο,
του γάμου, εξασθένηση της ανδρικής αυθε- που το διερευνά με τους όρους της ίδιας της
ντίας στα πλαίσια της οικογένειας κ.λπ.). φυσικής του ιστορίας, έτσι ώστε οι βίαιοι δια-
Μετά τον Α" Παγκόσμιο πόλεμο το ενδιαφέρον χωρισμοί μεταξύ σκέψης και φύσης, υποκειμέ-
εστιάζεται περισσότερο σε θέματα ηθικών νου και αντικειμένου, νου και σώματος να υ-
αξιών, καθώς και στις διαφοροποιήσεις που περπηδηθούν. Η κοινωνική οικολογία, κυρίως
παρατηρούνται ανά κοινωνικό στρώμα και ε- μέσα από το ομότιτλο έργο του Μίλα Αλιχαν
θνότητα. Από τη δεκαετία του 1950 το ενδια- (1938), αποκάλυψε το λογικό σφάλμα της διά-
φέρον των επιστημών κεντρίζουν θέματα που κρισης μεταξύ πολιτιστικού και βιοτικού επιπέ-
αναφέρονται στις διαπροσωπικές σχέσεις των δου και επέκρινε την παραδοχή της "Οικολογι-
μελών της οικογένειας, καθώς και στις μεθό- κής Σχολής του Σικάγου" ότι ο ανταγωνισμός
δους αγωγής που οι γονείς ακολουθούν στην
είναι η βασική διαδικασία των ανθρώπινων
ανατροφή των παιδιών τους.
σχέσεων. Καθιερώνει νέα πλαίσια ορθολογι-
Βιβλιογρ.: Μισέλ Α.. Κοινωνιολογία της οικογένειας και
κής δράσης και αναπροσανατολισμού της ηθι-
του γάμου. εκδ. ΟυΙβηϋβΓς. Αθήνα. 1981.· Μουοούρου
κής, της επιστήμης και της τεχνολογίας, που
Α.. Κοινωνιολογία της σύγχρονης οικογένειας, εκδ.
δεν αρνούνται ποιοτικότερους τρόπους γνώ-
0υΙβη6θΓ9· Αθήνα. 1989.- Κοβπις Β.. βοζιοίοςιβ ϋβτ
σης και παραγωγής.
ΡβπιίΙιβ. στο ΉβπύϋυεΙι άβι θΓπρίπ$οΙιβη δοζιβΙΙΟΓεεήυης",
τόμ. 7. $ΙυΙΙς3Γΐ. 1976.- ΡΙοΐβηϋαυΓΤ) Η.. Ροηπβη άβί Τα σχέδια ανασυγκρότησης της τεχνολογίας,
ΡβιηίΙίβ. ΡΓβηΜυΓΐ/Μ.. 1982. η προσπάθεια για μείωση των αναπόφευκτων
Χρ. Νοβα - Καλτσοϋνη "αρνητικών αγαθών" (ρύποι, μόλυνση, λύματα
κ.ά.), τα προγράμματα εναλλακτικής επιστή-
οικολογία, κοινωνική (δοοίβΙ βοοίοςγ). Ο όρος μης, τα πρότυπα των κλειστών παραγωγικών
κύκλων, το Ινστιτούτο της Κοινωνικής Οικολο-
γενικά χρησιμοποιήθηκε για να προωθήσει
γίας κ.λπ. είναι ορισμένες κατακτήσεις της κοι-
μιαν οικολογική θεώρηση της οργάνωσης της
νωνικής οικολογίας που βρίσκουν την έκφρα-
ζωής και των παραγωγικών σχέσεων. Η κοινω-
σή τους τόσο στην οργάνωση των σχέσεων,
νική οικολογία μελετά τις σχέσεις που δημι-
όσο και στην οργάνωση της παραγωγής.
ουργούν οι ανθρώπινες κοινότητες* με το φυ-
σικό περιβάλλον*, την άμεση επίδραση της πα- Βιβλιογρ.: Μύρει Μπούκτσιν. Τι είναι κοινωνική οικολο-
γία. μτφ. Μ. Κορακιανϊτης. εκδ. Βιβλιοπολις. Αθήνα.
ραγωγικής δραστηριότητας στη σύνθεση και
1992.- Ν. ΤίΓΠ35ΐΐθ(Ι και (3. Α. Τίΐθ0<ΐ0Γ80η. Ιστορία Κοινω-
τις ιδιότητες του περιβάλλοντος στις κατοικη-
νιολογικών Θεωριών, μτφ. Δ. Γ. Τσαούσης, εκδ.
μένες περιοχές -κάτι που αποτελεί το ειδικό- ΟυΙβηϋθΓΟ. Αθήνα. 1980.
τερο αντικείμενο της "αστεακής οικολογίας" Θα ν. Α Βασιλείου
(υιΐ)3η 600Ι09Υ) της σχολής του Σικάγου"- και,
τέλος, τους εναλλακτικούς τρόπους σκέψης οικολογικός πεοιμισμός. Εκφραση της κοινω-
και δράσης στο πλαίσιο ενός οικουμενικού πε- νικής οικολογίας* και ρεύμα των κοινωνικών ε-
ριβαλλοντισμού. Ως πλαίσιο αναφοράς, ο όρος πιστημών, κυρίως της Πολιτικής Οικονομίας*
"κοινωνική οικολογία" είναι γενικότερος και και της Κοινωνιολογίας*, που, στο πλαίσιο
χρησιμοποιείται σε διάκριση του κοινωνιολογι- ενός οικουμενικού περιβαλλοντισμού, τονίζει
κού όρου "οικολογία του ανθρώπου" (Ιιυπιβη την οξύτητα του οικονομικού προβλήματος
βεοίοςγ), όπως αυτός αναπτύχθηκε με τις ερ- που προκαλεί η δυσανάλογη σχέση μεταξύ α-
γασίες των Ρ. Παρκ", Ε. Ου. Μπάρτζες" και Ρ. περιόριστων αναγκών και περιορισμένων
Ντ. Μακένζυ" στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου. μέσων ικανοποίησης τους μαζί με τον διεθνή
Το αντικείμενο της κοινωνικής οικολογίας οικονομικό ανταγωνισμό. Το πρόβλημα της
μπορεί να γίνει κατανοητό με βάση τα προβλή- διατήρησης και βελτίωσης του περιβάλλοντος
ματα που προσεγγίζει προσπαθώντας να δεν αποτελούσε θέμα προς συζήτηση μετά τον
δώσει απαντήσεις, άλλοτε στη συστημική κα- Β' Παγκόσμιο πόλεμο. Σήμερα, σύμφωνα με τις
τανόηση του περιβάλλοντος, άλλοτε στους απόψεις των θεωρητικών του οικολογικού πε-

91
"Οικονομικά · φιλοσοφικά χειρόγραφα"

σιμισμού, είναι το μείζον πρόβλημα της ανθρω- να αναπτύξει το σύστημα των κατηγοριών της
πότητας. Οι βασικότερες από τις αιτίες που το πολιτικής οικονομίας στη βάση των εννοιών
προκαλούν είναι οι εξής: α) η συνεχής αύξηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας και της αλλοτριωμέ-
του παγκόσμιου πληθυσμού* και οι μεγάλες νης εργασίας (αργότερα παραιτήθηκε από
μετακινήσεις του, β) η καταπόνηση του περι- αυτό το σχέδιο συνειδητοποιώντας την ανε-
βάλλοντος με ανορθολογικές ενέργειες και η πάρκεια και τον εξαιρετικά αφηρημένο χαρα-
εξάντληση των φυσικών πλουτοπαραγωγικών κτήρα της κατηγορίας της αλλοτριωμένης ερ-
πόρων και γ) η αδυναμία των κρατών να θέ- γασίας). Ο πλούτος του φιλοσοφικού στοχα-
σουν υπό έλεγχο την περιβαλλοντική κατα- σμού του εν λόγω έργου τροφοδοτεί μέχρι σή-
στροφή και η αδυναμία της αγοράς να τιμολο- μερα διχογνωμίες και πολεμικές φιλοσοφικού
γήσει σωστά το κόστος της μόλυνσης και κα- και πολιτικού χαρακτήρα (βλ. Μαρξ, μαρξι-
ταστροφής του περιβάλλοντος. Το ρεύμα αυτό σμός).
διαμορφώθηκε στο πρώτο μισό της δεκαετίας
Βιβλιογρ.: Μ3ΓΧ - Επ9θΙ$. "<3Θ53ΠΊ|3υε93ΐ>β\ Α&1. I. Βά 2,
του 1970 με σημαντικότερους εκπροσώπους ΒΘΓΙΙΠ. 1975 (ελλην. έκδ.: Οικονομικά και φιλοσοφικά χει-
του τους Τζ. Φόρεστερ, Ντ. Μέντοουζ, Ρ. Χε- ρόγραφα, Γλάρος, Αθήνα. 1975 - Χειρόγραφα 1844 (Πο-
ιλμπρόνερ, Λ. Θάροου κ.ά. λιτική οικονομία και φιλοσοφία. Διεθν. βιβλιοθήκη.
Αθήνα, 1974).
Βιβλιογρ.: ΊΒΔΙΘΓ ΤΙιυΓονν, Ο επερχομενος οικονομικός
Δ. Πατέλης
πόλεμος μεταξύ Ιαπωνίας, Ευρώπης και Αμερικής, μτφ.
Α. Σοκοδήμος, εκδ. "Νέα Σύνορα" - Λιβάνης. Αθήνα.
1995. "Οικονομικά χειρόγραφα", βλ. Κεφάλαιο
Θαν. Α. Βασιλείου
οικονομικός υλισμός. Μονομερής, απλου-
"Οικονομικά - φιλοσοφικά χειρόγραφα". Τίτ- στευτική αντίληψη για την ιστορική διαδικασία.
λος με τον οποίο έγινε γνωστή αδημοσίευτη Σύμφωνα με αυτήν, η ανάπτυξη της παραγω-
(μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1930) με- γής (ο "οικονομικός παράγων") καθορίζει
λέτη του Κ. Μαρξ* (Παρίσι, 1844). Είναι το άμεσα και αυτόματα όλες τις άλλες πλευρές
πρώτο έργο στο οποίο ο νεαρός Μαρξ ανα- της κοινωνικής ζωής, είτε για την πολιτική
πτύσσει συνθετικά τις φιλοσοφικές, οικονομι- δομή πρόκειται είτε για τα πνευματικά φαινό-
κές και κοινωνικοπολιτικές του ιδέες ως ενιαίο μενα (την επιστήμη, τη φιλοσοφία, την τέχνη
όλο. Εχοντας καταλήξει στον καθοριστικό κ.λπ.). Ο οικονομικός υλισμός, που ονομάζεται
ρόλο της "κοινωνίας των ιδιωτών" έναντι του και "οικονομικός ντετερμινισμός", εμφανίστη-
κράτους (Κριτική της Εγελιανής φιλοσοφίας κε στα τέλη του 19ου αι. Υποστηριζόταν κυ-
του δικαίου, 1844), εδώ προβαίνει στην ανατο- ρίως από ορισμένους (Λαφάργκ', Μέρινγκ* και
μία της τελευταίας, παράλληλα με την κριτική εν μέρει από τον Λαμπριόλα") και από τους λε-
της αστικής πολιτικής οικονομίας, και ιδιαίτερα γόμενους "νόμιμους μαρξιστές" στη Ρωσία,
των απόψεων του Α. Σμιθ" περί των τριών καθώς και από τον Β. Σουλιάτκοφ, έναν ιδιό-
πηγών εισοδήματος (μισθός, κέρδος, γαιοπρό-
μορφο τύπο στο ρωσικό επαναστατικό κίνημα,
σοδος). Εξετάζει τη βάση της αστικής κοινω-
ο οποίος συνέδεε όλα χωρίς εξαίρεση τα φαι-
νίας, την ιδιωτική ιδιοκτησία" ως προϊόν της
νόμενα της πνευματικής ζωής με τις μορφές
αλλοτριωμένης εργασίας του εργάτη (βλ. αλ-
της παραγωγής και τα "ταξικά συμφέροντα". Ο
λοτρίωση). Η τελευταία, την οποία ο Μαρξ δια-
Μαρξ και ο Ενγκελς διαμαρτύρονταν για την
κρίνει από την εξαντικειμένωση (βλ. εξαντικει-
ερμηνεία της διδασκαλίας τους με το πνεύμα
μένωση και απαντικειμένωση), είναι αποξένω-
του οικονομικού υλισμού.
ση από το προϊόν της εργασίας, από την εργα-
Βιβλιογρ.: Γοάμμα του Ενγκελς στον Μπλοχ. στο "Μαρξ
σιακή διαδικασία, από τη γενολογική ουσία του
και Ε ν γ κ ε λ ς , Επίλεκτα γράμματα", Μόσχα. 1948.- Πλε-
ανθρώπου και από τον ίδιο τον άνθρωπο ("αυ-
χάνοφ Γ. Β.. "Επίλεκτα φιλοσοφικά έργα", τ. 2. Μόσχα,
τοαλλοτρίωση"). Εδώ εκδηλώνεται ορισμένη
1956.0. 216 κ.έ.
αντιφατικότητα: ο Μαρξ, αφ" ενός μεν αναφέ- Θεοχ. Κεσσίδης
ρεται στην αυτοαλλοτρίωση του ανθρώπου
(παρόμοια με την ανθρωπολογική προβληματι- "οικονομισμός". Παραλλαγή του αγγλικού
κή του Φόυερμπαχ'), αφ' ετέρου δε (σε αντι-
τρειντγιουνιονισμού στη ρωσική σοσιαλδημο-
διαστολή με τον Φόυερμπαχ) αναλύει αντικει-
κρατία του τέλους του 19ου - αρχές του 20ού
μενικές σχέσεις της εργασιακής διαδικασίας,
αιώνα. Από τις τρεις μορφές της ταξικής
σχέσεις μεταξύ τάξεων, Ο Μαρξ σκόπευε τότε
πάλης του προλεταριάτου* -την οικονομική,

92
Οινόμαος ο Γαδαρηνός

την πολιτική και την ιδεολογική- για τον "οικο- ται σε βάρος των χωρών της Ασίας, της Αφρι-
νομισμό" κύρια έγινε η οικονομική (για τη βελ- κής και της Νότιας Αμερικής, ταυτόχρονα με
τίωση των συνθηκών εργασίας, την αύξηση την εγγενή τεχνολογική τους αδυναμία αλλά
των αμοιβών κ.λπ.)· Ο Λένιν* κατέκρινε τον "οι- και τις απαγορευτικές, εκ μέρους των ισχυρών
κονομισμό", γιατί περιόριζε τον αγώνα της ερ- του Βορρά δημιουργημένες, συνθήκες για μια
γατικής τάξης σε οικονομικούς στόχους, υπο- πορεία οικονομικής αυτοδυναμίας- είναι, σύμ-
τιμούσε τον πολιτικό αγώνα, έκλινε προς τον φωνα με τους περισσότερους θεωρητικούς, οι
οππορτουνισμό* και τον ρεφορμισμό. Οι "οικο- ρίζες του κακού.
νομιστές" όμως απαντούσαν με την παροιμία Παρά το ότι τα προβλήματα αυτά φαίνεται να
"κάλλιο πέντε και στο χέρι παρά δέκα και καρ- είναι συγκεντρωμένα σε ορισμένες περιοχές
τέρει", για να μην αναφέρουμε και το γεγονός του πλανήτη μας, ωστόσο αφορούν την αν-
ότι στις συνθήκες της τσαρικής απολυταρχίας θρωπότητα συνολικά. Για τούτο κατά καιρούς,
η οικονομική πάλη αποκτά πολιτικό χαρακτήρα είτε από την πλευρά των θεωρητικών του φι-
και όχι σπάνια μετεξελίσσεται σε πολιτική. λελευθερισμού*, οι οποίοι εξετάζουν τα προ-
Θεοχ. Κεσσίδης βλήματα από τη σκοπιά του αφηρημένου ουμα-
νισμού*, είτε από την πλευρά των θεωρητικών
οικουμενικά προβλήματα. Ορος στον οποίο του μαρξισμού*, που τα αντιμετωπίζουν από
συνοψίζονται τα προβλήματα που η ανθρωπό- την ταξική τους σκοπιά, έγιναν και εξακολου-
θούν να γίνονται προσπάθειες θεωρητικής ορ-
τητα αντιμετωπίζει καθημερινά και καλείται να
γάνωσης και στη συνέχεια πρακτικής εφαρμο-
επιλύσει, προκειμένου να εξασφαλίσει τους
γής και συγκεκριμένης πολιτικής για την επί-
όρους για την πρόοδο και το μέλλον της κοι-
λυση τους. Στα πλαίσια τέτοιων προσπαθειών
νωνίας*. Το απειλητικό φάσμα μιας νέας πα-
σημαντική θέση κατείχε η δράση του Ινστιτού-
γκόσμιας σύρραξης, αλλά και η χειροπιαστή
του Κοινωνικής Ερευνας της Φραγκφούρτης,
τραγική πραγματικότητα των τοπικών αλλά μα-
στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν ο Μβχ
κροχρόνιων πολέμων, υπενθυμίζουν διαρκώς
ΗοΓΚίΐθίΓΠΘΓ* και ο Τίιβοάοτ ΑάοΓηο*, με την α-
την επιτακτική ανάγκη της επικράτησης συνθη-
νάπτυξη της "κριτικής θεωρίας" και την έμφα-
κών ειρήνης. Οι τεράστιες οικονομικές διαφο-
ση στη λεγόμενη κοινωνική φιλοσοφία, επε-
ρές που υφίστανται ανάμεσα στο αναπτυγμέ-
χείρησαν να στρέψουν τη θεωρητική μελέτη
νο βόρειο ημισφαίριο και στο αναπτυσσόμενο
και γνώση σε πρακτικούς σκοπούς, έχοντας
νότιο, η πείνα, η φτώχεια, ο αναλφαβητισμός,
σαν στόχο τους την "ευτυχία όλων των ατό-
η "δημογραφική έκρηξη" που ταλαιπωρούν τον μων μέσα σε μια ελεύθερη κοινωνία". Οι συν-
Νότο, η ανεργία, η οικονομική εξαθλίωση, η θήκες ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων, στα
έλλειψη στέγης και η περιθωριοποίηση μεγά- τέλη πλέον του 20ού αιώνα, απαρτίζουν σίγου-
λων μαζών στον βιομηχανικό Βορρά, η περι- ρα ένα βασίλειο αθλιότητας, όμοιο με εκείνο
βαλλοντική ρύπανση, η ανάγκη διασφάλισης που γνώρισε στην εποχή του ο ΗοΓΚΚιβίπτιβΓ. Η
των λεγόμενων φυσικών πόρων (τρόφιμα), η ανάγκη διεθνούς συνεργασίας αλλά και συ-
καταπολέμηση ασθενειών καινοφανών, η επί- νεργασίας των επιστημόνων όλων των ειδικο-
δοση στην παιδεία, η επένδυση στον άνθρωπο τήτων, ώστε οι προσπάθειες του ενός να μην
ως αξία, όλες αυτές οι ανάγκες συνιστούν τα αναιρούν εκείνες των υπολοίπων, είναι ζωτικά
λεγόμενα οικουμενικά - παγκόσμια προβλήμα- αναγκαία.
τα. Αυτά τα προβλήματα, που από τη μια προ-
Βιβλιογρ.: Τζ. Φόρεστερ, Παγκόσμια δυναμική. 1978 -
κλήθηκαν εξαιτίας της ανεξέλεγκτης και υπερ-
ΜΒΧ ΗΟΓΚίΐθίιτιβΓ. ΚήΙίβεΐιβ Τήβοπθ, 1937.- Αντόρνο Τ. -
βολικά δυναμικής επέμβασης του ανθρώπου
Χορκχάιμερ Μ.. Κοινωνιολογία, Εισαγωγικά δοκίμια.
στο περιβάλλον και, από την άλλη, εξαιτίας Αθήνα, 1987.
της εκμετάλλευσης την οποία οι εκάστοτε ι- Νικ. Οικονομιδης
σχυροί επέβαλαν σε βάρος των εκάστοτε αδυ-
νάτων, προβλήματα που προϋπήρχαν βέβαια, Οινόμαος ο Γαδαρηνός (Γάδαρα, σημ. υπτίΓη
ωστόσο η σε βάθος θεωρητική ενασχόληση με Ιορδανίας, 2ος αι. μ.Χ.). Νεοκυνικός φιλό-
αυτά μεγιστοποιήθηκε στη διάρκεια του 20ού σοφος. Παραδίδεται ότι είχε γράψει τραγω-
αι. Η υπέρμετρη ανάπτυξη της τεχνολογίας και δίες και πραγματείες, από τις οποίες είναι
η διαιώνιση του καθεστώτος του ιμπεριαλι- γνωστοί οι τίτλοι Περί κυνισμού, Πολιτεία,
σμού και της αποικιοκρατίας -στις μέρες μας Περί της καθ' Ομηρον φιλοσοφίας. Περί Κρά-
διαμέσου του οικονομικού ελέγχου που ασκεί- τητος" και Διογένους' και των λοιπών και Γοή-

93
Οινοπίδης ο Χίος

των φώρα (= Αποκάλυψη απατεώνων). Το τε- σιαρχία (οοοβείοηβΙΙθδ οβυδβε). Φιλοσοφικό


λευταίο από τα παραπάνω έργα, σωζόμενο ρεύμα του 17ου αι. που εξηγούσε ιδεαλιστικά
κατά ένα μέρος από παραθέματα του Ευσέβι- την αλληλεπίδραση σώματος και ψυχής (δυϊ-
ου*. αναφέρεται στη δραστηριότητα των μα- σμός που έθεσε ο Καρτέσιος*) και την οποία
ντείων και ελέγχει την απάτη γύρω από τους κήρυξε αδύνατη. Υποστήριζε ότι η αλληλεπί-
χρησμούς. Με τις τραγωδίες του ο Οινόμαος έ- δραση αυτή είναι το αποτέλεσμα της παρέμβα-
δειξε την ανηθικότητα των θεών, όπως αυτή ε- σης του θεού σε κάθε περίπτωση.
ξάγεται από τις ανθρώπινες αντιλήψεις γι' αυ- Τη θεωρία του οκκαζιοναλισμού ανέπτυξε κυ-
τούς. Σε εποχή που το κίνημα του κυνισμού* ρίως ο Μαλμπράνς', ο οποίος αρνήθηκε την ύ-
είχε μετριάσει τις ακρότητές του ο Οινόμαος παρξη φυσικών αιτίων που προκαλούν την κίνη-
έδωσε σ' αυτό νέα οξύτητα. Χαρακτηρίστηκε ση και τις μεταβολές των όντων. Κατά τον Μαλ-
ως "αναιδής", "αναίσχυντος" και "υπερόπτης" μπράνς, όλες οι αιτίες είναι περιπτωσιακές, ευ-
και επικρίθηκε ιδιαίτερα από τον Ιουλιανό* και καιριακές και δημιουργούνται από τον θεό. Ο
τον Πορφύριο'. θεός είναι η μόνη αληθινή αιτία. Στον κόσμο των
Ε. Ν. Ρούσσος ανθρώπων δεν υπάρχουν παρά συμπτωματικές
αιτίες (αφορμές), που εξασφαλίζουν κατά κά-
Οινοπίδης ο Χίος (Χίος, δεύτερο μισό 5ου αι. ποιον τρόπον τη θέληση του θεού. Χάρη σ' αυτές
π.Χ.). Φυσικός φιλόσοφος, αστρονόμος και μα- της περιστάσεις (συνθήκες) ο θεός "ενεργεί"
θηματικός με ιδιαίτερη προσέγγιση στις ιδέες στην ψυχή των ανθρώπων επιφέροντας ψυχικές
των Πυθαγορείων*. Παραδίδεται ότι σπούδασε και σωματικές αλλαγές, βάσει όμως πάντοτε
κοντά σε ιερείς της Αιγύπτου. Δεχόταν ως κο- των γενικών νόμων (δηλαδή της θέλησης) του
σμολογικές αρχές το "πυρ" και τον "αέρα" και Δημιουργού. Περαιτέρω, ο Μαλμπράνς θεωρεί
ως θεό την "κόσμου ψυχήν". Ασχολήθηκε κυ- αδύνατη τη φυσική επίδραση του σώματος στην
ρίως με ημερολογιακά και γεωμετρικά προβλή- ψυχή ή ακόμα και του σώματος στο σώμα.
ματα και λέγεται ότι ιδιοποιήθηκε τη θεωρία Στον Λάιμπνιτς* ο οκκαζιοναλισμός γίνεται δι-
του Πυθαγόρα* για την "λόξωσιν του ζωδιακού δασκαλία για "προκαθορισμένη αρμονία". Τον
κύκλου". Το φούσκωμα του Νείλου κατά το κα- όρο "περιπτωσιαρχία" χρησιμοποιεί και ο Κλ.
λοκαίρι το απέδιδε στο ότι η Γη κατά τον χει- Μπερνάρ, ο οποίος δηλώνει ότι οι επιδρώσες
μώνα με το ψύχος συστέλλεται και κατακρατεί περιστάσεις διαφέρουν από άτομο σε άτομο
νερό στο εσωτερικό της. Προσδιόρισε ακόμα και τονίζει τη σημασία της προδιάθεσης. Αλλοι
τις έννοιες "θεώρημα" και "πρόβλημα", οι οποί- εκπρόσωποι του οκκαζιοναλισμού είναι οι I.
ες από τότε χρακτηρίζουν τα Μαθηματικά. Κλάουμπεργκ, Α. Γκέυλινεζ κ.ά.
Ε. Ν. Ρούσσος Ευτυχία Ξυδιά

Όκ(κ)ελ(λ)ος ο Λευκανός (Λευκανία, περιοχή Όκκαμ (εκ του) Γουίλλιαμ (περ. 1285-1349).
Τάραντα Κ. Ιταλίας, 6ος αι. π.Χ.;). Πυθαγόρειος Γεννήθηκε στο ΟοΚΙιβτη, κοντά στο Λονδίνο.
φιλόσοφος, κατά την παράδοση μαθητής του Υπήρξε ο σπουδαιότερος φιλόσοφος του Μου
ίδιου του Πυθαγόρα* και συγγραφέας έργων αιώνα και της ύστερης περιόδου της σχολαστι-
Περί νόμου, Περί βασιληίας και Περί της του πα- κής φιλοσοφίας. Εισήλθε νέος στο τάγμα των
ντός φύσεως. Ωστόσο τα σωζόμενα αποσπά- Φραγκισκανών και σπούδασε θεολογία στο
σματα του τελευταίου φανερώνουν ότι αυτό το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Θεωρήθηκε ανα-
έργο, που περιέχει επιχειρήματα για την α- νεωτής της ονοματοκρατίας*. Διεκδίκησε τον
φθαρσία του κόσμου, γράφτηκε κατά τον 2ο αι. τίτλο του διδάκτορα με τις διαλέξεις του πάνω
π.Χ. και στηρίζεται στις κοσμολογικές θεωρίες στο ΒοοΚ ο1 ΒβηίβποβΞ του Πέτρου Λομβαρ-
του Φιλολάου* και του Αριστοτέλη*. Έτσι θεω- δού*. Επειδή με αυτές τις διαλέξεις εισήγαγε
ρείται βέβαιο ότι το όνομα του Όκ(κ)ελ(λ)ου έναν νέο τρόπο αντιμετώπισης των φιλοσοφι-
χρησιμοποιήθηκε από νεότερους πυθαγορεί- κών και θεολογικών ζητημάτων, είδε πολλά
ους, που επιδίωκαν να παρουσιάσουν ως πυθα- μέλη της θεολογικής σχολής να αντιδρούν σε
γορικές ορισμένες ευρύτατα ισχύουσες κοσμο- τέτοιο βαθμό, ώστε να τον καταγγείλουν στην
λογικές θέσεις του αριστοτελισμού*. παπική αυλή της Ανίςποπ. Εκεί βρέθηκε και ο
Ε. Ν. Ρούσσος ίδιος ο Γουίλλιαμ για να υπερασπιστεί τις θέ-
σεις του και τελικά η διαμάχη του με τον πάπα
οκκαζιοναλισμός (οοοββίοηβΙίδίτΐΘ) ή περιπτω- οδήγησε στον αφορισμό του.

94
οκκαμισμός

Τα έργα του χωρίζονται σε δύο διακεκριμένες μάζουν. Ο Οκκαμ, για να στηρίξει αυτές τις θέ-
ομάδες, που συνδέονται με τις δύο διαφορετι- σεις του, χρησιμοποίησε την έννοια "ευρ-
κές περιόδους της καριέρας του. Μέχρι και τη ροδίίίο". Δηλαδή την αποδοχή της συνάφειας
χρονική στιγμή διαφυγής του από την Ανίδηοη, των πραγμάτων και των όρων τους και συνε-
έχουμε τα φιλοσοφικά - θεολογικά έργα του, πώς ταυτόχρονα την αποδοχή ότι οι όροι δύ-
μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν τα εξής: νανται να δηλώνουν τα πράγματα.
ΒυΓηΓηβ ΙοΙϊυε Ιος/ίσββ, ΕχροείΙϊο ευρβΓ Ιίόίοε Οι πιο πάνω θέσεις του Οκκαμ καταδεικνύουν
ΡϊιγείοοΓυπι, ΟυΒβεΙίοηβε ευρβΓ Ιίόίοε ΡΙιγ- ότι η θεωρία του δεν ήταν μια απόρριψη οποι-
εϊοοΓυπι, 3υπΊΓηυΐ3θ ίη Ιίόηε ΡήγείοοηίΓη. Επι- ουδήποτε οντολογικού προσδιορισμού σημα-
πλέον κατά την ίδια περίοδο έγραψε υπομνή- σιολογικού και αληθούς, αλλά μάλλον μια α-
ματα στα έργα του Αριστοτέλη* Κατηγορίαι και κραία οικονομία οντολογικής δέσμευσης, στην
Περί ερμηνείας και σ τ η ν Εισαγωγή του Πορφυ- οποία αφηρημένες υπεργλωσσικές οντότητες
ρίου*. εξαλείφονται από μια λογική ανάλυση της
Κατά την παραμονή του στο Μόναχο, μετά τη γλώσσας.
φυγή του από την Ανίςηοπ, ο Γουΐλλιαμ έγρα- Η αρχή της "οικονομίας της νόησης" (Ιβνν οί
ψε, καταφερόμενος κυρίως εναντίον της κο- ρβΓδίπιοηγ) διέπει τη φιλοσοφία του Οκκαμ και
σμικής εξουσίας και του αυταρχισμού του συνοψίζεται επαρκώς σε μία πρόταση που α-
πάπα, τα εξής έργα: ΟϊθΙοςυε ίηΐβί Μεςίείωπι ποδίδεται στον Όκκαμ και η οποία έμεινε γνω-
βΙ ΟίεάρυΙυΓη, (Διάλογος ανάμεσα σε μαθητή στή ως το "ξυράφι του Όκκαμ" (ΟεΚηβπ'δ ΓΒΖΟΓ
και δ ά σ κ α λ ο ) , θείο ηυαβείίοηβε ευρβΓροίβείβΐβ = διαγραφή): "Δεν πρέπει να πολλαπλασιάζου-
30 άί§ηίΐ3ΐβ ρβρβίί και ΤΓβοΙβΙυε άβ ΙηιρβΓΒίοΓυπι με τα όντα χωρίς ανάγκη". Δηλαδή οι ερμηνευ-
βΙ ΡοηίίίίουΓη ροίβείβΐβ (Δοκίμιο περί της εξου- τικές μας αρχές πρέπει να είναι όσο το δυνα-
σίας αυτοκρατόρων και παπών). τόν λιγότερες σε αριθμό, καταργώντας έτσι
Η σπουδαιότητα του Όκκαμ στον χώρο της φι- τις ψευδό - εξηγητικές οντότητες καθώς, σύμ-
λοσοφίας* έγκειται στην απόρριψη από μέ- φωνα με τον Οκκαμ, τίποτε δεν πρέπει να προ-
ρους του των μεταφυσικών και επιστημολογι- ϋποτίθεται ως αναγκαίο σχετικά με οποιοδή-
κών προϋποθέσεων του μεσαιωνικού ρεαλι- ποτε γεγονός, αν δεν υποστηρίζεται από προ-
σμού", καθώς και στην ανακατασκευή που επε- φανή εμπειρία ή προφανή αιτιολογία ή αν δεν
χείρησε σε όλο το οικοδόμημα της φιλοσοφίας απαιτείται από τα άρθρα της πίστεως.
στη βάση ενός ριζικού εμπειρισμού", στον Βιβλιογρ.: ΜθΓΐϊη Ο . IV. ν. ΟοΜβπι, ΒβΜιη. 1949.
οποίο η προφανής αρχή κάθε γνώσης είναι η Νικ. Οικονομίδης
άμεση εμπειρία* των ατομικών πραγμάτων,
των ιδιαίτερων γεγονότων. Απόδοση αυτού οκκαμισμός. Ορος που χρησιμοποιείται από
του επιστημολογικού εμπειρισμού ήταν η ονο- μερικούς ιστορικούς της μεσαιωνικής φιλοσο-
ματοκρατική ανάλυση της σημασιολογικής φίας για να χαρακτηρίσει την κριτική στάση και
δομής και η οντολογική παραδοχή της γνωσιο- τον σκεπτικισμό που εκδηλώθηκαν κατά τον
λογικής γλώσσας, που ο Όκκαμ ανέπτυξε 14ο αιώνα κάτω από την επίδραση του Γουΐλ-
μέσα στα έργα του. Ο εμπειρισμός του Οκκαμ λιαμ του Οκκαμ*, σχετικά με τη θεολογία* και
δεν ήταν φαινομενολογικός ή υποκειμενικός, την παραδοσιακή μεταφυσική*. Γύρω από τον
αλλά προϋπέθετε και βασιζόταν στην αρχή ότι Οκκαμ αναπτύχθηκε τότε μια πνευματική κίνη-
ο ανθρώπινος νους μπορεί απευθείας να αντι- ση που σήμανε το τέλος για το μεσαιωνικό κί-
λαμβάνεται υπάρχοντα πράγματα και τις αι- νημα της σύνθεσης της αριστοτελικής φιλοσο-
σθητές ποιότητές τους, καθώς και τις ίδιες του φίας με τη χριστιανική θεολογία, και συνάμα
τις λειτουργίες. Για τον Όκκαμ, λοιπόν, το καθ' την αρχή για μια νέα κατεύθυνση στη φιλοσο-
έκαστον αποτελεί την αληθινή ουσία και τα κα- φία που οδήγησε στον επιστημονικό εμπειρι-
θόλου (γενικές έννοιες, υηίνβΓδ3ϋ3) οφείλουν σμό* του 17ου αιώνα. Η ονοματοκρατική κίνη-
την ύπαρξή τους σε νοητικές διεργασίες. Είναι ση του Όκκαμ ήταν τον 14ο και τον 15ο αιώνα
δημιούργημα του νου, δεν υπάρχουν έξω απ' ο νέος άνεμος στη φιλοσοφία, η ανανέωση, η
αυτόν. Είναι όροι, σημεία, ονόματα. Δεν προϋ- νί3 ΓΠοάβΓηβ. Δύο κύριες φάσεις διακρίνονται
πάρχουν από τα καθ' έκαστα, υπάρχουν "ρβΓ σ' αυτή την πνευματική κίνηση. Η πρώτη εκτυ-
δίςηίίίοβΙίοπβιτΓ. Αρα δεν είναι αυθαίρετα τα λίσσεται ανάμεσα στο 1330 και το 1350, όταν
καθόλου. Αποτελούν σημεία, λέξεις που υπάρ- διαδόθηκαν σε όλους του θεολόγους και τους
χουν αναφορικά με τα πράγματα τα οποία ονο- φιλοσόφους των πανεπιστημίων της Οξφόρ-

95
ολιγαρχία

δης και του Παρισιού οι θεωρίες και η μέθοδος ρούσε την ολιγαρχία παρέκβαση της αριστο-
του Όκκαμ, στα πλαίσια μιας κριτικής στάσης κρατίας. Η παρέκβαση αυτή που εκδηλωνόταν
απέναντι στον σχολαστικισμό*. Η δεύτερη προς "ίδιον συμφέρον", ήταν εξίσου καθοριστι-
φάση που εκδηλώθηκε μετά το 1350, είχε να κή, όπως και οι παρεκβάσεις από τα άλλα,
κάνει με τη γενικότερη αναδιάρθρωση της φι- ορθά κατά τον Αριστοτέλη, πολιτεύματα, τη
λοσοφίας* και της θεολογίας* με βάση αρχές βασιλεία και την πολιτεία (= δημοκρατία),
που συμβάδιζαν με τον εμπειρισμό και την ο- (Πολιτ. Γ', ε'). Μάλιστα ο Αριστοτέλης είχε επι-
νοματοκρατία* του Όκκαμ. Η πρώτη φάση του σημάνει στην αρχαιότητα διάφορα είδη ολι-
οκκαμισμού είναι εξαιρετικής σημασίας καθώς γαρχίας, που διαμορφώνονταν όμως όλα με
τότε, για πρώτη φορά κατά τη διάρκεια του βάση το "τίμημα", δηλαδή το ύψος και την προ-
Μεσαίωνα, επιχειρήθηκε η αποσύνδεση φιλο- έλευση του εισοδήματος -αντίθετα προς την
σοφίας και θεολογίας χάρη στα έργα των αριστοκρατία, όπου ως κριτήριο συμμετοχής
Α03ΓΠ \Λ/οάΙΐ3ΐπ και ΡΟ&ΘΓΙ ΗοΙΚοΙ. Η αρχή για στην εξουσία λαμβανόταν η "ευγένεια", η ευ-
την ανανέωση της θρησκείας, την οποία επε- γενική καταγωγή. Τέλος, και ο ΜοηδΙβδςυίθυ*
δίωκε και ο ίδιος ο Όκκαμ, έγινε με την έκθεση θεωρεί ότι η ολιγαρχία πηγάζει από μια παρέκ-
κλιση της αριστοκρατίας.
της επιχειρηματολογίας του ΗοΙΚοΙ ότι η θεο-
λογία δεν είναι επιστήμη και ότι τα δόγματά Βιβλιογρ.: Μοηΐθϊςίθυ. Το πνεύμα των νόμων.
της δεν μπορεί ούτε να τα αποδείξει ούτε να Νικ. Οικονομϊδης
τα κατανοήσει η ανθρώπινη λογική. Αργότερα
στο Παρίσι ιδρύθηκε μια φιλοσοφική σχολή, ολισμός (από το αρχ. ελλ. "όλος"). Θεωρία,
στους κόλπους της οποίας, και κατά τα τέλη σύμφωνα με την οποία το όλο διαθέτει ιδιότη-
του 14ου και τις αρχές του 15ου αιώνα, ανα- τες που απουσιάζουν από τα στοιχεία - μέλη
πτύχθηκαν και έδρασαν κάτω από την επιρροή που το αποτελούν.
των θεωριών του Όκκαμ πνεύματα αξιόλογα, Η ολιστική θεωρία αναπτύχθηκε σε αντιδια-
όπως ο ύβ3η άβ ΜίΓβοουΓΐ, ο ΝίοοΙβδ άβ στολή προς τη θεωρία του ατομισμού σχετικά
ΑυΐΓβοουΓΐ και ο ϋβ3π Βυπάβη*. Αλλοι υποστη- με την ερμηνεία των κοινωνικών γεγονότων.
ρίζοντας και άλλοι αντικρούοντας τις θέσεις Κατά τη θεωρία της ολοκρατίας, όπως αλλιώς
του Όκκαμ κατόρθωσαν τελικά να οριστικοποι- αποκαλείται, τα κοινωνικά γεγονότα δεν είναι
ήσουν την αποσύνδεση που ο Οκκαμ επεθύμη- δυνατόν να αναχθούν σε ατομικά προκειμένου
σε ανάμεσα στη χριστιανική θεολογία και την να ερμηνευθούν. Για να καταστήσουν σαφέ-
αριστοτελική μεταφυσική και να δώσουν έμ- στερη τη θέση τους αυτή, οι πρεσβευτές του ο-
φαση στη θρησκευτική πίστη και την παράδοση λισμού στηρίζουν τη θεωρία τους σε βιολογι-
των Εκκλησιαστικών Πατέρων, ως στοιχεία θε- κές - οργανικές αναλογίες. Καθώς ένας οργα-
μελίωσης του χριστιανικού δόγματος. Αν και ο νισμός είναι ανώτερος από τα μέλη που τον α-
οκκαμισμός ξεπεράστηκε από τη Μεταρρύθμι- παρτίζουν -με την έννοια ότι η κατανόηση της
ση* αλλά και την ανθρωπιστική κίνηση, η απε- φύσης και της λειτουργίας αυτών προϋποθέτει
λευθέρωση της χριστιανικής πίστης και της ε- την κατανόηση ολόκληρου του οργανισμού-
πιστήμης από τον δογματικό αριστοτελισμό καθώς κάθε οργανισμός δεν είναι απλώς η
την οποία προσέφερε συνέβαλε στην εξέλιξη πρόσθεση των μελών του, όμοια και το κοινω-
των επιστημών μεταγενέστερα. νικό "όλο" είναι ανώτερο από τα άτομα που το
Νικ. Οικονομιδης αποτελούν και ως "όλο" πρέπει να μελετηθεί.
Οι Εγελιανοί, όπως ο ΒοδβηςυβΓ, υποστήριζαν
ολιγαρχία. Πολιτικό σύστημα κατά το οποίο η ότι δεν μπορούμε να αναγάγουμε κοινωνικά
εξουσία βρίσκεται στα χέρια ενός μικρού αριθ- γεγονότα σε ατομικά, εφόσον το ίδιο το άτομο
μού ατόμων ή οικογενειών και την ασκούν με πρέπει να ερμηνευθεί ως έκφραση του συγκε-
γνώμονα το προσωπικό συμφέρον. Ο Ηρόδο- κριμένου κοινωνικού σύμπαντος, ακριβώς
τος* συνέχεε την ολιγαρχία με την αριστοκρα- όπως τα φύλλα, τα κλαδιά και ο κορμός της βε-
τία. Σύμφωνα με τον ορισμό που της απέδιδε, λανιδιάς, αν και είναι τόσο διαφορετικά το ένα
ήταν το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία ανήκε από το άλλο, ωστόσο ενώνονται κάτω από την
στους διαλεχτούς, τους άριστους (Γ', 80-83). Η "ιδέα" της βελανιδιάς και συλλήβδην διαφορο-
αρνητική σημασία της λέξεως ολιγαρχία, η ποιούνται από τα αντίστοιχα μέρη της λεύκας.
οποία υφίσταται μέχρι τις ημέρες μας, οφείλε- Αυτός ο ολιστικός οργανισμός που μόλις ανα-
ται μάλλον στον Αριστοτέλη", ο οποίος θεω- φέρθηκε προσέδωσε μεγάλη βαρύτητα στην ι-

96
ολότητα

στόρια. Ο ϋβνίςηγ διαφοροποιούσε σύμφωνα μ' ολοκληρωτισμός. Όρος που χρησιμοποιείται


αυτή τη θεωρία τα κοινωνικά σύνολα από τα για τον χαρακτηρισμό πολιτικών καθεστώτων
μηχανικά σύνολα. Κι αυτό γιατί τα κοινωνικά του 20ού αιώνα, τα οποία, στηριζόμενα στη
σύνολα, σε αντίθεση με τα μηχανικά, δεν είναι μονοπωλιακή εξουσία ενός κόμματος, ασκούν
δυνατόν να γίνουν κατανοητά με την ανάλυσή ολοκληρωτικό έλεγχο σ' όλες τις σφαίρες της
τους στα μέρη τους και τους κανόνες που τα ζωής και της δράσης της κοινωνίας. Η "ορθό-
διέπουν ή τα συνδέουν, αλλά μόνο με τη μελέ- τητα" της κυριαρχίας του κόμματος και της ιδε-
τη τους ως ολότητες, ως εξελισσόμενα "όλα". ολογίας του υποστηρίζεται με όλα τα μέσα
Κατά συνέπεια δεν μπορεί να διατυπωθεί γι' πειθούς και βίας που διαθέτει το κράτος. Χα-
αυτά μια γενική θεωρία, και η ιστορία καθίστα- ρακτηριστικό του ολοκληρωτισμού είναι η ψευ-
ται το μόνο μέσον κοινωνιολογικής έρευνας. δοδημοκρατική ιδεολογία και η ψευδοδημο-
Η ολιστική θεωρία λοιπόν συνδέθηκε με την ε- κρατική αρχή της κυριαρχίας του λαού, που εμ-
ξέλιξη, όπως ήδη φάνηκε, και μάλιστα στο φανίζεται ως δήθεν πηγή της εξουσίας και δι-
έργο του διτιυίδ ΗοΙίεπι από ΕηόυΙίοη διατυπώ- καίωσή της. Ο ολοκληρωτισμός συνδέεται με
θηκε η θέση της ολοκλήρωσης των μελών σε τη λατρεία του "ηγέτη", στον οποίο αποδίδο-
σύνολα. νται υπερφυσικές ικανότητες, καθώς και με
Τελικά, οι μεθοδολόγοι ολιστές υποστηρίζουν την άσκηση συνεχούς τρομοκράτησης των
μάλλον ότι τα κοινωνικά φαινόμενα μπορεί να μαζών. Ιδεολογικές πηγές του ολοκληρωτι-
μελετηθούν στο δικό τους αυτόνομο, μακρο- σμού αποτελούν οι ουτοπικές ή ημιουτοπικές
σκοπικό επίπεδο ανάλυσης. Ετσι, και καθώς αντιλήψεις, που θεωρούν ότι με την εφαρμογή
δεν μπορούν να αναχθούν σε ατομικά γεγονό- καθαρά νοητικών δομών και με τη βοήθεια του
τα, καθίστανται τα κοινωνικά σύνολα, αυτά τα καταπιεστικού μηχανισμού και διοικητικών ε-
ίδια, τα αληθινά ιστορικά άτομα και όχι οι αν- ντολών είναι δυνατόν η αυθόρμητη ανάπτυξη
θρώπινοι παράγοντές τους. της κοινωνίας να αντικατασταθεί με τη συνει-
Νικ. Οικονσμίδης δητή ανάπτυξη και να οδηγηθεί έτσι το κοινω-
νικό σύνολο σ' ένα ευτυχισμένο μέλλον.
όλο, βλ. μέρος και όλο Ο ολοκληρωτισμός διαφέρει από τον αυταρχι-
σμό κατά το ότι οι περιορισμοί της ελευθερίας
ολοκλήρωση (Ιη(θς]Γ3ΐίοη). Η πράξη της σύνα- που επιβάλλει ο τελευταίος έχουν κυρίως χα-
ψης και της επανασύνδεσης των μελών με ρακτήρα απαγορεύσεων και δεν θίγουν τη
στόχο τη διαμόρφωση ενός οργανικού συνό- σφαίρα της καθημερινής ζωής των ανθρώπων.
λου, το οποίο κατ' αυτή την έννοια ολοκληρώ- Μπορούμε να πούμε ότι στα αυταρχικά (μο-
νεται. Στη διαδικασία της ολοκλήρωσης είναι ναρχικά) καθεστώτα οι απαγορεύσεις αφο-
δυνατόν, επίσης, να συμβάλλει και η εισαγωγή ρούν κυρίως στα πολιτικά δικαιώματα, αλλά
ενός ιδιαίτερου στοιχείου μέσα στο σύνολο, όχι στην προσωπική ζωή των υπηκόων τους.
ώστε εντέλει να αποκαθίστανται οι σχέσεις ε- Εκτός αυτού, στα παραδοσιακά αυταρχικά συ-
ξάρτησης που διέπουν τα μέρη ενός ζωντανού στήματα ανώτατες ηθικές αρχές αποτελούν οι
οργανισμού ή τα μέλη ενός κοινωνικού συνό- αξίες της εθνικής θρησκείας, δηλαδή ανώτατη
λου. ηθική αρχή για όλους (και για τον μονάρχη και
Κατά τον ΗβτόβτΙ δροπεοτ*, ο οποίος συνέδεε για τον απλό πολίτη) είναι ο Θεός. Ενώ στον ο-
την έννοια της ολοκλήρωσης με την έννοια λοκληρωτισμό, η επίσημη ιδεολογία αποτελεί
της εξέλιξης (ΕνοΙυΙίοη) στο έργο του ΡΙΓΒΙ παραλλαγή της "κοσμικής θρησκείας", υποκα-
ΡππάρΙβε, "η εξέλιξη είναι μια ολοκλήρωση θιστά τη θρησκεία και, στον ένα ή τον άλλο
ύλης και μια συνακόλουθη σπατάλη κίνησης, βαθμό, την υποτάσσει. Ο δικτάτωρ (αρχηγός,
κατά τη διάρκεια της οποίας (της ολοκλήρω- φύρερ κ.ά.) ή οι συνεργάτες του, ως ανώτατοι
σης δηλαδή) η ύλη περνά από μια σχετικά α- ερμηνευτές της ιδεολογίας, γίνονται τελικά δι-
προσδιόριστη και ασυνάρτητη ομοιογένεια σε αιτητές για όλα τα ζητήματα και περιβάλλο-
μια σχετικά προσδιορισμένη, αντιληπτή ετερο- νται με απεριόριστη εξουσία επί της κοινωνίας.
γένεια και κατά τη διάρκεια της οποίας η δια- Θεοχ. Κεοσίδης
τηρημένη κίνηση υφίσταται μια παράλληλη με-
ταμόρφωση" {ΡίΓ5( ΡππάρΙβε, παρ. 144, 6η έκ- ολοκρατία (υηΙνθΓββΙΙβπιυβ), βλ. ολισμός
δοση).
Νικ. Οικονομίδης ολότητα. Η εσωτερική ενότητα ενός αντικειμέ-

Φ.Λ., Δ-7 97
Ολυμπιόδωρος

νου και οι νομοτέλειές του. Η ολότητα χαρα- ζονται σήμερα: Α' Υπομνήματα στα εξής πλα-
κτηρίζει την ιδιαιτερότητα του αντικειμένου, τωνικά έργα: 1. Στον Φαίδωνα* (εκδ. νν. Νοινίπ,
την εσωτερική του κινητικότητα και την ιδιο- 1913). Μερικά μέρη του έργου αυτού ανήκουν
μορφία της ανάπτυξής του, τη σχετική αυτοτέ- στον Δαμάσκιο', όπως πιστεύει η έρευνα (τα
λειά του έναντι του εξωτερικού περιβάλλο- μέρη: Β, 0, 0) 2. Στον Γοργία', (εκδ. \ΛΛ Νοτνίπ,
ντος. Στα ολικά αντικείμενα περιλαμβάνονται 1936, ανατ. 1966) και 3. Στον Αλκιβιάδη /*(εκδ.
και σύνθετοι σχηματισμοί, όπως η κοινωνία, ο ί . Ο. ννβδΙθΓηίοΚ, 1956). Παλαιότερα απέδιδαν
οργανισμός, η προσωπικότητα, το κύτταρο κ.ά. στον Ολυμπιόδωρο και το υπόμνημα στον πλα-
Ετσι, η κοινωνία ως ολότητα είναι αυτόνομη έ- τωνικό Φίληβο', σήμερα πιστεύουμε ότι το έ-
ναντι του εξωτερικού περιβάλλοντος, ωστόσο γραψε ο Δαμάσκιος (\Λ/θδΙβΓπίοΙ<). Β' Υπομνή-
η αυτονομία αυτή είναι σχετική, διότι δεν υ- ματα στον Αριστοτέλη: 1. Εις τα Προλεγόμενα
πάρχει κοινωνία έξω και ανεξάρτητα από την της Λογικής (εκδ. Α. Βυδδβ, 1902) 2. Υπόμνημα
πολυμορφία των συνδέσεων με το εξωτερικό στις Κατηγορίες" (εκδ. Α. Βυβδβ, 1902) και 3.
περιβάλλον. Η έννοια ενότητα εξαρτάται και Ε ν α ακόμα υπόμνημα στα Μετεωρολογικά'
από το επίπεδο ανάπτυξης των επιστημονικών του Αριστοτέλη (εκδ. νν. δΐϋτβ, 1900).
γνώσεων. Η ανάπτυξη, λόγου χάρη, των βιο- Βιβλιογρ.: Ρ. ΜθΓ3υχ. ΟθΓ ΑπεΙοΙθΙιε/πυε ύθίόβη Οηβοίιβπ,
λογικών γνώσεων οδήγησε στο γεγονός ότι η Ι-ΙΙ, ΒβίΙίη, 1973.- Οι. Β. δοΙιπιιΜ, (έκδ.). Τήβ βηείοίθΐίβπ
έννοια του οργανισμού ως ολότητας αποδεί- Τί3όίΙιοη από Ηόηβίεεβηεβ, υπίνβΓ5ί(ίθ5, 1984.
χθηκε ανεπαρκής, με αποτέλεσμα να εισα- Βασ. Κύρκος
χθούν οι έννοιες πληθυσμός* και βιοκοινότη-
τα. Σε ορισμένες περιπτώσεις η έννοια ολότη- ομάδα. Ορος της κοινωνιολογίας και της κοι-
τα χρησιμοποιείται