Sie sind auf Seite 1von 104

ΕΚΔΟΣΙΣ ΠΕΜΠΤΗ

ΥΓΙΕΙΝΗ
ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ
ὑπό
Π. Ε. ΔΡΑΚΟΥΛΗ

Ils traînent par les pieds des fleurs de la prairie


L'innocente brebis q u e leur m a i n a nourrie
Et sous l'oeil de l'agneau l'égorgeant sans remords
Ils savourent ses chairs et vivent de là mort.
Λαμαρτῖνος

Ἡ τετάρτη ἔκδοσις
ἔγεινε τῷ 1909 **

ΕΚΔΟΣΙΣ ΑΡ. 7.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ 35 - ΑΘΗΝΑΙ
1926
ΥΓΙΕΙΝΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ
Ὁ κ. Δρακούλης
ὅπως ἦτον ὅταν ἔγεινεν ἡ πρώτη ἔκδοσις (1894).
284028
Printed in Greece
Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ
ΤΗΣ Π Ε Μ Π Τ Η Σ Ε Κ Δ Ο Σ Ε Ω Σ

Eἰς τήν σελίδα 50 τοῦ ἀνά χεῖρας βιβλίου ἀνα­


φέρεται ὁ διαπρεπής Ἄγγλος ἑλληνιστής κ. H o w a r d
Williams, ὁ συγγράψας τῆς βιογραφίας ἑβδομή­
κοντα μεγάλων ἀνδρῶν τῆς Ἱστορίας, ἀπό τοῦ
Ἡσιόδου μέχρι τοῦ Τ ο λ σ τ ό ι , θεσάντων τάς βάσεις
τοῦ ἀνθρωπισμοῦ διά τῆς ἀπαρνήσεως τῆς κρεοφα­
γίας. Ἀναγνούς τήν τετάρτην ἔκδοσιν τῆς Ὑγιει­
νῆς καί Ἠ θ ι κ ῆ ς , τόσον ἐνθουσιωδῶς διετέθη
ὑπέρ τοῦ συγγραφέως αὐτῆς, ὥστε ἔγραψε καί αὐτοῦ
τήν βιογραφίαν καί προσέτι κατέστησε γνωστόν τό
παρόν ἔργον κ α θ ' ὅλην τήν Ἀγγλίαν καί Ἀμερικήν
διά τῶν ἐν τῷ Τύπῳ ἄρθρων του μεταφράσας καί
ὁλόκληρα κεφάλαια ἐξ αὐτοῦ δημοσιευθέντα ἐν τῷ
περιοδικῷ V e g e t a r i a n M e s s e n g e r .
Ἡ σειρά τῶν εἰρημένων βιογραφιῶν ἀποτελεῖ τό
ἤδη κλασικόν σύγγραμμα τοῦ κ. W i l l i a m s , τό διά
—6—

πολλῶν ἐκδόσεων καί μεταφράσεων πασίγνωστον


ὑπό τόν τίτλον E t h i c s of D i e t . Ἀρχίζει μέ τάς βιο­
γραφίας τοῦ Ἡσιόδου, τοῦ Π υ θ α γ ό ρ α , τοῦ Ἐμπε­
δοκλέους, τοῦ Ἱπποκράτους τοῦ Ἐπικούρου τοῦ
Πλάτωνος, τοῦ Πλουτάρχου, ὡς θεμελιωτῶν τῆς
Νέας Ἠθικῆς, προχωρεῖ εἰς τάς βιογραφίας τῶν
ὁμοφρόνων Ρ ω μ α ί ω ν , ἀναλύει τό κήρυγμα τῶν με­
ταγενεστέρων Ἑλλήνων Ἀπολλωνίου, Κλήμεντος,
Π ο ρ φ υ ρ ί ο υ , Χρυσοστόμου, Κορνάρου καί ἐπεκτεί­
νεται εἰς τούς νεωτέρους σοφούς, προφήτας τοῦ
ἀνθρωπισμοῦ Μόαρ, Μονταίγνιον, Μίλτωνα, Νεύ­
τωνα, Π ώ π , Βολταῖρον, Ρ ο υ σ σ ῶ , Φραγκλίνον, Σέλ­
λεϋ, Β ύ ρ ω ν α , Σχίλλερ, Μισελέ, Λ α μ α ρ τ ῖ ν ο ν , Σο-
πεγχάουερ, Τολστόην. Εἰς τό ἑλληνικόν πνεῦμα ἐπα­
νέρχεται διά τῆς ἐν τῷ V e g e t a r i a n M e s s e n g e r βιο­
γραφίας τοῦ ἡμετέρου συγγραφέως. Γ ρ ά φ ε ι δέ ὡς
ἐξῆς περίπου ἐν τῷ ἄρθρῳ του περί τῆς ἀντικρεο­
φαγικής κινήσεως ἐν Ἑλλάδι. «Εἰδικῶς ἀξιοση­
μείωτα διά τήν Ἑλλάδα εἶνε τά ἔτη 1909—1910.
Ἐγένετο τότε ἡ τετάρτη ἔκδοσις τῆς Ὑγιεινῆς
καί Ἠθικῆς, ἱδρύθη ἡ Ἐταιρεία «Ἀθηνᾶ—
Ὑγίεια», ἀναγράφουσα εἰς τό καταστατικόν της
τήν ἀκρεοφαγίαν ὡς ἕνα τῶν σκοπῶν της, καί ἐδό­
θησαν τρία συμπόσια ἀκρεοφαγικά, ὧν μετέσχον
οἱ κυριώτεροι τῶν ἐν Ἑλλάδι διανοουμένων, κλι-
νόντων εἰς τήν νέαν διαιτητικήν ὑπό τήν ἔμπνευσιν
—7—

τοῦ κ. Δρακούλη» *. Κατόπιν ἀναλύει λεπτομερῶς


ἕν ἕκαστον τῶν κεφαλαίων τοῦ ἀνά χείρας ἔργου,
ἐξαίρων αὐτό διά παρατηρήσεων ἐξόχως ἐκτιμητι­
κές καί καταλήγει εἰς τήν ἔκφρασιν τοῦ συμπερά­
σματος ὅτι «ἡ ἐμφάνισις τῆς Ὑγιεινῆς καί
Ἠθικῆς, σημειόνει μεγάλην ἐποχήν τοῦ ἑλ­
ληνικοῦ πνεύματος καί ὅτι ὁ συγγραφεύς τοῦ ἔργου
δέον ν' ἀναγνωρισθῇ ὡς ὁ πρῶτος νεοέλλην προ­
φήτης τοῦ ἀνθρωπισμοῦ, ἀναφανείς ἐν τῇ χώρᾳ
ἥτις παρήγαγε τόν πρῶτον ἐν τῇ ἀρχαιότητι κήρυκα
τῆς διαιτητικῆς σοφίας». Ἐξακολουθεῖ δέ περίπου
ὡς ἐξῆς : «Κατά τούς μακρούς αἰώνας τούς δ ι α ρ -
ρεύσαντας ἀφ' ὅτου ὁ Π ο ρ φ ύ ρ ι ο ς , ὁ τελευταῖος Ἕλ­
λην προφήτης τοῦ ἀνθρωπισμοῦ, ἐκήρυξε τήν ὑπερ-
τέραν Ἠ θ ι κ ή ν , τό μέγα κήρυγμα ἐσίγα ὅτε ἐπί τέ­
λους ἡ λεγομένη Ἀ ν α γ έ ν ν η σ ι ς , δηλαδή ἡ Ἀ ν α -
γένεσις τῆς ἑλληνικῆς φιλοσοφίας ἐν τῇ Δύσει, ἀνέ­
δειξε τούς μεσαιωνικούς προφήτας τοῦ Ἀθρωπι­

* Ἀ ξ ι ο σ η μ ε ί ω τ ο ν γεγονός τῆς ἀντικρεοφαγικῆς κ ι ν ή ­


σεως εἶνε καί ὅτι τῷ 1 9 0 9 , ἡ πόλις τοῦ Β ό λ ο υ προσεκά­
λεσε τόν κ. Δρακούλην εἰς δ η μ ό σ ι ο ν ἀκρεοφαγικόν γεῦμα
τῷ δέ 1 9 1 0 οἱ ἐκεῖ ὁμόφρονες ὠργάνωσαν τ ι μ η τ ι κ ω τ ά τ η ν
ὑποδοχήν. Ἑπίσης καί ἐν Θεσσαλονίκῃ ἔνθα παρετέθη
αὐτῷ καί τῇ κυρίᾳ Δρακούλη ἀκρεοφαγικόν συμπόσιον καί
ἀπηγγέλθησαν ἐκτάκτου ἐξάρσεως ποιήματα καί προσφω­
νήσεις. Σημ. Ἑκδοτρίας.
—8—

σμοῦ, τόν Θωμᾶ Μόαρ, τόν Μονταίγνιον, τόν Σαα-


ρόν καί ἄλλους. Ἀλλ' ἡ πατρίς τοῦ Πλουτάρχου,
οὐδέν σημεῖον ζωῆς ἔδωκε μέχρι τῆς δημοσιεύσεως
τῆς εν λόγω θαυμασίας μελέτης τοῦ κ. Δρακούλη.
Ἐν συμπεράσματι ὁ μέγας Ἑλληνιστής διατυ-
πόνει τήν σκέψιν ὅτι «ἐάν ἡ ὑπερτέρα φιλοσοφία
τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος οἵα διεξηγήθη διά τῶν περί
διαίτης διδαγμάτων ἑνός Πλάτωνος, ἑνός Πλουτάρ­
χου καί ἑνός Π ο ρ φ υ ρ ί ο υ , εὕρισκον ἠχώ εἰς τάς κ α ρ ­
δίας τῶν ὑπευθύνων διά τάς τύχας τῆς ἑλληνικῆς
φυλῆς, δέν θά π ρ ο έ κ υ π τ ο ν τά ἀπαίσια χρονικά τῆς
τε προχριστιανικῆς καί τῆς Χ ρ ι σ τ ι α ν ι κ ῆ ς ἐποχῆς,
ἀλλά θά διαμορφοῦτο κατά πᾶσαν πιθανότητα ὅλως
ἀλλοία εἰκών τοῦ ἡμετέρου δυτικοῦ κόσμου, τόσῳ
παραμορφωθέντος διά τῆς αἱματοχυσίας καί ἀθλιό­
τητος. Αὐτά διδάσκει ἡ ὅλη Ἱστορία καί ἡ ἀληθής
φιλοσοφία».
Ἡ ἐκδότρια τῆς Ὑγιεινῆς καί Ἠθι­
κῆς, σεμνύνεται ἀπηχοῦσα τάς ἄνω κρίσεις
τοῦ ἐξόχου Ἑλληνιστοῦ καί θεωρεῖ εὐτύχημα ὅτι
συμπράττει μετ' αὐτοῦ πρός ἐξάπλωσιν τῶν ἀνά
χεῖρας διδαγμάτων. Τῇ ἀπομένει νά ἐκφράσῃ τήν
ἄκραν της ἱκανοποίησιν, ὅτι εἶνε εἰς θέσιν ν' ἀνα-
γράψῃ τό γεγονός ὅτι ἀπό τοῦ 1 9 0 9 ὅτε ἐγένετο ἡ
τετάρτη ἔκδοσις μέχρι σήμερον ὅτε παραδίδει εἰς το
κοινόν τήν πέμπτην, ἡ πρόοδος τῆς ἀκρεοφαγίας
—9 —

ἔχει σπουδαίως ἐξαπλωθεῖ. Π ο λ ύ περισσότεροι εἶνε


σήμερον οἱ ἀκρεοφαγοῦντες, μέγας δέ ὁ ἀριθμός
τῶν ἐλαττωσάντων τήν κρεοφαγίαν. * Δέν ἔχει
βεβαίως ἀποκρυσταλλωθῇ ἀκόμη ώς βάσις τῆς
ἀκρεοφαγίας ἡ ἠ θ ι κ ή ἄποψις, ἀλλ' ὅλαι αἱ ἐνδεί­
ξεις ὑπάρχουν ὅτι μετά τῆς ἀναγνωρίσεως τοῦ
πλεονεκτήματος τῆς ὑγιεινῆς θά συμβαδίσῃ μετ' οὔ
πολύν χρόνον ἡ ἀναγνώρισις τοῦ πλεονεκτήματος
τῆς ἠθικῆς, ὥστε ἡ διαιτητική ἀναμόρφωσις νά
συντελεσθῇ ἀρτίως. Π ε ρ ί τούτου μαρτυρεῖ ἡ ἐπί­
μονος ζήτησις τῆς Ὑ γ ι ε ι ν ῆ ς κ α ί Ἠ θ ι κ ῆ ς.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗ

Ἀθῆναι, Δεκέμβριος 1 9 2 5 .
Ὁδός Ἀριστοτέλους 35

* Χάριν αὐτῶν προστίθενται ἐν τέλει τoῦ βιβλίου


τούτου εἰκοσιτέσσαρες συνταγαί ἀκρεοφαγικῶν ἐδεσμάτων.
ΠΡΟΛΟΓΟΣ TOΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΣ

Ε ἶ ν ε πολύ εὐχάριστον ὅτι ἐβελτιώθησαν τόσον αἱ


περί τροφῆς ἀντιλήψεις τοῦ ἑλληνικοῦ κοινοῦ ὥστε
νά χρειασθῇ καί πέμπτη ἔκδοσις τῆς Ὑγιεινῆς
καί Ἠθικῆς. Χ α ί ρ ω δέ ὅτι, ἡ διαιτητική μεταρ­
ρύθμισις καθίσταται ἐπί μᾶλλον καί μᾶλλον π ρ ω ­
τεῦον κήρυγμα καί ὅτι ἡ παροῦσα ἔκδοσις συναριθ-
μεῖται είς τήν χρησιμοτάτην σειράν τῶν δημοσιευμά­
των τῆς κυρίας Ἀλεξάνδρας Μιχαηλίδου. Τό γεγο­
νός προσέτι ὅτι ἔχει ἐκδηλωθεῖ γυναικεῖος ζῆλος
ὑπέρ τῆς καταργήσεως τῆς κρεοφαγίας ὡς βαρβάρου
καί ἀπανθρώπου ἕξεως εἶνε λίαν εὔελπι, λαμβανα­
μένου ὑπόψιν πόσον ἐπιδρᾶ ἡ γυνή ἐπί τοῦ χαρα­
κτῆρος καί πόσον πραγματική εἶνε ἀπό τινος ἡ γ υ ­
ναικεῖα ἀφύπνισις καί ἐν Ἑλλάδι.
Δεχθείς ἀσμένως τήν πρότασιν τῆς ἐκδότριας
ὅπως προβῇ ἰδίαις αὐτῆς δαπάναις εἰς τήν ἀνά χεῖ­
ρας πέμπτην ἔκδοσιν ἐπεθεώρησα ἐπισταμένως τό
κείμενον καί ἐπέφερα λεκτικάς τινας καί τεχνικάς
— 11 —

βελτιώσεις. Ἀφ' ὅτου ἐγένετο ἡ τετάρτη ἔκδοσις οὐκ


ὀλίγα ἐγράφησαν ὑπέρ τῆς ἀκρεοφαγίας ἐν τῷ ἡ μ ε -
ρησίῳ καί περιοδικῷ Τύπῳ, ἐπίσης δέ καί ἐν βιβλί-
οις. Ἐκ τούτων ἀρκοῦμαι νά μνημονεύσω τό πρό
τινων μηνῶν ἐκδοθέν διδακτικώτατον σύγγραμμα
τοῦ κ. Φιλαρέτου Γνωμολογία* περιέχον πε-
ρισπούδαστον περί τροφῆς κεφάλαιον. Ἐν αὐτῷ
γίνεται μακρός λόγος περί τοῦ παρόντος ἔργου μου
καί προσέτι παρέχονται πολύτιμοι πληροφορίαι φ ι ­
λοσοφικαί καί ἱστορικαί σχετικῶς μέ τήν ἀπό τῶν
ἀρχαίων χρόνων καταδίκην τοῦ κρέατος ὡς τ ρ ο φ ῆ ς
τοῦ ἀνθρώπου, ἀναφέρεται δέ καί ὁ Ἐπαμεινώνδας
ὡς εἶς τῶν Ἑλλήνων προφητῶν τοῦ ἀνθρωπισμοῦ.
Ὁ κ. Φιλάρετος ἐπίσης ἀναφέρει τήν Ἔρευναν
καί τήν γόνιμον δράσιν τῆς ὑπ' αὐτοῦ ἱδρυθείσης
Ἀθηνᾶς Ὑ γ ι ε ί α ς μεταξύ τῶν ἐκδόσεων τῆς
ὁποίας σημειοῖ τό ὑπ' ἐμοῦ γραφέν τότε φυλλάδιον
«Ἀναίμακτος Δίαιτα.»
Ἀθῆναι Δεκ. 1 9 2 5 .

ΠΛΑΤΩΝ Ε. ΔΡΑΚΟΥΛΗΣ

* Γεωργίου Ν. Φιλαρέτου Γνωμολογία Τόμος


Αος—Τεῦχος 1ον. Ἐκδότης Ἀνδρ. Πάσχας, Ἀθῆναι 1 9 2 5 .
ΥΓΙΕΙΝΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ

ΥΠΟ
ΠΛΑΤΩΝΟΣ Ε. ΔΡΑΚΟΥΛΗ

Μ Ε Ρ Ο Σ Α ΄

Τό πῶς πρέπει νά τρέφεται ὁ ἄνθρωπος


δέν εἶνε ζήτημα δευτερεῦον, ὡς χυδαίως ὑπο­
τίθεται, ἀλλ' εἶνε πρωτίστης σημασίας καί
βαίνει παραλλήλως πρός τό ἕτερον θεμελιῶδες
ζήτημα—τό βιομηχανικόν. Ἡ ριζική μετα­
βολή τῶν διαιτητικῶν ἡμῶν ἕξεων ἐπείγει
ὅσον καί ἡ ριζική μεταβολή τοῦ τρόπου καθ'
ὅν κυκλοφορεῖ ὁ κοινωνικός πλοῦτος. Π ά ­
σης δράσεως ἡμῶν σκοπός μόνος εἶνε ἡ ἠθική
καί πνευματική πρόοδος τῆς Ἀνθρωπότητος.
— 14 —

Ό σκοπός ὅμως οὗτος διηνεκῶς προσκόπτει


εἰς τήν διαιτητικήν καί εἰς οἰκονομικήν βαρ­
βαρότητα. Ὅτι ἡ κρεοφαγία εἶνε βάρβαρος
τοῦτο θά πειραθῶ νά δείξω ἐπί τῇ βάσει ἐπι­
στημονικῶν δεδομένων. Ἡ ἐπίδρασις τῆς
τροφῆς ἐπί τοῦ ἤθους ἀνεγνωρίσθη πρό αἰώ­
νων, δύναται δέ ἐπαρκῶς νά κατανοηθῆ ἡ συ­
νάφεια μεταξύ τῶν δύο, λαμβανομένου ὑπ'
ὅψει ὅτι τό νευρικόν σύστημα ἀποτελεῖ τόν
διάμεσον κρίκον. Τό εἶδος τῆς τροφῆς ἐπι­
δρᾶ ἀμέσως ἐπί τοῦ νευρικοῦ συστήματος
καί τό νευρικόν σύστημα ἀναλόγως τῆς ἐπι­
δράσεως ταύτης καθορίζει τήν ποιότητα τοῦ
πνεύματος καί τῆς ψυχῆς. Τό νευρικόν σύ­
στημα δέν παθαίνεται μόνον ἐκ τῆς τροφῆς
αὐτῆς καθ' ἑαυτήν, ἀλλά καί ὑπό τῶν συνθη­
κῶν καί περιστάσεων ὑφ' ἄς ἡ τροφή ἐπι­
τυγχάνεται· λίαν χονδροειδοῦς ἀντιλήψεως ἤ
φαντασίας πρέπει νά εἶνε ἐκεῖνος ὅστις δέν
βλέπει ὅτι τό κρέας ἐπιτυγχάνεται ὑπό φρικώ­
δεις—εἰδεχθεῖς δηλαδή καί σκληράς συνθή­
κας. Θά δείξω δέ ὅθεν τό βάρβαρον τῆς κρεο-
— 15 —

φαγίας προσέτι καί ὑπό καλαισθητικήν καί


ἠθικήν ἔποψιν.
Α΄
Διά τούς παρακολουθοῦντας τήν ἐπιστη­
μονικήν πρόοδον εἶνε περιττόν νά ἐνδιατρίψω
ἐπί τῶν ἀποδείξεων ὅτι το κρέας εἶνε τροφή
ἀκατάλληλος διά τόν ἀνθρώπινον ὀργανι­
σμόν. Ἀλλά διά τούς πλείστους τῶν ἀναγνω­
στῶν μου γραμμαί τινες ἐπί τοῦ προκειμένου
δέν εἶνε ἀνωφελεῖς. Θά ἤρκει, πιστεύω, ἡ
ἀπόδειξις ὅτι τό κρέας δέν εἶνε ἀπαραίτητον
εἰς διατήρησιν τοῦ ἀνθρώπου ἐν ὑγιεῖ κατα­
στάσει, ὅπως ἡ κρεοφαγία θεωρηθῆ ἀμέσως
ὡς ἔγκλημα ὑπό τε κοινωνικήν καί ἀτομικήν
ἔποψιν. Ὁ λόγος τῆς τροφῆς εἶνε νά εἰσά­
γωμεν εἰς τόν ὀργανισμόν ἡμῶν τῆς οὐσίας
ἐκείνας αἵτινες ἀναγκαιοῦν πρός παραγωγήν
ὀστῶν, αἵματος, ἰνῶν, νεύρων, ἐγκεφάλου
κτλ. Αἱ ἀναγκαῖαι αὗται οὐσίαι περιέχονται
πᾶσαι εἰς τά φυτά, τάς ὀπώρας, τούς δημη­
τριακούς καρπούς καί τά κάρυα (παντός εἴ­
δους).—Τό κρέας δέν περιέχει τίποτε ὠφέλι-
— 16 —

μον τό ὁποῖον δέν δύναται νά ἐπιτευχθῆ ἐκ


φυτικῶν οὐσιῶν, ὥστε δέν εἶνε ἀπαραίτητον.
Τοῦτο ἐπικυροῖ καί ἡ πεῖρα, διότι χιλιάδες
ἀνθρώπων ὑπάρχουν οἵτινες οὐδέποτε ἐδοκί-
μασαν κρέας καί ὅμως εἶνε ἀκμαῖοι καί ὑγιεῖς.
Πρό ὀλίγων ἀκόμη μηνῶν αἱ ἐφημερίδες
ἀνήγγειλαν τόν θρίαμβον τριῶν ἀκρεοφάγων
οἵτινες ἐνίκησαν δεκατρεῖς κρεοφάγους ἐν
δρόμῳ τριακοσίων ἑξήκοντα ἀγγλικῶν μιλλίων
ἀπό Βερολίνου μέχρι Βιέννης. Ὑπό ἀθλητι­
κήν ἔποψιν ἡ ἀκρεοφαγική δίαιτα τόσῳ ὑπε­
ρέχει τῆς κρεοφαγικῆς ὥστε, φρονῶ, καί
ἐάν εἷς μόνος ἀκρεοφάγος ὑπῆρχε μεταξύ
τῶν δεκαέξ συναγωνισθέντων, αὐτός θά
ἐνίκα. Ἔχομεν δέ καί τήν ἱστορίαν τῶν
ἀρχαίων ἀγώνων ἐπιμαρτυροῦσαν. Ἐνόσῳ
οἱ μετέχοντες αὐτῶν ἐτρέφοντο ἀποκλειστικῶς
ἐκ κριθῆς, σύκων, ἀραβοσίτου, τυροῦ καί μέ­
λανος ἄρτου, ἀπέχοντες τοῦ οἴνου ὅσῳ καί
τοῦ κρέατος, ἦσαν θαυμάσιοι καί ὁ ἀπόστο­
λος Παῦλος γράφων πρός τούς Κορινθίους,
ἀναφέρει τήν πλήρη ὑγείαν καί ῥώμην τῶν
— 17 —

Ἰσθμίων ἀγωνιστῶν. Βραδύτερον ὅμως ὅτε


εἰς τήν δίαιταν αὐτῶν εἰσήχθη τό κρέας, τούς
πρίν ὡραίους ἀθλητάς διεδέχθη γενεά βαρεία
καί δυσκίνητος. Ὁ Διογένης ἐξήγει τό φαινό­
μενον τοῦτο λέγων ὅτι τα σώματά των ἀπο­
τελοῦνται ἀπό χοίρινον καί βόειον κρέας ! Ὁ
ἀνθρώπινος ὀργανισμός δέν εἶνε ἀποθήκη
ὅπως ἀτιμωρητεί εἰσάγεται εἰς αὐτόν τό μή
ἀπαραίτητον. Τό μή ἀπαραίτητον καθίστα­
το ἐπιβλαβές. Πρός σχηματισμόν ὀστῶν ἔχο­
μεν ἀνάγκην ποτάσσης, σόδας, μαγνησίας καί
σιδήρου. Πρός παραγωγήν θερμότητος ἔχο-
μεν ἀνάγκην νιτρογόνου, ἤτοι ἀζώτου καί
ὀλίγου θείου καί φωσφόρου. Τά στοιχεῖα
ταῦτα εἰς διαφόρους καί ποικίλας συνθέσεις
καί ποσότητας λαμβανόμενα, ἀποτελοῦν τήν
ἀπαραίτητον τροφήν τοῦ ἀνθρώπου καί, ὡς
εἶπον, περιέχονται εἰς ὅλας τάς φυτικάς οὐ­
σίας, ἀρκεῖ δέ τις ν' ἀσκῇ νοήμονα ἐκλογήν
καί συνδυασμόν ὅπως τρέφεται ἐπαρκῶς, ἁρ­
μονικῶς καί πλουσίως. Πράγματι αἱ φυτικαί
οὐσίαι, ἤτοι τά χόρτα, οἱ καρποί καί τά κά-
— 1 8 —

ρυα εἶνε τό μόνον μέσον τῆς ἁρμοδίας εἰσα­


γωγῆς τῶν ρηθέντων στοιχείων εἰς τόν ὀργα­
νισμόν. Οὐδείς δύναται νά τραφῇ λαμβάνων
αὐτά ἀπό τό φαρμακεῖον ἐν τῇ μεμονωμένῃ
αὐτῶν καταστάσει. Πρέπει νά ληφθοῦν ἐνῷ
εὐρίσκονται εἰς τό ὀργανικόν καί φυσικόν των
ἔδαφος, καί μάλιστα προτιμώτερον εἶνε νά
λαμβάνωνται χωρίς νά καταστρέφωνται οἱ
χυμοί διά τῆς μαγειρικῆς. Φυσικόν τῶν ἀναγ­
καίων στοιχείων ἔδαφος δέν εἶνε τό κρέας
διότι καίτοι τινά ἐξ αὐτῶν ὑπάρχουν ἐν τῷ
κρέατι, ὑπάρχουν διότι εἰσήχθησαν εἰς αὐτό
ὑπό τοῦ ἐξ αὐτῶν τραφέντος ζώου ὅπερ τά
παρέλαβεν ἐκ τοῦ φυσικοῦ των ἐδάφους. Ὁ
τρώγων κρέας λαμβάνει αὐτά ἐμμέσως, ἀλλ'
ἐκτός τοῦ ὅτι λαμβάνει μετ' αὐτῶν καί τά πε­
ριττώματα ἐξ ὦν τό κρέας πάντοτε βρίθει, ἡ
ἄμεσος παραλαβή αὐτῶν ἐκ τοῦ φυτικοῦ βα­
σιλείου εἶνε τελεσφορωτέρα προς σχηματισμόν
τοῦ σώματος. Ἡ κατασκευή τοῦ ἀνθρωπίνου
σώματος ἐνδεικνύει μάλιστα ὅτι μόνον αἱ
φυτικαί οὐσίαι καί οἱ καρποί εἶνε κατάλληλοι
—19 —

πρός μάσσησιν, πέψιν καί ἀφομοίωσιν. Τό


κρανίον τοῦ ἀνθρώπου ὁμοιάζει πρός τό τοῦ
πιθήκου ὅστις εἶνε καρποφάγον ζῶον. Οἱ
ὀδόντες τοῦ ἀνθρώπου εἶνε κατάλληλοι εἰς τό
ἀλέθειν μᾶλλον ἤ εἰς τό ξεσχίζειν εἰς ὅ εἶνε
κατάλληλοι οἱ τῶν αἰλουροειδῶν καί κυνοει-
δῶν ζᾠων ἐχόντων ὀδόντας παρεμφερεῖς πρός
δρέπανον ἤ μάχαιραν. Ὁ ἐντερικός σωλήν
τοῦ ἀνθρώπου εἶνε πολύ διάφορος και τοῦ
τῶν μηρυκαζόντων καί τοῦ τῶν σαρκοβόρων,
φαίνεται δέ ἀποκλειστικῶς κατάλληλος διά
καρπούς. Ἀλλ' ἄν ἀφίνοντες τήν ἐξωτερικήν
διαμόρφωση τοῦ ὁργανισμοῦ ἐρευνήσωμεν
κἄπως ἐνδότερον λαμβάνοντες ὑπ' ὄψιν τό
νευρικόν σύστημα, ὅπερ εἶνε ὕψιστον χαρα-
κτηριστικόν τῆς ζωϊκῆς οἰκονομίας, θά εὕρω-
μεν τήν στενοτάτην ὁμοιότητα μεταξύ τοῦ ἀν­
θρωπίνου νευρικοῦ συστήματος και τοῦ τῶν
πιθήκων. Ὁ ἐγκέφαλος ὅστις εἶνε ἡ ἕδρα καί
ὁ πίναξ ὅλης τῆς νευρικῆς λειτουργίας, πα­
ρουσιάζει τήν αὐτήν κατασκευήν παρά τῷ οὐ-
ραγκουτάγκῳ καί τῷ ἀνθρώπῳ ἐνῷ διαφέρει
— 2 0 —

οὐσιωδῶς παρά τοῖς ἄλλοις ζώοις. Ἄν εἶχον


χῶρον θά ἀνέπτυσσον πολλάς ἄλλας παρατη­
ρήσεις γενομένας ἐπί τῆς ὁμοιότητος ἥτις ὑφί­
σταται ἀνατομικῶς καί νευρικῶς μεταξύ τῶν
καρποφάγων ζώων καί τοῦ ἀνθρώπου. Ἀλλ'
ἀρκεῖ νά σημειώσω τό συμπέρασμα τῶν ἐξο-
χοτέρων ἐπιστημόνων οἷος ὁ Κουβιέ, ὁ Λιν­
ναῖος, ὁ Λώρενς, ὁ Μπέλλ, ὁ Γαζένδης, ὁ
Φλουράνς, ὁ Ὄουεν ὅτι «ὁ ἄνθρωπος εἶνε οὔτε
σαρκοφάγος οὔτε χορτοφάγος. Δέν ἔχει τούς
πρός τοῦτο επιτηδείους ὀδόντας, οὔτε τούς τέσ­
σαρας στομάχους τῶν χορτοφάγων, οὔτε τά ἔν­
τερα τῶν σαρκοφάγων. Ἐρευνῶντες τά ὄργανα
ταῦτα παρά τῷ ἀνθρώπῳ ὀφείλομεν νά συμπε­
ράνωμεν ὅτι ὁ ἄνθρωπος καί ἐκ φύσεως καί
ἐκ καταγωγῆς εἶνε καρποφάγος, ὅπως ὁ πίθη­
κος». Ὅτι διά τεχνητευμάτων καί ἐπινοή­
σεων, τῇ βοηθείᾳ τοῦ πυρός ὁ ἄνθρωπος κα­
τώρθωσε νά καταστήσῃ ἀνεκτήν καί δή ἀρε-
στήν τήν γεῦσιν τῆς τροφῆς ἥτις φύσει ἀνήκει
εἰς τήν τίγριν, τόν λέοντα καί τήν ὕαιναν,
τοῦτο δέν θίγει τόν ἰσχυρισμόν μου ὅτι ὁ
— 21 —

ἄνθρωπος ἐξέκλινε καί ἀπεμακρύνθη ἀπό τῶν


ἀπαγορεύσεων τῆς ἰδίας ἑαυτοῦ φύσεως. Καί
πρόβατον ἀκόμη δύναται νά συνειθίσῃ εἰς τήν
κρεοφαγίαν, τοῦτο δέ πράγματι συνέβη ἐν
πλοίοις, οἱ ναῦται τῶν ὁποίων ὑπέβαλον εἰς
κρεοφαγίαν μηρυκάζοντα ζῶα ἀρνούμενα κα­
τόπιν πᾶσαν ἄλλην τροφήν, ἀλλά γενόμενα
ἐπιθετικά καί ἄγρια. Εἰς τήν ἕξιν ταύτην,
εἰς ἥν ὁ ἄνθρωπος ἐξέκλινεν, ὀφείλεται ἀναμ­
φιβόλως ἡ ἐπικρατοῦσα τραχύτης καί σκαιό­
της ἐπί τῶν ὁποίων βασίζεται τό παρά φύσιν
κοινωνικόν σύστημα τοῦ συναγωνισμοῦ καί
τοῦ ἀμοιβαίου μίσους. Ἡ ἕξις τῆς κρεοφα­
γίας, καίπερ βαθύτατα ἐρριζωμένη, εἶνε βε­
βαίως ἐπιδεκτική ἄρσεως. Ἡ ἄρση δέν εἶνε
εὔκολος, ἀλλ' ἴσα ἴσα διά τοῦτο εἶνε ἐπιδιω­
κτέα διότι εἶνε δύσκολος. Αἱ ἕξεις ἔχουν
μεγίστην δύναμιν ἐπί τῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώ­
που καί ἡ νεωτέρα φιλοσοφία δίδει περισσο­
τέραν προσοχήν ἤ ὅση εδόθη είς τάς συνθήκας
αἵτινες εἶνε ἱκαναί νά δώσουν τοιάνδε ἤ τοι­
άνδε τροπήν εἰς τήν ἀνθρωπίνην φύσιν. Ἡ
— 22—

ἀνάγκη ἥν ό ἄνθρωπος ἔσχεν ἐν τῷ παρελθόντι


ὅπως παλαίῃ κατά τῶν ἐχθρῶν τῆς ὑπάρξεώς
του, ἤγαγεν αὐτόν εἰς παρά φύσιν ἔξεις. Εἶχεν
ἄλλοτε ἀνάγκην τῶν τραχέων καί ἀγρίων ἐν­
στίκτων του ὅπως ζήσῃ, καί ἐντεῦθεν ἐξέπεσεν
εἰς τήν τραχύτητα καί τήν ἀγριότητα. Ἡ
ἀπόστασις ἀπό τοῦ φόνου ενός ζώου μέχρι
τῆς ἐκ τῶν σαρκῶν αὐτοῦ τροφῆς εἶνε ἐν μό­
νον βῆμα. Βαθμηδόν αἱ δύο πράξεις ἀνέτρε­
ψαν οὕτω τούς ὅρους των ὥστε ἐνῷ πάλαι τό
ζῶον ἐτρώγετο διότι ἐφονεύετο, σήμερον φο­
νεύεται διότι τρώγεται. Ἀφ' ἦς ὅμως στιγμῆς
ἡ ἐπιστήμη ἀπεκάλυψεν ὅτι δέν εἶνε ἀνάγκη
νά τρώγεται, οὐδείς λόγος ἀπομένει ἵνα τό
ζῷον φονεύεται. Ἡ τραχύτης καί ἡ ἀγριό-
της τοιουτοτρόπως χάνει μίαν ἀπό τάς ἐνθαρ­
ρύνσεις της—τήν θεμελιώδη ἴσως καί σπου­
δαιοτέραν. Ἀλλά περί τούτου κατωτέρω.
Ὅσῳ βραχέα κατ' ἀνάγκην εἶνε τά ἄνωθι
ἐκ τῆς επιστημονικῆς ἀπόψεως λεχθέντα, εἰσίν
ἐπαρκῆ, νομίζω, ὅπως ἀποδείξουν ὅτι τό κρέας
δέν εἶνε ἀπαραίτητος τροφή. Ἀλλά δέν στα-
— 23 —

ματῶ εἰς τό ἐπιχείρημα τοῦτο εἱ καί ἱκανόν


νά καταδικάσῃ τήν κρεοφαγίαν. Θέλω νά ἐπι­
σπάσω τήν προσοχήν τοῦ ἀναγνώστου εἰς τό
γεγονός ὅτι αἱ φυτικαί οὐσίαι περιέχουν περισ­
σοτέραν τρόφιμον ὕλην ἤ τό κρέας, καί οὐδέν
στοιχεῖον ἐπιβλαβές, ἐνῷ το κρέας περιέχει
πλεῖστα ἐπιβλαβῆ στοιχεῖα. Π.χ. καρποί, οἶοι
τά μῆλα, τά ἀπίδια, τά δαμάσκηνα, τά ῥοδά­
κινα, αί ἐλαῖαι, τά κεράσια, τά σταφύλια, ἡ
σταφίς, τά πορτοκάλια, τά κίτρα καί τά τόσα
ἄλλα τῆς κατηγορίας ταύτης περιέχουν μεγά­
λην ποσότητα ἐκείνων ἀκριβῶς τῶν στοιχείων,
ὧν ὁ ἄνθρωπος ἔχει τήν μεγίστην ἀνάγκην,
τουτέστιν ὑδρανθρακικῶν στοιχείων, καί φυ­
τικῶν ὀξέων. Ἐν τῷ κρέατι οὐδέν ὑδραν­
θρακικόν στοιχεῖον ὑπάρχει. Τά πιζέλια, τά
φασόλια, ἡ φακή καί οἱ κύαμοι περιέχουν λεύ­
κωμα τριπλασίως περισσότερον τοῦ ἐν τῷ
κρέατι περιεχομένου. Τό μόνον στοιχεῖον, ὡς
πρός τό ὁποῖον ἡ σάρξ τῶν ζώων ὑπερέχει
τῶν δημητριακῶν καρπῶν, εἶνε τό λίπος, ἀλλά
τοῦτο ἐπιτυγχάνεται ἀφθόνως ἐκ τῆς χρήσεως
— 24 —

τοῦ ἐλαίου, τῶν καρύων, καί τῶν σπόρων.


Ἐάν δέ εἰς ταῦτα προστεθοῦν τά αὐγά, τό
ἀφρόγαλα, τό βούτυρον, ὁ τ υ ρ ό ς , τό μέλι,
ἔχομεν εἰς τήν διάθεσίν μας τροφάς περιέχου­
σας τήν πλουσιωτέραν, θρεπτικωτέραν καί
τονικωτέραν δίαιταν ἥν δύναται ὁ ἄ ν θ ρ ω π ο ς
νά ἐκλέξῃ καί συνδυάσῃ. Ἀλλά τῆς διαίτης
ταύτης τό σπουδαιότατον καί τ ι μ ι ώ τ α τ ο ν μέ­
ρος εἶνε ἡ ὁπώρα, ἐάν εἶνε ἐπιμελῶς καλλι­
εργημένη καί ὥριμος καί ἐάν τρώγεται συστη­
ματικῶς ὄχι ὡς ἐπιδόρπιον ἀλλ' ὥς κυρία
τ ρ ο φ ή . Τ ῶ ν ὑδρανθρακικῶν στοιχείων, ἅ τ ι ν α
προτίστως ἀναγκαιοῦν εἰς τόν άνθρώπινον
ὀργανισμόν, αἱ ὁπῶραι ἔχουν οὕτως εἰπεῖν, τό
μονοπώλιον. Περιέχουν δέ καί εἰδικά τινά οξέα,
ἅτινα ἀσκοῦν ἰδιάζουσαν ὅλως ἐπίδρασιν ἐπί
τοῦ νευρικοῦ συστήματος καί ἐπί τ ώ ν ψυχι­
κῶν δυνάμεων τοῦ ἀ ν θ ρ ώ π ο υ . Ο ὐ δ έ ν ἄλλο
ἐδώδιμον ἔχει τήν ἀρετήν ταύτην. Νήπιοι
ἀληθῶς εἴμεθα οἱ Ἕλληνες ἔχοντες τ ο ι ο ῦ τ ο ν
κλίμα καί μή κατακαλύπτοντες τάς εκτάσεις
ἡμῶν διά καρποφόρων δένδρων. Τῆς κοριν-
— 2 5 —

θιακῆς σταφίδος τῆς μονονουχί μαγικάς ἀρε-


τάς οὕτε ὑποπτευόμεθα. Δέν τήν ἐνθυμούμεθα
εἰμή ὡς ἐμπόρευμα ! Πεισθείς ἐκ μακρᾶς
πείρας καί μελέτης ὅτι ἡ ξηρά ἰδίως σταφίς
εἶνε πεφορτωμένη ἠλεκτρισμοῦ καί ζω­
τικῆς νευρικότητος ἔχω τάξει αὐτήν με­
ταξύ τῶν κυριωτέρων εἰδῶν τῆς τροφῆς μου·
φράολαι ἤ βανάναι μετά ξηρᾶς κορινθιακῆς
σταφίδος καί ὀλίγων καρύων ἀποτελοῦν δι'
ἐμέ ἐπαρκές καί ἀληθῶς ὀλύμπιον γεῦμα. Τά
ὀξέα τῶν καρπῶν συνδυαζόμενα μετά τοῦ
ἐλαίου τῶν καρύων, τῶν σπόρων καί τῆς
ἐλαίας σχηματίζουν καί εἶδος τι σάπωνος δια­
τηροῦντος τό ἐνδότερον σῶμα ἐν διηνεκεῖ κα-
θαριότητι καί κατά συνέπειαν ἀπαλλάττοντος
τόν ἄνθρωπον ἀπό τῆς ἀνάγκης νά λαμβάνῃ
φάρμακα καί δριμέα ποτά ἐπί τῇ ἐλπίδι νά
ἐξουδετερώσῃ τάς ἀκαθαρσίας ἄς ἐπεσώρευσεν
ἡ παρά φύσιν δίαιτα.
Ἡ ἀναίμακτος οὔτω δίαιτα τρέφει κανο­
νικῶς καί συντελεῖ εἰς διηνεκῆ καί ὁμαλήν
ἀνάπτυξιν τῶν ἀνθρωπίνων λειτουργειῶν ἀν-
— 26 —

τιθέτως πρός τό κρέας, ὅπερ ἐπί στιγμήν φλο­


γίζει τό σύστημα διά τῆς μεθυστικῆς του
ἐνεργείας, μετά παρεύλευσιν τῆς ὁποίας ὁ ὀρ­
γανισμός καταπίπτει καί ἔχει ἀνάγκην μείζο­
νος ἔτι ἐρεθισμοῦ, ἑπομένως περισσοτέρου
κρέατος καί ἐξεγερτικῶν ποτῶν μέχρις οὗ ὁ
ἄνθρωπος καθίσταται ἀληθῶς δοῦλος τῆς
κοιλίας του. Τοῦτο ἀρκεῖ νά δείξῃ ὅτι ἡ κρεο­
φαγία διατηρεῖ τόν ἄνθρωπον ἐν διηνεκεῖ
νόσῳ κρυπτομένη ὑπό τήν παροδικήν φλόγω­
σιν, ἐνῷ ἡ ἀναίμακτος δίαιτα εἶνε ἐγγύησις
διηνεκοῦς ὑγείας. Ἀλλά δέν ἔγκειται μόνον
ἐν τούτῳ ἡ κακία τῆς κρεοφαγικῆς τροφῆς.
Αἱ ἶνες τοῦ κρέατος, ὡς εἶπον ἀνωτέρω, εἶνε
μεσταί περιττωμάτων, ἅτινα ὁ ὀργανισμός τοῦ
ζώου ἀπορρίπτει ἀλλά δέν λαμβάνει καιρόν
νά τά ἐκβάλῃ ἐξ ὁλοκλήρου ὅτε σφάζεται. Τά
περιττώματα ταῦτα ἅτινα διά τῆς σφαγής
σταματοῦν καθ' ὁδόν, εἶνε δηλητήρια καί ὄχι
μόνον γεννοῦν νόσους εἰς τόν τρώγοντα
αὐτά, ἀλλά καί εἰς αὐτό τό ζῶον, ἐάν ἐξ οἱασ­
δήποτε αἰτίας ἐσταμάτων, θά ἔφερον εἰς αὐτό
— 27 —

τόν θάνατον διά τῆς δηλητηριάσεως τοῦ αἵμα­


τος. Τά περιττώματα ταῦτα ἐκτός τοῦ ὅτι
αὐτά καθ' ἑαυτά εἶνε ὀλέθρια εἰς τόν κρεο-
φάγον, συντείνουν, εἰς τήν σῆψιν τοῦ κρέατος
ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ στομάχῳ, ἐάν δέν προφθά­
σουν τά ὡς ἐπί τό πλεῖστον τεχνητῶς ἀνα­
πτυσσόμενα πεπτικά ὑγρά, νά διαλύσουν αὐτό
εἰς χυμόν. Ἐντεῦθεν ἡ ἀνάγκη εἰς ἥν οἱ κρεο­
φάγοι ὑποβάλλονται περιοδικῶς νά λαμβά­
νουν καθαρτικά, ἅτινα προϊόντος τοῦ χρόνου
καθίστανται καί ἀνίσχυρα νά ἐκτελέσουν τόν
σκοπόν δι' ὅν λαμβάνονται. Ὁ μή κρεοφάγος
οὐδέποτε λαμβάνει ἀνάγκην καθαρτικοῦ. Ἡ
ἀνατροφή ἥν ὁ οὐρανίσκος ἔσχεν ὑπό τό σύ­
στημα τῆς μακροχρονίου τοῦ κρέατος ἀποχῆς
ὁδηγεῖ αὐτόν ἀλαθήτως νά ἐκλέξῃ τόν κατάλ-
ληλον καρπόν ἤ τό κατάλληλον χόρτον ἤ ὄσ­
πριον, ὅπερ λαμβανόμενον μόνον καί ἐν μεί­
ζονι τοῦ συνήθους ποσότητι ἐπαναφέρει κατά
φυσικόν καί ἐπιστημονικόν τρόπον τό σύ­
στημα εἰς τήν προτέραν αὐτοῦ καθαριότητα.
Πλέον ἡ ἅπαξ ἔλαβον ἀτομικήν πεῖραν τοιαύ-
— 28 —

της θεραπείας ἐντός ὀλίγων ὡρῶν, μέ ἡμίσειαν


ὀκᾶν σταφυλῶν χωρίς τίποτε ἄλλο ἐντός τῆς
ἡμέρας· ἤ ἄλλοτε ποτήριον ζωμοῦ πορτοκα­
λίων θερμοῦ ἤ μή, ἤ ἄλλοτε ἄλλο ἀναλόγως
τοῦ εἴδους τῆς ἀδιαθεσίας, τῆς ὥρας τοῦ ἔτους
καί τῶν ὁδηγιῶν τοῦ προσηκόντως ἀνατεθραμ­
μένου οὐρανίσκου μου, ἤ μᾶλλον τοῦ νευρι­
κοῦ συστήματος, ὅπερ, διά τῆς ἀποχῆς ἀπό
τοῦ κρέατος, τῶν οἰνοπνευμάτων, τοῦ καπνοῦ
καί τῶν τοιούτων λαμβάνει τοιαύτην τακτο­
ποίησιν ὥστε καθίσταται ἀλάθητον ἐν τῇ κλί­
σει του καί ἐv τῇ κρίσει του. Τήν ὀλεθρίαν
ἐπιρροήν τοῦ κρέατος ἐπί τοῦ νευρικοῦ συστή­
ματος κατέδειξεν ὁ γάλλος παθολόγος Leven
ἐν τῷ συγγράμματι αὐτοῦ Système Nerveux.
Κατά τόν Leven ἡ κρεοφαγία διαταράσσει τά
νευρικά κέντρα τοῦ ὀργανισμοῦ καί ἀνατρέπει
τούς ὅρους τῆς ὀρθῆς ἀντιλήψεως κατά τρό­
πον στενήν συγγένειαν ἔχοντα πρός τήν πα­
ραφροσύνην. Ἡ διηνεκής αὔξησις τοῦ ἀριθ­
μοῦ τῶν παραφρόνων καί τῶν αὐτοκτόνων
ἀναμφισβητήτως ὀφείλεται κατά μέγα μέρος
— 29 —

εἰς τήν διατάραξιν τῶν νευρικῶν κέντρων ὑπό


τοῦ κρέατος. Ἔτη τινα πρό τοῦ Leven εἰς
προσόμοια συμπεράσματα ἔφθασεν ἡ ἀγγλίς
Anna Kingsford, διδάκτωρ τῆς Ἰατρικῆς, ἥτις
ἐν τῷ συγγράμματι αὐτῆς The Perfect Way in
Diet ἀποδίδει εἰς τήν διατάραξιν τῶν νευρι­
κῶν κέντρων καί τῶν γεννητικῶν λειτουργειῶν
τήν ἐπικρατοῦσαν κοινωνικήν πληγήν τῆς ἀκο­
λασίας. Τά θύματα οὕτω τῆς κρεοφαγίας ἀπο­
τελοῦν εὐρύτατον κύκλον καί μόνον ἡ ἀρίθ­
μησις τῶν ποικίλων νοσημάτων ἅφ' ὧν ὁ συ­
στηματικός καρποφυτοφάγος εἶνε ἀπηλλαγμέ­
νος καί ἅπερ ἡ ἐγκατάλειψις τοῦ κρέατος ἐθε-
ράπευσε, θά καταλάμβανεν ἱκανόν χῶρον.
Ἀλλ' ἀρκεῖ ν' ἀναφέρῃ τις τήν ἐπιληψίαν, τόν
καρκῖνον, τήν ποδάγραν, τούς ρευματισμούς,
τήν νευραλγίαν, τήν φθίσιν, τόν διαβήτην,
τήν χρονίαν νεφρίτιδα, τήν σίφιλιν καί ἄλλα
ὧν ἡ διά τῆς φυτοφαγίας καί καρποφαγίας
θεραπεία εἶνε ἀναγεγραμμένη εἰς τόμους εἰδι­
κῶν συγγραμμάτων.
Μοί ἀπομένει ν' ἀναφέρω τά προσφάτως
— 30 —

ἀνακαλυφθέντα εἰς τό κρέας θανατηφόρα


στοιχεῖα ἅτινα ἡ ἐπιστήμη ἐκάλεσε πτωμαΐνην
καί ἅτινα συνίστανται εἰς τήν ἀκαθαρσίαν
τήν παραγομένην ὑπό τῶν ἀπειραρίθμων μι­
κροβίων τῶν ἐνδιαιτωμένων εἰς τάς ἴνας παν­
τός ζώου. Χημικῶς λοιπόν καί βιολογικῶς ἡ
κρεοφαγία καταδικάζεται ὡς ὀλεθρία ἕξις.
Ἀλλ' οὐχ ἧττον καταδικάζεται κοινωνιολογι­
κῶς ὡς εἰς τό ἔπακρον βάρβαρος.
Ἐάν τις τῶν εὐρωπαϊκῶν, φέρ' εἰπεῖν,
λαῶν, ἀπεφάσιζε νά λαμβάνῃ τήν τροφήν του
ἀποκλειστικῶς ἐκ τοῦ φυτικοῦ βασιλείου, ὁ
λαός ἐκεῖνος ἐντός μιᾶς γενεᾶς θά ἦτο ὁ πλου­
σιώτατος καί ὁ ὀλβιώτατος. Χ ώ ρ α μάλιστα
γεωργική θά ἐτετραπλασίαζε τάς προσόδους
της ἐν διαστήματι ἴσως εἰκοσιπενταετίας. Εἶνε
εὔκολον νά ἐξακριβώσῃ ὁ ἀναγνώστης τήν
ἀλήθειαν ταύτην μελετῶν τι τῶν νεωτέρων
οἰκονομικῶν συγγραμμάτων, περικοπάς ἐκ
τῶν ὁποίων μοί εἶνε ἀδύνατον νά μεταφέρω
εἰς σύντομον μελέτην ὡς τήν παροῦσαν. Κατά
τούς ὑπολογισμούς τοῦ Greg εν τῷ συγγράμ-
— 31 —

ματι αὐτοῦ Enigmas of Life, διδομένης φυτο­


καρποφαγικῆς διαίτης, ὅσῳ ὁ πληθυσμός χώ­
ρας τινός αὐξάνει τόσῳ ἀφθονώτερα θά παρά-
γωνται τά τρόφιμα, ἐνῷ ἡ κρεοφαγία φέρει τό
ἀντίθετον ἀποτέλεσμα ὅπερ δικαιολογεῖ τόν
Μάλθον εἰπόντα ὅτι τά τρόφιμα τῆς κοινω­
νίας ἡμέραν τινά θά παύσουν ἐπαρκοῦντα
εἰς αὐτήν. Ὁ Richardson καταδικάζει τήν
κρεοφαγίαν διά τόν αὐτόν λόγον. Ὁ καθηγη­
τής Newman ὑποστηρίζει εὐγλώττως τήν αὐ­
τήν θεωρίαν διά τοῦ ἔργου του Essays on Diet
καί ἤδη οὐδείς δύναται τελεσφόρως ν' ἀντι­
κρούσῃ τό ὁσημέραι ἐπικρατοῦν ἀξίωμα ὅτι
διά τῆς καρποφυτοφαγικῆς διαίτης καί τῆς
ἐθνοποιήσεως τοῦ ἐδάφους, ἡ πτωχεία θά κα­
ταστῇ μετά μίαν γενεάν πράγμα ἄγνωστον,
καί ὡς παρελθοῦσα πληγή θά εἶνε μόλις πι­
στευτή εἰς τούς ἱστοριοδίφας. Ὥστε, ὅσον
ἀφορᾷ τουλάχιστον τό ζήτημα τῆς τροφῆς,
ἔγκειται εἰς τάς χεῖρας ἑκάστου νά συντελέσῃ
εἰς τήν ἐξάλειψιν τῆς πτωχείας, ἐγκαταλείπων
ὁριστικῶς τήν κρεοφαγίαν. Ἐνῷ λοιπόν χημι-
— 32 —

κῶς καί βιολογικῶς ἡ ἐγκατάλειψις τῆς ἕξεως


ἀποδείκνυται ὡς ἄμεσον συμφέρον, κοινωνιο­
λογικῶς ἀποδείκνυται καθῆκον μεγίστης ση­
μασίας. Ἐγκαταλείπων τις τήν κρεοφαγίαν
ἐπαυξάνει τήν ζήτησιν τῶν γεωργικῶν προϊόν­
των ἅτινα ὅσῳ περισσότερον ζητοῦνται τόσῳ
περισσότερον παράγονται καί τόσῳ εὐθηνό-
τερα καθίστανται. Ἀντιθέτως, πᾶς κρεοφά­
γος καθιστᾷ τό κρέας δαπανηρότερον ἐπαυ­
ξάνων τήν ζήτησιν αὐτοῦ, διότι ἐνῷ ἡ παρα­
γωγή τῶν φυτῶν καί τῶν καρπῶν εἶνε ἀπεριό­
ριστος, ἡ κτηνοτροφία ἔχει ὅρια ἐπέκεινα τῶν
ὁποίων ἡ ζήτησις μένει ἀνικανοποίητος.
Β΄
Ἀνεξαρτήτως τοῦ πλούτου καί τῆς ὑγείας
οἵαν ὄψιν θά ἐλάμβανεν ἡ χώρα ἐκείνη ἔνθα
ἀντί τῆς ἀσχημίας τῶν σφαγείων καί τῶν πτω­
ματοπωλείων ἐπεκράτει ἡ καλλονή καί ἡ φαι­
δρότης τῶν λειμώνων, τῶν δασῶν καί τῶν
κήπων! Τάς κοινωνικάς μας σχέσεις θά ἐχαρα­
κτήριζε καλαισθησία πρός τήν ὁποίαν εἶνε
ὅλως ἀσυμβίβαστοι αἱ τράπεζαι αἱ στενάζου-
— 33 —

σαι ἀπό τό βάρος τῶν ἐψημένων πτωμάτων,


αἱ δυσωδίαι τῶν κρεοφαγικῶν συμποσίων ἄς
διά καρυκευμάτων καί ἀντισηπτικῶν ἀρωμά­
των προσπαθοῦμεν νά ἐξουδετερώσωμεν. Ἀλλ'
ἔχουν ἀνάγκην τοιούτων τεχνητευμάτων τά
εὐώδη προϊόντα τῆς γ ῆ ς ; Ἡ πρός αὐτά
ἀγάπη, κατ' ἀντίθεσιν τῶν σαρκοβόρων ὀρέ­
ξεων, εἶνε ἐπαρκές τεκμήριον φιλοκάλου καί
λεπτῆς φύσεως. Ὁ δυνάμενος νά διακρίνῃ
τήν διαφοράν ταύτην τῶν δύο κλίσεων εἶνε
εἰς θέσιν νά ἐκτιμήσῃ τόν βαθμόν τοῦ πολι­
τισμοῦ τῶν προσκαλούντων αὐτόν εἰς γεῦμα.
Τό εἶδος τῶν παρατιθεμένων τροφῶν δεικνύει
τάς καλλιτεχνικάς κλίσεις τοῦ προσφέροντος
ὅσον καί τά αἰσθήματα τῆς καρδίας του. Τό
γαλλικόν λόγιον Montre moi ton menu et je te
montrerai ton coeur ἀληθεύει καί ἐν τῇ ἀπόψει
ταύτη τοῦ ζητήματος ὅπως καί ἐν τῇ ἀπόψει
τῆς σκληρότητος, ἤν προδίδει ὁ προσφέρων
εἰς τούς φίλους του τάς σάρκας ἐμψύχων ὄν­
των πρός καταβρόχθισιν. Δέν δύνανται οἱ
κρεοφαγοῦντες νά φαντασθοῦν, εὐκόλως τήν
3
— 34 —

ἀποστροφήν, ἥν ἐμπνέει ἡ ἕξις αὕτη εἰς τούς


ἐγκαταλιπόντας αὐτήν πρό ἐτῶν, ἤ μηδέποτε
ἀποκτήσαντας αὐτήν. Ἡ ἀποστροφή πρέρχε-
ται ἐκ τοῦ εἰδεχθοῦς τῆς πτωματοφαγίας τοῦ
οὕτω τρεφομένου, ὅστις σκαιῶς προτιμᾶ ν'
ἀγνοῇ τόσους ἰσχυρούς καί σπουδαίους λόγους
ἀντιστρατευομένους εἰς τήν βάρβαρον ταύτην
ἕξιν. Τήν ψευδή βάσιν τῆς κρεοφαγίας κατέ­
δειξα ἤδη ἐν τοῖς ἔμπροσθεν. Τό εἰδεχθές
αὐτῆς καθίσταται κατάδηλον. Τά εἰδεχθῆ
ἔχουν πάντοτε ψευδῆ βάσιν. Τό ὡραῖον
εἶνε οὔτω στενῶς συνδεδεμένον μετά τοῦ ἀλη­
θοῦς ὥστε τό μέν εἶνε ἀνυπόστατον ἄνευ τοῦ
δέ. Καί τῷ ὅντι εἶνε τι δυσειδέστερον τῆς
θέας σφαγείου, ἤ ἀνθρώπου καταβροχθίζον­
τος σάρκας αἵτινες πρό ὀλίγων ὠρῶν ἐνεφο­
ροῦντο νοήσεως καί καρδίας; Ἀρκεῖ ὅτι ἡ
ἕξις εἶνε παρά φύσιν ὅπως προκαλῇ φρίκην.
Ὁ ἐν ἁρμονίᾳ πρός τήν φύσιν εὐρισκόμενος
ἄνθρωπος ἐξανίσταται κατά παντός ὅ,τι ἀπο­
τελεῖ παρατονίαν, ἑπομένως τό φιλόκαλον ἔν-
στικτον αὐτοῦ προσβάλλεται ἀπό τῶν ἰδεῶν
— 3 5 —

καί ἐντυπώσεων ἄς εἶνε ἱκανόν νά ἐξεγείρῃ τό


θέαμα τρωγομένων σαρκῶν. Διά τοῦτο ὁ μη­
δέποτε τρώγων κρέας ἀποστρέφεται τούς κρεο-
φάγους καί τά ἤθη τ ω ν · δέν δύναται ἀλλ' ἤ
νά θεωρῇ αὐτούς βαρβάρους ἐφ' ὅσον ἐμμέ­
νουν εἰς αὐτήν ἐξ αἱμοβόρου ἔρωτος. Ἀφ'
ἑτέρου ὁ οὔτως ἤ ἄλλως κατορθώσας νά θέσῃ
ἑαυτόν ἐν ἁρμονία πρός τήν φύσιν ἤτοι νά
εὕρῃ τήν ὁδόν ἥτις ἄγει εἰς τήν ἐντέλειαν, δέν
θά βραδύνῃ ν' ἀποσκορακίσῃ ἐκ τῶν εἰδῶν τῆς
τροφῆς του τό κρέας παντός ζῴου, διότι θά
εἶνε εἰς θέσιν νά διΐδῃ ὅτι ἡ χυδαία ὑπέρ τοῦ
κρέατος ὑπόληψις εἶνε οὐδέν πλέον ἡ πρόλη­
ψις ἅτε μή δυναμένη νά ὐποστηριχθῇ ὑπό τῆς
ἐπιστήμης, οὔτε ὑπό τῆς φιλοσοφίας οὔτε ὑπό
τῆς ἠθικής. Πῶς ποιητής ἤ ἄλλος καλλιτέ­
χνης κατορθόνει νά συνοικειωθῇ πρός τήν
ἀσχημίαν, ἀφ' ἦς εἶνε ἀναπόσπαστος ἡ κρεο­
φαγική δίαιτα, ἀπό τῆς στιγμῆς καθ' ἥν τό
εὐγενές ζῶον ἀπάγεται εἰς σφαγήν μέχρι τῆς
παρασκευῆς τῶν ἐκ τῆς σαρκός αὐτοῦ ἐδεσμά­
των, δυνάμει τῶν ὁποίων ζητεῖται ἔμπνευσις
— 36 —

καί οἷστρος, εἶνε, πιστεύω, γεγονός ἐξηγοῦν


τήν ἀπό τοῦ κόσμου ἔλλειψιν ἀληθοῦς ποιή­
σεως καί ἀληθοῦς τέχνης. Γνωρίζω ὅτι ὁ γνή­
σιος καλλιτέχνης στενοχωρεῖται σφόδρα ὑπό
τό σύστημα τοῦτο, εἰς δέ τάς ἀποκαλύψεις τῆς
ἐπιστήμης βλέπει τόν θρίαμβον τοῦ καλοῦ.
Ὁ Βύρων προέβη μέχρι τοῦ σημείου νά ἀπο­
τροπιάζεται αὐτήν ἁπλῶς τήν πράξιν τοῦ
τρώγειν. Χωρίς νά παρακολουθήσωμεν τόν
ποιητήν μέχρις αὐτοῦ τοῦ σημείου, ἡ λαιμαρ­
γία καί τό κατά κόρον τρώγειν εἶνε ἀναντιρρή­
τως τι λίαν βδελυρόν. Ἀλλ' ὁ Βύρων ὅτε ἐπεί­
σθη ὅτι ἡ κρεοφαγία δέν εἶνε ἀπαραίτητος τήν
ἐγκατέλειψε, ἄν ὄχι ὁλοτελῶς, βεβαίως ἐν μέ­
ρει. Ὁ Σέλλεϋ δέ ὄχι μόνον τήν ἐγκατέλειψεν
ἀλλά ἔγραψε μελέτην κατ' αὐτῆς καί μετέφρα­
σεν εἰς τό ἀγγλικόν τάς «περί σαρκοφαγίας»
ὡραίας πραγματείας τοῦ Πλουτάρχου, πρώτου
ἐν τῷ κόσμῳ συγγράψαντος εἰδικήν ἐπί τούτῳ
μονογραφίαν. Ὁ γλυκύς Michelet, ὁ δούξ
ἡμῖν τόσῳ ἐξαισίας εἰκόνας τοῦ κόσμου τῶν
πτηνῶν διά τοῦ συγγράμματος αὐτοῦ L' oiseau
— 37 —

παρατηρεῖ ὅτι ἡ χάρις καί ἡ ἐρασμιότης τῆς


γυναικός ἐξατμίζεται ἅμα ἐνθυμηθῶμεν ὅτι
τρέφεται ἀπό τά μέλη καί τάς σάρκας ἐμψύχων
ὄντων. Ὁμολογῶ ὅτι πρίν ἀναγνώσω τήν
παρατήρησιν ταύτην τοῦ Μισελέ, ὁσάκις ἔτυχε
νά θαυμάσω εὐειδῆ γυναῖκα, δέν ἐβράδυνα
ν' ἀποβάλω τόν θαυμασμόν μου ἀναλογισθείς
τάς κρεοφαγικάς ἕξεις της. Καί ὁ Λαμαρτῖνος
ἐκφράζων ἀπέχθειαν πρός τούς βαρβάρους
οἵτινες τρέφονται διά κρέατος λέγει :
Ils traînent par les pieds des fleurs de la prairie
L'innocente brebis que leur main, a nourrie
Et sous l'oeil de l'agneau l'égorgeant sans remords
Ils savourent ses chairs et vivent de la mort.

Ὁμοίαν φρίκην δεικνύει ὁ Gleizès γράψας


τόσα ἀριστουργήματα ἐν οἷς τήν Nouvelle
Existence ἔνθα στηλιτεύει τήν κρεοφαγίαν ὡς
τερατώδη*. Ἐπίσης ὁ Κικέρων, παρατηρῶν
ὅτι ὁ ἄνθρωπος προωρίσθη εἰς ἐνασχόλησιν
εὐπρεπεστέραν ἤ τό κόπτειν τούς λαιμούς τῶν

* The Ethics of Diet by H o w a r d Williams M. A.


— 38 —

ἀθώων ζώων. Ὁ Πώπ, λέγων ὅτι οὐδέν φρι­


καλεώτερον αἱματοστίκτου μαγειρείου βρίθον­
τος ἀπό μέλη τεθνεώτων, καί πλεῖστοι ὅσοι
ἄλλοι. Τάς εκφράσεις ταύτας ἐσημείωσα διά νά
δείξω ὅτι ἐκεῖνο τό ὁποῖον ἰδίως συνιστᾷ τήν
ἀσχημίαν τῆς κρεοφαγικῆς τροφῆς εἶνε ὁ ἀνα­
πόφευκτος ἀναλογισμός τῆς καταγωγῆς καί
τῶν συνθηκῶν ὑφ' ἅς παρεσκευάθη — κατα­
γωγῆς καί συνθηκῶν καθ' ὧν ἐξανίσταται ἥ
τε αἰσθητική καί ἡ ἠθική. Μόνη ἡ σκέψις, ὅτι
ἐδέησε νά προηγηθῇ ἄλγος καί ὀδύνη καί
θάνατος ἴνα κορεσθῇ ἡ λαιμαργία μας, καθι­
στᾷ τά παρατιθέμενα ἐδέσματα εἰδεχθῆ ὅσον­
δήποτε κομψή καί πλουσία εἶνε ἡ τράπεζα ἐφ'
ἧς παρατίθενται. Ἀληθῶς ἡ ἀσχημία καί τό
ἀσύμμετρον εἶνε χαρακτηριστικόν πρυτανεῦον
παρά τοῖς χυδαίοις ἐκείνοις οἵτινες πλουτήσαν­
τες φορτόνουν τά οἰκήματά των διά βαρβάρου
πολυτελείας, καί ἀπ' αὐτῶν ἥκιστα δύναταί τις
νά περιμένῃ ἱκανήν λεπτότητα ὥστε νά διΐδουν
τήν ἀσχημίαν τῆς διαίτης των. Ἡ λιτότης ἔχει
θέλγητρα ἅτινα οἱ βάρβαροι δέν εἶνε ικανοί ν'
— 39 —

ἀνακαλύψουν. Δι' αὐτούς ἡ ἰδέα ψητῆς ὠμο­


πλάτης, χοιρινοῦ μηροῦ, κεφαλῆς ἀμνοῦ, πτέ­
ρυγος ἤ στήθους περιστερᾶς, γλώσσης, νε­
φρῶν, βραστῆς ὄρνιθος οὐδέν ἔχει τό ἀπο­
τρόπαιον, ἀλλά τό ἀπόλυτον κριτήριον τοῦ
καλοῦ (ὅπερ εἶνε ἀναπόσπαστον τῆς συμπα­
θείας, τῆς ἠθικῆς καί τῆς ἀγάπης), σφραγίζει
τά ἀντικείμενα ταῦτα καί τῆς ὀνομασίας των
διά τῆς ἐντυπώσεως τοῦ φρικώδους. Ἄλλως,
ὡς ὁ Διογένης ἔλεγε, κατά τί εἶνε φρικωδέ­
στερος ὁ τρεφόμενος ἀπό μέλη καί σάρκας
ἀνθρώπου; Εἶνε ἀληθῶς ἄξια οἴκτου ἡ κατά­
στασις ἐκείνου, εἰς ὅν οὐδεμίαν ἐντύπωσιν
ἐμποιοῦν αἱ σκηναί καί αἱ εἰκόνες τῆς καθ'
ἡμᾶς κοινωνίας, αἵτινες τόσῳ ἀχωρίστως εἶνε
συνδεδεμέναι πρός τήν πρόληψιν τῆς κρεοφα­
γίας.
Γ΄
Ἱκανόν χῶρον ἀφιέρωσα εἰς τά ἄνωθι ἐπι­
χειρήματα διότι γνωρίζω ὅτι οἱ περισσότεροι
τῶν ἀναγνωστῶν μου θ' ἀποδώσουν εἰς αὐτά
περισσοτέραν σημασίαν. Ἀλλ' οἱ ὀλίγοι καί
— 40 —

ἐκλεκτότεροι, εἰς οὕς ἄλλως τε βραχεῖα ν ῦ ξ ι ς


ἀρκεῖ, ἀποδίδουν τήν ὑπερτάτην σημασίαν εἰς
τήν συνδέουσαν τόν ἄνθρωπον μ ε τ ά τ ῶ ν λοι­
πῶν ζώων ἀδελφότητα, ἥτις ἅμα ἀναγνωρι­
σθῇ, καθιστᾶ ἀδύνατον τήν κρεοφαγίαν. Οἱ
ὀλίγοι οὖτοι γνωρίζουν ὅτι πᾶν τό ἠθικῶς
καταδικαστέον δέν δύναται νά ὑποστηριχθῇ
οὔτε ὑπό τῆς ἐπιστήμης οὔτε ὑπό τῆς καλαι­
σθησίας. Δι' αὐτούς ἀρκεῖ ἡ ἐνθύμησις τῆς
αἱματοχυσίας καί τῶν ἀλγηδόνων εἰς ἅς ὑπο­
βάλλονται ἔμψυχα ὄντα ἐμφορούμενα ὅλων
τῶν συναισθημάτων, ὧν ἐμφορεῖται καί ὁ
ἄνθρωπος, ὅπως χαρακτηρίσουν τήν κρεοφα­
γίαν ὡς ἐξόχως ἀνήθικον πρᾶξιν. Διά τούς
πολλούς τό ἐπιχείρημα τοῦτο δέν εὐρίσκει ἱκα-
νήν ἠχώ. Δέν δύναται ἕκαστος ν' ἀνακαλύψῃ
διά μιᾶς τά εὐγενέστερα ἐλατήρια τῆς ἰδίας
αὐτοῦ φύσεως. Τά εὐγενέστερα συνήθως λαν­
θάνουν καί χρήζουν καλλιέργειας προκαταρ­
κτικῆς ὅπως ἀναφανοῦν. Ἕκαστος ὅμως
δύναται νά τ' ἀναπτύξῃ ἐάν δώσῃ προσοχήν
εἰς αὐτά. Κ α θ ' ὅσον τις γίνεται κρείσσων
— 41 —

ἑαυτοῦ κατά τοσοῦτον ἡ εὐημερία τῶν ἄλλων


θίγει αὐτόν περισσότερον ἤ ἡ εὐημερία ἀπο­
κλειστικῶς ἑαυτοῦ. Τό νά γίνεται τις κρείσσων
ἑαυτοῦ εἶνε δύσκολος προσπάθεια, εἶνε δέ
τόσῳ δυσκολωτέρα ὅσῳ ὁλιγώτεροι εἶνε οἱ
προσπαθοῦντες. Ἡ λύπη ἐπί τοῖς δεινοπα­
θήμασι τοῦ ἄλλου εἶνε ἐξόχως ἀνθρώπινον
αἴσθημα καί ἐπί αὐτοῦ βασίζεται ὁλόκληρος
ἡ ἠθική. Ἄνευ τοῦ αἰσθήματος τούτου ἀγρία
βαρβαρότης μόνον καί ἀναρχία κοινωνική δύ­
ναται νά ἐπικρατῇ. Τό αἴσθημα τοῦτο ἐάν
εἶνε ὑγιές καί ὥριμον δέν κάμνει διάκρισιν
μεταξύ τοῦ βαθμοῦ τῆς ἀναπτύξεως τῶν ἄλ­
λων. Εἶνε ἱκανόν νά βλέπῃ ἑνότητα μεταξύ
ὅλων τῶν ἐμψύχων, τήν ὁποίαν ὁ ἐγωϊσμός
δέν βλέπει. Πᾶσαν τήν ἔμψυχον, φύσιν βλέ­
πει ὡς μίαν μεγάλην Δημοκρατίαν καί ἀνα­
γνωρίζει, μετά τοῦ Μισελέ ὅτι toutes les espè­
ces vivantes frappent à la porte pour se faire
admettre au sein de la Démocratie. Ἐξανί­
σταται λοιπόν καί ἀγανακτεῖ κατά τῶν βαρ­
βάρων οἵτινες ἀποκλείουν τά ζῶα ἀπό τούς
— 42 —

κόλπους τῆς ἄνθρωπότητος, δημιουργοῦντες


χάσμα ἐπί δικαιολογήσει τῆς σκληρότητος, ἧς
ἔνεκα ἀφ' ἑνός μέν ἀνατέμνουν τά ἄτυχα πλά­
σματα ζῶντα, χάριν δῆθεν τῆς ἐπιστήμης,
ἀφ' ἑτέρου δέ ὀργανίζουν καί καθιερόνουν
ἑκατόμβας χάριν δῆθεν τῆς διατροφῆς. Κατά
τῶν βαρβάρων τούτων κεραυνοβόλα ἔγραψε
μεταξύ τῶν μεγαλητέρων φιλοσόφων τῆς ἐπο­
χῆς μας ὁ Auguste Comte ὅστις τόν ἄνθρωπον
τάσσει ὡς le premier des animaux καί ὅστις
ἐνῶ ἀρνεῖται εἰς τινας κατηγορίας ἀνθρώπων
τόν τίτλον ὅπως ἀποτελοῦν τήν ἀνθρωπότητα
— τό Grand Être τῆς θετικῆς φιλοσοφίας —
δέν ἀρνεῖται αὐτόν εἰς ζῷα. Ὁ Comte ἀπέ­
θανε πρίν ἤ συμπληρῶν τήν φιλοσοφίαν του
κήρυξῃ τήν κρεοφαγίαν ἀναξίαν τῆς ἀνθρω-
πίνης περιωπῆς. Ἀλλ' εἶνε πρόδηλον ἐκ τῶν
συγγραμμάτων του ὅτι ἐάν ἔζη ἀκόμη ὀλίγα
ἕτη θά ἔπραττε τοῦτο. Ἡ κατάργησις τῆς
αἱματοχυσίας εἶνε μέγα ἰδεῶδες τοῦ νεωτέρου
πνεύματος. Ὁ ἄνθρωπος ἔφθασε σήμερον εἰς
σημεῖον τι πολιτισμοῦ ἱκανόν νά φωτίζῃ αὐ-
— 43 —

τόν ὅτι ἄν θέλῃ νά εὕρῃ τήν ὁδόν ἥτις ἄγει


εἰς τήν ἐντέλειαν πρέπει νά καθυποτάξῃ τά
τραχέα καί ἄγρια ἔνστικτα εἰς τά ἥμερα καί
ἐάν τά μέν ἦσαν ἄλλοτε ἀναγκαῖα διά τήν
καθαρῶς ὑλικήν ὕπαρξιν, τά δέ εἶνε ἀπαραί­
τητα διά τήν ἠθικήν πρόοδον. Ἡ ἡμερότης
λοιπόν καί ἡ ἐπιστήμη ἀποτελοῦν τήν πρός
τήν ἐντέλειαν καί εὑδαιμονίαν ἄγουσαν. Μέγας
καί εὐγενής ήδύνατο ἄλλοτε νά θεωρῆται
ἐκεῖνος ὅστις ἐγνώριζε νά καταστρέφῃ ἐχ­
θρούς διά νά ὑπάρχῃ. Ἀλλ' ὁ ὁρισμός οὖτος
τοῦ μεγαλείου δέν ἰσχύει πλέον. Ὁ Σωκράτης
ἔδωκε τόν ἰσχύοντα μέχρι σήμερον ὁρισμόν
τοῦ μεγάλου καί τοῦ εὐδαίμονος ἀνθρώπου.
Μέγας ἤ ἀγαθός εἶνε ἐκεῖνος ὅστις προσπαθεῖ
νά τελειοποιῇ ἑαυτόν ἠθικῶς καί διανοητικῶς.
Εὐδαίμων εἶνε ἐκεῖνος ὅστις αἰσθάνεται καί
ἐννοεῖ ὅτι πράγματι τελειοποιεῖ ἑαυτόν. Ὑπό
τό φῶς τοῦτο ὁ κρεοφάγος βεβαίως δέν δύνα-
ται νά θεωρηθῇ μέγας, ἀγαθός ἤ εὐδαίμων,
διότι δέν τελειοποιεῖ ἑαυτόν. Ἐξ ἐναντίας
ὑποβιβάζει ἑαυτόν κατά ἕνα βαθμόν ὁσάκις
—44—

θέτει πρό ἑαυτοῦ ἀδελφικάς σάρκας πρός


βρῶσιν. Προκειμένου περί τῆς ἀγάπης, τῆς
εἰρήνης καί τῆς ἡμερότητος ὑφ' ὧν ὁ ἀν­
θρωπισμός ἰδίως χαρακτηρίζεται, δέν δύ­
ναμαι νά ἀναφέρω τι ἐπικαιρότερον ἤ τάς
παραδόσεις τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ στιγματίσαν­
τος τήν διακρίνουσαν τόν ἑβραϊσμόν αἱματο-
χυσίαν καί κατηγορηματικῶς καταδικάσαντος
τήν κρεοφαγίαν. Ἐκτός τοῦ ὅτι τοῦτο γίνεται
αὐτόδηλον ἐκ τῆς ἐσωτερικῆς ἐνδείξεως τῆς
καθόλου διδασκαλίας του, ἔχομεν ἀλάθητα
διδόμενα γνωρίζοντες ὅτι ὁ Χριστός ἀνῆκεν
εἰς τήν σχολήν τῶν Ἐσσηνῶν, οἵτινες ἀπεῖ­
χον τοῦ κρέατος. Τελευταῖαι μάλιστα ἔρευναι
παρέχουν ἡμῖν ἀναμφισβήτητον μαρτυρίαν.
Ὁ Ρενάν ἀναφέρει τά ἔργα τοῦ Παπίου ἐπι­
σκόπου Ἱερουπόλεως. Ὁ πρῶτος οὗτος πα­
τήρ τῆς Ἑκκλησίας εἶχε καταστήσει ἔργον
του νά συλλέξῃ προφορικάς πληροφορίας παρ'
ἀνθρώπων συνδιαλεχθέντων αὐτοπροσώπως
μετά τῶν μαθητῶν τοῦ Ἰησοῦ, οἵτινες εἰς τόν
καιρόν τοῦ Παπίου εἶχον μόλις ἐκλείψει, οἱ
— 45 —

δέ σύγχρονοι συγγραφεῖς ἠλλοίωσαν καί ἐτρο­


ποποίησαν κατά τῆς κλίσεις των ὅ,τι εἶχε περί
Χριστοῦ κηρυχθῇ ὑπό τῶν δώδεκα ἀποστό­
λων. Ὁ Παπίας κατώρθωσεν ν' ἀποτελέσῃ
ἐκ τῶν συλλεχθέντων προφορικῶν πληροφο­
ριῶν πέντε τόμους ὧν μόνον τεμάχιά τινα
ἀνεῦρεν ὁ Ρενάν, τῶν λοιπῶν, φαίνεται, κατα­
στραφέντων ὑπό τῶν ἀντιφρονούντων συγ­
γραφέων. Ἐν τοῖς ἀνευρεθεῖσι τεμαχίοις λέ­
γεται ὅτι ὁ Χριστός κατεδίκαζε ῥητῶς τήν
κρεοφαγίαν τάσσων αὐτήν ἐν ᾗ μοίρᾳ καί τάς
ἑβραϊκάς θυσίας. Ἐκ τῶν μαθητῶν του μόνος
ὁ Ἰούδας διεφώνησεν ὡς πρός τό ζήτημα τῆς
τροφῆς καί βαθμηδόν ἡ διαφωνία αὕτη ἀνε­
πτύχθη εἰς ἔχθραν καταλήξασαν εἰς τήν σταύ­
ρωσιν τοῦ Ἰησοῦ. * Τοῦτο χρησιμεύει ὅπως
δείξῃ τό πνεῦμα ὑφ' ὁ ὁ Χριστός ἐνόει τήν
ὑπ' αὐτοῦ διδασκομένην ἀγάπην καί εἰρήνην,
καί τήν θέσιν τήν ὁποίαν ἔδιδεν εἰς τά ζῷα ἐν
τῇ ἱεραρχίᾳ τῆς ἀνθρωπίνης ἀδελφότητος. Τό

* Ἴδε Pενάν «Ἱστορία τῶν ἀρχῶν τοῦ Χριστιανι­


σμοῦ» Βιβλίον 6.
— 46 —

πνεῦμα τοῦτο ἀνατέλει ὁλοέν καί οἱ ἐκλεκτό­


τεροι χαρακτῆρες τῆς καθ' ἡμᾶς ἐποχῆς βδε­
λύσσονται τήν κρεοφαγίαν καί ἐργάζονται
παντί σθένει πρός κατάργησιν αὐτῆς ὡς δει­
κνύω κατωτέρω.
Ἥκιστα οἱ κοινοί τῶν ἀνθρώπων ὑπο­
πτεύουν ὅτι ὑπάρχει σχέσις μεταξύ τροφῆς καί
ἠθικῆς. Ἡ Ὑγιεινή καί Ἠθική εἰσίν ἀδελφαί,
κἄτι τι πλεῖον ἤ ἀδελφαί, καί ὅπως ὑγιεινή
ἄνευ καθαρᾶς τροφῆς εἶνε ἀδύνατος οὕτω καί
ἠθική εἶνε ἀδύνατος ἄνευ ἐμπρεπούσης εἰς
ἄνθρωπον τροφῆς. Ἡ δίαιτα πράγματι ἀπο­
τελεῖ βάσιν τῆς ἠθικῆς *. Ἀληθῶς ἡ τράπεζα
οἰκογενείας τινός ἤ ἀτόμου παρέχει ἀσφαλές
κριτήριον ἀνθρωπισμοῦ τῶν περί αὐτήν κα­
θεζομένων. Εἶνε πλέον καιρός ἵνα ἐπί τῇ βάσει
τοῦ κριτηρίου τούτου διακριθοῦν οἱ κάτοικοι
τῆς γῆς εἰς βαρβάρους καί πεπολιτισμένους.
Τί ἐστι πολιτισμός; Αἱ οἰκοδομαί, τά ἐργο-

* Ἴδε τό ἄρτι ἐκδοθέν τευχίδιον, Δ ι α ι τ η τ ι κ ή


Μεταρρύθμισις, μελέτη ὑπό τῆς κυρίας Ἀλίκης Π.
Δρακούλη, Ὀξφόρδη 1 9 0 8 .
— 47 —

στάσια, οἱ σιδηρόδρομοι, οἱ στόλοι, οἱ στρα­


τοί, τά κεφάλαια, τά χρηματιστήρια; Ὅχι βε­
βαίως, διότι ταῦτα δέν εἶνε ἱκανά ν' ἀνοίξουν
τήν εἰς τήν ἐντέλειαν ἄγουσαν. Οὐσία πολιτι­
σμοῦ εἶνε πᾶν τό ἱκανόν νά καλλιεργήσῃ τήν
ψυχήν ἰδίᾳ δέ ἡ ἡμερότης καί ἡ συμπάθεια.
Τά δύο ταῦτα στοιχεῖα ἰδίως εἶνε ἅτινα κατά
τήν ἔκφρασιν τοῦ Ruskin ἁπαλύνουν τήν καρ­
δίαν, θερμαίνουν τό αἷμα, ὀξύνουν τήν διά­
νοιαν καί εἰρηνεύουν τό πνεῦμα. Οὐδέτερον
δέ αὐτῶν ἔχει πεδίον ἀναπτύξεως ἐκεῖ ἔνθα τό
ἔργον τοῦ σφαγέως εἶνε ἀνεκτόν. Ὅπερ λέγω
δέν εἶνε αἰσθηματικότης, ἀλλ' αἴσθημα ἐξό­
χως κοινωνικόν. Τό αἴσθημα διαφέρει τῆς
αἰσθηματικότητος ὅσον ἡ χάρις διαφέρει τοῦ
ἀκκισμοῦ, ὅσον ἡ ἐπιστήμη διαφέρει τῆς σχο­
λαστικότητος, ὅσον ὁ ἐνθουσιασμός διαφέρει
τῆς παραφροσύνης. Γράφων κατά τῆς κρεο­
φαγίας ἐπιθυμία πρωτίστως νά ὑποδείξω δι­
καιολογητικήν βάσιν σωτείρας ἠθικῆς, καί ώς
τοιαύτην διακρίνω τό ὑγιές κοινωνικόν αἴ­
σθημα, τό μή ἀποκλεῖον ἀπό τούς κόλπους
— 48 —

τῆς ἀνθρωπότητος τά ἀνεπιβλαβῆ ζῶα. Ἀδαεῖς


τινες ἐξέλαβον τήν ἀπό τοῦ κρέατος ἀποχήν
ὡς θρησκευτικήν τινα αἵρεσιν! Ἴσως διότι
συγχέουν τήν ἰδέαν τῆς νηστείας ἥν αἱ θρη-
σκεῖαι συμβουλεύουν, μέ τήν ἰδέαν τῆς ὑγιει­
νῆς καί τῆς πρός τά ζῶα ἀγάπης. Δύναται τις
ν' ἀγαπᾶ τήν ἔμψυχον φύσιν καί νά πρεσβεύῃ
οἱονδήποτε θρήσκευμα εὐαρεστεῖται. Ἡ συμ­
πάθεια καί ἡ ἡμερότης δέν ἐμποδίζει κανένα
ἀπό τοῦ νά εἶνε ἤ χριστιανός, ἤ μωαμεθανός,
ἤ ἰσραηλίτης, ἤ βουδιστής ὅπως δέν ἐμποδίζει
ἀπό τοῦ νά εἶνε ἤ ἰατρός, ἤ δημοσιογράφος,
ἤ ὑποδηματοποιός. Πᾶν θρήσκευμα ὅπως καί
πᾶν ἔργον δοξάζεται διά τῆς συμπαθείας καί
τῆς ἡμερότητος. Τό ἐπί ἐμοί πλήρους σεβα­
σμοῦ ἄξιον θεωρῶ τόν ἄνθρωπον ἐκεῖνον
ὅστις ἀπέχει τῆς κρεοφαγίας διότι ἀποτροπιά­
ζεται τήν ἀπανθρωπίαν ἥν συνεπάγεται ἡ ἕξις
αὕτη, καί ὅστις ἔχει τό θάρρος νά τό λέγῃ σε­
μνυνόμενος ὅτι δέν μετέχει αἱματοχυσίας χά­
ριν κορεσμοῦ παραλόγου ὀρέξεως. Δέν τόν ἐξε­
τάζω εἰς ποίαν θρησκείαν ἤ ἐθνικότητα ἀνή-
— 49 —

κει. Τόν σέβομαι, τόν τιμῶ καί τόν ἀναγνω­


ρίζω ὡς ἄνθρωπον. Ἐκ τῶν τοιούτων
ἀποτελεῖται ἡ ἀριστοκρατία τοῦ κόσμου. Εἰ-
ρήσθω εἰς τιμήν τῆς Ἀγγλίας ὅτι αὐτή πρώτη
πρό ἑνός σχεδόν αἰῶνος ἐνεκαίνισε (καίτοι
οὐχί ἐπαρκῶς) τό αἴσθημα τῆς συμπαθείας
καί τῆς ἡμερότητος κηρύξασα διά νόμου ὡς
κολάσιμον πρᾶξιν, πᾶσαν πρός τά ζῶα σκλη­
ρότητα*.
Ἔκτοτε τό αἴσθημα τοῦτο μεγάλας ἔκαμε
προόδους. Ἑταιρεῖαι ὑπάρχουν παντοῖαι πρός
προαγωγήν καί ἰσχυροποίησιν αὐτοῦ διότι
ἀναγνωρίζεται ὡς βάσις πάσης κοινωνικῆς
ἠθικῆς. Κ α θ ' ὅλην τήν Εὐρώπην καί τήν
Ἀμερικήν ἀναπτύσσεται μεγάλη δρᾶσις πρός
τοῦτο, καί ὁ ἀριθμός τῶν πυθαγορείων ἤ καρ­
ποδιαίτων αὐξάνει ἀπό ἔτους εἰς ἔτος. Συγ­
γράμματα εἰδικά ὑπάρχουν πλεῖστα καί
ἄριστα.

* Σημ. τῆς πέμπτης ἐκδόσεως (1925). Τῷ 1910 εἰση­


γήθην εἰς τήν Βουλήν νομοσχέδιον κατά τῆς πρός τά ζῶα
σκληρότητος, ὅπερ ἐγένετο νόμος τῷ 1 9 1 6 .
4
— 50 —

Ἔχω ἐνώπιόν μου τό λαμπρόν ἔργον τοῦ


Howard Williams δεινοῦ ἑλληνιστοῦ, ὅστις
ὑπό τὀν τίτλον T h e Ethics of Diet ἔγραψε
τάς βιογραφίας ἑβδομήκοντα περίπου ἀνδρῶν,
πάσης ἐθνότητος, ἀπό τοῦ Ἡσιόδου μέχρι
σήμερον, οἵτινες ἤ ἐξεφράσθησαν κατά τῆς
κρεοφαγίας ἤ ἐγκατέλειψαν αὐτήν. * Τό ἔργον
τοῦτο μετέφρασεν ἐσχάτως εἰς τήν ρωσσικήν ὁ
Τολστόι ὅστις, ὡς γνωστόν, ἀπέχει τῆς κρεο­
φαγίας, πληροφοροῦμαι δέ ἐξ ἰδιωτικῆς ἐπι­
στολῆς τῆς θυγατρός τοῦ Ρώσσου φιλοσόφου,
ὅτι τό βιβλίον ἔτυχεν ἐνθουσιώδους ὑποδο­
χῆς ἐν Ρωσσίᾳ. Ἐκ τῆς αὐτῆς ἐπιστολῆς με­
ταφέρω ᾧδε τήν ἐξῆς περικοπήν «ὁ ἀριθμός
τῶν Ρώσσων ἀκρεοφάγων αὐξάνει μετά μεγά­
λης ταχύτητος καί πολλάκις σκέπτομαι ὅτι
ἐάν ζήσω μέχρι βαθέως γήρατος θά προφθάσω
νά ἴδω ὅτι ἡ κρεοφαγία θά θεωρεῖται ὅπως
σήμερον θεωρεῖται ἡ ἀνθρωποφαγία». Ἐν
Ἀγγλίᾳ τήν ἠθικήν ἄποψιν τοῦ ζητήματος

* Ἴδε κατωτέρω «Προφῆται τοῦ ἀνθρωπισμοῦ».


— 51 —

ἐτόνισαν καί προήγαγον ἄνδρες καί γυναῖκες


μεγίστης διαπρεπείας, τῷ 1 8 9 2 δέ ἱδρύθη καί
ὁ «Ἀνθρωπικός Σύνδεσμος» (Humanitarian
League) ἔχων ὡς θεμελιώδη ἀρχήν ὅτι εἶνε
ἀσυμβίβαστος πρός τό ἀνθρώπινον ἦθος πᾶσα
πρός τά ζῶα σκληρότης*. Πλήν τῶν ἑται­
ρειῶν αἵτινες ἀκμάζουν ἐν Ἀγγλίᾳ ἀξιο­
σημείωτοι εἰδικῶς εἰσίν οἱ ἐκ παίδων σύν­
δεσμοι διευθυνόμενοι ὑπό ἀνδρῶν ἤ γυναικῶν,
ἀλλ' ὡς ἐπί τό πλεῖστον γυναικῶν, αἵτινες ἀπαγ­
γέλουν ἐνώπιον τῶν συνδέσμων τούτων λό­
γους ἀφορῶντας εἰς τό ἐνστίζειν ἀνθρωπιστικήν
τάσιν εἰς τάς τρυφεράς καρδίας τῶν μελῶν. Τ ο ι ­
οῦτοι σύνδεσμοι ὑπάρχουν εἰς ὅλα τά μέρη τῆς
Ἀγγλίας, προσέτι ἐν Ἀμερικῇ, Αὐστραλίᾳ καί
Νέα Ζηλανδίᾳ. Ἡ ἐπιρροή αὐτῶν κατανοεῖται
ἐκ τοῦ γεγονότος ὅτι 6 0 , 0 0 0 ἐκθέσεις ἰδεῶν
γράφονται ἐτησίως ἐν τοῖς δημοτικοῖς σχολεί­
οις μόνου τοῦ Λονδίνου, ἐπί θεμάτων οἷα τά
ἑπόμενα.—Περίγραψον τί ἐννοεῖς διά τῆς φρά­
σεως σκληρότης πρός τά ζῶα.—Ἔκθεσον τούς
* Ἴδε Ε Ρ Ε Υ Ν Η Σ τεῦχος Μαρτίου 1 9 0 3
— 52 —

λόγους δι' οὕς δέν πρέπει νά προκαλῶμεν


εἰς τά ζῶα ἄλγος.—Ὑπόδειξον τῆς ἀνατομι-
κῆς ὁμοιότητας μεταξύ ἀνθρώπου καί καρπο­
διαίτων ζώων.—Δεῖξον τό ἄδικον τῶν ἐπι­
στημονικῶν πειραμάτων τῆς ζωοτομίας.—
Ἀνάπτυξον ἄν ἡ κρεοφαγία δικαιολογεῖται
ἠθικῶς ἤ ἐπιστημονικῶς.—Ἐρεύνησον κατά
πόσον τό κυνήγιον ἐκφαυλίζει τόν ἄνθρωπον
κτλ.—Ταῦτα πάντα ἀποτελοῦν δρᾶσιν λίαν
τελεσφόρον, συνεχίζουσαν τό ἔργον οὗτινος
ἤρξαντο οί Ἰνδοί καί Ἕλληνες σοφοί, οἱ συγ­
γραφεῖς τῆς πλατωνικῆς καί νεοπλατωνικῆς
Σχολῆς, καί οἱ πρῶτοι πατέρες τῆς Ἐκκλη­
σίας, εἰσί δέ ἐξόχως ἀξιοσύστατα καί ἀξιομί­
μητα διότι συντελοῦν εἰς τήν ἰσχυροποίησιν
τῆς κρείσσονος φύσεως τοῦ ἀνθρώπου καί εἰς
τήν βαθμιαίαν ἐξουδετέρωσιν τῶν ἐγωιστικῶν
καί σκληρῶν ἐνστίκτων ἅτινα χαρακτηρίζουν
τήν ἐπικρατοῦσαν ἐν τῷ κόσμῳ παράφρονα
ἀναρχίαν.
Μ Ε Ρ Ο Σ Β΄

Α΄

Ὅσοι ἐσυνείθησαν νά πορεύωνται συμφώ­


νως πρός ἰδέας εἰς ἅς εὐρέθησαν νηπιόθεν,
παραξενεύονται βεβαίως ἀκούοντες περί πε­
ποιθήσεων περί ὧν οὐδέποτε ἐσκέφθησαν. Μή
δυνάμενοι νά ἐννοήσουν κατορθόνουν νά πα-
ρεννοοῦν. Μή δυνάμενοι νά ἐννοήσουν, χλευά­
ζουν ἤ οἰκτείρουν. Ἡ ζήτησις τῆς ἀληθείας
ἀπαιτεῖ ταλαιπώρησιν καί οἱ ἄνθρωποι ἀπο-
στέργοντες ἐκ νωχελείας νά ταλαιπωρηθῶμεν
παραλαμβάνομεν ἀπό τῶν προγενεστέρων γε­
νεῶν πλάνας ἅς ἀφίνομεν νά ἐπικρατοῦν μέ­
χρι τοσούτου, ὥστε πᾶν προσκροῦον εἰς αὐτάς
μᾶς ταράττει. Τό μισόκαινον μέρος τῆς ἀν­
θρώπινης φύσεως θριαμβεύει πρός ὄφελος τῆς
κτηνωδίας, τό φιλόκαινον τῆς φύσεως ἡμῶν
συμπνίγεται ἐπί ζημίᾳ τοῦ ἀνθρωπισμοῦ.
— 54 —

Διότι προϊστορική τις φυλή, εἴτε ἀναγκα-


σθεῖσα εἴτε πλανηθεῖσα παρεσύρθη εἰς τήν
ἕξιν τῆς κρεοφαγίας δέν ἕπεται ὅτι ἐν τοῖς
καθ' ἡμᾶς χρόνοις τοῦ πολιτισμοῦ καί τῆς
ἐπιστήμης πρέπει νά διατηρῶμεν τήν ζοφεράν
ταύτην παράδοσιν. Οἱ ἐν τῇ πλάνῃ διαρρεύ-
σαντες αἰῶνες κατέστησαν δύσκολον τήν ἐκρί-
ζωσιν τῆς ἕξεως. Τοῦτο εἶνε τό μόνον ὅπερ οἱ
συνήγοροι τῆς κρεοφαγίας δύνανται νά εἴ­
πουν. Ἀλλά διότι εἶνε δύσκολος ἡ ἐκρίζωσις,
μήπως ἕπεται ὅτι ἡ δυσκολία δικαιολογεῖ τήν
διατήρησιν τοῦ κακοῦ ;
Ὅταν ἕξις τις εἶνε κακή, ἡ ἐκρίζωσις αὐ­
τῆς ἐπιβάλλεται ἡμῖν, ὁσαιδήποτε καί ἄν ἐπι-
προσθοῦν δυσκολίαι. Δέν εὐθυνόμεθα μόνον
διά τήν γενεάν ἡμῶν, ἀλλά καί διά τάς γε­
νεάς αἵτινες ἔρχονται κατόπιν. Ἐάν οἱ προγε­
νέστεροι κατέστησαν τήν ὁδόν ἡμῶν δύσκολον
δέν πρέπει νά καταστήσωμεν αὐτήν ἔτι δυσκο-
λωτέραν εἰς τούς ἀπογόνους ἡμών. Οἱ μετα­
γενέστεροι θά ἴδουν εὐκρινέστερον ἤ ἡμεῖς,
ὅτι οὐδείς ἐπιστημονικός ἤ φιλοσοφικός λόγος
— 55 —

δικαιολογεῖ τήν κρεοφαγίαν, ἀλλά θά δυσκο­


λευθοῦν περισσότερον ἤ ἡμεῖς ὅπως καταρ­
γήσουν αὐτήν ἐάν ἡμεῖς ἤδη δέν ἄρωμεν
τάς δυσκολίας. Ἡ σημερινή βαθμίς τῆς ἐπι­
στήμης ἀρκετά ἀπεκάλυψεν ἡμῖν, ὅπως ἀπο-
στραφῶμεν τήν κρεοφαγίαν. Μᾶς δεικνύει
πρῶτον ὅτι ὁ ἀνθρώπινος στόμαχος δέν εἶνε
κατάλληλος πρός πέψιν τοῦ κρέατος. Τοῦτο
ἦτο γνωστόν καί εἰς τόν Πλούταρχον, γρά­
φοντα πρό δεκαοκτώ αἰώνων «κατά τῆς σαρ-
κοφαγίας», ἀλλά σήμερον γνωρίζομεν ἀκόμη
πλειότερα τοῦ Πλουτάρχου. Οἷον ὅμως θά
ἦτο τό κέρδος τῆς ἀνθρωπότητος, ἐάν ἡ γενεά
τοῦ Πλουτάρχου κατήργει τήν κρεοφαγίαν.
Δεκαοκτώ αἰῶνες ἔκτοτε ηὔξησαν τάς δυσκο­
λίας τῆς ἐκριζώσεως. Θά ἦτο εὐκολωτέρα ἡ
ἐκρίζωσις εἰς τήν ἐποχήν τοῦ Πυθαγόρα,
ὅστις ἀπό τότε ἀκόμη διεῖδε τό ὀλέθριον καί
κτηνῶδες τῆς ἕξεως. Δέν πρέπει ὅμως νἀ ἀπελ-
πισθῶμεν, διότι αἱ γενεαί ἐκεῖναι τόσον ὠλι-
γώρησαν τoῦ καθήκοντος αὐτῶν.
Τό ἡμέτερον ἔργον εἶνε νά τείνωμεν τό
— 56 —

οὗς εἰς τάς ἀποκαλύψεις τῆς ἐπιστήμης. Ὑπό


τήν ἔποψιν τῆς θεωρητικῆς ἀληθείας, γνωρί­
ζομεν ἤδη ὅτι πάντα τά συστατικά τοῦ κρέα­
τος ὅσα χρησιμοποιοῦνται ἐν τῷ ὀργανισμῷ
ἡμῶν πρός τροφήν, περιέχονται καί εἰς τά
φυτά. Ὁ ἀνθρώπινος ὀργανισμός ἔχει ἀνάγ­
κην ἀκριβῶς τῶν στοιχείων ἐκείνων, ἅτινα
μετασχηματίζονται εἰς τό ὑπό τῶν κρεοφάγων
τρωγόμενον κρέας. Παντός ζώου τό κρέας
εἶνε μεταμόρφωσις φυτῶν. Παραλαμβάνοντες
ὅμως τά στοιχεῖα τῆς τροφῆς ἐκ τοῦ κρέατος,
εἰσάγομεν καί ἄλλα στοιχεῖα, ἅτινα δέν ὑπάρ­
χουν εἰς τάς φυτικάς οὐσίας. Ταῦτα δέ τά
στοιχεῖα εἶνε τά θανατηφόρα, καί θά ἤμεθα
ἀσφαλεῖς κατ' αυτῶν ἐάν ἀπεκλείομεν τό κρέας
ὅπερ τά περιέχει, καί περιοριζόμεθα εἰς τά
φυτά ἅτινα εἰσίν ἐλεύθερα αυτῶν. Τά φυτά
δέν περιέχουν πτωμαΐνην, δέν περιέχουν μι­
κροοργανισμούς νοσογόνους, περιέχουν ὅμως
ὅλας τάς ἀπαραιτήτους οὐσίας πρός πλήρη
συντήρησιν τοῦ ἀνθρώπου. Τίς λόγος λοιπόν
ὑπάρχει ὅπως προτιμῶμεν τό κρέας;
— 57 —

Κακεντρέχεια καί σκληρότης, οὐδέν ἄλλο.


Δέν εἶνε μόνον θεωρητικῶς ταῦτα γνωστά.
Πρακτικῶς ἀπεδείχθησαν ἤδη ὑπό χιλιάδων
ἀνθρώπων, οἵτινες ἀπό πολλῶν ἐτῶν ἐγκατα­
λείψαντες τήν κρεοφαγίαν χαίρουν ἄκραν
ὑγείαν. Ὅσον ἀφορᾷ τήν σωματικήν ρώμην
γνωστότατον εἶνε ὅτι ὁ καλός ἀθλητής πρέπει
νά ἀπέχῃ τοῦ κρέατος, διά νά διατηρῇ τό σθέ­
νος του. Ὅπου γυμνάζονται παλαισταί ὑπάρ­
χει αὐστηρά ἀπαγόρευσις τοῦ κρέατος, γνωρί­
ζομεν δέ ὅτι ὁ Μίλων ὁ Κροτωνιάτης ἦτο μα­
θητής τοῦ Πυθαγόρα. Ἀλλ' ἔχομεν τόν ἵπ­
πον, τόν βοῦν καί τόν ἐλέφαντα μαρτυροῦν­
τας ὑπέρ τῆς ἀκρεοφαγίας, ὅσον ἀφορᾷ ὄχι
μόνον τήν ρώμην, ἀλλά καί τήν εὐγένειαν τοῦ
ἤθους. Ἀφ' ἑτέρου ὁ λέων, ἡ τίγρις, ἡ ὕαινα
δεικνύουν ἡμῖν τήν ἐπίδρασιν τοῦ κρέατος
πρός ἀνάπτυξιν κυρίως τοῦ θηριώδους ἐνστί­
κτου. Εἶνε ἀδύνατον νά περιλάβω ὅλα τά κατά
τῆς κρεοφαγίας ἐπιχειρήματα εἰς μελέτην ἥτις
πρέπει κατ' ἀνάγκην νά εἶνε βραχεία. Εἰς
τούς νοήμονας ὀλίγισται ἀρκοῦν νύξεις, ὅπως
— 58 —

ἐμπνεύσουν αὐτοῖς ἴδια ἐπιχειρήματα. Στοι­


χειώδη γνῶσιν τῆς φυσιολογίας ἀρκεῖ τις νά
ἔχῃ ὅπως ἀναλογισθῇ ὅτι αἱ ἶνες τοῦ κρέατος
εἶνε μεσταί περιττωμάτων, ἅτινα οἱ κρεοφά­
γοι εἰσάγουν εἰς τό αἷμα των. Ἀφοῦ τό ζῶον
ἀφομοιώσῃ διά τῆς ἐνεργείας τοῦ στομάχου
του τάς θρεπτικάς ουσίας, ἀπορρίπτει τάς πε-
περιττευούσας ἐν καταστάσει κόπρου.
Ἡ κόπρος αὕτη εἶνε καθ' ὁδόν, ὅταν τό
ζῶον σφάζεται, καί σταματᾷ ἐντός τῶν ἰνῶν
ἅς ὁ πεπολιτισμένος κόσμος τρώγει. Ἔπειτα
τό κρέας ἐπενεργεῖ ἐπί τό σύστημα καί ὡς με-
θυστικόν. Διεγείρει καί γεννᾷ φλόγωσιν, διαρ­
κούσης τῆς ὁποίας αἰσθάνεται τις ἐπίπλαστον
εὐεξίαν πρός διατήρησιν τῆς ὁποίας ἀναγκάζει
νά φάγῃ πάλιν κρέας, ἄλλως ἐπέρχεται ἀντί­
δρασις καί ἐξασθένησις. Ὅσον περισσότερον
δέ τις τρώγει, τόσην μεγαλειτέραν ἔχει ἀνάγ­
κην αὐτοῦ. Ὁ ἀπέχων ὅμως τοῦ κρέατος εἶνε
νηφάλιος. Σθένος πραγματικόν, καί ὄχι ἐπί­
πλαστον, βαθμηδόν καί ὁμαλῶς συσσωρεύεται
εἰς τόν ὀργανισμόν του. Τό πνεῦμα του μή
— 59 —

κωλυόμενον ἀπό τῆς ἐκ τοῦ κρέατος φλογώ-


σεως. ἐνδυναμοῦται καί ἡ διάνοια αὐτοῦ πλη­
ροῦται ἐνεργείας. Ὅλη ἡ ἐργασία τήν ὁποίαν
ἐπιβάλλει τό κρέας εἰς τόν στόμαχον πρός πέ­
ψιν μένει διαθέσιμος εἰς τῆς διανοητικῆς λει­
τουργίας. Ἡ δύναμις τοῦ ἐργάζεσθαι ἥν σφε­
τερίζεται ὁ στόμαχος, μεταδίδεται, εἰς τό
νοῦν.
Β΄
Καί ταῦτα ὡς πρός τό σῶμα καί τήν διά-
νοιαν, ὡς πρός τήν καρδίαν δέ ἡ κρεοφαγία
εἶνε ἔτι ὀλεθριωτέρα. Ἐνῷ ἡ ἐπιστήμη κατα­
δικάζει τήν ἕξιν, ἡ ὑγιής φιλοσοφία καί ἡ
ἠθική βδελύσσεται αὐτήν. Τί κακοηθέστερον
τῆς σφαγῆς ἐμψύχων ὄντων, ἐχόντων συναι­
σθήματα ὅμοια πρός τά τοῦ ἀνθρώπου ;
Ὑπάρχει οὐσιώδης διαφορά μεταξύ ἀνθρω­
ποφαγίας καί ζωοφαγίας ; Εἰμί βέβαιος ὅτι
καί τήν ἀνθρωποφαγίαν θά ἐθέτομεν εἰς
πρᾶξιν, ἐάν δέν μᾶς ἀπέτρεπεν ὁ φόβος τῆς
ἀλληλοφαγίας. Δέν μᾶς ἀποτρέπει ἡ ηθική,
ἀλλ' ὁ φόβος. Τά δυστυχῆ ζῶα ἅτινα δέν δύ-
— 60 —

νανται ν' ἀμυνθοῦν καθ' ἡμῶν, σφάζομεν ἐκ


τοῦ ἀσφαλοῦς. Ὁ τίτλος τοῦ ἀνάνδρου ἁρμό­
ζει εἰς πάντα ὅστις τρώγει κρέας. Εἶνε ἄναν­
δρος, διότι δέν ἔχει τό θάρρος νά ἐγκαταλείψῃ
ἕξιν καταδικασμένην ὑπό τῆς ἐπιστήμης καί
τῆς ἠθικῆς· ἀλλ' εἶνε ἄνανδρος ἔτι μᾶλλον,
διότι συγκατατίθεται εἰς τό νά θανατοῦται
χάριν αὐτοῦ ἔμψυχον ὄν στερούμενον τῶν μέ­
σων τῆς ἀντιστάσεως. Ὡς ἔδειξα ἐν τοῖς ἀνω­
τέρω, οὐδεμία ἀνάγκη δικαιολογεῖ αὐτόν.
Ἔχω προσωπικούς φίλους οἵτινες εἰσίν
ὑγιέστατοι, μηδέποτε τρώγοντες κρέας. Ἐγώ
αὐτός, ἀφ' ἧς τό ἐγκατέλειψα πρό ὀκταετίας*,
ἀνέκτησα τήν ὑγείαν μου ἥτις ἦτο ἀτελής.
Θηριωδία μόνον δικαιολογεῖ τόν κρεοφάγον.
Δέν δύναμαι νά ἀποκρύψω ὅτι φρικιῶ ὁσάκις
βλέπω τινά γευόμενον κρέατος, ὅσον θά ἐφρι­
κίων βλέπων τίγριν σπαράσσουσαν τό θῦμα
της. Και δέν εἶνε μόνον αἰτία τῆς κρεοφαγίας
ἡ θηριωδία, ἀλλ' εἶνε καί ἀποτέλεσμα αὐτῆς.
Καταντᾷ ἡμέρᾳ τῇ ημέρᾳ, θηριωδέστερος ὁ
* Ἐν ἔτει 1 8 8 4 .
— 61 —

κρεοφάγος, διότι ἔνεστιν ἐν τῇ φύσει τῆς


σαρκός νά ἐξαγριόνῃ τόν ἐξ αὐτῆς τρεφόμε­
νον. Ὁ κρεοφάγος εἶνε φίλερις καί ἐπιθετι­
κός. Εἰς κλίμα οἷον τό τῆς Ἑλλάδος ἔτι μᾶλ­
λον τοῦτο καταδηλοῦται. Αἱ συμβαίνουσαι ἐν
Ἑλλάδι ἀγριότητες ἔχουν κατά τό μέγιστον
μέρος τήν ἀρχήν των εἰς τήν ἐκ τοῦ κρέατος
διέγερσιν τῶν ἀπανθρώπων ἐνστίκτων. Ἐκτός
τῆς ἐπί τοῦ αἵματος ἐπενεργείας ταύτης τοῦ
κρέατος, ἐξοικείωσις πρός τήν ἰδέαν τοῦ σφά­
ζειν καί ἀποκτείνειν ἐξαχρειόνει τό αἴσθημα
ἐκτραχύνει τήν καρδίαν, καί καταστρέφει τόν
ἔρωτα τοῦ καλοῦ. Καλαί τέχναι καί χασάπικα
δέν δύνανται νά συνυπάρξουν. Ἡ ἡμέρωσις
τῶν ἠθῶν εἶνε ἀκατόρθωτος, ἐάν δέν ἐμφορη­
θῶμεν αἰσθήματος ἀγάπης πρός τά ζῶα, ἐάν
δέν ἐντυπωθῇ εἰς τήν ψυχήν μας ὅτι ἡ προ­
στασία καί ἡ εὐεξία τῶν ζώων εἶνε ἐμπεπι­
στευμένη εἰς τόν ἄνθρωπον. Αὐτή μόνη ἡ
ἐντύπωσις ὅτι ὑπάρχει δεσμός τις ἀδελφότη­
τος μεταξύ ἡμῶν καί τῶν λοιπῶν ζώων εἶνε
ἱκανή νά ἐξευγενίσῃ ἡμᾶς. Διά τό ἡμέτερον
— 62 —

κλίμα ἡ κρεοφαγία εἶνε ολέθρια ἕξις ὄχι μόνον


ὑπό ὑγιεινήν, ἠθικήν καί καλαισθητικήν ἔπο-
ψιν, ἀλλά καί ὑπό ἔποψιν οἰκονομικήν. Εἶνε
γεγονός ἐν τῇ πολιτικῆ οἰκονομίᾳ ὅτι ὅσῳ με-
γαλειτέρα ἡ ζήτησις τοῦ κρέατος, τόσῳ ἀκρι-
βώτερον πωλεῖται. Ὁ λόγος τοῦ γεγονότος
τοῦτου εἶνε ὅτι ἐνῷ τά προϊόντα τῆς γῆς εἶνε
ἀπεριόριστα, τά προϊόντα τῆς κτηνοτροφίας
εἶνε περιορισμένα ὡς εἶπον ἤδη καί εἰς τό
προηγούμενον κεφάλαιον. Ἡ Ἑλλάς κατά
τά τέσσαρα πέμπτα εἶνε γεωργική χώρα. Οἵας
προσόδους ἠδύνατο ν' ἀνοίξῃ ἐάν ἀφιεροῦτο
ἀποκλειστικῶς εἰς τά προϊόντα τῆς γῆς. Ὑπο-
τεθείσθω ὅτι ἀπεφασίζαμεν ὅλοι νά εγκατα-
λείψωμεν τήν κρεοφαγίαν. Ἐντός μιᾶς γενεᾶς
ἡ Ἑλλάς θά ἐκαλύπτετο ἀπό φυτείας καί τά
προϊόντα αὐτῆς θά ἐπρομήθευον ὅλην τήν
Ἀνατολήν. Κῆποι μυροβόλοι καί ὀπωροφόροι
θά ἐκόσμουν τάς ἐκτάσεις της, καί τήν στα­
φίδα θά ἐφροντίζομεν μᾶλλον νά προσθέσω-
μεν εἰς τόν ποικίλον κατάλογον τῶν τροφί-
— 63 —

μων μας παρά νά τυρβάζωμεν περί τῆς τιμῆς


αὐτῆς ἐν τῇ ἀγγλικῆ ἀγορᾷ.
Ἐν τῷ μεταξύ οἱ κάτοικοι θά ἔτεινον ἐπί
μᾶλλον καί μᾶλλον εἰς τόν ἀνθρωπισμόν καί
τό αἴσθημα τοῦ καλοῦ, ὅπερ σήμερον πνίγει
ὁ σφαγεύς, θά ἀνεπτύσσετο ἐκ τῆς λεπτῆς
ἐπιρροῆς τῶν ἀνθέων καί τῶν καρπῶν. Εἰς
ἀληθῆ Ἐδεμ ἠδύνατο νά μεταβάλῃ τόν τόπον
μία τοιαύτη ἀπόφασις. Τό πνεῦμα ὅπερ ἐπι-
σκοτίζεται ὑπό τῆς χονδροειδοῦς τροφῆς τῶν
σαρκίνων ἰνῶν, θά καθίστατο εὐκρινέστερον
καί θά ἔβλεπεν ἄλλας οἰκονομικάς ἀληθείας,
ἅς σήμερον δέν βλέπει.
Ἀναγνωρίζω ὅτι εἶνε δυσκατόρθωτος ἡ
μεταβολή ἐρριζωμένων συνηθειῶν*. Ἐνθυ-

* Σημείωσις τῆς τετάρτης ἐκδόσεως (1909). Ταῦτα


ἔγραφον πρό δεκαπέντε ἐτῶν, καί δέν ὑπῆρχε τότε οὔτε
εἶς ἀκρεοφάγος ἐν Ἑλλάδι. Ἤδη ὅμως ὑπάρχουν. Ὅπερ
τούς διακόσιους ἐν Ἀθήναις, ὡς ἠδυνήθην νά πληροφο­
ρηθῶ πρό διετίας ὅτε παρέθεσα πυθαγόρειον γεῦμα εἰς
τούς κορυφαίους τῆς διανοητικῆς κινήσεως. Εἶνε λίαν
εὐχάριστον ὅτι ἔκτοτε ἄλλα δύο πυθαγόρεια γεύματα πα-
ρετέθησαν κατά τό δοθέν παράδειγμα ἐν Φαλήρῳ.
— 65 —

μοῦμαι ὅτι τετράκις ἀπέτυχον ἐν τῇ ἀποπείρᾳ


μου ὅπως ἐγκαταλείψω τήν κρεοφαγίαν, ἀλλά
δέν ὑπεχώρησα. Ἤδη δέ ἡ θέα τοῦ κρέατος
ὅσον δήποτε κεκαρυκευμένον καί ἄν εἶνε μοί
ἐμποιεῖ ναυτίαν καί εἰμί βέβαιος ὅτι θά ἔπι-
πτον ἀσθενής ἐάν ἀπεφάσιζον νά φάγω εἴτε
κρέας βοός εἴτε ἀνθρώπου εἴτε γαλῆς. Ἀλλ'
ἐν ἀντιθέσει τῆς ἀντιπαθείας ταύτης ἥν εὐτυ-
χῶς ἀπέκτησα κατά τοῦ κρέατος, αἰσθάνομαι
μεγίστην ἡδονήν γευόμενος ὀπωρῶν καί κα­
ρύων δίς τῆς ἡμέρας. Ὁ διαφθείρας τόν οὐ-
ρανίσκον του διά τῆς κρεοφαγίας δέν δύναται
νά αἰσθανθῇ τό νέκταρ ὅπερ εἰσάγεται εἰς τόν
ἀνθρώπινον ὀργανισμόν διά τῶν ὡρίμων καρ­
πῶν παντός εἴδους. Οἱ καρποί παρέχουν οὐ
μόνον βρῶσιν ἀλλά καί πόσιν. Εἶνε δέ τό ὕ­
δωρ τῶν καρπῶν τό ἀληθές ἐλιξίριον τῆς ζωῆς,
διότι εἶνε ἀπηλλαγμένον πασῶν τῶν γηίνων
οὐσιῶν τοῦ κοινοῦ ὕδατος αἵτινες ἀποτελοῦν
τήν κυρίαν αἰτίαν τοῦ γήρατος. Κατά τά τε­
λευταῖα ταῦτα ἕτη κατέστη γνωστόν ὅτι αἰτία
τοῦ γήρατος εἶνε ἡ βαθμιαία ἀποστέωσις. Αἱ
— 65 —

ὀρυκταί οὐσίαι ὧν τό ἀποσταγμένον ὕδωρ εἶνε


ἐλεύθερον ἐπιταχύνουν τήν ἀποστέωσιν, ἐνῷ
τό ὀξύ ὅπερ χαρακτηρίζει πάσας τάς ὀπώρας
ἐπιβραδύνει αὐτήν.
Τῶν ὀπωρῶν αἱ ἀρεταί εἶνε ἤδη τόσον ἀ-
νεγνωρισμέναι, ἀνεξαρτήτως τῆς ἀπό τοῦ κρέα­
τος ἀποχῆς, ὥστε αἱ ἀγοραί τοῦ Λονδίνου αἵ­
τινες πρό τινων ἐτῶν ἐσπάνιζον καρπῶν σή­
μερον βρίθουν τοιούτων. Ἀπό πάντων τῶν
μερῶν τοῦ κόσμου κομίζονται καθ' ἑκάστην
φορτία ὀπωρῶν. Ἔτι δέ μεγίστη δραστη­
ριότης ἀναπτύσσεται ὅπως αἱ γαῖαι τῶν βρε-
ταννικῶν νήσων κατακαλυφθοῦν ὑπό καρποφό­
ρων δένδρων ὄχι βεβαίως χάριν ἐξαγωγῆς, ἀλλά
χάριν καταναλώσεως. Ἡ ζήτησις αὐξάνει
ὁλοέν, ἡ κατανάλωσις ἐξαπλοῦται καί αἱ τιμαί
τῶν ὀπωρῶν ἀπό ἔτους εἰς ἔτος εἶνε μικρότε­
ραι. Ἡ ἀπό τῆς κρεοφαγίας εἰς τήν καρποφα-
γίαν δολιχοδρομία εἶνε παράλληλος τῇ ἀπό
τῆς δουλείας εἰς τήν ἐλευθερίαν. Δυσκόλως
διανύεται ἡ μία ἄνευ τῆς ἄλλης ἀλλά ταὐτο­
χρόνως διανυόμεναι ὁδεύονται εὐκόλως καί
— 65 —

ἄγουν εἰς τόν ἀνθρωπισμόν.


Ἀρκετούς αἰῶνας ἀνεκάθησεν ὁ πολιτι­
σμός ἐπί τοῦ πλανήτου μας, ἡ εἰς τόν ἀνθρω­
πισμόν ἄγουσα πρέπει ἐπί τέλους ν' ἀνοιχθῇ
ἡμῖν.
Γ΄
Ἡ ὀρθόδοξος ἰατρική ἐμμένει εἰς ἀρχαίας
προλήψεις, ἀλλ' ἐν τοῖς κόλποις αὐτῆς συντε­
λεῖται βαθμηδόν μεγάλη ἐπανάστασις, ἐφ'
ὅτου τό κρέας ἔπαυσε νά θεωρῆται τῶν ὧν
οὐκ ἄνευ. Οἱ πεφωτισμένοι νεώτεροι Ἀσ-
κληπιάδαι θά ἐθεωροῦντο παράφρονες οὐ
πρό πολλῶν ἐτῶν, ἔχοντες ἐκ διαμέτρου ἀν­
τιθέτους μεθόδους καί ἰδέας θεραπευτικῆς.
Ἡ συνηθεστέρα σήμερον συμβουλή ἰατροῦ
εἶνε : «ὀλιγώτερον κρέας, περισσοτέρους ὠρί­
μους καρπούς» καί ἡ μᾶλλον ἐπικρατοῦσα
γνώμη εἶνε ὅτι οἱ ἀποθνήσκοντες κατόπιν νό­
σου τινός, δέν ἀποθνήσκουν «ἐκ τῆς νόσου»
ὥς κοινῶς λέγεται, ἀλλ' ἐκ τῶν φαρμάκων εἰς
ἅ ἐξαναγκάζουν αὐτούς οἱ ορθόδοξοι ἰατροί,
καί συνεπείᾳ τῆς συνήθους διαίτης, ἥτις κα-
— 67 —

θιστᾷ τά φάρμακα ἀναγκαῖα. Ὁ κρεοφαγῶν


ἔχει ἀνάγκην, ὑγιής μέν ὤν, ἀλκοολίου, ὀρυ­
κτῶν καί δριμειῶν οὐσιῶν ὅπως τηρῇ ἰσορρο-
πίαν τινα φαινομενικῆς ζωτικότητος, ἀσθε­
νῶν δέ, πρέπει νά προσφύγῃ εἰς τήν χρήσιν
δηλητηρίων, βιαίων μέσων καθάρσεως ἤ ἐγχει-
ρήσεων ὅπως ἐξουδετερώσῃ, εἰ δυνατόν, τά ὀ­
λέθρια ἀποτελέσματα τῆς κρεοφαγίας.
Ἀποτελέσματα τῆς βίας καί τοῦ δηλητη­
ρίου, ὡς ἐπί τό πλεῖστον, εἶνε ὁ θάνατος.
Πράγματι ὅμως σπανίως τις ἀποθνήσκει ἐκ
τῆς δεῖνα ἤ δεῖνα νόσου. Ἡ νόσος πάντοτε
εἶνε διαδήλωσις κατά τῆς κακοδιοικήσεως τοῦ
ὀργανισμοῦ, καί μακράν τοῦ νά εἶνε αἰτία
θανάτου, εἶνε ἀφορμή νουθετήσεως καί προ­
σπάθεια τῆς φύσεως, ὅπως ἐπανέλθῃ εἰς τήν
τροχιάν της. Τοῦτο ἡ νεωτέρα ἐπιστήμη κα­
τενόησεν. Ἐντεῦθεν δέ ἡ αὔξουσα πίστις εἰς
τήν εὐεργετικήν ἐπίδρασιν τῶν καρπῶν, καί
ἡ αὔξουσα δυσπιστία πρός τό κρέας. Ὁ συστη­
ματικῶς τρώγων καρπούς (ὑποτιθεμένου ὅτι
καί οἱ ἄλλοι ὅροι τῆς ὑγιεινῆς τηροῦνται) εἰς
— 68 —

οὐδεμίαν ὑπόκειται ἀσθένειαν. Τό σύστημα


ὀχυροῦται ἐκ τῶν προτέρων κατά πάσης ἐχ­
θρικῆς ἐπιρροῆς. Τό αἷμα προσκτᾶται στοι­
χεῖα ζωῆς, ἐκ τοῦ ἐν τοῖς καρποῖς τεταμιευμέ­
νου ἡλιακοῦ φωτός, καί στοιχεῖα δυνάμεως καί
ἐνεργείας ἐκ τοῦ ἐν αὐτοῖς τεταμιευμένου ἠλε­
κτρισμοῦ. Οὐδενός μεθυστικοῦ ἤ ἀναψυκτι­
κοῦ ἔχει ἀνάγκην ὁ καρποφάγος ὑγιαίνων, καί
οὐδενός δηλητηρίου ἀσθενῶν. Ἐν περιπτώσει
οἱασδήποτε ἀσθενείας ἥτις εἶνε σπανιώτατον
σύμβαμα παρά τῷ καρποδιαίτω, ἀρκεῖ ἀνάπαυ­
σις καί ὑποβοήθησις τῆς φύσεως δι' ἠπίων μέ­
σων, ὡς ἡ χρήσις ζωμοῦ πορτοκαλίων ἤ στα­
φυλῶν, ἀφέψημα κριθῆς, θερμά λουτρά, κα­
θαριότης καί διηνεκές ρεῦμα νέου ἀέρος, ὅπως
ἐπανέλθη τό σύστημα εἰς τό πρόσθεν σφρῖγος
αὐτοῦ, ἀπαλλασσόμενον μάλιστα καί τοῦ ἀ­
νιαροῦ καί ἐπικινδύνου σταδίου τῆς ἀναρρώ­
σεως, ὅπερ παρομαρτεῖ (ἐν περιπτώσει ἐπιτυ­
χίας) εἰς τήν χρῆσιν τῶν βιαίων μέσων τῆς
παλαιᾶς Ἰατρικῆς. Ὡς ἔγραψα καί ἄλλοτε, ἀ­
ναγνωρίζεται ὁλονέν ὅτι ὁ κρεοφαγῶν εὕρηται
— 69 —

ἐν διηνεκεῖ νόσῳ συνισταμένῃ εἰς τήν φλόγω­


σιν, ἥν προξενεῖ ὁ ἐκ τοῦ κρέατος ἐρεθισμός
καί ἥν ἐκλαμβάνομεν ὡς ὑγείαν, ἐνῷ ὁ ἀπέχων
τοῦ κρέατος καί συστηματικῶς τρώγων καρ­
πούς, εὕρηται ἐν διηνεκεῖ ὑγείᾳ καί χρησιμό­
τητα πασῶν τῶν λειτουργιῶν τοῦ ἐνεργουσῶν
ἥρεμα καί ὁμαλῶς. Ἡ ὑγεία τοῦ καρποδιαί­
του δέν εἶνε μόνον σωματική ἀλλά καί πνευ­
ματική καί ἠθική. Ἔχει δηλαδή νοῦν ὑγιᾶ
καί φρένας ἀγαθάς ἐν σώματι ὑγιεῖ. Ἀφοῦ ἡ
ὑγεία εἶνε ὁ ὅρος οὗ ἄνευ ἡ περαιτέρω ἐξέλιξις
τοῦ ἀνθρώπου εἶνε ἀδύνατος δυνάμεθα ὁπω­
σοῦν ν' ἀναμετρήσωμεν τό μέγεθος, ὅπερ κέ­
κτηται ἡ σημασία τῆς καρποφαγίας. Ἡ ἐκ
ταύτης παραγομένη γαλήνη καί ἡ μεταξύ πνευ­
ματικῆς καί σωματικῆς ρώμης ἰσορροπία —τό­
σῳ σπανία παρά τοῖς κρεοφάγοις— συντελεῖ
ἀτομικῶς μέν εἰς προαγωγήν τῶν ἀνθρωπίνων
ἰδιοτήτων, αἵτινες λανθάνουν ἐν ἡμῖν σήμε­
ρον, κοινωνικῶς δέ εἰς τήν ἐπίτευξιν εἰρήνης
καί δικαιοσύνης.
Δέον νά ἐνθυμώμεθα ὅτι ὁ ἄνθρωπος δέν
— 70 —

αὐξάνει μόνον λόγῳ ἡλικίας, ἀλλ' αὐξάνει


λόγῳ ἐξελίξεως. Ὅπως ἡ βλάβη τῆς σπονδυ­
λικῆς στήλης κατά τήν παιδικήν ἡλικίαν συμ­
βᾶσα κωλύει τήν αὔξησιν καί ἀφίνει τόν πα­
θόντα κυφόν, οὕτω καί ἡ διατάραξις τῆς ἰσορ­
ροπίας τῶν ἰδιοτήτων τοῦ νοῦ καί τῆς καρ­
δίας, κωλύει τήν ἐξέλιξιν καί ἀφίνει τόν πα­
θόντα ἠθικῶς κυφόν ἤ νάνον. Ἀνομολογεῖ­
ται σήμερον σχεδόν ἀπανταχοῦ ὅτι ὑποφώσκει
νέα τις ἕκτη αἴσθησις δυνάμει τῆς ὁποίας ὁ
ἄνθρωπος δύναται νά ἀντιλαμβάνεται ἀνεξαρ­
τήτως τῶν πέντε ἄλλων αἰσθητηρίων. Πράγ­
ματι ἀναπτυσσόμενη ἡ αἴσθησις αὕτη ἕστω
τό ἀληθές ὄργανον γνώσεως καί σοφίας. Ἀλη­
θῶς πολύ νάνοι θά ἤμεθα αἰωνίως ἐάν κατα­
δικαζόμεθα νά μένωμεν εἰς τό ἔλεος τῶν πέντε
πενιχρῶν ἡμῶν αἰσθήσεων. Ἡ ἐμμονή εἰς τήν
κρεοφαγίαν θά ἰσοῦτο ἀκριβῶς πρός τοιαύτην
καταδίκην. Ἡ βραδεῖα ἐκρίζωσις τῆςἕξεως
θά ἰσοδυναμεῖ πρός βραδεῖαν ἀνάπτυξιν τῆς
ἕκτης αἰσθήσεως καί ἡ ταχεῖα πρός ταχεῖαν.
Εἶνε ἀναμφισβήτητον ὅτι οἱ απέχοντες τοῦ
— 71 —

κρέατος ἔχουν τό νέον ἀντιληπτικόν ὄργανον


—ὄπερ καλῶ διαίσθησιν*—μᾶλλον ἀνεπτυγ­
μένον καί εἶνε ἀναγκαῖον συμπέρασμα ὅτι τά
τέκνα αὐτῶν, ἐκτός ἐάν κρεοφαγήσουν, θά ἔ­
χουν αὐτό ἔτι μᾶλλον ἀνεπτυγμένον. Ἐπειδή
σῶμα καί πνεῦμα ἐπιδροῦν ἐπ' ἀλλήλων, κάλλος
σωματικόν ἔσται συνέπεια ὑγιοῦς πνεύματος,
καί σθένος ψυχικόν συνέπεια ὑγιοῦς σώματος.
Ἀληθῶς δέν δύναται τις νά παράσχῃ μεγάλη­
τέραν εὐεργεσίαν εἰς τά τέκνα του καί εἰς τό
ἀνθρώπινον Γένος, εἰμή ἐνσταλλάζων εἰς τό
πνεῦμα αὐτῶν εὐθύς ἐξ ἀρχῆς ἀπέχθειαν πρός
τήν ἕξιν τῆς κρεοφαγίας, καί συναίσθησιν ἀ­
δελφότητος πρός πᾶν ἀνεπιβλαβές ἔμψυχον ὄν.
Εἶνε τρεῖς βαθμοί ἀποχῆς διά τῶν ὁποίων δέον
νά διέλθῃ ὅστις δέν δύναται ἀμέσως νά ἀρνη-
θῇ τό κρέας. Πρέπει ἐν πρώτοις ν' ἀπόσχῃ τοῦ
κρέατος τῶν θηλαστικῶν, εἶτα τοῦ τῶν πτη­
νῶν, κατόπιν τοῦ τῶν ἰχθύων, οἵτινες ἔρχον­
ται τελευταῖοι ἐν τῇ κλίμακι τῆς ὀργανικῆς
ἀναπτύξεως, καί νά περιορισθῇ (ἤ μᾶλλον νά
* Ἴδε «Φῶς ἐκ τῶν ἔνδον» κεφ. Α΄.
— 72 —

ἐκταθῇ) εἰς τήν χρήσιν τῶν προϊόντων τοῦ φυ­


τικοῦ βασιλείου, ἅτινα εἰσί τόσῳ ποικίλα καί
τόσῳ δεκτικά πολλαπλασιασμοῦ. Ἀναλόγως
τῆς ἰδιοσυγκρασίας τινός οἱ βαθμοί τῆς ἀποχῆς
δύνανται νά γίνουν περισσότεροι. Οὔτω το
πρῶτον στάδιον θά συνίστατο είς τήν αραίω-
σιν της κρεοφαγίας ἀποφευγομένης δίς, εἶτα
τρίς, εἶτα τετράκις τῆς ἑβδομάδος, ἡ εἰς τήν
μεταβολήν τοῦ πνεύματος, ὑφ' ὅ τις κρεοφα-
γεῖ. Ἐπί παραδείγματι, ἀποφασίσας νά ἀρνη­
θῇ τήν ἕξιν, δύναται νά ἐξακολουθῇ κρεοφα­
γῶν, ἀλλ' ἐνταυτῷ καί εκάστοτε να καταδικά­
ζῃ τήν ἕξιν εἰς ἀπάνθρωπον, καί νά λυπῆται
διότι ἐνδίδει εἰς αὐτήν, πάντοτε ἐπιφυλαττό­
μενος να τήν ἐγκαταλείψῃ καί πιστῶς ἀφορῶν
εἰς τό ἰδεῶδες τῆς ἀναιμάκτου διαίτης, ἑτέρῳ­
θεν προτρέπων ἄλλους νά πράττουν ὁμοίως
καί ὑπενθυμίζων αὐτοῖς καί ἑαυτῷ ὅτι ἡ κρεο­
φαγία συνεπάγεται τήν καταστροφήν παντός
ὅ,τι ὁ ἄνθρωπος ἔχει εὐγενές καί ἄριστον, ἔτι
δέ τήν τρομοκρατίαν παρά τοῖς κατωτέροις
ἡμῶν ἀδελφοῖς, τοῖς ζῶοις, ἅτινα βαρβάροις φο-
— 73 —

γεύονται καί ἀπανθρώπως βασανίζονται. Τοῦ


οὕτω σκεπτομένου καί ἐνεργοῦντος ἡ κρεοφα­
γία δέν δύναται νά ἐξακολουθήσῃ ἐπί μακρόν.
Ὁλίγον κατ' ὀλίγον θά γεννηθῇ ἐν αὐτῷ τό­
σῳ ἰσχυρόν αἴσθημα κατά τῆς ἕξεως, ὥστε
οὐδέ κατ' ὄψιν θά ἀνέχεται τό κρέας. Τῷ
προλέγω ὅμως μίαν δοκιμασίαν, ἥν ἤδη ὑφί­
σταμαι. Θά ἀναγκάζεται νά ἀλλάσσῃ δρόμον
ὁσάκις διέρχεται ἔξωθεν κρεοπωλείου, ἤ ὡς
ἐγώ πράττω συνήθως, θά φέρῃ μεθ' ἑαυτοῦ
χειρόμακτρον βραχύν δι' εὐκαλύπτου, ὅπως ὑ­
περασπίζῃ τό ὀσφραντικόν σύστημα κατά τῆς
εἰσβολῆς τῶν ἐκ τοῦ σφαγείου μικροβίων. Ἀλλ'
ἡ δοκιμασία αὕτη εἶνε ἐξ ἐκείνων, ἐφ' αἷς τις
δέον νά σεμνύνεται μᾶλλον ἤ νά δυσανασχετῇ,
οὐδέ θά ὑπῆρχον ὅλως σφαγεῖα, πιστεύω, ἐν
κοινωνίᾳ ἧς τά μέλη θά εἶχον τό αἴσθημα τοῦτο.
Εἶνε βεβαίως λογικόν καί ἐπάναγκες κατ'
ἀρχάς νά ἐγκαταλειφθῇ ἡ βρῶσις τοῦ κρέατος
τῶν μᾶλλον ἀνεπτυγμένον ὀργανισμόν ἐχόν­
των ζώων, ἅτινα καί ὑποφέρουν πλειότερον
καί ἰσχυρότερα οἰκογενειακά συναισθήματα
— 74 —

ἔχουν. Δέν εἶνε τόσῳ σκληρόν, ἐπί παραδείγ­


ματι, ἡ ἀλιεία ὅσῳ ἡ ἀπάνθρωπος ἐπί σφαγῇ
ἀφαίρεσις τῶν τέκνων τῆς ἀγελάδος, ἥτις αἰ­
σθάνεται ὅλον τό ἄλγος, οὗ εἰσι δεκτικά μη­
τρικά στήθη. Βραδύτερον θά κατανοήσῃ ὁ
ἀρνηθείς τήν κρεοφαγίαν ὅτι καί οἰ ἰχθεῖς δέν
ζοῦν ὅπως ἐκ τῆς σαρκός αὐτῶν τρέφεται ὁ
ἄνθρωπος, ἀλλά ζοῦν διά νά ζοῦν. Εἶνε πρό­
σφατος ἡ ἐπιστημονική ἀνακάλυψις ὅτι ἡ θά­
λασσα θά ἐσήπετο ἐάν μή ὑπῆρχον ἰχθεῖς. Εὐ­
κόλως δύναται τις νά φαντασθῇ εἰς οἵαν φρι­
καλέαν νεκρόπολιν θά μεταβάλλετο ὁ πλανή­
της μας, εἴ ποτε ἡ θάλασσα έσήπετο. Δέν εἶνε,
εὐτυχῶς, φόβος νά ἐξαντληθῇ τό γένος τῶν
ἰχθύων. Τό ἐκ τῆς ἀνακαλύψεως σημαντικόν
δίδαγμα εἶνε ἄλλο : Πάντα τά στοιχεῖα, ἅτινα
θά ἀπετέλουν τήν σήψιν τῆς θαλάσσης, ἐάν μή
ὑπῆρχον ἰχθεῖς, ἀποτελοῦν ἤδη τήν σάρκα τῶν
ἰχθύων. Οὕτω πᾶν ἔμψυχον πρέπει βαθμηδόν
νά ἀποκλεισθῇ τέλεον ἀπό τῆς τραπέζης τοῦ
ἀνθρώπου. Τό ἐλατήριον τώρα τοῦ ἀποκλει­
σμοῦ τούτου εἶνε ποικίλον, ἀλλά δύναται νά
— 75 —

ἀναχθῇ εἰς τρεῖς κατηγορίας, ἤτοι : λόγῳ οἰ­


κονομίας, λόγῳ ὑγείας καί λόγῳ ἠθικῆς. Τούς
λόγῳ πνευματικῆς διαύγειας κατατακτέον εἰς
τούς λόγῳ ὑγείας ἀπέχοντας τοῦ κρέατος. Ἐν
αὐτοῖς συναριθμεῖται ὁ Βύρων, ἐνῷ ὁ ἕτερος
μέγας ποιητής Σέλλεϋ ἀπεῖχε τοῦ κρέατος λό-
γῳ ἠθικῆς. ( Ἴ δ ε ἄρθρον μου ἐν τῷ Παρνασ-
σῷ Ἀπριλίου καί Μαΐου 1 8 9 2 ) . Πιστεύω ὅτι
δέν θά εἶχεν ἡ ἐπί τοῦ κρέατος ἀποχή τόσον
μεγάλην σημασίαν, ἐάν ὑπῆρχον μόνοι οἱ λό­
γοι τῆς οἰκονομίας καί τῆς ὑγείας, ὁσωδήποτε
σοβαρός καί ἄν εἶνε ὁ λόγος τῆς ὑγείας. Τόσῳ
πεπεισμένος εἰμί περί τούτου, ὥστε κατά τά
πρώτα ἔτη τῆς ἀναμορφωθείσης διαίτης μου,
ὅτε ἠλαυνόμην ἐκ λόγων ὑγείας, μήπω ἀνα-
καλύψας καί τόν παμμεγέθη λόγον τῆς ἠθικῆς,
ἐθεώρουν τό ζήτημα ὡς ὅλως προσωπικόν καί
δέν ἔκρινα ἐμαυτόν ὑπόχρεων νά ἐκφράζωμαι
πολύ ἐπί τούτου. Ἀλλ' ἤδη αἰσθάνομαι ὅτι
θά ἔφερον εὐθύνην, ἐάν μή ἔλεγον δημοσίᾳ ὅτι
οὐδέν συνδέεται πρός τάς θεμελιώδεις ἀρχάς
τῆς ἠθικῆς τόσῳ πολύ ὅσῳ τό εἶδος τῆς τρο-
— 76 —

φῆς τoῦ ἀνθρώπου. Ἐάν μοί ἐζητεῖτο ὁ ὁρι­


σμός τοῦ βαρβάρου, θά ἐσχημάτιζον αὐτόν ἐκ
δύο στοιχείων. Θά ὥριζον ὡς βάρβαρον πάντα
ὅστις α) ἀσμένως καί ἄνευ διαμαρτυρή-
σεως συναγωνίζεται πρός τούς ὁμοίους του
περί βιοπορισμοῦ καί β) τρέφεται ἐκ τῆς σαρ­
κός ἐμψύχων ὄντων.
Δ΄
Ἐπιστολή τις ἥν ἔλαβον ἐξ Ἀθηνῶν ἀν­
τιπροσωπεύει τάξιν ἀγάμων ποθούντων νά ἀρ­
νηθοῦν τήν κρεοφαγίαν, ἀλλά ἀπαντώντων
δυσκολίας ἕνεκα ἐλλείψεως ἐστιατορίων καταλ­
λήλων. Αἱ δυσκολίαι, ὡς ἀνέπτυξα ἐν τοῖς ἔμ­
προσθεν, οὐδαμῶς δικαιολογοῦν τήν διατή-
ρησιν τῆς ἕξεως. Ἐξ ἐναντίας ἐπισπεύδουν
τήν ἐκρίζωσιν αὐτῆς. Ἀναμφιβόλως ὅταν τις
εὐτυχῇ νά ἔχῃ οἰκογένειαν καί τά μέλη αὐτῆς
πάντα νά ὁμοφρονοῦν αὐτῷ ἐν τῷ ζητήματι
τούτω, ἔχει εὐκολίας, ὧν οἱ βιοῦντες ἄνευ οἰ­
κογενείας στεροῦνται. Ἀλλ' ὁ εἰλικρινής πό­
θος εἶνε ἰσχυροτάτη δύναμις. Οὐδέν ἐν τῇ φύ­
σει ὅπερ ἔχει λόγον ὑπάρξεως, δύναται νά μεί-
— 77 —

νῃ ἄνευ μορφῆς καί σαρκός. Θά ἤρκει ἁπλῆ


ἔκφρασις τῶν σπουδαίως διατιθεμένων νά ἐγ­
καταλείψουν τό κρέας, ὅπως δημιουργηθῇ
ζήτησις, καί τουλάχιστον ἕν ἐστιατόριον θά
προέκυπτε πρός ἱκανοποίησιν τῆς ζητήσεως.
Ὅσοι εἶνε πεπεισμένοι περί τοῦ ὀλεθρίου τῆς
κρεοφαγίας δέν ἔχουν ἤ νά δημοσιεύουν συ­
στηματικῶς τήν πεποίθησίν των, καί δέν θά
ἀπητεῖτο νά εἶνε τις ἐκτάκτως ἀγχίνους, ὅπως
ἔχων ὀλίγα χρήματα καί καλόν μάγειρον ἀ­
ποφασίσῃ νά ἀνοίξῃ κατάλληλον ἑστιατόριον,
ὅπερ ἐπί τοῦ παρόντος θά εἶχε βεβαίως τό μο­
νοπώλιον τῶν Πυθαγορείων καί καρποδιαί­
των. Ἀλλ' ἡ ἐπιτυχία του θά ἐξηρτᾶτο κατά
μέγιστον μέρος ἐκ τῆς αὐστηρᾶς τηρήσεως τοῦ
κανόνος, ὅπως μηδέποτε εἰσαχθῇ εἰς αὐτό ζωϊ­
κή οὐσία οἱαδήποτε (ἐξαιρέσει ὠῶν καί γά­
λακτος). Διά καλῆς μαγειρικῆς καί ἐκλεκτῶν
καρπῶν μάλιστα θ' ἀπέσπα πολλούς πελάτας
ἀπό τῶν κρεοφαγικῶν ξενοδοχείων, ὧν καί αἱ
τιμαί θά εἶνε πάντοτε μεγαλήτεραι και αἱ τρο­
φαί ἀνθυγιειναί. Ἐν τῷ μεταξύ ἡ χρήσις τῶν
— 78 —

ὠῶν, τοῦ γάλακτος καί τῶν ἐξ αὐτοῦ εἰδῶν


εἶνε μέγα βοήθημα, καί μολονότι καί ταῦτα
ἀφαιροῦνται ἀπό τοῦ σκοποῦ καί τῆς εὐημε­
ρίας τοῦ κόσμου τῶν ζώων, πρέπει τις ἐπί
τοῦ παρόντος νά τάξῃ αὐτά εἰς τήν κατηγο-
ρίαν τῶν καρπῶν. Τά γαλακτοπωλεῖα τῶν Ἀ­
θηνῶν οἷα ἀνεπτύχθησαν ἰδίως ἐπ' ἐσχάτων
εἶνε λίαν εὐοίωνος θεσμός προσιδιάζων τῇ Ἑλ­
λάδι. Ἀπαιτεῖται πολύ μικρά ἐνέργεια ἐκ μέ­
ρους τῶν συνηγόρων τῆς κρεοφαγίας καί πολύ
μικρά δαπάνη ἐκ μέρους τῶν διευθυνόντων τά
ἐξαίρετα αὐτά ἀθηναϊκά γαλακτοπωλεῖα ἵνα
μετατραποῦν εἰς ἀκρεοφαγικά ἐστιατόρια.
Αἱ Ἀθῆναι τότε θά ἡμιλλῶντο πρός τό Λον-
δῖνον ὡς πρός τό χαρακτηριστικόν τοῦτο, καί
εἶμαι βέβαιος ὅτι οἱ γαλακτοπῶλαι θά εὐδο-
κίμουν ἐκτάκτως ἀπό ἐμπορικήν ἔποψιν.
Ὅπως ἐπεκράτησεν ἡ ἰδέα, ὅτι αἱ ὀπῶραι
εἰσί μόνον κατάλληλοι μετά τό γεῦμα, πρός
ἁπλήν ὕγρανσιν τοῦ οὐρανίσκου, ἐνῷ ἔπρεπε
νά θεωρῶνται κυρία τροφή, οὕτω καί περί
καρύων ἐπεκράτησεν ἡ πλάνη ὅτι χρησιμεύουν
— 79 —

μόνον πρός κατασκευήν γλυκυσμάτων. Κάρυα


παντός εἴδους, ἀμύγδαλα καί κάστανα περιέ­
χουν τόσῳ συγκεντρωμένην θρεπτικήν οὐ-
σίαν, ὥστε τῇ ἀληθείᾳ ὄχι μόνον ὀλιγίστη
δόσις ἐξ αὐτῶν ἀρκεῖ, ἀλλά καί μεταδίδουν
εἰς τόν ὀργανισμόν ἀπαραίτητα στοιχεῖα ζωής
και σθένους, στοιχεία ἅτινα τό κρέας δέν
περιέχει. Τά συστατικά τοῦ καρύου διατηροῦν
τήν θερμότητα τοῦ σώματος εἰς τό ἀναγκαῖον
αὐτῆς σημεῖον. Τό ἔλαιον αὐτοῦ εἶνε πολύτι-
μον ἐπί τούτῳ καί ἐπί. κατασκευῇ ἰνῶν, ἀλλά
τά κάρυα, ὅπως πᾶσα ἄλλη τροφή, πρέπει να
μασσώνται πολύ μέχρις οὗ μεταβληθοῦν χη-
μικῶς διά τοῦ σιέλου. Οὐδεμία ἄλλη τροφή
περιέχει τόσα πλαστικά καί θερμογόνα στοι­
χεία. Ὁ ἐν τοῖς καρύοις περιεχόμενος σίδηρος
ὑπάρχει ἐν τοιαύτῃ ἀναλογίᾳ, ὥστε ἡ συστη­
ματική χρήσις αὐτῶν εἰσάγει εἰς τόν ὀργανι­
σμον ὅσην δόσιν σιδήρου ἀναγκάζεται ἡρωϊ­
κῶς ὁ κρεοφάγος νά λάβῃ κατά τῆς ἀναιμίας
και ἀτονίας, μέ τήν διαφοράν ὅτι ὁ σίδηρος
ὡς φάρμακον λαμβανόμενος ἐν βραχεῖ διαστή-
— 80 —

ματι ὑπό τοῦ ἀσθενοῦς παραμένει εἰς τό σύ­


στημα καί ἐναποθέτει τά σπέρματα ἄλλων νο­
σημάτων οἷον νευραλγίας, ποδάγρας κλπ.,
ἐνῷ εισαγόμενος διά τῶν καρύων δέν ἔχει τό
ἀποτέλεσμα τοῦτο, ἀλλά προεπενεργεῖ μόνον
εὐεργετικῶς. Πράγματι πᾶσαι αἱ όρυκται οὐ­
σίαι αἱ διδόμεναι ὑπό τῶν ἰατρῶν, ἐν με­
μονωμένῃ καταστάσει ὡς φάρμακον κατά
τῶν νόσων, περιέχονται ἐν προσηκούσῃ ἀνα­
λογία, εἰς τάς διαφόρους ὀπώρας, τά κάρυα
καί τά ὄσπρια, ἐπί τῷ τέλει ἵνα προλαμβά­
νωνται αἱ νόσοι. Ἀκόμη καί τό ἅλας καί τό
σάκχαρον οὗ ἔχομεν ἀνάγκην δίδεται ἡμῖν
καταλληλότερον διά τῶν προϊόντων τῆς γῆς.
Τεκμήριον τούτου ἱκανόν εἶνε τό γεγονός, ὅτι
οί ποιούμενοι μεγάλην χρῆσιν ὀξέων καί ἁλμυ­
ρῶν δέν ἀγαποῦν τάς ὀπώρας καί τανάπαλιν.
Αἱ γυναῖκες αἵτινες ποιοῦνται ὀλιγωτέραν ἤ
οἱ άνδρες χρῆσιν ποτῶν, τρώγουν καρπούς
μετά μείζονος ἡδονής, εἰσί δέ μακροβιώτεραι,
γενικῶς εἰπεῖν, καί τήν διαίσθησιν ἔχουν
μᾶλλον ἀνεπτυγμένην. Ἡ ἀφθονωτέρα λοιπόν
— 81 —

καί συστηματική χρῆσις τῶν καρπῶν, ἀπαλάτ-


τει ἡμᾶς ἀπό τῆς ἐν τῇ διαίτῃ ἐπικρατούσης
ἀναρχίας, καί βοηθεῖ εἰς ἀναμόρφωσιν. Τού­
του ἕνεκα τό πρῶτον βῆμα τοῦ ἀσπαζομένου
τό νέον διαιτητικόν σύστημα εἶνε ὁ προβι-
βασμός τῶν καρπῶν εἰς τήν πρώτην μοῖραν,
ἀπό τῆς τελευταίας εἰς ἥν τάσσομεν αὐτούς
ὡς τροφήν. Πραγματικῶς θά ἔπραττε τις κάλ­
λιστα τρώγων αὐτούς ἀμέσως πρό τοῦ γεύμα­
τος. Τό ἐντεῦθεν ἀποτέλεσμα θά ἦττο ἡ ἐλάτ­
τωσις τῆς ποσότητος τοῦ κρέατος καί βαθμη­
δόν ἡ ἀποσκοράκισις αὐτοῦ. Ἐν συναφείᾳ
πρός τάς ἰδιότητας τῶν καρύων, δύο λέξεις
θαυμασμοῦ ἔχω νά ἀφιερώσω εἰς τάς ἀρετάς
τῶν σπόρων, κόκκων καί πυρήνων. Οἱ σπό­
ροι τῶν μήλων, τῶν ἀπίων, τῶν κυδωνίων
καί τῶν σταφυλῶν, εἶνε ἑστίαι οὕτως εἰπεῖν
νευρικῆς ζωτικότητος καί πλήρειςἠλεκτρισμοῦ.
Τό αὐτό σχεδόν λεκτέον καί περί τῶν ὀσπρίων,
ἰδίως τῶν πιζελιῶν. Καί οἱ σπόροι δέον νά μασ­
σῶνται πολύ ἵνα ἡ οὐσία αὐτῶν ἀφομοιοῦται
ὑπό τοῦ αἵματος καί μεταδίδεται εἰς αὐτό ἡ
— 82 —

νευρότης ἡ ἀποτελοῦσα ὅρον ἀπαραίτητον


δράσεως καί ἐνεργείας. Oἱ πυρῆνες τοῦ πορτο-
καλλίου, λέγεται, ὅτι ἔχουν μεγάλην ἀντιπυ­
ρετικήν ἐπιρροήν.
Εἶνε ἐσφαλμένη ἡ ἰδέα ὅτι πρέπει τις νά
τρώγῃ διπλασίαν ποσότητα φυτικῶν οὐσιῶν,
ὅπως αὗται ἰσοφαρίσουν τήν συνήθη ποσό­
τητα κρέατος. Ἐκ ἐναντίας αἱ φυτικαί οὐ-
σίαι δέον νά λαμβάνωνται ἐν μικροτέρᾳ ποσό­
τητι. Ὅσοι ἀπέτυχον ἐν τῇ πρός ἀκρεοφαγίαν
ἀποπείρᾳ των, ἀπέτυχον ἕνεκα τῆς πλάνης
ταύτης, συνεπείᾳ τῆς ὁποίας τρώγοντες πλειό-
τερον τοῦ δέοντος παρεκώλυσαν τήν κανονι-
κήν πέψιν καί ἑπομένως τήν θρέψιν. Κατ'
ἀρχάς αἰσθάνεται τις ὅτι μετ' ὀλίγην ὥραν
πρέπει νά φάγῃ πάλιν καί ἐντεῦθεν πηδᾷ εἰς
τό συμπέρασμα ὅτι ἡ ἀκρεοφαγία δέν ἱκανο­
ποιεῖ τό σύστημα, ἤ δέν συνάδει πρός τήν
κρᾶσιν του ἐνῷ φυσικώτερον θά ἦτο νά συμπε-
ράνῃ ὅτι πρέπει νά τρώγῃ ὀλίγον καί συχνά.
Ἡ συχνότης θά ἐπιβάλλεται αὐτῷ κατά τά
πρῶτα ἴσως δύο ἔτη. Κατόπιν δέν θά ἔχῃ
— 83 —

ἀνάγκην, οὐδέ πρέπει νά τρώγῃ πλειότερον ἤ


δίς τῆς ἡμέρας καί ὀλίγον. Ἐν τούτοις ἐάν
στραφῇ εἰς τά ὠά ἤ τό γάλα καί καταστήσῃ
αὐτά κυρίαν τροφήν του κατά τά πρῶτα δύο
ἤ τρία ἔτη, ἐλαττόνων βαθμηδόν τό κρέας,
οὐδεμίαν τινά διατάραξιν θά ὑποστῇ. Εἶνε
πιθανόν κατ' ἀρχάς νά ἀδιαθετήσῃ, ἀλλά μα­
κράν τοῦ ν' ἀποθαρρυνθῇ ἐντεῦθεν, λογικώ-
τατα δέον νά ἐνθαρρυνθῇ ἐνθυμούμενος ὅτι
ἡ ἀσθένεια εἶνε τρόπος ἐξόδου συσσωρευ-
θέντος ἐν τῷ συστήματι δηλητηρίου, ἥν διευ­
κολύνει ἡ νέα δίαιτα. Κατά τῆς ἀποθαρρύν­
σεως θά συνετέλει λίαν ὁ εὐάρεστος τρόπος τῆς
παρασκευῆς τῶν ἐδεσμάτων καί ἡ φιλόκαλος
παράθεσις αὐτῶν ἐπί τῆς τραπέζης.
Ἐν κεφαλαίῳ εἰπεῖν, τά βασανιστήρια, ἡ
τρομοκρατία καί ἡ ἡμερησία ἑκατόμβη νοημό­
νων καί εὐγενῶν ὑπάρξεων χάριν βαρβάρου
ἕξεως κατά τυφλήν παράδοσιν συντηρηθείσης,
καταδείκνυνται ἔργον παραφροσύνης ὑπό τό
κράτος τῆς ὁποίας ἡ ἀνθρωπότης θά πάσχῃ
μέχρις οὗ ἀποδόσει τήν εἰς τά ὑπανθρώπινα
— 84 —

ὄντα ὀφειλομένην δικαιοσύνην. Οὐδεμία ἀνω­


τέρα δύναμις ἀναγκάζει ἡμᾶς νά εἴμεθα τόσῳ
ἀπάνθρωποι. Ἁπλοῦς δέ ἀναλογισμός ὅτι οὐ
μόνον ἐν ἀνατομικῇ εὐεξίᾳ, ἀλλά καί ἐν κοι­
νωνικῇ εὐδαιμονίᾳ καί ὑγείᾳ θά ἐζῶμεν τρε­
φόμενοι ὑπό τῶν προϊόντων τῆς γῆς, ἠδύνατο
νά πληρώσῃ ἡμᾶς ἐνθουσιασμοῦ, καί ἱκανῆς
θελήσεως, ὅπως ὑπερνικήσωμεν τά ἐπιπροσ-
θοῦντα εἰς τήν ἐγκατάλειψιν τῆς κρεοφαγίας
προσκόμματα. Τό αἴσθημα τοῦ πρός τά λοιπά
ζῷα ὑφισταμένου δεσμοῦ ἀδελφότητος εἶνε
θεμελιώδης ἀρχή ἐφ' ἧς βασίζεται πᾶσα ἡ σο­
φία καί ἡ πρόοδος καί ἀποτελεῖ ἀπαραίτητον
ἐπικουρίαν πρός πραγμάτωσιν τοῦ κοινωνικοῦ
ἰδεώδους ὑπέρ τοῦ ὁποίου τόσοι ἀγῶνες διε­
ξήχθησαν ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῆς ἀνθρωπότητας.
Τό αἴνιγμα τῆς Σφιγγός θά μένει αἰωνίως
ἄλυτον, ἄν μὴ λάβωμεν ὑπ' ὅψιν τήν τε
ἀνθρωπίνην καί τήν ὑπανθρωπίνην σύστασιν
τῆς παγκοσμίου ζωῆς, καθ' ἃ καί ἡ Σφίγξ διά
τοῦ συνδυασμοῦ τῶν δύο φύσεων συμβολίζει.
Πάντες οἱ ἀνθρώπινοι πόθοι ἐξήρτηνται ἐκ
— 85 —

τῆς ἀναγνωρίσεως τοῦ ἀξιώματος ὅτι οὐδεμία


ὕπαρξις δύναται νά εἶνε εὐδαίμων, ἐάν δέν
εἶνε ἀνεξαιρέτως ὅλαι αἱ ὑπάρξεις εὐδαίμονες.
Τοῦτο εἶνε ἡ δικαιολογητική βάσις τῆς ἄρδην
μεταβολῆς τοῦ τε διαιτητικοῦ καί τοῦ οἰκονο­
μικοῦ καθεστῶτος τῆς κοινωνίας. Οὕτω μόνον
εἶνε δυνατόν ν' ἀποτίσωμεν τό πρός τούς
μεταγενεστέρους βαρύ ἡμῶν χρέος. Λόγος
ὑπάρξεως τοῦ παρόντος εἶνε τό μέλλον. Ὑπο­
χρεούμεθα μοιραίως ν' ἀνταποκριθῶμεν εἰς τάς
ἀξιώσεις τοῦ μέλλοντος. Ζῶμεν καί ὑπάρχομεν
ὄχι χάριν ἡμῶν αὐτῶν, ἀλλά χάριν τῶν μετα­
γενεστέρων διά τάς τύχας τῶν ὁποίων φέρο-
μεν τήν πᾶσαν εὐθύνην.
ΠΡΟΦΗΤΑΙ TOΥ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΥ

(Ἴδε σελ. 50).


Ἠσίοδος, Β ο ύ δ α ς , Π υ θ α γ ό ρ α ς , Πλάτων, Ἐμπε­
δοκλῆς, Ἱπποκράτης, Ἐπαμεινώνδας, Ὀβίδιος, Ἐπί­
κουρος, Σενέκας, Πλούταρχος, Τερτουλλιανός, Κλήμης
Ἀλεξανδρεύς, Πορφύριος, Μουσόνιος, Ἰάκωβος ὁ
πρῶτος πατριάρχης Ἱεροσολύμων, Ἅγιος Ἰωάννης ὁ
Χρυσόστομος, ὁ Αὐτοκράτωρ Ἰουλιανός, Προυδέντιος
Κορνάρος, Θωμᾶς Μώρ, Μοντέγνιος, Γαζέντης,
Ρ ά ϊ , Ἔβελυν, Μανδεβίλλ, Μίλτων, Νεύτων, Τσέϋν,
Π ώ π , Θώμψων, Χάρτλεϋ, Τσέσσερφηλδ, Β ο λ τ α ῖ ρ ο ς ,
Κ ό κ ι ς , Σάλλερ, Ρουσσῶ, Χ ά ο υ α ρ δ , Οὐέσλεϋ, Λ ι ν -
ναῖος, Βυφών, Χώκεσβορθ, Σούενδερβοργ, Πάλεϋ,
Σαινπιέρ, Ὀσβάλδος, Χούφελανδ, Ρ ί τ σ ο ν , Π ρ ε σ σ α -
βέν, Φραγκλίνος, Νίκολσον, Λ ά μ π , Γκλεζές, Σέλ-
λεϋ, Βύρων, Φίλιψ, Βρόδερσον, Ἄλκοτ, Γκράχαμ,
Σχίλλερ, Β έ ν θ α μ , Μισελέ, Κ ά ο υ χ ε ρ δ , Μ ε τ κ ά λ φ ,
Λαμαρτῖνος, Στρούβ, Δάουμερ, Σοπεγχάουερ, Σ ι γ -
κλαίρ, Λέσσιος, Τρύων, Κώλεϋ, Τζέννυς Βόλνυ.
Ἴδε καί « Ε Ρ Ε Υ Ν Η Σ » τόμ. Α΄ καί Β΄.
ΣΥΝΤΑΓΑΙ ΦΑΓΗΤΏΝ
ΣΥΝΤΑΓΑΙ ΦΑΓΗΤΩΝ

Σοῦπα θεσσαλική
Ἑκατόν δράμια πατάταις, τρία πράσα, τέσσαρα ποτή­
ρια νερό, μίαν μικρή κουταλιά βούτυρο, ἁλάτι καί πι­
πέρι κατ' ἀρέσκειαν. Καθαρίζεις ταῖς πατάταις καί ταῖς
πλύνεις καλά. Ταῖς κόπτεις εἰς μικρά τεμάχια. Καθαρί­
ζεις καί κόπτεις τά πράσα εἰς δύο κατά μῆκος. Τά πλύ­
νεις καλά καί τά κόπτεις εἰς μικρά τεμάχια. Βάζεις ταῖς
πατάταις καί τά οὔτω κομμένα πράσα, τό βούτυρο, τό
ἁλάτι καί τό πιπέρι εἰς μίαν κατσαρόλαν μέ τό νερό καί
βράζεις ὅλα μέχρις οὗ γίνουν (τουτέστιν μίαν ὥραν).

Σοῦπα σέλινο
Ἕξ ῥίζαις σέλινο, μία μεγάλη πατάτα, δύο κρεμ­
μύδια, 40 δράμια ψωμόψυχα, δέκα δράμια βούτυρο καί
ἕνα φλιτζάνι γάλα. Κόπτεις τό σέλινο εἰς μικρά τεμάχια,
καί ἀφαιρεῖς τά πράσινα φύλλα. Ἐπίσης τήν πατάτα καί
τά κρεμμύδια, καί τά βάζεις ὅλα εἰς τήν κατσαρόλαν.
Προσθέτεις νερό, ἁλάτι, καί τήν ψωμόψυχαν καί τ' ἀφί­
νεις νά βράσουν μέχρις οὗ διαλυθοῦν. Τά περνᾶς ἀπό τό
τρυπητό καί τά ξαναβάζεις εἰς τήν καταρόλαν καί προσ­
— 90 —

θέτεις τό βούτυρο. Ἔπειτα τά ἀνακατόνεις καλά ἀρτύ­


οντας μέ ὀλίγον πιπέρι. Ἀφοῦ βράσει ἕν τέταρτον τῆς
ὥρας, προσθέτεις τό γάλα καί ἀνακατόνεις. Ἀλλά δέν
πρέπει νά βράσῃ πλέον.

Σοῦπα τομάτα
Δώδεκα ὥριμαις πατάταις, ἕνα κρεμμύδι, δύο φλιτζά­
νια γάλα. Διαιρεῖς ταῖς τομάταις, ἀφαιρεῖς τούς σπόρους
καί ἀποκόπτεις τά στελέχη. Ταῖς βάζεις μαζῆ μέ τό
κρεμμύδι καί δύο ποτήρια νερό ἑντός κατσαρόλας, καί
ταῖς ἀφίνεις νά σιγοβράσουν μιάν ὥραν. Ἅμα ἀρχίσουν
νά βράζουν προσθέτεις ὀλίγον ἁλάτι καί κοκκινοπίπερο.
Ταῖς περνᾶς ἀπό τό τρυπητό, ταῖς βάζεις πάλιν εἰς τήν
κατσαρόλαν καί ἐπί τῆς φωτιᾶς. Ὅταν εἶνε ζεσταῖς ἀνα­
μιγνύεις τό γάλα, τό ὁποῖον προηγουμένως ἀνέμιξες μέ
μίαν κουταλιάν ἀλεύρι ψιλό καί ἔβρασες πέντε λεπτά.

Σοῦπα ἀλά δουσές

Κόβεις 1 4 0 δράμια πατάταις καί 70 δράμια κρεμμύ­


δια. Τά τηγανίζεις ὅσω νά κιτρινίσουν. Ἔπειτα τά βά­
ζεις εἰς μίαν κατσαρόλαν μέ ἕνα κομμάτι σέλινο καί τ'
ἀφίνεις νά βράσουν μίαν ὥραν εἰς μισή ὀκά νερό. Τά
περνᾶς ἀπό τρυπητό, μέ ζουμί ἑνός λεμονιοῦ. Σερβίρεις
μέ φρυγανιά. Δέν χρειάζεται ἁλάτι.

Κεφτέδες πατάτα
Ζυμόνεις 1 4 0 δράμια βρασμέναις πατάταις μέ βού-
τηρο, λαμβάνεις δεκαπέντε δράμια τριμόψυχα καί πέντε
— 91 —

αὐγά. Ἀναμιγνύεις τήν πατάτα με τήν ψωμόψυχα καί


προσθέτεις ἁλάτι καί πιπέρι. Προσθέτεις καί τ' αὐγά
καλοκτυπημένα. Κόπτεις τήν μάζαν εἰς κεφτέδες καί τούς
τηγανίζεις μέ βούτυρο.
Ἡ ποσότης αὕτη κάμνει ἕνα μεγάλο πιάτο.

Αὐγά Ἑλληνικά
Ζυγίζεις ὅσα θέλεις. Βάζεις τό ἐν τρίτον τοῦ βάρους
τῶν αὐγῶν τυρί, καί τό ἕν ἕκτον βούτυρον. Κτυπᾶς καλά
τά αὐγά ἐντός ἀγγείου, ῥίπτεις ἐντός αὐτοῦ τό βούτυρον
καί τριμμένον τυρί. Βάζεις αὐτά ἐπί τῆς φωτιᾶς καί
ἀνακατόνεις ἔως ὅτου νά πήξουν, ἔπειτα ῥίπτεις τό ἀνά-
λογον ἀνάλογον ἁλάτι καί πιπέρι καί παραθέτεις αὐτά
ἐπί πιάτου ἐλαφρῶς θερμανθέντος.

Αὐγά Οἰκογενειακά
Βάζεις νερό νά βράσῃ. Πρίν βράση ῥίπτεις λάδι,
μαϊντανό ψιλοκομμένον, ζωμόν δύο λεμονιῶν, ἅλας καί
πιπέρι ἀνάλογον, καί ἅμα ἀρχίσῃ νά βράζῃ ρίπτεις τά
αὐγά· μετά τινα δευτερόλεπτα εἶνε ἕτοιμα.

Τομάτες παραγεμισταίς
Διχοτομεῖς μερικαῖς τομάταις, ἀφαιρεῖς τούς σπόρους
καί μέρος τῆς σαρκός. Διαλύεις δέκα δράμια βούτυρο
ἐντός καθαροῦ τηγανιοῦ καί σπάζεις ἐντός αὐτοῦ τέσσερα
φρέσκα αὐγά. Ἐνταυτῷ προσθέτεις πιπέρι, ἁλάτι καί
ὀλίγιστον τριμμένον μοσχοκάρυδον. Τά ἀνακατόνεις διαρ-
— 92 —

κῶς ἐπί τρία λεπτά, ἕως ν' ἀρχίσουν νά στειρεύσουν,


ἔπειτα τά ῤίπτεις εἰς θερμόν πιάτον καί ῤίπτεις ἐπάνω­
θεν ὀλίγας σταγόνας λεμονίου. Μέ αὐτά παραγεμίζεις
ταῖς τομάταις καί ἀφοῦ θέσεις ἐπί ἑκάστης ἕν τεμάχιον
βουτύρου καί ὀλίγον πιπέρι τάς ἑνόνεις καί τάς μαγει­
ρεύεις εἰς τόν φοῦρνον. Ἀλλ' αἱ τομάται πρέπει νά εἶνε
πολύ στερεαί διά νά διατηρήσουν ἀκέραιον τό σχῆμα των.

Μπάμιαις γιαχνί
Κόπτεις τέσσαρα κρεμμύδια τά ὁποῖα ἀφοῦ βράσουν
μέ ὀλίγον νερόν τά γιαχνίζεις μετρίως μέ ὀλίγον ἔλαιον
(ἤ βούτυρον). Ἀφοῦ καθαρίσεις ταῖς μπάμιαις ἔως ὅτου
γιαχνισθοῦν τά κρεμμύδια θέτεις αὐτάς εἰς ξεῖδι καί νερό
(μισό ξεῖδι καί μισό νερό.) Κατόπιν ρίπτεις ταῖς μπά­
μιαις εἰς τό κρεμμύδι ἀνακατόνοντας αὐταῖς ἐπί ὀλίγον.
Προσθέτεις ζωμόν τομάτας, τρεῖς κουταλιαῖς ἔλαιον (ἤ
βούτυρον) ἕως ὅτου καλυφθοῦν. Ρίπτεις ἀνάλογον πιπέρι
καί ἁλάτι καί ἀφίνεις αὐτάς νά βράσουν ἕως νά ἔβγουν
μέ τήν σάλτσα των.

Πατάταις γιαχνί
Γίνονται καθ' ὅν τρόπον καί οἱ μπάμιαις.

Τομάταις πλακί
Κόπτεις ταῖς τομάταις εἰς φέτας. Ἔχεις μαϊντανό
ψιλοκομμένο. Κοπανίζεις παξιμάδια ἀναλόγου ποσότητος.
Τοποθετείς ταῖς τομάταις κατά σειράν ἐντός τοῦ ταβᾶ
καί ἐπιπάσσεις αὐτάς μέ τά ἀνωτέρω εἴδη. Ρίπτεις τό
— 93 —

ἀνάλογον ἔλαιον, ἁλάτι πιπέρι κ.λ.π. καί τάς στέλλεις εἰς


τόν φοῦρνον.

Μελιτζάναις
Κόπτεις μελιτζάναις εἰς γύρους πάχους δύο δακτύλων,
ταῖς ἁλατίζεις καί τάς ἀφίνεις νά χύσουν τόν πικρόν χυ-
μόν των. Μετά ἡμίσειαν ὥραν ταῖς πλύνεις καί ταῖς στραγ-
γίζεις καλῶς. Συνάμα βάζεις ἐντός τηγανίου ἕν ποτή-
ριον λάδι καλόν καί ὅταν ἀρχίσῃ νά καπνίζῃ ἐπί τῆς
φωτιᾶς βάζεις μέσα ταῖς μελιτζάναις ἐν τάξει καί ἀφοῦ
ψηθοῦν ὅσον πρέπει καί ἀπό τά δύο μέρη, ταῖς βγάζεις
καί ταῖς βάζεις εἰς τό τρυπητόν διά νά στραγγίσουν. Tαῖς
σερβίρεις μόναις ἤ με σάλτσαν τομάτας ἤ καί μέ σκορ-
δαλιάν.

Πιλάφι
Βάζεις ἐντός κατσαρόλας τομάταις κομμέναις εἰς δύο,
κρεμμύδια τέσσαρα κομμένα εἰς δύο, ὀλίγον σέλινον,
ὀλίγον μαϊντανό, μίαν κουταλιάν βούτυρο καί νερόν καί
ζωμόν λεμονίου. Τά ἀφήνεις νά βράσουν καλῶς μέχρι
οὗ λυώσουν. Τότε τό περνᾶς ἀπό τό τρυπητό καί εἰς τόν
ζωμόν ἐκεῖνον ρίπτεις ὁρύζιον ἀναλόγως τοῦ ζωμοῦ.
Προσέχεις νά βράσῃ χωρίς νά λυώσῃ καί ἅμα πήξη τό
κατεβάζεις καί τό ζεματίζεις μέ ὀλίγον βούτυρο. Κατά
τόν αυτόν τρόπον γίνεται καί μέ λάδι.

Πατάταις γιαχνί
Γιαχνίζεις τό κρεμμύδι ἐντός κατσαρόλας μέ βούτυ-
ρον. Ἅμα ἀρχίση νά κοκκινίζῃ κόπτεις εἰς φέταις ταῖς
— 94 —

πατάταις καί τάς γιαχνίζεις μέ τό κρεμμύδι, ἔπειτα ῥί­


πτεις πιπέρι τριμμένον, ἀνάλογον ἅλας καί ζωμόν τομά­
τας καί τάς ἀφήνεις νά σιγοβράζουν. Ὅταν μείνουν εἰς
τήν σάλτσαν των εἶνε ἕτοιμαι.

Μελιτσάναις ἀλαρκαδιέν
Κόπτεις ταῖς μελιτζάναις φέταις στρογγυλαῖς καί
ταῖς βάζεις εἰς ἁπλάδας· ῥίπτεις δέ ἐπάνω ἅλας καί τάς
ἀφίνεις ἐπ' ὀλίγην ὥραν. Κατόπιν γιαγνίζεις κρεμμύδια
μέ ὀλίγον ἔλαιον· μόλις γιαχνισθοῦν ῥίπτεις καί ταῖς με-
λιτζάναις, σκόρδον, μαϊντανόν καί ὀλίγον πιπέρι· ἅμα
τελειώσῃ τό γιάχνισμα ρίπτεις ζωμόν τομάτας καί ταῖς
ἀφίνεις νά βράζουν μέ ὀλίγην φωτιάν.

Μακαρονάδα
Γιαχνίζεις εἰς κατσαρόλαν δυό κρεμμύδια ψιλοκομ­
μένα μέ βούτυρον· ὅταν κοκκινίσουν ρίπτεις ὀλίγας στα­
γόνας ξεῖδι (ἤ λεμόνι) ὀλίγιστον σκόρδον ψιλοκομμένον,
τριμμμένον γαρούφαλον, ζωμόν ντομάτας καί ὀλίγον βού­
τυρον. Τά ἀφίνεις καί βράζουν καί ὅταν γίνη σάλτσα
λεπτή τότε ἔχεις ἕτοιμα βρασμένα τά μακαρόνια τά ὁποῖα
τά περιχύνης μέ τήν σάλσαν αὐτήν, ρίπτεις δέ ἄνωθεν
καί τυρί τριμμένον.

Παστιτσάκια
Βράζεις ὀλίγον κρεμμύδι καί σκόρδον καί ἀφοῦ κοκ­
κινίσουν ῥίπτεις βούτυρο καί ντομάται· ἔπειτα ἔχεις βρα­
σμένα ψιλά μακαρόνια καί ῥίπτεις μέσα εἰς τήν σάλ-
— 95 —

τσαν. Τρίβεις ὀλίγον τυρί, βούτυρον ἄφθονον, ἅλας, πι­


πέρι, ὀλίγην κανέλλαν καί τά ἀνακατεύεις ὅλα μαζύ. Κα­
τόπιν ζυμόνεις φαρίναν μέ αὐγά καί κάμνεις δύο φύλλα.
Εἰς τό ἕνα βάζεις τό μίγμα ἀνά ἕνα φλυτζάνι, ἔπειτα τά
σκεπάζεις μέ τό ἄλλο φύλλον, καί τά κόπτεις μέ ἕνα
ποτῆρι (ἤ φόρμαν) καί τά τηγανίζεις μέ ἀρκετόν βούτυρον.

Μπριάντ
Κόπτεις κολοκυθάκια, εἰς τεμάχια στρογγυλά καί πα­
τάταις, βάζεις ψιλό κρεμμύδι καί σκόρδον καί τομάταις
φέταις καί τά στέλλεις εἰς τόν φοῦρνον.

Σαλάτα πατάταις γερμανική


Κόπτεις βρασμέναις πατάταις εἰς γύρους καί ἴσα τόν
ἀριθμόν κρεμμύδια ἐπίσης εἰς γύρους, λίαν λεπτούς. Βά­
ζεις εἰς σαλατιέρα δι' οἰκογένειαν μίαν κουταλιάν μικρήν
ἁλάτι, μίαν κουταλιάν πιπέρι, μίαν κουταλιάν ἄνιθον ἤ
μαϊντανό ψιλοκομμένο, τρεῖς μεγάλαις κουταλιαῖς λάδι,
καί μιάμισην κουταλιάν ξεῖδι. Τ' ἀνακατόνεις ὅλα καλά
ὁμοῦ, τ' ἀφίνεις μίαν ὥραν ἥσυχα καί ὅταν θά σερβίρεις
τά ἀνακατόνεις πάλιν μιά φορά. Πράσιναις πιπεριαῖς
ὡμαῖς κομμέναις ἐπίσης εἰς γύρους πηγαίνουν πολύ καλά
εἰς τήν σαλάταν αὐτήν, ἥτις εἶνε ὑγειεστάτη καί δυνα­
μωτική.

Σαλάτα ντομάταις
Βυθίζεις ταῖς τομάταις εἰς βραστάν νερόν καί ταῖς
ἀφίνεις δύο ἤ τρία δευτερόλεπτα. Ἔπειτα ἀφαιρεῖς τήν
— 96 —

φλούδαν των καί ταῖς κόπτεις εἰς φέταις. Ταῖς βάζεις εἰς
τήν σαλατιέραν ὅπου προσθέτεις κρεμμύδια κομμένα εἰς
ὅσον τό δυνατόν λεπτότερους γύρους· βάζεις πιπέρι, ἁλάτι
καί λάδι, ἀνακατόνεις καλά καί ἀφίνεις νά ἡσυχάσῃ ἡ
σαλάτα δυό ὥραις. Καθ' ἥν στιγμήν θά σερβίρεις τήν
δοκιμάζεις καί ἐάν εἶνε ἀνάγκη προσθέτεις μίαν κουταλιάν
ξεῖδι δυνατόν.

Καίηκ
Σαράντα δράμια βούτυρο φρέσκο, ἑκατό δράμια γάλα,
ἑκατό δράμια, ἀλεῦρι ψιλό, τρία αὐγά, ἐνάμισυ φλυτζάνι
σταφίδα, ἑβδομῆντα δράμια ζάχαρι, ἕνα κουτάλι μικρό
σόδα (ἡ σόδα εἰμπορεῖ καί νά λείψῃ) ἕνα ποτηράκι
ροῦμι ἤ κονιάκ, ὀλίγον γαρούφαλο καί κανέλλα, ὀλίγη
φλούδα λεμονιοῦ ψιλοκομμένη. Ἀφοῦ ἀναλύσεις τό βού­
τυρον τό ρίπτεις εἰς μίαν σουπιέραν, ρίπτεις ὀλίγην ὀλί-
γην τήν ζάχαρι ψιλοκοσκινισμένην, ἔχεις κτυπημένα τά
αὐγά καί τά ρίπτεις. Κατόπιν τό ἀλεῦρι καί ἔπειτα τό
γάλα. Ἀφοῦ τά δουλέψεις καλά ρίπτεις τήν σταφίδα καί
τά ἄλλα. Ἡ κανέλλα καί τά γαρούφαλα ψιλοκοσκινι-
σμένα. Ψήνεται ἐντός βουτυρομένης φόρμας εἰς τον
φοῦρνον.

Χαλβᾶς μαῦρος
Δύο ποτήρια σιμιγδάλι χονδρό. Δύο ποτήρια ζάχαρι.
Τέσσαρα ποτήρια νερό. Ἕνα ποτήρι λάδι. Καβουρδίζεις
τό σιμιγδάλι μέ τό λάδι (ἤ βούτυρον). Κάμνεις τήν ζά-
χαρι εἰς σιρόπι ἀραιόν καί τήν ρίπτεις ζεστήν εἰς δύο
— 97 —

δόσεις ἀνακατόνοντας ἀδιακόπως μέχρις οὗ ἀπορροφηθῇ


ἡ ζάχαρι. Εἰς τό σιμιγδάλι, ἐνῷ καβουρδίζεται, ρίπτεις
ὀλίγα ἀμύγδαλα κομμένα εἰς τρία, κατόπιν θέτεις τήν
ζύμη εἰς φόρμας καί ἐπιπάσσεις μέ ψιλήν ξάχαριν καί
κανέλλαν.

Πλάμ πούτιγκ
Ἑκατόν σαράντα δράμια ἀλεῦρι, ἑβδομήκοντα δράμια
τριμόψυχα, ἑκατόν σαράντα δράμια σταφίδες μεγάλαις
καί ἄλλα τόση κορινθιακή, ἕξ αὐγά, ἑκατόν δράμια ζά-
χαρι, σαράντα δράμια βούτυρον, εἴκοσι δράμια πορτοκα-
λόφλουδα ψιλοκομμένην καί τήν φλοῦδαν ἑνός λεμονιοῦ
τριμμένην μέ τόν τυροτρίφτην. —Ἑνόνεις τό ἀλεύρι μέ
τό βούτυρο.— Προσθέτεις τήν τριμόψυχα, τήν ζάχαρι,
τάς σταφίδας ἀμφοτέρων τῶν εἰδῶν (αἱ μεγάλαι σταφί­
δες πρέπει νά κοποῦν ὀλίγον καί νά ἀφαιρεθοῦν οἱ σπό­
ροι), τήν τριμμένην λεμονόφλουδα, ὀλίγον μοσχοκάρυ­
δον, τήν ψιλοκομμένην πορτοκαλόφλουδαν, τά αὐγά, κα­
λοδαρμένα καί ὀλίγον γάλα ἐάν χρειασθῇ. Βράζεις τό
ὅλον ἐντός βουτυρωμένου ἀγγείου ἐπί πέντε ώρας.

Πουτίγκα πατάτα
Ὀγδοῆντα δράμια πατάταις, ἑξῆντα δράμια ζάχαρι,
ἑξῆντα δράμια βούτυρο, ἔξ αὐγά καί ἕν λεμόνι. Βάζεις
ταῖς πατάταις καί ταῖς στεγνόνεις καλά, ταῖς περνᾶς
ἀπό τό τρυπητό, καί τάς ἀναμιγνύεις μέ τήν ζάχαρι, τό
βούτυρον καί τούς κρόκους τῶν αὐγῶν. Ἔπειτα κτυπᾶς
τά ἀσπράδια μέχρις οὖ γίνουν ἀφρός, προσθέτοντας τόν
7
— 98 —

ζωμόν καί τήν τριμμένην φλοῦδαν τοῦ λεμονίου. Κτυ-


πᾶς ὅλα μαζῆ καλῶς καί τά ψήνεις εἰς καλοβουτυρωμέ-
νην φόρμαν ἐπί ἡμίσειαν ὥραν ἑντός μετρίως ζεστοῦ
φούρνου.

Ἐθνική πουτίγκα
Κόπτεις λεπταῖς φέταις ψωμί ψίχα ταῖς ὁποίαις βου­
τυρόνεις μέ καλῆς ποιότητος βούτυρο. Βουτυρόνεις ἐπί­
σης μίαν ἐπιμήκη ντερίναν ὄχι πολύ βαθεῖαν. Θέτεις
ἐντός τοῦ ἀγγείου τούτου ἕν στρῶμα ἀπό ταῖς φέταις.
Ἐπί αὐτοῦ τοῦ στρώματος θέτεις ἄλλο στρῶμα ἀπό κα­
λοπλυμένη κορινθιακή σταφίδα ἀναμεμιγμένην μέ ζά­
χαρι. Κατόπιν ἄνωθεν ἄλλο στρῶμα ἀπό φέταις. Ἐπί
τοῦ ὅλου χύνεις γάλα ἀρκετόν ὥστε νά μουσκέψουν ἡ
φέταις μένουσαι οὕτω μουσκεμέναι ἕν τέταρτον τῆς
ὥρας. Κατόπιν ἐπιπάσσεις τό ὅλον μέ κορινθιακή στα­
φίδα καλοπλυμένη, καί ἀρωματίζεις μέ βανίλλιαν. Μετά
ταῦτα δέρνεις ἕν αὐγό καί τό ἀναμιγνύεις μέ ὀλίγον
γάλα, μέ αὐτό δέ τό μίγμα άπογεμίζεις τήν ντερίνα, καί
τήν θέτεις εἰς φοῦρνον μετρίως θερμόν, ἔνθα τήν ἀφί­
νεις τρία τέταρτα τῆς ὥρας μέχρις ὅτου τό γλύκυσμα
κοκκινίσῃι
ΠΑΡΟΡΑΜΑΤΑ

Έχουν διορθωθεί κατά την ηλεκτρονική επεξεργασία.


Ε Κ Δ Ο Σ Ε I Σ
ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΣ Κ. ΜΙΧΑΗΛΙΔΟΥ
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ— 35 ΑΘΗΝΑΙ

1) Mία Ἀνωτέρα Φυλή» ὑπό Cecilia Rawlings Δρ. 3.—


2) Λεμονοθεραπεία, ἀπόσπασμα βιβλίου τοῦ ἰατροῦ
Mallett, Δρ. 1.50
3) Ἡ Ὁδός τῆς Φύσεως, ὑπό τοῦ διασήμου ἰατροῦ
Reddie Mallett. Δρ.7.50
4) Δ ύ ο Μυστικά, ὑπό Hesba Stretton Δρ. 7.50
5) Σκέψις Δ η μ ι ο υ ρ γ ό ς , ὑπό Clara Codd Δρ. 7.50
6) Ὁ Καρκῖνος, ὑπό Reddie Mallett Δρ. 15.
7) Ὑγιεινή καί Ἠθική, ὑπό Πλ. Δρακούλη Δρ. 10.

Ζητήσατε τά ἀνωτέρω βιβλία ἀπό ὅλα τά Βιβλιοπω­


λεῖα, ἀπό τόν Ἰωάν. Αὐδῆν προμηθευτήν βιβλίων, Σο­
φοκλέους 10 καί ἀπό τήν ἐκδότριαν:
Κ Α Ν
ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΝ Κ. ΜΙΧΑΗΛΙΔΟΥ
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ 3 5 — Α Θ Η Ν Α Ι
ΤΙΜΑΤΑΙ ΔΡ. 1Ο

ΤΥΠΟΙΣ Κ.Σ. ΠΑΠΑΔΟΓΙΑΝΝΗ ΨΑΡΡΩΝ ΠΑΛΑΙΟΛ0ΓΟΥ ΑΘΗΝΑΙ