Sie sind auf Seite 1von 25

PRVA LEKCIJA

Osnovne odlike:

 Upotreba keramike I gline


 Upotreba glačanih kamenih alatki
 Sedentarna društva
 Domestikacija biljnih I životinjskih vrsta
 Nova tehnologija u obradi kamenja
Hesiod (800 g.p.n.e.) njegova hronologija:

 Zlatno doba (I besmrtnosti)


 Srebrno doba (kada su ljudi bili manje plemeniti)
 Bronzano doba
 Doba epskih heroja
 Doba gvozdja (I strasne tuge)
Kristijan Jirgensen Tomsen svrstava artefakte na kameno, bronzano I gvozdeno doba

Dzon Labok 1865. Deli kameno doba na starije-paleolit, I mlađe-neolit.

KAMENO DOBA METALNO DOB

Paleolit Bakarno
Mezolit Bronzano
Neolit Gvozdeno

Proizvodnja hrane; domestikacija životinja (ovca,koza,svinja, goveče); domestikacija biljaka –


pšenica (emer I enikorn), ječam, raž;

Pas – prva domestikovana životinja (pre 14000 g.)

Ovca I koza pre 11000 g.

Svinja pre 10500 g.

Goveče pre 10000 g.

Domestikacija je proces u okviru kojeg čovek od divljih biljaka I životinja pravi domaće vrste.

Doba gline: raznovrsni predmeti od pečene zemlje (antropomorfne I zoomorfne figurine,


žrtvenici,modeli kuća)
Arheologija od blata (čerpić, pleter I lep)

Nekeramički kontejneri: kamene posude, korparstvo, kožne vreće.

Obrada kamena: Tehnologija izrade okresanih alatki. Glačanje kao finalni process obrade.

Stalna naselja – naselja nastanjena tokom više godina. Nisu mogli da se sele da bi opstali.

Ekonomske, kulturne I društvene implikacije.


1. Zacetak modernih civilizacija I pocetak proizvodnje hrane.
2. Privatna svojina – domestikacija zivotinja – čovek mora da brine o zivotinjama.
Menadzment I domacinstvo.
3. Nova podela aktivnosti na dnevnom I sezonskom nivou. Prilagođavanje licnih dnevnih
rituala prema domestikaciji biljaka I zivotinja.
4. Demografski porast I pojava privatnosti I uvecanje populacije.
5. Novi oblici drustvene I ekonomske kompeticije.
Plodni polumesec – područje bliskog istoka na kome se odvijala primarna neolitizacija. To je
sredina u kojoj su živele sve biljne I životinjske vrste koje su kasnije pripitomljene.

Dz.H.Brestid- prvi upotrebio termin (plodni polumesec) da označi delove Sirije, Palestine,
Izraela kao značajna za arheološka istraživanja.

Neolitska revolucija – Gordon Čajld – početak neolita predstavio je kao naglu promenu
dotadašnjeg načina života. Danas se smatra da taj termin ne oslikava suštinu procesa
neolitizacije I veoma se retko koristi.

Urbana revolucija – termin kojim je Čajld označio kraj Neolita I početak bronzanog doba, kada
počinje razvije trgovina. Nastaju veliki gradovi, I složena društvena organizacija.

Gordon Čajld 1892-1957

Najznačajniji praistoričar 20. Veka. Otac kulturno-istorijske arheologije, levičar po političkom


opredeljenju I borac za radnička prava, rođen u Australiji, studirao u Sidneju I Oksfordu, do
penzije radio u Engleskoj (Edinburg).

Knjige: The dawn of European civilization, Danube in prehistory, Man makes himself, What
happened in history.

Neolitizacija – Neolitska tranzicija

Proces u okviru kojeg su nastale, korišćene I raširene neolitske tehnologije u načinu života.

Lovci sakupljači zemljoradnici,stočari

Divlje biljke I životinje domaće biljke I životinje.

Neolitizacija u primarnim I sekundarnim oblastima. Kontinuirani razvoj neolitskih tehnologija I


načina života među autohtonim lovcima-sakupljačima.

Uslovi zbog kojeg je neolitizacija počela na Bliskom istoku:

 Postojanje lokalne epipaleolitske ili mezolitske populacije


 Dostupnost širokog spektra biljnih I životinjskih vrsta podložnih domestikaciji – odg.
Lokalni biotope.
 Kraj ledenog doba I početak holocena, povećanje temperature za 2 stepena.
Kulture Kebaran I Natufijen.
Neolitski paket – predstavlja biljnih I životinjskih vrsta koje su inicijalno domestikovane na
bliskom istoku, a kasnije prenete u evropu. Neolitski paket čine biljne (pšenica, ječam, grašak,
sočivo), životinje (ovca, koza, goveče, svinja), keramika I drugi artefakti od gline, bakar,
opsidijan, glačano posuđe.

Pojam neolitske kulture – je skup istih ili sličnih karakteristika u jednom regionu. Obično
izdvojeno na načinu ukrašavanja keramičkog posuđa, koje sa najčešće nalazi u neolitu.

Kulturna grupa – uži pojam od kulture. Nalazišta sa sličnim karakteristikama koje se nalaze na
manjoj oblasti.

Kulturni kompleks – širi pojam. Više kultura koje imaju zajedničke karakteristike.

DRUGA LEKCIJA – PREKERAMICKI I KERMICKI


NEOLIT, NASELJA, EKONOMIJA I DRUSTVO
PKN – Najstarija neolitska naselja u severnom Levantu i istocnoj Anadoliji. Najznacajnija
naselja (Cayonu, Nevali Chori, Halijar, Jerihon, Ain Ghazal). Gobekli Tepe - ritualni centar.

PKNA – Kruzne gradjevine delimicno ukopane sa zidovima od cerpica, domestikacija biljaka


PKNB – Pravougaone gradjevine, domestikacija zivotinja
PKNC – Porast populacija, promene u drustvu

Anadolija - neolitska naselja?


- nedostatak interesovanja istrazivaca
- aluvijalni nanosi (sakriveni lokaliteti nanosima)
- podizanje nivoa svetskog mora i promene u obalskoj topografiji

HRONOLOGIJA

- Istočna Anadolija - Halan Čemi (10200-9200 pne), Coyonu ((10500-9400 pne) 8800-
6800 pne), Gobekli Tepe (9600-8000 pne)
- Visoravan Kon-ja - Ašikli Hujuk (8400-7400), Čatal Hujuk (7400-6200)
- Jugozapadna Anadolija - Hajilar (8200-7550, 6300-5700)
- Severozapadna Anadolija - Lokaliteti nakon 6500 gpne.

Neolit Anadolije:
- Istrazivanja: U ranim istrazivanjima neolita potcenjen je znacaj Anadolije.
- Lokaliteti: Velika distanca izmedju istrazivanih lokacija.
- Teritorijalna podela: Regionalne neolitske grupe I usamljena naselja.
Cayonu Tepesi
- istrazeno oko 8000m2
- kuce
- specijalne gradjevine: gradjevina lobanje (70 lobanja), gradjevina sa terrazzo podom, gradjevina
sa kamenim stelama
- lokalitet naseljen kroz ceo PKN
- vise faza uoceno u stratigrafiji i arhitekturi
- naselje napusteno na kraju PKNC
- naselje lovaca i sakupljaca

Gobekli Tepe
- brezuljak precnika 7000m
- iskopavan ‘95 Klaus Šmit
- otkrivanje kruzne gradjevine sa megalitima
- oko 10 000 god pne i kasnije
- nema ostataka naselja
- ko je gradio kamene strukture?
- kruzne gradjevine sa kamenim stelama (visine do 6m), i predstavama zivotinja (bikovi,
lavovi, zmije, divlje svimje, lisice, ptice, pauci, skorpije,...)

Catalhoyuk – Čatal Hujuk


- prva iskopavanja ‘61-‘65, James Mellaart
- nova iskopavanja ‘93, Ian Hodder (Stanford univerzitet)
- Čatal (viljuska) Hujuk (tel) - tel u obliku viljuske
- PKN 7400 god, KN 7000-6000god, Halkolit prvi vekovi 6. milenijuma
- dva tela - 18 gradjevinskih faza
- ‘prvi grad na svetu’
- izgled naselja (naselje oko 13.5 hektara, oko 200 kuca/gradjevina, mellaart 8000-10000
stanovnika, danas 3000-8000 stanovnika
- krovovi kuca sluzili su za obavljanje svakodnevih aktivnosti, kao radni prostor, ali je
preko njih vrsena glavna komunikacija
- otvoren prostor izmedju kuca koriscen kao djubriste, za drzanje zivotinja ili za zanatske
poslove
- zone u naselju (uvala deli istocni tel na dve polovine, grupe od 3-6 kuca sa centralnim
mestom-melartova ‘svetilista’, postojanje kuca i aleja?)
- kuce (pravougaonog oblika, jedna centralna prostorija, i 1-2 manje, uze prostorije, ulaz
sa krovova kuca, cerpic, drvene grede, slama)
- bocne prostorije, skladista za hranu, ostave obsidijana, grobovi
- unutrasnjost (brizljivo cisceni podovi, podovi izdeljeni na platforme razlicite visine, malo
aktivnosti obavljeno u kucama, zadimljena glavana prostorija)
- unutrasnjost zidovi (nema prozora i vrata, zidni malter bele boje u glavnoj prostoriji i
tamniji u bocnim prostorijama, cesto obnavljanje zidova, nema otvora za ventilaciju)
- kuca 5 (centralan prostorija 450 premaza na zidovima, bocne 3-4 premaza)
- zidne slike (kroz ceo period neolita, od sloja XII-II, raznovrsni pigmenti, slikali na
pozadini od belog kreca, muskarci-crvena koza i crna kosa, boravak napolju, zene-bela
boja, vezane za kucu)
- ‘najstatija mapa na svetu’
- nacin sahranjivanja (intramurijalno-unutar naselja, grupno 5-60, ispod platformi, oba
pola, deca-najbrojnija, grobni prilozi, zgrcen polozaj)
- prilozi u grobovima asocirali na pol, muski-alatke, zenski-nakit
- prilog (ogledalo od obsidijana)
- jedinstveni nalazi (modifikovana lobanja svinje u gradjevini 45)
- znacajna uloga lova (bukranioni, leopardi)
- nova uloga kuce (fokus socijalno-ekonomske aktivnosti, kuca na Catalhoyuku preuzima
ulogu nekadasnjih zajednica u Cayonu, Nevali Cori, Gobekli Tepe, Asikli, drustvno nije
vise tako koherentno)
- ritualna praksa i secanje (simbolizam kuca identican simbolici naselja u PKN,
interpretacija: mit i secanje kao politicka i drustvena strategija)
- promene (od hrama do kuce, od javnog do privatnog, gobekli tepe, cayonu, catal huyuk)
- literatura (James Mellaart 1967, Catal Huyuk: a neolithic town in Anatolia: London:
Thames and Hudson)

TRECA LEKCIJA – NEOLITIZACIJA I RANI NEOLIT


GRCKE
- Frankiti I Teopetra, pećine
- Tesalija – najstariji neolitski lokaliteti

Theopetra
- diskontinuitet u stratigrafiji
- sirovine, tehnologija i tipovi alatki isti
- nepecena glina i fragmenti keramike
- jecam, einkorn i divlje socivo
- divlje svinje i ovis/capris
- u neolitskim sloju preko 70% kostiju pripada ovci/kozi
- DNK alanize ukaziju na kontinuitet

Kontinuitet mezolit-neolit
-za
1) Kontinuirane mezolitsko-neolitske sekvence (franchti i theopetra)
2) Ekspatacija svih sirovina (opsidijan)
-protiv
1) Pojava neolita u punom obliku
2) Nema slicnosti mezolitske i neolitske tehnologije
3) Franchti i theopetra nisu tipicni lokaliteti (oni su pecinski lokaliteti a tada su bili
lokaliteti na otvorenom tipicni)
4) Delimicna slicnost artefakata na istocnim lokalitetima

Migracija – tri puta kojim je evropski kontinent mogao da bude kolokizovan (siropalestinska
obala, zapadna Anadolija i severnozapadna Anadolija)

Plovidba – Kipar (lovacki kampovi kulture Akrotiri), Krit (pocetak 7. Milenijuma neolitskog
paketa), Kopnena Grcka (opsidijan i lov krupne ribe)
Zapadna Anadolija
- za (usmerenost ka slicnim resursima, veza preko Egejskih ostrva)
- protiv (nema najranijih neolitskih lokaliteta u obalskom pojasu zapadna Anadolije)

Severozapadna Anadolija i Trakija – znacajni lokaliteti (fikirtepe, ilipinar, hoca cesme), nema
naselja iz prve polovine 7.mil

Neolit Grcke
- pocetak nakon 7000 pne
- Kompretan neolitski paket
- PNK?
- Skoro 300 ranoneolitskih naselja
- Pecinska naselja Franchthi i Theopetra

Periodizacija grskog neolita:


- akeramicki neolit (6.8-6.5)
- rani neolit (6.5-5.8) - 1. Rani keramicki (monohromna faza) 2. Proto-Sesklo 3. Pre-
Sesklo
- srednji neolit (5.8-5.3) - 1. sesklo kultura i regionalni stilovi
- kasni neolit (5.3-4.5) - 1. dimini kultura i lokalni stilovi
- finalni neolit - halkolit (4.5-3.2)

Akeramicki neolit
- lokaliteti (knosos - sloj X, argissa, sesklo, soufli magoula, gediki, ahilejon)
- svi domestikati prisutni
- artefakti isti kao u ranom neolitu
- izrada figurina pokazuje poznavanje tehnologije
- zemunice

Naselja u ranom neolitu


- okruzenje - 1. ravnice (oko 300 ramo u ranom neolitu) 2. Pecine (theopetra, franchti)
- tipovi - 1. velika i otvorena naselja 2. Mala tell naselja
- funkcija - 1. stalna naselja 2. Nema satelitskih naselja 3. Nema privremenih naselja

Arhitektura - rani neolit


- arhitektura izgranjena od lepa i pletera (evropski stil)
- cerpic (bliski istok)
- zemlja je sjajan izolator tako da tokom zime siri toplotu koju sakupi tokom leta, a tokom
leta hladi

Varijacije u arhitekturi
- razlicite gradjevinske tehnike tokom iste faze naselja (sesklo, argisa, otzaki, ahilejon,
nea makri)
- pravougaone i kvadratne kuce sa jednom prostorijom

Nea Nikomedeia - lokalitet


- oko 2.5ha
- istrazeno oko 1700 m2
- 3 gradjevinkse faze
- 50-100 kuca po fazi
- populacija 500-700
Ekonomija
- zivotinje (samo domace vrste, beznacajna uloga lova, zivotinje iskljucivo izvor mesa)
- vrste (ovce, koza, govece, svinja: kosti ovce zine 50-90% zivotinja; znacajna uloga
goveceta; divlje: crveni jelen, zec)
- biljke (okruzenje pogoduje biljnim vrstama, triticum diccocum, t. monococum, hordeum
sp, divlji resursi bez znacajne uloge)

Trgovina i specijalizacija: opsidijan, kremen, jaspis.

Produkcija keramike
- homogena u Grckoj
- veoma retko dekorisana
- dominiraju zdele
- posude pecene ispod 650C

Sahranjivanje
- mali broj sahrana
- sahranjivanje van kuca u jamama, zgrcen polozaj
- nema pravilnosti u obliku jama i orijentaciji skeleta, nema priloga u grobovima

Sahranjivanje - Soufli Magula


- 14 kremiranih pokojnika
- 2 jame ispunjene paljevinom
- sahranjene u nekropoli
- kompleksan pogrebni ritual
- uglavnom starije osobe

Sahranjivanje - Nea Nikomediea


- 20-ak sahrana u jamama
- uglavnim deca
- nema nekropola u naselju
- postojanje grupnih grobova

Sahranjivanje - Prodromos I
- sekundarne sahrane u zajednickij grobnici ispod kuca
- 11 lobanja i frakmenti ljudskih i zivotinjskih kostiju
- deo rituala
- fragmenti keramike i kremen

Sahranjivanje - zakljucak
- kremacija-nekropola
- inhumacija- pojedinacne sahrane
- sahranjivanje u jamama nepravilnog oblika
- pokojnici u zgrcenom polozaju
- nema pravilnosti u orijentaciji
- grobovi bez priloga
Zakljucak
- lokalna tranzicija mezolit-neolit je manje verovatna
- neolit stigao u punom obliku?(neolitski paket)
- nesigurno postojanje akeramickig horizonta
- nesigurno postojanje monohromne faze u ranom neolitu
- naselja brojna i dugotrajna
- koguca zanatska specijalizacija
- biritualno sahranjivanje

SREDNJI NEOLIT GRCKE


-5800-5300 pne
-kontinuitet rani-srednji neolit
-sesklo kultura u tesaliji
-urfirnis u peloponezu

Lokalitet Sesklo
- naselje sa akropolom (kastraki)
- kameni zid oko naselja
- kuce malih dimenzija sa kamenim zidom
- naselje napusteno na kraju perioda

Keramika
- razlicitost fraktura -pecene na 800C
- dekoracija je cesta i pokriva celu posudu
- regionalni stilovi
- samo grube posude koriscene za kuvanje

Modeli kuca
- kuce od pecene gline
- kuca postala dom

KASNI NEOLIT GRCKE


-5300-4500 pne
-crna polirana keramika je pocetak kasnog neolita
-nekoliko kulturnih regija: 1. Dimini kultura 2. Saliagos kultura

Naselja
1. diskontinuitet
2. Veliki broj novih naselja
3. Veliki broj pecinskih stanista

Ekonomija
1. nomadi?
2. Opada uloga ovce i koza, ponegde i govece, raste uloga svinje
3. Nema dokaza uloge sekundarnih proizvoda
4. Intenzivno skladistenje proizvoda
5. Grozdje i masline?

Razmena - metal pocinje da se upotrebljava, opsidijan, kremen, metal

Keramika - crno polirana keramika karakteristika cele grcke, slikana keramika, upotreba
mangana i grafita

Naselje Dimini – specijalizacija u obradi Spondylus skolje (za nakit)


Platia magoula zarkou – tell, lokalitet

Sahranjivanje
- raznolik pogrebni ritual
- Dve nekropole (platia mongula zakrou, soufli mangula) i pojedinacne sahrane
- Prosyumna - jame sa pepelom i ljudskim ostacima
- Servia - skelet zene u grobu oivcenim kamenim plocama

FINALNI NEOLIT GRCKE


-nakom 4500 pne
-halkolit (eneolit) - tranzicija ka bronzanom dobu
-nedostatak bakarnih predmeta u ranij fazi
-srebrni i zlatni predmeti u kasnij fazi
-nekropole sa inhumacijom

Egejska ostrva
-pocetak istrazivanja sredinom XX veka
-3 aksioma rane istrazivacke faze
1. ostrva sukolonizovale neolitske grupe bar 1000 god kasnije od posete lovaca-
sakupljaca
2. Kolonizaciju je pratio sveobuhvatan transfer neolitskogpaketa
3. Naseljavanja su najveca ostrva sa najmanjom distancom od kopna

Preneolitska evodencija
-srednji paleolit na skyrosu
-mezolit na ostrvu Jura
-srednji paleolit na Kefaloniji
-opsidijan Epipaleolitski nalazi na kritu

Evidencija u neolit
-akeramicki sloj na knososu
-rani neolit na sporadima
-veliki broj neolitskih maselja u ostatku egeje
-zakljucak: egeja naseljena u svim fazama neolita

Kolonizacija egeje model 1


-naseljavanje egejskih ostrva u vreme kada subile deo kopna
-chios, samos, kos, tasos i skiatos postali ostrva pre ranig neolita
-eubeja, tenedos, salamis, paros moguce postali ostrva krajem neolita ili tokom bronzanog doba
Kolonizacija egeje model 2
-kolonizacija najvecih ostrva
-najveca ostrva: krit, samos, chios, kos, tasos, lesbos, rodos

Kolonizacija egeje model 3


-rani kolonizatori svoje okruzenje nisu dozivljavali kao ostrvsko
-lakocsu se kretali morem jer su ostrva zgucena i veoma blizu
-tako da nisu pravili razliku izmedju kopna i ostrva

Kolonizacija na ostrvima:
1. Severozapadna egeja
2. Severoistocna egeja
3. Jugoistocna egeje

Neolit grcke-zakljucak
-poreklo sa istoka:ljudi biljke zivotinje
-6800-4500
-kulturna slika: opsta u ranom neolitu-regionalni stilovi u srednjem neolitu-lokalni stilovi u
kasnom
-nea nikomediea, sesklo, dimini
-zemljoradnja i stocarstvo
-opsidijan
-arhitektura:pleter i lep, cerpic, kameni zidovi
-inhumacija i kremacija
-egejska ostrva nastanjena tokom neolita

STARCEVACKA KULTURA 6200-5500/5400


Sirenje neolita
-balkansko anadolski kompleks starijeg neolita
-cardium impresso kulturni kompleks (centralni i zapadni mediteran, keramika utisnuta
skoljkama cardio, impresso kultura/keramika)
-balkansko podunavski kompleks (kulture starcevo, teriš/keriš i kriš, na teritorijama srbije
hrvatske madjarske rumunije, svuda razlicita kultura, karpatsko podunavski kompleks)

Lepenski vir, gura bacului i proto starcevo - mezolitsko-neolitska tranzicija na centralnom


balkanu: lokalni razvoj i/ili neolitske enklave

Karakteristika starcevake kulture (tehnika prekrivanja posude barbotinom, on je ornament i


ima funkciju-lakse se prenos posuda?)

Lokaliteti
1. Starcevo (pancevo)
2. Lepenski vir
3. Divostin (kragujevac)
4. Zlatara (ruma)
5. Zadubravlje (slavonski brod)
6. Foeni salas (rumunija)

Stanovanje
-ukopana stanista
-nadzemne kuce

Ekonomija
-svi domestikati su u upotrebi
-ekonomija pokazuje neke slicnosti u velike razlike u odnosu na jugoistocnu evropu
-koza(ludos, kereš kultura)
-starcevacka kultura (govece)

Paleobotanicki nalazi
-uzorci do skora nisu prikupljani
-razne vrste cerealija ali malo uzoraka
-Nosa-lokalitet (veliki broj skladisnih kapaciteta)
-skladistenje u Zadubravlju?

Foeni salas (rumunija)


-govece 50%
-ovca/koza 25%
-svinja 3%, uprakos mocvarnom okruzenju
-cerealije veoma retke
-veliki broj skoljaka

Strategije opstanka u ranom i srednjem neolitu


-u strukturi zivotinjskih kostiju preovladjuje govece
-u djerdapu preovladjuje lov i sakupljanje
-regionalne razlike u ekonomskoj stratigrafiji

Druge ekonomske aktivnosti


-razmena egzoticnih predmeta i sirovina (opsidijan i spondylus skosljke)
-keramicka produkcija (radni prostori i keramicke peci u zadubravlju)

Ekonomija
-nedovljno znanje i ekonomiji starcevackih zajednica
-svi domestikati u upotrebi
-tendencija regionalne strategije opstanka
-secetak interreaginalne mreze razmene
-moguca specijaliyacija

Tapole, Bač
-2 sahrane ispod poda
-tela sahranjena u binarnoj poziciji
-sahranjeni u zgrcenom polozaju, na desnom boku
-muskarci srednjeg doba
-3. skelet oko 3m udaljen
Tečić, Rekovac
-sahranjivanje u zgrcenom polozaju na desnom boku
-nekoliko priloga od keramike
-keramika ukrasena

Ajmana (grupna grobnica)


-jama kruznig oblika
-17 skeleta u zgrcenom polozaju (15 muskaraca, 2 zene)

Velesnica (grupna grobnica)


-3 groba u starcevackom naselju
-u grobu broj 3 sedam skeleta (2deteta, 1 muskarac, 4 zene)

Zaključak:
-mali broj sahrana u naselju, bez nekropola, nekad I staništa
-sahranjivanje u grobnim jamama nepravilnog/elipsoidnog oblika.
-broj sahranjenih varira (grupno/pojedinačno)
-nema pravilnosti u orijentaciji
-sahranjivanje u zgrčenom položaju, uglavnom levi/desni bok, retko u opruženom stavu
(Divostin- opruzen sahranjenik)
-retki prilozi, najčešće u 2 keramičke posude.
-zdrastveni status.

Periodizacija 6200-5400

Najznacajnije:
1. milutin i draga garasanin
2. Stojan dimitrijevic
3. Dragoslav srejovic

Peridozacija po stojanu dimitrijevicu:


1. monohromna faza - svetlocrvena keramika (u jednoj boji)
2. Linear A - tačkasto belo slikanje
3. Linear B - oslikani ornamenti u vidu klina, horizontalne linije
4. Girlandoid - Modifikovani linear B, uz obod posude se javljaju viseće “girlaude”?
5. Spiraloid A - nastavak girlandoida, javlja se spirala u vidu šape
6. Spiraloid B - isti ornament spirale na većem delu posude
7. Finalno starcevo – sredina 6. milenijuma oko jezera Balaton u Madjarskoj

Peridoizacija po m i d garasanin:
1. starcevo I
2. Starcevo IIa-b
3. Starcevo III

Periodizacija po d srejovicu:
1. proto starcevo
2. Starcevo I
3. Starcevo II
4. starcevo III
Egzaktnost periodizacija - na validnost periodizacija utice:
- istrazenost lokaliteta
- Relevantnost uzoraka
- Datovanja starcevackih lokaliteta

Zakljucak (periodizacija)
1. generalno sagledavanje svih periodizacija
- Faza 1 - monohromna i barbotinska keramika
- Faza 2 - belo linearno slikanje na crvenoj osnovi
- Faza 3 - tamno slikanje na crvenoj osnovi
2. periodizacije pravljene na nerelantnom uzorku
3. Potvrdjeni datumi za belo tackasto slilanje
4. Linearno slikanje

Vincanska kultura - kasni neolit i rani eneolit


centralnog balkana (5400-4600/4500 pne)
Miloje Vasic iskopavao 1908-1934, povezao Vincu sa jonskom kolonijom iz gvozdenog doba
Grcke

Vinči 2 stvari dale na značaju:


- Gordon Čajld je Vinču postavio u središte jugoistočne evrope, vodio se Vinčanskim
nalazima lokalitetima
- Stratigrafija – podseća na tell tip iako nije

Dve dominantne ideje o nastanku vincanske kulture:


1. migracija sa jugoistoka
2. Tranzicija starcevo-vinca

Kanelure - osnovni ornament vincanske kulture, urezane trake (rana faza) takodje

Kako razlikovati kulture


- Starcevo (loptaste ili poluloptaste posude, crvena boja, barbotin)
- Vinca (bikonicne posude, crno polirane, kanelovane, urezane trake sa obodima)

Obelezja perioda
- Veliki broj naselja
- Naselja locirana u svim zonama
- Upotreba bakra
- Kompleksno drustveni uredjenje
- Razvijena mreza razmene

Najznacajnije inovacije
- nova tehnologija pecenja keramike
- Rudarstvo i metalurgija bakra
- Upotreba pluga?
Najznacajniji lokaliteti (oko 1000 lokaliteta) – belo brdo u vinci, gomolava, divostin
(kragujevac), banjica (beograd), selevac (s palanka), opovo, parca (rumunija), uivar (rumunija),
kormadin kod jakova, favos I i II, predionica, valač, rudna glava, pločnik (prokuplje), botoš,
medvednjak

Varijanta vincanske kulture prema garasaninu:


1. klasicna (centralno balkanska, na nasim lokalitetima, podunavlje)
2. Juznomoravska
3. Kosovska
4. Istocnobosanska
5. Transilvanijska
6. Oltenijska

Džon Čepmen-podelio teritoriju vincanske kulture na 36 regija

Naselja:
1. tellovi
2. Viseslojna
3. Jednoslojna
4. Ravnicarska
5. Brdska
6. Planinska

Pomeranje naselja:
1. relokacija naselja
2. Vertikalna stratigrafija
3. Horizontalna stratihrafija

Crkvine kod sela Stubline kod Obrenovca. Lokalitet koji se istrazuje. Snimljen teren magnetsko i
utvrdjeno da moze imati stotinak kuca. (Geomagnetski snimak)

Jos jedan snimak u Uivar-u, zapadna Rumunija. Lokaitet tell tipa. Snimci ukazuju da postoje
rovovi koji ukruzuju naselje. To znaci da je stanivnistvo imalo potrebu da zastite to
naselje/zajednicu.

Zemunice u Vinči (ali to nije tacno), bilo veliki broj jama. Kruzna gradja zemunickih naselja.
(Jedenje govna, ovo je sve Vasic utvrdio 60-ih godina, a sad jebem li ga sta je tacno)

Predionica - zemunicko kruzno staniste

Kuce - raznolike, tradicionalna arhitektura, nema cerpic vec pleter i lep, dugacke kuce

Parta - svetiliste u centru naselja, nestandardizovan objekat, ispred veliko ognjiste, pronadjeme
dve figure, jedna je bik,

Rusenje vincanskih kuca:


- velike kolicine materijala na kucnom podu i prazni kucni podovi
- Vecina kuca konzervirana vatrom
- Temperatura iznad 1000C
- Resenja: obgorevanje pleternog premaza, recikliranje gline, agresija, namerno paljenje kuca
Kuce - zakljucak:
- raznovrsna organizacija naselha (kuce zbijene ili razbacane u naselju)
- Kuce od pletera i lepa
- Varijacija u velicini kuca i broju prostorija

Ekonomija:
- zemljorandja i stocarstvo
- Lov i ribolov
- Rudarstvo i metalurgija
- Razvijena mreza razmene

Zemljoradnja:
- u odnosu na prethodni period ekspanzija naselja u sve visinske zone
- Upotreba pluga
- Razvijene tehnike skladistenja zitarica

Stocarstvo:
- govece, ovca, koza, svinja
- Lov divljih vrsta veoma zastupljen (givece, svinja, crveni jelen, srndac) gomolava 60:40,
selevac 50:50, divostin 76:24, opovo 40:50 (levo domace, desno divlje)

Simbolika bika i goveceta (prisutna na razlicite nacine, keramicke posude, figurine)

Lokalne adaptacije - opovo:


- mocvarna sredina
- Kuce malih dimenzija
- Skoro bez cerealija
- Dosta divljih vrsta
- Sirovine nelokalnog porekla

Koriscenje zivotinja:
- selevac (svinja - uvijane mlade jedinke; govece - oko 80% do 4 god starosti; uglavnom zbog
mesa)
- Divostin (visoka zastupljenost odraslih zivotinja, to znaci da su ih drzali iz nekih drugih razloga
tj mleko i proizvpde od mleka, sekundarni produkti)

Ribolov:
- vinca na dunavu (kostane udice, harpuni, tegovi za mreze)
- Selevac (1 udica), divostin (1 riblja kost)
- Gomolava - na obali save, skoro bez kostiju

Rudarstvo:
- rudnik bakra kod Majdanpeka
- Bakarni nalazi na plocniku (4 ostave sa bakarnim predmetima, uglavnom bakarne sekire, drugi
predmeti od bakra, kamena sekira), gomolavi, vinci, selevcu, divostinu itd
- U upotrebi razne vrste kremena
- U kasnoj vinci eksploatacija lokalnih sirovina

Razmena - opsidijan, spondilus skoljke (kasna vinca), glicimeris skoljke (rana vinca)
Zakljucak:
- ekonomija sirokog spektra
- Ucesce u interkulturnoj mrezi razmene
- U kasnoj vinci eksploatacija sirovina lokalnog porekla

Neolit istocne obale Jadrana


Neolitizacija istocne obale
Nacin: imigracija i kolomizacija; ucesce lokalne populacije
Proces: inicijalna faza na juznim Jadranu; sirenje agrikulturnih zajednica na istocnoj obali
Jadrana

Lokaliteti
-bronji pecinski lokaliteti u zaledju obale i na ostrvima
-lokaliteti na otvorenom

Radiometrijski datumi

Odnos mezolita i neolita


-na jugu kontinuitet (Sidari)
-na severu kontinuitet

Neolitizacija istocne obale


-keramika kao neolitska inovacija
-pojava keramike na krfu oko 6500
-pojava keramike na vrhu jadrana 5500
-impresso keramika 6200

Jadranski arhipelag - neki lokaliteti


-sušac (keramika impresso)
-palegruža (naselje na otvorenom iz ranog neolita, izvir kremena - mala palagruža)
-brač (kopačina špilja, epipaleolitska i mezolitska pecina, moguce rani neolit)
-korčula (vela špilja)
-hvar

Kolonizacija i utilizacija ostrva


-ostrva kao povremeno boraviste palagruža
-ostrvq koja su nastanjena vise sezona suša
-ostva sa dugotrajnim boravkom korčula hvar brač

Periodizacija neolita
Prostor:
1. dalmacija, istra, hercegovina, crnogorsko primorje, zapadna crna gora, deo albanije
Podela neolita:
1. rani neolit - impresso kultura (po utiscima impresso skoljki dobila naziv)
2. Srednji neolit - kultura danilo (po lokalitetu Danilo)
3. Kasni neolit - hvar-lisičić (po lokalitetima)
Impresso kultura
-istocnq obala jadrana
-keramika dekorisana otiscima, cesto ivicom skoljki
-od oko 6200 god pne

Lokaliteti
-naselja u pecinama i na otvorenom
-obalski i ostrvski lokaliteti: smilčić i danilo
-lokaliteti u zaledju: crvena stijena, odmut, zelena pecina

Naselje i stanovanje (smilčić)


-naselje orecnika oko 100m okruzeno rovom sirine oko 5.5m sa spoljne strane su jos 2
koncentricna rova iz kasnijih perioda, kontinuitet naselja, nadzemne kuce kruznog oblikq u
kruznom poretku oko praznog prostora

Pokrovnik (Šibenik)
-istrazivan 2010-2013
-kamene strukture koje ima dosta i nisu povezane sa stanovanjem vec o nekim
zastitnim/odbrambenim gradjevinama, ali jos se ne zna
-ne javljaju se na drugim nalazistima ranog neolita u jadranu

Sahranjivanje
-u smilčiću 2 cela skeleta i delovi nekoliko lobanja
-decji skelet u zgrcenom polozaju u jami
-zgrceni skelet od oko 18 godina sahranjen bez glave, u blizini libanja lrekrivena kamenom
plocom

Periodizacija
-stupanj 1 (uglavnom u pecinama, keramika impresso)
-stupanj 2 (razvoj zemljoradnje i stocarstva, povecava broj naselja na otvorenom, keramika cik
cak motivi)
-stupanj 3 (pojava spirale, nema ukradavanja ivicom skoljki, nema kontinuiteta)

Ekonomija
-lov (crvena stijena, zelena pecina): crveni jelen, srndac, svinja, govece
-ribolov
-stocarstvo ovca koza retko govece
-zemlljoradnja tragivi pleve zitarice (psenica jecam) zrvnjevi
-mahunarke, uljarice
-sakupljanje:skolje
-razmena: splondilus skoljke

Danilska kultura
-kultura nazvana po lokalitetu danilo
-istocna obala jadrana
-5600-4300
-neolitizacija severne obale jadrana
Naselja na otvorenom
-na severnij dalmaciji
-smilcic, danilo, islam grcki, bribir
-rovovi oko nekih naselja
-arhitektura:
1. u danilu nema ostataka nadzemne arhitekture
2. Barice - kvadratni oblik gradjevina, zidoviv zuta glina oizvicena kamenom , nema
tragova podela prostorija, nema jama tako da se ne zna tacno kako su zidovi podignuti

Pecinska stanista
-oko trsta, na ostvima, sporadicno svuda po istocnoj obali
-u pecinama vatrišta i ognjista

Sahranjivanje
-skeletno sahranjivanje u zgrcenom polozaju u naseljima na otvorenom
-parcijalni skeleti
-delovi 8 lobanja u smilcicu
-u smilcicu 2 zgrcena skeleta bez gribne jame, oko jednog kremeno secivo i strugqc, oko
drugog opsidijan, 2 strelice, 1 narukvica od spondilus skoljki

Ekonomija – lov, ribolov, sakupljanje, zemljoradnja, stocarstvo

Razmena – spondilus, opsidijan, žadeit, nefrit

Ritoni
-kultne posude
-stoje na 4 noge, imaju drsku, otvorena na jednu stranu
-mozda predstavljaju vime krave/ploddnost
-tokom neolita prisutne na podrucju Grcke
-posude se javljaju u danilskoj kulturi I kasnije tokom hvarske kulture

Keramicke posude
-keramika koja je izvedena dubljenjem
-odlikavanje nije toliko cesto
-spirale (srednji neolit)

Hvarska kultura
-kasni neolit i rani eneolit 4800-4000
-nazvana po lokaciji na kojij je otkrivena
-istocna obala jadrana ali se siri u zaledje

Lokaliteti
-oko trsta stanista u pecinama
-u dalmaciji naselja na otvorenom
-na ostrvima pecine

Naselja
-lisicici:
1. faza 1 - 16 zemunice, 2 jame za pecenje keramike, veci broj drugih jama, centralno
ognjiste
2. Faza 2 - nadzemne gradjevine, ponovo centralno ognjiste sa vecim brojem manjih
ognjista
3. Faza 3 - na prostoru nekadasnjeg centralnog ognjista sagradjene kuce
-veliki broj pecinskih stanista debeli kulturni sloj, dosta artefakata

Sahranjivanje
-retki nalazi sahranjenih pokojnika
-nalazene su u nekim lokalitetima razbacanr ljudske kosti
-pojedinacne sahranenu zgrzenim polozaju, nema priloga

Ekonomija – tradicija prethodnog perioda

Reginalne kulturne crte – gde interakcija veca kulturna slicnost veca i obrnuto

Pecina Gudnja
-kod stona na peljrscu
-dimenzije 25x33m
-razlicite neolitske faze:rani srednji kasni neolit, rani eneolit
-sarena keramika

Pecina vela spilja


-drugi lokalitet koji ima onu sarenu keramiku
-razlicite faze

Neoliit istocne obale jadrana


-pecinska naselja i na otvorenom
-lokaliteti grupusani u 3 zone
1. istra i deo kvarnerskih ostrva
2. Severna dalmacija
3. Veci deo srednjejadranskih i juznijqdranskih ostrva

Neolit centralne Evrope


Rani neolit Karpatskog basena
-neolitizacija ide serverno do karpatskog basema i tu se zaustavila jer severnije od te linijr su
vladali drugaciji uslovi. Da bi dosli do centralne evrope bila ima je potrebna nova tehnologija, itd,
tj da se adaptiraju na njih (te uslove) 5600 god pocinje

Evropa oko 5500pne


-od ukrajinskih stepa do zapadne evrope

Kultura LBK
-kultura linearne keramike 5600-4900
-centralna evropa (od zapadnje ukrajine do pariskog basena)
-karakteristike materijalne kulture (dobila ima po karakteristicnim keramickim posudama)
-katakteristika kamene serire (tesle)
Poreklo linearne keramike
-3 talasa
-hipoteze: kolonizacija vs lokalna tranzicija i akulturacija
-dna analize: kolonizacija sa juga, bez mesanja sa starosedelackom populacijom lovaca
sakupljaca

Teritorija – nijanse u sirenju jako tesko definisati i sirenje ljudi je tesko prihvatljivo, ali
ekspanzije je uvek bilo kao i danas

Kultura dugih kuca (15-60m)


Kultura linearne keramike (istrazeno mnogo lokaliteta) - jame koje su pronalazili su
interpretirali kao stanista/zemunice, a te nadzemne gradjevine (ono veliko) kao za stoku

Lokacija naselja i trajanje


-sumsko okruzenje
-naselja na lesnoj zemlji
-plodno zemljiste i blizina vide
-kontinuitet naselja
-erozija kulturnig sloja u naseljima

Lokaliteti i vrste naselje


-vrste naselja (velika sela, pojedinacne farme i zaseoci)
-lokaliteti (langweiler, brzečć kujawski, olszanica, bylany)

Odnos medju naseljima


-aldenhoven plato (Luning istrazivao):
1. lesni pejzaz sa velikim brojem LBK
2. Lokaliteti langweiler
3. Kuce nisu istovremene, razdaljina i do 140m
4. Langweiler 9 (39000/36000 necega)

Kuce
-duge kuce (10-40m) sirina 6-7m
-identicna orijentacija svih kuca u naselju
-kuce na distanci od oko 100m
-izgradnja kuca -5 redova stubova
-nepravilne jame duz zidova
-krov na dve vode

Prostor u kucama
-trodelne kuce (severozapadni deo-stala; centralni-zivotni prostor; juzni deo-skladistenje)
-dvodelen kuce (centralni i severozapadni deo)
-jednodelen kuce (cetralni deo)
-nije gradio ko je gde sta hteo vec su postojale kulturne norme

Okruzenje kuca
-veliki broj jama (cesto u njima peci i sahrane)
-aldenhoven plato:
1. radna podrucja sa jamama na zapadu, severu i istoku (10m oko kuce)
2. Keramika juzno
3. Kremen severno
4. Kamen severnizapadno

Rovovi i palisade
-palisade i rovovi oko naselja i izvan naselja
-rovovi sa V presekom
-ogradjeni prostori sa ili bez kuca
-funkcija (odbrambena, korali za stoku, ceremonijalna, ritualna, simbolicka)

Rasprostranjenost ogradjivanja (standard u celoj evropi-najvise severozapadno)

Sahranjivanje u naseljima:
-pokedinacne sahrane u grobovima
-sahranjivanje u jamama izmedju ili pored kuca
-sahranjivanje u rovovima
-cesce sahranjena deca (pored kuca)
-cesce sahranje zene od muskaraca

Sahranjivanje na grobljima
-nisu zabrlezene u najranijoj fazi
-nekropole izvan naselja
-nema svako naselje nekropolu

Sahranjivanje
-nekropole podeljene u sekcije
-jedna broj muzkaraca i zena
-posebno nekropole inhumacije i kremacije
-ponekad je sahranjivanje biritualno
-grobni ritual:
1. Orijentacija istok-zapad
2. Na boku, glava istok, lice jug
3. Crveni oker
4. Posude, kremen
5. Kamene sekire, strelice I nakit

Talheim
-lokalitet u dolini reke Nekar
-jedna jama sa 34 skeleta svih uzrasta i razlicitih polovq
-20 dobilo uzrast u glavu tupim predmetov, dvoje ostrim
-malo je slicnih primera nasilja ili masakra

Ekonomija
-dominacija goveceta
-psenica
-ribolov

Nakon LBK
-u centralnoj evropi diferencijajcija stilova i nastanak vise kultura
-transdanubia: lenđel
-tisa kultura u Potisju
Kontinuitet
-duge kuce
-sahranjivanje
-ogradjivanje

Kuce Lengyel kulture (trapezoidne) izgradjene preko kuca kulture dugih kuca

Utvrdjenja (vise koncentricnih rovova) (ne znamo preciznu namenu)

Kuca zivih i kuca mrtvih – duge kuca postala duga humka uz postovanje tih simbolickih
elemenata kuce

Butmirska kultura (kultura kasnog neolita)


Neolit centralne Bosne
-A. Benac (PJZ 1979)
1. rani neolit: starcevo-impresso (lokalitet Obre 1)
2. Srednji neolit: kakanjska kultura
3. Kasni neolit: butmirska kultura
-S. Perić (butmirska kultura 1996)
1. starcevo-impresso
2. Srednji neolit: proto butmir
3. Kasni neolit: butmirska kultura

Poreklo:
-posebna forma vincanske kulture
-kombinacija vincanske i lenđelske kulture
-uticaji sa juga i danilske kulture

Nalazista (Obre II, Butmir, nebo, crkvina kod travnika, kraljevine, arnautovići, okolište)

Hronologija kasnog neolita Bosne (5500-4500)

Obre II
-na periferiji sela Obre
-naselje na terasi
-istrazeno 1050m (1967-1968)
-velicina naselja 180x120m
-8 stambenih horizonta

Obre II-izgradnja kuca


-materijali:drvo, glina, kamen
-kuce od pletera i lepa
-zidovi kuca oblepljeni sa obe strane
-podnice od nabijene gline, u nekim slucajevima daščani podovi
-krovovi na dve vode od lakog materijala
-nema dekoracija kuca

Funkcija objekata
-pravougaoni objekti za stanovanje
-objekti od drveta sa apsidalnim krajem
-zemunicki objekti

Izvan kuca
-peći, ognjišta i vatrišta
-radionicka mesta
-mesta za odlaganje djubreta
-keramicke radionice
-skladisna jama

Ekonomija
-dominira goveče (dominira stocarstvo)
-lov nije znacajna strategija
-zamljoradnja
-sakupljanje

Sahranjivanje
-nema nekropola (11 decijih skeleta u dva najstatija horizonta u Obre II)
-u zgrcenom polozaju, obicno na levom boku,u plitkoj jami, jama ponekad prekrivena kamenom
ili polomljenom posudom ili zapecacena lepom
-sahranjivanje u zgrcenom polozaju na boku u Okolištu

Plastika (Butmir) – realisticne figurine (lice na ljudi), kulturne karakteristika u odnosu na njih

Plastika (Butmir i Obre II) - u Obre II skroz slicne figurina nadjene kao i na drukim kasno
neolitskim lokalitetima, nisu realisticne i nemaju jasno prikazane detalje

Spirala (sredina 6 milenijuma pne pa nadalje)

Razmena
-spondylus (istocna obala Jadrana)
-opsidijan (Katpati, Mediteranska ostrva)
-so
-žitarice

Potiska kultura
Prostor:
- oblast Potisja
- Na istoku do Transilvanijskih planina

Vreme
Pocetak oko 5000 pne
- Szakalhat faza (rana faza Potiske klture)
- Tisa I-III
Kraj oko 4400 pne
Pocetak kulture Proto-Tisapolgar
Lokaliteti
- Gorsza (Gorža)
- Matejski brod (kod N. Bečeja)
- Kremnjak kod Čoke
- Crna Bara
- Borđaš kod Novog Bečeja

Naselja (Naselja su osnivana na izdignutijim lokacija)


Postoje razlike u izgledu naselja:
- tell naselja
- Viseslojna naselja
- Jednoslojna naselja

Organizacija naselja
- naselja su cesto ogradjivana (utvrdjena) rovom, ogradom ili bedemom
- Kuce se najcesce nalaze u grupama, sa praznim prostorom okolo
- Kuce okruzuju otvoreni prostor

Stanovanje
- Zemunice?
- Kuce su nadzemne, pravougaone, dimenzije variraju
1. male pravougaone kuce 20-50m
2. Velike kuce sa nekoliko prostorija
- matejski brod
1. dvodelna kuca duzine oko 10m
2. U jednoj prostoriji otisak ovcijek papka, u drugoj ljudska stopala

Gorža
- naselje oko 7ha
- Istrazeno oko 1000m
- Slojevi Tisa i Proto-Tisapolgar kultura

Kuca
- otkrivena je velika kuca sa 6 prostorija
- Od pletera i lepa, gorela u pozaru
- Zidovi dekorisani
- Zidovi i pregradni zidovi ocuvani do 70cm
- Skladisni prostor sa spoljne strane kuce
- Svaka prostorija ima peć ili ognjište

Borđoš
- Ravno naselje velicine 40ha
- Kruzno uzvisenje u centru velicine 7ha
- Vise od 100 gorelih kuca
- Kuce su radijalno organizovame prema sredistu naselja
- Naselje okruzeno rovom sa 7 kapija

Sahranjivanje
- nekoliko stotina grobova
- U zgrcenom polozaju, levi ili desni bok
- U severnim podrucjima
- opruzen polozaj, na ledjima
- Tela u drvenim sanducima, posuta crvenim okerom
- Sahranjivanje unutar naselja, grobovi u grupama, na lokacijama koje su izdvojene od
neposredne stambene zone

Ekonomija
- domace i divlje zivotinje
1. govece, svinja (ovca i koza)
2. Divlje govece, srndac, crveni jelen, divlja svinja
- zitarice
- Sakupljanje

Razmena
- egzoticni predmeti
1. opsidijan (Karpati)
2. Spondylus (Egejsko more)
3. Bakarne perle

Keramika
- Karakteristicna keramika dekorisana meandrom
- formiraju se metopska polja ispunjena meandrolikim ornamentom
- Na Matejskom Brodu plocica dekorisana meandrom

Borđoš
- Keramika gde se dobro vide razlike izmedji Vince i potiske kulture