Sie sind auf Seite 1von 28

GVOZDENO DOBA

19.02.2019.
UF (Urnenfelder) kulturne grupe na severozapadnom Balkanu

Dobova-Ruse: Severna Slovenija


Viroviticka grupa: srednja Podravina
Zagreb: zapadna Slavonija
Velika Gorica: srednja Posavina
Daljska grupa: istocna Slavonija I zapadna Backa- produzena UF kultura I starije gvozdeno doba.
Keramika: bikonicne I trbusaste urne, manji bikonicni sudovi sa 1 ili 2 drske, pehari, solje, ornamentika
ukoliko postoji izvedena kosim vertikalnim kanelovanjem na vratu I trbuhu posude, urezivanjem,
ubadanjem..
Veoma brojni metalni nalazi I nalazi koji poticu iz ostava u vidu maceva, bodeza, sekira, koplja, brijaca,
ogrlica, narukvica, igla, fibula,…

Ostava ili nalaz iz rasturenog ratnickog groba pod tumulom, iz Konjuse u zapadnoj Srbiji.
-Objavljeno u Starinaru za 1890.god. od strane Mihaila Valtrovica
-Retki primerci Peschiera fibula kod nas
-Mac tipa Nenzingen-jezicak preko koga ide organski materijal (13. I 12.vek p.n.e.)
-Hronolosko opredeljenje Bronzano doba D-Ha A1

Ostave UF perioda na centralnom I zapadnom Balkanu


-Velike ostave iz Transilvanije- Gusterita II, Spalnaca II, Uioara de Sus- balkanske ostave manje po
obimu I sadrzaju.

13.v.p.n.e.- Bronza D
12.v.p.n.e.- Halstat A1
11.v.p.n.e.- Halstat A2
10.v.p.n.e.- Halstat B1
9.v.p.n.e.- Halstat B2
8.v.p.n.e.- Halstat B3

K. Vinski-Gasparini- podela ostava UF perioda sa teritorije Hrvatske na 5 faza:


I – Bronza D
II – Halstat A1
III –Halstat A2
IV – Halstat B1 I delimicno B2
V –delimicno B2 I B3
M. Garasanin- 5 horizonata ostava na teritoriji Srbije- vezuje ih za ostave iz Transilvanije (M. Petrescu-
Dambovita) I Hrvatske ( K.Vinski –Gasparini)

Horizont I
Veza sa najranijim horizontom Transilvanije Uriu-Domanesti
Analogno sa Horizontom I na teritoriji Hrvatske- 13.v.p.n.e.
Bronzano doba D, horizont I (K.Vinski-Gasparini)
Topolnica (D. Milanovac), Hetin, Gaj, Autokomanda, Novi Kostolac.
Ostave- grivne, naocarasti privesci, polumesecaste narukvice dekorisane celom duzinom.
Najraniji nalazi supljih sekira-keltova.

Horizont II
Veza sa transilvanijskim horizontom Cincu Suseni (svi grupisani na rutama velikih tokova reka)
(Ha A1, KVG II)- 12.v.p.n.e.
Brestovik, Vinca, Kamenovo; Gucevo-Barajevo-Jajcic, Brajkovici (Bajna basta), Trlic (Ub-ostava
livnica), Jakovo, Veliko Srediste, N. Becej, Simanovci, Mali Zam, Pecinci, Popinci, Bingula-Divos, Salas
Nocajski, Nova Bingula, Privina Glava; Urovica, Donji Petrovci, Vrsac, Mesic, Bezanija, Banatski Karlovac,
Jarak, Svilos, Vojlovo kod Golupca, Leskovo kod Velikog Laola, Brestovik I, V
Ostave: Gucevo I Barajevo-narukvice- presek u polu krugu sa kasetiranom dekoracijom I ornamentikom
“ribljeg mehura”
Trlic-srpovi, suplje sekire-keltovi, grivne, vrhovi kopalja,…
Jakovo/N. Bingule- Mac sa jezickom, vrhovi listolikih kopalja, dvostruk brijac sa lepezastim
secivima.
Simanovci-drska maca sa jezickom, suplje sekire keltovi, macevi sa krstastom…..srpovi sa trnom
Leskovo I Urovice- suplje sekire keltovi I keltovi.

Horizont III
Veza sa transilvanijskim horizontom Turia-Jupalnic (Ha A2, KVG III)
Rudnik, Secanj, Futog
Ostave: pozamanterijske fibule-lucne, keltovi, listoliko koplje,
Futog I Secanj- izduzenija koplja,
Rudnik- krstolike atase

Horizont IV
Veza sa transilvanijskim horizontom Moigrad- Tauteni (Ha B1)
Ostava Alun kod Brze Palanke I jedan kotao sa krstastim okovima iz Morave kod Dubravice.
Prva pojava metalnih posuda u ostavama (bronzane)
Pojava maceva sa puno livenom drskom
Polumesecaste grivne
Narukvice vise nisu puno livene vec su tanje.
Horizont V
Ovaj horizont se ne vezuje direktno sa prethodnima
Vezan za trako-kimerski period Ha B1-C1
Ranija faza Ha B1-C1- Adasevci, N. Banovci, Sinosevic
Kasnija faza Ha C1- Rudovci, Budisic, Janjevo

UVOD U GVOZDENO DOBA BALKANA

Osnovna svojstva gvozdja


Gvozdje (Fe)- jedan od najzastupljenijih metala u prirodi, 5-7% zemljine kore, prisutan u skoro
svim vrstama stena
Osnovna boja srebrnobela, ali na vazduhu brzo oksidise I korodira
Tacka topljenja 1540 stepeni
Kao elementarno gvozdje u cistom obliku izuzetno se retko nalazi- uglavnom se vezuje za pad
vezih meteorite na zemlju
Nalazi se u sastavu velikog broja mineral (preko 100), najznacajniji: Hematit, magnetit (oksidi),
pirit (sulfid), siderit (karbonat)
Metalno gvozdje dobija se topljenjem rude sa ugljem I krecnjakom
U praistoriji gvozdje se javlja relativno kasno jer je za njegovo dobijanje potrebna visoka
temperature, nasuprot bakru I bronzi-pre njega su poznati sledeci minerali: zlato, srebro, bakar, olovo,
kalaj, ziva
Potrebno je I odrzavanje tzv.redukcionih uslova prilikom topljenja ruda gvozdja.

Lezista gvozdja u prirodnom stanju na Grenlandu-gvozdje otkriveno u obliku “nodula” u bazaltnim


stenama, koje su dospele eruptivnim putem iz utrobe zemlje, iz lezista uglja.
Postoje I dve vrlo retke legure nikla I gvozdja. Meteorsko gvozdje sadrzi relativno visok procenat nikla (6-
8%)

Hematit I meteorsko gvozdje


Najstariji sacuvan gvozdeni predmet je radjen od rude hematite vec u doba paleolita iz oblasti
Khormusans u Egiptu circa 35.000 god.p.n.e.
Meteorsko gvozdje korisceno je u razlicitim delovima sveta hiljadama godina pre gvozdenog
doba-najraniji sacuvani predmeti radjeni od meteoritskog gvozdja poticu iz V milenijuma pre nove ere iz
Irana (manje perle), iz Sumera I Egipta poticu delovi nakita I vrhovi kopalja oko 4000 p.n.e., u Kini se u II
milenijumu prave od gvozdja-nikla sekire (stvari prestiza)
Stanovnici Grenlanda prave od meteorskog gvozdja harpune I nozeve- arkticki narodi trgovali na
daljinu ovim predmetima, jedan polarni istrazivac je 1897.brodom u Njujork doneo komad meteorita
tezak 33 tone (American Museum of Natural History)
U Svedskoj nadjene sekire od meteorskog gvozdja iz X veka a.d.
El-Gerzeh, Egipat: najstariji poznati gvozdeni predmeti. 9 cilindricnih peril iz grobova 67 I 133, faza
Naqada 3400-3100 god.p.n.e.

Rana metalurgija gvozdja


Ne zna se gde je tacno nastala prva proizvodnja gvozdja iz gvozdene rude- tokom bronzanog
doba a sirem prostoru Anadolije, Mesopotamije, Bliskog Istoka, Indije I Egipta, pojavljuju se predmeti od
gvozdja dobijeni tehnologijom topljenja.
Jedan od najranijih nalaza “smelted iron artefacts” bodez sa gvozdenim secivom I pozlacenom
drskom (ca 2500/2300 b.c.) iz centralne Anadolije (Aladza Hujuk)- sredinom II milenijuma b.c. povecava
se broj nalaza od gvozdja dobijeni topljenjem- danas se smatra da hetitsko carstvo pripada kulturi
bronzanog doba I da za jacanje Hetita nije bilo presudno poznavanje tehnologije izrade gvozdenih
predmeta
Hetiti su ostavili I zapise o proizvodnji gvozdenih predmeta- tek pri kraju kasnog bronzanog doba
u Anadoliji oko 1200 b.c. pocinje veca produkcija gvozdenih predmeta.

Pisani izvori (prva polovina II milenijuma p.n.e.)


Stari asirski tekstovi iz perioda kapadokijskih karuma u trgovinskom centru Kultepe(1950-1700
b.c.)- Fe vrednije od zlata I srebra. U nekim tekstovima Fe je 8 puta vrednije od zlata I 40 puta vrednije od
srebra.
Situacija u Mari, istocnoj Siriji, slicna.
U akadskim tekstovima iz arhiva palata (18.v.p.n.e.) gvozdje pomenuto u formi prstenja I
narukvica, vrlo je vredno I znatno redje nego zlato I srebro
Rano I srednjehetitski tekstovi opisuju kraljevske atribute izradjene od gvozdja (tron, skiptar,
ritualna sekira, vrh koplja)
15. vek p.n.e. prvi pomen kovaca- Gvozdje nije vise bilo dobijano kao nusprodukt ptilikom
topljenja bakra, pretpostavlja se das u Hetiti do tada ovladali tehnikama za topljenje ruda Fe

Pisani izvori I gvozdeni predmeti iz perioda hetitskog carstva (14.-13. Vek p.n.e.)
Prvi put se pojavljuju funkcionalni predmeti, ponekad u velikom broju (nozevi, bodezi, seciva
maca, vrhovi kopalja, cekici, sekire)-pa ipak gvozdje I dalje mnogo redje od bakra/bronze, zlata ili srebra.
S.Kosak- gvozdeni predmeti I dalje po pravilu upotrebljavani u dekorativne, ceremonijalne ili
svrhe ispoljavanja prestiza.
Arheoloski nalazi gvozdja retki u hetitskom carstvu-za period 1700/1650-1200/1150 god.p.n.e.
prikupljeno ukupno 37 gvozdenih artefakata (iz Alaca Hujuka I Bogazkoy-a)
Hetitski centri- Hatusas/ Bogaskej I Aladza Hujuk
XIV-XIII v.p.n.e. proizvodnja gvozdja.

Prestizni predmeti sa gvozdenim komponentama III I II milenijum p.n.e.


Alaca Hujuk- bimetalni bodez cca 2800-2500 p.n.e.
Acenihoyuk- piksida od slonovace 18.vek. p.n.e.
Ugarit- bimetalna sekira cca 1450-1350 god.p.n.e.
Tutankamonova grobnica-bimetalni bodez cca 1350 god. p.n.e.
Rani nalazi gvozdenih predmeta na prostoru jugozapadne Azije, Egipta, istocnog Sredozemlja I istocne
Evrope- period od oko 2300-800 god.p.n.e.

Tragovi rudarenja u Evropi


Iako Evropa obiluje rudama gvozdja, ono je pocelo da se ekspolatise tek krajem II ili cesce na
pocetku I milenijuma p.n.e. verovatno pod uticajem Anadolije, I to najpre na prostoru Balkana I donjeg
Podunavlja
Rudnici gvozdja potvrdjeni su u Austriji (Kelheim)- u izvorima se govori od “Ferrum Noricum”
posebno za predrimsko doba I za vreme ranog Rima
Najstariji tragovi sa lokaliteta iz Poljske (Holy Cross mountains) iz 200 a.d.
U Koruskoj postoji oblast koja se naziva Ercberg

Modeli peci za topljeje gvozdene rude od latena do XIX veka


Ognjiste Kestor-predrimski
Peci sa sljakom od sirovog gvozdja- podbozanj-latenski
Peci sa sljakom od sirovog gvozdja- Lovosice- rimsko varvarski
Visoka pec- Prag-Podbaba- rimsko varvarski
Visoka pec- Zalcgiter rimsko varvarski
Zasvedena pec – unterpulendorf- latenski
Zasvedena pec- Mehlin- rimsko varvarski

Glavni centri proizvodnje gvozdja u Evropi I Anadoliji- od sredine II milenijuma p.n.e. (Hetitska drzava) do
kraja I milenijuma p.n.e.

Gvozdeni artefakti u Egeji pre 1000 god.p.n.e.


8 topionickih peci, stratigrafski pozicioniranih izmedju kasnomikenskog I protogeometrijskog

Gvozdena sekira sa krilcima je oblik koji se pojavljuje I u najranijim, sigurno arheoloski potvrdjenim
nalazistima na centralnom Balkanu I juznoj Panoniji (Gradina na Bosutu), u Grckoj datovano u
protogeometrijski period (kasna faza), tj. U IX vek p.n.e. u Srbiji horizont Kalakaca faze bosutske grupe
starijeg gvozdenog doba.

Pleiner R. 2000- Dolazak gvozdja u Evropu I prvi gvozdeni predmeti u LBA Trako-kimerski put, nalazi iz UF
kompleksa.

Rano gvozdeno doba Italije- najraniji oblici gvozdenog oruzja I nakita u Etruriji (Tarkvinija)

Lofkend, Albanija- nalazi iz grobova iz faze II-III (11.I 10. Vek.p.n.e.)


26.02.2019.
HORIZONT TRAKO-KIMERSKIH NALAZA
-Pocetak metalurgije gvozdja u jugoistocnoj Evropi-

Pojam Trako-Kimeraca
Sam pojam u arheologiju je uveo P.Reinecke 1925.godine: nordthrakisch-kimmerischer
Kulturkreis- pretpostavka das u Kimerci, potisnuti od Skita krajem VIII veka p.n.e., prodrli iz juzne Rusije u
srednju Evropu I na Balkan-> mesanje sa severnotrackim plemenima I formiranje trako-kimerskog
kompleksa.
Ideja je proistekla iz Herodotovog pomena sukoba Kimeraca I Skita.
Masovna pojava konjske opreme u Evropi, slicne juznoj Rusiji I na Kavkazu.
Trako-Kimerci: Povezivanje sa specificnim nalazima s kraja VIII I pocetka VII v.p.n.e. (konjska
oprema, oruzje, nakit)
Prva upotreba gvozdja u Evropi oko 700 g.p.n.e.

Kimerci
Nomadski narod iz stepa severno od Crnog mora-prvi istorijski poznad nomadski narod istocne
Evrope.
U VIII veku p.n.e. prodor Skita- Kimerci odlaze iz postojbine I prodiru u Malu Aziju I Asiriju
(pominju se u asirskim tekstovima VIII-VII v.)
Deo ostaje u severnom Pricernomorju, pod vlascu Skita.
Pretpostavka da se deo pokrenuo ka jugozapadu do donjeg Podunavlja.
Arheoloski podaci za prepoznavanje komerske kulture u Evropi vrlo su oskudni: delovi konjske
opreme, datovani u vreme koje se poklapa sa potiskivanjem Kimeraca, na osnovu cije lokalizacije su cak
odredjeni I putevi prodora.
Ostava Uioara de Sus- dopunsko svedocanstvo prodora: Ostave sa 5800
predmeta_________________________________________________

*Mnogi autori prepoznaju ovaj migratorni talas kao kratkotrajan dogadjaj na prelazu LBA u Ha C. F.
Holste prelaz datuje u kasni VIII vek I povezuje sa pomenom kimerske invazije u asirskim izvorima- niz
disparatnih pojava (konjska oprema I oruzje, sahrane pod tumulima, utvrdjena naselja, promena
ideoloskih koncepata) na kraju LBA reakcija na pretnju sa istoka

Konjska oprema
Oglav/ulaz: 1. Temeni kais 5. Podbradni kais
2. Prekocelni kais 6. Psalija/Bocnica/Poluga
3.Obrazni kais 7. Dugmad za ukrstanje kaisa
4. Prekonosni kais 8. Dizgine/ povodac
Trenze: 1. Psalija/Bocnica/ Poluga 3._____________ jednog dela
2. 4. Alka za dizgine
15-12 v.p.n.e. Vlazna I hladnija klima u istocnoj Evropi – ekonomski rast (sedentarna poljoprivreda) kod
populacija pontskih stepa.
11.v.p.n.e. Pogorsavanje klimatskih uslova, susa- negativan uticaj na kulture sa mesanom pastoralno-
agrikulturnom ekonomijom; raste uloga konja, prelaz ka polunomadskom pastoralizmu; deo populacije
napusta pontske stepe. Ista tendencija depopulacije I u sledecoj, kimerskoj epohi; nedostatak naselja I
nekropola.
Pojava Kimeraca na istorijskoj sceni koincidira sa klimatskim promenama- migracije u nekoliko pravaca,
ka vlaznijim oblastima, ali kao kompleksan proces (Jan Chochorowski 1993)

Kimerska materijalna kultura u maticnim oblastima


Bronzani predmeti iz oblasti Pricernomorja, Povolozja I severnog Kavkaza
Kotlovi;zvale; srpovi; bodezi; keltovi; tesle

Tipologija bronzanih zvala na severnom Kavkazu, Povolozju I Pricernomorju

Kimerski materijal sa lokaliteta Boljsaja Kamisevaha (grobni kontekst)

Lokalitet Cernogorovka
Nekropola pod tumulima
Skeletno sahranjivanje
Zgrcenci na boku
Keramicke posude kao prilozi
Konjska oprema
________ dugmad
Kimerska sahrana na lokalitetu Slobodzeya (srednje Podnjestrovlje)

Kimerska sahrana iz Zimogora (Istocna Ukrajina)

Kimerska sahrana iz Biriukova (Istocna Ukrajina)

Realnost prodora Kimeraca u Evropu?


Delovi konjske opreme nadjeni u Evropi ne odgovaraju uvek pricernomorskim prototipovima.
Slicni oblici konjske opreme, ali od jelenskog roga I kosti, nadjeni na panonskim telovima
srednjeg bronzanog doba-prototipovi?
Hronoloske neuskladjenosti: pisani izvori za pomeranja Kimeraca ka Maloj Aziji I borbe sa
istocnim susedima (Urartu) najranije od VIII v.p.n.e., dok su prvi kontakti sa zapadnim susedima
(Cernolesna kultura, moldavska grupa trackog halstata, Noa, Koslodjeni, Gava) vec od pocetka I
milenijuma p.n.e. (XI-IX vek p.n.e.)
Ideja o srodstvu Kimeraca I Tracana: U Karpatskoj kotlini I susednim oblastima izdvaja se “trako-
kimerska” kultura ili kulturni krug prelaznog perioda bronzano-gvozdeno doba.
Postoji I termin “tracki halstat”

Pretpostavljeni dolazak gvozdja u Evropu


a) Zone sa razvijenom civilizacijom
b) Svedocanstva o topljenju gvozdja
c) Najvazniji gvozdeni predmeti u VIII veku p.n.e.
d) Bronzanodoski gvozdeni predmeti istocnog tipa
e) Pretpostavljena trako-venetska ruta
f) Kimerska ruta g-grcka I fenicka ruta

Ostava iz Mihalkova
Jedna od najpoznatijih ostava se odnosi na “trako-kimersku” kulturu- zapravo postoji citava
grupa nalaza ovog tipa
Mihalkov na Dnjestru u Ukrajini-granica E-W
Sadrzaj: regalia (nema oruzja I konjske opreme-iskljucivo predmeti prestiza)
Zlatni predmeti: 2 pehara, 5 narukvica, 12 fibula, ogrlica, 2 dijademe/krune, 3000 perli
Datovanje VIII-VII vek p.n.e.
Zoomorfne fibule- stil kavkaskih izradjevina- istocno, kimersko poreklo ostave
Dominira stav das u predmeti iz ostave izradjeni u trackim radionicama
Kruna, posude- odraz istorijskih zbivanja koja se mogu povezati sa pokretima naroda kao sto su
Kimerci u VIII veku.

Preskitski horizont u Madjarskoj


Bronzana trenza, razvodnici za remen, buzdovan I kanija bodeza iz Biharugra-e
Zlatna ostava iz Basenyszog-Fokoru

Poreklo (trako)kimerskih nalaza u Karpatskom basenu


Kimerski nalazi u Karpatskom basenu posredstvom trackih plemena- Tracani prvi zapadni susedi
Kimeraca
A.Florescu, S.Moritz, N.Anghelescu: prodor Kimeraca ka zapadu do Transilvanije, uzrok
nastajanja prvih utvrdjenih trackih naselja- na njima iyradjivani “trako kimerski” predmeti od bronze I
postavljen osnov metalurgiji gvozdja.
Formira se nov stil u izradi metalnih predmeta na pocetku gvozdenog doba: “trako kimerski” stil
u Karpatskom basenu, jugoslovenskom I rumunskom Podunavlju I Balkanu

Trako-kimerski nalazi u jugoslovenskom Podunavlju


Ostave: a) sa pojedinacnim trako-kimerskim predmetima
b) U celosti trako-kimerske
Grobovi- kao grobni prilozi

Kulturni sloj naselja


Slucajni nalazi-pojedinacni ili grupni

Ostave sa pojedinacnim trako-kimerskim nalazima


Privina Glava, Novi Becej, Pancevo, Najeva ciglana
Falere, Krstasta dugmad, privesci u obliku protima barske btice
Najstariji nalazi trako-kimerskog horizontal/stila u Podunavlju (Ha A-B)

Ostave koje su u celosti trako-kimerske


Adasevci, Batina, Sarengrad, Ritisevo, Ilok, Sinosevac kod Cacka, Rudovci kod Arandjelovca,
Zirovnica, Budisic, Janjevo
Psalije, krstasta dugmad, zvale,
Psalije
Tipovi psalija iz Karpatskog basena I severa Balkana mogu se smatrati adaptacijama istocnih
prototipova
Novi tipovi konjske opreme- novi tip uprezanja, a mozda I jahanja?

Ostava iz Rudovaca

Nalazi iz naselja
Gomolava- sloj V, rana faza bosutske grupe (krstasta dugmad)
Zlotska pecina: ukrasna bronzana ploca I kruzni privezak nadjeni zajedno sa delovima gvozdenih
zvala I Basarabi keramikom

Hronolosko opredeljenje trako-kimerskih nalaza


Javljaju se tokom IV veka: X-VII vek.p.n.e. izdvojena 3 horizonta
1. Vreme ostava Ha A2 –prvi dodiri panonskih plemena sa plemenima istocno od Karpata
Ostave sa pojedinacnim trako-kimerskim nalazima I one kao Uioara de Sus (M.Petrescu-
Dumbovita XII-X vek p.n.e. Ostave Ha A2 terminus post quem za trako-kimerske nalaze zapadne
Rumunije, rumunskog I jugoslovenskog Podunavlja.
2. Pocetak starijeg gvozdenog doba Halstat B3- Halstat C
Vreme formiranaj bosutske grupe, Val-Dalj, cak I na Glasincu I Kosovu (Janjevo)
Najveci broj nalaza (ostave, grobovi naselja)
3. Vreme Basarabi kulture Halstat C (VIII-VI vek p.n.e.): zlotska pecina, ostava iz Adasevaca, spaljeni
grob iz Ritopeka

Aspekti mobilnosti I migracija u Kasrpatskom basenu tokom ranog gvozdenog doba (X-VII vek p.n.e.)
Carola Metzner- Nebelsick: Da li se I kako u arheoloskom zapisu mogu pratiti migracije X-IX
v.p.n.e. u karpatskoj kotlini?
Kolaps drustvenog sistema nakon 1000 b.c. dovodi do transformacije strategija opstanka lokalnih
populacija I omogucavanje prodora manjih pastoralnih grupa sa stepskih podrucja istocno od Karpata
Transformacija ovog prostora u podrucje zivota pastoralnih populacija sa drugacijom
materijalnom kulturom I mentalitetom u odnosu na susedne UF I ranohalstatske populacije.
Kontrast: drugacija forma istovremenih kompleksnih modela razmene na veliku daljinu I
struktura komunikacije E-W- kontakt izmedju razlicitih sedentarnih grupa Karpatskog basena I
Transilvanije (UF I Ha grupe sa zigosanom keramikom) I severnokavkaske Koban kulture.
Migracija (trajnost, linearnost, veca grupa ljudi, egzogamni brakovi) vs. mobilnost (ciklicnost,
stocari, trgovci, zanatlije, ratnici)

Kulturna grupa Fuzesabony- Mezocsat


Grupa Mezocsat (Mg) najsnazniji argument za migratorna kretanja u IX-VIII veku.p.n.e: definisana
na osnovu skeltnih grobova sa specificnim grobnim inventarom u Ne Madjarskoj- CMN: nastaje na
lokalnim osnovama usled promenjenih klimatskih uslova- pod uticajem istocnih suseda: ljudi
severnokavkaskog porekla su transmiteri znanja o drugacijim strategijama opstanka
Skeletno sahranjivanje drasticno je razlicito od rkemacije u prethodecim grupama Gava I
Kyjatice, kao I u sinhronim produzenim Uf grupama (spaljivanje, urne I setovi keramickih posuda u
grobovima)
Severne pontske stepe istocno od Karpata: duga tradicija inhumiranja- preskitska kultura
Cernogorovka vs. MG: ista orijentacija pokojnika I isto mesto za grobne priloge
NB: tipicnog kimerskog materijala severnokavkaske Koban kulture nema ni u grobovima Gernogorovke ni
MG- bimetalni bodezi pronadjeni u ranohalstatskim groboima elite u Transdanubiji I istocnoalpskom
region- kontakti na daljinu ratnicke elite.

Grob grupe Fuzesabony-Mezocsat

05.03.2019.

DALJSKA GRUPA STARIJEG GVOZDENOG DOBA

Daljska grupa
Kulturna grupa starijeg gvozdenog doba zapadne Backe, Baranje, istocne Slavonije I dela
zapadnog Srema.
Eponimni lokalitet: velika nekropola sa urnama u Dalju- izbor keramickog materijala publikovao
je Viktor Hoffiller u seriji Corpus Vasorum Antiquorum 1938, ali bez datovanja grobnih Celina.
Nastala na osnovama UF kulture juzne Panonije- autonomna, mladja UF kultura (od kraja Ha
A2/pocetak Ha B)
Ranije uobicajen naziv valsko-daljska kultura/grupa- postoji niz tipoloskih I hronoloskih razlika
izmedju nekropola tipa Val u Madjarskoj I onih u srpsko-hrvatskom Podunavlju.
M. Grbic, K. Visinski-Gasparini, M. Garasanin, R. Vasic, N. Tasci- daljska grupa
Kultura definisana na osnovu nalaza iz nekropola: Dalj, Zarkovac kod Erduta, Batina (dosta trako-
kimerskog materijala) u ist. Slavoniji I Baranji, Lijeva Bara (Jankovicev Gradac) kod Vukovara I Removo
kod Sarengrada u zap. Sremu, Doroslovo-Djepfeld u zapadnoj Backoj.
Naselja slabo istrazivana, poslednjih godina istrazuju ih kolege sa Arheoloskog institute u
Zagrebu. Zabelezene su gradine na Batini (naselje na Banskom brdu trajalo od LBA I starije faze UF
kulture do VI veka), Dalju (Kraljevac), Sotinu, Aljmasu.
Nekropole- preovladjuje spaljivanje I velike kanelovane urne. Nekropole Dalj (Busija), Batina,
Sotin, Doroslovo kod Odzaka u Backoj. Malo skeletnih grobova: Vukovar- Lijeva Bara (101 paljevinskih I 9
skeletnih- uticaj bosutske grupe), skeletni ukopi iz trako-kimerskog horizonta (Dalj-Batina tipa), delovi
konjske opreme I slicno.
Srebrni nalazi iz pred-keltskog perioda poznog Halstata (Bogdanovci, Osijek)

Nekropola Sotin: grobovi `101 bez urne.


Ukupno 88 kremacija I 2 inhumacije.
Tipovi urni u juznom delu srednjeg Podunavlja:
1-5 Doroslovo, 6 Vukovar, 7-8 Batina, 9-10 Sotin (Loznjak-Dizdar 2016)
Znacajni I jos neki nalazi iz grobova I ostava koji mozda pripadaju I drugom kulturnom krugu- na primer
ostave iz Iloka I Adasevaca (bosutska grupa)

Zapadni Srem- podrucje koje je verovatno u ranoj fazi pokrivala daljska grupa, a kasnije postaje deo
teritorije bosutske grupe.

U VIII-VII veku p.n.e. daljska grupa prihvata strane elemente (trako-kimerski I kasnije skitoidni nalazi) I
razvija se do sredine starijeg gvozdenog doba (do pocetka VI veka)- K. Visinski: dalje trajanje daljske
grupe- do dolaska Kelta zivi se na suzenom prostoru, potisnuta od snaznijih suseda.

Odnos daljske I bosutske grupe: rekonstrukcija zenske nosnje iz skeletnog groba 202 iz Vukovara

Sarengrad, daljska grupa: nalazi trako-kimerskog I Basarabi horizonta Bosutske grupe.

Odnos daljske I bosutske grupe: naseobinski lokaliteti iz okoline Iloka I Sarengrada

Daljska grupa- bronzane zvecke (nepoznato nalaziste) I bronzane falere sa konjske opreme iz
konjanickog groba (kraj VI veka p.n.e.) iz Vinkovaca (RK Nama)
Daljska grupa, pozni halstat: zdela (Erdut), srebrna omega dvojna ukrasna igla (nekropola Dalj-Busija),
bronzana figurica zmije u obliku slova S (Daljska planina), posuda sa lokaliteta Osijek-Stari grad (Zeleno
polje)

Bogdanovci- srebrna narukvica sa rascepljenim krajevima u obliku stilizovane zmije I maloazijska


srebrna fibula na sarnir (zvezdolik luk I stilizovana zmijska glava)

Osnovne karakteristike materijalne kulture


Glavna nalazista nekropole; malobrojan materijal sa naselja (npr.Rokas kod Doroslova: ostaci
arhitekture od lepa sa ostiscima pletera I greda, kruzna ognjista sa premazom)
Vecina grobova sadrzi urne sa ostacima spaljenih pokojnika (grobova sa inhumacijom VIII-VII
veka-strani element, doseljenici)-skeletno sahranjivanje na Lijevoj Bari, Dalju, Doroslovu, Batini, je stiglo
sa podrucja bosutske kulture.
Keramika: bikonicne urne sa bertikalno kanelovanim trbuhom, bikonicni pehari I solje sa 1 ili 2
trakaste drske, zdele uvucenog fasetiranog ili tordiranog oboda, veliki lonci sa plasticnom trakom na
vratu, ritoni sa zivotinjskim figurama umesto drski (uticaj sa SZ)
Bronzano I gvozdeno oruzje, nakit,konjska oprema

Nekropola Djepfeld kod Doroslova


Nekropola na dolini reke Mostonge
Istrazivana 60-ih I 70-ih godina XX veka: otkriveno vise od 180 grobnih Celina, od kojih svega
10tak sa skeletnim sahranama
Najveci broj pokojnika je spaljen a grobni ostaci pohranjeni u urnu- najveci broj posuda
verovatno izradjen za sahranjivanje.
Spaljivanje vrseno van nekropole- u okviru nekropole nije bilo tragova spalista
Spaljivanje nije bilo potpuno: u urnama nalazeni veci delovi nesagorelih mandibula, lobanja,
kicme, butnih kostiju,…
U vecini slucajeva prilozi na odeci ili delovi naoruzanja naknadno polagani u urne- na vecini
priloga nema tragova gorenja
U nekim slucajevima nesagorele kosti polagane u urne posle ispiranja
Grobni inventar
U urnama nalazeni- manji krivi Fe nozevi, redje bronzani I Fe nakit (2 zmijolike fibule), bronzane I
gvozdene igle, predmeti od kosti, perle od stakla, cilibara ili kicmenih prsljenova vecih riba.
Keramicki prsljenci (od 1-2, do 10) nalazeni u urnama I van njih.
U urnama I u okviru grobnih jama nadjeno I dosta spaljenih I nespaljenih astragala (neki
ornamentisani ili perforirani) I ukrasene kosti jelena

Igle od kosti I kombinacije bronze I gvozdja

Bronzane viticarke I narukvice


Narukvice- grobovi nosilaca sremske grupe kasnog halstata

Zakljucak za nekropolu u Doroslovu


Najstariji grobovi iz kasnog bronzanog doba- u vezi sa Transdanubijom I srednjom Evropom (Ha A
I B1)- uticaji grupa Belegis II, Gava, Val
Manji broj grobova iz Ha B2
Faza Ha B3: povecanje broja stanovnika u Doroslovu, mozda uslovljeno najezdom konjanickih
grupa sa istoka, okolno stanovnistvo se sklanja sa glavnog pravca prodora
Ha B3 I C- kulturni procvat: veze sa zapadom, severozapadom I jugom
Najmladji grobovi: kraj VI veka- invazija skitskih ili skitoidnih grupa sa istoka ?
Nekoliko skeletnih grobova iz V-VI veka. Ne predstavljaju kontinuitet sa daljskim- veza sa
sremskom grupom kasnog halstata
12.01.2019.
GLASINACKA KULTURA STARIJEG GVOZDENOG DOBA

Eponim-Glasinacko polje/visoravan u Jugoistocnoj Bosni


Glasinacko podrucje omedjeno Romanijom na zapadu, Starom Gorom nad kanjonom Drine na istoku,
Devetakom na severu I Pracom na jugu- Glasinacko polje I okolina, sa delom JI Bosne, na oko 1000 m-
kvadratnih vise od 1000 tumula I jedan broj gradina.
Djordje Stratimirovic u Glasniku Zemaljskog muzeja iz 1891 godine o Glasincu:
“Glasinac ima vise dijelova. Uz Glasinac hvataju se s juga dva krila, mala ravan ispred pecine Megare I
Kovacevic ispod brd Plijesa, a na sjeveru prianja Mali Glasinac, ili Poljak. U sirem smislu pak podrazumeva
se pod Glasincem jos I cijela visija na istocnom rubu, I Ivanjpolje, a opcina Glasinac ima jos veci obim.
Mali I veliki Glasinac (tj. Poljak I Glasinac) razdvaja danasnje selo Sokolac. Veliki Glasinac okruzuje niz
omanjih brda, s jedno 1000 m apsolutne visine.
Glasinac u pravom smislu I jedste polje. Niz koje tece potok Resetnica.
Od Sokolca pruza se na jug, a polje poduzi onizak hrbat, koji zatim u donji kraj polja prelazi I s
njim se izravnjuje. Hrbat je obrastao sikarom I zove se po njoj Brezjak. Kroz nizu na istocnoj strani
Brezjaka tece Resetnica. Nizu na zapadnoj strani pak dijeli od druma I opet vis, a na njemu stoji vojnicka
stacija Podromanija. Resetnica, dotjecuci sa Poljaka, izrila si duboko korito, I odvojila crkveni brdeljak
(Gradac) od Talina.
U Poljaku I ispod Brezjaka mocvarno je zemljiste, sto je kraj Resetnice. Osim ovog lapa, ima po
Glasincu jos dosta lokova I omanjih ponora.
Glasinacko je polje vecinom ledina, ali u kraju izmedju Sokoca I Bandina Odzaka, ima nesto
oranice I dosta sjenokosa. Ako ima dovoljno kise, onda je pasa dobra, te cak iz poualjenijih krajeva
dogone onamo ovce, goveda I konje. Stoka je lijepa: osobito se hvale duracni glasinacki konji.
Vukovi su ovome kraju velika napast, a uz njih ljutice guje, sto ih po kamenitim visovima posvud
ima. (Dj. Stratimirovic)

Glasinacka kultura bronzanog (Glasinac I-III) I gvozdenog (Glasinac (IV-V) doba

Istorijat istrazivanja:
1) Vec 1879. Napisao je dr. Mavro Hoernes, prilikom svog putovanja po zaposjednutim zemljama, o
Glasincu ove rijeci: “Predistorijska starina, srednji vijek I rano novo dona sudjelovase, da od puste
visije glasinacke naprave dzinovsko grobiste I prostran muzej najranolicitijih grobnih spomenika”.
1880. Nesistematsko prekopavanje nekoliko grupa tumula u okolini Sokoca I na Glasinackom
polju u toku gradjevinskih radova na putu Dokolac- Rogatica- rukovodi inzenjerijski porucnik
J.Leksa.
Pronadjena bronzana kultna kolica: iduce godine objavo je taj nalaz F. von Hochstetter
Djordje Stratimirovic u Glasniku Zemaljskog muzeja iz 1891.
Vec godinu dana zatim (1880.) ucinjeni su prilikom gradnje nove ceste od Podromanije u Rogaticu
prvi nahodi. Carski ikraljevski zenijski ficir Jovan Leksa nasao je kod hana Sarenca, gdje se iz gomila
vadjase kamenje za cestu, nekoliko bronzanih racevina od velike znamenitosti. Od prve medju njima su
najvaznija malena kolakadionica I jedan ibrik (sud sa izlivnikom). Kolakadionica, koja u davnoj davnini
sluzase za prekadu groba, sastoji se iz povece tice, smjestene na 4 tocka, Tica je iznutra suplha, prostor
bijase kao sud za zeravicu, na kojoj se mirisave tvari sagorijevahu. Kao zaklopac toga suda, sjedi na
svakoj osovini jos po jedna ticica, kao ukras. Kola su livena radjevina, a bronza je sva oblozena
zagasitozelenom patinom.

80-te godine XIX veka: oficiri lokalnog K&K garnizona pribavljaju arheoloske nalaze za
Naturhistorisches Museum u Becu (I za privatne kolekcije)
1886. Kapetani J. Glossauer I F. Brudl (“Publikacija ovih nahoda, potstakla jedva c. I kr. Oficira J.
Glosauera I F. Brudla, na otkopavanja u godini 1886). Tada nadjeni predmeti dospjese takodje u becki
muzej.

2) 1888. g. Osnivanje Zemaljskog muzeja u Sarajevu-sistematska istrazivanja


-“Poslije ovih ogleda, uzela je zemaljska vlada eksploraciju u svoje ruke. Posljednje godine, svakoga
ljeta, otkopavao je kustod sarajevskoga muzeja, dr. Ciro Truhelka, gomile na Glasincu I okolini. Medju
njihovim nahodjevinama na prvom je mijestu bronzan sljem, starogrckoga tipa. Ovu dragocenu
starinu I obilate druge predmeta hrani zemaljski muzej.” (Dj. Stratimirovic)
-Intenzivna istrazivanja od 1897: C. Truhelka 1888-1890; Dj. Stratimirovic 1891; F. Fiala 1892-1897;
istrazuju na glasinackom podrucju od preko 1000 km2
-Nije u pitanju ogromna “glasinacka nekropola”, vec veliki broj pojedinacnih nalazista.

3) Dalja istrazivanja tokom XX veka, posto je 1897. Prestalo sistematsko istrazivanje na Glasincu.
Dopunska istrazivanja na samom glasinackom podrucju manjeg obima 1909-1975.
M. Mandic 1937.
B. Covic 1957
B. Govedarica 1974-1990 (s’ prekidima)
Sistematska istrazivaja u zapadnoj Srbiji: D. I M. Garasanin u Razani I Krivoj Reci- glasinacka kultura se u
gvozdenom dobu siri istocno od Drine.
Nastavak istrazivanja u zapadnoj Srbiji – M. Zotovic.
Istrazivanja u Metohiji – J. Glisic, J. Todorovic, N. Tasic, M. Garasanin) na Pesteri, severnoj Crnoj Gori
(kod Niksica I Berana- Lisjevo Polje)

Glasinacka kultura- A. Benac I B. Covic


1956 I 1957 A. Benac I B. Covic: Glasinac 1 (bronzano doba) I 2 (gvozdeno doba)
Periodizacija glasinacke kulture bronzanog doba:
Glasinac I-rano bronzano doba
Glasinac IIa I b- srednje bronzano doba
Glasinac IIIa, IIIb1,2, IIIc1,2 (1300-800 p.n.e.)
Geneza glasinacke kulture starijeg gvozdeeog doba: na glasinackom podrucju I u celoj JI Bosni
kontinuitet izmedju G. IIIc2 I G. IVa.
Primer: Pesteri- elementi glasinacke kulture kasne bronze ( G III), zatim prodor elemenata brjicke
grupe, pa u VII veku na tom prostoru klasicna glasinacka kultura gvozdenog doba (G IVb, c1)
Glasinacka kultura ranog bronzanog doba- Glasinac I

Glasinacka kultura srednjeg bronzanog doba- Glasinac II

Glasinacka kultura kasnog bronzanog doba- Glasinac III

Glasinacka kultura gvozdenog doba


Periodizacija (Benac, Covic 1957):_________________
Glasinac IVa: 800-750/725 p.n.e.
Glasinac IVb: 750/725-625 p.n.e.
Glasinac IVc1: 625-550 p.n.e.
Glasinac IVc2: 550-500/475 p.n.e.
Glasinac Va: 500/475-350 p.n.e.
Glasinac Vb: 350-300 p.n.e.
Velika rasprostranjenost glasinacke kulture tokom starijeg gvozdenog doba- kulturni kompleks Glasinac-
Mati: teritorija JI Bosne, JZ Srbije, Metohije, Crne Gore, Istocne Hercegovine, na jugu I severu I delu
istocne Albanije
Formiranje hronoloskog sistema za glasinacku kulturu gvozdenog doba

Mracni period Grcke 1100-700 p.n.e. Periodizadija glasinacke kult. Fe doba (Benac, Covic 1957)
Protogeometrijski period 1100-900 p.n.e.
Geometrijski period 900-700 p.n.e. Glasinac IVa: 800-750/725 p.n.e.
Poznogeometrijski period c.ca 760-700 p.n.e.
Orijentalizirajuci period c.ca 740-650 p.n.e. Glasinac IVb: 750/725-625 p.n.e.
Arhajski period 700-480 p.n.e. Glasinac IVc1: 625-550 p.n.e.
-620-480 p.n.e- crnofiguralni stil Glasinac IVc2: 550-500/475 p.n.e.
Klasicni period 480- 323 p.n.e.
-od kraja VI veka crvenofiguralni stil Glasinac Va: 500/475-350 p.n.e.
Helenizam 323-146 p.n.e. Glasinac Vb: 350-300 p.n.e.

Osnovne odlike materijalne kulture


Gradine- osnovni oblik naselja- slabije istrazene: odbrambeni bedemi u suhozidu
Iz predistorijskog su vremena gradine I gomile. Gotovo na svakom brdu imaju suhozidine, ojima
stari Iliri gradove ogradise. Na brdeljku, na kome sada crkva sokolacka stoji, bio je do nazad malo godine
Gradac. Jos I dan danas ima tamo komad bedema od 60m duzine. Za tim ima gradina vise Bjelosalica,
onda na brijegu povise sela Kule (kod Vitnja) na cotu iz brda Plijesa (kod kuca Podplijesa), napokon na
brdu Mladju vrh Citluku. (Dj. Stratimirovic)
Lokaliteti naseobinskog karaktera: Gradac u Kusacama, Ljuburic-polje, Korutica, Osovo-jedino u
Kusacama pouzdano utvrdjeno naseobinski horizont starijeg gvozdenog doba.

Sahranjivanje
-Pod tumulima, sa brojnim prilozima: nakit, keramika, oruzje (koplja, macevi, nozevi, defanzivno oruzje).
Predistorijske nekropole glasinacke vec sun a svijetu dobro znane. Na samom Glasincu, pocinjuci
od sjevera I prateci tijek resetnice, nahodimo hrpe od gomila na prostanku istocne visije, I to: kod Borica,
ispod sela Laza; povise sela Kamenika; na Gracu na Sokocu; na Radavi; gdje I jedno vrelo ima; ispod sela
Resetnice; na Misi, gdje je vrelo imenom Jasikovac; kod sela Bandina Odzaka, vise Bandina Groblja, na
Crvenoj Lokvi; kod hana Sarenca. Osim ovih gomila, koje su kraj Resetnice, ima ih jos: kod Podromanije,
ispod sela Citluka, u Kovacevom Dolu, na obresku izmedju Grada kod Vitnija I rogatickog druma.
(Dj. Stratimirovic)
- u fazama IVa-IVc1: inhumacija
-Od faze IVc2: preovladava kremacija
-Nekropole na Glasinackoj visoravni: Arareva gromila, Bandin odzak, Brezje, Citluci, Ilijak, Kusace, Osovo,
Potpecine, Rusanovici, Taline, Vrazici, Zagradje.

Nekropole
Tumuli u starijem gvozdenom dobu srednjih dimenija (precnik oko 10m)- rasporedjeni u
grupama 10-20, obicno oko gradina.
Veci broj tumula u grupi tek od VI veka.
Nacin gradnje: od kamena I zemlje, ili samo od kamena, ponekad sa kamenim vencem okolo.
Oblik ovih preistorijskih grobova trojak je:
1. Humke nasute od zemlje- ovih po glasinackom kraju ima malo
2. Gomile od kamenja- ovo je najcesci oblik
3. Poravnjenice, tj. Ravne gomile poput gumna ili trapa, nalik kruga ili elipse; ovakva se
poravnjenica obicno sastoji od periferijske ograde od povecega kamenja, a unutrasnji je prostor
zasut zalom tucanikom, ovo je redja forma, ali najodlicnija. (Dj. Stratimirovic)
Kod vecih tumula centralni grob na kamenoj konstrukciji- naknadne sahrane oko njega (verovatno
ista porodica)
Broj grobova pod jednim tumulom razlicit- najcesce 2-4.
Pokojnik u ispruzenom polozaju, pravac zapad-istok
Redje grobne konstrukcije, obicno kod bogatijih grobova: od kamenih ploca ili samo kameni odar.
Prilozi brojni: nakit, redje keramika; uruzje I konjska oprema -> jacanje rodovske aristokratije,
stvaranje ratnicke klase
Ostaci zivotinjskih kostiju I fragmenti keramike iznad grobova- postojanje kultnih obreda
Spaljivanje- vrseno na posebnom mestu; ostaci pokojnika se prenose na mesto sahrane, naknadno
se dodaju prilozi, pa nasipa tumul- osim samog spaljivanja svi elementi sahrane ostaju isti. Nema urni na
Glasincu!- promena ritual u okviru iste grupe.
Van Glasinca pogrebni obredi isti, uz manja odstupanja- uzne u zapadnoj Srbiji

Glasinac IVa 800-750/725 god.p.n.e.


Jednopetljaste I najstarije vrste dvopetljaste fibule
Najstarije kolutaste I gvozdene naocaraste fibule
Grivne sa priljubljenim krajevima
Naocarasti privesci
U grobovima retko bronzana koplja- to je ipak prva pojava oruzja u grobovima (u G.III toga nema)

Glasinac IVb 750/725-625 god.p.n.e.


Starije varijante dvopetljastih fibula od bronze I gvozdja
Bronzane I gvozdene naocaraste fibule
Kolutaste fibule
Okrugle pojasne kopce
Dijademe I poramenice od bronzanog lima sa graviranim geometrijskim ukrasima
Raznovrsni privesci
Keramicki pehari sa 1-2 drske
Gvozdena koplja, macevi, nozevi
Najstariji knezevski grobovi: Ilijak, Gornja Vinca, Pale- dvosekli macevi glasinackog tipa, zezla ili
brojne sekire, bronzane knemide domace izrade, bronzano posudje (italski import)
Grob sa glasinackim kolicima
Pojava sloja ratnika I plemenske aristokratije- prodor na Pester; Latinsko groblje, I veza sa Mati
kulturom u severnoj I asrednjoj Albaniji.
Glasinac IVa I b

Glasinac IVb

Glasinac IVc1 625-550 god.p.n.e.


Prezivljavanje nekih tipova nakita, keramike I oruzja.
Fibula sa nogom u obliku beotskog stita
Pored dvoseklog glasinackog I krivi jednosekli mac
Povecan broj ratnickih grobova
Knezevski robovi: Ilijak- Rajino brdo, Brezje, Osovo-Papratnica-Knemide, zezla, macevi, koplja,
importovano bronzano posudje, nakit, konjska oprema.
Snazno sirenje ka istoku: centralni delovi zapadne Srbije

Glasinac IVc2 550-500/475 god.p.n.e.


Glasinacke fibule sa 2 otvora na cetvrtastoj, noznoj ploci
Glasinacke varijante cunaste fibule
Male fibule sa izduzenom trougaonom nogom
Rebraste I dugmetaste fibule
Krestaste fibule
Narukvice od bronzanog lima
Koplje (ponekad I vise komada u grobu), krivi mac
U knezevnkim grobovima (Citluci, Arareva gromila): brojne ekire, defanzivno oruzje grckog tipa
(knemide, slem)
Knez u Ararevoj gromili- spaljen u velikoj humci, r>20 m, sa izuzetnim prilozima: korintski slem,
nakit, poglavarske insignije, kao I oruzje, koje nosi sluga sahranjen u istoj humci
Bronzane posude (juznoitalsko ili grcko poreklo) I u knezevskim I u obicnim grobovima, kao I
konjska oprema
U ovoj fazi glasinacka kultura zauzima najvecu teritoriju
Glasinac IVb I c

Glasinac IVc1, IVc2, Va

Glasinac Va 500/475-350 god.p.n.e.


Rebraste I dugmetaste fibule dozivljavaju procvat
Siroke narukvice od bronzanog lima sa iskucanim ornamentom
Fibule tipa novi Pazar
Vise varijanti Certoza fibula
Koplje I krivi mac
Kultura doseze vrhunac: teziste se pomera ka istoku
Nalaz iz Novog Pazara: na prelazu u V vek, razvio se novi sloj mocne plemenske aristokratije.

Glasinac Vb 350-300 god.p.n.e.


Brzo propadanje glasinacke kulture
Broj grobova se radikalno smanjuje, kao I podrucje kulture
Umesto autohtonih, preuzimaju se oblici sirokog areala rasprostiranja: fibule tipa Strpci/Curug,
granulirane srebrne perle, ranolatenske fibule
Glasinac Va: JZ Srbija
Kulturni kompleks Glasinac-Mati vezuje se za Ilire u sirem smislu
Deo plemena oko Tare I u gornjem Podrinju; plemenski savez Autarijata -> sirenje glasinacke
kulture u kasnom VI I pocetkom V veka u vezi sa hegemonijom Autarijata, a slabljenje I iscezavanje
glasinacke kulture u IV veku mozda u vezi sa egzodusom Autarijata (ako ga je uopste I bilo)
Strabon: Autarijati behu jedno vreme najveci I najmocniji Ilirski narod koji je, pokorivsi Tribale,
zavladao I drugim Tracanima I Ilirima; kasnije pokoreni od Skordiska, a onda od Rimljana, koji su pokorili
Skordiske
Hronoloski najstariji pomen Autarijata: sukob sa Ardijejima oko slanih izvora (Pseudoaristotel,
Strabon, Apijan)
Arian: 335 god.p.n.e. Aleksandar Makedonski na povratku sa Dunava iz ekspedicije protiv
Tribala, sazna da ga Autarijati zele napadnuti. Langar, kralj Agrijana, koji je bio u njegovoj pratnji, ga
umiruje: od svih tamosnjih naroda Autarijati najneratoborniji; on ce sam sa svojim ljudima upasti u
njihovu zemlju I smiriti ih, sto se I dogodi-> Autarijati zive negde oko Morave
310 god.p.n.e: velika I nesnosna najezda zaba I miseva-> Autarijati napustaju svoja ognjista: na
granicama Makedonije pojavljuje se 20.000 Autarijata, koje kralj Kasandar, u bojazni da ne zarate na
njega, naseljava na planini Orbelu/Belasici (o najezdi zaba govore Agatarhid, Heraklid I Justin, a o seobi
Autarijata u Makedoniju Diodor I Justin)

19.03.2019.
BOSUTSKA GRUPA I BASARABI KOMPLEKS

Bosutska grupa
Termin bosutska grupa prvi je upotrebio Nikola Tasic 1971.: zapadna varijanta kulture Basarabi
Nastala krajem bronzanog I pocetkom gvozdenog doba
Teritorija: Vojvodina (Srem, veci deo Backe, Banat), Severna Srbija, ukljucujuci I Djerdap, veci
deo rumunskog Banata; Pomoravlje ima dosta slicnosti u materijalu, ali se posmatra izdvojeno.
Eponim: Gradina na Bosutu (Kod Sida)
Procvat u razvijenoj fazi starijeg gvozdenog doba: sirenje Basarabi stila u keramici
Opadanje I dezintegracija u kasnoj fazi starijeg gvozdenog doba- vise manjih Celina: najznacajnija
sremska grupa kasnog halstata.

Starije gvozdeno doba u srpskom Podunavlju

Sloj gradine na Faza bosutske Period Datovanje P. Reinecke


Bosutu grupe. N. Tasic P. Medovic b.c. (Srednja Evropa)
IVa Bosut I-Kalakaca Fe doba I 950-750 Ha B2,3
IVb Bosut II-Basarabi Fe doba II 750-550 Ha C
IVc Bosut III- Fe doba III 550-300 Ha D, La T. A-B
Kanelovani
horizont
Geneza bosutske grupe- nedovoljno razjasnjena- osnova Belegis II uz apsorbovanje istocnih
uticaja.
Naselja- prilagodjena konfiguraciji terena, na recnim terasama: Bosutska gradina, Gomolava,
Kalakaca, Feudvar, Popov Salas, Zidovar.
Nekropole- nisu poznate iz rane faze, osim 2 kolektivne grobnice sa Gomolave.
Prva grobnica iz 1954 sa 36 skeleta, a druga iz 1971 god, kruzna jama o.gm dubine, precnika 1.5m, 78
skeleta (48 dece, 21 zena, 8 muskaraca) u 3 reda: prvi- lobanje bez skeletal, fragmentovani zrvnjevi,
delovi skeletal goveceta, skeleti uz periferiju jame; drugi- najveci broj skeleta- glavom prema sredini
jame; treci- skeleti sa lobanjama prema periferiji- nema tragova nasilne smrti- epidemija.
Nekropole Basarabi faze u Djerdapu (Vajuga Pesak, O. Corbului, O. Mare…); nekropole sremske
grupe u Backoj (Djepfeld, Stubarlija)
Ima I pojedinacnih grobova: Vrdnik- Pecine, Hrtkovci (skeletni); Ritopek, Sremska Mitrovica-
Ciglana (spaljeni)

Velika utvrdjena naselja bosutske grupe:


1. Gradina na Bosutu
2. Gomolava
3. Petrovaradinska tvrdjava
4. Kalakaca
5. Stari Slankamen
6. Kalvarija
7. Feudvar
8. Slovenski grad
9. Zidovar
10. Laniste (Medovic P., Medovic I. 2010)

Keramicki inventor iz kuce 26A

Gradina na Bosutu
Atar sela Batrovci I Vasica
Istrazivanja priobalnog pojasa jugozapadnog dela naselja
Severni ___________- starije gvozdeno doba
Iskopavanja- 1964/1965; Sistematski- 1975- N. Tasic, Popovic
Gomolava
Tell kod sela Hrtkovaca na Savi
Prva iskopavanja 1904 godine, zatim 1908, a od 1953 sistematski sve do 80ih godina XX veka.
2. masovne grobnice: 114 skeleta- G. I. iz 1954, 36 skeleta (20 zena, 11 dece), u cetiri nivoa ukopavanja,
keramicke posude, nekoliko komada nakita, zrvnjevi, zitarice, kosti psa I jelena.

Grupna grobnica II iz 1971.


U kruznoj jami precnika 2.90 m, 78 skeleta u 3 nivoa ukopavanja (21 zena, 8 muskaraca I 48 dece,
bez tragova nasilne smrti)
Metalni nalazi iz Bosuta I iz grobnice II sa Gomolave: bronzane naocaraste fibule sa osmicama,
zvonasti I kalemasti privesci, slepoocnicarke od dvostruke zice, gvozdene narukvice I nozevi
Grobni inventor I keramicke posude, ostaci hrane (zitarice I meso), u grobovima 41 I 54 uz nakit
od bronze I gvozdja, I nakit od kamena I cilibara.

Zidovar
Viseslojni lokalitet kod sela Oresac u juznom Banatu.
Istrazivanja 1948/1949, 60ih I 70ih godina XX veka (B. Gavela), od 1996. Sistematski (M. Jevtic)
Zidovar- vetrikalna stratigrafija- Zidovar IV- starije gvozdeno doba

Keramicki materijal kasne faze starijeg gvozdenog doba

Bosut I – Kalakaca
Faza ranog gvozdenog doba: sredina X- pocetak VIII veka p.n.e.; naziva se I Gornea-Kalakaca.
Malo metalnih nalaza iz naselja (nema gvozdja), jedino nalazi iz grobnice II na Gomolavi.
Keramika: -konicni lonci sa plasticnom trakom ispod oboda,
- Bikonicni pitosi sa razgrnutim obodom, ukraseni snopovima urezanih hirzontalnih ili
talasastih linija,
-Zdele uvucenog tordiranog ili fasetiranog oboda,
- Trbusasti pehari sa konicnim vratom,
-Solje,
-Sadzaci- mangali- pokretna ognjista
Bosut II- Basarabi
Kultura Basarabi- eponimni lokalitet nekropola u selu Basarabi u Olteniji (Dumitrescu, V. 1968:
La necropole tumulaire du premier age du fer de Basarabi (Dep. De Dolj. Oltenie), Dacia 12)
Keramika ukrasena u Basarabi stilu nalazena na velikom prostranstvu: od jucne Austrije do juzne
Rusije
U bosutskoj grupi prisutni isti oblici keramike kao u Kalakaca fazi, ali bogatije ukraseni: S motiv
pojedinacno ili u nizu, uske trake sa kosim urezima, malteski krst, srafirani trouglovi, mrezasti motive,
uproscene figure ptica I drugih zivotinja
Datovanje: prva polovina VIII- kraj VII veka p.n.e.- u Srbiji jedinstven horizont.
U Rumuniji (A. Vulpe): 750-550 p.n.e., sa dve podfaze (granica oko 625 god.p.n.e.)

Osnovni nacini ukrasavanja utiskivanjem I urezivanjem Basarabi keramike

Osnovni oblici I nacin ukrasavanja Basarabi horizontal u severnoj Srbiji

Osnovni oblici I ukrasi Basarabi kulture razvijenog halstata Rumunije 800-600 god.p.n.e.

Elementi Basarabi keramike iz Soprona (Severozapadna Madjarska) I sever Bugarske

Keramicke alatke za “lazni snur” ukrase I utisnuti motive na posudama I drugim keramickim
predmetima kasnog bronzanog doba
Vajuga- Pesak
Nekropola Basarabi kulture u Djerdapu- skeleti ukopani u sloj sitno lomljenog kamena na obali
Dunava (tumuloidne konstrukcije od peska koji je razvejan)
Bogatiji grobovi skeletno ukopanih pokojnika sa keramikom Basarabi tipa I bronzanim nakitom,
gvozdenim ukrasnim predmetima iz starije faze starijeg gvozdenog doba

Metal Basarabi horizontal- dvopetljaste fibule I ukrasi za kosu od dvojne bronzane zice sa jednim krajem
u obliku dvojne, potkovice spirale- poceci razvijenog gvozdenog doba na podrucju srpskog Podunavlja

Metalni nalazi Basarabi kulture Vajuga-Pesak I Balta Verde


*Nakit, narukvice,…

Raspored nakita na skeletno sahranjenim pokojnicima Basarabi kulture sa lokaliteta Balta Verde u
jugozapadnom delu Oltenije

Bosut- Basarabi I gvozdena metalurgija: novi nalazi- ostava iz Miroca, istocna Srbija

Bosut III- horizont kanelovane keramike I sremska grupa


Na keramickim posudama slicne forme dominira kanelovanje: na vratu, ramenu, obodu, trbuhu…
Datovanje: mladja faza starijeg gvozdenog doba, pocetak VI- kraj IV veka p.n.e.
Sremska grupa zapadnobalkanskog kompleksa kasne faze starijeg gvozdenog doba- odrzana
tradicija prethodnog perioda, ali se preuzimaju modeli iz razvijenih sredina- pojava veceg uticaja klasicnih
civilizacija na tlu Srema, Macve, Slavonije, definisana kao sremska grupa.
Nalazi skupocenog importa u okolini Sremske Mitrovice I Sapca- poticu iz V veka p.n.e. I dospeli iz
vise pravaca.
Mladja faza (IV vek p.n.e.): ostava iz Curuga- srebrni nakit (fibule, narukvice, prstenje), cilibarske
I staklene perle iz radionica pod grckim uticajem; fibula ranolatenske sheme- direktan podatak o
najranijim kontaktima autohtonog I keltskog stanovnistva.

Kasnohalstatski grobovi sa nekropole Stubarlija


Ostava iz Curuga

Odnos srpskog Podunavlja I Pomoravlja tokom starijeg gvozdenog doba: grupa Raca- Ljuljaci