Sie sind auf Seite 1von 17

Mit habsburski!

Expressionismus (1905/10-1925)

Expressionismus war stark antirealistisch orientiert; Expressionismus = Ausdruckskunst, das


heißt, alle Mittel, die dem intensiven Ausdruck dienen, sind zugelassen: grelle Farben,
scharfe Linien, Pathos, Übertreibung jeder Art. Der deutsche Expressionismus übernahm
einige programmatische Postulate und künstlerische Techniken vom Futurismus und
Kubismus.

Ziel war Erneuerung des Menschen (und der Menschheit) durch die neue Kunst

Zwei bedeutende Künstlergruppen (vor allem Maler):

 in Dresden „Die Brücke” (1905-1913) – vereinfachte Linien, großflächige


Kompositionen und reine Farben
 in München „Der Blaue Reiter” (1911-1914) - abstrakte Formen (W. Kandinsky),
Tierbilder in symbolträchtigen Farben (F. Marc)

Der Expressionismus entwickelte sich in der Malerei, Bildhauerei (E. Barlach, K. Kollwitz),
Literatur, Architektur (E. Mendelsohn), Musik (A. Schönberg, I. F. Strawinski, A. Webern) und
im Film (F. Lang, R. Wiene, F. W. Murnau).

Architektur - gezackte oder runde Formen, eine Vorliebe für das Gesamtkunstwerk
(Architektur + Skulptur)

Musik - die Dissonanz, Atonalität, unruhige Melodielinien

Ekspresjonizm (1905/10-1925)

Ekspresjonizm był silnie antyrealistyczny; ekspresjonizm = sztuka ekspresyjna, czyli wszystkie


środki intensywnej ekspresji są dozwolone: jasne kolory, ostre linie, patos, wszelkiego rodzaju
przesada. Niemiecki ekspresjonizm przyjął pewne postulaty programowe i techniki
artystyczne z futuryzmu i kubizmu.

Celem była odnowa człowieka (i ludzkości) poprzez nową sztukę.

Dwie ważne grupy artystów (głównie malarzy):

- w Dreźnie "Die Brücke" (1905-1913) - uproszczone linie, kompozycje na dużą skalę i czyste
kolory

- w Monachium "Der Blaue Reiter" (1911-1914) - formy abstrakcyjne (W. Kandinsky), obrazy
zwierząt w kolorach symbolicznych (F. Marc)
Ekspresjonizm rozwijał się w malarstwie, rzeźbie (E. Barlach, K. Kollwitz), literaturze,
architekturze (E. Mendelsohn), muzyce (A. Schönberg, I. F. Strawinski, A. Webern) i filmie (F.
Lang, R. Wiene, F. W. Murnau).

Architektura - formy postrzępione lub okrągłe, preferencja dla Gesamtkunstwerk


(architektura + rzeźba).

Muzyka - dysonans, atonalność, niespokojne linie melodyczne

ZEITSCHRIFTEN

In Berlin erschienen Zeitschriften, die die ganze Bewegung stark dominiert haben; beide
sammelten um sich verschiedene Künstler, so dass sie zu Zentren expressionistischer Kunst
wurden:

 1910-1932 „Der Sturm. Wochenschrift für Kultur und Kunst” - Herwarth Walden
 1911-1932 „Die Aktion. Wochenschrift für Politik, Literatur, Kunst” – Franz Pfemfert

Im Jahre 1919 existierten insgesamt 44 expressionistische Zeitschriften mit einem


künstlerischen oder literarischen Profil, die meisten erschienen nur kurz.

W Berlinie pojawiły się magazyny, które silnie zdominowały cały ruch; obaj skupiali wokół
siebie różnych artystów, stając się ośrodkami sztuki ekspresjonistycznej:

- 1910-1932 "Burza. Tygodnik kultury i sztuki" - Herwarth Walden

- 1911-1932 "Akcja. Tygodnik dla polityki, literatury, sztuki" - Franz Pfemfert

W 1919 r. istniało łącznie 44 czasopisma ekspresjonistyczne o profilu artystycznym lub


literackim, z których większość ukazywała się tylko krótko.

LYRIK (die dominierende Gattung im Frühexpressionismus)

 Die expressionistische Lyrik ist gemischt von Einerseits Traditionsbruch, andererseits


Beibehaltung traditioneller lyrischer Formen.
 Viele Experimente in der Form, der grammatische Satzbau der Verse wurde of
gebrochen, typisch sind Neologisme
 n, oft hässliche oder schockierende Elemente in den Gedichten, die ästhetische
Ausgrenzung des Hässlichenwurde aufgegeben.
 Die wichtigsten expressionistischen Lyriker waren: Else Lasker-Schüler, Jakob van
Hoddis, Franz Werfel, Alfred Lichtenstein, Gottfried Benn, Johannes Becher, Ernst
Stadtler, August Stramm sowie Georg Trakl.

LYRIK (dominujący rodzaj we wczesnym ekspresjonizmie)

- Liryzm ekspresjonistyczny jest mieszanką zerwania z tradycją z jednej strony i zachowania


tradycyjnych form lirycznych z drugiej.

- Wiele eksperymentów w formie, gramatyczna struktura wersetów była często łamana,


typowe są neologizmy.

- n, często brzydkie lub szokujące elementy wierszy, estetyczne wykluczenie brzydkiego


zostało porzucone.

- Najważniejszymi poetami ekspresjonistami byli: Else Lasker-Schüler, Jakob van Hoddis,


Franz Werfel, Alfred Lichtenstein, Gottfried Benn, Johannes Becher, Ernst Stadtler, August
Stramm i Georg Trakl.

DRAMA (Stationendrama)

 Carl Sternheim – 1911 – Die Hose


 Oskar Kokoschka – 1907 (1917) - Mörder, Hoffnung der Frauen
 Walter Hasenclever – 1914 – Der Sohn
 Georg Kaiser – 1914 – Die Bürger von Calais, 1916 - Von morgens bis mitternacht,
1917 – Die Koralle, - 1918 - Gas I, 1920 - Gas II
 Ernst Barlach – 1912 – Der tote Tag, 1918 – Der arme Vetter
 Ernst Toller - 1919 - Die Wandlung, 1920 - Masse Mensch, 1922 – Die
Maschinenstürmer

EPIK ( vor allem Kurzprosa und Erzählung)

 Theodor Däubler - Das Nordlicht (Versepos), 1910


 Alfred Döblin – Die Ermordung einer Butterblume, 1913
 Franz Kafka - Das Urteil, 1913
 Alfred Döblin – Die drei Sprünge des Wang-Lun (Roman), 1915
 Max Brod – Tycho Braches Weg zu Gott (Roman), 1916

NEUE MEDIEN (Radio und Hörspiel, Kino und Drehbuch)

 1914-1918 - Kriegsberichte (Funkpressedienste)


 1923 – erstes öffentliches Radio-Programm, Berlin
 1927 - Bertolt Brecht – Radiotheorie
 1927 – erste Tonfilme
 Nach 1910 eine strake Entwicklung der Filmproduktion (UFA in Berlin)
 1914 – Kinobuch – Kinodramen (M. Brod, K. Pinthus, W. Hasenclever u.a.)
 In den Jahren 1920 bis 1925 entstanden die wichtigsten Werke des
expressionistischen Films: Paul Wegener mit „Der Golem, wie er in die Welt kam“
(1920), Fritz Lang mit „Dr. Mabuse, der Spieler“ (1922) und Friedrich Wilhelm Murnau
mit „Nosferatu, eine Symphonie des Grauens“ (1922).

Das epische Theater

Bertolt Brecht (1898-1956) begann als Autor im Expressionismus, er schuf ein umfangreiches
und vielseitiges Werk, das unter anderem 30 Dramen, 150 Prosatexte, 1.300 Gedichte
umfasst.

Brecht schafft sein Konzept des epischen Theaters in deutlicher Opposition zum
traditionellen Theater (klassischen Drama), welches von Aristoteles theoretisch beschrieben
wurde. Brecht akzeptiert nicht die strenge Einteilung in dramatische und epische Form, er
beabsichtigt die Vermischung aller literarischen Formen und Genres. Er negiert auch das
gefühlsmässige Engagement des Zuschauers (so ist es bei Aristoteles), denn das Theater ist
seiner Meinung nach eine Anstalt, die den Zuschauer zum kritischen Denken anregen soll. Er
sieht und bewertet alles aus der Sicht eines Marxisten, so ist auch dieses kritische Denken
marxistisch orientiert.

In der theatralischen Praxis ist die Desillusionierung des gesehenen Vorgangs nach Brecht
fundamental; dazu verwendet er die sogenannten Verfremdungseffekte, denn Verfremdung
schafft Distanz und Distanz ist für kritisches Denken unentbehrlich.

Die meistens von Brecht im Theater verwendeten V-Effekte:

 Das Geschehen wird durch einen Spielleiter vor der Vorführung präsentiert.
 Die Figuren des Stücks (Schauspieler) wenden sich direkt an das Publikum;
Disskusionen zwischen Schauspielern und Publikum.
 Musik, Chorlieder (Songs).
 Verschiedene Medien werden eingestzt: Masken, Filme, Plakate usw.
 Die Kulisse im epischen Theater - eine karge Bühne.
 Schauspieler, die nicht zur Rolle passen, z.B. ein junger Schauspieler stellt eine alte
Figur dar.
 Sehr helle Beleuchtung mit sichtbaren Scheinwerfern (Einfluss des Films).
 Umbau der Bühne bei offenem Vorhang, sparsamer Umgang mit Requisiten, keine
aufwendigen Kostüme. Das Vorhandensein von mehreren Bühnen nebeneinander.

Koncepcja teatru epickiego berlota przeciwna Arystotelesowi. Łączy wszysttkie gatunki- brak
podziału. Teatr powinien zachęcać ludzi do krytycznego myślenia, a nie wzruszać, czy
angażować emocjonalnie.marksism. alienacja- dystans do krytycznego myślenia; dyskusja z
publiczością; „Das Wort” die Expressionismusdebatte,;

Bertolt Brecht (1898-1956) rozpoczął pracę jako autor w ekspresjonizmie, stworzył obszerną
i wielopłaszczyznową twórczość, w tym 30 dramatów, 150 tekstów prozą i 1300 wierszy.

Brecht tworzy koncepcję teatru epickiego w wyraźnej opozycji do teatru tradycyjnego


(dramat klasyczny), który teoretycznie opisał Arystoteles. Brecht nie akceptuje ścisłego
podziału na formy dramatyczne i epickie, zamierza łączyć wszystkie formy i gatunki literackie.
Zaprzecza również emocjonalnemu zaangażowaniu widza (tak jest w przypadku Arystotelesa),
ponieważ jego zdaniem teatr jest instytucją, która powinna zachęcać widza do krytycznego
myślenia. Widzi i ocenia wszystko z punktu widzenia marksisty, więc to krytyczne myślenie
jest również marksistowskie.

W praktyce teatralnej zasadnicze znaczenie ma rozczarowanie Brechta widzianym procesem;


do tego wykorzystuje on tzw. efekty alienacji, ponieważ alienacja tworzy dystans i dystans
niezbędny do krytycznego myślenia.

Efekty V stosowane głównie przez Brechta w teatrze:

- Impreza jest prezentowana przez reżysera sztuki przed przedstawieniem.

- Bohaterowie spektaklu (aktorzy) zwracają się bezpośrednio do widzów; disskusions


between actors and audience.

- Muzyka, piosenki chóralne (piosenki).

- Stosowane są różne media: Maski, filmy, plakaty itp.

- Tło teatru epickiego - jałowa scena.

- Aktorzy, którzy nie pasują do roli, np. młody aktor reprezentuje starą postać.

- Bardzo jasne oświetlenie z widocznymi reflektorami (wpływ filmu).

- Rekonstrukcja sceniczna z otwartą kurtyną, ekonomiczne wykorzystanie podpór, brak


skomplikowanych kostiumów. Obecność kilku etapów obok siebie.
Deutsche Literatur 1933-1945; Österreichische Literatur 1938-1945

"Reichsministerium für Volksaufklärung und Propaganda" unter Leitung von Joseph


Goebbels; Hans Grimms 1926 erschienener Roman Volk ohne Raum; propagowany rasim w
pracach; Emigracja wewnętrzna- ci co niewyemigrowali; exilliteratur- wydawana poza
granicami de i austr po 1983; Heinrich Mann –Niemcy-Pen Club; der Roman Das siebte Kreuz
von Anna Seghers; Claudio Magris- Der Habsburgische Mythos: drei Grundfesten: auf den
Zusammenhalt des Vielvölkerstaates, auf das Bürokratentum und auf den sinnlichen
Hedonismus. Franz Kafka austria-express; "Neue Subjektivität"-silnie upolityczniowa
literatura; 1989 Fall der Berliner Mauer;

Den Zeitraum 1933-45 kennzeichnet kein einheitliches ästhetisches Programm, die gesamte
Kunst wurde durch politische Entscheidungen gekennzeichnet, welche viele Künstler ins Exil
geführt haben. Man teilt diese Phase auch je nach der Weltanschauung der Autoren.

DIE LITERATUR IM 3. REICH: Nach der Machtübernahme begannen 1933 Prozesse, die das
ganze wissenschaftliche und künstlerische Leben unter die Kontrolle der
nationalsozialistischen Propaganda stellten: Seit März 1933 wirkte das "Reichsministerium
für Volksaufklärung und Propaganda" unter Leitung von Joseph Goebbels und seit September
1933 - die Reichskulturkammer. Eine von den 7 Einzelkammern war
Reichsschrifttumskammer (RSK), die "Freihaltung des Schrifttums von ungeeigneten und
unzuverlässigen Elementen" dienen sollte.

Die Schriftsteller propagierten in ihren Werken die NS-Ideologie, den Führerkult und
Rassenhass. Zu den bevorzugten Genres der NS-Literatur gehörten Kriegs- und
Heldendarstellungen sowie Heimat- und Bauernromane. Hans Grimms 1926 erschienener
Roman Volk ohne Raum bereitete die koloniale Denkweise der Deutschen vor; es war eines
der populärsten Werke dieser Zeit.

Adolf Bartel, Hans Johst, Agnes Miegel, Joseph Weinheber – populärste Autoren des 3.
Reiches.

Die Nationalsozialisten lehnten avantgardistische Stilrichtungen in der Kunst als „undeutsch“


und „Judenprodukt“ ab; die avantgardistische Kunst wurde als entartete Kunst geprangert
und aus den Galerien entfernt. Rundfunk und Film standen auch im Dienste der
nationalsozialistischen Propaganda, die Regisseurin Leni Riefenstahl benutzte auch den Sport
(Olympiaspiele) für diese Zwecke.

Literatura niemiecka 1933-1945; Literatura austriacka 1938-1945


Okres 1933-45 nie charakteryzuje się jednolitym programem estetycznym, cała sztuka
charakteryzowała się decyzjami politycznymi, które doprowadziły wielu artystów na
wygnanie. Faza ta jest również podzielona według światopoglądu autorów.

LITERATURA W III REICH: Po przejęciu władzy w 1933 r. rozpoczęły się procesy, które
podporządkowały całe życie naukowe i artystyczne propagandzie narodowosocjalistycznej:
Od marca 1933 r. działa "Ministerstwo Oświecenia i Propagandy Rzeszy" pod kierownictwem
Josepha Goebbelsa, a od września 1933 r. - Izba Kultury Rzeszy. Jedną z 7 poszczególnych izb
był Reichsschrifttumskammer (RSK), który miał służyć "utrzymywaniu literatury wolnej od
nieodpowiednich i zawodnych elementów".

Pisarze propagowali ideologię NS, kult Fuhrera i nienawiść rasową w swoich pracach. Wśród
preferowanych gatunków literatury nazistowskiej znalazły się przedstawienia wojny i
bohaterów, a także powieści o historii lokalnej i chłopach. Opublikowana w 1926 roku
powieść Hansa Grimma Volk ohne Raum przygotowała kolonialny sposób myślenia Niemców;
była to jedna z najpopularniejszych powieści tamtych czasów.

Adolf Bartel, Hans Johst, Agnes Miegel, Joseph Weinheber - najpopularniejsi autorzy III
Rzeszy.

Narodowosocjaliści odrzucili awangardowe style w sztuce jako "produkt nieniemiecki" i


"produkt żydowski"; sztukę awangardową potępiono jako sztukę zdegenerowaną i usunięto z
galerii. Radio i film służyły również propagandzie narodowosocjalistycznej, do tych celów
reżyserka Leni Riefenstahl również wykorzystywała sport (Igrzyska Olimpijskie).

DIE INNERE EMIGRATION: Frank Thiess hat den Begriff Innere Emigration eingeprägt, um die
Haltung von Schriftstellern zu erklären, die zwar wegen der Verfolgung und Zensur nicht aus
Deutschland auswanderten, aber dem Nationalsozialismus trotzdem kritisch
gegenüberstanden, viele bekamen auch den Berufsverbot. Autoren, die sich nicht der
Ideologie der Diktatur unterordneten, betonten in iohren Werken einen Rückzug ins Private
und in die Geschichte.

INSIDE EMIGRATION: Frank Thiess ukuł termin "emigracja wewnętrzna", aby wyjaśnić
postawę pisarzy, którzy nie wyemigrowali z Niemiec z powodu prześladowań i cenzury, ale
mimo to byli krytyczni wobec narodowego socjalizmu; wielu z nich również zakazano pracy.
Autorzy, którzy nie podporządkowali się ideologii dyktatury, podkreślali w swoich pracach
odwrót w sferę prywatną i w historię.

EXILLITERATUR ist eine Sammelbezeichnung für die seit 1933 außerhalb Deutschlands, seit
1938 außerhalb Österreichs entstandene und veröffentlichte Literatur.

EXILLITERATURE to zbiorowa nazwa literatury pisanej i wydawanej poza granicami Niemiec


od 1933 roku, a poza Austrią od 1938 roku.
DEUTSCHSPRACHIGE EXILLITERATUR

In den Jahren 1933-45 emigrierten aus Deutschland etwa 1500 und aus Österreichs nach
dessen Anschluss (1938) etwa 1200 Schriftsteller. Wenn die Exilliteratur und die Literatur der
Daheimgebliebenen quantitativ annähernd gleichwaren, so gibt es doch kaum einen Autor
dieser der Periode, der heute internationales Ansehen genießt und nicht im Exil gewesen
ist.

Kommunistische Autoren gingen meistens in die Sowjetunion, die Tschechoslowakei oder


nach Spanien; liberal gesinnte – nach Frankreich und England. Oft waren europäische Länder
nur eine Etappe in der Auswanderung nach Amerika.

W latach 1933-45 około 1500 pisarzy wyemigrowało z Niemiec i około 1200 z Austrii po jej
zaborze (1938). Jeśli literatura emigracyjna i literatura tych, którzy pozostali w domu, były w
przybliżeniu takie same pod względem ilościowym, to nie ma autora tego okresu, który dziś
cieszy się międzynarodową renomą i nie był na wygnaniu.

Komunistyczni autorzy wyjeżdżali głównie do Związku Radzieckiego, Czechosłowacji lub


Hiszpanii; autorzy liberalni - do Francji i Anglii. Często kraje europejskie były tylko jednym z
etapów emigracji do Ameryki.

Zentren des deutschen Exils waren Paris, Amsterdam, Stockholm, Zürich, Prag und Moskau.

Im Londoner Exil bemühten sich die deutschsprachigen Exilschriftsteller um eine


Neugründung des PEN-Clubs. Im April 1934 wurde Heinrich Mann Präsident, in demselben
Jahr wurde der deutsche Exil-PEN offiziell anerkannt. Die Mitgliedschaft im deutschen Exil-
PEN vermittelte den auf der ganzen Welt verteilten exilierten Schriftstellern ein Gefühl des
Zusammenhalts und bot ihnen ein gemeinsames Forum.

Zu den kulturell-literarischen Zeitschriften kann man insgesamt 27 Titel zählen, u.a.:

 „Maß und Wert“ (Zürich),


 „Sammlung“ (Amsterdam),
 „Neue deutsche Blätter“ (Prag),
 „Orient” (Haifa),
 „Das Wort” (Moskau),
 „Deutsche Blätter” (Santiago de Chile),
 „Freies Deutschland” (Mexiko),
 „Aufbau” (New York)

In den Zeitschriften wurden neue Texte gedruckt als auch weltanschaulich-kulturelle


Disskusionen geführt, so z. B. im Moskauer „Das Wort” die Expressionismusdebatte, auch
als Realismusdebatte genannt. Damit bezeichnet man eine in den Jahren 1937/1938 geführte
Debatte um die Kunst des Expressionismus und deren Bezug zu Faschismus und
Nationalsozialismus, aber auch um die Richtlinien einer sozialistischen Ästhetik.

Für die kommunistischen Autoren war ideologisch der Roman Das siebte Kreuz von Anna
Seghers bedeutend: Seghers begann ihn 1938 im französischen Exil zu schreiben, das erste
Kapitel erschien 1939 in der Moskauer Zeitschrift "Internationale Literatur". Das Buch wurde
1942 in den USA in englischer Sprache veröffentlicht und kam erst vier Jahre später auch in
deutscher Sprache heraus.

Ośrodki niemieckiej emigracji to Paryż, Amsterdam, Sztokholm, Zurych, Praga i Moskwa.

Na wygnaniu w Londynie niemieckojęzyczni pisarze na wygnaniu starali się założyć nowy PEN
Club. W kwietniu 1934 r. prezydentem został Heinrich Mann, w tym samym roku oficjalnie
uznano niemiecki zesłaniec PEN. Członkostwo w niemieckim zesłaniu PEN dało pisarzom na
emigracji poczucie spójności na całym świecie i zaoferowało im wspólne forum.

Czasopisma kulturalno-literackie obejmują 27 tytułów, w tym

- Maß und Wert" (Zurych),

- "Kolekcja" (Amsterdam),

- Nowe niemieckie liście" (Praga),

- "Orient" (Hajfa),

- "Słowo" (Moskwa),

- "German Leaves" (Santiago de Chile),

- "Wolne Niemcy" (Meksyk),


- "Budowa" (Nowy Jork)

W czasopismach drukowano nowe teksty i prowadzono dyskusje ideologiczno-kulturowe, np.


w moskiewskim "Słowie" debata na temat ekspresjonizmu, zwana też debatą na temat
realizmu. Odnosi się to do debaty przeprowadzonej w latach 1937/1938 na temat sztuki
ekspresjonizmu i jej związku z faszyzmem i narodowym socjalizmem, ale także na temat
wytycznych estetyki socjalistycznej.

Dla autorów komunistycznych powieść Siódmego Krzyża Anny Seghers miała znaczenie
ideologiczne: Seghers rozpoczął pisanie jej na francuskim wygnaniu w 1938 roku, pierwszy
rozdział ukazał się w moskiewskim magazynie "Internationale Literatur" w 1939 roku. Książka
została wydana w języku angielskim w 1942 roku w USA i nie została wydana w języku
niemieckim aż do czterech lat później.

https://kuenste-im-exil.de/KIE/Content/DE/Themen/Exil/orte-und-laender.html

Literatur in Österreich 1918-1938

Im Vielvölkerstaat der österreichisch-ungarischen Monarchie mit der Residenzstadt Wien als


unbestrittenem Zentrum war die Kultur mit dem Kult des Kaisers und Monarchie eng
verbunden. Claudio Magris prägte mit dem Titel senes Buches einnen Begriff ein, der den
Kern der österreichischen Literatur (Kultur) jener Zeit definiert: Der Habsburgische Mythos.
Er beschränkte sich auf drei Grundfesten: auf den Zusammenhalt des Vielvölkerstaates, auf
das Bürokratentum und auf den sinnlichen Hedonismus. „Magris' viel diskutiertes Buch legte
damit den Grundstein zur Wiederentdeckung des k. u. k. Österreich, seiner kulturellen
Kontinuitäten und politischen Brüche.”

Wichtigste Autoren:

 Arthur Schnitzler (1862-1931)


 Hugo von Hofmannsthal (1874-1929)
 Rainer Maria Rilke (1875-1926)
 Robert Musil (1880–1942) - Der Mann ohne Eigenschaften
 Stefan Zweig (1881–1942)
 Franz Werfel (1890-1945)
 Joseph Roth (1894-1939) - Radetzkymarsch, Kapuzinergruft
 Ödön von Horváth (1901–1938)

Einer der bedeutendsten Schriftsteller des frühen 20. Jahrhunderts ist auch Franz Kafka
(1883-1924), der durch seine Erzählungen und 3 Romane (von denen 2 nicht beendet)
bekannt ist. Er war zeitlebens mit Prag verbunden, in seinem Werk ist der Habsburgische
Mythos überhaupt nicht vorhanden.
Literatura w Austrii 1918-1938

W wieloetnicznym państwie monarchii austro-węgierskiej, gdzie Wiedeń jest


niekwestionowanym centrum, kultura była ściśle związana z kultem cesarza i monarchii.
Claudio Magris ukuł tytuł senes Buches - termin, który definiuje ówczesny rdzeń austriackiej
literatury (kultury): Mit Habsburga. Ograniczał się on do trzech fundamentów: spójności
wieloetnicznego państwa, biurokracji i zmysłowego hedonizmu. Dużo dyskutowana książka
"Magrisa" położyła podwaliny pod ponowne odkrycie imperium austro-węgierskiego. Austria,
jej ciągłość kulturowa i przerwy polityczne".

Najważniejsi autorzy:

- Arthur Schnitzler (1862-1931)

- Hugo von Hofmannsthal (1874-1929)

- Rainer Maria Rilke (1875-1926)

- Robert Musil (1880-1942) - The Man Without Qualities

- Stefan Zweig (1881-1942)

- Franz Werfel (1890-1945)

- Józef Roth (1894-1939) - Marsz Radetzky'ego, Krypta Kapucyńska

- Ödön z Horváth (1901-1938)

Jednym z najważniejszych pisarzy początku XX wieku jest również Franz Kafka (1883-1924),
znany z opowiadań i 3 powieści (z których 2 nie są ukończone). Był związany z Pragą przez
całe życie, w jego twórczości mit Habsburga w ogóle nie istnieje.

Literatur in der Schweiz vor 1939

Die deutschsprachige Literatur der Schweiz bevorzugte heimatliche Themen und


konventionelle Erzählweisen; die Mundartliteratur erfreute sich einer großen Popularität. Zu
den europabekannten Autoren zählt man:

Carl Spitteler (1845-1924) schrieb mythologische Epen, in denen antike Götter und Heroen
modern umgedeutet wurden: Olympischer Frühling, Prometheus und Epimetheus,
Prometheus der Duldner, 1919 erhielt er den Nobelpreis für Literatur.
Robert Walser (1878–1956) erzielte mit seinen drei Romanen Geschwister Tanner, Der
Gehülfe und Jakob von Gunten einen Erfolg.

Friedrich Glauser (1896-1938) gilt als einer der ersten und bedeutendsten
deutschsprachigen Krimiautoren.

Hermann Hesse (1877-1962) lebte seit 1912 in der Schweiz; 1946 erhielt er den Nobelpreis
für Literatur.

Literatura niemieckojęzyczna w Szwajcarii preferowała tematy krajowe i konwencjonalne


style narracyjne; literatura dialektyczna cieszyła się dużą popularnością. Należą do autorów
znanych w Europie:

Carl Spitteler (1845-1924) napisał mitologiczne eposy, w których starożytni bogowie i


bohaterowie byli reinterpretowani w nowoczesny sposób: Wiosna olimpijska, Prometeusz i
Epimeteusz, Prometeusz Dłużnik, w 1919 r. otrzymał Literacką Nagrodę Nobla.

Robert Walser (1878-1956) odniósł sukces dzięki swoim trzem powieściom: Geschwister
Tanner, Der Gehülfe i Jakob von Gunten.

Friedrich Glauser (1896-1938) uważany jest za jednego z pierwszych i najważniejszych


niemieckojęzycznych autorów powieści kryminalnej.

Hermann Hesse (1877-1962) mieszkał w Szwajcarii od 1912 r.; w 1946 r. otrzymał Literacką
Nagrodę Nobla.

Lata 70. - "Nowa podmiotowość" odnosi się do kierunku w literaturze niemieckiej od lat 70. o
silnie subiektywnych i autobiograficznych tendencjach; odróżnia się ona od silnie
upolitycznionej literatury z okresu około 1968 roku.

Autorzy zajmowali się życiem prywatnym, a ich własne biografie stały się powodem do
pisania: choroby, własnych uczuć, problemów w sferze prywatnej, doświadczania procesów
historycznych.

1989 Upadek muru berlińskiego - połączenie RFN i NRD, nowa rzeczywistość w RFN i
autobiograficzna narracja: Jana Hensel, Ingo Schulze i Christoph Hein piszą z perspektywy
byłych Niemców NRD.

Nurt postmodernizmu zaczyna utrwalać się w tym okresie. Autorzy rezygnują z


chronologicznej narracji i odstępują od swoich tekstów. Odniesienia do realnych wydarzeń
historycznych, technik montażu i intertekstualności można często znaleźć w poszczególnych
tekstach postmodernistycznych.

Postmodernizm nie miał programu, łączyło je poczucie, że życie ludzkie w XX wieku straciło
ogromne znaczenie uniwersalne. Postmodernizm był niejako próbą reakcji na ten kryzys
znaczeń za pomocą ograniczonych i wątpliwych środków literackich. Ważna jest piękna forma
dzieła sztuki, dlatego język postmodernizmu jest bardzo skuteczny. Autorzy używają środków
stylistycznych i ekscytujących sformułowań.

Postmodernizm bawi się starymi tradycjami. W ich pracach jest wiele intertekstualności,
często pojawiają się odniesienia do wydarzeń historycznych lub innych dzieł, w literaturze
postmodernistycznej cytaty są bardzo często wykorzystywane. Inną cechą charakterystyczną
tej literatury jest jej ironicznie zdystansowany stosunek do narracji.

Patrick Süskind (ur. 1949) i W. G. Sebald (1944-2001) są prawdopodobnie najbardziej znanymi


niemieckimi autorami postmodernizmu.

Literatura współczesna to zbiorowe określenie niemieckojęzycznych dzieł literackich


napisanych po upadku muru berlińskiego w 1989 roku. Charakterystyczne dla tej literatury
są:

- wolność artystyczna, zmiana między formami tradycyjnymi a formami wolnymi, a nawet


między gatunkami

- Eksperymentowanie w dziedzinie kultury, zabawne posługiwanie się motywami, mitami i


formami.

- Użycie ironii (również autoironii) i humoru

- intertekstualność

- Gra z kontrastami

- Wpływ wielokulturowości

Literatura migracyjna to literatura napisana w języku niemieckim przez autorów, którzy


przybyli do niemieckojęzycznego kraju jako imigranci, tam mieszkają, piszą i publikują w
języku niemieckim, ale których językiem ojczystym nie jest język niemiecki. Jeden z
najbardziej utytułowanych pisarzy literatury migracyjnej:

Yoko Tawada, Rafik Schami, Radek Knapp, Ilija Trojanow i Feridun Zaimoğlu.

Deutsche Literatur um und nach der die Wende


70er Jahre - "Neue Subjektivität" bezeichnet eine Richtung in der deutschen Literatur seit
den 70er Jahren, die stark subjektive und autobiografische Tendenzen aufweist; sie grenzt
sich ab von der stark politisierten Literatur der Zeit um 1968.

Die Autoren beschäftigten sich mit dem Privatleben, eigene Biografie wird zum
Schreibanlass: Krankheit, eigene Empfindungen, Probleme im privaten Bereich, Erleben der
geschichtlichen Abläufe.

1989 Fall der Berliner Mauer – Zusammenschluss von BRD und DDR, neue Wirklichkeit in der
BRD und autobiografisches Erzählen: Jana Hensel, Ingo Schulze und Christoph Hein schreiben
aus der Perspektive ehemaliger DDR-Deutschen.

Die Strömung der Postmoderne beginnt sich in dieser Periode zu etablieren. Die Autoren
verzichten auf chronologische Erzählung und treten hinter ihre Texte zurück. Hinweise auf
reale historische Ereignisse, auf Montagetechnik und Intertextualität sind in den
individuellen postmodernen Texten oft zu finden.

Die Postmoderne verfügte über kein Programm, gemeinsam war das Gefühl, dass das Leben
des Menschen im 20. Jh. einen universellen Sinnverlust stark erlitten habe. Die Postmoderne
war gewissermaßen der Versuch, mit den begrenzten und fragwürdig gewordenen Mitteln
der Literatur auf diese Sinnkrise zu reagieren. Von Bedeutung ist die schöne Form des
Kunstwerkes, die Sprache der Postmoderne ist also sehr effektvoll. Die Autoren verwenden
stilistische Mittel und spannende Formulierungen.

Die Postmoderne spielt mit alten Traditionen. Man findet in ihren Werken viel
Intertextualität, es gibt oft Verweise auf historische Ereignisse oder Bezüge zu anderen
Werken, es wird in der postmodernen Literatur sehr oft mit Zitaten gearbeitet. Die ironisch-
distanzierte Haltung zum Erzählten is ein weiteres Merkmal dieser Literatur.

Patrick Süskind (geb. 1949) und W. G. Sebald (1944-2001) sind wohl die bekanntesten
deutschen Autoren der Postmoderne.

Gegenwartsliteratur ist ein Sammelbegriff für die deutschsprachigen literarischen Werke, die
nach dem Mauerfall 1989 verfasst worden sind. Charaktersitisch für diese Literatur sind:

 künstlerische Freiheit, Wechsel zwischen traditionellen Formen und freien Formen


oder gar zwischen Gattungen
 Experimentieren im kulturellen Bereich, spielerischer Umgang mit Motiven, Mythen
und Formen
 Einsatz von Ironie (auch Selbstironie) und Humor
 Intertextualität
 Spiel mit Gegensätzen
 Einflüsse von Multikulturalität
Als Migrantenliteratur ist auf Deutsch geschriebene Literatur von Autoren, die als Imigranten
in ein deutschsprachiges Land gekommen sind, dort leben und in der deutschen Sprache
schreiben und publizieren, deren Muttersprache jedoch nicht Deutsch ist. Zu den
erfolgreichsten Schriftstellern der Migrantenliteratur gehören:

Yoko Tawada, Rafik Schami, Radek Knapp, Ilija Trojanow und Feridun Zaimoğlu.

Lata 70. - "Nowa podmiotowość" odnosi się do kierunku w literaturze niemieckiej od lat 70.
o silnie subiektywnych i autobiograficznych tendencjach; odróżnia się ona od silnie
upolitycznionej literatury z okresu około 1968 roku.

Autorzy zajmowali się życiem prywatnym, a ich własne biografie stały się powodem do
pisania: choroby, własnych uczuć, problemów w sferze prywatnej, doświadczania procesów
historycznych.

1989 Upadek muru berlińskiego - połączenie RFN i NRD, nowa rzeczywistość w RFN i
autobiograficzna narracja: Jana Hensel, Ingo Schulze i Christoph Hein piszą z perspektywy
byłych Niemców NRD.

Nurt postmodernizmu zaczyna utrwalać się w tym okresie. Autorzy rezygnują z


chronologicznej narracji i odstępują od swoich tekstów. Odniesienia do realnych wydarzeń
historycznych, technik montażu i intertekstualności można często znaleźć w poszczególnych
tekstach postmodernistycznych.

Postmodernizm nie miał programu, łączyło je poczucie, że życie ludzkie w XX wieku straciło
ogromne znaczenie uniwersalne. Postmodernizm był niejako próbą reakcji na ten kryzys
znaczeń za pomocą ograniczonych i wątpliwych środków literackich. Ważna jest piękna forma
dzieła sztuki, dlatego język postmodernizmu jest bardzo skuteczny. Autorzy używają środków
stylistycznych i ekscytujących sformułowań.

Postmodernizm bawi się starymi tradycjami. W ich pracach jest wiele intertekstualności,
często pojawiają się odniesienia do wydarzeń historycznych lub innych dzieł, w literaturze
postmodernistycznej cytaty są bardzo często wykorzystywane. Inną cechą charakterystyczną
tej literatury jest jej ironicznie zdystansowany stosunek do narracji.

Patrick Süskind (ur. 1949) i W. G. Sebald (1944-2001) są prawdopodobnie najbardziej znanymi


niemieckimi autorami postmodernizmu.

Literatura współczesna to zbiorowe określenie niemieckojęzycznych dzieł literackich


napisanych po upadku muru berlińskiego w 1989 roku. Charakterystyczne dla tej literatury
są:
- wolność artystyczna, zmiana między formami tradycyjnymi a formami wolnymi, a nawet
między gatunkami

- Eksperymentowanie w dziedzinie kultury, zabawne posługiwanie się motywami, mitami i


formami.

- Użycie ironii (również autoironii) i humoru

- intertekstualność

- Gra z kontrastami

- Wpływ wielokulturowości

Literatura migracyjna to literatura napisana w języku niemieckim przez autorów, którzy


przybyli do niemieckojęzycznego kraju jako imigranci, tam mieszkają, piszą i publikują w
języku niemieckim, ale których językiem ojczystym nie jest język niemiecki. Jeden z
najbardziej utytułowanych pisarzy literatury migracyjnej:

Yoko Tawada, Rafik Schami, Radek Knapp, Ilija Trojanow i Feridun Zaimoğlu.