Sie sind auf Seite 1von 306

 

Yorùbá Yé Mi
A BEGINNING YORÙBÁ TEXTBOOK

FËHÌNTÆLÁ MOSÁDOMI, Ph.D


THE UNIVERSITY OF TEXAS AT AUSTIN

DEPARTMENT OF AFRICAN AND AFRICAN DIASPORA

DEPARTMENT OF MIDDLE EASTERN STUDIES

AND

THE WARFIELD CENTER

FOR AFRICAN AND AFRICAN-AMERICAN STUDIES

ISBN: 978-1937963-02-6
Library of Congress Control Number: 2012943413
Manufactured in the United States of America

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 1 CC – 2012 The University of Texas at Austin


 

Table of Contents
Preface .................................................................................................................... 4  
Contributors ............................................................................................................. 5  
Creative Commons License ........................................................................................ 7  
Abbreviation of Grammatical Terms ............................................................................ 7  
Technology .............................................................................................................. 8  
Introduction .............................................................................................................. 9  
Map of Africa ............................................................................................................................................ 9  
Map of Nigeria ....................................................................................................................................... 10  
Map Yorùbá Land (showing some Yorùbá cities)................................................................................... 11  
Map of Yorùbá World ............................................................................................................................. 12  
Vowels ................................................................................................................................................... 14  
Consonants ........................................................................................................................................... 15  
The syllabic [m] and [n] .......................................................................................................................... 16  
Titles in Yorùbá Culture ......................................................................................................................... 18  
Yorùbá Names ....................................................................................................................................... 19  
Communication in Class ........................................................................................................................ 20  
Chapter 1 - Orí Kìíní | GREETINGS ..................................................................... 23  
Àwæn örö (Vocabulary) .......................................................................................................................... 24  
Lesson 1 - Ëkô Kìíní: Ìkíni (Greetings) .................................................................................................. 26  
Lesson 2 - Ëkô Kejì: Verbs .................................................................................................................... 33  
Lesson 3 - Ëkô K÷ta: Subject Pronouns ................................................................................................ 37  
Lesson 4 - Ëkô K÷rin: Interrogatives ‘Kí ni?’ and ‘»é? ........................................................................... 41  
Chapter 2 - Orí Kejì | MY CLASSROOM ............................................................... 47  
Àwæn örö (Vocabulary) .......................................................................................................................... 48  
Lesson 1 - Ëkô Kìíní Possessive Pronouns ........................................................................................... 51  
Lesson 2 - Ëkô Kejì The Plural marker 'àwæn' ........................................................................................ 55  
Lesson 3 - Ëkô K÷ta: Nínú Kíláàsì (In the Classroom) .......................................................................... 57  
Lesson 4 - Ëkô K÷rin: Nôñbà (Numbers) .............................................................................................. 66  
Chapter 3 - Orí K÷ta | MARK THE DATE .............................................................. 71  
Àwæn örö (Vocabulary) .......................................................................................................................... 72  
Lesson 1 - Ëkô Kìíní: Nôñbà (Numbers) continued ............................................................................... 73  
Lesson 2 - Ëkô Kejì: Future Tense Máa ................................................................................................ 76  
Lesson 3 - Ëkô K÷ta The Yorùbá Calendar (Days of the Week) ........................................................... 79  
Lesson 4 - Ëkô K÷rin: The Yorùbá Calendar Kàlêñdà Yorùbá (Months of the Year) ............................. 82  
Chapter 4 - Orí K÷rin | WHAT TIME DO W E MEET? ............................................... 87  
Àwæn örö (Vocabulary) .......................................................................................................................... 88  
Lesson 1 - Ëkô Kìíní The Interrogative Mélòó ....................................................................................... 90  
Lesson 2 - Ëkô Kejì Aago mélòó ni ó lù? (What time is it?) .................................................................. 95  
Lesson 3 - Ëkô K÷ta: Asking for Age ................................................................................................... 104  
Lesson 4 - Ëkô K÷rin: Àwæn Àwö (Colors) .......................................................................................... 108  
Chapter 5 - Orí Karùnún | MY FAMILY TREE ..................................................... 111  
Àwæn örö (Vocabulary) ........................................................................................................................ 112  
Lesson 1 - Ëkô Kìíní: The verbs ‘jê’ ‘to be’ and ‘ni’ ‘to be’ .................................................................... 115  
Lesson 2 - Ëkô Kejì: The interrogative ‘Ta ni’ ...................................................................................... 119  
Lesson 3 - Ëkô K÷ta: ¿bí ní ìdílé Mêta (Three Generations of a Family) ............................................. 121  
Lesson 4 - Ëkô K÷rin: Describing people ............................................................................................ 135  

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 2 CC – 2012 The University of Texas at Austin


 

Chapter 6 - Orí K÷fà | SHOP W ITH ME ............................................................... 139  


Àwæn örö (Vocabulary) ........................................................................................................................ 140  
Lesson 1 - Ëkô Kìíní: Interrogative: Eélòó ........................................................................................... 142  
Lesson 2 - Ëkô Kejì: Oní-/Al-/¿l-/Æl-.................................................................................................... 144  
Lesson 3 - Ëkô K÷ta: Níná Æjà (Haggling) .......................................................................................... 146  
Lesson 4 - Ëkô K÷rin: Nôñbà (Numbers) ............................................................................................ 152  
Chapter 7 - Orí Keje | LET’S FIND SOMETHING TO EAT! .................................... 157  
Àwæn örö (Vocabulary) ........................................................................................................................ 158  
Lesson 1 - Ëkô Kìíní: Verbs ‘fê, fêràn .................................................................................................. 163  
Lesson 2 - Ëkô Kejì: Àwæn oùnj÷ òòjô (Daily meals) ......................................................................... 167  
Lesson 3 - Ëkô K÷ta: In the market ..................................................................................................... 173  
Lesson 4 - Ëkô K÷rin: Ríra oúnj÷ nínúu búkà tàbí ilé ìtajà oúnj÷. (Ordering food in a restaurant)....... 180  
Chapter 8 - Orí K÷jæ | ARE YOU FEELING GOOD TODAY? .................................... 185  
Àwæn örö (Vocabulary) ........................................................................................................................ 186  
Lesson 1 - Ëkô Kìíní: Possessive forms of emphatic pronouns ........................................................... 192  
Lesson 2 - Ëkô Kejì Parts of the body ................................................................................................. 194  
Lesson 3 - Ëkô K÷ta: Ìlera àti àìsàn (Health and illness) .................................................................... 198  
Lesson 4 - Ëkô K÷rin: Eré Ìdárayá (Sports) ......................................................................................... 206  
Chapter 9 - Orí K÷sànán | MY WORK PLACE ......................................................... 211  
Àwæn örö (Vocabulary) ........................................................................................................................ 212  
Lesson 1 - Ëkô Kìíní: Verbs for professions ........................................................................................ 216  
Lesson 2 - Ëkô K÷ta: Negation: kò tí ì (has not) / kò ì tí ì (has not yet) ................................................ 218  
Lesson 3 - Ëkô K÷rin: Professions ...................................................................................................... 220  
Chapter 10 - Orí K÷wàá | HOME SW EET HOME! .................................................. 227  
Àwæn örö (Vocabulary) ........................................................................................................................ 228  
Lesson 1 - Ëkô Kìíní Ordinals .............................................................................................................. 231  
Lesson 2 - Ëkô Kejì: Reflexives - Vowel Assimilation, Vowel Lengthening, and Vowel Deletion ........ 238  
Lesson 3 - Ëkô K÷ta: Our House ......................................................................................................... 246  
Lesson 4 - Ëkô K÷rin Our House.......................................................................................................... 254  
Ilée wa (Our house) ............................................................................................................................. 254  
  Chapter 11 - Orí Kækànlá | NICE STYLE! ........................................................ 259  
Àwæn örö (Vocabulary) ........................................................................................................................ 260  
Lesson 1 - Ëkô Kìíní: A«æ wíwö ní ilë÷ Yorùbá (Types of Clothing) ..................................................... 263  
Lesson 2 - Ëkô Kejì: More Interrogatives ............................................................................................ 267  
Lesson 3 - Ëkô K÷ta: Verbs fi_lé/fi_ kô, wö, dé, wé, ró, gë .................................................................. 269  
Lesson 4 - Ëkô K÷rin: Seasonal Clothings .......................................................................................... 276  
Chapter 12 - Orí Kejìlá | CAMPUS LIFE ............................................................ 281  
Àwæn örö (Vocabulary) ........................................................................................................................ 282  
Lesson 1 - Ëkô Kìíní: Ilé-Ìwé (School System) .................................................................................... 286  
Lesson 2 - Ëkô Kejì: University Course Schedules ............................................................................. 289  
Lesson 3 - Ëkô K÷ta: Facilities ............................................................................................................ 293  
Lesson 4 - Ëkô K÷rin: Campus Life ..................................................................................................... 298  
APPENDIX ........................................................................................................... 301  

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 3 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Preface

Yorùbá Yémi is a new multi-media program designed to enliven classroom


activities. It promotes and enhances the learning of Yorùbá by incorporating the
four language learning skills: listening, speaking, reading, and writing. It is the first
part of a two-part series, and the first edition.

Introduction: The introduction consists of Yorùbá alphabets—vowels (oral and


nasal), and consonants, as well as a description and use of tones. A few Yorùbá
titles, names and classroom expressions are also in the introduction.

Text: The book is comprised of twelve themed chapters each of which contains
four lessons organized around a cultural theme and associated grammatical
structures. Each chapter contains a vocabulary list from the texts. Some chapters
consist of cultural vignettes that provide abundance of additional elements of
culture that may or may not necessarily be included in the body of the text. The
texts are in the form of a dialogue, a monologue, or a comprehension passage
with exercises following. Each lesson within the chapters consists primarily of
skill-building interactive exercises and activities. Songs and proverbs enrich our
learning of the culture.

Appendix: The appendix consists of alphabets with phonetic and phonological


examples where necessary, tone practice, pronunciation exercises, and glossary.
Tongue twisters in the Appendix create a fun environment conducive to the
learning of tones.

Vocabulary: Students are provided with a comprehensive vocabulary list, which


consists of basic words and expressions found in the text. This comprehensive list
is found at the beginning of each chapter and serves as a base for the main text.

Glossary: This is a vocabulary list arranged in alphabetic order and found in the
appendix. This list is derived from texts in the chapters.

Cultural Vignettes: Cultural vignettes are designed to enhance the learning of


language through culture, and they follow certain lessons.

Audioscript: The audioscripts were performed by native speakers of Yorùbá.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 4 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Contributors

Producer/Author Inspiration
Fehintola Mosadomi Ph.D. Associate Dean Esther Raizen, College of
Department of African and African Diaspora Liberal Arts, The University of Texas at Austin
Studies All former UT Austin students of Yor 506, 507,
The Warfield Center for African and African- 312K and 312L
American Studies Prof. Kola Owolabi, University of Ibadan, Nigeria
Department of Middle Eastern Studies, UT Prof. Judith Maxwell
Austin Prof. Kristen Brustad

With initial contributions by Design and Layout


Prof. Judith Maxwell, Nathalie Steinfeld, UT Austin
Department of Anthropology, Tulane University,
New Orleans, Louisiana
Dean Dotun Ogundeji, former Head of Audio Recording
Department of African Languages, University of Mike Heidenreich, UT Austin
Ibadan, Nigeria Kayla Croft, UT Austin
Jacob Weiss, UT Austin

Other Contributors
Prof. Saheed Aderinto Audio recording
Bunmi Adeleke (Fulbright, FLTA 07-08) Phonetics
Bisi Fawole (Fulbright, FLTA 08-09) Fehintola Mosadomi, UT Austin
Asimiyu Adekunle (Fulbright, FLTA 2010-11)

Dialogues, Monologues, and


Developers Songs
Prof. Fehintola Mosadomi, UT Austin Asimiyu Adekunle, UT Austin
Tressa Westermann, UT Austin Lola Awodola, UT Austin
Asimiyu Adekunle, UT Austin Adelekan Adewuyi, UT Austin
Lola Awodola, UT Austin Tosin Abiodun, UT Austin
Busola Ogunnaike, UT Austin Tomisin Lagunjoye, UT Austin
Stefanie Weber, UT Austin

Web Design and Multimedia


Linguistic Consultation Nathalie Steinfeld, UT Austin
Prof. Dotun Ogundeji, University of Ibadan,
Nigeria
Prof. Kristen Brustad, The University of Texas at
Austin

Editing
Katryna Watkins
Jenna Creech

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 5 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Support Photographs
Dean Randy Diehl, College of Liberal Arts University of Texas at Austin
Liberal Arts Instructional Technology Services University of Ibadan, Nigeria
(LAITS) College of Liberal Arts Instructional Technology
U.S. Department of Education Services
University of Ibadan, Nigeria Prof. Dotun Ogundeji
The University of Texas at Austin, Austin, Texas Chief Mrs. Moji Ladipo
Dele Balogun
Assistant Dean Joe Tenbarge Oluwole Orimogunje
Associate Dean Esther Raizen Kevin West
Former Dean Lariviere Carrie Wells
Prof. James Henson Her Royal Highness Olorì Ajede
Prof. Niyi Osundare Friends in Ibadan markets
Prof. Carl Blyth
Prof. Akintunde Akinyemi
Prof. Ted Gordon Interviewees
Prof. Omi Osun (a.ka. Joni L. Jones) Friends in Ibadan markets
Prof. Bolaji Aluko
Prof. Kale Oyedeji
Maps
Muyiwa Joseph, University of Ibadan
Centers and Departments
Department of African and African Diaspora
Studies
Warfield Center for African and African
Illustrations
American Studies Student Assistant Worker (STA), UT Austin:
Department of Middle Eastern Studies Camri Hinkie
Center for Middle Eastern Studies Sarah Medina
Emma Whelan
COERLL staff: Ashley Solano
Rachael Gilg
Karen Kelton
Nathalie Steinfeld

LAITS staff:
Joe Robertson
Suloni Robertson
Carol Ancelet
Laura Welch

Other Support
Chief Mrs. Moji Ladipo,
Former Registrar of University of Ibadan
The Olatawura family
Jide Ogunjobi
Sade Ogunro
Toni Aluko
Remi Aluko
Akinsola Ogundeji
Bisi Martins
Kemi Mosadomi
Ladi Mosadomi
Dipo Mosadomi

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 6 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Creative Commons License

This work is licensed under the Creative Commons Attribution-Noncommercial-No


Derivative Works 3.0 United States License. To view a copy of this license, visit
http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/us/ or send a letter to Creative
Commons, 171 Second Street, Suite 300, San Francisco, California, 94105, USA.

Abbreviation of Grammatical Terms

adj. ........................ adjective


adv. ........................ adverb
f. ............................ feminine
n. ........................... noun
N/A ......................... Not applicable
m. .......................... masculine
pr. .......................... pronoun
prep. ...................... preposition
pl. .......................... plural
sg. ......................... singular
v. ........................... verb
pers ........................ person

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 7 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Technology

The Yorùbá Yé Mi textbook provides all the audio files and chapters of the
textbooks in electronic format on the Yorùbá Yé Mi website at the following link:

http://www.coerll.utexas.edu/yemi/

The Yorùbá Yé Mi textbook is using a new technology that quickly delivers the
audio for this textbook to the reader's camera-enabled cell phone using
programmed quick response (QR) codes. The QR codes are placed in this
textbook with every dialogue, monologue, song, and other texts with audio files.
The following symbols in combination with QR codes indicate a corresponding
audio file on the Yorùbá Yé Mi website:

Text (e.g. dialogue or monologue) with audio files

Songs lyrics with audio files

What is a QR code?
A QR code is a type of barcode programmed with information that a camera-
enabled smart phone can read. Originally introduced in Japan in 1994 as a
tracking method for packages, QR codes have evolved into a diverse range of
uses.
How does it work?
By far the best way to read QR codes is to use a smart phone with a barcode
reader app (there are many in the app store or marketplace). But what if you
don’t have a smart phone?
If you don't have a smart phone, you will need at least a phone or a computer
with a camera and an adequate zoom. Take a clear, crisp picture of the QR
code. Then, email or text the picture to x@snpmy.com. You’ll get an instant
email or text back.
Once you send or scan the QR code you will get a link for the audio file through
the app, text message, or email on your electronic device. Click the link and it
will take you straight to the audio player on the website.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 8 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

Introduction

Map of Africa

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 9 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

Map of Nigeria

4 E 6 8 10 12 14 E

NIGER
SOKOTO

KATSINA
JIGAWA YOBE BORNO
12 ZAMFARA 12 N

KANO
NIN

KEBBI
REP. OF BE

KADUNA BAUCHI
GOMBE
10 NIGER 10

PLATEAU
ADAMAWA
ABUJA
KWARA F.C.T.
NASSARAWA
OYO
8 TARABA 8

EKITI KOGI
OSUN

OGUN ONDO BENUE

LAGOS EDO
ENUGU
EBONYI
ANAMBRA N
6
O International Boundary 6 N

O
ER
ABIA CROSS-
Gulf of Guinea DELTA IMO
RIVER
M State Boundary
A
C F.C.T. Federal Capital Territory
AKWA-
BAYELSA
RIVER IBOM
0 100 200 Km
4 6 8 10

Fig Map of Nigeria Showing all the States


Maapu Naijiria ti o n safihan gbogbo ipinle

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 10 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

Map Yorùbá Land (showing some Yorùbá cities)

International Boundary
State Boundary
Kisi
State Capital
0 50 100 Km
Shaki

KWARA STATE

OYO
Ogbomoso

Iseyin Ikirun
Ikole
Oyo Oshogbo Ijero
Iwo Ede EKITI
REP. OF BENIN

Ado Ekiti
Eruwa Ilesha
ikare
Ife Ikere
Ibadan
OSUN

Abeokuta AKure
Owo
Ondo
Ilaro OGUN ONDO

Shagamu Ijebu Ode

Ikeja Epe
Badagry LAGOS Okiti pupa
EDO STATE

Gulf of Guinea

Fig. Map of South-Western Nigeria Showing the Current


Yoruba States

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 11 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

Map of Yorùbá World

USA (South Carolina)


CUBA

TRINIDAD
SIERRA LEONE
REPUBLIC
OF BENIN
NIGERIA

BRAZIL

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 12 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

Yorùbá Alphabets
Yorùbá language has eighteen consonants and seven oral vowels as found below:
IPA Yorùbá Yorùbá English English
Letters Words Meanings Examples

[a] a àga chair as in ‘apple’


[b] b bàtà shoe as in ‘boy’
[d] d dùndún a type of drum as in ‘dog’
[e] e ehoro rabbit as in ‘eight’
[¢] ÷ ÷«in horse as in ‘egg’
[f] f fìlà hat as in ‘feather’
[g] g garawa bucket as in ‘go’
[gb] gb gbágùúdá cassava pronounced [gb]
[h] h hanrun to snore as in ’hall’
[i] i igi tree as in ‘igloo’
[dʒ] j jígí mirror as in ‘jog’
[k] k kôkôrô key as in ‘koala’
[l] l légbélègbé tadpole as in ‘lie’
[m] m máñgòrò mango as in ‘mom’
[n] n náírà nigerian money as in ‘never’
[o] o ológbò cat as in ‘oven’
[¡] æ öbæ monkey as in ‘oil’
[kp] p pêpêy÷ duck pronounced [kp]
[r] r ràkúnmí camel as in ‘rise’
[s] s sálúbàtà sandal as in ‘sun’
[∫] « «íbí spoon as in ‘shy’
[t] t tata grasshopper as in ‘tie’
[u*] u* tú to untie as in ‘true’
[w] w wárápá epilepsy as in ‘water’
[j] y yànmùyánmú mosquito as in ‘yes’

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 13 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

*No Standard Yorùbá language word starts with the vowel ‘u’. However, in certain Yorùbá dialects
such as the Èkìtì, and Ìjë«à dialects, a word can begin with ‘u’ as in urô
(a lie) and u«u (yam) which is written in Standard Yorùbá as irô and i«u.

Vowels

Oral Vowels - Fáwëlì Àìránmúpè

There are seven oral vowels in Standard Yorùbá:


a e ÷ i o æ u

Below are examples of the vowels with their English meanings.


IPA Yorùbá Yorùbá English English
Letters Words Meanings Examples

[a] a ajá dog as in ‘apple’


[e] e erin elephant as in ‘day’
[¢] ÷ ÷y÷ bird as in ‘egg’
[i] i imú nose as in ‘ignore’
[o] o owó money as in ‘open’
[¡] æ æwô hand as in ‘oil’
[u] u *ooru heat as in ‘put’

*Remember that there is no Standard Yorùbá word that begins with the vowel ‘u’ except in some
other Yorùbá dialects as mentioned earlier.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 14 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

Nasal Vowels - Fáwëlì Àránmúpè


Yorùbá has five nasal vowels:
-an -÷n -in -æn -un

an as in 'Ìbàdàn' a city in Western Nigeria


÷n as in 'ìy÷n' that one
in as in 'erin' elephant
æn as in 'ìbæn' gun
n un as in 'fun' to blow

While there is a distinction between /–an/ and /–æn/ in Standard Yorùbá orthography, both are
pronounced the same, i.e. [£]. Therefore, the nasal vowels in words like àgbæn [àgb£] coconut and
ìran [ìr£] generation are pronounced the same, i.e. [£], though they are orthographically different.

Consonants

Yorùbá language has eighteen consonants as found below:


b d f g gb h j k l

m n p r s « t w y

Note that the English alphabets c, q, v, x, z do not exist in Yorùbá.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 15 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

Consonants

IPA Yorùbá Yorùbá English English


Letters Words Meanings Examples

[b] b bàtà shoe as in ‘bag’


[d] d dùõdú fried yam as in ‘date’
[f] f fìlà hat as in ‘foot’
[g] g igi tree as in ‘gig’
[gb] gb gbogbo all N/A
[dʒ] j jöwô please as in ‘jaws’
[k] k kôkôrô key as in ‘kitchen’
[l] l labalábá butterfly as in ‘lollipop’
[m] m méjì two as in ‘mouth’
[n] n nísisìnyí now as in ‘near’
[kp] p pátápátá completely N/A
[r] r rìkísí conspiracy as in ‘risky’
[s] s sálúbàtà sandal as in ‘sun’
[∫] « «íbí spoon as in ‘shy’
[t] t tata grasshopper as in ‘tea’
[w] w wàrà milk as in ‘wheat’
[y] y yànmùyánmú mosquito as in ‘yes’

The syllabic [m] and [n]

/m/ and /n/ are considered nasal consonants. However, they can act in capacity as syllabic nasals
because they behave like vowels on which tones can be marked. In other words, they can stand on
their own just like a syllable as found below:

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 16 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

Adéñrelé a/dé/ñ/re/lé name of a person


Bímbôlá Bí/m/bô/lá name of a person
dùõdú dù/õ/dú fried yam

Tones

Yorùbá language has three primary but contrastive tones that are marked as follows:

High [⁄] as in [bí], to give birth to


Mid [ ] usually left unmarked as in [bi], to ask
Low [\] as in [bì], to vomit

However, there is also a down-stepped tone marked in the following in which a high tone is followed
by a high tone and a low tone:

[\ /] as in [akêköô], a student
as in [ælôpàá], a police officer

Tones can sometimes be marked on a nasal consonant as in the example below:

Mò ñ læ I am going

Tones distinguish words when they contrast in Yorùbá language as in the following examples:

eré  play
èrè  gain, benefit
ère  carved, wooden image

edé  shrimp
èdè  language

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 17 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

à«à  custom
à«á  hawk, falcon

owó  money
òwò  trade

æwô  hand
öwö  respect, honor

Titles in Yorùbá Culture

It is not uncommon in Yorùbá culture for people to have titles precede their names when they are
being addressed. These titles can be in English or in Yorùbá. Some examples include: Lawyer Bísí
Adéælá, Justice Bôlá Adébísí, Engineer Dayö Ælálékan, Chief Táyö Adélarí, Accountant Bádé
Adélékè, Olorì »adé Akíntáyæ, and Æba Adélékè Adéælá

Adájô Judge
Agb÷jôrò Lawyer
Alága Chairman (e.g of a meeting)
Arábìnrin Mrs.
Arákùnrin Master
Dókítà Doctor (medical)
Æba King
Ögá Boss
Ögbêni Mr.
Öjögbôn Professor
Olorì Queen
Olóyè Chief
Omidan Miss

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 18 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

Ömöwé Doctor of philosophy (Ph.D)


Ààr÷ President (e.g of a club or school.)

Yorùbá Names

Some Yorùbá names are gender specific while other names are gender neutral. Yorùbá people give
names to a newborn baby based on the circumstances surrounding the birth of that baby. Meanings
of Yorùbá names are discussed in Book II of this series.

Male Female

Adékúnlé Similólú
Ælásëìndé Fælá«adé
Àbáyömí Folúkêmi
Æládàpö Olúwátómi
Olúgbénga Mojísôlá
Gbénró Fadékêmi
Akíntúndé Adérónkê
»êgun Fælákêmi
Olúwadáre Ìyábö
Babátúndé Yéwándé
Gbóyèga Similólú
Kôlápö Atinúkê

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 19 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

Neutral (Male or female)

Mobôlájí Adébísí
Abíôdún Bùnmi
Adékóyè Adébôlá
Olúrëmí Modúpê
Olúfêmi Adéælá
Adé«ælá Ayökúnlé
Olú«ëy÷ Bùsôlá
Fèyí«ayö Bámidélé
Moyösôlá Æláyínká
Bôlájí Títílælá
Adétósìn Abímbôlá

Communication in Class

÷ dákê ariwo! silence, be quiet! (you pl.)


dákê ariwo! silence, be quiet! (you sg.)
÷ «í ìwée yín sí ojú ìwée open your text books to page.. (you pl.)
«í ìwéè r÷ open your text book (you sg.)
÷ dìde! stand up! (you pl.)
dìde stand up! (you sg.)
÷ pa ìwée yín dé close your books (you pl.)
pa ìwéè r÷ dé close your book (you sg.)
÷ túnun sæ repeat! (you pl. or mark of respect)
túnun sæ repeat! (you sg.)
÷ jöwô please! (you pl.); mark of respect
jöwô please! (you sg.)

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 20 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

÷ f’etí sílë! listen! (you pl.)


fetísílë! listen! (you sg.)
÷ jókòó! sit down! (you pl.)
jókòó! sit down! (you sg.)
÷ sæ ô ní Yorùbá say it in Yorùbá (you pl. or for respect)
sæ ô ní Yorùbá say it in Yorùbá (you sg.)
÷ nawô sókè raise your hand (you pl.)
nawô sókè raise your hand (you sg.)
mo ní ìbéèrè I have a question
báwo ni a «e ñ sæ wí (pé)… how do we say that…
báwo ni a «e ñ sæ ___ ní Yorùbá how do we say ___ in Yorùbá?
«é ó yée yín? do you (pl.) understand?
bêë ni, ó yé wa yes, we understand
«é ó yé ÷? do you (sg.) understand?
bêë ni, ó yé mi yes, I understand
÷ sæ ô tëlé mi repeat after me (pl.)
sæ ô tëlé mi repeat after me (sg.)
kí ni ìtúmöæ…… what is the meaning of…?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 21 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Introduction

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 22 CC – 2012 The University of Texas at Austin


APPENDIX

Fáwëlìi Yorùbá ( Yorùbá Vowels )

/a/

ajá n. dog
ara n. body
àwa pr. we
àpà n. a wasteful person
àlá n. dream
àlô n. riddle
abà n. hut
àrà n. style
àgbára n. strength
àga n. chair

Tone practice:

àpà n. a wasteful person


apá n. arm
àpá n. scar

Tongue twisters:

Àjàlá j÷ àj÷kùu Jídé.


Àjàlá ate Jídé’s leftovers.

Adé j÷ ÷jaa Jayé


Adé ate Jayé’s fish.

/e/
ewé n. leaf
èwe n. youth
eré n. play, game
erè n. python
edé n. shrimp
èdè n. language
èpè n. curse
pélé n. a type of facial mark
gèlè n. headwear(female)
ètè n. lip

COERLL - Yorúbà Yémi Page 301 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Tone practice:

edé n. shrimp
èdè n. language

eré n. play, game


erè n. python
èrè n. benefit / gain

eruku n. dust
èkuru n. a type of meal made with black eyed peas

Tongue twisters:

Wíwë là á wë ká lè jàre æyê. (Proverb)


Taking birth prevents one’s body from feeling cold.

Délé dé adé æba.


Délé wore the king’s crown.

/÷/

ëdá n. human being


këkê n. bicycle
ërëkê n. cheek
÷y÷ n. bird
ëy÷ n. honor
jêjê adv. gently
ëgê n. cassava
÷së n. leg
ëpà n. peanut
÷ní n. mat
÷kùn n. leopard

Tone practice:

i«ê n. work
ì«ê n. poverty

ëjë n. blood
ëjê n. pledge, oath

COERLL - Yorúbà Yémi Page 302 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Tongue twisters:

Ædê j÷ ëjá lóríi këkê.


The hunter ate fish on the bike.

Pëlêpëlê læd÷ ñ dëgbê. (Proverb)


A hunter hunts carefully.

/i/

igi n. tree, stick


ìrì n. dew
ìbí n. birth
Bísí n. name of a person
ìdì n. bundle
ìdí n. butt, the reason why
iyì n. honor
id÷ n. brass
ìdílé n. family, household
ìdíwô n. obstacle

Tone practice:

ife n. cup
ìfé n. whistle

ìdì n. bundle
ìdí n. butt, the reason why

Tongue twisters:

Ìríríi Rísí ní ìrìnàjòo rë yani lênu.


Rísí’s experience on her trip surprised everyone.

Ìdí igi ni Jídé wà.


Jídé is by the tree.

Bísí dúró ní ìdí igi gíga.


Bísí stands by the tall tree.

COERLL - Yorúbà Yémi Page 303 CC – 2011 The University of Texas at Austin
/o/

owó n. money
òwò n. trade
opó n. widow
òpó n. pillar
òkúta n. stone
Òjó n. name of a male person
ojo n. coward
òjò n. rain
olówó n. rich person
òróró n. ground nut oil, peanut oil

Tone practice:

Òjó n. name of a person (male)


òjò n. rain

opó n. widow
òpó n. pillar, post

owó n. money
òwò n. trade

Tongue twisters:

Òjó gbowó lôwô olówó l’Ówódé.


Òjó got the money from the wealthy person in Owódé town.

Olú dòróró sínú odóo Màmáa Tolú.


Olú poured the peanut oil into Tolú’s mother’s mortar.

/æ/

æwô n. hand
æwö n. broom
öwö n. respect
Öwö n. name of a Yorùbá town
ækô n. hoe
ökö n. spear
ækö n. vehicle
ækæ n. husband
öpölô n. toad
æpælæ n. brain
kölökölö n. fox
kôkôrô n. key
COERLL - Yorúbà Yémi Page 304 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Tone practice:

ökö n. spear
ækô n. hoe

æpælæ n. brain
öpölô n. frog

Tongue twisters:

Æpælæ ödô náà ñ «i«ê bíi æpælæ kölökölö


The brain of the young person works like the brain of a fox. (S/he is canny like a fox.)

Ælá jökö sôkö ögáa rë.


Ælá threw a spear at the vehicle of his boss.

/u/

kúkúrú adj. short


burúkú adj. bad
dúdú adj. black/dark
kú v. to die
lù v. beat
tutù v./adj. to be cold
lú v. to mingle
tú v. untie
fö v. to wash
ìlù n. drum

Tone practice:

lú v. to mingle
lù v. to beat
lu v. to make a hole(under)
tú v. untie
tù v. to ease, to soothe
tu v. to uproot

Tongue twisters:

Mo lu ìlùu dùndún nílúu Lolú.


I beat the dùndún drum in Lolú’s town.

Ooru búrúkú mú Olú ní òru.


Olú was very hot in the middle of the night.

COERLL - Yorúbà Yémi Page 305 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Pronunciation and Tone Practice

Oral Vowels - Part I (No tones tested)

Listen to your teacher for the pronunciation of the words in the left column. There is an oral vowel
underlined in the word. Check the appropriate box where the underlined oral vowel belongs.

örö [a] [e] [÷] [i] [o] [æ] [u]


1. Ìbàdàn
2. ÷y÷
3. ojú
4. igi
5. edé
6. æmæ
7. owó
8. èdè
9. ækæ
10. àdá
11. ajá
12. òwò
13. ækö
14. àjà
15. æwô
16. ækô
17. odò
18. öwö
19. odó
20. òdo

COERLL - Yorúbà Yémi Page 306 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Oral Vowels - Part II (Tones tested)

Listen to your teacher for the pronunciation of the words in the left column. There is an oral vowel
underlined in the word. Check the appropriate box where the underlined oral vowel belongs.

örö [à] [á] [a] [è] [é] [e] [ë] [ê] [÷]
1. Ìbàdàn
2. ÷y÷
3. æyê
4. Ifë
5. öfê
6. èdè
7. edé
8. eré
9. ère
10. àpá
11. apá
12. ÷së
13. àrá
14. ë«ë
15. ara
16. àrà
17. ÷ja
18. erè
19. àp÷÷r÷
20. ìbéèrè
21. apërë
22. afêfê
23. adé
24. ögëdë
25. ìbërë

COERLL - Yorúbà Yémi Page 307 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Oral Vowels - Part II (Tones tested) Continued

Listen to your teacher for the pronunciation of the words in the left column. There is an oral vowel
underlined in the word. Check the appropriate box where the underlined oral vowel belongs.

örö [ì] [i] [í] [ò] [o] [ó] [ö] [æ] [ô] [ù] [u] [ú]
1. ìjì
2. ojú
3. òjò
4. abô
5. ìdí
6. æjô
7. àbö
8. òjó
9. o«ù
10. i«u
11. etí
12. öbæ
13. opó
14. òpó
15. ìwé
16. irú
17. igi
18. öwô
19. ìka
20. ÷rù
21. ÷rú
22. ækæ
23. ækô
24. «íbí
25. òkúta

COERLL - Yorúbà Yémi Page 308 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Nasal Vowels

Standard Yorùbá language has five nasal vowels: -an; -÷n; -in; -æn; -un

/an/

iyán n. pounded yam


ìran n. generation
itan n. thigh
ìtàn n. story
ösán n. afternoon
Ìbàdàn n. name of a Yorùbá city

Tone practice:

itan n. thigh
ìtàn n. story

æsàn n. orange
ösán n. afternoon

/æn/

ìbæn n. gun
æpôn n. wooden bowl
àpôn n. a bachelor
ahôn n. tongue
ægbôn n. wisdom
ægbön n. thirty
àgbæn n. coconut
agbön n. basket
àgbön n. chin

Tone practice:

ægbôn n. wisdom
ægbön n. thirty

àgbæn n. coconut
agbön n. basket
àgbön n. chin

/÷n/

ìy÷n adj. that one

COERLL - Yorúbà Yémi Page 309 CC – 2011 The University of Texas at Austin
÷n÷n adv. yes
ën-ên-ën! adv. really? Is that so?
y÷n pr. that

It is important to note that not very many words end in /÷n/ in Yorùbá.

/in/

eyín n. tooth
ëyìn n. back
ëyin pr. you (plural)
ìgbín n. snail
ìpín n. portion
irin n. iron, metal
ìrìn n. walk
ërín n. laughter
÷«in n. horse
ìsìn n. worship
ësín n. shame

Tone practice:

ëyìn n. back
ëyin pr. you (plural)

irin n. iron, metal


ìrìn n. walk

/un/

irun n. hair
ìdun n. bed bug
÷fun n. chalk
öbùn n. a dirty person
okùn n. rope
òkun n. ocean
örun n. heaven
ærùn n. neck
ædún n. year
adùn n. sweetness, flavor

Tone practice:

okùn n. rope
COERLL - Yorúbà Yémi Page 310 CC – 2011 The University of Texas at Austin
òkun n. ocean
örun n. heaven
ærùn n. neck

Nasal Vowels - Part I (No tones tested)

Listen to your teacher for the pronunciation of the words in the left column. There is a nasal vowel
underlined in the word. Check the appropriate box where the underlined nasal vowel belongs.

örö [an] [÷n] [in] [æn] [un]


1. Ìbàdàn
2. òórùn
3. Ö«un
4. ægbôn
5. ikàn
6. àgbæn
7. ægbön
8. irin
9. ikùn
10. òyìnbó
11. òòrùn
12. òògùn
13. iyán
14. ahôn
15. erin
16. ikùn
17. öjögbôn
18. iyàn
19. àgbön
20. eyín
21. obìnrin
22. ibùsùn
23. orín
24. ödùnkún
25. itan
26. orin
27. àkìtàn
28. igun
29. ày÷n
30. ikun

COERLL - Yorúbà Yémi Page 311 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Nasal Vowels - Part II (Tones tested)

Listen to your teacher for the pronunciation of the words in the left column. There is a nasal vowel
underlined in the word. Check the appropriate box where the underlined nasal vowel belongs.

örö [àn] [án] [an] [ën] [ên] [÷n] [ìn] [ín] [in] [ön] [ôn] [æn] [ùn] [ún] [un]
1. Ìbàdàn
2. òórùn
3. Ö«un
4. ægbôn
5. ikàn
6. àgbæn
7. ægbön
8. irin
9. aáyán
10. òyìnbó
11. òòrùn
12. òògùn
13. iyán
14. ahôn
15. erin
16. ikùn
17. Öjögbôn
18. iyàn
19. àgbön
20. eyín
21. obìnrin
22. ibùsùn
23. orín
24. ödùnkún
25. itan
26. orin
27. àkìtàn
28. igun
29. ìy÷n
30. ikun

The syllabic [m] and [n]

[m] and [n] are considered nasal consonants. They are allophones of the same phoneme/n/.
However, they can act in capacity as syllabic nasals because they behave like vowels on which
tones can be marked. In other words, they can stand on their own just like a syllable. Examples of
the syllable /n/ can be found in the following:

Adéñrelé a/dé/ñ/re/lé name of a person


dùõdú dù/õ/dú fried yam
Bánkê bá/n/kê a girl’s name
gbangba gba/n/gba open arena
köõkö kö/õ/kö toad
gbàõgbà gbà/õ/gbà very big
Déñdè Dé/ñ/dè name of a male person
Bôláñlé Bô/lá/ñ/lé name of a person
aláõgbá a/lá/õ/gbá lizard

COERLL - Yorúbà Yémi Page 312 CC – 2011 The University of Texas at Austin
àõkàrá à/õ/kà/rá a type of fabric
àõfààní à/õ/fà/à/ní benefit

Examples of the syllable /m/ can be found in the following:

Bímbôlá Bí/m/bô/lá name of a person


Bímpé Bí/m/pé name of a boy or girl

COERLL - Yorúbà Yémi Page 313 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Kôñsónáõtì Yorùbá ( Yorùbá Consonants )

Yorùbá consonants are depicted below in various environments in which they can occur: word
initially (at the beginning of a word), intervocalically (between vowels), or word finally (at the end of a
word).

/b/

bàbá n. father
bó v. to peel
bërë v. to start; to squat
Bísí n. name of a male or female Yorùbá person
bàtà n. shoe
bò v. to cover
bê v. to jump; to puncture
bërù v. to fear
búburú adj. wicked
ìbínú v. anger

Tone practice:

bí v. to deliver a baby
bì v. to throw up
bi v. to ask

bô v. to be free
bö v. to boil/parboil
bæ v. to worship

Tongue twisters:

Bísí bá bàbá bô bàtà.


Bísí helped father take off his shoe(s).

Drum song
Bá a bá léni
Bá a bá báni
Ìwön là á bánií «ötá mæ

Translation:
If we pursue people in order to wickedly hurt them and we fail to get a hold on them, we should stop
pursuing them. It is not good to be an eternal enemy to people.

COERLL - Yorúbà Yémi Page 314 CC – 2011 The University of Texas at Austin
/d/

ëdá n. human being


ìdàmú n. worry
ìdálë n. a foreign country, city, town, village
öödë/ödëdë n. backyard
dáríjì v. to forgive
ìdáwó n. money contribution
dáwó v. to contribute money
dánilójú adv. to be sure of, to be certain
ödë n. a stupid person
æd÷ n. a hunter

Tone practice:

dé v. to cover, to arrive, to wear(e.g a crown / a hat)


dè v. to tie down

dë v. to soften
d÷ v. to trap

edé n. shrimp
èdè n. language

ödë n. a stupid person


æd÷ n. a hunter

Tongue Twisters:

Adé dé adé æba ní Ayédé.


Adé (name of a person) wore the crown of the king in the city of Ayédé.

Dàda tutù bí ÷y÷ àdàbà.


Dàda (name of a boy) is gentle like a dove.

/f/

Ifë n. a Yorùbá city in Nigeria


ìfê n. love
afêfê n. breeze
funfun adj. white
Ìfàkì n. a Yorùbá town in Nigeria
fêràn v. to like
÷fun n. chalk
fún v. to give
fìlà n. hat, cap
Fêmi n. name of a person
COERLL - Yorúbà Yémi Page 315 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Tone practice:

fê v. to blow
fë v. to widen

fö v. to wash
fô v. to break

Tongue Twisters:

Fêmi fêrànan fìlà funfun.


Fêmi likes white hats.

Afêfê fê ìyê funfun náà læ.


The breeze blew away the white feather.

Fælá fæ«æ funfun fún Fêmi.


Fælá washed the white clothe for Fêmi.

/g/

ögá n. boss
ògo n. glory
ogún n. twenty; inheritance
ogun n. war
Ògún n. god of iron
ögëdë n. plantain
agogo (aago) n. clock, wristwatch, time
igi n. tree
àga n. chair
gé v. to cut

Tone practice:

gùn v. to climb
gùn adj. to be lengthy, tall
gún v. to pound, to mash
Tongue twisters:

Gbénga gé igi gíga.


Gbénga cut a tall tree.

Proverb:
Igi gogoro má gùn-ún mi lójú, òkèèrè la ti ñ wò ó.
Be mindful of impending troubles.

COERLL - Yorúbà Yémi Page 316 CC – 2011 The University of Texas at Austin
The [kp] and [gb] are referred to as plosive consonants. They have double places of
articulation(labial and velum).. Hence they are labio-velar consonants. Their manner of articulation
is plosive. Hence, they are both labiovelar plosives. Their difference is in voicing. The sounds
indicate double articulation. The letter /p/ is represented as [kp] in Yorùbá pronunciation. The /k/
and the /p/ in the [kp], and the /g/ and the /b/ in [gb] are not separate but pronounced together.

/gb/

gbogbo adj. all


gbòõgbò n. root
àgbà n. the elderly
÷gbê n. group, people, association, organization
ëgbê prep. beside, side
agbádá n. Yorùbá men’s flowing garment
àgbàdo n. corn
aláõgbá n. lizard
agbòòrùn n. umbrella
ìgbàgbô n. faith, belief

Tone practice:

agbön n. basket
àgbæn n. coconut
agbôn n. wasp

àgbàrá n. flood
agbára n. power

Tongue Twisters:

Gbogbo àgbààgbà læ sí æjàa Gbági.


All the elderly people went to Gbagi market.

Gbogbo aláõgbá ñ sá láñgbáláñgbá nínú àgbàlá.


All the lizards are running around in the compound.

/h/

ihò n. pit, hole


wàhálà n. trouble
Wælé n. name of a male person
hó v. to peel
há v. to distribute
há adj. tight; narrow
ahôn n. tongue
÷lêhàá n. a veiled woman
hæ v. to scratch; to run away
ìhà n. side; region
COERLL - Yorúbà Yémi Page 317 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Tone practice:

han v. to scream
hàn v. to appear
hán v. to grasp (something)

há v. to be tight; to distribute
ha v. to scratch

Tongue Twisters:
Híhanrun tí bàbáa Délé ñ hanrun jê wàhálà.
The snoring of Délé’s father is a problem.

/j/

[dʒ]

jó v. to dance
àjò n. trip, travel
æjà n. market
ìjì n. storm
jà v. to fight
æjô n. day
òjò n. rain
oúnj÷ n. food
ijù n. jungle
ìjà n. fight

Tone practice:

ëjë n. blood
ëjê n. oath

Tongue Twisters:

Ìjí jà ní æjô æjà ní ìjeje.


There was a storm on market day seven days ago.

Jùmökê jùdí ní ajæ ijó.


Jùmökê shook her butt at the dance association.

/k/

ækà (àmàlà) n. cooked yam flour


æká n. cobra
oríkì n. praise name
COERLL - Yorúbà Yémi Page 318 CC – 2011 The University of Texas at Austin
kíákíá adv. quickly
eku n. rat
këkê n. bicycle
ækùnrin n. man, male
ërëkê n. cheek
èké n. gossip
÷kùn n. leopard

Tone practice:

ækö n. vehicle
ækæ n. husband
ækô n. hoe
ökö n. spear

Tongue twisters:

Kêmi kí Kíkê káàárö.


Kêmi (a name of a female person) greeted Kíkê (a name of a female person) ‘good morning.’

Kíkê kí Kêmi káàárö


Kíkê (a name of a female person) greeted Kêmi(a name of a female person) ‘good morning.’

Proverb:
Kíkéré ni abêrê ñ kéré, kì í «e mímì fún adì÷
Though the needle is small, it cannot be swallowed by a hen.

/l/

lé v. to chase
lè v. can, to be able to
l÷ adj. to be lazy
lù v. to beat
ælá n. honor; wealth
Lékan n. name of a male person
labalábá n. butterfly
Àlàbá n. name given to the second child born after twins
àlá n. dream
láti prep. in order to; from

Tone practice:

læ v. go, went
lö v. to blend

là v. to cut; to be free
lá v. to lick
COERLL - Yorúbà Yémi Page 319 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Tongue twister:

Lælá lá àlá lábà Àlàbá.


Lælá dreamed in Àlàbá’s hut.

/m/

méjì adj. two


ìmö n. knowledge
ömöwé n. a PhD degree holder
æmæ n. child
amö n. clay
æmæbìnrin n. a young female person
æmækùnrin n. a young male person
màmá n. mother
omi n. water
mælémælé n. builder

Tone practice:

mô adj. to be clean
mö v. to know

Tongue twisters:

Mo mu omi ní ilée màmàá Máyöwá.


I drank water at Máyöwá’s mother’s house.

Màmáà mi mu omiì mi.


My mom drank my water.

/n/

ní v. to have
níbí adv. here
níbo interro. where?
nípæn adj. thick
níwájú adv. in front of, ahead
nísìnyí adv. now
níbëy÷n prep. over there
nìkan adj. only, alone
nù v. to clean
náírà n. náírà (Nigerian currency)

COERLL - Yorúbà Yémi Page 320 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Tone practice:

ní v. to have
ni v. to be

ná v. to haggle or bargain
nà v. to beat (someone)

Tongue Twisters:

Níyì ná náírà nílé ànaa rë.


Níyì spent náírà at the in-law’s house.

Níran náwó nínàákúnàá.


Níran spent money extravagantly.

/p/ = [kp]

àpá n. scar
ëpà n peanut
epo n. cooking oil, gas for vehicle
àpò n. bag
pötöpôtö n. puddle
pátápátá adv. completely
pín n. divide
pátá n. underwear
páálí n. cardboard, cardboard box
pàtàkì adj. important, crucial

Tone practice:

apá n. arm
àpà n. a wasteful person

pôn adj. to be ripe


pön v. to carry on the back (e.g. a baby)

Tongue Twisters:

Pàkútée Péjú pa ÷y÷ àparò.


Péjú’s trap killed the partridge.

Paríælá pín ëpà náà.


Paríælá (name of a male person) divided the peanuts.

Pàdé (name of a male person) pejò ní pápáa bôölù Àpápá .


Pàdé killed a snake on Àpápá soccer field.
COERLL - Yorúbà Yémi Page 321 CC – 2011 The University of Texas at Austin
/r/

ara n. body
rí v. to see
rà v. to buy
rere adj. nice, good
rêrìnín v. to laugh
rárá adv. not at all
ronú v. to think
rojô v. to complain
ròyìn v. to report
rántí v. to remember

Tone practice:

rò v. to think, to stir
ró v. to tie as in wrapper/cloth

eré n. game, play


èrè n. profit

erè n. boa constrictor


ère n. statue

Tongue Twisters:

Rírí tí Rëmí rí örêë mi Rántí mú inuù Rëmí dùn.


Rëmí became happy on seeing my good friend Rántí.

Rëmí ra ìr÷sì ní Rêmæ.


Rëmí bought rice in Rêmæ.

/s/

ìr÷sì n. rice
ìwösí n. insult
sùúrù n. patience
÷së n. leg
ìsìn n. worship
sörö v. to speak
Similólú n. name of a female person
sinmi n. to rest
àìsàn n. sickness
àsè n. a party, a get-together

COERLL - Yorúbà Yémi Page 322 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Tone practice:

sìn v. to worship
sín v. to sneeze
sin v. to bury

ìsìn n. worship
ësín n. shame, reproach
ësín n. religion

Tongue Twisters:

Similôlá sinmi lôjô ìsinmi.


Similôlá rested on Sunday.

Sanmí (name of a male person) binú sí Sánní.


Sanmí was mad at Sánní.

/«/

/«/ is pronounced as ‘sh’ as in ‘shy’.

«òkòtò n. a pair of pants


÷«in n. horse
i«u n. yam
a«æ n. cloth, fabric
alá«æ n. the seller/owner of fabric/cloth
»adé n. name of a female person
»ælá n. name of a person
«òro adj. to be difficult
à«à n. custom, tradition
à«á n. hawk
à«÷ n. command

Tone practice:

«ê v. to break
«ë v. to sin, to commit a crime

à«à n. custom, tradition


à«á n. hawk

Tongue Twisters:

»adé «ubú níwájúu »ælá.


»adé fell in front of »ælá.

COERLL - Yorúbà Yémi Page 323 CC – 2011 The University of Texas at Austin
»é »ælá ñ «i«ê ní sôöbù »ëy÷?
Does »ælá work in »ëy÷’s shop?

/t/

atêgùn n. air
àtêl÷wô n. palm of the hand
àti conj. and
ata n. pepper
ötë n. conspiracy
ætí n. alcoholic beverage
gbókìtì v. to summersault
têlëtêlë adv. originally, before
òtítô n. truth
bàtà n. shoe

Tone practice:

[Sáñgo] Ötà n. name of a Yorùbá town


ötá n. enemy

tö v. to urinate
tô v. to raise, e.g. a child

Tongue Twister:

Títí ta atá ní títì.


Títí sold peppers on the street.

Proverb:
Atètè sùn làtètè jí.
Early to bed, early to rise.

/w/

ìwé n. book
ìwà n. behavior
wéréwéré adv. quickly
w÷÷r÷ adj. small, little
wàhálà n. trouble
wô v. to be crooked
wù v. to like
wà v. to exist
wá v. to come
Wælé v. name of a male person

COERLL - Yorúbà Yémi Page 324 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Tone practice:

ìwé n. book
iwe n. gizzard

wælé v. to enter
Wëmímô adj. name of a person

Tongue Twisters:

Wálé wælée Wëmímô.


Wálé entered Wëmímô’s house.

Wálé wælée Wælé.


Wálé entered Wælé’s house.

Wálé wale mi.


Wálé came to my house.

/y/

iyanrìn n. sand
yàtö adj. different
yìnyín n. ice
yànmùyánmú n. mosquito
yæjú v. to appear
yìn v. to praise
Yínká n. name of a person
Y÷mí n. name of a person
yæyínyæyín n. a dentist
ëyìn n. back

Tone practice:

yö v. to rejoice, to slip
yô adj. to be slimy

yàrá n. room
yarí n. to refuse

Tongue Twisters:

Öyàyà ìyáa Y÷mi máyé y÷ ê.


Y÷mi’s mom’s enthusiasm is rewarding.

Ayé y÷ Y÷lé ní ìlú Æyô.


Life is pleasant with Y÷lé in Öyô town.
COERLL - Yorúbà Yémi Page 325 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Consonants

Listen to your teacher for the pronunciation of the words in the left column. There is a consonant
underlined in the word. Check the appropriate box where the underlined consonant belongs.

örö [b] [d] [f] [g] [gb] [h] [j] [k] [l] [m] [n] [p] [r] [s] [«] [t] [w] [y]
1. adé
2. labalábá
3. igi
4. a«æ
5. asê
6. bàtà
7. fìlà
8. ögá
9. ab÷
10. ahôn
11. öbæ
12. ìgbálë
13. adájô
14. hanrun
15. ìjókòó
16. omi
17. apá
18. èkúté
19. yàrá
20. àdá
21. oko
22. apërë
23. ìyàwó
24. owó
25. sùúrù
26. agbègbè
27. òwò
28. ìnáwó
29. à«÷
30. öpölæpö

COERLL - Yorúbà Yémi Page 326 CC – 2011 The University of Texas at Austin
SYLLABIC NASALS

Examples of the syllabic /n/ can be found in the following:

Adéñrelé a/dé/ñ/re/lé name of a person


dùõdú dù/õ/dú fried yam
Bánkê bá/n/kê a girl’s name
gbangba gba/n/gba open arena
köõkö kö/õ/kö toad
gbàõgbà gbà/õ/gbà very big
Déñdè Dé/ñ/dè name of a male person
Bôláñlé Bô/lá/ñ/lé name of a person
aláõgbá a/lá/õ/gbá lizard
àõkárá à/õ/kà/rá a type of fabric
àõfààní à/õ/fà/ní benefit

Examples of the syllable /m/ can be found in the following:

Bímbôlá Bí/m/bô/lá name of a person


Bímpé Bí/m/pé name of a boy or girl

Proverb
“Iyán l’oúnj÷‚ ækà l’oògùn‚ “Pounded yam is food,
Àìrí rárá là á j’ ëkæ ‚ Ækà is medicine.
K’÷nu má dilë ni ti gúgúrú.” Solid pap is a last resort,
Popcorn is a snack.

COERLL - Yorúbà Yémi Page 327 CC – 2011 The University of Texas at Austin
A Poem on the city of Ìbàdàn

Ìbàdàn

Ìbàdàn
Ìlú ëbá ædan, olú ìpínlë Öyô
Ìlú àwæn jagunjagun
Ìlú Lágelú àtOlúyölé
Ìlú Ìbíkúnlé òun Ògúnmôlá
Ogun kò kóbàdàn rí
Ìbàdàn ló kó gbogbo wæn yéye
Ìlú tó gb÷ àlejò, tó gb÷ oníle
Ìbàdàn ló fë fë fë
To kæjáa Môníyà lônà Öyô
Títí ó fi dé Æmí Àdìó lônà Abêòkúta.
Onídùndú lônà Ifë àti Onígàõbàrí lônà Ìjëbú
Ìbàdàn, ìlú ológunlôgö òrùlé
Elérò ènìyàn bí e«u yako
Bê ÷ débàdàn, ÷ bá mi kí wæn lôjà Òjé
Lôjàaba, Dùgbë àt’Alê«inlôyê oun Gbagi tuntun
Ní bi ti wæn ti ñ «e kátàkárà
Tówó ti ñ wælé sápò ì«òwò ní p÷r÷u
Olúbàdàn mo «e ô ní kábíyèsí
Æba ìlú Ìbàdàn, mo gbó«ú bàõbà
Ìlú olókè púpö lëbá ödàn
Òkè Àdó, Òkèe Màpó, Òkè Ààr÷
Òkèe Séénì, Òkèe Bôlà, Òkèe Bíòkú
Òkè ¿lêy÷lê, Òkèèbàdan!
Òkèèbàdan dákun gbè mí o
Bí o ti gbe ara iwájú o
¿ni to fapá «e, f÷së «e nìbàdànán gbè
N ó «à«ekára ní tèmi.

By
Professor Adédötun Ògúndèjì
Dean, Faculty of Arts
University of Ibadan
Ibadan, Nigeria
June 2006

COERLL - Yorúbà Yémi Page 328 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Chapter 1 - Orí Kìíní | GREETINGS
OBJECTIVES:
In this chapter you will learn:
-How to greet people
- About Yorùbá verbs
-The use of negation ‘kò’
-About Yorùbá pronouns
- The use of interrogatives ‘Kí ni ‘and ‘»é’

23
Orí Kìíní (Chapter 1) Àwæn örö ( Vocabulary )

Àwæn örö ( Vocabulary )

Nouns
àgbàdo corn
a«æ clothing
bàbá father
bôölù ball
eré play
÷mu palm wine
÷yin egg
Ìbàdàn a city in south western Nigeria
ilé house
ìr÷sì rice
kóòkì Coke
môínmôín a meal made from black-eyed peas
Ögbêni Mr.
olùkô teacher
æmæ child
orúkæ name
owó money
æbë stew

Noun Phrases
aagoo yín your clock/wristwatch
a dúpê thank you
a«æö r÷ your clothes
bàbáa Fúnmi Fúnmi’s father
iléè rë his/her house
ìwéè mi my book
o «é thank you
ó tì no
owóo wæn their money
æjô ìbí birthday
æköæ wa our vehicle
COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 24 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kìíní (Chapter 1) Àwæn örö ( Vocabulary )

Verbs
gbá to kick
fê to want
gbé to live
j÷un to eat
kàwé to read a book
mu to drink
ní to have

Verb Phrases
báwo ni? how are you? / how are things?

Conjunctions
«úgbôn but
tàbí or

Interrogatives
kí ni? what?
kí ni nõkan? how are things?
«é àlàáfíà ni? how are you/ how are things?
«é dáadáa ni? how are you? How are things?
«é nõkan ñ læ? are things are going well?
«é wà á jókòó? would you like to sit down?

Other Expressions
àlàáfíà ni fine/I am fine/ things are fine/peace
dáadáa ni I am fine
káàbö o you are welcome
kó o kí wæn greet them (members of your family)
mo kàn sáré wá kí ÷ ni I quickly came to say ‘hi’ to you
ó rë mí díë I am a little tired

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 25 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Lesson 1 - Ëkô Kìíní:


Ìkíni (Greetings)

Greeting people is an important aspect of Yorùbá culture. ‘Kú’ is an expression used for greetings
by Yorùbá people regardless of the time of day. However, in order to express good night, Yorùbá
people will rather say ‘ó dààárö.’ Some examples are found below:

A. Kú + time of the day:


kú + àárö  káàárö good morning
kú + ösán  káàsán good afternoon
kú + ìrölê  kúùrölê good early evening
kú + alê  káalê good evening

B. Kú + weather:
kú + òtútù  kú òtútù a greeting said when the weather is cold
kú + æyê  kú æyê a greeting for the Harmattan Season
kú + òjò  kú òjò a greeting for the rainy season
kú +ögìnnìntìn  kú ögìnnìntìn a greeting for damp weather

C. Kú can also be used in other circumstances:


kú + i«ê  kúu«ê a greeting said to someone working
kú + ìjókòó  kúùjókòó a greeting said to someone seated
kú + ìsinmi  kúùsinmi a greeting said to someone resting or to someone
on Sunday

D. ‘Kú’ is also used as a greeting during festivities such as New Year, Christmas, birthday,
and anniversaries.
kú + ædún  kú ædún a greeting said to someone during
festivities(for example, happy new year /
birthday, merry Christmas)

When one is greeting an older person such as a father, mother, sister, brother, aunt, uncle, teacher
or any other people that is older, one makes use of the honorific pronoun ‘÷’ to show respect. For
example, to greet one’s father or mother in the morning, one will say ¿ káàárö o, bàbá’ or ÷
káàárö o màmá. The response will be káàárö o. A girl kneels down, while a boy prostrates to
greet the older ones. For a friend or a younger sibling, the response will also be káàárö o. Women
address their husbands by using the name of one of their children. If a child’s name is Tádé, the
mother will address her husband as Bàbáa Tádé. The same principle applies when Tádé’s mother
will be addressed as Màmáa Tádé. But in westernized Yorùbá families, some wives address their
husbands by their first names.
COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 26 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Times of the day

àárö from about 12:01a.m. to 11:59a.m.

ösán from about noon to 4:59p.m.

ìrölê from about 5:00p.m. to 6:59p.m.

alê from about 7:00p.m. to 11:59p.m.

The middle of the night is referred to as òru but there is no greeting with the word òru in Standard
Yorùbá. Therefore, Yorùbá people do not greet by saying ‘¿ kú òru’ unless something is going on
at that time of night! Besides, who walks around in the middle of the night?

À»À

The period between 12.01 am and 3 am to 4 am is usually considered òru because people are still
sleeping. After 4 am, the greeting káàárö or ¿ káàárö is used.

Ìsöröngbèsì (Dialogue)
1.
- ¿ káàárö o, bàbá.
- Káàárö o, Tádé. »é o sùn dáadáa?
- Bêë ni, mo sùn dáadáa. ¿ «é.

Tádé greets his father, Wálé, early in the morning.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 27 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

2.
- ¿ káàbö o, Màmá
- Kúulé O, Lælá. »é àlàáfíà ni?
- Àlàáfíà ni.
- Ëgbônæn r÷ ñkô?
- Wôn wà nílé.
- Ó dáa o. Dìde.
A daughter greeting her mother

3.
- ¿ káàárö mà.
- ¿ káàárö o. »é dáadáa ni o?
- Dáadáa ni mà.
- »é ÷ sùn dáadáa?

- Bêë ni mà.

Túndé and Títí are greeting their mother early in the morning

4.
- Káàsán o, Fúnmi.
- Káàsán o, »adé. »é dáadáa ni?
- A dúpê. Ìwæ náà ñkô?
- A dúpê o.

»adé greets her friend, Fúnmi,


at school in the afternoon.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 28 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

5.
- Kí ni orúkæö r÷?
- Orúkæö mi ni Olúfêmi.
- Kí ni orúkæ bàbáà rë?
- Orúkæ bàbáà mi ni Kúnlé Akínlàjà.

- Bá mi kí àwæn òbíì r÷ tí o bá délé,


- Mo gbô sà.
- Ó dàbö o, Olúfêmi. A teacher, Mr. Adébólú, and a student, Olúfêmi, get
to know each other on the first day of school.
- Ó dàbæ sà.

6.
- ¿ káàsán o, Màmáa Fúnmi.
- ¿ káàsán o, Màmáa »adé. Gbogbo ilé
ñkô?
- Dáadáa ni o. Bàbáa Fúnmi ñkô?
- Wôn wà. ¿ «é o. Ó dàbö o

- Ó dàbö o.

»adé’s mother and Fúnmi’s mother greet


each other at the market.

7.
- ¿ káalê mà.
- Káalê o, Títí. »é àlàáfíà ni?
- A dúpê mà. »é »adé wà nílé?
- Rárá o. Ó ti jáde.

- Ó dàárö mà.
- Ó dàárö o, Títí. Kílé o.
Títí goes to visit her friend, »adé.
»adé is not at home but her mother is.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 29 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 1
Pèsè ìdáhún sí àwæn örö wönyí.
Provide the appropriate response to the following.
1. »é àlàáfíà ni?
2. »é dáadáa ni?
3. Báwo ni?
4. Ilé ñkô?
5. Kí ni orúkæ bàbáà rë?

I«ê »í«e 2
Pèsè ìkíni sí àwæn örö wönyí.
Provide the appropriate greeting to the following.
1. ? Wôn wà.
2. ? A dúpê.
3. . Káàbö.
4. . ¿ káàárö.
5. . Kúulé.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 30 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 3
In pairs, let A greet B at the indicated time of the day and let B respond appropriately.

Bí àp÷÷r÷:
Your son at 2pm
A: Kúule o, Akin.
B: ¿ káàbö o, màmá.

1. Your father at 8pm.


A.
B.
2. Your friend at 1pm.
A.
B.
3. Your teacher at 9am.
A.
B.
4. Your friend’s mother at 5pm.
A.
B.
5. Your mother at noon.
A.
B.

I«ê »í«e 4
Pèsè ìbéèrè tí ó ba àwæn ìdáhùn wönyí mu.
Provide the question to each of the following.
1. Wôn wà.
________________________________________________________
2. Dáadáa ni.
________________________________________________________
3. Ó dàbö sà.
________________________________________________________
4. A dúpê.
________________________________________________________
5. Káàsán o.
________________________________________________________
6. Orúkæö mi ni Jídé.
________________________________________________________

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 31 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 5

Wá àwæn örö wönyí


Look for these words in this puzzle below. Pay attention to the tones!
àárö‚ «adé‚ ösán‚ àlàáfíà‚ fúnmi‚ dáadáa‚ kúnlé‚ tútù‚ æyê‚ òjò

à a ê « n s t a í m u k f ù ö
í á ö í a a m ö n ê f n u y t
ù r r d ê d y á t ö n ú m ó i
m æ è ö t é é j ù ó í l n ê s
á í t ê n í y ó t n t e s m d
ó ö m a j t n k ö « á n ê ù i
d ê ù t à á k n k s t ó m n e
á á ö o ê l m ú ù a á i t á n
a n a m ù á à l n t f n ê ó a
d ö t d i f m á l l n ú n m i
í m o ù á i ó é f t é ó æ á í
ù t á j ó a f á m í ó Í y a n
i ö n á t b ù b e y à m ê j ò
í t ú t ù j m á ê k u f ù y j
t á m í ö o ù b k ó j ê ó o ò

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 32 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Lesson 2 - Ëkô Kejì:


Verbs

There are different types of verbs in Standard Yorùbá. The simple structure of the following Yorùbá
verbs is monosyllabic:

Verbs
j÷ to eat
kà to read
«e to do
fê to want
ní to have
wá to come
læ to go
sùn to sleep
jó to dance
fò to jump
rà to buy
tà to sell
mu to drink
sè to cook
gbé to carry
rìn to walk
Olú ñ j÷ i«u Olu is eating yam
Bàbá ñ sùn Father is sleeping
Mò ñ læ I am leaving/going
Adé ñ mu omi Adé is drinking water

However, there are verb-nominal combinations that behave like verbs. Some can be split without
affecting the meaning.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 33 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Examples of splittable verb-nominals include:


A B
rêrìnín  rín ërín to laugh
sunkún  sun ÷kún to cry
jagun  ja ogun to fight a war
sáré  sá eré to run
gégi  gé igi to cut a tree
pænmi  pæn omi to fetch water
kôlé  kô ilé to build a house
gbálë  gbá ilë to sweep the floor
sörö  sæ örö to say a word (speak)
kærin  kæ orin to sing a song (sing)

Not all verb-nominals are splittable. The examples below in column B are ungrammatical:
A (correct) B (incorrect)
tæjú take care of tô ojú
dìde to stand dì ìde
dúró stop wait dú aró
jókòó sit jó ìkó

A verb can be followed by another verb. An example of this is fê ‘to want’ or ‘to wish’.
Àwa fê j÷ ÷yin. We want to eat eggs.
Ëyin fê fæ a«æ. You want to wash clothes.

Fê can also be used in an interrogative sentence.

For example:
»é ìwæ fê fæ a«æ? Do you want to wash clothes?
Bêë ni, èmi fê fæ a«æ. Yes, I want to wash clothes.

»é Kóyè fê sùn? Does Kóyè want to sleep?


Bêë ni, Kóyè fê sùn. Yes, Kóyè wants to sleep.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 34 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

The verb fêràn ‘to like’, ‘to love’

Mo fêràn ajá I like dogs.


Olú fêràn æmædé Olú loves children.

Negation of Verbs
Negation of verbs using ‘kò’
One way to negate a verb in a sentence is to precede the verb with the negator ‘kò’.
Olú ñ j÷ iyán Olú is eating pounded yam
Olú kò j÷ iyán Olú is not eating pounded yam

Wálé ñ rêrìnín Wálé is laughing


Wálé kò rêrìnín Wálé is not laughing

Mo fê j÷ búrêdi I want to eat bread


N kò fê j÷ búrêdi I do not want to eat bread

Bôlá ñ mu omi Bôlá is drinking water


Bôlá kò mu omi Bôlá is not drinking water

Jökê ñ di irunun Dúpê Jökê is weaving Dúpê’s hair


Jök÷ kò di irunun Dúpê Jökê is not weaving Dúpê’s hair

Màmá ñ se ìr÷sì Mother is cooking rice


Màmá kò se ìr÷sì Mother is not cooking rice

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 35 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 1
Tún àwæn gbólóhùn wönyí kæ ní òdì.
Turn the following sentences into negative.
1. Bádé ñ ka ìwé.
________________________________________________________
2. Wôn ñ j÷ ìr÷sì.
________________________________________________________
3. Àwa ñ fæ a«æ.
________________________________________________________
4. Mo ñ gbin àgbàdo.
________________________________________________________
5. Ëyin ñ j÷ ÷yin.
________________________________________________________
6. Àwæn ñ ta i«u.
________________________________________________________
7. Mo fê ra àgbàdo.
________________________________________________________
8. Àwa jê örê.
________________________________________________________
9. Ò ñ sùn.
________________________________________________________
10. Ó fê j÷un.
________________________________________________________

I«ê »í«e 2
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní òdì.
Respond to the following questions in the negative.

1. »é Títí fê sùn?
2. »é Jídé ñ ta i«u?
3. »é wôn fê j÷ ÷yin?
4. »é àwa ñ jó?
5. »é Bádé ñ fê owó?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 36 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô K÷ta (Lesson 3)

Lesson 3 - Ëkô K÷ta:


Subject Pronouns
There are two types of subject pronouns in Yorùbá: emphatic and regular.

Regular Pronouns

Singular Plural

1 st pers. Mo I 1 st pers. A We

2 nd pers. O You 2 nd pers. ¿ You

3 rd pers. Ó She/He/It 3 rd pers. Wôn They


rd
Note that the vowels in the 3 person singular and plural take a high tone.

Note that in each of these pronouns, the first vowel is marked with a low tone.
Yorùbá, however, has a second set of pronouns referred to as the emphatic pronouns:

Emphatic Pronouns

Singular Plural

1 st pers. Èmi I 1 st pers. Àwa We


2 nd pers. Ìwæ You 2 nd pers. Ëyin You
3 rd pers. Òun She/He/It 3 rd pers. Àwæn They

Emphatic and regular pronouns can be used interchangeably in many situations, though not in all
situations. For example, the following are used interchangeably when using the progressive marker
ñ (-ing):
Èmi ñ læ / Mò ñ læ I am going
Àwa ñ j÷un / À ñ j÷un We are eating
Ëyin ñ sùn / Ë ñ sùn You (pl) are sleeping
Òun ñ «eré / Ó ñ «eré She/he/it is playing

Below, the expressions in column A below are grammatically correct, while the expressions in
column B are incorrect:
A (correct) B (incorrect)
Èmi ñkô? How about me? Mo ñkô
Ìwæ tàbí èmi You or I O tàbí ìwæ
Àwæn àti ëyin They and you (pl.) Wôn àti ëyin

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 37 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

The Honorific Pronoun / ÷ /

Respect for elders is highly appreciated and strongly encouraged in Yorùbá culture. In fact, it is an
integral part of the culture. As a result, when you greet an elderly person, you use the regular
pronoun of respect ‘÷’ followed by the greeting:

÷ káàbö a greeting to welcome someone older than you


÷ kúulé a response to ‘÷ káàbö’. It is said to someone
(older than you) that one finds at home when
one returns home.

The Honorific Pronoun ‘wôn’

Wôn is another regular pronoun of respect in Yorùba. For example, when you are asked how your
mother or father is doing, you respond ‘wôn wà’ (he/she is doing fine), even though wôn is a 3rd
person plural subject pronoun.

A: Awæn àbúrò r÷ ñkô? How are your younger siblings?


B: Wôn wà. They are fine.

A: Bàbáà r÷ ñkô? How is your father?


B: Wôn wà. He is fine.

The progressive marker ñ

The progressive marker 'ñ' is used to express a continuous or an on-going action. It is similar in use
to the English -ing. However, in Yorùbá, it occurs before the verb. If it is omitted following the noun
or pronoun subject, that verb then indicates ‘past.’

Hence: Whereas:
Èmi ñ læ I am going Èmí læ I went
Mò ñ læ I am going Mo læ I went

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 38 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

Bí àp÷÷r÷:

Kí ni Wálé ñ «e? (eré)


Wale ñ «e eré.

1. Kí ni Bödé ñ «e? (æjô ìbí)


________________________________________________________
2. Kí ni màmáà ñ sè? (æbë ædún)
________________________________________________________
3. Kí ni bàbáà ñ tà? (a«æ)
________________________________________________________
4. Kí ni ìwæ ñ «e? (kàwé)
________________________________________________________
5. Kí ni wôn ñ «e? (j÷un)
________________________________________________________

I«ê »í«e 2
Replace the words in bold with regular pronouns.

Bí àp÷÷r÷:
Ëyin ñ gbé ní Austin. Ë ñ gbé ní Austin.

1. Èmi àti àwæn fê j÷un.

2. Bàbáa Jíde ñ gbé ní Ikölé-Èkìtì.

3. Olú ñ «i«ê ní Òdè-Èkìtì.

4. Ìwæ ñ gbé ni Adó-Èkìtì.

5. Màmáa Wænú fê mu ÷mu.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 39 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 3
Replace the words in bold with emphatic pronouns.

Bí àp÷÷r÷:

Wôn ñ fæ a«æ. Àwæn ñ fæ a«æ.

1. Mo tàbí Adé ñ læ sí æjà.

2. A pëlu Tósìn fê gbá bôölù.

3. Túnjí àti ó ñ fê æmæ

4. ¿ àti a jê örê

5. Kêmi tàbí o ñ gbé ní Houston.

I«ê »í«e 4
Replace the regular pronoun in bold with an emphatic pronoun.

Bí àp÷÷r÷:
A fê læ sí æjà.
Àwa fê læ sí æjà.

1. Wôn ñ ta i«u
________________________________________________________
2. Mò ñ se ìr÷sì
________________________________________________________
3. Ó fê ra àgbàdo
________________________________________________________
4. O ní owó
________________________________________________________
5. ¿ fê se môínmôín
________________________________________________________

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 40 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

Lesson 4 - Ëkô K÷rin:


Interrogatives ‘Kí ni?’ and ‘»é?

‘Kí ni’ (what) and ‘»é’ (do/does) are two forms of Yorùbá interrogatives.
They are used in the following examples:

Q: Kí ni o fê? What do you (sg.) want?


R: Mo fê owó. I want money.

Q: Kí ni orúkæö r÷? What is your (sg.) name?


R: Orúkæö mi ni Bádé Adéléké. My name is Bádé Adélékè.

Q: »é wôn fê owó? Do they want money?


R: Bêë ni, wôn fê owó. Yes, they want money.

Q: »é o fê j÷un? Do you want to eat?


R: Bêê ni, mo fê j÷un. Yes, I want to eat.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 41 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

Bí àp÷÷r÷:

Kí ni wôn ñ kà? (ìwé)


Wôn ñ ka ìwé.

1. Kí ni a fê j÷? (oúnj÷)

2. Kí ni wôn ñ kæ? (ìwé)

3. Kí ni ëyin ñ tà? (ìr÷sì) (in conversational context)*

4. Kí ni Olú ñ fê? (owó)

5. Kí ni ìwæ ní? (ilé)? (in conversational context)*

6. Kí ni ìwæ àti òun ñ fê? (æmæ)

7. Kí ni àwa àti ëyin ní? (àlàáfíà)

8. »é ó ñ fê owó?
Bêë ni,
9. »é ò ñ fê owó? (in conversational context)*
Bêë ni,
10. »é wôn ñ fê kóòkì?
Bêë ni,

* Conversational context implies that you are engaged in a conversation. Therefore, you respond
accordingly.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 42 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 2
Respond to the following questions in conversational context using a regular subject
pronoun.

Bí àp÷÷r÷:

»é ìwæ fêràn ìr÷sì?


Bêë ni, mo fêràn ìr÷sì.

1. »é ìwæ ñ gbé ní Ilé-Ifë?


Bêë ni, ñ gbé ní Ilé-Ifë.

2. »é bàbáà r÷ ní owó?
Bêë ni, ní owó.

3. »é Kóyè fê j÷ ìr÷sì?
Bêë ni, fê j÷ ìr÷sì.

4. »é bàbá àti màmáà r÷ ní ilé?


Bêë ni, ní ilé.

5. »é Bùnmi ni ækö?
Bêë ni, ní ækö.

I«ê »í«e 3
In pairs, ask your friend the following questions. Let your friend respond. Then take turns.

1. Kí ni ò ñ rà?
2. Kí ni o fê?
3. Kí ni ò ñ sè?
4. Kí ni bàbá àti màmáà r÷ fêràn?_
5. Kí ni màmáà r÷ ñ fê?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 43 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 4
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following sentences.

1. Wálé fê j÷ ìr÷sì‚ ó sì fê omi.


a. j÷
b. mu
c. w÷
d. se

2. Túndé fê sí ibí yìí.


a. rí
b. ní
c. wá
d. mú

3. Títí fê sí oríi bêëdì.


a. sùn
b. wà
c. wá
d. lé

4. Bàbáa Jídé fê bàtà fún Jídé.


a. læ
b. ra
c. gé
d. tà

5. Kúnlé fê sí orí àga.


a. jó ìkó
b. jókòó
c. dìde
d. gbé

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 44 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 5
In pairs, ask your partner in class what his/her father wants in life, followed by what the
partner wants in life. Write down what your partner’s father wants in life, and what you
want in life. Then take turns.

I«ê »í«e 6
Let one student ask the teacher what the teacher wants in life. That student should report
to the rest of the class what the teacher said h/she wants in life.

I«ê »í«e 7
In class, students work in pairs to create dialogues using the verbs fê, ní, sè, tà, kà and
kæ with the interrogative forms «é and kí ni. Do these first orally and then in written form.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 45 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kìíní (Chapter 1) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 46 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Chapter 3 - Orí K÷ta | MARK THE DATE
OBJECTIVES:
In this chapter you will learn:
-How to count from 40 to 100
-How to expess the future
-How to ask how much…, how many..., and what is the sum of?
-How to identify the days of the week and months of the year.

71
Orí K÷ta (Chapter 3) Àwæn örö ( Vocabulary )

Àwæn örö ( Vocabulary )

Nouns
bàtà shoe
è«í last year
ìdúnta three years ago
ìbéèrè question
Ìdáhùn answer
Ìpínlë state
ìtàn story
koríko grass
òmìnira independence
orílë-èdè country
o«ù month
ædún year
æjô day
öla tomorrow
ælôpàá police officer
ötúnla day after tomorrow
panápaná fire station

Noun Phrases
ìwée gírámàa Yorùbá Yorùbá grammar book
ædún márùnún sêyìn five years ago
æjô mêrin òní three days from now
æjô márùnún òní four days from now
æjô mêfà òní five days from now
æjô wo…? what/which day?
ædún tí ó kæjá last year

Verbs
rà to buy
ni is

Adjective
yìí this

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 72 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Lesson 1 - Ëkô Kìíní:


Nôñbà ( Numbers ) continued

Nôñbà 40-100

0 òdo
10 ÷êwàá
20 ogún
30 ægbön
40 ogójì
41 oókànlélógójì
42 eéjìlélógójì
43 ÷êtàlélógójì
44 ÷êrìnlélógójì
45 aárùnúndínláàádôta
46 ÷êrìndínláàádôta
47 ÷êtàdínláàádôta
48 eéjìdínláàádôta
49 oókàndínláàádôta
50 àádôta
60 ægôta
70 àádôrin
80 ægôrin
90 àádôrùnún
100 ægôrùnún
Eélòó: How much

Eélòó is an interrogative form that means how much? However, in terms of solving
problems such as addition, subtraction, multiplication, etc., we ask:

Eélòó ni? What is the sum of?

Bí àp÷÷r÷:

Ìbéèrè: Eélòó ni oókan àti oókan jê?


Ìdáhùn: Oókan àti oókan jê eéjì.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 73 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 1
Kæ ìbéèrè àti ìdáhùn àwæn àròpö yìí sílë.
Write down the questions and answers to the following.

1. 47 + 38 =

2. 39 + 54 =

3. 75 + 15 =

4. 69 + 19 =

5. 44 + 44 =

I«ê »í«e 2
Kæ àwæn ìdáhùn r÷ nìkan sílë.
Write down your answers in words only.

Bí àp÷÷r÷:
100 - 39 = oókànlélôgôta.

1. 98 - 43 =

2. 100 - 58 =

3. 75 - 49 =

4. 50 - 25 =

5. 80 - 38 =

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 74 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 3
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

Bí àp÷÷r÷:

Ìbéèrè: Eélòó ni o ra ìwéè r÷?

Ìdáhùn: Náírà mêrin ni mo ra ìwéè mi.

1. Eélòó ni o ra ìwée gírámàa Yorùbáà r÷?

2. Eélòó ni o ra àpò ìwéè r÷?

3. Eélòó ni o ra bàtàà r÷?

4. Eélòó ni o ra pêñsùlù r÷?

5. Eélòó ni o ra pêënìì r÷?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 75 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Lesson 2 - Ëkô Kejì:


Future Tense Máa

‘Máa’ is a future tense marker that can be used with both emphatic and regular pronouns.
Below, emphatic and regular pronouns can be used interchangeably.
For example:
Èmí máa læ /Mo máa læ I will go
Ìwô máa læ /O máa læ You will go
Òún máa læ /Ó máa læ He/She/It will go
Àwá máa læ /A máa læ We will go
Ëyín máa læ /¿ máa læ You all (or honorific singular) will go
Àwôn máa læ /Wôn máa læ They will go

Emphatic Pronoun + Máa + Negation

Èmí máa læ Èmi kò nì í læ


Ìwô máa læ Ìwæ kò nì í læ
Òún máa læ Òun kò nì í læ
Àwá máa læ Àwa kò nì í læ
Ëyín máa læ Ëyin kò nì í læ
Àwôn máa læ Àwæn kò nì í læ

Regular Pronoun + Máa + Negation

Mo máa læ N kò nì í læ
O máa læ O kò nì í læ
Ó máa læ Kò nì í læ
A máa læ A kò nì í læ
¿ máa læ ¿ kò nì í læ
Wôn máa læ Wæn kò nì í læ

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 76 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

The following also indicate future tense


Mà á læ I will go
Wà á læ You will go
Á á læ He/She/It will go
À á læ We will go
Ë ê læ You all will go
Wôn á læ They will go

Máa + Yorùbá Calendar

Ìsöröõgbèsì (Dialogue)
Ösë tí ó ñ bö ( Next Week)

Bàbá Adé: Bàbá Ælá, «é wà á bámi læ sí oko ní ösë tí ó ñ bö?

Bàbá Ælá: Rárá o, nítorí pé mo máa læ sí ödö àbúròò mi obìnrin tí ara rë kò yá. Tí mo bá
dé ibë, mà á ba læ sí oko láti mú i«u, ilá, tòmátò, ëgúsí, ata rodo, tàtàsé àti ëgê
wá sílé. Tí mo bá dé láti oko, mà á ba se oúnj÷. Lêyìn náà, mà á ní láti bá a
fæ«æ, læta, kí n sì bá a gé igi. Mà á ba læ gba oogùn lôdöæ apòògùn. Mà á tôjú
àbúròò mi dáradára. Mà á dúró tì í títí di alê. Mà á wá padà sí iléè mi.

Bàbá Adé: Ó dára o. Mà á sì læ sí oko láti hú koríko. Tí mo bá «e tán, mà á padà wá sílé.

Bàbá Ælá: Bóyá ti ara àbúròò mi obìnrin bá yá tán a má a jæ læ. Jê kí á læ ìsöæ Màmáa Títí.

Bàbá Adé: Ìy÷n á dára púpö.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 77 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Ta ni ó ñ læ sí ödö àbúròo rë?


2. Tí Bàbá Ælá bá dé ibë, kí ni ó máa «e?
3. Kí ni Bàbá Adé àti Bàbá Ælá máa «e nígbà tí ara àbúròo Bàbá Ælá bá yá tán?
4. Kí ni ìdìi rë tí Bàbá Ælá fi máa tôjú àbúròo rë dáradára?
5. Ta ni Bàbá Adé?

I«ê »í«e 2
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Kí ni o máa «e ní ösë tí ó mbö?


2. Kí ni o máa «e ní àárö öla?
3. Kí ni o máa «e ní ìparí ëkôö r÷ ní yunifásítì?
4. Kí ni o máa «e ní æjô àbámêta ?
5. Kí ni o máa «e ní æjôæ ìsinmi tí ó ḿbö?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 78 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Lesson 3 - Ëkô K÷ta


The Yorùbá Calendar (Days of the Week)

Days of the Week Æjô nínú ösë

Sunday: Æjô Àìkú day of not dying (day of rest)


Monday: Æjô Ajé day of commerce
Tuesday: Æjô Ì«êgun day of victory
Wednesday: Æjôrú day of confusion
Thursday: Æjôbö day of sacrifice
Friday: Æjô ¿tì day of impossibility
Saturday: Æjô Àbámêta day of three resolutions
However, many Yorùbá people substitute the following borrowings below for the traditional days of
the week above:
Sunday: Æjôæ Sônñdè / Æjô ö«ë (Æjôösinmi)
Monday: Æjôæ Môñdè
Tuesday: Æjôæ Túsìdeè
Wednesday: Æjôæ Wêsìdeè
Thursday: Æjôæ Tôsìdeè
Friday: Æjôæ Fúráìdeè
Saturday: Æjôæ Sátidé

Yorùbá people also refer to Thursday as Æjô Àlàmísì, and Friday as Æjôæ Jímôö.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 79 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Örö àdásæ (Monologue)

Orúkæ mi ni Wálé. Mo jê æmæ bíbí ìlú Ìbàdàn láti ìpínlë Öyô ní orílë-èdè Nàìjíríà. Tí ó bá di
æjô k÷sàn-án, o«ù kækànlá ædún tí ó ñ bö ni màá pé æmæ ædún môkàndínlôgbön.
Gêgê bí ìtàn tí mo gbô, torí bí ômædé kò bá gbô ìtàn, yóò gbô àrôbá torí pé àrôbá ni bàbá
ìtàn. Mo gbô pé æjô ì«êgun ni æjô tí àwæn òbíì mi bí mi. Èyí máa ñ jê kí inúù mi dùn fún æjô-
ìbíì mi tí ó bá bô sí æjô ì«êgun.
Nípa ti àwö, kí n má purô, mo fêràn àwö «ùgbôn n kò fêràn àwö pupa àti yêlò rárá rárá.
Gbogbo ohun tí ÷nu ñ j÷ pátá ni mo fêràn.

I«ê »í«e 1
Sæ 'bêë ni' tàbí 'bêë kô' fún àwæn gbólóhùn wönyí.
State whether the following sentences are true or false.
Òótô ni Òótô kô
1. 1. Wálé fêràn oúnj÷. ☐ ☐
2. 2. Æmæ ìlú Öyô ni Wálé. ☐ ☐
3 3. Æmæ ædún méjìdínlógún ni Wálé báyìí. ☐ ☐
4 4. Æjô àbámêta ni wôn bí Wálé. ☐ ☐
1. 5. Gbogbo àwö ni Wálé fêràn. ☐ ☐

I«ê »í«e 2
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Tí Wálé bá «e æjô-ìbíi rë ní æjô-ì«êgun ní ædún yìí, æjô wo ni ó máa «e é ní ædún tí ó ñ bö?


2. »àlàyé irú ènìyàn tí Wálé jê.
3. Irú àwæn oúnj÷ wo ni Wálé fêràn?
4. Õjê ìwæ rò pé Wálé lè «e ìrìn-àjò læ sí ilë òkèèrè?
5. Kí ni ó máa ñ mú inúu Wálé dùn?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 80 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 3
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Æjô wo ni æjô kìíní o«ù k÷ta ædún yìí?


_________________________________________________________
2. Æjô wo ni æjô kejìdínlógún o«ù k÷rin ædún yìí?
_________________________________________________________
3. Æjô wo ni æjô kækàndínlógún o«ù k÷fà ædún yìí?
_________________________________________________________
4. Æjô wo ni æjô kejìlá o«ù k÷jæ ædún yìí?
_________________________________________________________
5. Æjô wo ni æjô k÷tàlèlógún o«ù kejìlá ædún yìí?
_________________________________________________________

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 81 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

Lesson 4 - Ëkô K÷rin:


The Yorùbá Calendar Kàlêñdà Yorùbá (Months of the Year)

O«ù nínú Ædún Months of the Year

O«ù kìíní ædún (»êrê) first month of the year January


O«ù kejì ædún (Èrèlé) second month of the year February
O«ù k÷ta ædún (¿rênà) third month of the year March
O«ù k÷rin ædún (Igbe) fourth month of the year April
O«ù karùnún ædún (Èbìbí) fifth month of the year May
O«ù k÷fà ædún (Òkudù) sixth month of the year June
O«ù keje ædún (Ag÷mæ) seventh month of the year July
O«ù k÷jæ ædún (Ògún) eighth month of the year August
O«ù k÷sànán ædún (Öw÷rë) ninth month of the year September
O«ù k÷wàá ædún (Öwàrà) tenth month of the year October
O«ù kækànlá ædún (Belú) eleventh month of the year November
O«ù kejìlá ædún (Æpê) twelfth month of the year December

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 82 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.

Bí àp÷÷r÷:
O«ù wo ni o«ù k÷ta ædún?
O«ù ÷rênà (march)

1. O«ù wo ni o«ù kejì ædún?


_________________________________________________________
2. O«ù wo ni o«ù kejìlá ædún?
_________________________________________________________
3. O«ù wo ni o«ù keje ædún?
_________________________________________________________
4. O«ù wo ni o«ù karùnún ædún?
_________________________________________________________
5. O«ù wo ni o«ù kækànlá ædún?
_________________________________________________________

I«ê »í«e 2
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyìí
Answer the following questions.

1. O«ù wo ni à ñ «e ædúnun Kérésìmesì?


_________________________________________________________
2. O«ù wo ni à ñ «e ædúnun ìdúpê (Thanksgiving) ní ædún yìí?
_________________________________________________________
3. O«ù wo ni à ñ «e ædún tuntun?
_________________________________________________________
4. O«ù wo ni æjæ ìbíì r÷?
_________________________________________________________
5. O«ù wo ni æjæ ìbíi bàbáà r÷?
_________________________________________________________

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 83 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 3
So àwæn tí ó bara mu ni öwô A àti öwô B papö.
Match the words in column A with those in column B.

A B
9th month o«ù keje
7th month o«ù k÷fà
6th month o«ù k÷ta
3rd month o«ù k÷sànán
1st month o«ù k÷wàá
8th month o«ù kìíní
10th month o«ù k÷jæ
12th month o«ù kejì
11th month o«ù kækànlá
2nd month o«ù kejìlá

I«ê »í«e 4
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.

Bí àp÷÷r÷:
8/12 = December 8 = Æjô k÷jæ o«ù kejìlá ædún

1. 16/ 2 =

2. 21/11 =

3. 17/ 9 =

4. 21/ 6 =

5. 30/ 4 =

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 84 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 5
Parí àwæn örö wönyí:
Complete the following:

Bí àp÷÷r÷:
o«ù mêta = ösë méjìlá.

1. ösë kan = æjô


2. o«ù kan = ösë
3. ædún kan = o«ù
4. o«ù méjì = ösë
5. ösë mêta = æjô

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 85 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷ta (Chapter 3) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 86 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Chapter 4 - Orí K÷rin | WHAT TIME DO WE MEET?
OBJECTIVES:
In this chapter you will learn:
- How to express quantity using ‘mélòó’
- How to ask time using ‘mélòó’
- How to express your age using ‘mélòó’
- Colors in Yorùbá Culture

87
Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Àwæn örö ( Vocabulary )

Nouns
èédú charcoal
ewé leaf (green color)
gààrí cassava grains

Noun Phrases
ibi æjô-ìbí birthday venue
ìsìn àgbà adults’ worship
ìsìn æmædé children’s service/worship

Verbs
bërë to start
dé to arrive
fê to want/wish
jí to wake up
læ to go
máa will
ní to have
wá to come
wà to be or to exist

Verb Phrases
bá mi «eré play with me
gbá ilë to sweep the floor
j÷un ösán to eat lunch
j÷un alê to eat dinner
jê kí á pàdé let us meet
sæ fún… to tell…(e.g. someone)

Adjectives
búlúù blue
dúdú black
funfun white
píìnkì pink

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 88 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

y÷n that
yêlò yellow

Adverbs
bíi / bí like
díê a little
ganan ni a lot (very)
kúkú just

Conjunctions
tí..bá if
nítorí pé because

Prepositional phrases
ní ëyìn ösë at the end of the week
ní ödö Akin at Akin’s place
lójoojúmô everyday
lêyìn náà following that /after that

Interrogatives
Nígbà wo ni ? when?

Other Expressions
ó dára that’s fine
ó funfun bí eérú It is white like ashes (grey)
Olórí ìlú Àmêríkà The President of the United States of
America
æmæ ædún mélòó? how old?
O «é thank you
ó ti pê jù It is too late
ó ti yá jù It is too early

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 89 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Lesson 1 - Ëkô Kìíní


The Interrogative Mélòó

Remember how to count from 1 – 10, as we already learned in Chapter 2 and as found below under
‘numbers.’ Cardinals act like adjectives – they follow the noun that they describe and answer the
question mélòó? ‘how many?’

Numbers Cardinals English


oókan kan one
eéjì méjì two
÷êta mêta three
÷êrin mêrin four
aárùnún márùnún five
÷êfà mêfà six
eéje méje seven
÷êjæ mêjæ eight
÷êsànán mêsànán nine
÷êwàá mêwàá ten
oókànlá môkànlá eleven
eéjìlá méjìlá twelve

For example:

Ìwé mélòó ni ó wà ní oríi tábìlì? How many books are on the table?
One will respond by using the cardinal:
Ìwé mêta ni ó wà lóríi tábìlì There are three books on the table.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 90 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Also, the numbers in between the multiples of 10 will take an ‘m’ before them.
For example:
æmæ mêtàdínlógún seveenteen children
àga méjì two chairs
ìwé mêtàlá thirteen books

However, we do not say *àga mókan– one chair


One would rather say àga kan

Below are examples of multiples of ten:

ogún ìyàwó twenty wives


àádôta ìgbà fifty times
ægôrùnún ædún hundred years
ægôtà ilé sixty houses
ægbön ènìyàn two hundred people
COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 91 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 1
Write out the following in Yorùbá.

Bí àp÷÷r÷:
80 people Ægôrin ènìyàn
13 books ìwé mêtàlá

1. 18 houses

2. 38 pencils

3. 62 tables

4. 40 students

5. 80 pencils

6. 75 schools

7. 54 children

8. 46 teachers

9. 20 computers

10. 6 desks

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 92 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 2
Remember the verbs ní (to have), fê (to want/to wish), wà (to be or to exist)
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Ìwé mélòó ni o ní?

2. Æmæ mélòó ni Òbámà, olórí orílë-èdè Àmêríkà, bí(to give birth to)?

3. Àbúrò mélòó ni o ní?

4. Ilé mélòó ni o fê?

5. Ìpínlë mélòó ni o wà ní orílë-èdè Àmêríkà?

6. Ìpínlë mélòó ni ó wà ní orílë-èdè Nàìjíríà?

7. Köõpútà mélòó ni ó wà nínúu kíláàsìi Yorùbáà r÷?

8. Akêköô obìnrin mélòó ni ó wà nínúu kíláàsì Yorùbáà r÷?

9. Akêköô ækùnrin mélòó ni ó wà nínúu kíláàsì Yorùbáà r÷?

10. Pátákó ìköwé mélòó ni ó wà nínúu kíláàsíi Yorùbáà r÷?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 93 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 3
In pairs, a student should ask his or her partner the number of people—men, women, or
children in that partner’s family, with the partner responding. Students take turns.

1. A.
B.

2. A.
B.

3. A.
B.

4. A.
B.

5. A.
B.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 94 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Lesson 2 - Ëkô Kejì


Aago mélòó ni ó lù? ( What time is it?)
Remember in Chapter One we discussed how to distinguish
between a.m. and p.m.

àárö from about 4:00am to 11:59 am


ösán from about noon to 4:59 pm
ìrölê from about 5:00 pm to 6:59 pm
alê from about 7:00 pm to 10:00 or 11:59 pm

Other expressions of time:

Àbö = half (or 30 minutes past the hour) as in aago kan àbö òru =1:30 am
Ku = to or less than the hour as in aago mêta ösán ku ogún ì«êjú = 2:40pm
Kæjá = past/after as in aago mêfà ìrölê kæjá ì«êjú mêta = 6:03pm

Other expressions:

Ó ti pê jù = It is too late
Ó ti yá jù =It is too early

Different times of the day such as àárö, ösán, ìrölê, and alê express how we distinguish time(aago).
See exercises below and write down the indicated times.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 95 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 1
Complete the following exercices. The first one has been done for you.

1. aago kan ösán = 1pm

2. aago méjì òru =

3. aago méjìlá ösán =

4. aago kan àbö òru =

5. aago mêfà ìrölê kæjá ì«êjú mêta =

6. aago méje alê ku ì«êjú mêwáà =

7. aago mêta ösán ku ogún ì«êjú =

8. aago márùnún àárö kæjá ì«êjú márùnúndínlógún =

9. aago méjìlá òru =

10. aago mêrin àárö =

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 96 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Ìsöröõgbèsì (Dialogue)
Lêyìn ìjáde ilé-ìwé
Jìmí: Fèyí, «é wà á wá kí mi ní òpin ösë, ní
æjô àìkú?
Fèyí: Ní aago mélòó ni o fê kí n wá? Ó máa
dára ní ösán nítorí pé mo máa ñ læ sí
ìsìn æmædé ní aago mêsànán àbö
àárö. Lêyìn náà, ní aago mêwa, ìsìn
àgbà máa bërë.
Jìmí: (Èmi náà), ní aago márùnún ìrölê, mo
ñ læ sí ibi æjô ìbí örêë mi kan.
Fèyí: Æjô ìbíi ta ni?
Lêyìn ìjáde ilé-ìwé, Jìmí ñ bá Fèyí sörö
Jìmí: Æjô ìbí Akin Æmôy÷mí.

Fèyí: Rárá o, aago mêta ni æjô ìbí Akin y÷n.


Tí o bá læ ní aago márùnúun, wà á kàn
læ gbá ilë ni!
Jìmí: O ò «e kúkú jê kí á pàdé ní ödö Akin.
»é wà á sæ fún àwæn òbíì r÷?
Fèyí: Nígbà wo ni o máa dé ödö Akin?
Jìmí: Bíi aago mêta àbö ösán.
Fèyí: Ó dára, ó dìgbà kan ná.

I«ê »í«e 2
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences
1. Aago mélòó ni Jìmí máa dé ödö Akin?
2. Ta ni Fèyí?
3. Æjô ìbíi ta ni Fèyí àti Jìmí fê ê læ?
4. Ta ni Akin Æmôy÷mí?
5. Aago mélòó ni Fèyí máa ñ læ sí ìsìn æmædé?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 97 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 3
Aago mélòó ni ó lù lórí àwæn aago wönyí?
What time is it on the following clocks?

1) 2) 3)
11 12 1 11 12 1 11 12 1
10 2 10 2 10 2
9 3 9 3 9 3
8 4 8 4 8 4
7 6 5 7 6 5 7 6 5

4) 5) 6)
11 12 1 11 12 1 11 12 1
10 2 10 2 10 2
9 3 9 3 9 3
8 4 4 4
8 8
7 6 5 7 6 5 7 6 5

7) 8) 9)
11 12 1 11 12
10 2
1 11 12 1
10 2 10 2
9 3 9 3 9 3
8 4 4
8 8 4
7 6 5 7 6 5 7 6 5

10) 11) 12)


11 12 1 11 12 1 11 12 1
10 2 100 2 10 2
9 3 9 3 9 3
8 4 8 4 8 4
7 6 5 7 6 5 7 6 5

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 98 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Máa ñ + Time

I«ê »í«e 4
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

Bí àp÷÷r÷:
Aago mélòó ni kíláàsì èdèe Gëêsì r÷ máa ñ bërë?
Aago mêwàá àárö ni kíláàsì èdèe Gëêsì mi máa ñ bërë.

1. Aago mélòó ni kíláàsì èdèe Yorùbáà r÷ máa ñ bërë?


________________________________________________________
2. Aago mélòó ni o máa ñ jí lójóojúmô?
________________________________________________________
3. Aago mélòó ni o máa ñ jê ouñj÷ ösán?
________________________________________________________
4. Aago mélòó ni o máa ñ jê ouñj÷ alê?
________________________________________________________
5. Aago mélòó ni o máa ñ sùn ní alê?
________________________________________________________
6. Aago mélòó ni kíláàsìì r÷ àkôkô ñ bërë ní æjô àìkú?
________________________________________________________
7. Aago mélòó ni gbogbo kíláàsìì r÷ ñ parí ní æjô Àlàmísì?
________________________________________________________
8. Kí ni o máa ñ «e ní aago mêta ösán ní æjôæ Môñdè?
________________________________________________________
9. Kí ni o máa ñ «e ní aago mêsànán alê ní æjôæ Jímôö?
________________________________________________________
10. Kí ni o máa ñ «e ní aago méje àárö ní æjô ösë?
________________________________________________________

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 99 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 5
Ìwæ àti örêë r÷, ÷ «æ fún ara yín ìgbà tí ÷nìköökan nínúu yín ñ læ sí kíláàsì àti wí pé kíláàsì wo ni?
You and your friend, tell each other what time you go to class and what class you have.

Bí àp÷÷r÷:
Dúpê: Aago mélòó ni kíláàsì Bàôlôjì r÷ máa ñ bërë ní æjôæ
Túsìdeè?
Tósìn: Aago méjì ni.

Dúpê: Kí ni o ní ni aago mêrin?

Tósìn: Mo ní Kêmísìrì.

Dúpê: _______________________

Tósìn: _______________________

I«ê »í«e 6
Èyí ni àt÷ àkókò i«ê÷ »adé fún ösë kan
This is »ade’s schedule for the week.

Àkókò Ajé Ì«êgun Æjôrú Æjôbö ¿tì


9 -1 0 Èdèe Gëêsì Ì«irò Físíìsì Ì«irò

1 0- 1 1 Ì«irò Físíìsì Potogí Potogí


Faransé
1 1- 1 2 Èdèe Gëêsì Físíìsì Ì«irò Èdèe Gëêsì

1 2 -1 Físíìsì Yorùbá Kêmísírì

1- 2 Bàôlôjì Kêmísìrì Èdèe Gëësì Yorùbá Kêmísìrì

2- 3 Yorùbá Faransé Yorùbá Faransé Físíìsì

3- 4 Ì«irò Èdèe Gëësì Faransé

4- 5 Kêmísìrì Potogí Potogí Yorùbá

5- 7 Láàbù Láàbù

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 100 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.


Answer the following questions.

1. Mélòó ni àpapöæ gbogbo i«ê tí »adé ñ «e lôsë?


2. I«ê wo ni »adé ní láago mêwàá àárö æjô ajé?
3. Tí ó bá di æjôrú ní aago mêsànán àárö, »adé máa wà nínú kíláàsì wo?
4. Wákàtí mélòó ni »adé fi ñ «e èdèe Gëêsì ní ösë?
5. Õjê »adé ní i«ê kankan ní æjô àbámêta?

I«ê »í«e 7
Using the exercise 3 above, prepare your class schedule using Yorùbá language. Indicate
the time you have each class and who your teachers are. Below, you will find a list of
courses to help you. If your course is not listed, ask your teacher.
Bàôlôjì Biology
Kêmísìrì Chemistry
Físíìsì Physics
Èdèe Faransé French language
Èdèe Sípáníì«ì Spanish language
Ëkô nípa Ò«èlú Government
Lìõgúísíìkì Linguistics
Èdèe Gëêsì English
Láàbù Lab work
Èdèe Yorùbá Yorùbá language
Èdèe Potogí Portuguese language
Ëkô Ìtàn History
Saikôlôjì Psychology
Sosiôlôjì Sociology
Ëkô nipa örö ì«èlú Political Science
Ëkô nípa örö ajé Economics
Lítíré«ö Literature

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 101 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 8
Parí ìsöröõgbèsì yìí nípa lílo àwæn àkókò àti ò«ùu Yorùbá (Gbólóhùn méjìlá sí
márùnúndínlógún).
Complete the short dialogue below using time and Yoruba calendar (12-15 sentences).
Ládi pe Kúnlé pé kí ó wá gbá bôölù pëlú òun.
Ládi invites Kúnlé to play soccer with him.
Ládi: Kúnlé, «é wà á wá sí ilée wa láti wá gbá bôölù ní ìrölê öla?
Kúnlé: Ó dára. Mà á sæ fún màmáà mi. Aago mélòó ni kí n wá?
Ládi: Ní aago márùnún àbö ìrölê. Màá máa retíì r÷ o.
Kúnlé: _______________________
Ládi: _______________________
I«ê »í«e 9
Wá àwæn örö wönyí
Look for these words in the puzzle below. Pay attention to the tones!
èdè‚ gëêsì‚ ì«irò‚ kêmísìrì‚ físíìsì‚ faransé‚ lìõgúísíìkì‚ láàbù‚ potogí‚ lítíré«ö

è l i t i r e k ê m í s ì r ì
d d f a r a n s é ù b i s l l
è g e f i s i i s m ù r o s ì
e d e ö p o t ò k í ì o s i õ
g e ë é b o h i l a à s u n g
ì « i r ò r t l a à b ù r ö ú
í s ê g u n u o l e d e g ì í
k e i m s i l ê g ì b a ö l s
f i s r i s ö í l í õ ö m b í
r u l a ò d s i t a m g ö j ì
g ë e s l i k a á í à f u n k
ë l a b ì d e k e b r b n i ì
ê d á s l á à b ù n h é ù m g
s e i á b u l i t i r e « ö õ
ì f í s í ì s ì n s i d f ö l

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 102 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 10 Scenarios


In pairs, create your own dialogue on planning on eating in a restaurant.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 103 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Lesson 3 - Ëkô K÷ta:


Asking for Age
When you want to ask ‘how old’ you will ask: ‘æmæ ædún mélòó?’ For example, if you want to
ask how old Tèmi is, you will ask: Æmæ ædún mélòo ni Tèmi?
And the response:
Æmæ ædún méjì ni Tèmi.
Tèmi is 2 years old.

Telling how old you are


Túndé fê mö nípa æjô-orí àwæn ÷bíi Y÷mí.
Túndé wants to know how old Y÷mí’s family members are.

Ìsöröngbèsì (Dialogue)

Y÷mí, Æmæ ædún mélòó ni ê?


Æmæ ædún méjìdínlógún ni mí.
Æmæ ædún mélòó ni bàbáà r÷?
Æmæ ædún mêtàlélógójì ni wôn.
Æmæ ædún mélòó ni màmáà r÷?
Æmæ ogójì ædún ni wôn.
Æmæ ædún mélòó ni àbúròo bàbáà r÷?
Æmæ ægbön ædún ni wôn.
Túndé fê mö nípa æjô-orí àwæn ÷bíi Y÷mí.
Æmæ ædún mélòó ni ëgbônön r÷?
Túndé wants to know how old
Æmæ ogún ædún ni wôn. Y÷mí’s family members are.

Æmæ ædún mélòó ni àbúròò r÷?


Æmæ ædún mêrìndínlógún ni.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 104 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn awæn ìbéèrè wönyí nípa lílo àp÷÷r÷ tí ó wà ní ìsàlë yìí.
Follow this pattern below to answer the following questions.

Bí àp÷÷r÷:

Æmæ ædún mélòó ni ëgbônön r÷? 30 years old


Æmæ ægbön ædún ni ëgbônön mi.

1. Æmæ ædún mélòó ni bàbáà r÷? 70 years old


___________________________________________________________
2. Æmæ ædún mélòó ni àõtíì r÷? 34 years old
___________________________________________________________
3. Æmæ ædún mélòó ni màmáa bàbáà r÷? 97 years old
____________________________________________________________
4. Æmæ ædún mélòó ni ìwæ? 19 years old
__________________________________________________________
5. Æmæ ædún mélòó ni örêë r÷? 21 years old
__________________________________________________________

I«ê »í«e 2
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.
Bí àp÷÷r÷:

Æmæ ædún mélòó ni àbúrò r÷?


Æmæ ogún ædún ni àbúrò mi.

Æmæ ædún mélòó ni æmæö r÷?


Æmæ ædún méjìlélógún ni æmæö mi.

1. Æmæ ædún mélòó ni bàbáà r÷?


2. Æmæ ædún mélòó ni màmáà r÷?
3. Æmæ ædún mélòó ni bàbáa bàbáà r÷?
4. Æmæ ædún mélòó ni bàbáa màmáà r÷?
5. Æmæ ædún mélòó ni ëgbôn tàbí àbúròò r÷?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 105 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 3
Dáhùn awæn ìbéèrè wönyí nípa lílo àp÷÷r÷ tí ó wà ní ìsàlë yìí.
Follow this pattern below to answer the following questions.

Bí àp÷÷r÷:

Títí--16years old.
Ó jê æmæ ædún mêrìndínlógún.

1. Bàbá àgbà--87 years old


_________________________________________________________
2. Màmá kékeré--64 years old
_________________________________________________________
3. Bùrödá Olú--43 years old
_________________________________________________________
4. Èmi--17 years old
_________________________________________________________
5. Bàbáa màmá -- 100 years old
_________________________________________________________
6. Ögá Tádé--78 years old
_________________________________________________________
7. Ìwæ –19 years old
_________________________________________________________
8. Òun-- 46 years old
_________________________________________________________
9. Ëgbônön mi ækùnrin—25 years old
_________________________________________________________
10. Àbúròò mi obìnrin-- 13 years old
_________________________________________________________

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 106 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 4
Dáhùn awæn ìbéèrè wönyí nípa lílo àp÷÷r÷ tí ó wà ní ìsàlë yìí.
Follow this pattern below to answer the following questions.

Bí àp÷÷r÷:

Kóyè--18years old: Æmæ ædún méjìdínlógún ni.

1. »adé--46 years old:


2. Bàbá Ëbùn—50 years old:
3. Wænúælá--16 years old:
4. Délé—10 years old:
5. Akin—21 years old:
6. Ìwæ— 18 years old:
7. Öjögbônön r÷---65 years old:
8. Örêë r÷-- 17 years old:
9. Màmáa bàbáà r÷--96 years old:
10. John Legend—26 years old:

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 107 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

Lesson 4 - Ëkô K÷rin:


Àwæn Àwö ( Colors )
There are three primary colors in Yoruba culture:

red (pupa)
black (dúdú)
white (funfun)

For example:

Ènìyàn dúdú A Black person


Ènìyàn funfun A White person
Ènìyàn pupa A light skinned person

There are other colors besides the primary colors. However, their description is foreign or
borrowed.

For example:

búlúù blue
yêlò yellow
píìõkì pink

However, to describe the colors that are ‘off primary colors’ such as a light or dark color, we
use the words ‘díê’ and ‘gan-an ni’ respectively following the main color.

For example:

Ó dúdú díë S/he is not very dark


Ó pupa gan-an ni S/he is really light in complexion

Búlúù Yelò Píìnkì

Pupa Dúdú Funfun

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 108 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 1
»e àpéjúwe àwæn ènìyàn wönyí.
Describe the following people.

Bí àp÷÷r÷:
Bill Clinton: Wôn funfun

1. Barack Obama: 14. James Brown:


2. George Clooney: 15. Shakira:
3. Aretha Franklin: 16. Madonna:
4. 50 cent: 17. Michael Phelps:
5. Usher: 18. Tim Duncan:
6. Jennifer Lopez: 19. Michael Jordan:
7. Mariah Carey: 20. Tina Turner:
8. Halle Berry: 21. John Legend:
9. Taylor Swift: 22. Michelle Obama:
10. Miley Cyrus: 23. Cyndi Lauper:
11. The Jonas Brothers: 24. Janet Jackson:
12. The BackStreet Boys: 25. Beyoncé:
13. U2:

Another way to describe colors is to use comparison –as and like, bí in Yorùbá language.

For example:
Ó dúdú bí ewé S/he/ It is black/dark like a leaf (green color)
Ó dúdú bí èédú S/he/ it is dark/black like charcoal
Ó funfun bí eérú It is white like ashes (grey)

One uses ‘bí for colors that are not primary, that is variants of the primary colors.
‘Bí i’ is used before a noun that starts with a consonant
(bíi gààrí —like gààrí)

Primary colors are also used as the base color to describe variants of colors or other shades
of the same color. For example, a beige wall or an off-white wall will be described as ‘ogiri
funfun’ because off-white or beige color is closer to white. Brown color will be described as
‘pupa’, and blue as in ‘blue jeans’ will be described as ‘dúdú’ .

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 109 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷rin ( Chapter 4 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 2
Group Activity. In pairs, take turns to describe your friend in class.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 110 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Chapter 5 - Orí Karùnún | MY FAMILY TREE
OBJECTIVES:
In this chapter you will learn:
- How to describe people by using the verbs ‘jê’, ‘ni’
- How to use the negation ‘kô’
- How to use the interrogative ‘ta ni’
- How to describe one’s family

111
Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Àwæn örö ( Vocabulary )

Nouns
aáwö differences
àbúrò younger sibling
àgbà older person
agbolé compound
àdúgbò neighborhood
àgbàlagbà older person
agb÷jôrò lawyer
àkójæpö collection
akêköô student
àlàáfíà peace
apòògùn pharmacist
àpônlé respect
ara body
à«à culture
baálé male head (of family)
burêwà ugly
dókítà doctor
ëgbôn older sibling
ëkô studies
ëwà beans
gbogbo all
ìdàgbàsókè progress, development
ìdöbálë prostration
ìdílé family (immediate)
ìlú town, city, country
ìgbàgbô belief
igun branch (of family)
ìpàdé meeting
ì«ègùn medicine
ìtumö the meaning
kódà in fact

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 112 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

mölêbí family (extended)


ojoojúmô every month
ækæ husband
olórí head
o«oo«ù every month
ösöösë every week
oúnj÷ food
æjà market
æmædé youth
pàjáwìrì emergency
píparí settling of; completion of
wúrà gold

Noun Phrases
bùrödáa lágbájá brother (of somebody)
ètò ÷bí organization of family

Verbs
dàrú confused, disorganized
fún for
gbé to live in/at
gbædö must
j÷ to eat
jê to be
kúnlë kneel down
parí to complete
sörö to talk
tí if
túmö sí translates to/means/implies
wí pé said that

Verb Phrases
bí tëlé to be born following
kóra jæ to get together
lè dàrú can lead to chaos; can be disorganized

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 113 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

kò ì tí ì has/have not yet


máa ñ wáyé always takes place
lágbára to be strong
«e kókó is important; is crucial
«e pàtàkì is important

Adjectives
ga tall
kéré small
kúrú short
köökan each
sanra fat
tóbi big
tínínrín skinny (thin)

Adverbs
péré only

Conjunction
àti and
nítorí èyí because of this
nítorí pé because
nípa about

Prepositional phrases
láàárín among, in the middle of
nígbà mìíràn at other times

Interrogative
mélòó ni how many?

Other Expressions
÷ni tí ó bá juni læ anyone that is older than oneself
ìdí èyí ni wí pé this/that is why
kí ayé ó gún for the world to be in good shape
ægbôn àti òye wisdom and understanding
ökan lára one of

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 114 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Lesson 1 - Ëkô Kìíní:


The verbs ‘jê’ ‘to be’ and ‘ni’ ‘to be’

The Verb ‘Jê’

The verb ‘jê’ implies to be. It is frequently used with professions.

For example:

Ladi jê dókítà. Ladi is a doctor.


Fadérera jê agb÷jôrò. Fadérera is an attorney/a lawyer.
Mo jê akêköô. I am a student.

The verb jê can be used to link phrases.

For example:

Ëwà jê oúnj÷ tí ó dára láti j÷ Beans are good to eat.

Jê can also be used to express one’s age.

For example:

Kêmi jê æmæ ædún mêwàá Kêmi is 10 years old


Màmáà mi jê æmæ ogójì ædún My mother is 40 years old

Jê + negation

Jê  kì í «e

Ladi jê dókítà  Ladi kì í «e dókítà


Ladi is a doctor  Ladi is not a doctor

Mo jê akêköô  N kì í «e akêköô
I am a student  I am not a student

Kêmi jê æmæ ædún mêwàá  Kêmi kì í «e æmæ ædún mêwàá


Kêmi is 10 years old  Kêmi is not 10 years old

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 115 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

The verb ‘Ni’

In Yorùbá, ‘ni’ is another form of the verb ‘to be’ as used in the sentences below:

Èmi ni màmáa Túndé. I am Túndé’s mother.


Dókítà ni Ládi. Ladi is a doctor.

Öla ni æjà Tomorrow is market day.


Ìyá ni wúrà Mother is gold.

However, one cannot say:

* Dókítá jê Ládi
* Öla jê æjà

one would rather say

Ládi jê dókítá
Öla jê æjô æjà

Negation ‘kô’

When ni is negated, it becomes ‘kô ni’, as found in the examples below:

Èmi ni bàbáa Kóyè. I am Kóyè’s father.


Èmi kô ni bàbáa Kóyè. I am not Kóyè’s father.

Àwæn ni màmáà mi. She is my mother.


Àwæn kô ni màmáà mi. She is not my mother.

Olú ni àbúrò Adé Olú is Adé’s younger sibling.


Olú kô ni àbúrò Adé Olú is not Adé’s younger sibling.

»é àwæn ni olùkôö r÷? Is s/he your teacher?


Rárá, àwæn kô ni olùkôö mi. No, he is not my teacher.

Regular pronouns cannot be used with ‘ni’ as in the following examples:

*Mo ni dókítà
*Ó ni olùkö

Similarly, ‘kô’ cannot be used with regular pronouns as in the following examples:

*Mo kô ni dókítà
*Ó kô ni olùkö

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 116 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní òdì.
Respond to the following questions negatively.

1. »é bàbáà r÷ ni olórí ìlú?

2. »é àwæn ni ëgbônæn Kíkê?

3. »é ìwæ ni dókítà?

4. »é ÷êjæ àti eéjì ni ÷êsànán?

5. »é èmi àti ìwæ ni ëyin?

I«ê »í«e 2
Yí àwæn gbólóhùn yí sí òdì.
Turn the following into negative.

1. Bàbáà mi jê olórí ìlú.

2. Àwæn ni ëgbônön mi.

3. Ó jê ælôpàá.

4. Èmi àti iwæ ni örê.

5. Mo jê agb÷jôrò.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 117 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 3
Lo ‘jê’ tàbí ‘ni’ láti fi dí àwæn àlàfo wönyí.
Use ‘jê’ or ‘ni’ to fill out the blank spaces below.
1. Màmáà mi nôösì.

2. Èmi mò ñ «i«ê ní ilé-ìwé.

3. Wôn öjögbôn ní ilé-ìwèé mi.

4. »é àwæn màmáà r÷?

5. Èmi æmæ bàbáaTádè.

6. Ó mà«e o. Ó æmædé nií.

I«ê »í«e 4
Yí àwæn gbólóhùn wönyí sí òdì.
Turn the following sentences into negation.

1. Mo jê nôösì

2. A jê akêköô

3. O jê dókítà

4. ¿ jê öjögbôn

5. Ó jê olùkô

6. Wôn jê olórí ìlú

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 118 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Lesson 2 - Ëkô Kejì:


The interrogative ‘Ta ni’
The interrogative ‘ta ni’ implies ‘who’

Ta ni örêë r÷?
Ta ni bàbáà r÷?

Ìsöröngbèsì (Dialogue)

Ælá: Bàbáà mi, mo ní örê kan. Dad, I have a friend.


Bàbá Ælá: Ìy÷n dára o. Ta ni örêë r÷? That’s nice. Who is your friend?
Ælá: Orúkæ rë ni Láñre. His name is Láñre.
Bàbá Ælá: Ta ni bàbáa Láñre ? Who is Láñre’s father?
Ælá: Öjögbôn Ö«úndáre ni bàbáa Professor Ö«úndáre is Láñre’s
Láñre father.

Cultural Vignette: ÀPÔNLÉ

Àpônlé jê ökan lára à«à àti i«é àwọn Yorùbá. Yorùbá máa õ pa á lówe pé: ÷ni tí ó bá ju ’ni
læ lè juni nù . Ìtumö èyí ni pé, ÷ni tí ó bá ju ènìyàn læ ní ægbôn àti òye ju ènìyàn læ. Àwôn
Yorùbá á tún máa wípé: Àìböwö fún àgbà ni kò jê kí ayé ó gún. Eléyìí túmö sí pé: ilé ayé ñ
dàrú nítorí wí pé àwæn ènìyàn kò «e àpônlé tí ó y÷ fún àwọn tí ó jù wôn læ.

Bàbá àti ìyá ènìyàn nìkan kô ló y÷ kí ènìyàn «e àpônlé fún. Ó «e pàtàkì fún gbogbo ènìyàn
láti «e àpônlé fún ëgbôn, ÷bí, ará àti ojúlùmö tó bá junì læ. Ènìyàn kò gbædö pe àgbàlagbà
lórúkæ. Bùrödáa lágbájá tàbí àõtíi/sìsìtáa lágbájá ni ènìyàn gbædö pe ÷ni tí ó bá junì læ.
Ìdöbálë ni ækùnrin máa ñ kí ÷ni tí ó bá ju ènìyàn læ. Àwæn obìnrin máa ñ kúnlë láti fi
àpônlée wæn hàn. Ní önà mìíràn, ènìyàn kò gbædö lo ‘ó’ fún ÷ni tí ó bá dàgbà ju ènìyàn læ,
kódà kó jê wí pé ödún kàn péré ni ÷ni náà gbà lôwô ènìyàn. ¿ni tí kò bá ní ëkô ilé ní ó máa
ñ pe àgbàlagbà lórúkæ. Ara ÷kô ilé ni bí a ti «e ñ kí àwæõ tí ó bá ju ènìyàn læ.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 119 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Ta ni ó y÷ kí ènìyàn «e àpônlé fún?

2. Kí ni àpônlé ní ilë÷ Yorùbá?

3. Ta ni ó máa ñ pe àgbàlagbà lórúkæ?

4. Kí ni ìtumö òwe yìí: ‘÷ni tí ó bá ju ’ni læ lè juni nù’?

5. Kí ni àpônlé ní ìlúù r÷?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 120 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Lesson 3 - Ëkô K÷ta:


¿bí ní ìdílé Mêta ( Three Generations of a Family )

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 121 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Kí ni orúkæ ìdílée bàbá Àdùk÷?

2. Kí ni orúkæ bàbáa bàbá Àdùk÷?

3. Ta ni màmá Àdùkê?

4. Ta ni æmæ æmæ Æláníkëê?

5. Ta ni àwæn æmæ æmæ Æláníkëê?

6. Æmæ mélòó ni Æláníkëê ní?

7. Æmæ æmæ mélòó ni Æláníkëê ní?

8. Ta ni Babalælá?

9. Ta ni àbúròo Gbádébö?

10. Ta ni ëgbôn Àdùkê?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 122 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 2
Parí àwæn örö wönyí.
Complete the following sentences.

Bí àp÷÷r÷:
Babalælá ni ækæ Títílælá. Òun ni bàbáa Atinúkê àti Gbádébö. Òun sì ni ækæ æmæ Æláníkëê
àti Adéníyì

1. Adéníyì ni

2. Gbádébö ni

3. Olútóókê ni

4. Bádé ni

5. Atinúkê ni

I«ê »í«e 3
Sæ lóòótô ni tàbí lóòótô kô fún àwæn gbólóhùn wönyí.
State whether the following sentences are true or false.
Òótô ni Òótô kô
1. Àdùkê ni ækæ Ælá«ùpö. ☐ ☐
2. Ælá«ùpö ni ìyàwó Àdùkê. ☐ ☐
3. Atinúkê ni æmæ æmæ Æláníkëê. ☐ ☐
4. Bádé ni bàbá Atinúkê. ☐ ☐
5. Adéníyì ni bàbáa bàbáa Gbádébö. ☐ ☐
6. Babalælá ni bàbáa Gbádébö. ☐ ☐
7. Olútóókê ni ëgbônæn Títílælá. ☐ ☐
8. Æláníkëê ni ìyàwó Adéníyì. ☐ ☐
9. Ælá«ùpö ni æmææ Bádé. ☐ ☐
10. Bádé àti Títí ni àwæn æmæ Adéníyì àti Æláníkëê. ☐ ☐

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 123 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 4
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.

Bí àp÷÷r÷:
Ækæ Títílælá ni? Babalælá

1. Bàbáa bàbá Àdùkê ni?

2. Òbí Àdùkê àti Ælá«ùpö ni?

3. Bàbáa Bádé ni?

4. Æmææ Bádé ni?

5. Æmææ Babalælá àti Títílælá ni?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 124 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Wá àwæn örö wönyí.


Look for these words in the puzzle below. Pay attention to the tones!
àpônlé‚ à«à‚ àgbàlagbà‚ bùrödá‚ ægbôn‚ ìdöbálë‚ wúrà‚ ìdílé‚ olórí‚ ìdàgbàsókè

à g b a l a d à b á d í l é à
d ì l e l o b í « æ l a ó g l
w í d á g b á s d à l e l a a
d ú k í ó b à ó k ö í k o l æ
w u r á l e a g í b æ a l a g
ó t b à í é d á b ö á g á m b
ì g i d ö b à d g à í j b n o
á d d ö o d í p o k l b a ô l
k í ö g l b ó d ô l b à b k n
o g a b i t ù s a n í n g á b
ó l o r á í n r á b l d ó b a
a d ó s á l ö b ö r d é k i à
ö k o r ó b ë l á d í l a r i
a d á b í o d ó b i á g d í b
b Ì d à g b à s ó k è í k e à

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 125 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Cultural Vignette: ¿bí ní ilë÷ Yorùbá

Ní ilë÷ Yorùbá, mölêbí jê àkójæpö àpapö igun. Baálé ilé ni olórí igun köökan. Ètò ÷bí jê
nõkan tí ó «e pàtàkì fún àlàáfíà láàárín àwæn æmæ ÷bí àti ìlú lápapö. Ìdí èyí ni wí pé, àlàáfíà
láàárín mælêbí «e kókó fún ìdàgbàsókè ìlú. Yorùbá ní ìgbàgbô wí pé ìlé lè dàrú tí àlàáfíà kò
bá sí láàárínin mælêbí. Gbogbo ènìyàn ni ó gbôdö jê mælêbí kan tàbí òmíràn. Nítorí èyí ni
Yorùbá fi máa ñ sæ wí pé: “A kìí wáyé ká má lêbí.” Ìpàdée mælêbí máa ñ wáyé ní ösöösë
tàbí ní o«oo«ù. Nígbà mìíràn, àwæn mælêbí máà ñ ní ìpàdé pàjáwìrì. Gbogbo mælêbí tún
máa ñ kóra jæ láti «e ìgbéyàwó, ìsæmælórúkæ àti ìjádeòkù.
Gbogbo ÷bí ni ó ní olórí ÷bí. Olórí ÷bí jê ækùnrin tí ó dàgbà jùlæ nínúu mælêbí. »ùgbôn nígbà
mìíràn olórí ÷bí lè jê obìnrin tí ó dàgbà jùlæ nínúu mælêbí. Ara àwæn ojú«e olórí ÷bí ni píparí
aáwö láàárín àwæn mælêbí. Olórí ÷bí tún máa ñ «ojú àwæn mælêbíi rë ní ìpàdé àdúgbò,
ìpàdé agbolé, tàbí ìpàdé ìlú. Ó «e pàtàkì kí olórí ÷bí rí i wí pé ÷bí kò tú mô òun lórí.
Ìdàgbàsókè ÷bí ní í «e pëlú irú olórí ÷bí tí wôn bá á ní.

I«ê »í«e 6
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Kí ni pàtàkì mölêbí ní ilë÷ Yorùbá?

2. Ta ni olórí ÷bí ní ilë÷ Yorùbá?

3. Kí ni i«ê olórí ÷bí nínú ÷bí àti ní ìlú?

4. Kí ni mælêbí jê fún ìdàgbàsókè ìlú?

5. Kí ni ìtumöæ mælêbí?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 126 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 7
Túmö àwæn örö wönyí ni èdèe Yorùbá.
Provide the meanings of the following words in Yorùbá Language.

1. olórí

2. Ìpàdé

3. gbôdö

4. ojú«e

5. baálé ilé

Örö àdásæ (Monologue)

Àbíkê ñ sörö nìpa ÷bíi rë fún Arábìnrin Fáladé, olùkôæ rë.


Àbíkê is talking about her family to Mrs. Fáladé, her teacher.

¿bíì mi ( My Family )

¿bíì mi ni ÷bí Adédìran


À ñ gbé ní ìlú Ìbàdàn ní àdúgbò Ìyágànkú. Bàbá àti ìyáà mi bí æmæ mêrin. Àkôbí wæn ñ jê
Adéolú. Æmæ ædún méjìlélôgbön ni wôn. Apòògùn sì ni wôn pëlú. Wôn ní ìyàwó. Orùkæ
ìyàwóo wæn ni Gbémi. Wôn bí æmæ méjì, Doyin àti Yétúndé. Ækùnrin ni Doyin. Doyín jê
æmæ ædún mêrin. Yétúndé sì jê æmæ ædún méjì. Æmæ kejì tí bàbáà àti màmáà mi bí ni
Bímpé. Bímpé jê æmæ ægbön ædún. Dókítà ni wôn, «ùgbôn wôn kò ì tí ì fê ækæ. ¿ni tí ó
tëlé Bímpé ni Jídé. Æmæ ædún mêrìndínlôgbön ni wôn. Agb÷jôrò ni wôn. Wôn «ësë bí
æmæ kan tí orúkæ rë ñ jê Rónkê. Rónkê jê æmæ o«ù mêta. Èmi ni àbígbëyìn nínú ÷bíì
mi. Orùkæö mi ni Àbíkê. Mo jê æmæ ædún méjìlélógún. Mo wà ní Yunifásítì ti ìlú Ìbàdàn.
Mo ñ kô nípa ëkô ì«ègùn.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 127 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 8
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Respond to the following questions.
1. Kí ni orúkæ ÷ni tí ó ñ sörö?

2. Kí ni i«ê tí Bímpé ñ «e?

3. Ipò wo ni Adéolú wà nínú ÷bí yìí?

4. Kí ni orúkæ àdúgbò àwæn Àbíkê?

5. Kí ni orúkæ ìyàwó Adéolú?

6. Ta ni wôn bí tëlé Bímpé?

7. Æmæ ædún mélòó ni Jídé?

8. Kí ni orúkæ àwæn æmæ Adéolú?

9. Kí ni orúkæ ilé-ìwé gíga Àbíkê?

10. Kí ni orúkæ ÷bí yìí?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 128 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 9
Parí àwæn örö wönyí.
Complete the following based on the monologue.

Bí àp÷÷r÷:
Æmæ ædún méjìlélógún ni = Àbíkê

1. Apòògùn ni =
2. Ìyàwó Adéolú ni =
3. Doyin àti Yétúndé ni =
4. Æmæ kejìi bàbáà àti màmáà mi ni =
5. Æmæ ædún mêrin ni =
6. Æmæ ædún méjì ni =
7. Æmæ ægbön ædún ni =
8. Dókítà ni =
9. Ó ñ kô nípa ëkô ì«ègùn =
10. Æmæ æ«ù mêta ni =
11. Àbígbëyìn ni =
12. Agb÷jêrò ni =
13. Æmæ ædún mêrìndínlôgbön ni =
14. Æmæ Yunifásítì ni =
15. Ó ñ sörö nìpa ÷bíi rë =

Örö àdásæ (Monologue)

¿bí Akínwálé

Orúkæ mi ni Lælá. Orúkæ bàbáà mi ni Fêmi. Orúkæ màmáà mi ni Æláníkëê. Mo ní abúrò


mêta. Orúkæ wæn ni Jídé, Báyö àti Bùnmi. Jídé àti Báyö ni àwæn abúrò mi ækùnrin, Bùnmi
sì ni àbúrò mi obìnrín. Jídé ni æmæ kejì. Báyö ni æmæ k÷ta. Bunmi ni àbúrò mi àbígbëyìn. À
ñ gbé ní ìlú Èkó. Mo fêrànan gbogbo àwæn ÷bíì mi gan-an ni.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 129 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

¿bí Akínwálé
Baba ati Mama

Femi Olanikee

Lola Jide Bayo Bunmi

I«ê »í«e 10
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Kí ni orúkæ ÷bíi Lælá?


2. Kí ni orúkææ bàbáa Jídé?
3. Ta ni Báyö?
4. Kí ni orúkæ àwæn àbúròo Lælá?
5. Ta ni Æláníkëê ?
6. Kí ni orúkæ ëgbônæn Lælá?
7. Ta ni Bùnmi?
8. Æmæ mélòó ni ó wà nínú ÷bí Akínwálé?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 130 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 11
Mú èyí tí ó bá tönà nínú àwæn ìdáhùn wönyí.
Circle the correct answer.

1. Orúkæ bàbáa Lælá ni?


a. Gbénga
b. Fêmi
c. Báyö
d. »eun

2. Kí ni orúkæ àbúròo Bàyô?


a. Lælá
b. Bùnmi
c. Kêmi
d. Jídé

3. Æmæ mélòó ni Æláníkëê bí?


a. Æmæ mêta
b. Æmæ márùnún
c. Æmæ kan
d. Æmæ mêrin

4. Ëgbôn mélòó ni Bùnmi ní?


a. Méjì
b. Mêta
c. Mêfà
d. Mêrin

5. Ìlú wo ni ÷bí Akínwálé ñ gbé?


a. Ìbàdàn
b. Abêòkúta
c. Èkó
d. Ilé-Ifë

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 131 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 12
Túmö àwæn örö wönyí ni èdèe Yorùbá.
Provide the meanings of the following words in Yorùbá language.

1. My brother-in-law
2. Her mother-in-law
3. His niece
4. Your nephew
5. My first cousin
6. Our uncle
7. Your aunt
8. My grandfather
9. Their great grandfather
10. Her grandmother

I«ê »í«e 13
So àwæn tí ó bara mu ni öwô A àti öwô B papö.
Match the words in column A with those in column B.
A B
¿bí Younger sibling
Bàbá Older sibling
Màmá Grandmother
Bàbáa bàbá Grandfather
Màmáa màmá Mother
Ëgbôn Father
Àbúrò Family

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 132 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 14
So àwæn tí ó bara mu ni öwô A àti öwô B papö.
Match the words in column A with those in column B.
A B
Ìkúnlë Respect
Ìdöbálë Culture
Àpônlé Compound
À«à Kneeling down
Agbolé Prostration

I«ê »í«e 15
Ya àwòrán ÷bíì r÷. Tí o bá «e é «e, ya àwòrán yìí títí dé ìran k÷ta.
Draw a picture of your family, if possible a three- generation family tree.

1. Generation

2. Generation

3. Generation

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 133 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 16
Mú fôtò ÷bíì r÷ wá sí kíláàsì. Fi fôtò ÷bíì r÷ han örêë r÷, jê kí örêë r÷ gbìyànjú bóyá ó lè sæ
nípa àwæn ÷bíì r÷ fún ÷.
Bring a picture of your family to class. Show it to your partner in class, and let your partner
guess who the members of your family are.

I«ê »í«e 17 Ní méjì méjì. ( In pairs)


Nínúu kíláàsì, láláìsí fôtò, «e àpèjúwe ÷bíì r÷ fún örêë r÷, kí örêë r÷ náà sì «e àpèjúwe ÷bíi rë
fún ìwæ náà. ¿ kæ ohun tí ÷ sæ fún ara yín sílë.
In pairs, without pictures, let each student describe his or her family to his or her partner.
Each of you should write down what the other person said.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 134 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

Lesson 4 - Ëkô K÷rin:


Describing people

Àbúròò mi ækùnrin lágbára My younger brother is strong


Örêë mi sanra My friend is fat
Mo kúrú I am short
Tádé ga Tádé is tall

Ëgbônön mi tínínrín My older sibling is skinny


Bàbáà mi kúrú My father is short
Örêë mi tóbi My friend is big
Kò kúrú kò ga S/he is neither tall nor short

Ènìyàn dúdú a black person


Ènìyàn pupa a light-skinned person
Ènìyàn funfun a white person

Abíælá nìyí. Ó sanra. Kò ga. Ò«ì«ê ni. Sëìndè nìyí. Ó tínínrín. Ó ga. Ó yöl÷.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 135 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

Kúnlé nìyí. Ó tóbi. Ó lágbára. Títí nìyí. Kò kúrú. Kò ga.


Akínkanjú ènìyàn ni.

Gerunds are formed from adjectival verbs.


Some examples of adjectival verbs include ga (tall), sanra (fat) and tóbi (big).
ga  gíga
sanra  sísanra
tóbi  títóbi

However, some adjectival verbs do not follow the above structure.

Some examples include:

kéré  kékeré small


kúrú  kúkúrú short
burú  búburú wicked, mean

Gerunds can be used to describe people. They follow their nouns.

For example:

màmáà mi jê ènìyàn gíga my mother is a tall person

OR

ènìyàn sísanra ni bàbáà mi my father is a fat person

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 136 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

The prefixes oní-, al-, æl-, ÷l- (one who is ) can be added to the noun to describe people.

For example:

ægbôn  ælôgbôn
àánú  aláàánú
ìwàpëlê  oníwàpëlê

Example:

màmáà mi jê ælôgbôn

OR
màmáà mi jê ælôgbôn ènìyàn

OR
ælôgbôn ènìyàn ni màmáà mi

Örö àdásæ (Monologue)


Olú ñ «e àpèjúwe ÷bíi rë nínúu kíláàsì.
Olú is describing his family in the classroom.
Bàbáà mi tínínrín, wôn sì dúdú. Màmáà mi sanra, wôn sì pupa. Wôn lêwà. Kì í «e pé
bàbáà mi búrêwà o! Wôn jê ælôgbôn, aláàánú àti onírëlë. Wôn sì tún jê ènìyàn gíga.
Màmáà mi jê oníwàpëlê. Wæn kì í «e onígbéraga. Wæn kò ga bíi bàbáà mi. Wæn kò sì kúrú
púpö. Wôn jê ènìyàn rere. Wôn sì jê æmælúwàbí ènìyàn.

I«ê »í«e 1
Sæ lóòótô ni tàbí lóòótô kô fún àwæn gbólóhùn wönyí.
State whether the following sentences are true or false.

Òótô ni Òótô kô
1. Bàbá Olú sanra. ☐ ☐
2. Màmá Olú ga. ☐ ☐
3. Bàbá Olú jê oníwàpëlê. ☐ ☐
4. Bàbá Olú kò búrêwà. ☐ ☐
5. Màmá Olú kò gbéraga. ☐ ☐

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 137 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Karùnún ( Chapter 5 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 2
»e àpèjúwe àwæn ènìyàn wönyí.
Describe the following people.

Bí àp÷÷r÷:
Britney Spears = Ó kúrú, ó kéré, kò gbéraga.
1. George H. W. Bush =
2. Miley Cyrus =
3. 50 Cent =
4. Barack Obama =
5. Michael Jackson =
6. Michael Phelps =
7. Bill Clinton =
8. Hillary Clinton =
9. Carrie Underwood =
10. Michelle Obama =
11. Kanye West =
12. Oprah Winfrey =
13. Will Smith =
14. Paula Abdul =
15. Simon Cowell =
16. Christina Aguilera =
17. Angelina Jolie =
18. Brad Pitt =
19. Jennifer Aniston =
20. Nelson Mandela =
21. Dolly Parton =
22. Percy Sledge =
23. Beyoncé Knowles =
24. King Sunny Ade =
25. Fela Anikulapo Kuti =
26. Jennifer Aniston =
27. Denzel Washington =
28. Dalai Lama =
29. Muhammed Ali =
30. Martin Luther King Jr. =

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 138 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Chapter 6 - Orí K÷fà | SHOP WITH ME
OBJECTIVES:
In this chapter you will learn:
- The use of the interrogative ‘Eélòó
- Oní-/Al-/¿l- /Æl-
- How to haggle
- Numbers 100-3000

139
Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Àwæn örö ( Vocabulary )

Nouns
aago clock/bell
àgbàdo corn
àgbë farmer
àgbò ram
àlùbôsà onion
àmàlà yam floured meal
a«æ cloth/clothing
ayò a game
ewúrê goat
fìlà hat
gààrí grain made from cassava
ìjögbön trouble
ilá okra/okro
ìpolówó advertisement
Ìrìn-àjò journey
irú locust bean
këkê bicycle
olóko farm owner
òróró peanut oil/vegetable oil
oúnj÷ food
ögëdë plantain
æjà market
æjô day
ækà / àmàlà meal made from yam flour
öla tomorrow
ælôjô periodic
màálù cow
méje-méje in sevens
sùúrù peace
wòsìwósì petty trading

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 140 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Noun Phrases
àwæn æjà kan some markets
èlò ilé household items
ëkæ mímu pap
erè oko farm produce
ëyà ækö car parts
ìyá aláta female pepper seller
æjà oko farm market/ village market

Adjective
tuntun new

Other Expressions
ó súnmô It’s near

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 141 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Lesson 1 - Ëkô Kìíní:


Interrogative: Eélòó
Interrogative ‘Eélòó’ implies ‘how much’. For example:

Buyer: Eélòó ni ata yìí? How much is this pepper?


Seller: Ogúnun náírà ni. It is twenty naira (¥20).

I«ê »í«e 1
Lo àp÷÷r÷ tí ò wà ní ìsàlë yìí láti fi dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Use the model below to answer the following questions.

Bí àp÷÷r÷:
Hat (¥ 50)

Eélòó ni fìlà yìí?


Àádôta náírà ni.

1. Shoe (¥ 70)
2. Pen (¥ 40)
3. Bag (¥ 65)
4. Onion (¥ 12)
5. Corn (¥ 20)
6. Hat (¥ 35)
7. Plantain (¥ 25)
8. Mango (¥ 18)
9. Okra (¥ 22)
10. Locust beans (¥ 15)

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 142 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 2 Níná æjà Haggling


Lo àp÷÷r÷ tí ò wà ní ìsàlë yìí láti fi dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Use the model below to answer the following questions.

Bí àp÷÷r÷:
A pair of pants (¥ 50)

»é «òkòtò náà gba ogójì náírà?


Rárá‚ kò gbà.

1. Shoe (¥ 70)
2. Dress (¥ 40)
3. Beans (¥ 15)
4. Onion (¥ 5)
5. Corn (¥ 8)
6. Banana (¥ 10)
7. Plantain (¥ 25)
8. Dictionary (¥ 49)
9. Okra (¥ 20)
10. Spinach (¥ 17)

I«ê »í«e 3
Wo àp÷÷r÷ tó wà lókè yìí‚ kæ ìsöröõgbèsì tí ó wáyé láàárin ìwæ àti ìyá ælôjà sílë. Má «e jê kí ó
ju gbólóhùn mêwàá læ.
Use the example above; write ten lines of dialogue between you and a market woman
(haggling in the market).

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 143 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Lesson 2 - Ëkô Kejì:


Oní-/Al-/¿l-/Æl-

Al-/¿l /Æl- are prefixes used to describe one who owns, one who does, one who sells, or
one who has. They are derivatives of Oní-/. For example, oní + a«æ —> oná«æ—> alá«æ. n=l
because they are allophones, and /i/ is elided with tone retention. The initial vowel /o/ takes
the form of /a/ which is then copied. Note that al-, æl-, ÷l-, and el- are allomorphs of oní

For example:

oní + ata  aláta one who sells peppers


oní + æmæ  ælômæ one who has a child
oní + ÷ran  ÷lêran one who sells meat
oní + i«u  oní«u one who sells yams
oní + aago  aláago one who sells or fixes watches

Note the initial vowel copying in aláta, ælômæ, ÷lêran, and aláago.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 144 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 1
Use oní-, al-, ÷l-, or æl-

1. àmàlà =
2. gààrí =
3. irú =
4. àlùbôsà =
5. këkê =
6. wòsìwósì =
7. ilá =
8. a«æ =
9. òróró =
10. aago =
11. ækà =
12. ælá =
13. ayò =
14. fìlà =
15. sùúrù =

I«ê »í«e 2
Fi èyí tó bá y÷ dí àwæn àlàfo wönyí
Fill in the spaces below with the appropriate words using oní-, al-, ÷l-, or æl-

Ní æjô kan‚ mo læ sí æjà láti læ ra a«æ lôwô ____________. Ní ibi tí mo ti ñ bá ____________


sörö lôwô ni mo ti rí ____________. Mo pè é‚ mo sì ra i«u m÷ta lôwô _______ láti fi gún iyán.
Bí mo «e fê máa læ ni mo tún rí ____________ àti ____________ tí wôn ñ polówó ata àti
÷ran. Mo pe àwæn náà‚ mo sì ra ata àti ÷ran pëlú.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 145 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Lesson 3 - Ëkô K÷ta:


Níná Æjà ( Haggling)

Ìsöröngbèsì (Dialogue)
Nínú æjà ( Inside the market )

Ìyá aláta àti oníbàárà


Pepper seller and a buyer

Màmáa Tádé: Eélòó ni tàtàsée yín, ìyá aláta?

Ìyá Aláta: Èwo nínúu wæn?

Màmáa Tádé: Àwæn tí ó wà ni àárín y÷n?

Ìyá Aláta: Náírà márùnún ni àwæn y÷n.

Màmáa Tádé: Háà! Wôn ti wôn jù. N kò lè san náírà márùnún o. ¿ jê kí n san náírà
mêta àbö.

Ìyá Aláta: Rárá, kò gbà. (Màmáa Tádé ñ læ.) Ó dára o. ¿ wá mú u ní náírà mêta
àbö.

Màmáa Táde: ¿ gbà. Náírà márùnún nìyí o.

Ìyá Aláta: Ò dára o. ¿ gba náírà kan àti àádôta kôbö. ¿ padà wá o.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 146 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Màmáa Táde: Mo gbô o.

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Ìbéèrè wo ni màmáa Tádé bèèrè lôwô ìyá aláta?


2. Eélòó ni ìyá aláta pe tàtàsé fún màmáa Tádé?
3. Eélòó ni màmáa Tádé ní òun máa san?
4. Eélòó ni màmáa Tádé san ní ìgbëyìn?
5. »éñjì eélòó ni ìyá aláta fún màmáa Tádé?

Cultural vignette: ÆJÀ


Æjà jê ibi tí àwæn ènìyàn tí ñ tà tàbí tí wôn ti ñ ra nõkan. Àwæn æjà kan wà fún nñkan pàtó tí
ènìyan bá fê. Bí àp÷÷r÷, æjà oúnj÷ yàtö sí æjà a«æ. Bêë ni æjà a«æ yààtö sí æjà ohun èlò ilé.
Orí«irí«i æjà ni ó wà ní ilë÷ Yorùbá. Ní ìlù Ìbàdàn, æjà tí ó wà fún a«æ títà ni Æjàa Gbági tuntun
àti Æjà Alê«inlôyê. Æjà Òjé, Æjà Orítamêrin àti Æjàa Bódìjà ni wæn ti máa ñ ta nõkan bíi oúnj÷
àti ohun èlò ilé. Æjàa Géètì ni wæn ti máa ñ ta àwæn ëyà ækö. Æjàa Mónìyà àti Æjà Örányàn ni
ibi tí wôn ti máá ñ ta ÷ran ìso bíi àgbò, ewúrê àti màálù.

Àwæn æjà mìíràn wà tí kì í «e olójoojúmô. Nígbà mìíràn, ó lè jê æjà ælôjô mêta-mêta,


márùnún-márùnún tàbí méje-méje. Æja oko ni àwæn æja tí ó súnmæ oko tí àwæn àgbë ti máa
ñ ko irè oko wæn wá fún títà.

I«ê »í«e 2
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.

1. Irú àwæn æjà wo ni ó wà ní ilë÷ Yorùbá?


2. Dárúkæ àwæn æjà ìlú Ibàdàn tí a kà nínú àyækà yìí.
3. Àwæn æjà wo ni wôn ti ñ ta a«æ ní ìlú Ìbàdàn?
4. Kí ni wôn ñ ta æjà ni Æjàa Môníyà àti Æjà Örányàn?
5. Æjô mélòó – mélòó ni wôn sáábà máa ñ ná àwæn æjà ìyókù?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 147 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 3
Jê ká «e àfiwé à«à. Sæ fún wa nípa à«à æjà ní ìlúù r÷.
Tell us about the market system in your country.

Ìsöröngbèsì (Dialogue)

Màmáa »adé àti Màmáa Fúnmi pàdé ní æjà.


»adé’s mom and Fúnmi’s mom meet in the market.

Màmáa »adé: ¿ káàárö o, Màmáa Fúnmi

Màmáa Fúnmi: ¿ káàárö o, Màmáa »adé, a à jí bí?


Màmáa »adé: A jíire o. Gbogbo ilé ñkô?
Màmáa Fúnmi: A dúpê o. Dáadáà ni wôn wà. Bàbáa »adé ñkô? »é àlàáfíà ni wôn
wà?
Màmáa »adé: A dúpê o. Bàbáa Fúnmi náà ñkô o?
Màmáa Fúnmi: Wôn wà o. Wôn mà ti læ sí ìrìn àjò.
Màmáa »adé: Dáadáa ni wæn yóò dé o. Mo mà fê ra ata rodo, ata «öõbö, tòmáàtì,
àlùbôsà, iyö àti epo pupa.
Màmáa Fúnmi: Èmi náà fê ra ÷ja tútù àti «öõbö fún æbë ÷ja aláta ni.
Màmáa »adé: Mo máa ra ëfôæ «ækæ yökötö àti ëgúsí. Mo ní láti ra èlùbô fún àmàlà,

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 148 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

fún oúnj÷ alê.

I«ê »í«e 4
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.

1. Níbo ni Màmáa »adé àti Màmáa Fúnmi ti pàdé?


2. Kí ni ìdí tí Màmáa »adé fi kí Màmáa Fúnmi pé ‘a à jíbí’?
3. Ta ni ó læ sí ìrìn àjò?
4. Kí ní Màmáa »adé wá rà lôjà?
5. Kí ni Màmáa Fúnmi ní láti rà?

OWÓ NÍNÁ NÍNÚ ÆJÀ

Ìsöröngbèsì (Dialogue)

Two friends, Kúnlé and Ládi meet in the market.

− Háà Kúnlé, kí ni o wá «e ní æjà?


− Màmáa mí ní kí n wá ra ÷ran náírà mêwàá, ìr÷sìi náírà márùnún ààbö, ata rodo náírà
kan, àlùbôsà náírà kan, èfôæ tëtë náírà méji. Wôn fún mi ní ogúnun náírà. Tí ì«irò r÷ bá
péjú, eélòó ni ó y÷ kí n mú padà læ sí ilé?
− Kúnlé, «é o mö pé mo fêràn ì«irò! Wà á mú …..uhhhhh…… àádôta kôbö padà læ sí ilé fún
màmáà r÷. Tí o kò bá «e bêë, o ti wæ ìjögbönæn màmáa rë nìy÷n.
− Ládi, èmi náà ti «írò iye tí ó y÷ ki n mú padà læ sí ilé, O mæ ì«irò gan-an ni o.
− Màmáa tèmi náà ní kí ñ ra ata tàtàsé ægôta kôbö, epo pupa náírà kan, àlùbôsà ægôrin
kôbö, ëwà pupa náírà márùnún, gààrí náírà márùnún, nínúu náírà márùnúndínlógún. Èló
lo rò wípé ó y÷ kí n mú padà læ sí ilé?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 149 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

− Náíra méjí ati ogóji kôbö.


− O gbà á. Ó dàbö o.
− Ó dàbö o.

I«ê »í«e 5
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Respond to the following questions.
True False
Òótô ni Òótô kô
1. Ládi àtí Kúnlé pàdé nílé ætí. ☐ ☐
2. Màmáa Kúnlé ní kí ó læ ra ÷ran ogúnun náírà. ☐ ☐
3. Ogúnun náírà ni wôn fún Kúnlé láti ilé. ☐ ☐
4. Ládi kò fêràn ì«irò rárá. ☐ ☐
5. Àádôta náírà ni Kúnlé máa mú padà læ sílé. ☐ ☐
6. Babáa Ládi ni ó rán an læ sí æjà. ☐ ☐
7. Èfôæ tëtë wà lára nõkan tí màmáa Kúnlé ní kí ó rà wálé. ☐ ☐
8. Àlùbôsà wà lára nõkan tí Ládi àti Kúnlé máa rà læ fún ☐ ☐
màmáa wæn.

9. Kôbö mêrìndínlógún ni màmáa Ládi fún un. ☐ ☐


10. Kúnlé sæ iye owó tí Ládi máa mú padà læ fún màmáa rë. ☐ ☐

I«ê »í«e 6
Kæ ìsöröõgbèsì kan láàárínin iwæ àti örêë r÷ ti ÷ jæ pàdé nínúu æjà
Write a dialogue between you and your friend you met in the market.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 150 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Á«à Ìpolówó Æjà (Advertisement)


Àgbàdo sísè: Láñgbé jíná o
Örökún orí ebè
Olóko ò gbowó

Ëwà sísè: Àdàlú elédé o

Awùsá: Awùsá gbó keke bí obì


Ó gbó bí orógbó

I«u sísè: ¿lêntú dé o.


Örê ìkëtê dé o
Ó tú sépo múyê,
Ó fàtàrí napo pê bê

¿kæ mímu Ómí ê ñ hó yeeyéè,


Yeeyéè ní ñ hó o
Ëyin æmæ àràbà mêta Odòokun,
¿ wa mu ún
Yeeyéè ní ñ hó o

Àwæn orin Yorùbá nípa oúnj÷ (Song about food)


Oní mæínmôín gbewá gbewá
Mæínmôín epo
»ó mepo
»ó mepo «ìndìn
Mæínmôín epo
»o fedé si pëlálùbôsà
Mæínmôín epo

Àwæn orin Yorùbá nípa oúnj÷ (Song about food)


Oní dòdò oní mæínmôín
Oní dòdò oní mæínmôín
Nígbà tí ò tà ó gbé gbá kalë
¿ wá wò jà ní Láfíàji.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 151 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

Lesson 4 - Ëkô K÷rin:


Nôñbà ( Numbers )

Nôñbà 100-3000
100 ægôrùnún 300 öôdúnrún
110 àádôfà 400 irínwó
120 ægôfà 500 ëêdêgbëta
130 àádóje 600 ÷gbëta
140 ogóje 700 ëêdêgbërin
150 àádôjæ 800 ÷gbërin
160 ægôjæ 900 ëêdêgbërún
170 àádôsànán 1000 ÷gbërún
180 ægôsànán 1200 ÷gbëfà
190 àádôwàá 1400 egbèje
200 igba 1600 ÷gbëjæ
203 ÷êtàlénígba 2000 ÷gbëwá/÷gbàá
250 àádôtalénígba 2,200 ÷gbökànlá
2,800 ÷gbërìnlá
3,000 ÷gbëêdógún/ ëêdêgbàajì

More on Numbers

Àádô = ogún lônà ilôpo iye kan ó dín ÷êwàá


(20 x ? - 10)

Ëëdê = igba lônà ilôpo iye kan ó dín ægôrùnún


(200 x ? - 100)

Ëëdê + ÷gbàá = Ëêdêgbàá


i.e. ÷gbàá lônà ilôpo iye kan ó dín ÷gbërún
(2,000 x ? -1,000)

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 152 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

÷gbàáta = 6,000 (2000 x 3)


Therefore, ëêdêgbàáta = 5,000
÷gbàárin = 8,000
Therefore, ëêdêgbàárin = 7,000
÷gbàáwàá or ökê kan = 20,000
ökê méjì = 40,000

I«ê »í«e 1
Kæ ìdáhùn r÷ ní Yorùbá.
Write your response in Yorùbá.

Bí àp÷÷r÷:
100 – 100 = òdo

1. 150 – 40 =

2. 200 – 60 =

3. 87 + 54 =

4. 45 x 3 =

5. 16 + 143 =

6. 78 + 125 =

7. 49 x 4 =

8. 169 – 53 =

9. 70 + 70 =

10. 200 – 132 =

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 153 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 2
Kæ ìdáhùn r÷ ní Yorùbá.
Write your response in Yorùbá .

Bí àp÷÷r÷:
Yæ àádôtalélôöôdúnrún kúrò nínú ÷gbëta. Kí ni ó kù?
Ó ku àádôta.

1. Yæ ÷gbëta kúrò nínú ÷êtàdínlógúnlélêgbërin. Kí ni ó kù?


2. Yæ ëêdêgbërin kúrò nínú ÷gbërin . Kì ni ó kù?
3. Yæ ægôsànán kúrò nínú ÷gbërún. Kí ni ó kù?
4. Yæ ægôjæ kúrò nínú ægôsànán. Kí ni ó kù?

I«ê »í«e 3
Dí àwæn àlàfo wönyí.
Fill in the blank spaces.

Bí àp÷÷r÷:
ogún x 3 = ægôta

1. x4 = ægôrin

2. àád = 180-10

3. ægbön àti = 630

4. ëêdêgbësán dín = ÷gbëjæ

5. = 420

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 154 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 4
So àwæn tí ó bara mu ni öwô A àti öwô B papö.
Match the words in column A with those in column B.
A B
149 ÷êrìndínlôgöwá
196 oókàndínláàdôjæ
500 igba
200 ëëdêgbëta
2000 ÷gbëfà
1200 ÷gbàá
120 ÷gbëta
600 ægôfà
60 àádôsànán
170 ægôta

I«ê »í«e 5
Mú èyí tó bá tönà nínú àwæn wönyí.
Circle the correct answer.

1. Yæ ÷êtàdínláàdóje kúrò nínú öôdúnrún, ó jê?


a. ÷êtàléláàdôsànán
b. ÷êtàlélógóje
c. ÷êrìndínlôgöwá
d. oókànléláàdôsànán
2. Yæ ÷êtàdínlógún kúrò nínú ÷êrìndínláàádôtalénígba, ó jê?
a. oókàndínlôgbönlénígba
b. ÷êtàdínlôgbönlélôödúnrún
c. eéjìlélôgbönlénígba
d. ÷êtàlénígba
3. Yæ ogún kúrò nínú ÷êtàlélægôjæ, ó jê?
a. ÷êtàdínláàdóje
b. ÷êtàlélógóje
c. ÷êtàléláàdóje
d. ÷êtàléláàdôsànán

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 155 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷fà ( Chapter 6 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

4. Aárùnúndínlôgôfà àti aárùnúndínláàádóje jê?


a. ogójìlénígba
b. ægbönlénígba
c. aárùnúndínlógúnlénígba
d. àádôtalénígba

5. Oókàndínláàádôta àti àádôfà jê?


a. oókànlélôgôjæ
b. eéjìléláàdôjæ
c. ÷êtàlélôgôjæ
d. oókàndínlôgôjæ

6. Eéjì lônà àádôfà jê?


a. ogúnlénígba
b. ÷êtàlénígba
c. àádôtalénígba
d. eéjìlénígba

7. ¿êrin lônà aárùnúnlélægôfà jê?


a. ëêdêgbëta
b. ÷gbëta
c. öôdúnrún
d. ëêdêgbërin

8. ¿êtà læna ægôrùnún jê?


a. igba
b. öôdúnrún
c. irínwó
d. ÷êtàlénígba

9. Fi èéjì pín irínwó, ó jê?


a. eéjìlénirínwó
b. öôdúnrún
c. ëêdêgbëta
d. igba

10. Fi aárùnún pín ogúnlélêëêdêgbëta, ó jê?


a. ÷êrìnlélôgôrùnún
b. ÷êrìnléláàdôfà
c. ÷êrìndínlôgôrùnún
d. ÷êrìnlélêëêdêgbëta

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 156 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Chapter 7 - Orí Keje | LET’S FIND SOMETHING TO EAT!
OBJECTIVES:
In this chapter you will learn:
-How to express hunger and thirst
-About food in the market
-About daily meals
-How to order food in a restaurant
157
Orí Keje ( Chapter 7 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Àwæn örö ( Vocabulary )

Nouns
adì÷ chicken
aláköwé educated person
alárànán a type of fish
àlejò visitor, guest
àgbàdo corn
agbálùmö wild cherry
àkàrà food made from black eye peas/beans
àlùbôsà onion
àrö drum (fish)
à«áró food made from yam
ata pepper
awó guinea fowl
böölì roasted plantain
bôtà butter
búrêdì bread
dòdò fried plantain
ègbo food made from corn
èlùbô flour made from yam
èpìyà tilapia (fish)
èso fruit
ewédú a type of leafy green
ëfô leafy green
÷ja fish
÷ran meat/beef
ëgúsí melon seed
ëbà food made from cassava
ëdö liver
ëkæ a food made from corn
÷lêdë pork(pig)
÷l÷ran meat seller
÷mu palm wine

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 158 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

ëpà peanut
ëwà beans
÷yin egg
fàájì fun
fáñtà fanta
fùfú food made from cassava
gààrí grains made from cassava
gbëgìrì bean stew
gúgúrú popcorn
hámúbôgà hamburger
ìbêp÷ papaya
ìgbákæ scoop
ìgbín snail
ìkôkærê wateryam porridge
ilá okra/okro
ìnáwó ceremony
ìpékeré plantain chips
ìsæmælórúkæ naming ceremony
ìgbéyáwó marriage ceremony
ìr÷sì/ráìsì rice
irú locust bean
ìsö stall/booth
i«u yam
iyán pounded yam/ food made from yam
kókà oòtù Quaker Oats
kídìnrín kidney
kóòkì Coca-Cola
kæfí coffee
màálù cow meat (cow)
màkàróni macaroni
máñgòrò mango
mílíìkì milk
mínírà mineral/soft drinks
môínmôín food made from black eye peas/beans
æbë stew

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 159 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

öbökún a type of fish


ògì food made from corn
ògúfe goat meat
òkèèrè foreign
òkèlè morsel
æjô-ìbí birthday
omi water
oníbàárà customer/buyer
öpë òyìnbó pineapple
orí«irí«i different
òróró vegetable oil
æsàn orange
oúnj÷ food
panla stockfish
pàtàkì important
p÷pusí Pepsi
pæfupôöfù puff-puff (fried snack made with flour)
rárá no
tàtàsé/ tàtà«é red pepper
tíì tea
sandíìnì sardine
sêfúnæöpù 7 UP
síríàlì Corn Flakes, Rice Krispies, etc
«àkì tripe
«áwá a type of smoked fish
«íìsì cheese
«in«íìnì chinchin (fried snack made with flour)
«úgà sugar
tòlótòló turkey
tòmáàtì tomato

Noun Phrases
àmàlà i«u food made from yam
àmàlàa / ækàa lááfún food made from cassava
ara ÷ran meat parts

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 160 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

àwæn alá«æ fabric sellers


dokitæ pêpë Dr. Pepper
epo pupa palm oil
÷ja gbígb÷ dried/smoked fish
÷ja tùtú fresh fish
÷ran ìgbê bush meat
÷s÷ ÷ran cow leg
ilé-ìtajà oúnj÷ restaurant
jölôöfù ráìsì jollof rice
màmá olóúnj÷ food seller
ögëdë àgbagbà plantain
ögëdë wêwê banana
ohun-èlò oúnj÷ food ingredients
oúnj÷ olókèlè solid food (rolled into morsels)
ædún ìbílë traditional festival
ædún egúngún the masquerading festival
öbë ilá okra stew
öbë ëgúsí melon stew
ækà gidi/ àmàlà food made from yam
önà méji two ways
öpë òyìnbó pineapple
púpö nínú a lot of
rárá kògbà no deal

Verbs
fêràn love/ like
fê want/ need
fún to give
gbàgbô to believe
ná shop/bargain/haggle

Verb Phrases
dá lórí is about
fún mi give me
kò gbædö must not

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 161 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

ló pö jù found the most


pín sí categorized into
rìn kæjá walk past
tún lè rí can also find/see

Adjectives
èyí this
nìy÷n that
«o«o only
dára good

Adjective Phrase
ju òmíràn læ than another one

Prepositional phrases
níbë there

Adverb
lêëköökan once in a while

Interrogative
«é ó gbà…? can I pay…?

Other Expressions
bí ó ti lë jê pe in spite of the fact that
lônà mìíràn/ nígbà mìíràn in another vein/ in another light/ in other
ways
ki a má gbàgbé pé don’t let us forget that
oúnj÷ tí kì í «e olókèlè food (not rolled into morsels

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 162 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Lesson 1 - Ëkô Kìíní:


Verbs ‘fê, fêràn

The verb ‘fê’ means ‘to want’ while ‘fêràn’ means ‘to like or to love’.
Mo fê oúnj÷  I want food.
Mo fê owó  I want, or need money.
Mo fê a«æ  I want clothes.

Mo fê j÷un  I want to eat


Mo fê sùn  I want to sleep
Mo fêràn oúnj÷  I like food.
Mo fêràn owó  I like, or love money.
Mo fêràn a«æ  I like clothes.

One cannot say Mo fêràn j÷un or Mo fêràn sùn


One would rather say:
Mo fêràn láti j÷un  I like to eat .
Mo fêràn láti sùn  I like to sleep.

Ìsöröngbèsì (Dialogue)

Örê ni Túndé àti Wálé. Wálé læ kí Túndé ní ilée wæn.


Túndé and Wálé are friends. Wálé visits Túndé at home.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 163 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Túndé: Wálé‚ báwo ni nõkan?


Wálé: Dáadáa ni.
Túndé: Àwæn ÷bíì r÷ ñkô?
Wálé: Dáadáa ni gbogbo wôn wà o. Màmáà mi ní kí n máa kí ÷.
Túndé: Wôn mà «é o‚ wôn kú àìgbàgbé mi.
Wálé: Àwæn òbíì r÷ náà ñkô?
Túndé: Wôn ti jade láti àárö‚ kò sì y÷ kí wôn pê dé mô.
Wálé: Ó y÷ kí n dúró dè wôn‚ nítorí pé ó pê tí mo ti rí wæn.
Túndé: Kí ni kí n fi «e ê lálejò báyìí?
Wálé: Èmi! Àlejò? Gbogbo ohun tí o bá ní nílé pátá ni kí o gbé wá‚ mà á j÷ wôn.
Àmô‚ má gbé ògì wá o.
Túndé: Kí ló dé?
Wálé: N kì í mu ògì. N kò fêràn ògì rárá.
Túndé: Kò burú o‚ ìr÷sì àti ëwà ni mo fê fún ÷ j÷ o.
Wálé: Ìr÷sì kë! »é kò sí iyán tàbí ëbà ní?
Túndé: Wálé! O ti fêràn òkèlè jù. Æmæ ækà!
Wálé: »é ìwæ ti gbàgbé örö àwæn Yorùbá tí wôn sæ pé:
“Iyán l’oúnj÷‚ ækà l’oògùn‚ Àìrí rárá là á j’ëkæ‚ K’÷nu má dilë ni ti gúgúrú.”
Túndé: Ó dára‚ mà á fún ÷ lêbà.
Wálé: Hën-ên-ën! O «é jàre örê.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 164 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.
True False
Bêë ni Bêë kô
1. Àwæn òbíi Túndé wà nílé ní æjô tí Wálé læ kí Túndé. ☐ ☐
2. Wálé ni ó kôkô kí Túndé. ☐ ☐
3. Kò pê tí Wálé rí àwæn òbíi Túndé. ☐ ☐
4. Túndé kò mæ Wálé rí têlë. ☐ ☐
5. Àti alê ni àwæn òbíi Túndé ti jáde. ☐ ☐
6. Gbogbo oúnj÷ tí Túndé ní ló gbé fún Wálé. ☐ ☐
7. Wálé fêràn ògì púpö. ☐ ☐
8. Ìr÷sì àti ëwà ni Túndé fún Wálé j÷. ☐ ☐
9. Wálé kò fêràn iyán. ☐ ☐
10. Àwæn òbíi Wálé mæ Túndé. ☐ ☐

I«ê »í«e 2
Lo ‘mo fêràn’ láti sæ nõkan márùnún tí o fêràn àti ìdí tí o fi fêrànan wæn.
Use ‘mo fêràn’ to talk about five things you like, and state why you like them.

Bí àp÷÷r÷:
Mo fêràn owó nítorí pé mo lè fi ra ohun tí ó bá wù mi.

1.

2.

3.

4.

5.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 165 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 3
Lo ‘n kò fêràn’ láti sæ nõkan márùnún tí o kò fêràn àti ìdí tí o kò fi fêrànan wæn.
Use ‘n kò fêràn’ to talk about five things you do not like, and state why you do not like them.

Bí àp÷÷r÷:
N kò fêràn àìsàn nítorí pé kì í jê kí ñ «e ohun tí mo bá fê «e.

1.

2.

3.

4.

5.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 166 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Lesson 2 - Ëkô Kejì:


Àwæn oùnj÷ òòjô ( Daily meals)

Àwæn Yorùbá fêràn oúnj÷ wönyí:

1. Môínmôín àti ògì 1. Ëbà tàbí iyán tàbí àmàlà pëlú æbë ëgúsí
2. Àkàrà àti ògì tàbí ilá, tàbí ëfô, tàbí ewédú, tàbí ëfô
3. I«u àti ÷yin ÷lêgùúsí
4. ¿wà àti búrêdì
2. Ìr÷sì àti dòdò
5. Dòdò àti ÷yin
6. Búrêdì àti sandíìnì 3. Ìr÷sì àti môínmôín
7. Búrêdì àti ÷yin 4. Ìr÷sì àti ëwà
8. I«u àti æbë ata 5. Ìr÷sìi jölôôfù àti adì÷/÷ran/÷ja
9. Búrêdì àti bôtà 6. Dòdò àti ÷yin
10. Síríàlì (Corn Flakes, Rice Krispies) 7. Dòdò àti ëwà
11. Kókà Oòtù (Quaker Oats) 8. Dòdò àti môínmôín

Oúnj÷ Æbë Èèlò æbë Èso Ìpápánu

olókèlè: æbë ëgúsí, ilá, tàtàsé‚ atarodo‚ öp÷ òyìnbó‚ «ínin«ìn‚


ëfô, ewédú, ëfô tòmáàtì‚ ögëdë wêwê‚ pæfupôöfù‚
ëbà, iyán, ÷lêgùúsí àlùbôsà ìbêp÷‚ gúrôfà‚ ìpékeré,
àmàlà, epo pupa, irú, æsàn‚ àgbæn‚ kókoró‚ ëpà‚
fùfú‚ëbà, òroro máõgòrò gúrúrú‚ böölì
semolina

aláìlókèlè: ëfô:

Ìr÷sì funfun, adì÷, ÷ran, ÷ja tëtë‚ «ækæ‚


Ìr÷sì jölôôfù, ewúro‚ gbúre
ëwà, dodo,
môínmôín,
÷yin, ògì,
àkàrà, búrêdì,
sandíìnì, i«u,

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 167 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Síse oúnj÷ ní iIë÷ Yorùbá

Ríro iyán
(Rec ipe for iyán)

1. Gbé ìkòkò sórí iná


2. Da omi sínú ìkòkò
3. Jê ki omi hó
4. Da iyán sínú omi híhó
5. Ro iyán nínú omi híhó fún ì«êjú márùnún sí mêwàá
6. Bí ó bá «e fê ÷ sí (ní líle tàbí ní rírö)
7. Tí ó bá le jù, fi omi díë síì
8. Tí ó bá rö jù, fi iyán díë síì
9. Dé e fún bíi ì«ëjú márùnún, tún rò ó. Ó ti jinná nìy÷n!
10. J÷ iyánàn r÷ pëlú æbë ilá tàbí æbë ëfô tàbí æbë ëfô
÷lêgùúsí.
- ¿kú ìj÷un o! (Bon appetit!)

Síse æbë ÷lêgùúsí


(Rec ipe for ëgúsí stew)
Èèlò æbë ÷lêgùúsí 1. Læ ëgúsí pëlú omi
( ingredient s for ëgús í s tew ) 2. Ge àlùbôsà si wêwê
3. Da àlùbôsà sinú ëgúsí
• ëgúsí 4. Gbé ìkòkò æbë sórí iná
• ata 5. Da epo pupa sínú ìkòkò æbë
• omi 6. Tí epo pupa bá gbóná díë
• ëfô 7. Da àlùbôsà àti ëgúsí sínú epo pupa
• epo pupa 8. Jê ki ó sè díë
• ÷ran 9. Da ata lílö àti omi ÷ran sínú ìkòkò æbë
• omi ÷ran 10. Ro gbogbo ë pö
• iyö 11. Lêyìn ì«êjú márùnún, da ëfô gígé sínúu rë
• àlùbôsà 12. Fi magí àti iyö sí i.
13. Lêyìn ì«êjú márùnún, ó ti jiná nìy÷n!
- ¿kú ìj÷un o! (Bon appetit!)

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 168 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Verbs ‘j÷, mu’ (eat, drink)

Mo fê j÷ ìr÷sì.  I want to eat rice.


Mo fê mu omi.  I want to drink water.

Mo lè j÷ ìr÷sì.  I can eat rice.


Mo lè mu omi  I can drink water.

I«ê »í«e 1
Parí àwæn örö wönyí.
Complete the following sentences.

1. Fún òùngb÷, àwæn ènìyàn lè mu

2. Tí ebí bá ñ pa mí, mo lè j÷

3. Tí òùngb÷ bá ñ gb÷ mí, mo lè mu

4. Tí mo bá fê j÷ ìpápánu‚ mo lè j÷

5. Tí mo bá fê j÷ èso, mo lè j÷

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 169 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 2
Lo örö-ì«e tó dára láti «àlàyé bí a «e le se àwæn oúnj÷ wönyí.
Use the correct verb to describe how to prepare these foods.

Bí àp÷÷r÷:
se i«u

1. iyán

2. ÷yin

3. ìr÷sì jölôôfù

4. àmàlà

5. dòdò

6. ëwà

7. à«áró

8. ëbà

9. àkàrà

10. ògì

I«ê »í«e 3
Lo örö-ì«e tó dára láti «àlàyé àwæn oúnj÷ àti nõkan mímu wönyí.
Use the correct verb to describe eating or drinking of the following.

Bí àp÷÷r÷:
mu omi

1. ëbà

2. ÷mu

3. kóòkì

4. àmàlà

5. ògì

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 170 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 4
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Kí ni àwæn oúnj÷ àárö mêrin tí àwæn Yorùbá lè j÷?

2. Kí ni àwæn oúnj÷ ösán márùnún tí àwæn Yorùbá lè j÷?

3. Dárúkæ àwæn nõkan mêrin tí ìwæ máa ñ j÷ ní àárö?

4. Dárúkæ àwæn oúnj÷ mêta tí àwæn Yorùbá lè j÷ ní alê?

5. Kí ni àwæn eso mêta tí ìwæ fêràn láti j÷?

6. Kí ni àwæn æmædé fêràn láti j÷ ní ilúù r÷?

7. Kí ni àwæn æmædé fêràn láti mu ní ilúù r÷?

8. Kí ni màmáà r÷ fêràn láti j÷ ní àárö?

9. Àwæn oúnj÷ wo ni bàbáà r÷ fêràn láti j÷?

10. Àwæn èso wo ni màmáà r÷ fêràn láti j÷?

11. Kí ni àwæn nõkan tí ìwæ fêràn láti mu?

12. Àwæn èso wo ni ìwæ fêràn láti j÷?

13. Kí ni àwæn nõkan tí ìwæ lè j÷ ní ösán?

14. Kí ni àwæn nõkan tí bàbáà r÷ fêràn láti mu?

15. Kí ni àwæn nõkan tí àwæn ÷bíì r÷ lè j÷ ní alê?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 171 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 5
Fi èyí tó bá y÷ dí àwæn àlàfo wönyí
Fill in the spaces below with appropriate pronouns.

Nígbà tí mo délé láti ilé–ìwéè mi, màmáà mi bi mí pé kí ni mo fê____________. Mo dá wæn


lóhùn pé iyán ni. Wôn sæ wipe àwæn kò lè ____________iyán ní àsìkò náà torí pé ó ti r÷
àwæn‚ «ùgbôn tí ó bá jê àmàlà ni mo fê ni, àwæn «ìlè____________ò. Màmáà
mi____________àmàlà fún mi‚ mo sì ____________ê pëlú æbë ewédú àti ÷ran. Mo fêràn
màmáà mi gan-an ni.

I«ê »í«e 6
»e àlàyé bí wôn «e máa ñ «e oúnj÷ kan nílúù r÷.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 172 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Lesson 3 - Ëkô K÷ta:


In the market

Ìsöröngbèsì (Dialogue)
Ìsöröõgbèsì láàárin Bùnmi àti Tósìn. ( Dialogue between Bùnmi and Tósìn. )

Bùnmi: Kí ni orúkæ æjà tí wôn ñ ná ní àdúgbò tí a


rìn kæjá y÷n?
Tósìn: Æjàa Sánñgo ni.
Bùnmi: »é æjà kan «o«o tí ó wà ní ìlú Ìbàdàn
nìy÷n ni?
Tósìn: Rárá o!
Bùnmi: Kí ni orúkæ àwæn æjà tí ó kù àti àwæn ohun
tí a lè rí rà ní ibë?
Tósìn: Orí«irí«i æjà ló wà ní ìlú Ìbàdàn yìí. Nínúu
wæn ní a ti rí Æjàa Sánñgo, Æjàa Màpó,
Æjà Alê«inlôyê, Æjàa Dùgbë, àti Æjà
Orítamêrin. Bí àp÷÷r÷, a lè rí ohun èlò
÷nú ñ j÷ rà ní æjà Alê«ìnlôyê bí ó ti lë jê pé
ìsö àwæn ála«æ ló pö jù níbë. Àwæn èlò
oúnj÷ bíi ata, tòmáàtì, epo pupa, irú, òróó,
àlùbôsà, ilá, ëgúsí àti oúnj÷ bíi ìr÷sì, ëwà,
àgbàdo, ÷ja, ÷ran, gàrí, èlùbô, àti ëfô. A
tún lè rí àwæn èso bíi æsàn, máñgòrò,
ìbêp÷ àti bêë bêë læ ní àwæn æjà wönyí.
Nínú àwæn æjà tí mo dárúkæ wönyí, a lè sæ
wípé Æjàa Sánñgo, Màpó, àti Alê«inlôyê
ni àwæn æjà tí wôn tóbi jù ní ìlú Ìbàdàn.

Bùnmi: Èyí mà dára o. Wôn yàtö púpö sí àwæn


æjà tí a máa ñ ná ní Ilé-Ifë.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 173 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Kí ni orúkæ æjà tí Bùnmi àti Tósìn rìn kæjá?

2. Yàtö sí èlò oúnj÷ àti oúnj÷, kí ni nõkan tí a tún lè ra ni æjà Alê«inlôyê?

3. Kí ni orúkæ ìlú tí Bùnmi ti wá?

4. Orúkæ æjà mèlòó ni Tósìn dárúkæ?

5. Dárúkæ àwæn æjà tí Tósìn sæ wípé wôn tóbi jù ní ìlú Ìbàdàn?

6. Kí ni àwæn élò oúnj÷ tí a lè rà ní æjà Alê«inlôyê?

7. Dárúkæ àwæn æjà tí ó wà ní ìlúù r÷.

8. Kí ni àwæn élò oúnj÷ tí a lè rí rà ní àwæn æjà tí ó wà ní ìlúù r÷?

9. Kí ni ìdíi rë tí Bùnmi fi sæ wipé “Èyí mà dára o”?

10. Níbo ni ìlú Ìbàdàn wà?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 174 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 2
Mú èyí tó bá tönà nínú àwæn wönyí.
Circle the correct answer.
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê. Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
1. Kí ni orúkæ æjà kan tí ó wà ní ìlú Ìbàdàn tí Tósìn dárúkæ?
a. Æjàa Dùgbë
b. Æjà Æba
c. Æjà Ilé-Ifë
d. Æjà Orítamêfà

2. Kí ni wæn ñ tà ní Æjà Alê«inlôyê?


a. asæ
b. bàtà
c. aago
d. àwòrán

3. Æjà wo ni ó tóbi jù láàárin àwæn æjà tí wôn wà ní ìlú Ìbàdàn?


a. Æjàa Màpó
b. Æjàa Dùgbë
c. Æjà Orítamêrin
d. Æjà Æba

4. Kí ni orúkæ ìlú ti Tósìn ti wá?


a. Ilé-Ifë
b. Ìbàdàn
c. Èkó
d. Abêòkúta

5. Orúkæ æjà mélòó ni Tósìn dárúkæ pe wôn tóbi jù ní ìlú Ìbàdàn?


a. Mêta
b. Méjì
c. Márùnún
d. Mêfà

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 175 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Oúnj÷ ní ilë÷ Yorùbá ( Food in Yorùbá land )


Oúnj÷ olókèlè àti oúnj÷ tí kìí «e olókèlè ni önà méji pàtàkì tí àwæn oúnj÷ Yorùbá pín sí.
Àwæn oúnj÷ olókèlè ni ëbà, iyán, àmàlà i«u, àmàlàa láfún àti fùfú. Àwæn oúnj÷ tí kì í «e
olókèlè ni ìr÷sì, ègbo, ëwà, à«áró àti bêë bêë læ. Púpö nínú àwæn oúnj÷ olókèlè ni wôn
máa ñ fi ëgê «e. Ëgê ni wôn fi ñ «e gààrí, àmàlàa láfún àti fùfú. Nínúu gààrí lati rí ëbà.
Nínú i«u lati rí àmàlà i«u àti iyán.

Orí«irí«i æbë ni àwæn Yorùbá máa ñ j÷. Dí÷ nínú àwæn æbë yìí ni æbë ëfô, ilá, amúnútutù,
ëgúsí, ewédú àti gbëgìrì. Æbë ilá dára fún oúnj÷ òkèlè bíi ëbà. Æbë ëgúsí ni àwæn ènìyàn
sáábà máa ñ fi j÷ iyán. Æbë ewédú àti gbëgìrì ni àwæn ènìyàn gbogbo sæ wípé ó dára jù
fún àmàlàa láfún àti àmàlà i«u. Orí«irí«i æbë ëfô ni ó wà: æbë ëfôæ «ækæ, tëtë, gbúre,
ewúro àti bêë bêë læ.

Orí«irí«i ÷ran ni wôn fi ñ se æbë. Nínu àwæn ÷ran wönyí ni ÷ran ògúfe, màálù, ÷lêdë àti
÷ran ìgbê. Orí«irí«i ara ÷ran ni wôn sì ñ j÷. Nínúu wæn ni «àkì, ëdö àti kídìnrín. Àwæn
Yorùbá sì máa ñ fi ÷ja se æbë nígbà mìíràn. Nínu àwæn ÷ja wönyí ni ÷ja àrö, èpìà, öbökún,
alárànán, panla, «áwá àti ÷ja gbígb÷. Wôn sì tún máa ñ fi adì÷, tòlótòló, awó àti ìgbín se
æbë pëlú.

Yorùbá gbàgbô wípé àwæn ëyáa Yorùbá köökan fêràn oúnj÷ kan ju òmíràn læ. Bí àp÷÷r÷,
àwæn Èkìtì fêràn iyán. Àwæn Ìbàdàn ni ó ni àmàlà láfún. Àwæn Ìjëbú fêranan gààrí àti ëbà.
Æwô ni àwæn Yorùbá fi máa ñ sáábà j÷ òkèlè nítorí pé wôn ní ìgbàgbô pé àt÷l÷wô ÷ni kì í
tan ní j÷. »ùgbôn àwæn mìíràn máa ñ fi fôökì jëun.

Àwæn Yorùbá sì máa ñ j÷ èso bíi æsàn (òrombó), ìbêp÷, öpë òyìnbó, àgbálùmö àti ögëdë
wêwê. Ìpápánu bíi bööli àti ëpà wà lára oúnj÷ tí àwæn ènìyàn máa ñ j÷. Böölì ni ögëd÷ tí
wôn yan. Àwæn ènìyàn tun máa ñ j÷ ìpékeré, gúgúrú, ëpà àti bêë bêë læ.

Ní gbogbo ìgbà ni àwæn Yorùbá máà ñ mu omi pëlú oúnj÷ wæn. »ùgbôn lêëköökan, wôn
máa ñ mu mínírà bíi kóòkì, fáñtà àti p÷pusí. Nígbà mìíràn, wôn tún máa ñ mu ÷mu fún
fàájì tàbí nígbà ìnáwó bíi ì«ílé, ìsæmælórúkæ, ìgbéyàwó, æjô ìbí àti ædún ìbílë bíi ædún
egúngún. Ki a má gbàgbé pé àwæn Yorùbá náà máa ñ mu tíì tábí kæfí o!

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 176 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 3
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Öná mélòó ni oúnj÷ tí àwæn Yorùbá máa ñ j÷ pín sí?

2. Kí ni àwæn oúnj÷ olókèlè?

3. Kí ni àwæn oúnj÷ tí kì í «e olókèlè?

4. Irú oúnj÷ wo ni àwæn Ìbàdàn fêràn?

5. Oúnj÷ wo ni àwæn Èkìtì fêràn?

6. Dárúkæ ìpápánu méjì tí àwæn Yorùbá máa ñ j÷.

7. Orí«i æbë mélòó ni a dárúkæ nínú àròkæ yìí?

8. Kí ni a máa ñ fi «e púpö nínú àwæn oúnj÷ olókèlè?

9. Æbë wo ni ó dára fún oúnj÷ òlókèlè?

10.Kí ni ìdíi rë tí àwæn Yorùbá fi ñ fæwô j÷un?

11.Kí ni ìpápánu tí àwæn ènìyàn máa ñ j÷ ní ìlúù r÷?

12.Kí ni àwæn oúnj÷ tí kì í «e olókèlè tí ìwæ máà ñ j÷?

13.Kí ni àwæn oúnj÷ tí ìwæ máà ñ fi æwô j÷?

14.Kí ni àwæn oúnj÷ ìlú òkèèrè tí àwæn Yorùbá máa ñ j÷?

15.lrú oúnj÷ wo ni ó y÷ kí àwæn ènìyàn máa j÷? Kí n ìdíí rë?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 177 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 4
To àwæn oùnj÷ tí o rí kà nínú àyækà yìí sí abê àwæn örö wönyí.
List the various types of food or drink you read in the passage above into the groups below.

1. Oúnj÷ olókèlè:
2. Oúnj÷ tí kì í «e olókèlè:
3. Ìpápánu:
4. Nõkan mímu:
5. Æbë:

I«ê »í«e 5
To àwæn oùnj÷ tí o mö ní ìlúù r÷ sí abê àwæn örö wönyí.
List the various types of food or drink in your country under the categories below.

1. Orí«irí«i ÷ja:
2. Oúnj÷ tí kì í «e olókèlè:
3. Ìpápánu:
4. Nõkan mímu:
5. Æbë:
6. Oúnj÷ àárö:
7. Oúnj÷ ösán:
8. Oúnj÷ alê:
9. Orí«irí«i ëfô:
10. Orí«irí«i ëwà:

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 178 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 6
Kæ ìtumö àwæn örö wönyìí sílë ní èdèe Yorùbá
Write down the meaning of the following expressions in Yorùbá

1. ohun-èlò ÷nú-ñ-j÷
2. wôn yàtö
3. oúnj÷ olókèlè
4. àt÷l÷wô ÷ni kì í tan ní j÷
5. ìsæmælórúkæ
6. ìgbéyáwó

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 179 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

Lesson 4 - Ëkô K÷rin:


Ríra oúnj÷ nínúu búkà tàbí ilé ìtajà oúnj÷.
( Ordering food in a restaurant )

Àwæn ilé ìtajà oúnj÷ alábôdé ti wà káàkiri ilë÷ Yorùbá. Àwæn oúnj÷ òkèèrè bíi meat pie, salad,
chicken pie, egg buns àti bêë bêë læ, pëlú àwæn oúnj÷ ìbílë bìí iyán, ëbà àti àmàlà ni wôn ñ tà ní ilé
àwæn oúnj÷ yìí. Púpö nínúu wæn wà ní ìlú ñlá bíi Èkó àti Ìbàdàn. Àwæn aláköwé ló sáábà máa ñ j÷un
ní àwæn ilé oúnj÷ yìí. Díë nínú àwæn ilé oúnj÷ yìí ni Tantalizer, Mr. Biggs àti Right Choice.

Ìsöröngbèsì (Dialogue)

Oníbàárà: Màmá, irú oúnj÷ wo ni ÷ ní?


Màmá Olóúnj÷: Ëbà, iyán, ækà gidi àti fùfú.
Oníbàárà: Irú öbë wo ló wà?
Màmá Olóúnj÷: Æb÷ ilá, ëgúsí, ewédú àti gbëgìrì.
Oníbàárà: Irú ÷ran wo ló wà?
Màmá Olóúnj÷: ¿ran ògúnfe, màlúù àti öyà.
Oníbàárà: ¿ja ñ kô? Irú ÷ja wo ló wà?
Màmá Olóúnj÷: ¿ja «áwá, ÷ja èpìà, ÷ja aborí àti ÷ja àrö.
Oníbàárà: Eélòó ni ìgbákæ àmàlà kan?
Màmá Olóúnj÷: Ogúnun náírà.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 180 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

Oníbàárà: »é ó gba náírà márùnúndínlógún?


Màmá Olóúnj÷: Rárá, kò gbà. Ogúnun náírà ni ìgbákæ.
Oníbàárà: ¿ fún mi ní ìgbakæ mêrin.
Màmá Olóúnj÷: Irú æbë wo l÷ fê? Æbë ilá, ewédú, gbëgìrì, ëgúsí àti ëfô rírò.
Oníbàárà: ¿ fún mi ní àbùlà.
Màmá Olóúnj÷: ¿rán ñkô?
Oníbàárà: Eélòó ni ÷ran köökan?
Màmá Olóúnj÷: Náírà márùnún ni ÷ran köökan.
Oníbàárà: ¿ fún mi ní ÷ran méjì?
Màmá Olóúnj÷: »é omi l÷ fê tàbí mínírà?
Oníbàárà: Irúu mínírà wo l÷ ní?
Màmá Olóúnj÷: A ní fáñtà, kóòkì, sípíráìtì, sêfúnæöpù, p÷pusí àti dôkítö p÷pë.
Oníbàárà: Eélòó ni kóòkìi yín?
Màmá Olóúnj÷: Ægbönæn náírà ni.
Oníbàárà: ¿ fún mi ní kóòkì kan. Eélòó ni owó mi jê?
Màmá Olóúnj÷: Owóo yín jê ægôfàa náírà.
Oníbàárà: ¿ gba owó.
Màmá Olóúnj÷: ¿ «é o. (Oníbàárà gba oúnj÷, ó sì wæ inúu búkà læ láti j÷ oúnj÷ rë.)

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Irú oúnj÷ wo ni màmá olóúnj÷ ní?

2. Irú nõkan mímu wo ni màmá olóúnj÷ ní?

3. Oúnj÷ wo ni oníbàárà rà?

4. Eélòó ni oníbàárà san?

5. Kí ni oníbàárà mu?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 181 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 2
Lo ‘eélòó’ láti fi bèèrè iye tí wôn ñ ta àwæn oúnj÷ wönyí.
Use the interrogative ‘eélòó’ to ask for the price of the following items

Bí àp÷÷r÷:
ëwà / ¥ 10
Eélòó ni ë ñ ta ëwà?
Náírà mêwàá ni.

1. Ëbà àti æbë ilá / ¥150


2. Ëkæ àti môínmôín / ¥120
3. Kóòkì ìgò méjì / ¥200
4. ìr÷sì jölôöfù / ¥70
5. ìr÷sì, dòdò àti ëwà / ¥500
6. ìr÷sì, dòdò àti ÷ja / ¥600
7. iyán, æbë ëfô àti ÷ran / ¥750
8. àmàlà, æbë ewédú àti adì÷ / ¥ 690
9. búrêdì‚ ÷yin àti tíì / ¥170
10. búrêdì‚ ÷yin, tíì àti ögëdë / ¥ 190

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 182 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 3
Wá àwæn örö wönyí.
Look for these words in the puzzle below. Pay attention to the tones!

adì÷‚ àkàrà‚ àlùbôsà‚ àgbàdo‚ dòdò‚ búrêdì‚ fùfú‚ ìnáwó‚ ÷ran‚ mínírà

a f u f ú I m í n í r à d n a
b d l u ÷ g i i ÷ f u n f u d
u o ì f ÷ b n f n e w à s k i
r a n ÷ r a i u b i r í k í e
e g á a a l r f u n r e s i f
d b w s n e a u l o l a ì n u
i a ó ò ì n a w d a à d à d f
a l ì b ô s a à n ò ê h i l u
÷ r a n i l b a b r d i l o b
f ú f u n g e f ù f ú ò í a s
d o d o à l ù b ô s à d b g a
÷ b u r e d i i g b a l e u b
a k à r a m i n i r a n u e r
o k u n r i n à n m o e s n à
à b u r ê d ì a g b a d ò d o

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 183 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Keje ( Chapter 7 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 184 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Chapter 8 - Orí K÷jæ | ARE YOU FEELING GOOD TODAY?
OBJECTIVES:
In this chapter you will learn:
- How to use possessive forms of emphatic pronouns
- About parts of the body
- How to express what to do with different parts of the body
- About the future tense
- About health and sickness
- About different types of sport

185
Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Àwæn örö ( Vocabulary )

Nouns
aboyún pregnant lady
àgbo concoction
aládàáni private
apá arm
apòògùn pharmacist
àrùn disease/illness
babaláwo the healers
babañlá ancestor
èjìká shoulder
eré sísá athletics
ewé leaf
ëka branch
÷së leg/foot
ë«ê jíjà boxing
gbajúmö common
ìdàgbàsókè progress
i«ê work
i«ê ab÷ surgery
ìlú city/town
irin ìsê tool
itan thigh
Ìyá Àbíyè midwife
nôösì nurse
òlíñpíìkì Olympics
oní«ègùn doctor
oní«ê ab÷ surgeon
ölàjú civilization
yæyínyæyín (dókítà eyín) dentist

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 186 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Noun Phrases
agbára omi àti ewé the power of water and herbs
alábòójútó erée bôölù àf÷sëgbá/r÷firí soccer referee
àlô pípa telling of folktales
bôölù àjùsáwön basketball
bôölù àfæwôgbá handball
bôölù àf÷sëgbá soccer
dókítà àrùn æpælæ psychiatrist
dókítà eyín dentist
dókítà ojú optometrist
dókítà olùtôjú obìnrin gynecologist
dókítà æmædé pediatrician
egbò igi/ egbòogi medicine
eléwé æmæ herb seller
eré ìdárayá sport/ game
Ìjàkadì tàbí ÷k÷ wrestling
ilé ìta òògùn pharmacy
ilé ìbímæ delivery room
ilé ìwòsàn ìjæba Government/General hospital
ilé ëkô gíga institution of higher education
i«÷ àjogúnba inherited job
i«ê àrùn wíwò the job of curing diseases
I«ê ì«ègùn medical practice
ìtôjú aboyún pre-natal care
ìtôjú aláìsàn care of the sick
ìtôjú æmædé children’s care
ìwé à«÷ ìtôjú aláìsàn authorization to take care of the sick
ìwòsàn òyìnbó western medicine
ohun búburú evil
òkè ærùn above the neck
olùrànlôwô r÷firí assistant referee/line man
oní«ègùn ìbílë traditional doctor
òyìnbó amúnisìn colonial master
æmæ ìkókó an infant
öpölæpö önà several ways
pápá ì«eré playground

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 187 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Verbs
dìde to stand up
fò to jump
fún to give
gbóòórùn to smell
gbôrö to hear
jà to fight
j÷un to eat
jókòó to sit down
juwô to wave hand
kàpö to put together
kàwèé to read
köwèé to write
lò to use
pàtêwô to clap
rà to buy
rêrìnín to laugh
rìn to walk
ríran to see
ronú to think
sáré to run
sín to sneeze
sunkún to cry
wë to take a bath

Verb Phrases
bá … jà (serial verb) to be afflicted with; fight with
fi «e (serial verb) make do
fojú sí to observe
fæ ÷nu to brush teeth
fun fèrè to play trumpet; to blow balloon
gba bôölù to play soccer
gba ìwé à«÷ to get permission
gba ìwúre go to parents for prayers
gbá t÷níìsì to play tennis

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 188 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

jê ohun tí is something that


j÷ oúnj÷ àárö to eat breakfast
jogún àìsàn wíwò to inherit the healing of diseases
jogún i«ê inherit the profession
jöô kúrò ojère please, leave me alone
kò ní láti gbà do not have to obtain
kun ojú to put on make-up
láti fi «e to make
láti fi wo ààrùn to cure disease/illness
láti já ewé to pluck leaves
láti gbëbí to deliver (baby)
láti mæ irú àrùn to know what type of disease
lo agbára to use power
læ sí ilé-ìwé to go to school
læ rí (serial verb) to go see
máa ñ bæ Òrì«à Ælômæ to worship the children’s deity
máa ñ dá ifá to consult the oracle
máa ñ gbo pö to combine/to mix
mö wípé to know that
mú… wá (serial verb) to bring
ní ìgbàgbô wípé to have the belief that
nu ara to dry body
pa ara to put on body lotion
ran … lôwô to help
«e ìtôjú æmæ ìkókó to take care of the infant
sæ wípé to say that
t÷ dùrù to play piano
tô nõkan wò to taste something
wà lára to be among
wo t÷lifí«àn to watch TV
wæ a«æ to put on clothes
wæ bàtà to wear shoes
ya irun to comb hair

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 189 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Adjectives
öpölæpö several
wönyí these
wôpö common
yàtö different

Adverbs
sáábà usually
tún also

Adverbial phrase
tí mo bá jí when I wake up

Prepositional phrases
bíi Ò«un àti Æya such as Ò«un and Æya
inú igbó inside the bush/forest
kí ayé tó di ayé ölàjú before the world became civilized
kí wôn tó lè «e before they can do/make
kí wôn tó gba before they can be given/awarded
láti fi «e ìtôjú for taking care of
láti kékeré from childhood
láti òkè òkun from abroad/ from overseas
láti … from …
láti æwô àwæn babañlá from the ancestors
lôwô Ìjæba from government
ní àárín in between/in the middle of
ní ìgbàgbô wípé believe that
ní òwúrö/àárö in the morning
nípa about
nítorí èyí ni it’s because of this
nítòrí ìdí èyí for this reason; because of this
yàtö sí eléyìí besides this

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 190 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Other Expressions
àwæn èyí tí ó wôpö the most common
bojúbojú àti ÷kùn mêran types of hide and seek games
Ìlera ni oògùn ærö health is wealth
ìtumæ èyí ni pé this implies/this means that
o dé nìy÷n You have come again
ó «e pàtàkì láti it is important to
púpö nínú a lot of / many
«e tán on completion/completed
tí ó bá ñ bá ènìyàn jà that people are afflicted with

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 191 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Lesson 1 - Ëkô Kìíní:


Possessive forms of emphatic pronouns

Possessive Pronouns

Singular Plural

1 st pers. tèmi mine (m/f) 1 st pers. tàwa ours (m/f)


2 nd pers. tìwæ yours (m/f) 2 nd pers. tëyin yours (m/f)
3 rd pers. tòhun his/hers (m/f) 3 rd pers. tàwæn theirs (m/f)

Emphatic pronouns have possessive forms derived from being preceded by ‘ti’.

A B

èmi ti + èmi  tèmi


ìwæ ti + ìwæ  tìwæ
òun ti + òun  tòun
àwa ti + àwa  tàwa
ëyin ti + ëyin  tëyin
àwæn ti + àwæn  tàwæn

Ti + emphatic subject pronouns above contract to become tèmi, tìwæ, etc.


Notice that in the column B, the low tone on the first vowel of the pronoun is retained.

Using possessive pronouns in sentences:

-Tìwæ ni a«æ náà


-The cloth is yours

-Ìbídùn sæ pé tòun ni ìwé náà


- Ìbídùn said that the book is hers

-Tiwa ni ajá y÷n


-The dog is ours

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 192 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 1
Fi èyí tó bá y÷ dí àwæn àlàfo wönyí.
Use the correct possessive pronoun in the blank space provided.

1. ni ìwé y÷n. (mine)

2. A«æ wà ní orí ibùsùn. (yours pl.)

3. Àwæn æmæ wà ní ilé-ëkô gíga. (ours)

4. Ìdánwòo ñ bërë ní öla. (yours sg.)

5. Nígbà wo ni ñ bërë? (yours pl.)

I«ê »í«e 2
Fi èyí tó bá y÷ dí àwæn àlàfo wönyí.
Use the correct possessive pronoun in the blank space provided.

Bí àp÷÷r÷:
Tèmi ni ìwé y÷n (mine)

1. ni ìwé y÷n (ours).

2. ni ìwé y÷n (his/hers).

3. ni ìwé y÷n (theirs).

4. ni ìwé y÷n (yours pl.).

5. ni ìwé y÷n (yours sg.).

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 193 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Lesson 2 - Ëkô Kejì


Parts of the body

Parts of the body 1 - Front view

ojú
etí

imú irunmú

ẹnu

eyín àgbọ̀n

àyà

ọwọ́

ikùn

itan
orúkún

ẹsẹ̀

àwọn ọmọ
ìka ẹsẹ̀

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 194 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Parts of the body 2 - Back view

irun

orí

èjìká
ọrùn

ẹ̀yìn

ìgùnpá apá

itan
ìka ọwọ́

The interrogative kí ni followed by ‘what to do with the parts of the body


Kí ni a = Kí la what do we…?
n = l

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 195 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 1
Dárúkæ àwæn ëyà ara tí à ñ lò láti «e àwæn nõkan wönyí:
Mention parts of the body that we use to do the following:

1. Kí la fi ñ ronú?
2. Kí la fi ñ rìn?
3. Àwæn ëyà ara wo ni a/ la fi ñ gbá bôölù?
4. Kí la fi ñ t÷ dùrù?
5. Kí ló wa ni òkè ærùn?
6. Kí la fi ñ sunkún?
7. Kí la fi ñ rêrìnín?
8. Kí la fi ñ gbá t÷níìsì?
9. Kí la fi ñ wo t÷lifí«àn?
10. Kí la fi ñ ríran?
11. Kí ló wa ni òkè orí?
12. Kí la fi ñ j÷un?
13. Kí ló wa ni àárínin èjìká àti æwô?
14. Kí ló wà ní àárínin itan àti ÷së?
15. Kí la fi ñ köwèé?
16. Kí la fi ñ fun fèrè?
17. Kí la fi ñ gbôrö?
18. Kí la fi ñ gbóòórùn?
19. Kí la fi ñ fò?
20. Kí la fi ñ pàtêwô?
21. Kí la fi ñ jà?
22. Kí la fi ñ sín?
23. Kí la fi ñ tô nõkan wò?
24. Kí la fi ñ sáré?
25. Kí la fi ñ kàwé?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 196 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 2
Sæ ohun tí à ñ fi àwæn ëyà ara wönyí «e.
State what we use these parts of the body for.

Bí àp÷÷r÷:
orókún: a fi ñ kúnlë

1. ojú:

2. ÷nu:

3. etí:

4. æwô:

5. orí:

6. imú:

7. ÷së:

8. eyín:

9. ahôn:

10. apá:

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 197 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Lesson 3 - Ëkô K÷ta:


Ìlera àti àìsàn (Health and illness)

Ìwòsànan ayé àtijô

Kí ayé tó di ayé ölàjú, ewé àti egbòogi jê ohun tí àwæn babañláa wa máa ñ lò láti fi wo
àrùn. Àwæn oní«égùn máa ñ læ sí inú igbó láti já ewé. Ewé àti egbòogi ni wôn máa ñ gbo
pö láti fi «e ìtôjú àwæn ènìyàn. Ó «e pàtàkì láti mö wípé àwæn oní«ègùn máa ñ lo agbára
orí«irí«i láti mæ irú àrùn tí ó bá ñ bá ènìyàn jà. Nítorí ìdí èyí, àwæn babaláwo máa ñ dá ifá
láti mæ irú àrùn ti ó ñ «e ènìyàn. I«ê ì«ègun jê i«÷ àjogúnba. Púpö nínú àwæn oní«ègùn ni
wôn ñ jogún i«ê náa láti æwô àwæn babañláa wæn.

Àwæn Yorùbá ní ìgbàgbô wípé ohun búburú ni àrùn jê. Nítorí èyí ni wôn fi máa ñ sæ wípé:
“Ìlera ni oògùn ærö”. Ìtumæ èyí ni wípé, ìlera «e pàtàkì fún i«ê àti ìdàgbàsókè ènìyàn àti ìlú.
Orí«irí«i àrùn ni ó máa ñ bá àwæn ènìyàn jà. Àwæn èyí tí ó wôpö ni ibàa jëdöjëdö, ibàa
pônjúpôntö àti bêë bêë læ. Orí«irí«i ìtôjú ni ó wà fún orí«irí«i ènìyàn. Ìtôjú æmædé yàtö sí
ìtôjú aboyún. Ìyá Àbíyè ni orúkæ tí wôn máa ñ pe oní«ègùn aboyún. Púpö nínú àwæn Ìyá
Àbíyè ni wôn máa ñ bæ Òrì«à Ælômæ bíi Ò«un àti Æya. Agbára omi àti ewé ni àwæn Ìyá
Àbíyè máa ñ lò láti gbëbí fun àwæn aboyún. Àwæn eléwé æmæ ni àwæn obìnrin tí wôn ñ
sáábà máa ñ «e ìtôjú æmæ ìkókó. Orí«irí«i àgbo ni àwæn eléwé æmæ máa ñ kàpö láti fi «e
ìtöjú æmæ ìkókó.

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.
1. Kí ni àwæn Yorùbá máa fi ñ «e ìtôjú aláìsàn kí ayé tó di ayé ölàjú?
2. Önà wo ni àwæn oní«ègún máa ñ gbà mæ irú àrùn tí ó bá ñ bá ènìyàn jà?
3. Kí ni ìgbàgbô àwæn Yorùbá nípa àrùn?
4. Irú àwæn ènìyàn wo ni ó máa ñ «e ìtôjú àwæn æmædé àti àwæn aboyún ni ayé àtijö?
5. Bí àrùn bá kæjá nõkan tí a kò lè lo egbòogi fún, kí ni ohun pàtàkì tí àwæn onì«ègùn máa
ñ «e?
6. Báwo ni púpö nínúu àwæn oní«ègùn ní ayé àtijô «e máa ñ di oní«ègùn?
7. Kí ni ohun pàtàkì tí àwæn tí ó ñ «e ìtôjú àwæn aboyún àti æmædé máa ñ lò látí «e ìtæjúu
wæn?
8. »e àlàyée gbólóhùn yìí, “ Ìlera ni oògùn ærö”.
9. Dárúkæ àwæn àrùn tí ó wôpö láàárín àwæn æmædé.
10. Àwæn wo ni wôn màa ñ tôjú aláìsàn ní ayé àtijô?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 198 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 2
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following sentences.

1. Ní ayé àtijô, __________ ni àwæn ènìyàn máa ñ lò fún ìwòsàn.


a. ewé
b. egbò
c. ewé àti egbò igi
d. ògùn òyìnbó

2. Àwæn _________ ni wôn máa ñ «e ì«ègùn fún àwæn ènìyàn láyé àtijô.
a. oní«ègùn òyìnbó
b. oní«ègùn ìbílë
c. oní«ègùn àgbáyé
d. Babaláwo

3. Àwæn oní«ègùn láyé àtijô máa ñ kô i«ê ì«ègùn lôwô àwæn ___________.
a. oní«ègùn òyìnbó
b. oní«ègùn funfun
c. Babañláa wæn
d. örê

4. Ìlera «e _________ ní àwùjæ Yorùbá.


a. wúlò
b. pàtàkì
c. oní«ègùn
d. ìdàgbàsókè

5. ____________ ni ó ñ gbëbí fún àwæn aláboyún.


a. Ìyá Àbíyè
b. Babaláwo
c. oní«ègùn òyìnbó
d. eléwé æmæ

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 199 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Ìwòsànan ti òde-òní

Àwæn òyìnbó amúnisìn ni wôn mú èto ìwòsàn ìgbàlódé wá sí ilë÷ Yorùbá. Ilé ìwòsàn
ìgbàlódé ni àwæn dókítà àti onímö ì«ègùn ti máa ñ «e ìtôjú aláìsàn. Láti òkè òkun ni wæn ti
máa ñ kó awæn irin ìsê ti wôn ñ lò wá.

Ìwòsàn òyìnbó yàtö sí ti àwæn babañlá àwæn Yorùbá ní öpölæpö önà. Àwæn dókítà tàbí
onímö ì«ègùn ní láti læ sí ilé-ëkô gíga láti kô i«ê ì«ègùn kí wôn tó lè «e ìtôjú aláìsàn.
Öpölæpö ædún ni wôn sì máa ñ lò kí wôn tó gba ìwé à«÷ láti lè tôjú aláìsàn. Púpö nínúu
wæn ni wôn máa ñ fojú sí i«ê òbíi wæn láti kékeré.

Orí«irí«i onímö ì«ègùn òyìnbó ni ó wà. Àwæn apòògùn ni wôn mö nípa pípo oògùn àti bí
awæn ènìyàn «e lè ra oògùn. Àwæn apòògùn náa máa ñ læ sí ilé-ëkô gíga láti kô i«ê
ì«ègùn òyìnbó. Yàtö sí eléyìí, àwæn nôösì ni àwæn obìnrin tàbí okùnrin tí ó máa ñ ran
dókítà lôwô pëlú ìtôjú aláìsàn.

Orí«irí«i dókítà ni ó wà. Díë nínúu wæn ni dókítà eléyin, oní«ê ab÷, dókítà æmædé, dókítà
àrùn æpælæ, dókítà obìnrin tàbí aboyún, àti dókítà ojú. Ní ilé ìwòsàn òyìnbó, orí«irí«i ëka
ni ó wà. Àwæn ilé ìwòsàn tí ó tóbi máa ñ ní ëka bíi i«ê ab÷, ilé ìta òògùn àti ilé ìbímæ.

Àwæn ilé ìwòsàn ìjæba yàtö sí ti aládàáni. Dókítà aládàáni ní láti gba ìwé à«÷ lôwô ìjæba
kí ó tó lè «e i«ê àrùn wíwò. »ùgbôn àwæn oní«ègùn ìbílë kò ní láti gba ìwé à«÷ kí wôn tó
lè wo àìsàn.

I«ê »í«e 3
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Sæ fún wa ìyàtö tí ó wà láàárín ìwòsàn ní ayé àtijô àti ti ayé òde-òní.


2. Àwæn wo ni ó mú ìwòsàn ìgbàlódé wá sí ilë÷ Yorùbá?
3. Kí ni ìyàtö tí ó wà láàárín oní«ègùn ìbílë àti ti òyìnbó?
4. Báwo ni ènìyàn «e lè di oní«ègùn òyìnbó?
5. Õjê ìyàtö wà láàárín ìmö ì«ègùn òyìnbó àti ti ìbílë? Dárúkæ orí«i onímö ì«ègùn tí ó wá ní
ayé òde òní.
6. Kí ni àõfààní ìmö ì«ègùn òyìnbó ní òde-òní?
7. Dárúkæ ìrú àwæn dókítà tí ó wá nípa ìmö ì«ègùn òyìnbó?
8. Níbo ni àwæn irin i«ê fún ìwòsàn òyìnbò ti máa ñ wá?
9. Kí ni àõfààní tí ilé ìwòsàn òyìnbó tí ó bá tóbí ní?
10. Kí ni ìyàtö tí ó wà láàárín ilé ìwòsàn ìjæba àti tí aládàáni?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 200 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 4
Mú èyí tó y÷ nínú àwæn wönyí sí ibi tó bá y÷.
Check the appropriate category for the following expressions.
Àwæn örö Ìwòsànan ti ayé Ìwòsànan ti òde
átijô òní
1. àgbo ☐ ☐
2. apòògùn ☐ ☐
3. babaláwo ☐ ☐
4. dókítà àrùn æpælæ ☐ ☐
5. dókítà obìnrin tàbí aboyún ☐ ☐
6. dókítà ojú ☐ ☐
7. dókítà æmædé ☐ ☐
8. dókítà eyín ☐ ☐
9. egbò igi/ egbòogi ☐ ☐
10. eléwé æmæ ☐ ☐
11. ewé ☐ ☐
12. Ìyá Àbíyè ☐ ☐
13. nôösì ☐ ☐
14. oní«ègùn aboyún ☐ ☐
15. oní«ê ab÷ ☐ ☐

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 201 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Ìsöröngbèsì (Dialogue)

Jídé àti Túndé õ sörö nípa ìlera.

Jídé: Túndé, «é wàá wá sí ilé-ìwé lôla?


Túndé: Rárá o, nítorí pé araà mi kò yá. Orí ñ fô mi. Gbogbo ara ñ ro mí.
Jídé: »é o ní ibà ni?
Túndé: Ó dàbêë, «ùgbôn n kò mö.
Jídé: »ébí tí o bá ní ibà, wà á kàn læ rí dókítà ní ilé-ìwòsàn ìjæba ni.
Túndé: Õjê o mö wípé n kò fêràn láti máa læ sí ilé-ìwòsàn? Mo bërù abêrê púpö.
Jídé: Túndé, kì í «e gbogbo àìsàn ni ènìyàn ñ gba abêrê sí. Tí ó bá jê wípé ibà
lásán ni, o lè mu àgbo.
Túndé: Háà, èèmi, àgbo kë! Ki ní y÷n korò bíi ewúro.
Jídé: »ebí kí àwæn òyìnbó tó dé, àgbo ni àwæn Yorùbá máa ñ mu.
Túndé: Àwæn Yorùbá «ì ñ mu àgbo títí dì ìsinyìí, «ùgbôn èmi kô. Mà á kúkú læ gba
abêrê y÷n ni!
Jídé: Tí ojú, etí àti ÷së bá ñ dùn ô ñ kô?
Túndé: Fún ojú, màá læ rí dókítà ojú ni. »ebí dókítà kò níí fún mi ní abêrê nínú ojú!
Jídé: Túndé, o kì í «e dókítà.
Túndé: Bêë ni, n kì í «e dókítà. Õjê o mö pé eyín ñ dun èmi náà?
Jídé: Háà! Wà á læ rí yæyínyæyín (dókítà eyín) nìy÷n. Wôn á fún ÷ ní abêrê nínú
eyín.
Túndé: Jö ô kúrò o jère. O dé nìy÷n.
COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 202 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 5
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Kí ni àrùn tí ó ñ «e Túndé?
2. Kí ni àrùn tí ó ñ «e Jídé?
3. Tí o bá ñ «e àìsàn, kí ni o máa «e?
4. Kí ló dé tí Túndé fi sæ wí pé “jö ô kúrò o jère”?
5. »é àwæn Yorùbá kò mu àgbo mô?

I«ê »í«e 6
Wá àwæn örö wönyí
Look for these words in the puzzle below. Pay attention to the tones!
aboyún‚ àgbo‚ àrùn‚ dókítà‚ èjìká‚ ewé‚ nôösì‚ oní«ègùn‚ i«ê‚ ìlú

a i l u a g b o e w e à b u o
b b a b r o n o o s i d e u n
o g o e u f d ó k í t à e j i
y d u y n o è m n l u j w I s
ú b à d ú n j j s l i k e k è
à g b o k n Ì h i u n r i n g
r u a I s ê k ê n k ú n k ú u
ù k t d o k à s w n à g ú k n
n a m e g n e j a b o y i n i
ô k n o w n Í g é n ô ö s ì «
o i g o d é a « ê o w o e j ê
s s i ê s h à b è d é ì é w a
i e d a b ó y u n g à r l s n
ó g ó g ó i à d à n ù m k ú à
n o o ê s à g b e j à n ê n ö

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 203 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 7
Kæ ìtumö àwæn örö wönyí sílë ní èdèe Yorùbá.
Write the meanings of these words in Yorùbá.

1. aboyún

2. àgbo

3. àrùn

4. dókítà

5. èjìkà

6. ewé

7. nôösì

8. oní«ègùn

9. i«ê

10. ìlú

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 204 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

Lesson 4 - Ëkô K÷rin:


Eré Ìdárayá (Sports)

Eré Ìdárayá àtijæ

Orí«i eré ìdárayá méjì ni ó wà: ti ìta gbangba àti ti abêlé (abê ilé). Méjèèjì ni àwæn
Yorùbá máa ñ «e láyé àtijæ títí di òní. Eré ìdárayá abêlé tí ó gbajúmö jù láàrín àwæn
Yorùbá ni ayó títa. Tæmædé tàgbà, tækùnrin tobìnrin ní ó máa ñ ta á. Orí«irí«i erémædée
Yorùbá tí ó j÷ ti ìta gbangba ni erée bojúbojú àti ÷kùn mêran. Ìjàkadì tàbí ÷k÷ ni eré ìta
gbangba tí àwæn æmædé àti ödô tí wôn lágbára máa ñ «e látayé báyé.

A kò gbödô gbàgbé àlô pípa gêgê bí orí«i eré«ùpá (ere ò«ùpá) kan. Ìy÷n ni pé lákòókò tí
ò«ùpá bá môlë roko«o ni wôn máa ñ «e eré náà. Ní ìrú àkókò bêë, àgbàlagbà kan ni í
máa kó àwæn æmædé jæ láti sötàn fún wæn. Orin, ijó, àti ìlù lílù pëlú àtêwô pípa ibë a máa
mú kí àwæn æmædé gbádùnun rë, a sì máa dá wæn lára ya dáradára.

I«ê »í«e 1
Dáhùn lóòótô ni tàbí lóòótô kô fún àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer ‘Yes’ or ‘No’ to the following questions.
Òótô ni Òótô kô
1. Orí«i eré ìdárayá mêrin ni ó wà ní ayé àtijô. ☐ ☐
2. Eré òde-òní ni ayò títa. ☐ ☐
3. Àwæn àgbàlagbà nìkan ni wôn máa ñ ta ayò. ☐ ☐
4. Ösán ni wôn máa n pa àlô. ☐ ☐
5. Æmæ kékeré ni ó máa ñ pa àlô fún àwæn ÷gbê÷ rë. ☐ ☐

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 205 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 2
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following sentences.

1. Orí«i eré ìdárayá mélòó ni ó wá?


a. mêta
b. mêrin
c. méjì
d. márùnún

2. Eré ìdárayá abêlé tí ó gbajúmö jù láàárín àwæn Yorùbá ni __________?


a. gbígba bôölù
b. ayó títa
c. wíwo t÷lifí«àn
d. òkìtì títa

3. Eré ìdárayá àgbàlagba ni ________?


a. ìjàkadì
b. ÷kùn mêran
c. erée bojúbojú
d. ayó títa

4. Eré ò«ùpá fún æmædé ni ___________?


a. ÷kùn mêran
b. àlô pípa
c. ìjàkadì
d. erée bojúbojú

5. Ta ni ó lè ta ayò?
a. æmædé
b. ækùnrin
c. obìnrin
d. gbogbo ènìyàn

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 206 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

Eré Ìdárayá òde-òní

Lóde-òní tí ölàjú ti gbòde, eré ìdárayá ab÷lé bíi lúdò àti káàdì gbajúmö púpöpúpö.
Orí«irí«i sì ni eré ìdárayá ìta gbangba lóde-òní. Lára wæn ni igi fífò, eré sísá, bôölù
àjùsáwön, bôölù àfæwôgbá, ë«ê jíjà àti bôölù àf÷sëgbá. Bôölù àf÷sëgbá ní ó gbajúmö jùlæ
nínúu gbogbo àwæn eré òde-òní ní orílë-èdè Nàìjíríà. Agbábôölù môkànlá ni ó máa wà ní
æwô ÷gbê agbábôölù kan ní oríi pápá lákòókò ìdíje. ¿gbê agbábôölù méjì ni ó sì máa ñ
díje ní akókò ì«eré. Nítorí náà agbábôölù méjìlélógún ni àpapö gbogbo agbábôölù tí wôn
gbôdö wà lóríi pápá lákòókò ìdíje. R÷firí ni ÷nì k÷tàlélógún. Òun sì ni alábòójútó erée
bôölù àf÷sëgbá lóríi pápá. Ó sì máa ñ ní olùránlôwô méjì tí wôn máa ñ dúró sí ëgbëê
pápá ì«eré. A lè pè wôn ní olùrànlôwôæ r÷firí.

Lárá àwæn ÷gbê agbábôölù tí ó lórúkæ ní orílë-èdè Nàìjíríà ni: Shooting Stars ti Ìbàdàn,
Rangers International, Enyìmba Football Club ti Aba, Kano Pillars, Abiæla Babes àti bêë
bêë læ. Super Eagles ni ÷gbê agbábôölù tí ó ñ «ojú orílë-èdè Nàìjíríà. Lára àwæn
agbábôölù tí wôn ti «e gudugudu méje àti yààyà mêfà lóríi pápá tí wôn sì lórúkæ gidi ni
Túndé Balógun, »êgun Ædêgbàmí, Rà«ídì Yëkínnì, Peter Rùfáí, Kanu Nwankwo,
Babangida Babayaro, Sunday Oliseh, Taribo West, Daniel Amokachi, Victor Ikpeba
Augustin Jay-jay Okocha àti bêë bêë læ.

Awæn ÷gbê agbábôölù Super Eagles kò kërë rárá. Káàkiri àgbáyé ni wôn ti mö wôn bí ÷ni
mowó. Àwæn ni wôn gba Ife ëy÷ ti àwæn orílë-èdè Adúláwö ní ædúnun 1994 àti ìdíje ti
Olíñpíìkì ní ædúnun 1996.

I«ê »í«e 3
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.

1. Dárúkæ eré ìdárayá m÷rin tí ó mö ní òde-òní.


2. Sæ ìyàtö tó wà láàárìnin bôölù àjùsáwön àti bôölù àfæwôgbá.
3. Ènìyàn mélòó ni wôn máa ñ wà lóríi pápá ì«eré fún bôölù àf÷sëgbá?
4. »é gbogbo ènìyàn ni wôn mæ ÷gbê agbábôölùu Super Eagles?
5. »é ÷gbê agbábôölùu Super Eagles ni ó gba ife ëy÷ àgbáyé ni ædúnun 1998?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 207 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 4
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following sentences.

1. Eré ìdárayá ab÷lé òde-òní ni __________?


a. ayò
b. lúdò
c. eré sísá
d. igi fífò

2. Orí«i eré ìdárayá ìta gbangba mélòó ni ó wá ni òde-òní nínú nõkan tí a kà?
a. márùnún
b. mêfà
c. méje
d. mêrin

3. Eré ìdárayá òde-òní wo ló gbajúmö jùlæ ní orílë-èdè Nàìjíríà?


a. bôölù àfæwôgbá
b. bôölù àjùsáwön
c. ë«ê jíjà
d. bôölù àf÷sëgbá

4. Ènìyàn mélòó ni ó wá ní ÷gbê agbábôölù kan?


a. méjìlélógún
b. m÷tàlélógún
c. môkànlá
d. méjìlá

5. Olùránlôwô mélòó ni r÷firí máa ñ ní nínú bôölù àf÷sëgbá?


a. mêrin
b. mêta
c. méjì
d. márùnún

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 208 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 5
Mú èyí tó y÷ nínú àwæn wönyí sí ibi tó bá y÷.
Check the appropriate category for the following expressions.
Àwæn örö Eré Ìdárayá Eré Ìdárayá
àtijæ òde-òní
1. alábòójútó erée bôölù ☐ ☐
2. àf÷sëgbá/r÷firí ☐ ☐
3. àlô pípa ☐ ☐
4. bôölù àjùsáwön ☐ ☐
5. bôölù àfæwôgbá ☐ ☐
6. bôölù àf÷sëgbá ☐ ☐

I«ê »í«e 6
Kæ ìtumö àwæn örö wönyí sílë ní èdèe Yorùbá.
Write down the meanings of these words in Yorùbá.

1. alábòójútó eré bôölù àf÷sëgbá


2. bojúbojú
3. Ìjàkadì tàbí ÷k÷
4. ìwë wíwë
5. pápá ì«eré

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 209 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷jæ ( Chapter 8 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 210 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Chapter 9 - Orí K÷sànán | MY WORK PLACE
OBJECTIVES:
In this chapter you will learn:
- How to describe different types of professions
- How to use future tense
- How to negate a sentence using ‘kò tí ì’
- How to identify types of professions

211
Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Àwæn örö ( Vocabulary )

Nouns
adájô judge
àgbë farmer
agb÷jôrò lawyer
aköp÷ palm tree tapper
alágbëd÷ blacksmith/goldsmith
alápatà butcher
aláró tie-dyer
aköwé secretary
alájàpá person who travels with goods in a truck
à«eyærí success
awakö driver
babaláwo Ifa priest/diviner
daran-daran shepherd
dókítà doctor
÷lêran meat seller
géñdé adult
ìrán«æ sewing
ìyàtö difference
jagunjagun/ajagun warrior/soldier
méjéèjì both
m÷káníìkì mechanic
nôösì nurse
oko farm
olùkô teacher
onídìrí hair braider
oní«òwò trader
oníròyìn newscaster, journalist
oníwóróbo petty trader

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 212 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

æd÷ hunter
ælôpàá police officer
örê friend
p÷jap÷ja fisherman
sáyêõsì science

Noun Phrases
àt÷ títà display of goods for sale
àwæn ti wôn ní i«ê lôwô those who are working
àwæn tí wôn kàwé the educated
dókítà ÷së podiatrist
dókítà eyín dentist
dókítà olùtôjú obìnrin gynecologist
dókítà æmædé pediatrician
igbó kìjikìji thick forest
Ilé-ìwé olùkôni àgbà College of Education
Ilé-ìwé gbogbo-õ-«e Polytechnic
Ilé-ìwé mêwàá secondary school
ìlú ñlá city/big town
i«ê àbáláyé traditional profession
I«ê a«erunlóge hair dresser
Ìwé à«÷ ì«egùn òyìnbó Western medical certification
ìwé kíkà studies
kárà-kátà buying and selling/petty trading
ohun tí ó wúlò something that is useful
oògùn ì«ê remedy for poverty
òwe Yorùbá Yorùbá proverb
æjà etílé town market
æjà eréko village market
æjô iwájú (in )the future
æmæ kékeré a child

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 213 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

oníwé ìròyìn journalist/newspaper columnist


önà orí«irí«i different ways
yunifásítì university
Yunifásítì ìmö ëræ University of Technology
Yunifásítì ëkô àgbë University of Agriculture

Verbs
di/da to become
gbà take
gbayì honored/valued
gbôdö must
yàn to choose

Verb Phrases
bá fê like to
dëgbê to hunt
foju sí to observe
gba ìwúre prayer for success
gba ædún púpö take several years
gbé ìgbésë take up the responsibility
jê kí to allow/let
kò burú that’s fine
kò kí ñ sáábà it’s not always
kò tí ì di géñdé has not become an adult
kô i«ê to learn a trade
máa ñ di ipò pàtàkì mú to hold important positions
máa ñ pê láti gbà to take a long time to obtain
múra hasten to
parí to complete/to end
pàt÷ irè oko to display farm products
rêni (rí ÷ni) to find or see someone
ræ irin to melt metals
COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 214 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

«e àyëwo to take a look at


sæ àkæsëjáyé æmæ predict a child’s future
tëlé to follow
wô pö common
yàn láàyò to favor by choice

Adjectives
bíi like
léwu púpö to be very dangerous
yìí this

Adverbs
gan-an ni very much /a lot
nígbà mìíràn sometimes

Prepositional phrases
fún ìdàgbàsókè ìlú for the progress of the city/town/community
jìnnà sí far from
nípa ìgbésí ayé about life
ní àwùjæ in the community
ní òde-òní today
súnmô abà near the hut

Other Expressions
tí ó y÷ that is required (of them)

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 215 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Ëkô Kejì ( Lesson 1 )

Lesson 1 - Ëkô Kìíní:


Verbs for professions

The following verbs are used for asking questions or talking about professions: jê, dì/dà
For example:
Kí ni ìwæ fê dà? What do you want to become?

However, when you respond to the question, you use the verb ‘dì’.
For example:
Èmi fê di dókítà àrùn æpælæ.

The low tone in ‘dì’ is dropped, becoming a mid tone when the verb is used in a sentence.
For example:
Bàbáa Jídé jê agb÷jôrò, «ùgbôn Délé fê di ÷njíníà lêyìn ëkôæ rë

Jídé's father is an attorney, but Délé wants to be an engineer following his studies

I«ê »í«e 1
Ó kàn ÷. Sæ fún wa nõkan tí àwæn òbíì r÷ jê, àti nõkan tí ìwæ náá fêê dà.
It’s now your turn. Tell us about your parents’ professions and what you want to become.

Ìsöröngbèsì (Dialogue)

Marcus ñ sæ fùn Felicia ohun tí ó fê dà nígbà tí ó bá parí ëkôæ rë.


Marcus is telling Felicia what he wants to become when he completes his education

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 216 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Ëkô Kejì ( Lesson 1 )

Marcus: Bàwo ni, Felicia?


Felicia: Háà! Marcus, dáadáa ni.
Marcus: Kí ní o wá «e ní láàbù?
Felicia: Mo wá «e àyëwòo sámpùlù ni.
Marcus: Hà! Hà! »e ëkô nípa sáyêõsì ni iwæ náà ñ kô ni?
Felicia: Bêëni. Mo ñ kô nípa sáyëõsì. Bàôlôjì ni ëkôö mi dálé lórí nítorí pé mà á fê
di dókítà nígbà tí mo bá parí ëkôö mi.
Marcus: Ó dára bêë. Abájæ tí o fi t÷ra mô«ê. Á á dára o!
Felicia: Oo. O «é o Marcus. Kí ni ÷kôæ tìr÷ dálé lórí ?
Marcus: Mo kan ñ «e i«ê kan tí ó jæmô sáyêëõsì ni. Ëkô nípa ìmö-ëræ ni ëkôö mi
dálé lórí. Mo fêràn ìmö-ëræ gan-an ni nítorí pé mà á fê di ÷njiníà nígbà tí
mo bá parí ëkôö mi.
Felicia: I«ê ÷njiníà náà dára púpö, «ùgbôn n kò lè «e é, nítorí pé mo fêràn i«ê÷
dókítà gan-an ni.
Marcus: Kò burú. A jê wípé níwòyí ædún márùnún, màá ti di ÷njiníà. Ìwæ náà á ti di
dókítà. Ó dàbö o.
Felicia: Ó dàbö o, ÷njinía Marcus!!!

I«ê »í«e 2
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.
1. Ta ni Felicia àti Marcus?
2. Kí ni Marcus wá «e ní láàbù?
3. Kí ni Felicia fê dà?
4. Kí ni Marcus fê dà?
5. Kí ló dé tí àwæn méjèèji fi fê di nõkan tí wôn fê dà?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 217 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 2 )

Lesson 2 - Ëkô K÷ta:


Negation: kò tí ì ( has not ) / kò ì tí ì ( has not yet )
Emphatic pronouns do not change with kò tí ì (has not).

For example:
èmi kò tí ì I have not
ìwæ kò tí ì You (sg.) have not
òun kò tí ì S/he has not

Regular pronouns + kò tí ì

Singular Plural

1 st pers. n kò tí ì I have not (m/f) 1 st pers. a kò tí ì we have not (m/f)


2 nd pers. o kò tí ì you have not (m/f) 2 nd pers. ÷ kò tí ì you(pl.) have not (m/f)
3 rd pers. kò tí ì s/he has not 3 rd pers. wæn kò tí ì they have not (m/f)

Regular pronouns + kò ì tí ì

Regular pronouns do not change whatsoever with ‘kò ì tí ì (has not yet).

For example:

Singular Plural

1 st pers. n kò ì tí ì I have not yet (m/f) 1 st pers. a kò ì tí ì we have not yet (m/f)
2 nd pers. o kò ì tí ì you have not (m/f) 2 nd pers. ÷ kò ì tí ì you (pl.) have not yet(m/f)
3 rd pers. kò ì tí ì s/he has not yet 3 rd pers. wæn kò ì tí ì they have not yet (m/f)

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 218 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 1
Lo ‘kò ì tí ì’ láti fi yí àwæn gbólóhùn wönyí sí òdì.
Use ‘kò ì tí ì’ to negate the following sentences.

1. Olú ti j÷un.
2. Mo ti læ sí ibë.
3. Ó ti sùn
4. Èmi ti wë.
5. Màmá Olú ti fæ«æ.

I«ê »í«e 2
Tún àwæn gbólóhùn wönyí kæ ní èdè Yorùbá.
Translate the following into Yorùbá.

1. I have not yet started my homework assignment?


2. You have not yet finished your assignment.
3. She has not yet given birth.
4. We have not received our money.
5. You (pl.) have not found your bag?
6. They have not eaten their food.
7. It has not seen its shadow.
8. I have not gone there.
9. He has not yet finished reading the book.
10. I have not taken my exams.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 219 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 3 )

Lesson 3 - Ëkô K÷rin:


Professions

Cultural Vignette: I«ê Àbáláyé ( Traditional Professions )

Ní ilë÷ Yorùbá, önà orí«irí«i ni àwæn ènìyàn máa ñ gbà láti mæ i«ê tí wôn bá fê yàn láàyò.
Ìgbà mìíràn, àwæn òbí á læ sí ilée babaláwo láti læ «àyëwò. Babaláwo á sæ àkæsëjayé
æmææ wæn fún wæn. Nínúu àkæsëjayé ni wôn á ti mæ i«ê tí æmæ náà gbôdö «e.

Nígbà mìíràn, àwæn òbí máa ñ jê kí æmæ wæn jogún i«ê tí wôn bá ñ «e. Bí àp÷÷r÷, àwæn
àgbë máa ñ jê kí àwæn æmæ ækùnrin wæn tëlé wæn læ sí oko títí tí wôn á fi di géñdé. Tí æmæ
bá ti di géñdé, bàbá æmæ áá ya oko fún un. Oko yíyà «e pàtàkì nínúu ìgbésí ayé æmæ
ækùnrin. Ìdí èyí ni wí pé, tí wôn bá ti ya oko fún æmæ, wôn ti fún æmæ náà ní ohun tí ó nílò
láti fi tôjú ìyàwó àtí ÷bíi tirë. Òwe Yorùbá kan sæ wí pé: “bí æmædé bá tó ó lôkô, ó ní láti
lôkô ni.” Ìtumö eléyìí ni wípé, ènìyàn kò gbædö fi ëtô dun æmædé tí o bà tí dàgbà.

Àwæn æd÷ àti alágbëd÷ náà máa ñ jê kí àwæn æmææ wæn fi ojú sí i«ê tí wôn bá ñ «e. Tí
ènìyàn bá dé ìbi tí àlágbëd÷ ti ñ ræ irin, ènìyàn á bá öpölæpö æmæ kékeré pëlúu wæn. Púpö
nínú àwæn æmæ yìí ni wôn jê æmææ wæn. Àwæn æd÷ náà máa ñ jê kí àwæn æmææ wæn tëlé
wæn læ sí ibi tí wôn ti ñ dëgbê. »ùgbôn wæn kì í sáábà jê kí wôn tëlé wæn læ sí inú igbó
kìjikìji. Igbó kìjikìji léwu púpö fún àwæn æmæ kékeré tí wæn kò tíì di géñdé.

Ní ilë÷ Yorùbá, kárà-kátà ni àwæn obìnrin sáábà máa ñ «e jù. Gêgê bí àwæn æmæ
ækùnrin, àwæn æmæ obìnrin náà máa ñ tëlé màmáa wæn læ sí æjà. Orí«i æjà méjì ló wà ní
ilë÷ Yorùbá. Æjà etílé àti æjà eréko. Æjà etílé ni àwæn æjà tí ó súnmô abà tàbí ìlú. Æjà
eréko ni àwæn æjà tí wôn máa ñ pàt÷ nõkan oko. Æjà eréko sáábà máa ñ jìnnà sí ìlú. Ó
«e pàtàkì fún àwæn æmæbìnrin láti fojú sí i«ê÷ màmáa wæn. Ìdí èyí ni wí pé, i«ê «í«e wà
lára àwæn önà tí Yorùbá máa ñ gbà láti fi kô àwæn æmææ wæn nípa bí wæn «e lè gbé
ìgbésí àyée wæn. Æmæ tí ó bá fojú sí i«ê àwæn òbíi r÷, áá gba ìwúre. Ìwúre jê àdurà tí
àwæn òbí máa ñ «e fún æmæ láti «e oríire àti à«eyærí nínú nõkan tí æmæ bá dáwôlé.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 220 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.

1. Báwo ni àwæn Yorùbá «e máa ñ mæ irú i«ê tí àwæn æmææ wæn gbôdö yàn lááyò?
2. Önà wo ni àwæn æmæ lè gbà láti «e i«ê tí àwæn bàbáa wæn bá ñ «e tí wôn bá dàgbà?
3. Irú orí«ì i«ê ìbílë pàtàkì mélòó ni a kà nínú ìwé pé àwæn æmæ ækúnrin lè jogún látí æwô
àwæn bàbáa wæn? Dárúkæ wæn.
4. Kí ni ìdí rë ti oko yíyàn fi «e pàtàkì nínú ìgbésí ayé æmæ ækùnrin?
5. Kí ni ìdí rê tí àwæn öd÷ kì í fí sáábà jê kí àwæn æmæ wæn tëlé wæn læ dëgbê nínú igbó
kìjikìji?
6. Dárúkæ i«ê tí àwæn obìnrin Yorùbá máa ñ sáábà «e jù.
7. Báwo ni àwæn æmæ obìnrin ní ilë Yorùbá «e máa ñ kô i«ê yìí láti ödö àwæn màmáa wæn?
8. Irú orí«ì æjà mélòó ni a dàrúkæ pé ó wà ní ilë÷ Yorùbá? Dárúkæ wæn.
9. Kí ní ìyàtö tí ó wà láàárín àwæn æjà wönyí?
10. Kí ni pàtàkì i«ê «í«e nínú ìgbésí ayè àwæn æmæ Yorùbá?

I«ê Òde-Òní ( Modern Professions )

Ní òde-òní, àwæn ènìyàn máa ñ kô i«ê lórí«irí«i. Púpö nínúu i«ê yìí wôpö láàárín àwæn tí
wôn ñ gbé ní ìlú ñlá bíi Èkó (Lagos) Ìbàdàn, Ògbómösô, ¿d÷, Ò«ogbo àti bêë bêë læ.
Àwæn ènìyàn máa ñ kô i«ê bí i i«ê awakö, alápatà, m÷káníìkì, i«ê a«æ rírán àti bêë bêë
læ. Öpòlæpö ædún ni àwæn ènìyàn máa ñ lò láti fi kô i«ê yìí. Kò kí ñ pê tí àwæn ènìyàn fi
máa ñ mæ i«ê bíi awaköô «e. Nígbà mìíràn, i«ê÷ m÷káníìkì máa ñ gba öpölæpö ædún láti
kô. I«ê a«erunlóge àti àt÷ títà sáàbà máa ñ jê i«ê obìnrin.

Önà mìíràn tí àwæn Yorùbá tún máa ñ gbà kô«ê ni ilé-ìwé lílæ. Orí«irí«i ilé-ìwé ló wà: Ilé-
ìwé aláköôbërë, Ilé-ìwé m÷wáà àti ilé-ìwé gíga. Orí«iri«i yunifásítì ni ó wà ní ilë÷ Yorùbá.
Àwæn yunifásítì kan wà fún ëkô àgbë. Àwæn kan sì wà fún ëkô imæ ëræ, Ilé-ìwé olùkôni
àgbà ni àwæn tí ó bá fê «e i«ê olùkô máa ñ læ. Ilé-ìwé gbogbo-õ-«e ni ó wà fún àwæn
ènìyàn tí ó bá fê kô ëkô ìmö-ëræ àti sáyêõsì.

Àwæn tí ó bá læ sí ilé-ìwé gíga ni wôn máa ñ di adájô, dókítà, olùkô àti aköwé ìjæba.
Öpòlæpö ædún ni àwæn ènìyàn máa ñ lò láti fi kô ëkô nípa i«ê tí wôn bá fê yán láàyò ní
æjæ iwáju. I«ê÷ dókítà máa ñ gbà ædún púpö ganan ni. Ìwé à«÷ ì«ègùn òyìnbó máa ñ pê
láti gbà. Ní òde-òni, ìwé kíkà gbayì débi wípé gbogbo òbí ni ó fê rán æmæ wæn læ sí ilé-
ìwé nítorí pé àwæn tí wôn læ sí ilé-ìwé ni wôn máa ñ di ipò pàtàkì mú ní àwùjæ. Ó «e
pàtàkì kí awæn tí ó kàwé àti àwæn ti wôn ní i«ê lôwô gbé ìgbésë tí ó y÷ fún ìdàgbàsókè
ìlú.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 221 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 2
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.

1. Irú àwæn i«ê wo ni àwæn Yorùbá máa ñ kô ní ayé òde-òní?


2. Kí ni ìyàtö tí ó wá láàárín i«ê ní ayé àtijô àti ní ayé òde-òní?
3. Kí ni ìyàtö pàtàkì tí ó wá láàárín i«ê æwô kíkô àti ìwé kíkà?
4. Ilé-ìwé wo ni ó y÷ kí àwæn ènìyàn læ kí wôn tó lè fi ìwé kíkà «i«ê j÷un?
5. Orí«ì Yunifásítì mélòó ni a dárúkæ? Dárúkæ wæn.
6. Õjê ó «e é «e fún ènìyàn láti kô ëkô nípa i«ê àgbë ní ilé-ìwé ní òde-òní? Kí ni ìdí fún
ìdáhùn r÷?
7. Irú i«ê wo ni ÷ni tí ó bá læ sí Yunifásítì lè «e?
8. I«ê wo ni ó gba öpölæpö ædún láti kô?
9. Kí ni pàtàkì ìwé kíkà fún ènìyàn tí ó bá læ sí ilé-ìwé tí ó sì kàwé yanjú?
10. Irú ìhà wo ni àwæn òbí kæ sí ìwé kíkà fún àwæn æmææ wæn ni òde-òní?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 222 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 3
Mú èyí tó y÷ nínú àwæn wönyí sí ibi tó bá y÷.
Check the appropriate category for the following expressions.

Àwæn örö I«ê Àbáláyé I«ê òde-òní

adájô ☐ ☐
àgbë ☐ ☐
agb÷jôrò ☐ ☐
aköp÷ ☐ ☐
alágbëd÷ ☐ ☐
alápatà ☐ ☐
aláró ☐ ☐
aköwé ☐ ☐
babaláwo ☐ ☐
daran-daran ☐ ☐
dókítà eyín ☐ ☐
dókítà ÷së ☐ ☐
dókítà obìnrin ☐ ☐
dókítà æmædé ☐ ☐
jagunjagun ☐ ☐
m÷káníìkì ☐ ☐
nôösì ☐ ☐
olùkô ☐ ☐
onídìrí ☐ ☐
oníròyìn ☐ ☐

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 223 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 4
Wá àwæn örö wönyí
Look for these words in the puzzle below. Pay attention to the tones!
adájô‚ àgbë‚ agb÷jôrò‚ aköp÷‚ aláró‚ awakö‚ ÷lêran‚ géñdé‚ ìyàtö‚ ælôpàá

a d a g b a k ö p ÷ ì ÷ a l ö
d e ñ g e ê l e r a n l w æ l
a g b é b ì l a r ì a ÷ a l o
j o u ñ a e o à l g k t k ô u
o s o d u d J l s á u i ö p g
i d u é d u d o ô a r n b à e
j a d a d á J ô r p b ó o á n
a l g e n b I à a ö a i ì r d
k a y b ÷ a à y g t a à y o é
u r ÷ d ÷ l w l a b i g à j o
m o m o i j ê a a t a b t ö l
o l o r a b ô r k k o ë ö b o
i g a b i l a r a o u d u g g
a g b e f à a j ö n o r i a b
a k ë a k o p e a b a l e d ÷

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 224 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 5
Kæ ìtumö àwæn örö wönyí sílë ní èdèe Yorùbá.
Write down the meaning of the following words in Yorùbá.

1. adájô
2. àgbë
3. agb÷jôrö
4. aköp÷
5. aláró
6. awakö
7. ÷lêran
8. géñdé
9. Ìyàtö
10. ælôpàá

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 225 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí K÷sànán ( Chapter 9 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 3 )

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 226 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Chapter 10 - Orí K÷wàá | HOME SWEET HOME!
OBJECTIVES:
In this chapter you will learn:
- About ordinals
- How to use reflexives
- Vowel assimilation, vowel lengthening and vowel deletion
- About old and new forms of housing
- About your house

COERLL - Yorúbà Yémi 227 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Àwæn örö ( Vocabulary )

Nouns
ààfin palace
ab÷ razor
afínjú clean (person)
aláköwé educated person
àtíkè (páúdà) powder
adì÷ chicken
àga onítìmùtìmù sofa
àjà story (house levels)
àlejò guest
amö clay
a«æ ìnura (táwëëlì) towel
àwùjæ a gathering (of people)
àwòrán picture
ayálégbé tenant
balùwë bathroom
búlôökù cement
dìódóráõtì deodorant
èékánná nails
ehoro rabbit
ëdá ènìyàn human beings
fèrèsé/wíñdò window
fôsêëtì faucet
fúláàtì apartment / flat
gbajúmö important
góòlù gold
ibi place
ibùsùn/bêëdì bed
ìdötí dirt
igi ìfæyín/búrôö«ì toothbrush
ìkángun one end of the house
ìká«æsí/kôbôödù closet
ilé ìgbönsë toilet
ìlera good health
COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 228 CC – 2011 The University of Texas at Austin
Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

ìlú òkèèrè foreign country


ìmôtótó cleanliness
ìpara body lotion
ìrörí pillow
iyanrìn sand
jíígí mirror
kábínêëtì cabinet
kàhìnkàhìn sponge
kápêëtì carpet
kóòmù comb
márà«áná ‘don’t buy matches’ (it's a type of window)
mèremère precious things
mí«ánnárì missionary
mælé-mælé brick layer
ògiri wall
ojúlé room
ægbà yard
öl÷/ ìmêlê laziness
æ«÷ ìfæyín (péèstì) toothpaste
pálö living room
pákò/orín chewing stick
rédíò radio
síìõkì sink
tí«ù tissue
tòlótòló turkey
tôöbù bathtub

Noun Phrases
apëërë híhun basket weaving
àsìkòo fôölù fall season
àsìkòo sípíríõgì spring season
àsìkòo sômà summer season
àsìkòo wíñtà winter season
a«æ òkè híhun traditional Yoruba cloth weaving
a«æ pípa láró tie-dying
ènìyàn mímö familiar face

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 229 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

÷ní híhun mat weaving


÷yìn fífö palm oil extraction
igun ilé one angle/corner of the house
ilé alámö brick house
ilée onísìmêõtì house built with cement
ilé ìgbönsë toilet
ìlëkë sínsín bead-making
ìyá àgbà old woman
omi gbígbóná hot water
omi tútù cold water
æ«÷ ìfæwô hand soap
æ«÷ ìfærun («ampú) shampoo
æ«÷ ìwë bath soap

Verb
kórira to dislike

Verb Phrases
têpá mô«ê to be hardworking

Adjectives
têjú spacious
tónítóní stainless

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 230 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Lesson 1 - Ëkô Kìíní


Ordinals
Remember in Chapter Four, Lesson 1, we compared numbers and cardinals as found below:
Numbers Cardinals English
oókan kan one
eéjì méjì two
÷êta mêta three
÷êrin mêrin four
aárùnún márùnún five
÷êfà mêfà six
eéje méje seven
÷êjæ mêjæ eight
÷êsànán mêsànán nine
÷êwàá mêwàá ten
oókànlá môkànlá eleven
eéjìlá méjìlá twelve
(where eéjìlá implies ‘twelve’ and ìwé méjìlá implies ‘twelve books’)
Ordinals
ìkíní first
ìkejì second
ìk÷ta third
ìk÷rin fourth
ìkarùnún fifth
ìk÷fà sixth
ìkeje seventh
ìk÷jæ eighth
ìk÷sànán ninth
ìk÷wàá tenth
ìkækànlá eleventh
ìkejìlá twelfth

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 231 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Like cardinals, ordinals are placed after their nouns. However, since vowel deletion is very common
in Yorùbá language, the initial /i/ of the ordinal is deleted when the above ordinals are used as
qualifiers as found below.
For example:

Ordinals
æjô kìíní first day
æjô k÷rin fourth day
æjô k÷rìnlá fourteenth day
æjô karùndínlógún fifteenth day
æjô k÷rìndínlógún sixteenth day
æjô k÷tàdínlógún seventeenth day
æjô kejìdínlógún eighteenth day
æjô kækàndínlógún nineteenth day
ogúnjô twentieth day

The table below compares the numbers to the cardinals, and the cardinals to the ordinals.

Numbers Cardinals Ordinals


oókan kan ìkíní
eéjì méjì ìkejì
÷êta mêta ìk÷ta
÷êrin mêrin ìk÷rin
aárùnún márùnún ìkarùnún
÷êfà mêfà ìk÷fà
eéje méje ìkeje
÷êjæ mêjæ ìk÷jæ
÷êsànán mêsànán ìk÷sànán
÷êwàá mêwàá ìk÷wàá
oókànlá môkànlá ìkækànlá
eéjìlá méjìlá ìkejìlá

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 232 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 1
Kí ni àwæn æjô wönyí ni Yorùbá?
Provide the Yorùbá equivalents of the following.

Bí àp÷÷r÷:
7th day = Æjô keje

1. 21st day =

2. 15th day =

3. 6th day =

4. 18th day =

5. 3rd day =

6. 11th day =

7. 2nd day =

8. 50th day =

9. 37th day =

10. 1st day =

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 233 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 2
Dáhùn àwæn ìbèérè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Æjô wo ni æjô kìíní o«ù k÷ta ædún yìí?

2. Æjô wo ni æjô kejìdínlógún o«ù kejì ædún yìí?

3. Æjô wo ni æjô kækàndínlógún o«ù k÷rin ædún yìí?

4. Æjô wo ni æjô kejìlá o«ù k÷fà ædún yìí?

5. Æjô wo ni æjô k÷tàlélógún o«ù k÷jæ ædún yìí?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 234 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 3
Kæ àwæn æjô wönyí ní Yorùbá.
Write the following dates in Yorùbá.

Bí àp÷÷r÷:
1st January
æjô kìíní, o«ù kìíní ædún

1. 17th September

2. 21st November

3. 9th July

4. 31st March

5. 11th April

6. 23rd May

7. 18th October

8. 3rd August

9. 10th June

10. 20th February

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 235 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 4
Kæ àwæn æjô ösë wönyí ní Yorùbá.
Write the following days of the week in Yorùbá (using the workday system).

Bí àp÷÷r÷:
Æjô kìíní ösë = Æjô ajé

1. Æjô kéjì ösë =

2. Æjô kêta ösë =

3. Æjô kêrin ösë =

4. Æjô karùnún ösë =

5. Æjô k÷fà ösë =

6. Æjô keje ösë =

I«ê »í«e 5
So àwæn tí ó bara mu ni öwô A àti öwô B papö.
Match the words in column A with those in column B.

A B
æjô ÷tì Sunday
æjô abámêta Monday
æjôbö Friday
æjôrú Saturday
æjô ì«êgun Thursday
æjô àìkú Wednesday
æjô ajé Tuesday

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 236 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 6
So àwæn tí ó bara mu ni öwô A àti öwô B papö.
Match the words in column A with those in column B.

A B
Ogún òkè 6 books
Ædún kejìlá 12 years
Ìwé mêfà 20 floors
Òkè ogún 6th book
Ædún méjìlá 12th year
Ìwé k÷fà 20th floor

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 237 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Lesson 2 - Ëkô Kejì:


Reflexives - Vowel Assimilation,
Vowel Lengthening, and Vowel Deletion

Reflexives denote what you do by yourself or for yourself as opposed to someone doing it for you. In
order to state the former, you use ‘fúnrara’ followed by a possessive pronoun as found below:

fúnraraà mi fúnraraa wa
fúnraraà r÷ fúnraraa yín
fúnraraa rë fúnraraa wæn

For example:

Mo ya irunùn mi fúnraraà mi. I combed my hair myself.

Compare to:

Màmáà mi ya irunùn mi fún mi. My mother combed my hair for me.


Or
Màmáà mi bá mi ya irunùn mi. My mother helped me comb my hair.

I«ê »í«e 1
Parí àwæn gbólóhùn wönyìí.
Complete the following sentences with the appropriate reflexive.
1. Èmi ñ wë
2. Òun ñ fæ ÷nu
3. Àwa ñ para
4. Àwæn ñ bôjú
5. Ó ñ fæ eyín
6. Mò ñ ya irun
7. À ñ fæ ojú
8. Àwæn ækùnrin ñ fá irùgbön
9. Àwæn obìnrin ñ kun ètè
10. Wôn ñ fæ æwô

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 238 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 2
»e àwæn nõkan wönyì.
Demonstrate the following gestures.

1. Mo ñ fæ eyìnìn mi fúnraraà mi.


2. O ñ ya irunùn r÷ fúnraraà r÷.
3. Ó ñ fá irùngbönæn rë fúnraraa rë.
4. A ñ fæ æwæ wa fúnraraa wa.
5. ¿ ñ pa ara yín fúnraraa yín.
6. Wôn ñ nu æwôæ wæn fúnraraa wæn.

I«ê »í«e 3
Lo àp÷÷r÷ yìí láti fi dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Use this example to answer the following questions.

Bí àp÷÷r÷:
Túndé/ eyín  Túndé, fæ eyínìn rë fúnraraa rë. Kí ni ò ñ «e?
Mò ñ fæ eyínìn mi fúnraraà mi.

1. Tádé/ wë ara.
2. Ögbêni Adé/ fæ a«æ.
3. Kêmi àti Títí /ya irun.
4. Ìwæ/ nu ara (conversational context).
5. Èmi/ pa ara.
6. Omidan Òdú«ælá/ fæ æwô.
7. Öjögbôn Owólabí/ ka ìwé.
8. Ìwæ àti Títí/ j÷ oúnj÷ (conversational context).
9. Ìwæ àti Títí/ j÷ oúnj÷ (non-conversational context).
10. Tósìn/ se oúnj÷.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 239 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Expressions such as ojoojúmô, ösöösán, alaalê, ædæædún etc. indicate what one does every
time.

For example, ædún means year. However, ædæædún implies every year.

ojúmô (day)  ojoojúmô (every day)


àárö (morning)  àràárö (every morning)
ösán (afternoon)  ösöösán (every afternoon)
alê (night)  alaalê (every evening)
o«ù (month)  o«ooo«ù (every month)
ösë (week)  ösöösë (every week)
ædún (year)  ædæædún (every year)

I«ê »í«e 4
Ó kàn ê. Sæ fún wa àwæn nõkan tí o máa ñ «e lójoojúmô.
It’s now your turn. Tell us what you do everyday.

Bí àp÷÷r÷:
Láràárö tí mo bá jí, mo máa ñ wë. Lêyìn náà, mo máa ñ fæ eyínìn mi. Lêyìn tí
mo bá fæ eyínìn mi tán, mo máa ñ……….. lösöösán, mo máa ñ………..

I«ê »í«e 5
Fi örö tí ó bá y÷ dí àwæn àlàfo yìí
Fill in the spaces with appropriate words.

____________ tí mo bá jí ni mo máa ñ wë. »ùgbôn ní ____________ n kò lè «aláì má j÷


oúnj÷ ösán. Kì í «e pé mo fêràn oúnj÷ púpö àmô, n kì í fi oúnj÷ alêë mi «eré ní
____________. Fún a«æ ösë kan, ____________ ni mo máa ñ fæ àwæn a«æö mi nítorí pé n
kò ní ààyè láàrin ösë, «ùgbôn ____________ ni mo máa ñ ra a«æ tunun fún ilé-ìwée mi.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 240 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Cultural Vignette: Ìmôtótó

Àwæn Yorùbá jê afínjú ènìyàn. Wôn kórìrá ìdötí ganan ni. Wôn gbàgbô pé bí ènìyàn kò tilë
lówó lôwô láti fi ra orí«irí«i à«æ ìgbàlódé, ìwönba nõkan tí ènìyàn bá ní, kí ènìyàn «e ìtôjú rë
kí ó mô tónítóní. Wôn gbàgbô pé kí ènìyàn jí ní òwúrö kí ó fæ eyínin r÷ kí ó dá «áká, kí ó gé
èékánná rë, kí ó wë, kí ó tôjú irunun rë, kí ó sì wæ asæ tí ó mô kí ó tó dábàá láti pé pëlú àwæn
ènìyàn láwùjæ. Ìdí nìyí tí wôn fi máa ñ pa á lówe pé ‘Wömbö wæmbæ kô leyín, béyín bá «e
méjì kí ó «á à funfun’. Èyí túmö sí pé ìmôtótó se pàtàkì fún omælúwàbí. Àwæn Yorùbá
gbàgbô pé tí ènìyàn bá jê onímöôtótó nípa títôjú araa wæn, àìsàn àti ààrùn yóò jìnnà réré sí
sàkání onítöhún. Wôn tún ní ìgbàgbô pé ìmôtótó ñ «okùnfà ìlera tó péye. Wôn á ní ÷ni tó ní
ìlera ló lóhun gbogbo. Fún àwæn Yorùbá, ìlera lærö fún ohun gbogbo. Àwæn Yorùbá máa ñ
kæ orí«irí«i orin nípa ìmôtótó láti kô àwæn æmææ wôn ní ì«e pàtàkì ìmôtótó. Bí àp÷÷r÷:

‘Ìmôtótó ló lè «êgun àrùn gbogbo (2x)


Ìmôtótó ilé, ìmôtótó ara, ìmôtótó oúnj÷
Ìmôtótó ló lè «êgun àrùn gbogbo’.
àti

‘Wë kí o mô
Gé èékánná r÷
J÷un tó dára lásìkò
Má j÷un jù’.
Nítorí àwæn orí«ì ëkô pàtàkì báyìí, àwæn æmædé mö pé tí wôn bá jí ní öwúrö, balùwë ni ibi
àkôkô tí wôn gbôdö læ láti læ tôju araa wæn kí wôn tó «e ohunkóhun. Ìmôtótó «e pàtàkì fún ëdá
ènìyàn.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 241 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 6
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Kí ni ìdí tí àwæn Yorùbá fi kórira ìdötí?


2. Irú ènìyàn wo ni àwæn Yorùbá jê?
3. Kí ni ìrètí àwæn Yorùbá pé kí ènìyàn kôkô «e ní òwúrö tí ó bá jí?
4. Àõfààní wo ní ìmôtótó ñ «e fún àwæn ènìyàn?
5. Kí ni pàtàkì ëkô nípa ìmôtótó fún àwæn æmædé ní ilë÷ Yorùbá? Kí ni èrò r÷ nípa orin yìí
“Wë kí o mô…?

I«ê »í«e 7
Kæ ìtumö àwæn örö wönyí sílë ní èdèe Yorùbá.
Write down the meanings of these words in Yorùbá.

1. ìmôtótó
2. kórira
3. ìlera lærö
4. à«æ ìgbàlódé

I«ê »í«e 8
Kæ ewì kan ní èdèe Yorùbá tí ó j÷ mô ìmôtótó ní ìlúu r÷
Write a poem about cleanliness in your country.

I«ê »í«e 9
Sæ 'bêë ni' tàbí 'bêë kô' fún àwæn gbólóhùn wönyí.
State whether the following sentences are true or false.
BÊË NI BÊË KÔ
1. Àwæn Yorùbá fêràn ìdötí. ☐ ☐
2. Àwæn Yorùbá kò ní ìgbàgbô nínú eyín funfun. ☐ ☐
3. Òtítô ni pé ìlera ni ærö. ☐ ☐
4. Orin kíkæ kì í «e önà kan láti kô àwæn æmæ ní ëkô. ☐ ☐
5. Tí àwæn Yorùbá bá ti jí, oúnj÷ ni wôn kôkô máa ñ j÷. ☐ ☐

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 242 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 10
So àwæn tí ó bara mu ni öwô A àti öwô B papö.
Match the words in column A with those in column B.

A B
Ìmôtótó belief
ìdötí health
ìlera illness
ìgbàgbô cleanliness
àrùn dirt

Vowel Assimilation

This is a phonological process by which one vowel assimilates into the other when they are
contiguous.

In A below, the process by which the first vowel (V1) assimilates into the next vowel (V2), or the
second vowel (V2) in C assimilates into the first vowel (V1) is known as vowel assimilation.
A B
V1 V2
kú ilé  kúulé a greeting to welcome someone into the house
kú ìrölê  kúùrölê good (early) evening

C D
V1 V2
kú àárö  káàárö good morning
Ojú irin  ojúurin railroad
Æjà Æba  Æjàaba the name of a market in Ìbàdàn city, Nigeria

Assimilation can be either progressive


V1 + V2  V1V1 in which case kú + ilé  kúuié,
or regressive
V1+V2  V2V2 as in kú + alê  káalê.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 243 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Vowel Lengthening

Vowel lengthening occurs when a vowel is duplicated vowel. The assimilation of one vowel by
another vowel across word boundaries results in vowel lengthening as in most of B and D above.

Vowel lengthening occurs at vowel + consonant word boundaries in a possessive relationship


such as ilée bàbá (bàbá's house). However, vowel lengthening is unnecessary when it is V+V
as in ilé ìyá (ìyá's house), which means that vowel lengthening does not necessarily occur
because of contiguity of vowels. Examples of vowel lengthening are found in F below
wherethe final vowels of ilé and ajá become lengthened.

The partitive ti

The genitival particle ‘ti’ occurs before a noun or a pronoun as in the following examples:

E F
Ilé ti örê  ìlée törê friend’s house
Ajá ti àwa  ajáa tiwa our dog

The final vowel in Ìlé and ajá before the partitive becomes lengthened in column F above.
Vowel lengthening also occurs when a vowel is duplicated as in the following examples of third
person singular object pronouns following their verbs:
mo rí i I saw it
ó j÷ ê s/he ate it
ó tú u s/he untied it
Adé bó o Adé peeled it

Vowel Deletion/Vowel Contraction

Vowel deletion is a product of vowel contraction. Vowel deletion is a step in the phonological
process of vowel contraction not assimilation. Assimilation and contraction are two different
phonological processes. In the case of vowel contraction, when two vowels are in contiguous
relationship across word boundaries, one of them is deleted and the two words contract to become
one.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 244 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

ti örê  törê that of a friend(a friend’s)


ti àwa  tàwa that of ours(ours)

rí ÷ja  rêja to see fish


ta i«u  ta«u to sell yam(s)
ra ÷ran  r÷ran to buy meat

Vowel deletion can occur without contraction when it is not across word boundaries as in the
following examples:
Adéælá  Déælá
Æládépò  Ládépò

I«ê »í«e 11
Vowel lengthening (VL) or vowel contraction (VC)? Write out the complete words.

Bí àp÷÷r÷:
Kun ojú  kunjú (VC)

1. pa ara 

2. bô ojú 

3. se ÷ja 

4. kú ìrölê 

5. ilé ijó 

6. æmæ i«ê 

7. gé igi 

8. fæ ÷nu 

9. wæ a«æ 

10. gun igi 

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 245 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Lesson 3 - Ëkô K÷ta:


Our House

ILÉ ALÁMÖ ÀTI ILÉE SÌMÊÕTÌ

Ní ilë÷ Yorùbá, orí«i ilé méjì ni ó wà: ilé alámö àti ilé oní sìmêõtì. Ilé alámö jê ilé tí ó wà kí
aláyé tó dáyé. Àwæn òyìnbó aláwö funfun ni wôn gbé ilée búlôökù wá. Ilé alámö wôpö ní
oko àti ilú kékeré. Ilée símêõtì ni ènìyàn sáábà máa ñ rí tí ènìyàn bá læ sí àwæn ìlú ñlá bíi
Èkó àti Ìbàdàn. Erùpë amö pupa àti omi ni wôn pò pö láti fi kô ilé alámö. Mælémælé ni
orúkæ àwæn tí ó mö nípa bí wôn «e ñ kô ilé alámö. Púpö nínú ilé alámö ni wôn máa ñ ní
fèrèsé tí wôn ñ pè ní ‘márà«áná’. Fèrèsé náà máa ñ kéré ganan ni. Púpö nínú ilé alámö
ni wæn kì í ní ilé ìgbönsë. Nítorí ìdí èyí ni àwæn aláköwé kì í fi í gbé ibë.

Àwæn òyìnbó aláwö funfun ni wôn mú à«àa kíkô ilée sìmêõtì wá. Sìmêõtì àti iyanrìn ni
wôn sì máa ñ lo láti fi kô ilée sìmêõtì. Ilé tí wôn fi sìmêõtì kô máa ñ ní agbára ju ilé alámö
læ nítorí pé sìmêõtì àti iyanrìn ní agbára láti mú ilé dúró. Ilée sìmêõtì wôpö ní àwæn ilú ñlá
bíi Ò«ogbo, Ìbàdàn, Èkó, Ilé-Ifë àti bêë bêë læ. Ilé alámö kì í sáábà ní àjà nítorí pé kò ní
agbára bí ilée sìmêõtì.

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Orí«i ilé mélòó ni ó wà ní ilë÷ Yorùbá?


2. Dárúkæ àwæn ilé náà.
3. Níbo ni ilé alámö wôpö sí?
4. Báwo ni ilé tí wôn fi sìmêõtì kô «e dé ilë÷ Yorùbá?
5. Àwæn ohun-èlò wo ni a nílò láti fi kô ilé alámö?
6. Kí ni ìdí rë tí àwæn aláköwé kì í fí gbé ilé alámö?
7. Kí ni orúkæ tí àwæn ènìyàn máa ñ pe àwæn tí wôn ñ kô ilé?
8. Kí ni àwæn ohun-èlò tí wôn máa ñ lò fún ilée sìmêõtì?
9. Sæ ìdí rë tí wôn fi máa ñ fi sìmêõtì àti iyanrìn kô ilé lóde-òní.
10. Báwo ni àwæn fèrèsé ilé oní sìmêõtì «e yàtö sí ti alámö?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 246 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 2
Mú èyí tó y÷ nínú àwæn wönyí sí ibi tó y÷ gêgê bí o «e rí i kà nínú àyækà òkè yìí.
Check the appropriate category for the following expressions according to the text (ILÉ
ALÁMÖ ÀTI ILÉE SÌMÊÕTÌ) above.
Ilé alámö Ilée sìmêtì
1. Yorùbá ☐ ☐
2. Àwæn òyìnbó ☐ ☐
3. Búlôökù ☐ ☐
4. Oko àti ìlú kékeré ☐ ☐
5. Erùpë amö pupa ☐ ☐
6. Mælémælé ☐ ☐
7. Iyanrìn ☐ ☐
8. Àjà ☐ ☐
9. Agbára ☐ ☐
10. Èkó àti Ìbàdàn ☐ ☐

I«ê »í«e 3
Kæ ìtumö àwæn örö wönyí sílë ní èdèe Yorùbá.
Write down the meanings of these words in Yorùbá.

1. búlôökù
2. erùpë amö pupa
3. mælémælé
4. iyanrìn
5. àjà

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 247 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 4
Sæ bêë ni tàbí bêë kô fún àwæn gbólóhùn wönyìí.
State whether the following sentences are true or false.
BÊË NI BÊË KÔ
1. Orí«i ilé méjì ni ó wà: ilé alámö àti ilée pako. ☐ ☐
2. Ilé alámö wôpö ní ilú ñlá ñlá. ☐ ☐
3. Èrùpë amö pupa àti omi ni wôn fi ñ kô ilée sìmêõtì. ☐ ☐
4. Gbogbo ilé alámö lo ní ilé ìgbönsë ☐ ☐
5. Ilé tí wôn fi sìmêõtì kô máa ñ ní agbára ju ilé alámö læ. ☐ ☐

I«ê »í«e 5
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following questions.

1. Ilée wôpö láàrin àwæn Yorùbá.


2. Àwæn ni wôn gbé à«à ilée sìmêêõtì wá.
3. Ilée ___________________ ní agbára ju ilée læ.
4. Àwæn __________________fêràn láti máa gbé ilée .
5. àti __________________ni wôn fi ñ kô ilé alámö.

Cultural Vignette: Ilé Olókè

Orí«irí«i àjà ni àwæn ilé máa ñ ní ní ilë÷ Yorùbá. Púpö nínú àwæn ilé tí wôn wà ní oko àti
ìgbèríko ni ó máa ñ ní àjà kan. Àwæn ilé tí ó wà ní ìlú títóbi bíi Èkó, Ìbàdàn, Ab÷òkúta,
Àkúrê, Adó-Èkìtì àti bêë bêë læ máa ñ ní àjà méjì, mêta àti bêë bêë læ.

Àwæn òyìnbó aláwö funfun ló mú à«à ilé alájà méjì wà sí ilë÷ Yorùbá. Gêgê bíi àwæn
akötàn ti sæ, ìlúu Bàdágírì ni wôn kôkô kô ilé olókè méjì sí. Ó lé lôgôrùnún ædún sêyìn tí
wôn kô ilé yìí. Àwæn òyìnbóo Mí«ánnárì ni wôn kô ilé alájà méjì náà. Ní ìlú Ìbàdàn,
àdúgbòo Kúd÷tì ni wôn kôkô kô ilé olókè méjì sí. Ilé olókè jê ilé tí ó wôn láti kô. Àwæn
ènìyàn pàtàkì ní àwùjæ ni wôn ní owó àti agbára láti kö ilé olókè méjì ní ilë÷ Yorùbá.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 248 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 6
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Orí«i àjà mélòó ni àwæn ilé máa ñ ní ní ilë÷ Yorùbá?


2. Àjà mélòó ni àwæn ilé tí ó wà ní ìlú títóbi bíi Èkó, Ìbàdàn, Ab÷òkúta, Àkúrê, Adó-Èkìtì àti
bêë bêë læ máa ñ ní?
3. Níbo ni wôn kôkô kô ilé olókè méjì sí?
4. Ìgbà wo ni wôn kô ilé olókè méjì yìí?
5. Àwæn òyìnbó wo ni ó kô ilé alájà méjì náà?

I«ê »í«e 7
Sæ bêë ni tàbí bêë kô fún àwæn gbólóhùn wönyí.
State whether the following sentences are true or false.
BÊË NI BÊË KÔ
1. Ilé alájà jê à«à ìlú òkèèrè. ☐ ☐
2. Àwæn ilé tí ó wà ní ìlú kékeré máa ñ ní àjà púpö. ☐ ☐
3. Ìlú Èkó nìkan ni à«à ilé alájà púpö wá. ☐ ☐
4. Àwæn Hausa ni wôn mú à«à ilé alájà kíkô wa. ☐ ☐
5. Ìlú Ëpê ni wôn kôkô kô ilé olókè méjì sí. ☐ ☐
6. Àwæn òyìnbó Köríà ni wôn kô æ. ☐ ☐
7. Ó ti tó ægôrùnún ædún tí wôn kô ilé olókè ní ilë÷ Yorùbá. ☐ ☐
8. Àwæn òyìnbó mí«ánnárí ni wôn kô ilé alájà méjì náà. ☐ ☐
9. Ilé olókè jê ilé tí kò wôn láti kô. ☐ ☐
10. Àwæn gbajúmö láwùjæ nìkan ni wôn lè kô ilé alájà púpö. ☐ ☐

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 249 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 8
Wá àwæn örö wönyí.
Look for these words in the puzzle below. Pay attention to the tones!
ààfin‚ afínjú‚ àjà‚ aláköwé‚ ayálégbé‚ ehoro‚ fèrèsé‚ góòlù‚ ibùsùn‚ ìdötí

à à f i n a g b a f i n j u j
i g b a ñ l a d f g i a d e a
a g ó ò l ù a d a è a i g o g
y l í ö à i o l ö y r y a l u
á è á ì p j g n á g a è a k d
l á k k ì ö à ì í k b l s b i
é l j u ö d l á b b ö ö e é u
g d è á h w ö e l ù e w n g í
b ö a d o o é t h á s Í a m b
é s e a r è r á í o w ù y j u
d a g o o l u ì b d r á n a à
a l a w a d I l d a e o d i w
i f I b u s u n o ö l d i e y
f è r è s e g o o d t e e d í
a f í n j ú á y a l à a f i n

I«ê »í«e 9
Kæ ìtumö àwæn örö wönyí sílë ní èdèe Yorùbá.
Write down the meanings of these words in Yorùbá.
1. ìgbèríko
2. à«à
3. akötàn
4. òyìnbóo Mí«ánnárì
5. ènìyàn pàtàkì

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 250 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Örö àdásæ (Monologue)


Fúláàtì àbúròo màmáà mí ækùnrin
Ní ilë÷ Nàìjíríà, àpátímêëõtì ni àwæn Yorùbá máa ñ pè ní fúláàtì. Tí àwæn ènìyàn kò bá tí ì
«etán láti kô ilé, wôn máa ñ rêõtì àpátímêëõtì láti gbé. Àwæn aláköwé ni wôn sáábà máa ñ
gbé fúláàtì.

Àbúrò màmáà mi j÷ agb÷jôrò ní ìlú Ìbàdàn. Wôn sì rêõti fúláàtì kan sí Bódìjà Tuntun.
Orúkæ wæn ni Læya Adébímpé. Fúláàtì wæn tóbi ganan ni. Ó ní pálö ñlá méjì àti yàrá
ìbùsùn mêrin. Yàrá tí ó tòbi jù ni yàrá àbúrò màmáà mi àti ìyàwóo wæn. Yàrá yìí ní baluwë
àti ilé ìyàgbê tirë lôtö. Balùwë àti ilé ìyàgbê kan tó kù wà fun àwæn æmæ àti àwæn àlejò.

Ènìyàn kò lè «àdédé wæ fúláàtì àbúròo màmáà mi láì «e pé ó jê ÷ni mímö. Ìdí nìyí tí o fí jê
pé ìta gbangba ni wôn ti máa ñ gbàlejò. Tí ó bá «e ènìyàn mímö ni ó wá kí àwæn ìdílé
àbúròo màmáà mi, pálö tí ó wà ní iwájú ni wôn máa jókòó sí láti bá wæn sörö àti «eré.
»ùgbôn tí ó bá «e àlejò pàtàkì ni, pálö ñlá kejì ní wôn máa ti ñ gbàwôn lálejò. Pálö ñlá yìí
tóbi bíi ààfin Æba. Wôn sí tún «e é lô«öô lórí«irí«i pëlú àwæn ohun mèremère bí i góólù.
Kódà kò yàtö sí àafin. Ìdí nìyí tó fi jê pé àwæn àlejò pàtàkì nìkan ni wôn máa ñ gbà láàyè
láti jókòó níbë.

Æmæ méjì péré ni àbúròo màmáà mi bí – Adébôlá àtí Adébóyè. Ækùnrin àti obìnrin ni wôn.
Adébôlá ñ lo yàrá kan. Adébóyè náà sì ní yàrá tirë. Yàrá kan tókù ni yàrá àlejò. Fúláàtì
àbúrò màmáà mi tóbi gan-an ni. Öpölæpö ènìyàn ni wôn máa ñ sæ pé ó wu àwæn. Ìta
gbangbaa wôn têjú, ó sì láàyè tó pö. Ohun tó wù mí jùlæ nípa fúláàtì àbúrò màmáa mi nipé
wôn fi ægbà yiká tó fi jêpé àwæn ènìyàn tí wôn ñ læ níta kò le rí ohun tí ó ñ læ nínúu fúláàtì
àbúrò màmáà mi.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 251 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 10
Dáhùn àwæn ìbèérè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Ta ni wôn ñ sörö nípa fúláàtì rë nínú nõkan tí a kà?


2. Irú i«ê wo ni wôn ñ «e?
3. Níbo ni fúláàtì tí a sörö rë wà ní ìlú Ìbàdàn?
4. Báwo ni a «e «e àpèjúwe fúláàtì náà?
5. Ta ni ó ñ lo yàrá tí ó tóbi jù nínúu fúláàtì yìí?
6. Kí ni o rò pé ó jê ìdí rë tí Læya Adébímpé kì í fí gba àwæn ènìyàn láàyè láti wælé láì «e pé
wôn jê ÷ni mímö?
7. Irú àwæn ènìyàn wo ni wôn le wæ pálö ñlá kejì? Kí ni ìdí èyí?
8. Æmæ mélòó ni Læya Adébímpé bí? Kí ni orúkææ wæn?
9. Yàrá mélòó ni wôn ñ lò?
10. Kí ni ÷ni tí ó ñ sörö nípa Læya Adébímpé fêràn jùlæ nípa fúláàtì yìí? Báwo ni ÷ni náà «e jê
sí Læya Adébímpé?

I«ê »í«e 11
Sæ bêë ni tàbí bêë kô fún àwæn gbólóhùn wönyí.
State whether the following sentences are true or false.
BÊË NI BÊË KÔ
1. Àpátímêëõtì ni àwæn Yorùbá máa ñ pè ní fúláàtì ☐ ☐
2. Ëgbônæn màmáà mi jê agb÷jôrò ní ìlú Ìbàdàn. ☐ ☐
3. Pálö ñlá méjì àti yàrá ìbùsùn mêta ni ó wà ní fúláàtì ☐ ☐
àbúrò màmáà mi

4. Ènìyàn lè «àdédé wæ fúláàtì àbúròo màmáà mi. ☐ ☐


5. Æmæ kan péré ni àbúròo màmáà mi bí ☐ ☐

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 252 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 12
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following sentences.

1. Àwæn ___________ ni wôn máa ñ gbé àpátímêëõtì.


a. aláköwèé
b. àgbë
c. æd÷
d. àgbàlagbà

2. _______________ ni àwæn Yorùbá máa ñ pè ní fúláàtì.


a. Ilé olókè
b. Ilé onílë
c. Àpátímêëõtì
d. Fúláàtì

3. I«ê _____________ni àbúrò Màmáà mi ñ «e.


a. aláköwèé
b. àgbë
c. æd÷
d. agb÷jôrò

4. Àbúròo màmáà mi ñ gbé ní àdúgbòo ______________?


a. Môkôlá
b. B÷÷r÷
c. Bódìjà Tuntun
d. Bódìjà Àtijô

5. Æmæ ___________ ni àbúròo màmáà mi bí?


a. mêfà
b. méjì
c. mêrin
d. márùnún

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 253 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

Lesson 4 - Ëkô K÷rin


Our House

Örö àdásæ (Monologue)


Ilée wa ( Our house)

Ilée wa jê ilé alájà méjì. Öpölæpö ojúlé ni ilé yìí ní. Àjà kìíní ní yàrá mêjæ, bêë sì ni àjà kejì ní
yàrá mêjæ pëlú. Bàbáà mi fi gbogbo yàrá mêjëëjæ tí ó wà ní àjà kìíní rêõtì fún àwæn
ayálégbé. Àwæn ìdílé mêrin ötöötö ni wôn gba àjà kìíní ní yàrá méjì–méjì. Wôn fi yàrá kan «e
yàrá ìbùsùnun wæn. Ilé ìdáná méjì, balúwë méjì àti ilé ìyàgbê méjì ni ó wa ní àjà kìíní. Àwæn
ayalégbé sì pín wæn ní ìdílé méjì sí balúwë, ilée ìdáná àtí ilée ìyàgbê köökan.

Yàrá mêjæ ni ó wà ní àjà kejì «ùgbôn èmi àti àwæn òbíì mi pëlú awæn ëgbôn àti àbúròò mí
nìkan ni à ñ gbé ní àjà kejì. A ní pálö ñlá kan tí a ti máa ñ gba àlejò. A sì tún ní pálö kékeré tí
awa æmæ ti máa ñ «eré, tí a sì ti máa ñ wo t÷lifí«àn. Bàbáà mi ní yàráa ti wæn tí ó ti pálö ñlá.
Yàrá ìyáà mi sì tëlé ti bàbáà mi. Ëgbônön mi ækùnrin tí ó wà ní Yunifásítì ti Æbáfêmi
Awólôwö ní llé-Ifë ní yàrá tiwæn lôtö, ó sì súnmô pálö ti àwa yòókù.

Yàrá àwæn æmæ ækùnrin méjì yòókù àti ti awa obìnrin wà ní ìkangun ilé. Yàrá ìyáàgbà ni ó
tëlé ti ìyáa mi. Gbogbo yàrá tí ó wà ní àjà kejì ni àwæn ÷bíi mi ñ gbé tó bêë gê tí ó fi jê wípé
kò sí àyè fún ayálégbé kankan láti gbé pëlúu wa. Yàrá ìdáná méjì, balúwë méjì àtì ilé ìyàgbê
méjì ni ó wà ní àjà kejì bí ó ti wà ní àjà kìíní. »ùgbôn àwæn ÷bí mi nìkan ni wæn ñ lo gbogbo
àwæn yàrá wönyí. Eléyìí fún wa láàyè púpö láti rí ibi kó ÷rù sí. Kódà ìyáa mi ráàyè sin nõkan
ösìnin wæn bíi adì÷, ehoro àti tòlótòló. Bàbáà mi fi ægbà yí ilée wa ká. Eléyìí sì fún àwa
æmædé láñfààní láti «ere sí ibi tí ó bá wùwá nínú ægbàa wa. Ægbà ilée wa tóbi gan-an ni, ó sì
têjú púpö.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 254 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Àjà mélòó ni ilé tí a ká nípa rë ní?


2. Àwæn ayálégbé mélòó ni wôn ñ gbé ilé yìí?
3. Pálö mélòó ni ayálégbé köökan ní?
4. Yàrá mélòó ni ó wà ní gbogbo àwæn àjà tí ilé náà ní?
5. Pálö mélòó ni àwæn onílé ní?
6. Níbo ni yàrá ìyáàgbà wà?
7. Balùwë mélòó ni gbogbo àwæn ayálégbé ñ lò?
8. Kí ló dé tí àwæn ayálégbé kankan kò fi le gbé pëlú àwæn onílé ní àjà ti wæn?
9. Kí ló dé tí àwæn æmædé fi le «eré sí ibi ti ó wù wôn ní ilé yìí?
10. Kí ni ìdí tí àyè fi gba ìyá láti sin nõkan ösìn? Dárúkæ àwæn õnkan ösìn yìí.

I«ê »í«e 2
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following questions.

Ilée wa jê ilé alájà ____________. Àwæn ayálégbé ____________ ni wæn wà ní ilée wa.
Gbogbo àpapö yàráa tí ò wà ní ilée wá jê ____________. ____________ mi ækùnrin tí ó wà
ní Yunifásítì ti Æbáfêmi Awólôwö ní llé-Ifë ní yàráa tiwæn lôtö nítorí pé a ní yàrá tí ò pö. Kódà,
màmáa mi ní àõfààní láti sin àwæn nõkan æsìn wæn bí i ____________, ____________ àti
____________.

I«ê »í«e 3
Kæ ìtumö àwæn örö wönyí sílë ní èdèe Yorùbá.
Write down the meanings of these words in Yorùbá.
1. ayálégbé
2. nõkan ösìn
3. yàrá ìdáná
4. ilé ìyàgbê
5. ìkangun ilé

I«ê »í«e 4
Ó kàn ê. Sæ fún wa nípa iléè bàbáà r÷.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 255 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 5
Ní méjì-méjì, ÷ sæ fùn araa yín nípa ibi tí ë ñ gbé.
In pairs, tell your friend about where you live (your dorm, apartment etc)

Örö àdásæ (Monologue)


Tósìn ñ sörö nípa yàráa rë

Nínúu yàráà mi, mo ní ibùsùn, ìrörí, àga, tábìlì ìkàwé, kôbôödù ìká«æsí, rédíò alágbèéká
kékeré kan, kápêëti (÷ní àtêëká) àti bêë bêë læ.
Ní pálö, àga onítìmùtìmù mêrin ni wôn wà níbë, t÷lifí«àn ñlá kan, rédíò ñlá kan, aago ñlá
kan àti orí«irí«i àwòrán ara ògiri ni ó wa níbë pëlú. Sítóòfù onígáàsì àti sítóòfù
onik÷rosíìnì wà nínúu ilé ìdáná. Bê÷ náà sì ni fìríìjì àti síìnkì. Ohún-èlò ìdáná orí«irí«i bíi
àwo, abô, ìkòkò, «íbí, fôökì àti öb÷ náà sì wà níbë. Ëræ omi, tôöbù, «áwà, síìnkì, æ«÷ ìwë àti
táwëëlì wà nínúu balùwë.

I«ê »í«e 6
Dáhùn àwæn ìbèérè wönyí.
Answer the following questions.

1. Kí ni ó wà nínúu yàráaTósìn tí ó lè lò láti fi sùn?


2. Kí ni ó wà nínúu yàráaTósìn tí ó lè ká«æ sí?
3. Dárúkæ àwæn nõkan tí ó wà nínúu pálöæ Tósìn?
4. Dárúkæ àwæn nõkan tí ó wà nínú ilé ìdánáa Tósìn?
5. Níbo ni ó fêràn jù nípa ibi tí Tósìn ñ gbé?

I«ê »í«e 7
Sæ bêë ni tàbí bêë kô fún àwæn gbólóhùn wönyí.
State whether the following sentences are true or false.
BÊË NI BÊË KÔ
1. Àwæn nõkan tí wôn «e pàtàkì wà ní yàráaTósìn. ☐ ☐
2. Tósìn máa ní àõfààní láti mæ ohun tó ñ læ láwùjæ. ☐ ☐
3. Tósìn máa ní àõfààní láti dáná ní ìgbàkúùgbà tí ó bá wù ú. ☐ ☐
4. YàráaTósìn dára láti gbé. ☐ ☐
5. Tósìn kò ní láti læ pæn omi ni ibòmíràn kí ó tó lè wë. ☐ ☐

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 256 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 8
Ó kàn ê. »e àpèjúwe yàráà r÷.
Now it’s your turn. Describe your room.

Örö àdásæ (Monologue)


Jídé ñ sörö nípa ilé-ìwë÷ rë.
(Jídé is talking about his bathroom.)
ILÉ-ÌWË¿ MI (MY BATHROOM)

Nínú ilé-ìwë÷ mi‚ orí«irí«i nõkan ni mo ní níbë bíi ìpara‚ ìparun‚ ìyarun‚ æ«÷ ìfæyín‚ æ«÷ ìwë‚
æ«÷ ìfæwô‚ a«æ ìnura‚ omi tútù‚ omi gbígbóná‚ búrôö«ì‚ kábínêëtì‚ kànhìnkànhìn‚ tí«ù‚ àti
àwæn nõkan mìíràn.

Ní gêlê tí mo bá ti wæ inú ilé-ìwëë mi‚ búrôö«ì mi ni mo kôkô máa ñ kì môlë tí mà á fi æ«÷


ìfæyín sí i. Mo bërë sí fæ ÷nu læ nìy÷n. Lêyìn öpölöpö ì«êjú‚ mà á bu omi yálà tútú tàbí
gbígbóná láti fi fæ ÷nuù mi mô.

Àwæn Yorùbá ní ìgbàgbô pé omi tútú máa ñ jê kí ara nà dáadáa‚ àmô tí òtútù bá mú jù‚ omi
gbígbóná ni mo máa ñ fi í wë pëlú æ«÷ àti kànhìnkànhìn ní àárö kí gbogbo ìdötí ara le bá
omi læ. Mo máa fi ìpara àti ìparun ra ara àti irunùn mi. Tí mo bá ti wë tàn máa sì yarun pëlú.
Lêyìn gbogbo èyí‚ háà! Oúnj÷ yá láti j÷ nìy÷n!

I«ê »í«e 9
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.

1. Kí ni Jídé máa ñ kôkô «e tí ó bá ti jí?


2. »é ìwæ mö bôyá Jídé máa ñ wë tí ó bá ti jí? Kæ gbólóhùn kan jade láti inú àyækà yìí láti fi
gbe ìdáhùn r÷ lêsë.
3. Õjê o rò pé Jídé ní ìmö-tótó? Kí ni o fi dá ìwæ lójú?
4. Kí ni àwæn nõkan tí ó «e pàtàkì tí o rò pé ó y÷ kí ó wà nínúu ilé-ìwë÷ Jídé gêgê bí o «e rí i
kà nínúu ayækà náà?
5. Õjê o rò pé Jídé fêràn oúnj÷? Má «àì fi gbólóhùn kan gbe ìdáhùn r÷ lêsë.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 257 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí K÷wàá ( Chapter 10 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 10
Dáhùn àwon ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.

Bí àp÷÷r÷:
Kí ni a fi ñ nura?
A«æ ínura tabí táwêëli ni a fi ñ nura

1. Kí ni a fi ñ wë?

2. Kí ni a fi ñ fæ ÷nu?

3. Kí ni a fi ñ wo ojú?

4. Kí ni a fi ñ ya irun?

5. Kí ni a fi ñ fæ eyín?

6. Kí ni a fi ñ nu æwô

7. Kí ni àwæn ækùnrin fi ñ fá irùgbön

8. Kí ni a fi ñ fæ irun?

9. Kí ni àwæn obìnrin fi ñ kun ojú?

10. Kí ni a fi ñ pa ara?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 258 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Chapter 11 - Orí Kækànlá | NICE STYLE!
OBJECTIVES:
In this chapter you will learn:
- About different types of clothing
- About seasonal clothings
- The use of the verbs fi_ lé / fi_ kô, wö, dé/gë, wé, ró
- Further use of interrogatives
- Current trends in fashion

COERLL - Yorúbà Yémi 259 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Àwæn örö ( Vocabulary )

Nouns
àpônlé respect
à«à culture
a«æ clothe
bùbá a shirt or a blouse (Yorùbá style)
búláòsì blouse (western style)
èjìká shoulder
fìlà hat
gèlè a scarflike headgear
gínnì guinea
ìborùn shawl
ìbæsë sock(s)
ìböwô glove(s)
ìgbéyàwó wedding
ìmúra an outfit
ìró a wrap-around cloth/ wrapper
ìsìnkú funeral
ìsæmælórúkæ naming ceremony
iyì honor
jákêëtì jacket
jíìnsì jeans
kæjúsôkæ ‘to face one’s husband’
kóòtù coat
obìnrin female
oko farm
æjà market
ækùnrin male
æyê harmattan
pàtàkì important
«òkòtò a pair of pants
súwêtà sweater
tí«÷ëtì t-shirt
síkêëtì skirt
y÷tí earring(s)
COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 260 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Noun Phrases
àsìkòo fôölù fall season
àkókò köökan each season
àsìkò mêrin ötöötö four different seasons
a«æ ëërùn clothes for the dry season
a«æ òde formal wear
a«æ ojoojúmô informal clothing
a«æ òjò clothes for the rainy season
a«æ òkè woven material
a«æ léèsì lace material
a«æ têêrê strip of cloth
àwæn ælôlá rich people
ëwùu kòlápá sleeveless clothing
ibi i«ê/ ibi«ê workplace
ìgbà ooru hot weather
ilë òkèèrè foreign countries
orílë-èdèe Àmêríkà USA
látàrí ooru as a result of heat
«òkòtò péñpé short pants/shorts

Verbs
dé/gë to wear, e.g. a hat
gbayì popular
gbôdö must
jê to be
nípæn thick
ró to wrap around
wé to tie, e. g. a headgear
wæ to wear ( clothes, shoes, or other apparel)
wôn to be expensive

Verb Phrases
di ìgbàdí wrap-around waist
fún … láàyè allow
irú… wo? what type?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 261 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

kò pé not complete
pa òwe say proverbially
yàtö sí different from

Adjectives
orí«irí«i different types

Conjunction
tàbí or

Prepositional phrase
ní önà mìíràn in another way

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 262 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Lesson 1 - Ëkô Kìíní:


A«æ wíwö ní ilë÷ Yorùbá (Types of Clothing)

Orí«ì a«æ méjì pàtàkì ni àwæn Yorùbá máa ñ wö: a«æ ojoojúmô àti a«æ ìmúròde. A«æ
ojoojúmô tí wæn máa ñ wö ni a«æ àõkàrá àti a«æ àdìr÷. A«æ òde tí wôn máa ñ wö ni a«æ
léèsì àti a«æ òkè. Fún a«æ ojoojúmô, àwæn obìnrin máa ñ ró ìró, wôn máa ñ wæ bùbá, wôn
sì tún máa ñ wé gèlè. Fún a«æ òde àwæn obìnrin máa ñ ró ìróo léèsì, wôn sì máa ñ wæ
bùbáa rë. Bákan náà ni fún a«æ òkè. Wôn lè fi ìborùn lé tàbí kí wôn fi kô èjìká. Öpölæpö
àwæn ödômæbìnrin ni wôn máa ñ so ìborùnun wæn mô ìdí lode-òní.

Fún a«æ ìmúròde àwæn ækùnrin máa ñ wæ «òkòtòo léèsi tàbí a«æ òkè. Wæn máa ñ wæ
bùbáa léèsì tàbí a«æ òkè. Wôn sì máa ñ dé fìlà. Gèlè wíwé jê ara àwæn à«à ìmúra tí ó
gbayì láàárín àwæn obìnrin. Orí«irí«i gèlè ni ó wà. Wæn máa ñ pe gèlè kan ní “kæjúsôkæ.”
Awæn Yorùbá máa ñ «e àpônlé tí ó pö fún obìnrin tí ó bá mæ gèlèe wé dáradára. Nítorí ìdí
èyí ni àwæn Yorùbá fi máa ñ pá a ní òwe pé : “Gèlè òdùn bí i ká mö ô wé, ká mö ô wé kò tó
kó y÷ni.” Gèlè máa ñ gbé ÷wà obìnrin yæ jáde gan-an ni.

Àwæn ènìyàn ti sæ ìborùn tó jê a«æ têêrê tí wôn máa ñ fi lé èjìkà di ìgbàdí tí wôn máa ñ ró
mô ara ìró. Orí«irí«i ìró ni ó wà. Ìró a«æ òkè jê èyí tí ó wôn jù. Nínú àwæn a«æ òkè, “sányán”
àti “àlàárì” jê méjì nínúu èyí tí àwæn ælôlá àti ènìyàn pàtàkì máa ñ wö jù. Àwæn obìnrin tún
máa ñ wæ “àrán.” A«æ àrán jê ökàn lára a«æ tí wôn máa ñ kó wá láti ilë òkèèrè ní ayé àtijô.

Ní ilë÷ Yorùbá, bí àwæn obìnrin «e máa ñ wæ a«ô yàtö sí bí àwæn ækùnrin «e máa ñ wö
tiwæn. Fún a«æ ìmúròde, lêhìn tí àwæn ækùnrin bá wæ «òkòtò àti bùbá, wôn á wæ agbádá
léwæn. Ní ilë÷ Yorùbá, fìlà dídé «e pàtàkì fún àwæn ækùnrin. Ní öpölæpö ìgbá, apá òsì ni
àwæn ækùnrin máa ñ sáábà g÷ fìlà sí. Ìmúra ækùnrin kò pé tí kòbá dé fìlà, àti wí pé, iyì tí ó
wà nínú ìmúra ni wí pé kí ækùnrin dé fìlà. Orí«irí«i fìlá méjì ni ó gbayì púpö láàárin àwæn
ækùnrin: fìlá "ìkòrí" àti fìlà “a-betí-ajá”. Orí«irí«i ni a«æ ti wôn fi ñ «e àwæn fìlà yìí: a«æ
àõkàrá, a«æ àdìr÷, asæ dàmáàsìkì àti a«æ òkè. Fìlà gígë jê önà tí àwæn ækùnrin máa ñ gbà
dé fìlà.

À«à ìbílë÷ Yorùbá fún ækùnrin àti obìnrin ní àyè bí wôn «e lè múra. Obìnrin kò gbædö wæ
«òkòtò, bêë ni ækùnrin kò gbædö ró ìró. Bákan náà, obìnrin nìkan ni ó ní ëtô láti wæ y÷tí.
Fún ìdí èyí, à«à kí obìnrin máa wæ «òkòtò tàbí kí ækùnrin máa wæ y÷tí ní òde-òní jê à«à tí ó
wá láti ilë òkèèrè.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 263 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Orí«i ì«örí a«æ mélòó ni àwæn Yorùbá ní? Dárúkæ wæn.


2. Irú àwæn a«æ wo ni àwæn Yorùbá máa ñ wö læ sí àwæn òde pàtàkì?
3. Báwo ni àwæn obìnrin Yorùbá «e máa ñ múra gêgê bí à«à ìbílë÷ Yorùbá?
4. Báwo ni àwæn ödômæbìnrin «e ñ lo ìborùn ní ayé òde-òní?
5. Irú orí«i ìró mélòó ni àwæn obìnrin máa ñ ró ni ilê÷ Yorùbá? Èwo ni ó wôn jù nínúu wæn?
6. Kí ni ìyàtö tí ó wà láàárín a«æ obìnrin àti ti ækùnrin ní ilë÷ Yorùbá?
7. Báwo ni àwæn ækùnrin Yorùbá «e gbôdö múra ni ilë÷ Yorùbá?
8. Apá ibo ni wôn sáábà máa ñ g÷ fìlà sí ní ilë÷ Yorùbá?
9. Kí ni àwæn ohun tí à«à a«æ wíwö ní ilë÷ Yorùbá kò fàyè gbà fún ækùnrin àti obìnrin láti
wö?
10. Kí ni èròo r÷ nípa à«à a«æ wíwö ní ilë÷ Yorùbá?

I«ê »í«e 2
Sæ bêë ni tàbí bêë kô fún àwæn gbólóhùn wönyìí
State whether the following sentences are true or false
BÊË NI BÊË KÔ
1. Ì«örí a«æ mêta pàtàkì ni àwæn Yorùbá máa ñ wö ☐ ☐
2. A«æ ìmúròde tí awôn Yorùbá máa ñ wö ni a«æ àõkàrá àti ☐ ☐
a«æ àdìr÷

3. Àwæn ækùnrin Yorùbá máa ñ wö bùbá àti «òkòtò ☐ ☐


4. Ní ilë÷ Yorùbá bákan náà ní a«æ ti àwæn ækùnrin àti ☐ ☐
æbìnrin.

5. Obìnrin le wö «òkòtò ní ilë÷ Yorùbá ☐ ☐

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 264 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 3
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following sentences.

1. Àwæn Yorùbá máa ñ wæ irú orí«i a«æ


a. mêta
b. m÷rin
c. mêfà
d. méjì

2. Nínúu à«àa Yorùbá ni kí æbìnrin lo______________.


a. fìlà
b. y÷tí
c. «òkòtò
d. agbádá

3. Àwæn ækùnrin Yorùbá máa ñ wæ ______________.


a. fìlà
b. kaba
c. ìró
d. agbádá

4. ______________«e pàtàkì nínú ìmúra àwæn ækùnrin Yorùbá.


a. fìlà
b. «òkòtò
c. bùbá
d. agbádá

5. ______________jê ökan lára a«æ ilë òkèèrè.


a. a«æ òkè
b. àdìr÷
c. a«æ àrán
d. a«æ léèsì

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 265 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 4
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.
Irú a«æ wo ni àwæn Yorùbá máa ñ wö læ sí...?
1. æjà
2. ibi ìgbéyàwó
3. ibi ìsæmælórúkæ
4. ibi«ê
5. «ôö«ì / ilé-ìsinmi

I«ê »í«e 5
Nibo ni àwæn Yorùbá máa ñ wæ àwæn a«æ wönyí læ?
Where do Yorùbá people wear these clothes to?

1. a«æ àdìr÷
2. a«æ àõkàrá
3. a«æ léèsì
4. a«æ òkè
5. a«æ dàmáásìkì

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 266 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Lesson 2 - Ëkô Kejì:


More Interrogatives

The following models illustrate the use of interrogatives such as: ‘kí ni’, ‘ta ni’, ‘nígbà wo’, ‘níbo’, ‘kí
ló’, ‘báwo’ and ‘èwo’.
Who?
Q. Ta ni ó wà nínúu yàrá nàá? Who is inside the room?
R. Ìdáhùn: Kò sí ÷nì kankan nínúu yàrá nàá. Nobody is inside the room.
Q. Ìwée ta ni yìí? Whose book is this?
R. Ìwée Títí ni. It’s Títí’s book.
Q. Ta ni o fêràn ni ilé-ìwéè r÷? Who do you like in your school?
R. Mo fêrànan olùkôö mi. I like my teacher.

What?
Q. Kí ni ò ñ «e nísìnyí? What are you doing now?
R. Mò ñ ka ìwéè mi. I’m reading my book.
Q. Kí nì yìí? What is this?
R. Aáyán ñlá ni. Yéèpà! It’s a big cockroach. Wow!
Q. Kí ní ò ñ kà? What are you reading?
R. Mò ñ ka ìwèé »óyínká ni. I’m reading a book by »óyínká .

When?
Q. Nígbà wo ni æjô-ìbíì r÷? When is your birthday?
R. Öla ni. It’s tomorrow.

Where?
Q. Níbo ni ò ñ gbé? Where do you live?
R. Ní ëgbê æjà ni mò ñ gbé I live near the market.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 267 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Why?
Q. Kí ló dé tí ò ñ sunkún? Why are you crying?
R. N kò rí àpò owóò mi. I cannot find my wallet.

How?
Q. Báwo ni? How are you?
R. Dáadáa ni? I’m fine.
Q. Báwo ni o «e máa dé æjà? How will you get to the market?
R. Mà á gun këkêë mi ni. I will ride my bicycle.

Which one?
Q. Èwo nínú àwæn ödômædékùnrin y÷n ni o Which of those boys do you like?
fêràn?
R. Túndé ni mo fêràn. I like Túndé.
Q. Títì wo ló læ sí «ôö«ì? Which street leads to the church?
R. Títi æwô òsì ni. The street on the left.

I«ê »í«e 1
Fi à«ebéèrè tó bá y÷ dí àwæn àlàfo wönyí
Fill in the spaces below with the appropriate interrogative.

____________ nínú ëyin akêköô ni æjô ìbíi rë jê öla? ____________ ni o ti máa «e ædún
ìbíi yìí? ____________ ni o «e máa má «e é? ____________ o fê «e æjô ìbíi yìí pëlú?
____________ ni ædún ìbíi yìí máa parí?

I«ê »í«e 2
Lo àwæn à«ebéèrè wönyí látì «ëdáa gbólóhùn.
Use the following interrogatives to form sentences.

1. Kí ni?
2. Ta ni?
3. Níbo ni?
4. Kí lódé?
5. Báwo ni?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 268 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Lesson 3 - Ëkô K÷ta:


Verbs fi_lé/fi_ kô, wö, dé, wé, ró, gë
The following verbs are used with clothing: fi_lé/ fi_ kô, wö, dé, wé, ró, gë. For instance:
Àwæn ækùnrin máa n wæ bùbá àti agbádá. Wôn máa n dé fìlà.

Àwæn obìnrin máa n wæ bùbá, ró ìró, wé gèlè. Wôn sì máa n fi ìborùn kô / lé èjìká
The verb “gë” can be used for both “gèlè” and “fìlà”.

Bí àp÷÷r÷:
Ækùnrin ñ g÷ fìlà.
Obìnrin ñ g÷ gèlè.

However, dé and wé are general terms while gë denotes a particular style of headgear or hat.
Below are the different types of clothes for men and women and the manner in which they are worn
in Yorùbáland.

A«æ okùnrin (Male clothes) A«æ obìnrin (Female clothes)


bùbáa léèsì, «òkòtòo léèsì, agbádáa léèsì, bùbáa léèsì, ìróo léèsì, gèlèe léèsì tàbí
fìlà a«æ òkè tàbí fìlàa dàmáásìkì gèlèe dàmáásìkì
bùbá àõkàrá, «òkòtò àõkàrá, agbádá bùbá àõkàrá, ìró àõkàrá, gèlè àõkàrá
àõkàrá
bùbá a«æ òkè, «òkòtò a«æ òkè, agbádá a«æ bùbá àõkàrá, ìró àõkàrá, gèlè gidi
òkè, fìlà a«æ òkè
dàñ«íkí, «òkòtò, fìlà bùbá a«æ òkè, ìró a«æ òkè, gèlè a«æ òkè
tàbí
bùbáa léèsì, ìró a«æ òkè, gèlè a«æ òkè
tàbí
bùbáa léèsì, ìróo léèsì, gèlè a«æ òkè

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 269 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Ayé ñ læ à ñ tö ô (Fashion Trends)

Bí ó tilë jê pé à«àa Yorùbá ni pé kí obìnrin wæ bùbá, ró ìró, kí wôn sì tún wé gèlè, àti pé kí
okùnrin wæ bùbá, wæ «òkòtò, kí wôn tún dé fìlà, orí«i a«æ mìírán tún wà tí wôn le wö. Ní
òde-òní, orí«irí«i àrà ni àwæn ènìyàn ñ fi a«æ àõkàrá, léèsì, àdìr÷ àtí gínnì dá. Bí ìgbà «e ñ yí
ni à«à a«æ wíwö náà ñ yí láàrín àwæn Yorùbá. Kódà ölàjú ti mú kí à«à a«æ wíwö àwæn
Yorùbá di ohun tí àwæn ènìyàn láti ìlú òkèèrè ñ wárí fún. Nítorí pé öpölæpö àwæn Yorùbá ni
wôn jê oní«ê æba, ó «òró láti máa wæ bùbá àti «òkòtò, tàbí kì wôn máa ró ìró tàbí wé gèlè læ
sí ibi i«ê òòjôæ wæn. Ìdí nìyí tó fi jê pé orí«irí«i àrà ni wôn ñ fi àõkàrá rán: bí i síkêëtì,
bùláòsì, súùtù àti kaba. À«à fífi àwæn a«æ bíi àõkàrá, léèsì, gínnì ati àdìr÷ dá àrà lórí«irí«i ti
gbilë ní ilë÷ Yorùbá tó fi jê pé púpö nínú àwæn télö (arán«æ) ni ó ti di olówó àti gbajúmö nípa
bê ë.

Nítorí pé wôn ti ñ fi àwæn a«æ yìí dá orí«irí«i àrà, àwæn ènìyàn bíi olùkô, öjögbôn, oníròyìn
àti aköwé lè wæ àõkàráa súùtù, tàbí àdìr÷ búláòsì àtí síkêëtì læ sí ibí i«ê. »ùgbôn àwæn i«ê
kan wà tí a kò lè wæ àwæn irú a«æ báyìí læ bí ó ti wù kí ó mæ. Àwæn irú i«ê báyìí ni i«ê÷
agb÷jôrò, i«ê àkàtáõtì àti bêë bêë læ. Dandan ni fún àwæn agb÷jôrò àti ò«ì«ê ilé ìfowópamô
láti wæ súùtù òyìnbó àti táì læ sí ibi i«ê÷ wæn. Fún ìdí èyí, à«à a«æ wíwö láàárín àwæn
Yorùbá ti yí wænú araa wæn.

Bó ti lë jê pé ìró, bùbá, gèlè àti ìborùn j÷ a«æ ìbílë tí obìnrin Yorùbá máa ñ wö, tí bùbá,
«òkòtò àtí fìlà sì jê a«æ ìbílë fún àwæn ækùnrin Yorùbá, wôn tún máa ñ wæ àwæn a«æ òyìnbó
gêgê bí i«ê tí wôn bá ñ «e bá «e rí. Nítorí ìdí èyí ni àwæn Yorùbá «e máa ñ pa òwe pé, “bí
÷y÷ bá «e fò ní a «e ñ sôkòo rë”. Èyí túmö sí pé bí ìgbà bá «e rí ni a «e ñ lò ó. Bí àwæn
ækùnrin Yorùbá bá wæ súùtù òyìnbó læ síbi i«ê wæn, wæn á de táì, de bêlíìtì sí «òkòtòo wæn.
Wæn a wæ ìbösë àti bàtà. Wæn á dì bíi aköwé. Àwæn obìnrin Yorùbá pàápàá tó ñ «i«ê ìjæba
náà á wæ súùtù tàbí kí wôn wæ síkêëti àti búláòsì. Wôn á sì tún wæ bàtà òyìnbó. Gbogbo
wæn á máa t÷lë “ko-ko-kà”. Lóòótô ayé ti dayé ölàjú. Gbogbo nõkan ló sì ti yí padà.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 270 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.

1. Báwo ni àwæn ækùnrin àtí obìnrin Yorùbá «e máa ñ wæ«æ tàbí múra gêgê bí à«àa
Yorùbá?
2. Kí ló dé tí àwæn ará ìlú òkèèrè fi ñ wárí fún à«à asæ wíwö láàrín àwæn Yorùbá lóde-òní?
3. Kí ni ìdí rê tí wôn fi ñ fi àwæn a«æ ìbílë bíi àõkàrá dá orí«irí«i àrà ní òde-òní?
4. Yàtö si bùbá, ìró àtí «òkòtò, kí ni a tún le fi àõkárá, léèsì tàbí àdìr÷ rán ?
5. Kí ni nõkan pàtàkì tí fifi àwæn a«æ ìbílë dá orí«irí«i àrà ti «e fún à«àa Yorùbá?
6. Kí ni ìdí rë ti àwæn ènìyàn bíi agb÷jôrò àti òsì«ê ilé ìfowópamô kò «e lè wæ àwæn a«æ
ìbílë læ síbi i«ê?
7. Kí ni èrò r÷ nípa bí ó ti jê dandan fún àwæn agb÷jôrò láti wæ súùtù òyìnbó læ síbi i«ê?
8. Kí ló dé tí àwæn Yorùbá fi máa ñ pa òwe pé “bí ÷y÷ «e fò ni a «e ñ sökòo rë?”
9. Sæ ìyàtö tó wà láàárín a«æ i«ê obìnrin àtí ækùnrin tí ó ñ «isê ìjæba.
10. Õjê àõfààní kankan wà nínú ölàjú tí àwæn Yorùbá gbà láàyè nínú à«à a«æ wíwöæ wæn?

I«ê »í«e 2
So àwæn tí ó bara mu ni öwô A àti öwô B papö.
Match the words in column A with those in column B.

A B
gèlè wæ
fìlà wé
ìró fi_ lé /fi_kô èjìkàá
«òkòtò dé
ìborùn ró

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 271 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 3
Wá àwæn örö wönyí
Look for these words in the puzzle below. Pay attention to the tones!
a«æ‚ bùbá‚ fìlà‚ gèlè‚ ìborùn‚ ìró‚ ìsæmælórúkæ‚ iyì‚ æjà‚ «òkòtò

i r o u « ò k ò t ò i b o r a
u a t m è f æ o g b á d e b s
a s a b o ì g j s e a d è i o
b ù b á i l è r à d l o d b p
i l è k u à ì r ó f a e j o o
b í b í l a r í l è p a g r l
i j a ì s æ m æ l ó r ú k u o
l o g è b a l u m a f b ú n n
a d è p a o i y i n i u i j i
b u l á g u r è p è t b á y á
u g è í b a d ù f i l a g b ì
g b á j u m á p n í g b a d u
ú ì s æ m æ l ó r ú k æ è b è
i k e j p o p o l á a j a g b
a « æ a j s o k o t o g b e j

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 272 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 4
Parí àwæn gbólóhùn wönyí ní ëkúnrêrê.
Complete the following sentences.

1. ______________kì í «e ökan lára àwæn a«æ obìnrin láwùjæ Yorùbá.


a. Bùbá
b. Ìró
c. Gèlè
d. Fìlà

2. Àwæn ækùnrin Yorùbá kí ì wæ ________________


a. bùbá
b. agbádá
c. búláòsì
d. súùtù

3. Àwæn ækùnrin Yorùbá máa ñ wæ ______________.


a. gèlè
b. ìró
c. ìborùn
d. bùbá

4. ________________ kì í «e a«æ ìbílê÷ Yorùbá.


a. A«æ àõkárá
b. A«æ léèsì
c. A«æ àdìr÷
d. A«æ súùtù

5. ________________ kì í «e a«æ tí àwæn ènìyàn ñ wö læ sí ibi i«ê ní òde-òní.


a. Súùtù òyìnbó
b. Síkêëti
c. Búláòsì
d. Bùbá

I«ê »í«e 5
State the equivalence of this proverb in English and explain its relevance in today’s
activities.
“bí ÷y÷ bá «e fò ní a «e ñ sôkòo rë”

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 273 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Ìlëkë títò ní ilë÷ Yorùbá

Àwæn Yorùbá jê akíkanjú nínú isê æwô «í«e. Wæn kì í «e öl÷ tàbí ìmêlê. Wôn jê ènìyàn tí ó
têpá mô«ê. Nínú àwæn i«ê æwô tí wôn máa ñ «e ni a«æ òkè híhun, ÷ní apërë híhun, a«æ
pípa láró, apëërë híhun, ÷yìn fífö, ìlëkë sínsín àti bêë bêë læ.

Àwæn ènìyàn pàtàkì bíi ìdílé Æba, ìdílé oyè àti ìdílé ælà ní wôn máa ñ wæ ìlëkë ní ayé àtijô.
Ìlëkë tí ó sí wôpö nígbà náà ni iyùn. Iyùn jê ìlëkë olówó iyebíye. »ùgbôn ní òde-òní, nõkan
tí yàtö. Gbogbo ènìyàn tí o bá wù ni ó lè lo ìlëkë. Kò sì pæn dandan pé kí ó jê iyùn. Idí ni pé
orí«irí«i ìlëkë ní ó ti wà ní òde-òní nítorí ìmö-ëræ tí ó ñ gbilë jê kí a lè rí ìlëkë oníke dípò
ìlëkë gidi. Àp÷÷r÷ àwæn ìl÷kë gidi ni ojú ológbò, ìlëkë fífô, kírísítààlì. Orí«irí«i nõkan ní a lè
to ìlëkë fún. A lè to ìlëkë láti fi «e ëgbà ærùn, ëgbà æwô, ëgbà ÷së, bàtà ÷së, àpò ìmúròde
àti bêë bêë læ. Onírúurú ni àwö àwæn ìlëkë tí ó wà ní òde-òní – pupa, funfun, dúdú, àti
búlúù.

I«ê »í«e 6
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Irú ènìyàn wo ni àwæn Yorùbá?


2. Dárúkæ i«ê æwô tí àwæn Yorùbá máa ñ «e.
3. Irú àwæn ènìyàn wo ni wôn ñ lo ìlëkë ní ilë÷ Yorùbá?
4. Kí ni ó fà á tí ìlëkë oníke fi wà ní ayé òde-òní?
5. Dárúkæ irú àwæn àwö ìlëkë tí wôn wà ní ayé òde-òní.

I«ê »í«e 7
Kæ ìtumö àwæn örö wönyí sílë ní èdèe Yorùbá.
Write the meanings of these words in Yorùbá.

1. Akínkanjú
2. Iyùn
3. Ìdílé oyè
4. Ölàjú
5. À«à

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 274 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 8
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following sentences.

Àwæn Yorùbá jê ènìyàn ____________ . Wæn kì í «e ____________. Lára àwæn i«ê tí wôn
máa ñ «e ni ____________ . Ní ayé àtijô‚ àwæn ìdílé ____________ ni wôn máa ñ wæ ìlëkë
têlë «ùgbôn ní òde-òní‚ gbogbo ènìyàn ló lè lo ìlëkë nítorí ____________ tí ó ti gba ayé
kan. ____________ jê ìlëkë tí ó pàtàkì láwùjæ Yorùbá.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 275 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

Lesson 4 - Ëkô K÷rin:


Seasonal Clothings
Ærí«irí«i a«æ ni àwæn ènìyàn máa ñ wæ ní àsìkòo fôölù, wíñtà, sípíríõgì, sômà àti àkókò æyê.

Bí àp÷÷r÷:
Ní fôölù Ní wíñtà

- súwêtà tí kò nípæn - kóòtù wíñtà


- jákêëtì - súwêtà
- jíìnsì - ìböwô
- tí«÷ëtì - ìbæsë

Ní sípíríngì Ní sômà
-súwêtà tí ó nípæn -«ôöti
- jákêëti -tí«÷ëtì
- jíìnsì - síñgílêëtì
- búláòsì

A«æ òjò ní ëërùn

Àwæn Yorùbá ní ìgbàgbô pé kò y÷ kí ènìyàn máa wæ a«æ òjò ní ëërùn nítorí pé ìgbà ara ni à
á búra‚ ÷nìkan kì í bú »àngó ní ëërùn. Orí«irí«i a«æ ni àwæn ènìyàn máa ñ wö ní àkókò
köökan. A«æ òjò yàtö sí ti ërùn, bêë ti æyê kò fi ara jæ ti ìgbà ooru. Bí ó «e wà ní ilë÷ Yorùbá
náà ni ó wà ní gbogbo ibi tí ó fi dé orílë-èdèe Àmêríkà.

Àsìkò mêrin ötöötö ni a lè rí ní orílë-èdè Àmêríkà. Àsìkòo wíñtà‚ sípíríõgì‚ sômà àti fôölù. Ní
gbogbo àwæn àsìkò yìí‚ orí«irí«i a«æ ni àwæn ènìyàn máa ñ wö. Ní àsìkòo wíñtà‚ àwæn
ènìyàn máa ñ wæ àwæn a«æ bíi kóòtù‚ súwêtà‚ ìböwô àti ìbæsë. Àsìkò sípíríõgì‚ ni àwæn
ènìyàn máa ñ wæ súwêtà tí ò nípæn‚ jákêëtì àti jíìnsì.

Ní àsìkòo sômà, àwæn a«æ tí kò nípæn rárá bí i ëwùu kòlápá‚ «òkòtò péñpé‚ síkêëtì àti
búláòsì ni àwæn ènìyàn máa ñ wö látàrí ooru tí ó máa ñ mú ni àsìkò yìí. Tí ó bá wá di àsìkòo
fôölù‚ nítorí pé òtútù ti máa ñ fê bërë láti mú. Àwæn ènìyàn máa ñ wæ àwæn a«æ bí i súwêtà
tí kò nípæn, jákêëtì‚ jíìnsì àti tís÷ëtì.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 276 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Kí ni ó dé tí ènìyàn kò fi lè wæ a«æ òjò ní ëërùn?


2. »àlàyé ohun tí ó máa ñ «÷lë ní àsìkòo wíñtà.
3. Irú a«æ wo ni àwæn ènìyàn máa ñ wö ní àsìkòo sípíríõgì?
4. »é lóòótô ni pé a«æ ti kò nípæn ni àwæn ènìyàn máa ñ wö ní àsìkòo fôölù? »e àlàyé.
5. Tí ó bá di àsìkòo sômà‚ irú a«æ wo ni ìwô fêràn láti máa wö?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 277 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 2
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following sentences.

1. Àwæn Yorùbá máa ñ bú »àngó ní_______________?


a. àsìkòo fôölù
b. àsìkòo wíñtà
c. àsìkò ëërùn
d. àsìkò òjò

2. Irú àsìkò mélòó ni a le rí ní orílë-èdè Àmêríkà?


a. mêta
b. méjì
c. mêfà
d. mêrin

3. Àsìkò mélòó ni a le rí ní orílë-èdè Nàìjíríà?


a. mêta
b. méjì
c. mêfà
d. mêrin

4. Ní àsìkò sômà‚ àwæn ènìyàn máa ñ wæ____________?


a. kóòtù
b. súwêtà
c. ìböwô
d. «òkòtò péñpé

5. _________________ jê a«æ tí àwæn ènìyàn máa ñ wö jù ní àsìkòo wíñtà?


a. Jákêëtì
b. Jíìnsì
c. Tí«÷ëtì.
d. Kóòtù

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 278 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 3
Sæ bêë ni tàbí bêë kô fún àwæn gbólóhùn wönyìí
State whether the following sentences are true or false
BÊË NI BÊË KÔ
1. Àwæn Yorùbá fêràn a«æ òjò ní ëërùn. ☐ ☐
2. Kò sí ìyàtö láàrin àsìkò òjò àti àsìkò ërùn ní orílë-èdè ☐ ☐
Nàìjíríà.
3. Òtútù máa ñ pö ní àsìkòo fôölù ju àsìkòo wíñtà læ. ☐ ☐
4. Tí«÷ëtì ni àwæn ará orílë-èdè Àmêríkà máa ñ wö ní ☐ ☐
àsìkòo wíñtà.
5. Àsìkò méjì péré ni a lè rí ní orílë-èdè Àmêríkà. ☐ ☐

The Interrogative ‘Nígbà wo?’, and ‘Nígbà tí’

Nígbà wo is an interrogative marker that denotes when . Nígbà tí can be used as a


response to nígbà wo.

For instance:

Nígbà wo ni wà á læ sí ilé? When are you going home?


Mà á læ sí ilé nígbà tí mo bá parí ìwé tí mò ñ kà. I will go home when I finish with the
book I'm reading.

Nígbà wo ni ilé-ëkô gíga Yunifásítì tiTexas When does the school year begin at
ní Austin ñ bërë lôdún? the University of Texas at Austin?

Ní o«ù k÷jæ ædún ni. It’s in the eighth month of the year.

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 279 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Orí Kækànlá ( Chapter 11 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 4
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.

1. Nígbà wo ni àsìkò òjò ni ìlúù r÷?


2. Nígbà wo ni o máa ñ j÷un àárö?
3. Nígbà wo ni bàbáa r÷ máa ñ ti ibi i«ê dé?
4. Nígbà wo ni wà á læ sí æjà?
5. Nígbà wo ni o máa ñ sùn?
6. Nígbà wo ni o máa ñ wæ a«æ òtútù?
7. Nígbà wo ni àsìkò ërùn ni ìlúù r÷?
8. Irú a«æ wo lo fêràn láti wö nígbàa sômà?
9. Irú a«æ wo lo fêràn láti wö nígbà òjò?
10. Nígbà wo ni àsìkò òtútù ni ìlúù r÷?

I«ê »í«e 5
O yà‚ ó kàn ë. Lo ‘nígbà wo’ láti bèèrè lôwô örêë r÷ ohun tí ó máa ñ «e ní ösë. Má «e jê kí ó
ju ìbéèrè márùn-ún læ.

It’s now your turn. Use ‘nígbà wo’ to ask your friend some questions. Do not ask more than
five questions.

I«ê »í«e 6
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí.
Answer the following questions.

1. Nígbà wo ni àwæn Yorùbá máa ñ wæ súwêtà?


2. Nígbà wo ni àwæn æmæ ìlú Àmêríkà máa ñ wæ kóòtù àti ìböwô?
3. »é ènìyàn lè wæ «ôöti ní àkókòo wíñtà?
4. Nígbà wo ni àwæn æmæ ìlú Àmêríkà máa ñ wæ a«æ péñpé?
5. Nígbà wo ni ìwæ máa ñ fêràn láti wæ jákêëtì?

COERLL - Yorúbà Yé Mi Page 280 CC – 2012 The University of Texas at Austin


Chapter 12 - Orí Kejìlá | CAMPUS LIFE
OBJECTIVES:
In this chapter you will learn:
- About the school system
- How to tell your friend about your course schedule
- How to describe your school’s facilities to your friend
- About life on campus

COERLL - Yorúbà Yémi 281 CC – 2011 The University of Texas at Austin


Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Àwæn örö ( Vocabulary )

Nouns
áàtì/ænà arts
adájô judge
agbára strength
agbègbè area
àjànàkú / erin elephant
akêgbê÷ colleague
àkôdá first to establish
àkôsórí memory verse
alákòóso governing council
àõfààní opportunity
apá section/arm
àpônlé exaggeration
àyè opportunity
àyëwò experiment
BÍ-EÈ B.A.
BÍ-¿ËDÌ B. Ed.
BÍ-¿ËSÌ B.Sc.
dáná cook
èsì result(s)
ëkô course(s)
÷lòmíìn another person
ÊM-EÈ M.A.
ÊM-¿ËDÌ M. Ed.
ÊM-¿ËSÌ M. Sc.
÷njiníà engineer
ibùgbé residence
ibùjókòó office
ìdárayá entertainment
ìdánwò examination
ìgboyè the degree of
Ilé-ìkàwé library
imö-ëkô education (as a discipline)
Ìmö-ëræ engineering (as a discipline)
COERLL - Yorúbà Yémi Page 282 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

irun hair
ì«êjú minute
ì«irò math
ì«òro challenges, problems
kàõtíìnì canteen/restaurant
kêmíkà chemical
kíkêköô the study of
kôkô first
láàbù laboratory
lítíré«ö literature
obìnrin female
odindin whole
ojoojúmô everyday
oko farm
olùkô teacher
òmìnira independence
æmæwé a person who holds a Ph.D
oníròyìn journalist
òtítô truth
ósítëlì hostel
ækùnrin male
ôölù hall
òpópónà street
ötun new
politêkíníìkì polytechnic
sáyêõsì science
simêsítà/sáà semester
títì street
wákàtí hour

Noun Phrases
bôölù àf÷sëgbá soccer
bôölù àfæwôgbá handball
bôölù àjùsáwön basketball
òfin àti ìlànà ìtô sônà rules and regulations
ëka ëkô branches of study

COERLL - Yorúbà Yémi Page 283 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

Ëka à«à àti ijó Department of Culture and Dance


Ëka ëkôæ olùkôni Faculty of Education
Ëka ëkô i«ê-ænà Faculty of Arts
Ëka ëkô i«ê àgbë Faculty of Agriculture
ëkô èdèe Yorùbá Yoruba language course
ëkô onípò àkôkô first degree
÷nu-önà àbáwælé entrance
ìbàmú pëlú òfin ilé-ìwé in accordance with university rules
igba ènìyàn 200 people
ilé aláràbarà house with designs
Ilé-ëkôæ sêkôñdìrì àgbà Senior Secondary School (SSS)
Ilé-ëkôæ sêkôñdìrì kékeré Junior Secondary School (JSS)
ilé-ìfowópamôsí bank
ilé gogoro tall building/tower
Ilé-ëkô aláköôbërë primary/ elementary school
ilé- ëkôæ sêkôñdìrì secondary school (high school)
ìmö i«ê àgbë agricultural science/farming
i«ê-ænà aláràbarà artistic work
ìwádìí ìjìnlë research
kíláàsìi sáyêõsì science class
lêkí«ô tiatà lecture theater
odidi ædún mêfà a whole/ good six years
oyè ìmö ìjìnlë Ph.D
ægbà àwæn ÷ranko zoo
ægbàa yunifásítì/kámpôösì university campus/campus
Æba‘bìrin Èlísábêëtì Queen Elizabeth
æmæ ilé-ëkô student
yàrá ìgbëkô classroom
tiatà ìdánilêköô lecture theatre
Yunifásítì ti àgíríìkì/ ìmö i«ê àgbë University of Agriculture
Yunifásítì ti t÷kinôlôjì/ ìmö-ëræ University of Technology

Verbs
jærö to enjoy the benefits
pegedé to succeed
rántí to remember
retí to expect
COERLL - Yorúbà Yémi Page 284 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Àwæn örö ( Vocabulary )

rojô/ wíjô to complain


rôjú to hang in there
tán to end
yàtö different
yìn to praise

Verb Phrases
(dá)_sílë establish
dojú kæ to be faced with
fi örö jomi toro örö discuss/ deliberate
gba ìgbéga to be promoted
kò rærùn not easy
kú i«ê well done!
má «èyænu don’t worry/never mind
múra sí ëkô be more studious
ri dájú wipe ensure that
«e kí n ri ÷ show what you can do
wö ___ lôrùn to be overwhelmed

Adjectives
gbámú«é very good/very nice
láìpê very soon
ní gêlê as soon as

Adverb
káàkiri all around/everywhere

Other Expressions
já fáfá smart
tí ó tóbi that is big
tó mòye that are knowledgeable
tó ñ gbowó r÷p÷t÷ making big bucks
wò ó! hey, you see…!

COERLL - Yorúbà Yémi Page 285 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

Lesson 1 - Ëkô Kìíní:


Ilé-Ìwé (School System)

Ní ilë÷ Yorùbá, àwæn æmæ máa ñ bërë sí læ sí ilé-ëkô láti bí ædún mêfà. Ilé-ëkô
aláköôbërë ni àwæn òbí máa ñ kôkô fi æmææ wæn sí. Ní ilé-ëkô aláköôbërë, orí«irí«i ëkô ni
àwæn olùkô máa ñ kô àwæn æmæ. Ëkô bí ëkô èdèe Yorùbá àti èdè Òyìnbó. Àkôsórí tún wà
lára ëkö tí àwæn æmæ ilé-ëkô aláköôbërë máa ñ kæ. Àwæn àkôsórí yìí jê önà tí àwæn olùkô
máa ñ gbà láti fi jê kí àwæn æmæ ilé-ìwé mæ önà tí ènìyàn máa ñ gbà láti rántí nõkan.
Odindi ædún mêfà ni àwæn æmæ máa ñ lò ní ilé-ëkô aláköôbërë kí wôn tó læ sí ilé-ìwé
mêfà.

Ní ilé-ëkôæ sêkôñdìrì, àwæn akêköô ní àyè láti mú kíláàsì tí wôn bá fê. Àwæn æmæ ilé-ëkô
tí wôn fêràn ì«irò ló máa ñ læ kíláàsì sáyêñsì. Àwæn tí ó bá fêràn lítíré«ô ni wôn máa ñ læ sí
áàtì. Orí«irí«i ìdánwò ni àwæn akêköô máa ñ «e láti gba ìgbéga láti kíláàsì kan sí ìkejì. Apá
méjì ni ëkôæ sêkôñdìrì pínsí. Apá aláköôkô ni sêkôñdìrì kékeré, ti ÷lêëkejì ni sêkôñdìrì
àgbà. Ædún mêta mêta ni akêköô ñ lò ní apá köökan. Apá kejì jê ti àwæn àgbà. Lêyìn ödún
mêfà ni ilé-ëkôæ sêkôñdìrì . Àwæn akêköô tí ó bá pegedé ni wôn ní àõfààní láti tësíwájú
nínúu ëkôæ wæn.

Ilé-ëkô gíga ni ó tëlé ilé-ëkôæ sêkôñdìrì. Orí«irí«i ilé-ìwé gíga ni ó wà. Àwæn èyí tí ó wà
fún àwæn tí ó kô nípà ìmö ëkô yàtö sí àwæn èyí tí ó wà nípa ì«ê æwô. Ilé-ëkô gíga kan tún
wa tí wôn ñ pè ni ilé ëkôæ gbogbo-õ-«e tí a tún máa jê politêkíníìkì. Nínúu gbogbo ilé-ëkô
gíga, ti yunifásítì ni ó ga jù. Àwæn tí ó bá fê di dókítà, àdajô, ömöwé àti bêë bêë læ ni ó máa
ñ læ sí yunifásítì. Yunifásítì tún pín sí önà orí«irí«i. Yunifásítì tí ó wà fún ìmö i«ê àgbë ni
wôn ñ pè ní Yunifásítì ti àgíríìkì. Èyí tí ó wà fún ìmö-ëræ ní wôn ñ pè ní Yunifásítì ti
t÷kinôlôjì.

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Àti æmæ ædún mélòó ni àwæn æmæ ti máa ñ bërë ilé-ìwé lílæ ní ilë÷ Yorùbá?
2. Báwo ni àwæn olùkô ilé-ëkô aláköôbërë «e máa ñ ran àwæn akêköô lôwô láti le rántí
nõkan?
3. Ilé-ìwé wo ló tëlé ilé-ìwé aláköôbërë?
4. Irú kíláàsì wo ni àwæn akêköô tí wôn fêràn lítíré«ö máa ñ læ ni ilé-ëkôæ sêkôñdìrì?
5. Ilé-ëkô wo ni ó ga jùlæ nínú ètò ëkô ni ilë÷ Yorùbá?

COERLL - Yorúbà Yémi Page 286 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 2
So àwæn örö tí ó bara mu ni öwô A àti öwô B papö.
Match the words in column A with those in column B.

A B
onímö-ëræ memory verse
èdè math
àkôsórí arts
ì«irò language
áàtì engineer
ìdánwò experiment
adájô engineering
oníròyìn judge
ìmö-ëræ examination
àyëwò journalist

I«ê »í«e 3
Kæ ìtumö àwæn örö wönyí sílë ní èdèe Yorùbá.
Write the meanings of these words in Yorùbá.

1. àkôsórí
2. ilé-ëkô aláköôbërë
3. oníròyìn
4. ìmö-ëræ
5. àyè

COERLL - Yorúbà Yémi Page 287 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô Kìíní ( Lesson 1 )

I«ê »í«e 4
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following sentences.

1. Ní ilë÷ Yorùbá, àwæn æmæ máa ñ bërë sí læ sí ilé-ëkô láti bí ædún mélòó?
a. méjì
b. mêta
c. márùn-ún
d. mêrin

2. Ædún mélòó ni àwæn æmæ máa ñ lò ní ilé-ìwé aláköôbërë kí wôn tó læ sí ilé-ëkôæ


sêkôñdìrì ?
a. márùn-ún
b. mêfà
c. mêrin
d. méje

3. Orí«irí«i apá mélòó ni ilé-ëkôæ sêkôñdìrì pín sí?


a. mêta
b. mêrin
c. méjì
d. márùn-ún

4. Ilè-ëkô gíga tí ó ga jù ni?


a. Politêkíníìkì
b. Yunifásítì
c. Ilé-ëkôæ sêkôñdìrì
d. Ilé-ëkô gíga olùkôni

5. Àwæn tí ó bá fê di _____________ ni wôn máa ñ læ sí Yunifásítì.


a. olùkô
b. dókítà
c. arán«æ
d. aránbàtà

I«ê »í«e 5
Kí ni èròò r÷ nípa ëkô kíkô láàárín àwæn Yorùbá àti àwæn ará orílë-èdèè r÷?

COERLL - Yorúbà Yémi Page 288 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

Lesson 2 - Ëkô Kejì:


University Course Schedules

Ìsöröngbèsì (Dialogue)

Tádé àti Bùsôlá ñ sörö nípa kíláàsì wæn ní Yunifásítì ti Texas ní Austin. Tádé ñ kêköô láti gba oyè
nínú ìmö-ëræ. Bùsôlá ñ kô ëkô ìròyìn. Ó fê di oníròyìn tí ó bá parí ëkôæ rë. Ædún k÷taa Tádé àti
Bùsôlá nìyí ní ilé-ëkô gíga. Wôn pàdé ni ìpàdé ÷gbê æmæ Áfíríkà (ASA – African Students
Association). Àwæn méjéèjì fi örö jomitooro örö nípa ì«òro tí wôn ñ dojú kæ nínú ëkôæ wæn.

Bùsôlá: Tádé, õjê o mö pé kíláàsì márùnún ni mo ní ni simêsítà yìí?


Tádé: Háà! Hun ùn. Tìr÷ mà dára à. Kíláàsì márùnún ni èmi náà ni, pëlú láàbù.
Mò ñ «e kákúlôösì, físíìsì, ëkô èdèe Yorùbá, kêmísírì àti sitatísííkì. I«ê náà
wö mí lôrùn nítorí pe ojoojúmô ni mo máa ñ læ sí láàbù. Mo ñ «e àyëwò
kan lôwô nísinsìnyí fún ìdánwò. N kò sì mæ bí mo ti máa rí kêmíkà tí màá
lò pëlú àyëwò náà láti fi rí èsì tí mò ñ retí nínú àyëwò náà.
Bùsôlá: Háà! Mo yìn ê o. I«ê ñlá ni ò ñ «e. Èmi kò ní láàbù, bêë ni n kò sì ní i«ê
ojoojúmô. Nítorí náà kò y÷ kí n máa rojô. Kú isê o, Tádé.
Tádé: O o, O «é o. Wò ó, ní«e ni mo ñ retí kí simêsítà yìí tán o jàre.
Bùsôlá: Má «è ìyænu Tádé, gbogbo rë ti ñ tán læ. Láìpê ìwæ náà yóò di ÷njíníà tó

COERLL - Yorúbà Yémi Page 289 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

mòye, tó ñ gbówó r÷p÷t÷.


Tádé: Lóòótô ni o sæ Bùsôlá, «ùgbôn kíkêköô gboyè ÷njíníà kò rærùn rárá.
Bùsôlá: Tádé, má sæ bêë mô. Kò sí ëkô ìwé kankan tí ó rærùn rárá. »ùgbôn tí
ènìyàn báá rôjú, ènìyàn á jæröæ rë.
Tádé: Otítô ni öröæ r÷ o, Bùsôlá. Mo ti gbô ohun tí o sæ. Màá rôjú.
Bùsôlá: Ó dára bêë. Jê kí n kô ÷ lórin tí bàbáa mi máa ñ kæ láti gbàwá níyànjú kí a
ba à lè múra sí ëkôæ wa.

Bàtà r÷ á dún ko ko kà
Bàtà r÷ á dún ko ko kà
Bí o bá kàwé r÷, bàtà r÷ á dún ko ko kà
Bùsôlá kàwé r÷, bàtà r÷ á dún ko ko kà
Tádé kàwé r÷, bàtà r÷ á dún ko ko kà
Bàtà r÷ á wô «÷r÷r÷ nílë o
Bàtà r÷ á wô «÷r÷r÷ nílë o
Bí o ò bá kàwé r÷ bàtà r÷ á wô «÷r÷r÷ nílë.
Tádé: Háà! Bùsôlá, O ti fún mi ní agbára ötun láti kàwé síi.
Bùsôlá: Ó dára o‚ alágbára ìwé.

I«ê »í«e 1
Sæ bêë ni tàbí bêë kô sí àwæn gbólóhùn wönyìí
State whether the following sentences are true or false
BÊË NI BÊË KÔ
1. Tádé àti Bùsôlá ñ sörö nípa i«ê oko. ☐ ☐
2. Æmæ ÷gbê kan náà ni àwæn méjéèjì. ☐ ☐
3. Kíláàsìi Bùsôlá pö ju ti Tádé læ. ☐ ☐
4. Tádé ní i«ê÷ láàbù lójojúmô. ☐ ☐
5. Ëkô nípa ìmö-ëræ ni Tádé ñ kô. ☐ ☐
6. Bùsôlá ñ gba Tádé níyànjú pé kí ó má «àárë nípa i«ê÷ ☐ ☐
rë.
7. Bùsôlá fê di oníròyìn. ☐ ☐
8. Láti kêköô gboyèe ÷njínìa rærùn púpö. ☐ ☐
9. Bùsôlá kæ orin fún Tádé láti mú u lôkàn le. ☐ ☐
10. Orin náà dára púpö. ☐ ☐

COERLL - Yorúbà Yémi Page 290 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 2
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following sentences.

1. ________________ ni Tádé àti Bùsôlá?


a. Ötá
b. Æmæ ìyá
c. Örê
d. ¿bí

2. Bùsôlá fê di ______________ ní ëyìn öla?


a. aláköwèé
b. àgbë
c. oníròyìn
d. agb÷jôrò

3. ________________ ni Tádé nífëê láti dà?


a. Oníròyìn
b. Agb÷jôrò
c. ¿njiníà
d. Aláköwèé

4. Kíláàsì _______________ ni Bùsôlá ní ni simêsítà yìí?


a. mêfà
b. méjì
c. mêrin
d. márùn–ún

5. _______________ jê ökan lára i«ê tí Tádé ñ «e?


a. Bàôlôjì
b. Ëkô èdèe Yorùbá
c. Kêmísírì
d. Kákúlôösì

COERLL - Yorúbà Yémi Page 291 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô Kejì ( Lesson 2 )

I«ê »í«e 3
»àlàyé orin yìí ní èdèe Yorùbá gêgê bí o «e rí i kà nínú àyækà òkè yìí.
Explain this song in Yorùbá based on what you have read in the passage above.

Bàtà r÷ á dún ko ko kà
Bàtà r÷ á dún ko ko kà
Bí o bá kàwé r÷, bàtà r÷ á dún ko ko kà
Bùsôlá kàwé r÷, bàtà r÷ á dún ko ko kà
Tádé kàwé r÷, bàtà r÷ á dún ko ko kà
Bàtà r÷ á wó «÷r÷r÷ nílë o
Bàtà r÷ á wó «÷r÷r÷ nílë o
Bí o ò bá kàwé r÷ bàtà r÷ á wô «÷r÷r÷ nílë.

I«ê »í«e 4
Sæ fún wa nípa ilé-ëkôö r÷ tàbí yunifásítìì r÷.
Tell us about your school or your university.

I«ê »í«e 5
Kæ ìtumö àwæn örö wönyí sílë ní èdèe Yorùbá.
Provide the meaning of the following words in Yorùbá.

1. oníròyìn
2. àyëwò
3. ìpàdé ÷gbê
4. jomitooro
5. gbà níyànjú

COERLL - Yorúbà Yémi Page 292 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Lesson 3 - Ëkô K÷ta:


Facilities

Yunifásítì ti Ìbàdàn

Orí«irí«i Yunifásítì ni ó wà ní orílë-èdè Nàìjíríà. Ökan pàtàkì ni Yunifásítì ti Ìbàdàn ní ìlú Ìbàdàn
ní ìpínlë Öyô. Òhun ni Yunifásítì àkôkô ní orílë-èdèe Nàìjíríà. Àwæn Òyìnbó aláwö funfun ni
wôn dá a sílë ní ædúnun 1948 bí ó tilë jê pé wôn yí orúkæ rë padà sí Yunifásítì ti Ìbàdàn lêyìn
ìgbà tí orílë-èdèe Nàìjíríà gba òmìnira ní ædúnun 1960.

Gbogbo önà ni ó wæ Yunifásítì ti Ìbàdàn. Bí ènìyàn bá ñ bö láti agbègbèe Sángo‚ ní gêlê tí


ènìyàn bá ti dé iwájúu Yunifásítì yìí ni ènìyàn á ti rí ÷nu-önà àbáwælé sí ilé-ëkô gíga yìí pëlú
i«ê-ænà aláràbarà. Òpópónà méjì ni ènìyàn á rí ní kété tí ènìyàn bá ti wælé: ökan fún àwæn tí ó

COERLL - Yorúbà Yémi Page 293 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

ñ læ sí inú ægbà ilé-ìwé yìí nígbá tí ìkejì dúró fún àwæn tí wôn bá ñ jade kúrò nínú ilé-ìwé yìí.

Ilé gogoro ní ibi tí aago ti ó ñ ka wákàtí àti ì«êjú ni ènìyàn á kôkô rí tí ènìyàn bá ti wæ inú ægbà
ilé-ìwé yìí tí ènìyàn bá rìn síwájú díë. Nínú ilé tí ó wà ní tòsí ilé gogoro yìí, tíí «e ibùjókòó àwæn
alákòóso ægbà ni gbogbo à«÷ àti òfin ti ñ wá. Orí«irí«i ëkô ni wôn ñ kô àwæn àkêköô ní
Yunifásítì ti Ìbàdàn. Nínúu wæn ni ëkô onípò àkôkô tí amö sí BÍ-EÈ‚ BÍ-¿ËDÌ‚ BÍ-¿ËSIÌ àti àwæn
onípele ñlá tí ñ jê ÊM-EÈ‚ ÊM-¿ËDÌ‚ ÊM-¿ËSÌ, títí dé àwæn oyè imö ìjìnlë tí wôn ñ pè ní Ph.D.

Orí«irí«i ëka ëkô ni ó wà nínú ægbàa Yunifásítì ti Ìbàdàn. Láraa wæn ni a ti rí ëka ëkô olùkôni‚
ëka ëkô i«ê àgbë‚ ëka ëkô i«ê ænà àti bêë bêë læ. Nínú ægbàa Yunifásítì ti Ìbàdàn‚ orí«irí«I
ibùgbé tí a mô sí ôölù ni ó wà fún àwæn akêköô láti gbé. Àti ækùnrin àti obìnrin ni wôn ní
àõfààní láti gbé inú ôölù wönyí. Öölù Æbabìnrin Èlísábêëtì àti Ídíá ni ti àwæn obìnrin‚ Nnamdi
Azikiwe, Kùtì, Mellanby àti àwæn yòókù ni ti àwæn ækùnrin nígbá tí Tafawa Balewa jê ökan lára
ti àwæn akêköô onípele tó gajù.

»é àwæn àgbà bö wôn ní b’ômæ bá «e i«ê déédé‚ ó y÷ kí ó ní àsìkò àti «eré. Èyí túmö sí pé
lêyìn i«ê òòjô‚ àsìkò y÷ kó wà fún ìdárayá. Pápá ì«eré wà nínú ægbà Yunifásítì ti Ìbàdàn fún
bôölù àf÷sëgbá‚ bôölù àfæwægbá àti bôölù àjùsáwön. Bêë náà ni ægbà àwæn ÷ranko níbi tí a ti
lè rí ejò‚ kìnìún‚ öbæ‚ ìjàpá‚ ÷y÷ lórí«irí«i àti bêë bêë læ wà nínúu ægbà Yunifásítì ti Ìbàdàn. Ægbà
ilé-ìwée Yunifásítì ti Ìbàdàn tóbi ká má parô. Èyí ló jê kí n gbà pé àkôdá gan-an ni ní tòótô.

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Àwæn wo ni wôn dá Yunifásítì ti Ìbàdàn sílë?


2. Nígbà wo ni wôn dá Yunifásítì ti Ìbàdàn sílë?
3. Ní ilù wo àti ìpínlë wo ni Yunifásítì ti Ìbàdàn wà?
4. Kí ni orúkæ òpópónà tí a lè gbá wæ inú ægbà Yunifásítì ti Ìbàdàn?
5. Níbo ni à«÷ àti òfin ilé-ìwé yìí ti ñ wá?

COERLL - Yorúbà Yémi Page 294 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 2
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following sentences.

1. Orúkæ ôölù mélóò ni a dá nínúu àyækà òkè yìí?


a. méjì
b. mêfà
c. mêrin
d. mêtàlá

2. ____________ kò sí nínú àwæn öôlù tí a le rí nínú ægbàa Yunifásítì ti Ìbàdàn?


a. Ôölù Æbabìnrin Èlísábêëtì
b. Ôölùu Nnamdi Azikiwe
c. Ôölùu Môremí

3. Ëka ëkô mélóò ni a dárúkæ lára àwæn ëka ëkô tí ó wà nínú ægbàa Yunifásítì ti Ìbàdàn?
a. mêta
b. méjì
c. mêrin
d. n kò mö

4. ________________ ni wôn yí orúkæ Yunifásítì ti Ìbàdàn padà?


a. Ní ædúnun 1960
b. Ní ædúnun 1948
c. Kí ó tó dí 1960
d. Lêyìn ædúnun 1960

5. Òpópónà mélóò ni ó wæ inú ægbàa Yunifásítì ti Ìbàdàn?


a. mêta
b. méjì
c. mêrin
d. mêtàlá

COERLL - Yorúbà Yémi Page 295 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

Örö àdásæ (Monologue)

Túndé ñ sörö nípa ilé gogoro ni ilé-ìwée rë


( Túndé is talking about the tallest building at his school.)

Öpölæpö ilé-ìwé ló wà ní tòótö‚ àmæ ti ilé-ìwée mi yàtö gan-an ni. Ilé-ìwée mi yàtö sí àwæn ilé-
ìwé yòókù. Örö mi yìí kæjá àpônlé‚ bêë kì í «e àpônlu. Àwæn Yorùbá ní bí a kò bá dé oko
baba ÷lomíràn wò‚ a kò lè mæ èyí tí ó tóbi jù nínú oko baba ÷ni àti baba ÷lomíràn.

Èmi ti dé ilé-ìwé mìíràn‚ mo sì ti rí i dájú pé àjànàkú kæjá mo ri nõkan fìrí. Mo ti rí erin‚ mo sì


mö pé erin ni. »é ti àwæn olùkô tí wôn gbámú«é ni kí n sæ ni tàbí ti àwæn ilé aláràbarà tí wôn
wà ni kí n wí?

Ká mú t’ëgàn kúrò‚ ká tún fi t’ëgàn kun, ilé-ìwé ni ilé-ìwéè mi. Yunifásítì ti Texas ní Austin
ni mò ñ sæ. Gbogbo önà ni o lè gbà wæ ilé-ìwé mi yìí. Tí o bá wá gba iwájú ilé-ìfowópamôsí
wælé, kí o kàn gbé ojú wo öôkàn‚ wà á rí ilé gogoro. Gígaa rë fê ë lè kan ærun. Ilé yìí ni
wôn ñ pè ní “UT Tower”. Ibë gan-an ni gbogbo ètò àti à«÷ ilé-ìwée mi ti ñ wá. Ènìyàn kò
gbædö gbókè wòran rárá. Tí o bá gbìyànjú dé iwájú ilé yìí tàbí tí o ní àõfààní láti wæ inúu
rë‚ wà á kí ajé kú ìkàlê. Ilé-ìwéè mi dára t’ëgan lókù. Ìwæ gbìyànjú kí o wá‚ ìròyìn kò tó
àfojúbà.

COERLL - Yorúbà Yémi Page 296 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô K÷ta ( Lesson 3 )

I«ê »í«e 3
Sæ bêë ni tàbí bêë kô fún àwæn gbólóhùn wönyìí
State whether the following sentences are true or false
BÊË NI BÊË KÔ
1. Æmæ ilé-ìwée Yunifásítì ti Texas ní Austin ni Túndé. ☐ ☐
2. Önà kan ló wæ ilé-ìwée Túndé. ☐ ☐
3. Oko bàbáa Túndé ni Túndé ñ «àlàyé. ☐ ☐
4. Texas ni ilé-ìwée Túndé wà. ☐ ☐
5. Àwæn olùkæ ilé-ìwée Túndé kò mæ nõkan kan. ☐ ☐

I«ê »í«e 4
Kæ ìtumö àwæn örö wönyí sílë ní èdèe Yorùbá.
Write the meaning of the following words in Yorùbá.

1. àpônlé
2. àpônlu
3. àjànàkú
4. gbámú«é
5. ilé aláràbarà
6. ëgàn
7. ilé-ìfowópamôsí
8. ilé gogoro
9. ìyànjú
10. àfojúbà

I«ê »í«e 5
Ó kàn ê‚ sæ nípa ilé-ìwé r÷ fún wa.
Now it’s your turn, tell us about your school.

COERLL - Yorúbà Yémi Page 297 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

Lesson 4 - Ëkô K÷rin:


Campus Life
Orí«irí«i Yunifásítì ni ó wà ni ílë÷ Yorùbá. Nínúu wæn ni Yunifásítì ìmö-ëræ, ìmö olùkôni, ìmö
àgbë àti bêë bêë læ. Öjögbôn ni orúkö tí wôn ñ pe àwæn olùkô ilé-ëkô Yunifásítì. I«ê÷ wæn
ni láti kô àwæn æmæ ilé-ëkô àti láti rí i dájú wí pé wôn «e i«ê÷ wön ní ìbámú pëlú òfin ilé-ëkô.

Yàrá ìgbëkô ñlá ni wôn ñ pè ní tiatà ìdánilêköô. Àwæn lêkísö tiatà tí ó tóbi lè gba igba
ènìyàn. Gbogbo ÷ka-ëkô ni ó ní tíátà ìdánilêköôæ tirë. Àwæn yàrá ìkàwé kéékèèké tún wà
káàkiri ægbà ilé-ëkô. Àwæn ëka ëkôæ sáyêõsì máa ñ ní yàrá ìmö ìwádìí ìjìnlë. Ëka à«à àti
ìjó ni gböngán ìdárayá. Nínúu gböngán ìdárayá ni wôn ti máa ñ «e ìdánwò «e-é-kí-ñ-rí-÷.
Àwôn æmæ ilé- ëkô ní àyè láti wo eré àti ijó nínúu gböngán ìdárayá.

Ibùgbé àwæn æmæ ilé-ìwé ni wôn ñ pè ní ôölù. Ôölù tàbí ósítëlì àwæn ækùnrin yàtö sí ti àwæn
obìnrin. Púpö nínúu àwæn ôölù yìí ni wôn dá sílë pëlú orúkæ àwæn ènìyàn pàtàkì ní àwùjæ.
Ôölù púpö ni ó wà ní ilé-ëkôæ Yunifásítì ti Ìbàdàn. Díë nínúu àwæn ôölù yìí ni Ôölu
Æbabìrin Èlísábêëtì, Kútì, Awólôwö, Mellanby àti bêë bêë læ. Àwæn olùdarí ôölù kì í jê kí
ækùnrin wæ ôölù àwæn obìnrin láti àárö títí di agogo mêrin. Àwæn alámójútó ôölù ní láti rí i wí
pé àyíká ôölù mô tónítóní.

Àwæn ibùgbé aládàáni wà káàkiri agbègbè ibi tí Yunifásítì bá wà. Àwæn ti aládàáni máa ñ
wôn ju tí ìjæba læ. Àwæn ènìyàn lè wæ ibùgbé ti aládàáni ní àsìkò tí ó bá wù wôn.

A«æ orí«irí«i ni àwæn æmæ Yunifásítì máa ñ wö. Wôn lè wæ a«æ òyìnbó, wôn sí tún lè wæ ti
ìbílë. Púpô nínú àwæn obìnrin ní ilé-ëkô gíga Yunifásitì ni wôn máa ñ wæ «òkòtò. Àwæn æmæ
ilé-ëkö gíga kì í sáábà rayè dáná. Nítorí ìdí èyí ni púpö nínúu wæn «e máa ñ læ sí kàõtíìnì
láti læ ra oúnj÷ j÷. Yàtö sí ëkô ìwé, orí«irí«i ëkô ni àwæn æmæ máa ñ kô ní ilé-ëkö gíga
Yunifásítì. Ìdi nìyí tí ó fi jê pe æmæ ní láti já fáfá tí ó bá fê wæ yunifásítì. Bí bêë kô irú æmæ
bêë yóò dojú kæ ì«òro láti ödö àwæn olùkô àti àwæn akêgbê÷ rë ní ilé-ëkô.

Ilé-ìwé gíga ti Yunifásítì gbayì láàárín àwæn Yorùbá. Gbogbo àwæn òbí ní wôn sì máa ñ fê
kí æmæ wæn læ sí ibë. Tí æmæ bá kàwé gboyè ni ilé-ëkô gíga, iyì àti oríire ñlá ni fún àwæn òbí.
Nítorí náà ni àwæn Yorùbá «e máa ñ kærin pé:

Yunifásítì dára níbi táwæn öjögbôn wà


Ìbë lômô mi yó læ
Olúwa yó mú un débë o.

COERLL - Yorúbà Yémi Page 298 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 1
Dáhùn àwæn ìbéèrè wönyí ní ëkúnrêrê.
Answer the following questions in complete sentences.

1. Orí«i Yunifásítì mélòó ni a dárúkæ nínú àyækà yìí?


2. Kí ni orúkæ tí wôn ñ pe àwæn olùkô ní Yunifásítì?
3. Dárúkæ àwæn ôölù tí o rí nínúu àyækà yìí.
4. Õjê o rò pé ààyè wà fún àwæn akêköô láti «e ohun tí ó bá wù wôn ní Yunifásítì? »e
àlàyé.
5. Kí ni àwæn àõfààní tí ó wà nínúu kí ènìyàn læ sí Yunifásítì?

I«ê »í«e 2
Sæ bêë ni tàbí bêë kô sí àwæn gbólóhùn wönyí.
State whether the following sentences are true or false.
BÊË NI BÊË KÔ
1. Yunifásítì dára láti læ. ☐ ☐
2. O dára kí æmæ já fáfá kí ó tó bërë÷ Yunifásítì. ☐ ☐
3. Kò pæn dandan kí æmæ læ sí ilé-ëkô aláköôbërë kí ó tó læ ☐ ☐
sì Yunifásítì.
4. I«ê àwæn Öjôgbôn ní Yunifásítì ni láti rí i pé akêköô ☐ ☐
gbáradì fún ìdánwò.
5. Àwæn òbí kò fêran kí æmæ wôn læ sí Yunifásítì. ☐ ☐

I«ê »í«e 3
Ó kàn ê, sæ fún wa nípa yàrá tí ò ñ gbé.
Now it’s your turn. Tell us about your room.

COERLL - Yorúbà Yémi Page 299 CC – 2012 The University of Texas at Austin
Orí Kejìlá ( Chapter 12 ) Ëkô K÷rin ( Lesson 4 )

I«ê »í«e 4
Parí àwæn gbólóhùn wönyí.
Complete the following questions.

Gêgê bí mo «e rí i kà nínú àyækà òkè yìí ____________ jê ibi tí àwæn akêköô ti ñ kô ëkô.
____________ ni orúkæ ibi tí wôn ñ gbe. Àwæn akêköô máa ñ læ j÷un ní ____________tí ebi
bá ñ pa wôn. Orí«i a«æ ____________ ni wôn máa ñ wö. Àwæn obìnrin tilë máa ñ wæ
____________ nígbá mìíràn.

I«ê »í«e 5
»àlàyé orin yìí ní èdèe Yorùbá gêgê bí o «e rí i kà nínú àyækà òkè yìí.
Explain this song in Yorùbá based on what you have read in the passage above.

Yunifásítì dára níbi táwæn öjögbôn wà


Ìbë lômô mi yó læ
Olúwa yó mú un débë o.

COERLL - Yorúbà Yémi Page 300 CC – 2012 The University of Texas at Austin