Sie sind auf Seite 1von 337

Über dieses Buch

Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde.
Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch,
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann
von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles
und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist.
Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei – eine Erin-
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.

Nutzungsrichtlinien

Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse
zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nichtsdestotrotz ist diese
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch
kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen.
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:

+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese
Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.
+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen
über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen
nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials für diese Zwecke und können Ihnen
unter Umständen helfen.
+ Beibehaltung von Google-Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.
+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein,
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA
öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist
von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.

Über Google Buchsuche

Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen.
Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter http://books.google.com durchsuchen.
-

-.
- —–
-
- -- - - - - - - - - -
- -
-
- -

-
- -
* -
-
-
.. -
-
- • . - … - .• -

-
-
. - -
*-
- - - -
-
* -
.- -
-

-
-. -

- - - ~ - -
.
-
- .
-
- - -*
- - -
.- - - _-
-
- - - -
-
- - -
- - -J -** a^ !
• • -
**-**-
.*
* ; -£*
…* • '..
.* *.. -*-**
*-• **- -
- - -
•. -
- . * -
- • -
-
-
-
'. .
* . - - -
-
-
-. * -
- - …• • …
-
-
-
- -
.- - -
^. -
- . -*
*
-
.
. •.
- -
•*• - - -
.-
-
- - - - - - --
-
-
-
-
- • * -
-
*. - --
- - - -
- - - •* * • * •
**
-
-
-
•. - - . . . .' - - - - - - -
-

- -
- - - -

- * • • : * -

-
-
-
* -
-
-
- -
- - -
- - -- -

-
-
-
-
-
-

*•
- -
- -
-
-
-

-
-
-
-
-

-
-

-
i
-
-
-
.*
-
- - -

-
, -
•.
-
-
-
-
- s.
-
-
-
- -
$
- -
-, . - -
-
- -
-
-* -
-. - - - -
-
- -
. I. • -
- -
-
- -
-

- - -
-

- - - - - -* - _ * -

- - -

- -

7\rr£s.
. -
-

Lib5r $iô? v£Nrtas


'oftiiE : a

-
* - -

, ,- - *
-
-
- -
-

... - v. -

- -
-

- -
- -

•*- -
-
- - -
-
-

; *•
- - - -

-
-

- -i
-?
-

-. -
- *.
-
-
.*
-
* -

-
-

- -
-
- . r. - f•, »;
-
-
- … *- _ -

- - -
*
*. -
* -
. - - -*
- -

- ------ - - -- - - -. --- --
-
-- : - - - - - -
- - - - - -
-
-
-
- -* -
-
-
- -; - - -- . .-
» - ,• - - • ••
-
*-. -

*. -

.* •
-
- ...
-
- -. .- -
- -
-- . - -
-

- - *• - - - - . - - -
- - - - -
-
- - …-
* , *
* • ,
-
- *.... •-
• :
• - •
•• .*
-
••
*. -
sa
-
-

*.- - . * - … -
- -
-
- • '
- … •
-
… * ** • - -. - -
-
- -- -
- - - - - -
- -
- - . . * --- -
- • - - , * - -
- -
-
- -
-
-

- - - -
- - - -
_ - -
- * -

. - *• - *
-
-
-
.' -

- ." -

- * .
-
-

- -

- -

- - * -
-
-
- *.
-
* - -

-
-

-
- -
- -
-
.- - -
-

-
*
-
* •.
-
- - • --
- -
--- ---=—=

«A ' .

via TATUS
M I N A R I S.

3 r-e ATICARUM
.U M E L E M E N TÆ
Æ CANDIDATORUM.
TOR E

VI L I. A L PA N DO , Ordinis

. , & Theologiæ Profess.

iDCCLXxvIII. -p

i C. R. M. Typographum.
1 A E ARAM I S S U.
1
|- |-*|-- ----------~*=~_ =~~~|-|---· ·
► ► ► ►*7---------
|×|-|
|-
*|-|-
|-|-

*
/
··
|-\
|-}


|-
|-
|- --|-*
·
|-|-
|-
·
·|-·
|-·
|-|-
|-
·*
·|-- |- -
----* :
*****. . •|-
*-ſae.ae
•!·· * * ·~~'·
|-·|-||-…
|- *****|-
∞--------
|-, • , !|-· · · -·\,|-|№Eſ.|…*
· ||-=, ,
- -* ·
}·|-|-----E}** |-----|-|-|----- -. ^-
|-|-··----Eſ.()|- |-·
·)|-|-|-*
|-----،E|-;:·
*
*|×:|-----! »)E• ~ , !|-·
|-
· ·|-
|-|-|-|-·E|-
*|-E· *± •|-
€ º,(,
ſº , ,,,, ,**
, , , ,-
|-|-|-e-1|-
-*·Eſ.*

,, ,E:· ſ. ...,·ºz. š.·· · · ·


|-… !•)
, ! ,•
|E· · · ··
-
*|-·|--
|×· *•
… •*** --E' * , , , , , :!
--|-! 1E|-
|-** |-!
* .----|-. …
,,ſr|-|-|--
|-`-|-J
• • •·|-rrrrrrrrr!~~ : ( !! !! !! !! •
( . )|- • • • •
)----№mſ*№. ~~~~-!ºrr-----*
|-|-*
-----
·iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii·|lllllllllllllllllllllſſſſſſſſſſſſſſſſſſifſ| –…·
№ .•
|-… *·|-• • • •|-… •|-
|-' . '· -·|-|
|-·*
•|-
|×·!,|-·|-
· ·
·
·|-،, ·, ·,
• ×·
'' )·::
·, , ، ،- ، (، )
*, , ,|--
-
-|-- - - - -- - - - -|-|-*|-
|-
… -----••••
----** • ** * * · · ·… (…· · * ** * · **** … :(|-|-
…', · ·(, ·, ·* . :::-:· · · ·
• •·|- ·:·º·:·***; …!·• • |-|-- ** ·
,-
----|-|-|-|-→
----|-* • •(, *
•·|-,, , ,�** º *ſ*…*|-……….“
·|-|-:|-|-
|-|-|-*, •·
}
+*---- «|-… •••·
----
|-·
·
· · · * *·
*

* **
·|---.
* * · *· ·,· ·|-!-
|-* *- |-··
|-·• • •… --* -*�!\,|
-- «…** ** ··|-+ *|-|-
*|-
|-* … *|-→|-|--*
|-|-- -|-|-
|-·|×*|-
·
|-• !|--
|-|-|-
·|-|-|-
·
|-·----*
!|-**|-----
- - -|-
·|-|-|-|×
|-|-|-

|-|-
TRACTATUS
P R Æ L I M I N A R I S.
MATHEMATICARUM
D IS C I P L I N A RU M E L E M E NTA
IN USUM PHYSICÆ CANDIDATORUM.
AUC T O R E

A. P. FR ae ycrs co (2 P 1 , 12 , Pan po , Ordimis


Capucc. Pbilosophiæ, & Theologiæ Profess.
e

MATRITI. MIDCCLXXVIII.
*E = =*

Apud JoACHIMUM IBARRA, C. R. M. Typographum.


.S'U P E R IQ A U AM P EA M I S S U.
-.

MONITUM.
Tametsi in hujusce Tract. efformatione , Elementis
Mathematicis eotumdem ad Physicæ Phænomeha ap
plicationem , quorum cognitioni deservitura traduntur,
adjungere proposueram, tamen postmodum eadem nuda
exhibere congruentius mihi visum est ; tum prolixitatis
(ingentis equidem) vitandæ gratia: tum etiam quia cum
Physicæ studium præire debeant, non modica ex rerum
ignotarum admixtione confusio oriretur ; tum aliis de
causis. Fortasse aliquando, Deo favente, in nova hu
jusce tract. editione, notis nonnullis ad Physicam per
tinentibus illustrabitur. ».

3.
>

~.
* • • *- _ •
• -
° P A R S P R I M A.
i33 > 3.
DE ELEMENTIS ARITMETICÆ.
Notiones præviæ.
M Athematica ea facultas vocatur, quæ agit de quam
* titate, cujus nomine id omne quod augmenti , &
diminutionis capax est, significatur. Quantitas, in sensu
mathematico accepta, in continuam, & discretam divi
ditur. Illa est, cujus partes perfectè unitæ considerantur,
v. g. extensio : hæc, cujus partes divisæ considerantur,
v. g. numerus. De hac tantùm Arithmetica pertractat.
I Proinde definitur: scientia quæ circa quantitates
discretas computandas: versatur. Ratione notarum , qui
bus utitur, dividitur in vulgarem , & litteralem. De illa
postmodùm. De hac autem in præsentiarum acturi, ab
unitatis, & numeri declaratione inchoabimus. . -

- 2 , Unitas est quantitas quælibet , quam pro termino,


cui aliæ ejusdem ' speciei comparentur, assumimus. Sic
dum parietem centum ulnas longum dicimus, ulna pro
unitate assumitur 5 quod si pedem assumere libeat,
æque poterimus , parietem tunc trecentos ped. longum
-

affirmantes. ! s * -

3 – Numerus ad unitatem relationem dicit. Et si

i -
quidem hæc relatio est quasi totius ad partem , integer:
si tanquam partis ad totum, fractus ; si autem ex utro
que constet , mixtus vocatur. , !
4 Vulgaris arithmetica sequentibus utitur notis arabicis:
Oy I, 2, 33 4» 5» 6, 7, 8, 9,
nulla unitas (vulgo cero), unitas, duo, tres, quatuor, quinque, sex, septem, octo, novem,
usque ad decadem quæ ex decem unitatibus formatur: ex
decem decadibus centuria &c., quæ iisdem ac simplices
4 2 uni

+
2 ' Pars 1.
unitates notis designantur , situ tamen distinguuntur;
nam primo loco (ad dexteram legentis) apponuntur
simplices unitates: in sequenti decades: in proximo cen
turiæ &c. - -

5 Itaque ad exprimendum quinquaginta duo , quin


que nempe decades, & duas unitates , scribendum 52,
quorum 2 unitates, 5 decades exprimat. -

6 Cifra o quamvis nihil significet, si tamen ad re


liquorum, dextram apponatur , eorum valorem decies
auget; sic Io valet decem: 2o viginti &c. Si cifra alia
(ad dexteram) adjiciatur, decades in centurias conver
tentur. Sic Ioo valet centum: 2oo ducenta &c. Hoc est:
motæ eædem , ejusdemque intrinseci valoris, à situ, diver
sum cbaracterem induunt , fiuntque umitates , decades,
centuriae , &c. . - -

7 Problema. Legere quemcumque mumerum ex qui


buslibet notis compositum.
Solut. In classes virgula' disjunctas dividatur, qua
rum quælibet trium sit notarum, à dextra incipiendo: ab
eodem latere sex postmodum assumantur, tanquam va
lorum dignitates. In fine primæ dignitatis I supra ap
ponatur: in fine secundæ 2 &c. Quo fa&to , à læva lege
• re incipiatur, numerando mille ubi sola sit virgula'; ubi
supra sit numerus' millio, toties repetendus, quot unita
tes in dicto numero sint &c ; aut facilius millionis, bil
lionis, trillionis, &c. vocibus utere, v. g. 2*, 468. 539*,
o25, 641 ', 728, o28. Sic itaque legetur: duo trilliones,
quatuorcentum sexaginta* octo mille , quingenti triginta
novem billiones, vigintiquinque mille , sexcenti, quadra
ginta & unus milliones, septingenti viginti & octo mille,
& viginti & octo. - -

'.Axio
De Elementis Aritbmeticæ. 3
„ . . *. - * • Axiomata. . - - !
8 Totum una sui parte majus est, & æquale omnibus.
partibus simul sumptis. ' . .
9 Æquales inter se quantitates , quarum utralibet
aequalis est tertiæ: ac proinde, si ex pluribus quotcunque.
quantitatibus prima sit æqualis secundæ , secunda ter-;
-i.

tiæ, tertia qurtæ .. 5 prima æqualis est ultimæ. . ..


Io Quantitates æquales , post æqualia incrementa,
aut decrementa æqualia , remanent æquales.
I I Quantitates inæquales, post æqualia incrementa,
aut decrementa æqualia, remanent inæquales. * * **
: 12 Quantitates æquales per incrementa inæqualia.
aut inæqualia decrementa, fiunt inæquales. -

... I3 . Duo quicunque numeri aut sunt æquales , aut


inæquales , ac proinde minor est majoris pars. . . . .'
- • • -

* • *. • - ' .. *-
• - •- -*-
;

Definitiones.
14 Partes .numeri aut sunt aliquotæ , aut aliquan
tæ. Illæ sunt, quæ aliquoties sumptæ totum adæquant,
v. g. 4 respectu 165 hæ quæ secus , ut 4 ad 18.
15 Quantitates æquales eæ dicuntur, quæ substitui
possunt, absque eo quod in calculi valore sit variatio.
16 Quantitates similes sunt eæ , in quibus eadem
esse , debent, per quæ discernantur. - • i
1 17 Mensura cujuslibet quantitatis est , id quod se
mel, aut pluries sumptum , eidem aptatur 5 sic I , 2, 3,
4, 6, 12 sunt mensuræ num, I 2, postremaque maxima est.
* 18 Memsura communis duarum , aut plurium quan
titatum est, quæ omnes metitur 5 sic 2 est mensura com
munis 8, & I 2. Etiam 4 eorumdem mensura est , &
quidem maxima. - p.

19 Quantitates commensurabiles sunt eæ , in qui


- a3 bus
4 Pars I.
bus aut una aliarum mensura est, aut omnes mensuram
communem habent. Incommensurabiles verò, quæ nullam
habent mensuram communem.
' • 2o Numerus rationalis vocatur ille , qui commen
surari valet cum unitate ; qui autem secus, irrationalis,
aut 1 surdus. . . . ! •* •* _ * * • '- . . . e

2I Numerus primus est ille, qui nonnisi unitatem


partem aliquotam habet. -

… .. . , Signa hypothetica. *

22 Hoc $ignum + significat plus: — mimus: = æqua


le :' x seu (.) multiplicatum per : (:) divisum per. Et
ita, 2 = 2 5 3 + 5 = 85 6 — 2 = 4; 4» 2, seu 4. 2 = 8.
Io: 2- = 5. , Hoc postremum ita etiam enuntiari solet
JL o. - • . - -

a - • • s.

De Arithmeticæ operationibus.
•-' A R T I C U L U S I. ;
IDe Numeris integris. ;

23 FUĘ: Arithmeticæ operationes sunt ad


ditio , subtractio , multiplicatio , divisio, qui
bus quæstiones quælibet circa numeros resolvuntur. •
-. 24. Additio est operatio qua quæritur summa plurium
quantitatum. " - - - , £

25 Probl. Numeros integros quoslibet addere.


Sol. Numeros addendos alios aliis subscribito ; ita ut
emnium unitates sint in eadem columna, decades in ea
dem altera , centuriæ in tertia ... Deim , ducta lineola,
collige statim summam unitatum. Si illa summa minor
est numero Io, scribatur in eadem columna infra lineo
. ., …. lam:
De Numeris integris. 5
lam: Si æqualis uni aut pluribus decadibus sine excessu,
scribatur o 5 si cum excessu , scribatur excessus ; & in
utroque casu augeatur summa. columnæ sequentis toti-,
dem unitatibus quod repertæ sunt decades. Idem facito
successivè pro columnis decadum, centuriarum , chilia
dum , &c. Numerus qui sic infra lineolam scribetur
erit summa quæsita 5 & recta erit additio. .. :

Exemp. I. Sint addendi numeri A, B, C. A.. 8324


Dico 4-+-o-- 5 = 9; 2+4+-2=853+2+2 =7; B. . 24o
8+ 1 = 9. Scribendo successivè illas summas, C.. I 225
9, 8, 7, 9, habeo numerum S, qui est summa SI. 9785
quæsita. - -

Exemp. II. Sint addendi numeri a, b, c. a.. 96754


Dico 4 + 2 + 1 = 75 deinde 5 + 6 + 7 = 18. b.. 85362
Scribo excessum 8 illius summæ supra unam c.. 5o971,
decadem & addo I columnæ sequenti; I + 7 S. 233o87
+ 3 + 9 = 2o. Cum nullus sit excessus sum- : -

mæ supra decades, scribo o , & addo. 2 columnæ se


quenti 5 2 + 6 + 5 + o = I 3. Scribo 3 , & addo I colum
næ sequenti; I + 9 + 8 + 5 = 23. Scribo 3 , & ad lævam
illius 2 , quia nulla remanet columna cui addi possit.
Additionis probatio nulla alia adstruenda præter
curam in æquivocatione qualibet vitanda , necnon &
operationis repetitionem in omnem sensum, Quælibet
i alia probatio iisdem ac operatio periculis obnoxia est,
26 Subtractio est operátio, qua quæritur differen
tia duarum quantitatum , vel excessus majoris supra mi
norem. Illa minuenda : hæc subtrahenda vocatur: quan
titas inventa dicitur residuum.
27 Probl. Numeros integros subtrahere. -

Sol. Subscribantur unitates minoris unitatibus majoris,


decades decadibus, centuriæ centuriis &c. Dein, ducta
44 ' li
6 Pars I. Art. I.
1ineola , infra eam successivè scribantur varii excessus
unitatum majoris supra unitates minoris, decadum supra
decades, centuriarum... , si nulla nota superioris minor
sit nota correspondente inferioris. Verum si quæ nota su
perioris minor sit nota correspondente inferioris , adda
tur numerus Io notæ superiori , & detrahatur una uni
tas notæ numeri superioris ad lævam proximæ. Denique
si nota ista ad lævam proxima sit expletiva, addatur,
ut antea, numerus Io notæ circa quam fit operatio : de
trahatur una unitas notæ positivæ ad dexteram proximæ;
addatur numerus 9 cuilibet notæ expletivæ positæ in
ter cifram quæ aucta fuit , & notam quæ fit imminuta;
& fiat reliqua operatio ut in primo casu. Numerus re
pertus, qui sic scribitur infra lineolam , erit differentia
numerorum propositorum.
Nam numerus ille continebit evidentèr excessus uni
tatum numeri superioris supra unitates inferioris , de
cadum supra decades... omniumque partium superioris
supra partes correspondentes inferioris. Ergo numerus
repertus erit excessus numeri superioris supra inferiorem.
Atqui ille excessus est differentia numerorum proposi
torum ; ergo numerus repertus erit &c. -

Ex. Subtrahendum sit I 9648 è 3o539. Hos nume


ros sic dispono 3o539 Mintzenda
I 9648 Subtrahenda
Io89 1 Residuum
Et ab unitatibus incipiendo, dico : 9 — 8 = 1 , quam
sub lineola in columna unitatum scribo ; & ad decennas
transeundo, quoniam è 3 subtrahi nequit 4, addam pri
mæ notæ decem unitates , è sibi proximo 5 desumptas,
sicque dicam : I 3 — 4 = 9 , quem sub decennarum
-. - - CO
IDe Numeris integris. - 7
columna scribo. Transeo ad centennas ; cumque 5 in 4
commutetur, nec ex eo 6 subtrahi valeat, aut unitas è
nota proxima desumi , eo quod sit o, eam è sequenti , 3
nempe desumam, dicens: I4— 6 = 8, quem sub lineola
colloco. Dein , (o in 9 converso ) 9 — 9 = o , quem
sub columna scribo 5 & ad sequentem pergens , dico ,
denique: 2 — 1 = 1 ; sicque subtrahendo 1964o è 3o539,
residuum est Io89I.
28 Subtractio examinatur colligendo summam ex
minore numero , & differentia reperta. Si illa summa
sit æqualis majori numero , certus manebis de rectitu
dine subtractionis. Certum quippe est , quod si quan
titati minori addimus excessum majoris supra illam,
summa erit æqualis quantitati majori. -*

29 Multiplicatio est operatio, qua datis duobus nu


.meris, quæritur tertius, qui unum ex datis toties con
tineat , quoties altero continetur unitas. Numerorum
alius multiplicandus, alius multiplicator, quarum vocum
significatio per se patet.
3o Probl. Quemlibet numerum integrum multiplicare.
Sol. Primo memoritèr sequens tabula addiscatur.
. 9=81 17. 7=49|4. 4= 16
. 8=7217. 6=42|4. 3= 12
.7=63|7. 5=35|4. 2= 8
. 6= 54 7. 4=28 3 , 3= 9
. 5=45,7. 3=21 ; 3. a= δ
. 4=36|7. 2 = 14 2IAETA,
. 3=27|6. 6— q6[—*
. 2= 18|6. 5 = 3o
.8=6416. 4=
e 7= 56 6. 3= 18
.6=38]6. 2= 12
• 5=40] 5 . 5 = 25
• 4=32] 5 . 4=20
• 3=24] 5 . 3= I 5 ||
. 2 = 1615. 2 = 1 ol , T)ein
8 - Pars I. Art. I.
Deindè : Subscribatur nota multiplicans unitatibus
numeri multiplicandi. Dehinc , ducta lineola , seorsim
sumantur producta unitatum , decadum , centuriarum..
multiplicandi per notam multiplicantem , & scribantur
infra lineolam in propriis sedibus ( nempe productum
unitatum in columna unitatum, productum decadum in
columna decadum..), si singula sint minora numero Io.
Verum si aliquod ex illis productis, sit æquale uni, plu
ribusve decadibus absque excessu , aut cum excessu,
scribatur in propria sede , in primo casu o, in secundo
excessus 5 & in utroque, quotquot sunt repertæ decades,
totidem addantur unitates producto notæ ad lævam pro
ximæ per notam multiplicantem. Numerus sic repertus
erit productum quæsitum.
Nam ad hoc sufficit quod numerus repertus constet
ex productis unitatum , decadum, omniumque partium
multiplicandi propositi per multiplicantem datum 5 atqui
sic res est, ut patet: ergo numerus repertus est produc
tum quæsitum. -

Exemp.
Multiplicandus proponatur • _ ■•

numerus 335 per 43. Scribe 43 235 multiplicandus.


sub 235; tunc ducta lineola, dic, 43 multiplicator.
3 in 5 efficiunt 15 , scribe 5 sub 7o5 product. per 3.
numero multiplicante 3, & unam 94o product. per 4.
decadem sepone adjiciendam IoIo5 product. totale.
facto sequenti ex 3 in 3 , quod
est 9 ; cui si addas 1 , habebis unam decadem , & nullas
præterea unitates: scribe igitur o , & facto ex 3 in 2,
quod est 6, adjiciens I , scribe 7 : rursus dic , 4 in 5
efficiunt 2o ; scribe o, ita ut multiplicatori 4 subjaceat,
& facto sequenti 4 in 3 , quod est 12, adjiciens 2 , ha
bebis 145 scribe igitur 4, & seponens I , dic , 2 #!
€ -

De Numeris integris. 9
efficiunt 8, & adjecto I , scribe 9. Demum ducta linea,
collige in unam summam hos numeros ita dispositos;
eritque IoIo5 productum quæsitum.
31 Dividere est quærere quantitatem (quæ quotiens
dicitur) exprimentem quoties una ex quantitatibus datis,
divisor nuncupata, in alia dividendus dicta, contineatur.
32 Probl. I. Numerum integrum quemlibet per alium
dividere.
Sol. Pro casu , in quo divisor unica nota constat.
Primò: Scripta ad dexteram dividendi nota dividente,
per istam divide notam, quæ prima est ad lævam divi
dendi, si minor non sit dividente 5 si minor, divide simul
primam cum secunda: & scribe quotientem sic reper
tum sub divisore. Secundò : Multiplica divisorem per
notam quotientis sic repertam , & productum subtrahe
ex primo divisionis membro, id est ex prima, vel duabus
primis dividendi notis. Tertiò : Ad dexteram residui
scribe sequentem dividendi notam. Ex illo residuo cum
illa nota fiet alterum divisionis membrum , circa quod
operaberis ut antea, & quotientem illius secundi mem
bri per divisorem scribes ad dexteram quotientis pri
mi membri. Quartò : Perge eodem modo operari , us
que dum singulæ dividendi notæ successivè scriptæ
fuerint ad dexteram singulorum residuorum , & singula
divisionis membra , divisa. Quintò: Si contingat resi
duum aliquod cum sequente dividendi nota esse minus
divisore , scribe in quotiente o , & novam dividendi
notam adde ad dexteram primæ. Denique, si post ulti
mam subtractionem aliquid supersit, ad dexteram quo
tientis scribetur super lineolam verticalem , ac sub ea
divisor.

Ex.

\
IO Pars I. Art. I.
Ex. Sit dividendus numerus D per d. Dico : £= 1 5
scribo I in quotiente.
Deinde 3 x 1 = 35 4— 3= I. Ad D. 4356 3 • • • • d
dexteram istius residui I primi membri, 3 } I452 • • Q
I3
scribo sequentem dividendi notam 3. I2
•_ -

Habeo 13 pro secundo divisionis mem I5


bro ; & sic pergo, '; = 4; scribo 4 in I5
quotiente. Deinde dico 3 x 4 = I 2 5 I 3 O

— I 2 = 1 , & venit tertium divisionis


membrum 15. Dico itaque £ = 5;
$
scribo 5 in quotiente. Deinde 3 x 5 = I 5, I 5 — 15 = o,
& venit quartum divisionis membrum o6 , vel 6. Dico
igitur % = 2 , scribo 2 in quotiente. Denique 3 x 2 = 6,
6 — 6 = o. Unde numerus Q est verus quotiens qui
quærebatur.
Sol. pro casu 2.°, dum divisor pluribus notis constat.
' Primò: Pro primo divisionis membro, sume totidem
tantùm ad lævam dividendi notas , quot sunt in divisore,
si sic faciendo , haberi possit membrum divisionis sal
tem æquale divisori 5 si secus , sume dividendi notas
plures una quam sunt in divisore.
Secundò: Primam illius membri notam in primo ca
su , duas primas in secundo divide per notam , quæ pri
ma est ad lævam divisoris. sa

~Tertiò: Quotientem sic repertum ne statim scribas,


sed experire prius utrum illius productum per diviso
rem integrum , excedat membrum divisionis 5 si non ex
cedat, scribatur quotiens sub divisore 5 si excedat, de
trahatur ex illo quotiente unitas semel, bis, aut sæpius,
usque dum dictum productum non excedat membrum
divisionis. w*

Quartò: Reperta sic demum prima quotientis nota,


ejus
De Numeris integris. I I
»
ejus productum per integrum divisorem subtrahe ex mem
bro divisionis , & ad lævam residui , scribe notam di
videndi sequentem.
• v • • • • -

Quintò : Si secundum hocce divisionis membrum


pauciores habet notas quam divisor, imò si minus sit
divisore , scribatur in quotiente o, & addatur illi mem
bro nova etiam dividendi nota 5 si notæ numero æquales
sint in illo membro , & divisore, nec membrum minus
sit divisore, dividatur prima illius nota per primam di
visoris ; si notæ illius membri sint una plures quam divi
soris, dividantur duæ primæ illius per primam istius; &
in utroque casu attentetur quotiens obvius antequam scri
batur. Continuetur sic operatio, donec singulæ dividendi
notæ scriptæ fuerint ad dexteram variorum residuorum.
• Exemp. Sit dividendus D, & di- D.. 19o,5o2 § 34. . . d
visord. (Signum > enuntiatur majus ;— } 56o3. .Q
quam, & signum <enuntiatur minus 255T
quam). Dico * = 6 5 6 x 34= __ 204
2o4 > I 9o, 5 x 34 = I7O < I9o. I O2

Scribo itaque
deinde 19o sub =
— 17o divisore 5. Dico
2o. Addo se- — . '°?O.

quentem dividendi notam 5 , & fit secundum divisionis


membrum 2o5. Dico *j* = 6 5- 6 ×34 = 2o4 < 2o5.
Scribo itaque 6 in quotiente. Deinde dico 2o5 — 2o4
= I. Addo sequentem dividendi cifram o 5 & habeo
tertium divisionis membrum Io, quod cum sit minus di
visore , scribo in quotiente o , & addo novam dividendi
notam 2 : atque ita fit ultimum divisionis membrum Io2.
Dico -j*= 35 3 x 34= Io2. Scribo itaque in quotiente 3.
Deinde dico 1o2 — Io2 = o. Unde numerus Q est quo
tiens qui quærebatur. -

33 Quod autem præfata methodo verus quotiens in


Ve
I2 ... Pars I. Art. 1.
veniatur, ex eo patet 5 quia tunc obtinetur verus quotiens,
quando productum illius per divisorem adæquat dividen
dum ; atqui per præfatam methodum id obtinetur. Nàm
producta divisoris per singulas quotientis notas succes
sive subtrahuntur è singulis dividendi partibus; ac pro
inde productum integri quotientis per divisorem sub
trahitur ex integro dividendo ; & nihil superest: ergo &c.
Idque locum habet, seu divisor sit numerus simplex, seu
compositus.
34 Ad divisionem quamlibet examinandam, multipli
cetur quotiens repertus per divisorem datum. Recta erit
divisio , si productum reperiatur æquale dividendo.
' Si quid residuum fuerit post ultimi membri divisio
nem , addatur illud residuum præfato producto. Recta
erit divisio si summa illa sit æqualis integro dividendo.
Nàm evidenter recta est divisio , si dictum productum
sit æquale dividendo, detracto illo residuo. Ergo utrin
que addendo illud residuum , recta est divisio, si dic
tum productum addito residuo , fit æquale dividendo
integro. -

- A RT I CU LU S II.

IDe Fractionibus communibus mumericis.

35 D'j;; numerum fractum eum esse , qui ad


- - unitatem relationem dicit partis ad totum. Sic
unitas à nobis consideranda tanquam ex pluribus partibus
(minoribus) constans, quæ & ipsæ unitates (diversæ licet
naturæ) habeantur. Hæ partes fractionem constituunt,
quæ ita signatur ;.
36 Cum singulæ hæ partes nomine speciali distin
gui debeant , hinc numerus superior dicitur mumerator,
V.
De Fractionibus communibus , &c. I 3
} v. g. in ex. apposito 2 , inferior denominator scilicèt 4.
Hic exprimit numerum partium, in quas totum aliquod
divisum fingitur : ille autem, quot ejusdem partes acci
piantur, seu quoties una ex illis partibus sumatur: am
bo termini fractionis appellantur.
37 Ex hoc sequitur quod ut legatur numerus frac
tus, incipiendum à numeratore , eique denominator ad
jungendus ; sic 4 legendum tria septima , seu tres sep
timæ partes , significatque ex 7 part. in quas divisa
concipitur unitas , tres esse desumendas. -

38 Item deducitur , eo magis fractionis valorem


unitati accedere , quo magis numerator denominatori
appropinquat 5 & siquidem æquat, tunc idem unitatis,
& fractionis valor: sic 3 = I. Nam clarè patet, quod
si ulna in tres partes dividatur , & hæ simul accipian
tur , tota : ulna accipitur. Unde generatìm deducitur,
quantitatem per se ipsam divisam æqualem esse unitati.
39 i Dum ergo numerator est minor denominatore,
fractio est minor unitate , magis minusve , prout hic
excessus fuerit major , aut minor 5 tuncque erit frac
tio proprie dicta 5 si autem ex adverso, fractio erit uni
tate major, ac proinde impropria. -

4o Optime itaque poterit denominator augeri , aut


; minui , absque variatione valoris in fractione , modo
æquè augeatur, aut minuatur numerator 5 hoc est, non va
7riatur valor fractionis , ex eo quod ejus termini per eam
dem quantitatem multiplicentur, aut dividamtur. Certum
quippe est + , ; , § esse fra&iones æquales , cum earum
quælibet dimidium unitatis exprimat : ergo + = £ =
-— #§.
Sed i = £ , seu + multiplicatis numeratore , & deno
minatore per eandem quantitatem 2. Item #8. = + ; sed
II
14 Pars I. Art. II. *

+ = ££ , seu 4 divisis numeratore , & denominatore


per eandem quantitatem 4 : ergo , &c.
41 Reductio unius quantitatis ad aliam est diversa
ejusdem expressio absque ulla variatione in valore.
42 Probl. I. Numerum integrum ad fractionem de
terminati denominatoris reducere. ..

Sol. Multiplicetur numerus integer per datum deno


minatorem : productum erit numerator fractionis præfa
tum denominatorem habentis ; sic ut ao reducatur ad
fractionem , quæ habeat denominatorem 4 , 2o per 4
multiplicandus, & productum 8o erit numerator fractionis
habentis denominatorem 4. Et ita 2 o =*; — *; (§. 4o).
43 Ergo in sensu contrario procedendo, seu divi
so numeratore per denominatorem , dum fieri potest,
numeri integri in fractione propria contenti invenien
tur. Sic + = 4+ 4.
44 Semper numerator fractionis considerari valet
ut quantitas in tot partes dividenda , quot unitates in
denominatore continentur , posito scilicet numeratore
pro dividendo, & denominatore pro divisore. Sic £ con
siderari valet tanquam tres unitates inter quinque di
videndæ ; idem quippe est quinta pars trium ulnarum,
aut tres quintæ partes unius ulnæ.
45 Ergo facile valor cujuslibet fractionis habebi
tur, si numerator reducatur ad uoitates speciei minoris
( §. 42 ), ac postmodum per denominatorem dividatur
( §. 43), V. g. ulna in pedes, pes in pollices , &c.
46 Probl. 2. Duas , pluresve fractiones ad eamdem
demomimationem reducere.
Solut. Multiplicentur numeratores singuli
seorsim sumpti per denominatores singulos , pro
prio
De Numeris integris. 15
prio excepto denominatore: produ&ta singula dabunt de
nominatores singulos quæsitos. Deinde denominatores
singuli in se ipsos ducantur ; habebitur denominator com
munis quæsitus. Ex. g. reducendæ sint ad communem
denominationem fra&tiones + , i : multiplicetur I per 3,
& dabit 3: multiplicetur itidem 2 per 2 , & dabit 4:
multiplicentur deinde per sese 2, & 3 : produ&um 6
• - • • - I •
erit communis denominator, habebimusque £= £*=
^. . 2 - - - • - •

£ , & ä = £3 = £ ; cumque operatio fiat per multipli


cationem duorum terminorum fra&tionis per eandem
quantitatem, absdubio æqualitas servabitur ( §. 4o ).
Ut ad eandem denominationem hæ fra&tiones reducan
I

tur £ , i, 4, procedendo juxta præfatam regulam , ha


l)ebimus: : : ' ' ' . . . t. £ f . ,. * , ; : ' ' ' I. , • ' ' ',

… . ; : i rr . , ,
1. — '*** —

;
- 3o -
*;
*
t
-

2 • 3. 5 - - ,° ' * -; - ;.

» » • ' ' ' ' *" * ■^ .


2.—****
3 -
—*a
2 • 3 • 5 —, : …
-
•' … - * • '-
- * •

3 2.3
3 2. 2 — ** - : -
r
5
' 2.3.5 T 3° . . . . **

'47 Probl. 3. Fra&tionem ad minimam expressionem re


ducere. Sol. Quæratur mensura communis numeratori,
ac denominatori , ac per eam singillatim , uterque divi
datur : quotus resultans erit fra&io ad minimam ex
*. * • - - ._ 12 _ 12 3 I2 _ 1 . . .
pressionem redu&ta. Sic AA — ART, — A » quia 12
b 1113
I6 * Pars I. Art. 11. .
maxima communis mensura duorum terminorum est;
quin ;ex eo valor fra&tionis immutetur ( §. 4o ).
.:48 Probl. 4. Maximam communem mensuram duarum
quantitatum invenire. Sol. Major quantitas per mino
rem dividatur 5 & siquidem residuum nullum sit , mi
nor erit mensura communis maxima ; si autem sit resi
duum ; minor quantitas per illud dividatur , sicque fiat
donec deveniatur ad divisorem exa&tum , atque hic
maxima communis mensura erit 5 quod si inveniri ne
queat, signum est quantitates propositas non aliam præ
ter unitatem mensuram communem habere.
§. ' Quæritur maxima mensura communis harum quan
'titatum 144, & 96. Divido 144 per 96. Et quoniam
residuum 48 superest, divido 96 per 48, quæ quidem
divisio exa&ta. resultat, ac proinde 48 erit mensura
communis maxima illarum quantitatum, mensurans scili
cet primam per tres , secundam per 2.
49 Pariter fra&iones ad minorem expressionem re
ducuntur , earumdem terminis per 2 divisis , quoties id
absque residuo fieri potest : postmodum per 3 , per
5 , 7 , &c. Ultimus quotiens erit fra&tio ad minimos
terminos reda&ta. Sic hæc fra&tio : 3= Ê=; :—

4** — **
72 : 236
— *4**
36:2
— ** =!?** — ° —
18 T 18:2 T 9
£3—
9: 3
* Ad hu
3•
jus methodi majorem facilitatem, observatum est omnem
inumerum parem esse divisibilem per 2 : omnem finitum in
o per 5 , aut per Io: in 5 per 5. Itidem divisibilem esse
per 3 numerum , cujus notæ aliæ aliis additæ quanti
tatem componunt divisibilem per 3. Sic 564 dividi po
test per 3 , nàm si ejus partes seorsim sumantur 5 + i
6 + 4= 15, dividi valet per 3 , & certè 564: 3
'•
Έ 1TODI •
•*

De Numeris integris. 17
5o Probl. 5. Fra&iones addere, aut subtrahere.Sol. Re
ducantur ad communem denominatorem : addantur, aut
subtrahantur novi numeratores, atque summæ, aut residuo
communis denominator apponatur. Addendæ sint v. g.;, ;
&#; redu&is tribus his fra&ionibus ( §. 46 ) ad eandem
denominationem, habebimus ;=;£ , ;=;$, +=5:5 addi
tis igitur novis numeratoribus, trium fra&tionum sum
ma erit = tt£i*= ££= 1 + ;: ( §. 43 ). .
Ex. Subtrahenda sit ; ex ; ; fa&a redu&ione ad
communem denominatorem , habebimus £ =-;}, & ;=
## 5. & subtrahendo novos , numeratores , , residuum
erit = 1-3=1- — -3. ' . - • , *
I. — T , • - ** * _

51 Probl. 6. Fra&iones multiplicare. Sol. Multiplicentur


numeratores inter se , & fa&tum erit numerator pro
duéti 5 multiplicentur etiam denominatores , ac quanti
tas inde prodiens erit denominator produ&i. V. g. Sit mul
tiplicandum ; per £ ; multiplicetur numerator. 2. per nu
meratorem I 5 habebimus 2 pro numeratore produ&i ; mul
tiplicetur etiam denominator 3 per denominatorem 25 ha
• - - ~a, a; ..... * *—*:-
bebimus 6 pro denominatore produ&i, taut 5: ET 3a — #
52 ; Ad hoc, : perfe&tè capiendum præsense ha
beatur, quod in produ&to toties unus. fa&or , contineri
debet , quoties in alio unitas continetur ( §. 29 i) 3. &
sic in ex. adhibito, in produ&to. £ =; ( i §. 47 1) conti
neri debet unus, fa&or ;, dimidia, vice 5 eodem; migdp
ac unitas in alio fa&ore £ , * nàm $itâ in, #* conti
netur. .* * *.*. •■.;'.' ' , !) : priu' :
53 Probl. z. Fra&ionem per aliam dividere. Sol. Inver
tantur duo termini divisoris, & per divisorem ita inver
sum multiplicetur dividendus 5 produ&tum erit verus quo
-'.'. δ 2 tiens.
*•
I8 .* Pars I. Art. 11. . .
tiens. Ex. T)ividendum sic ; per ;; invertatur divisor
hoc modo á , & multiplicetur dividendus ; per ; ; pro
ductum resultans, nempe + erit quotiens hujus'; : ;. . I 2.

, . ' Hoc significat, conformiter ad definitionem divisionis,


r.

quod dividendo ; per£ , quotiens ;?-=


-

I8 : $ === I + ;
-

- I2 : -

(i, §. 43 .) exprimet divisorem $ contineri sexquialtera


in dividendo â ; nàm si, multiplicentur duo termini hu
- & - 3 • . ,- • - • -

jus fra&tionis per 3, habebimus , ejus valore immuta


* , ^- , - *.*
-

to permanente ( §. 4o ), quod j = § 3 =£, nec dubi


tari potest.quod divisor £ est sexquialtera minor, seu
— *
sexquialtera contineri in dividendo ; — T •
'. 54. Si fortè occurrat multiplicare , aut dividere frac
tionem per numerum integrum , aut viceversa , nulla
erit major difficultas. Nàm omnes numeri integri pos
sunt repræsentari tanquam fra&ti, eo solo quod pro de
nominatore I apponatur, quin valor ullatenus immute
tur, nàm v. g, 4 = 4;! = £ ( §.40 ), observatis post
modum regulis pro reliquis fra&ionibus adhibitis. . .
55 Si integri fra&tis adjunéti reperiantur, metho
dis supra: adhibitis, procedi poterit, integris ad spe
ciem suarum : fra&ionum redu&tis , ac eisdem additis.
Sic ad multiplicandum 4 & + per 2 & 3 , quatuor in
tegri ad dimidios , & alii duo ad tertios reducentur
( §. 42 ), & multiplicandum habebimus £ + : per $+;,
hoc est £ per $, & erit produ&um + = το + : ( §. 43 );
idem ad divisionem fiet. - - - - - -

•- 2 ; ri •. i i .. • · ·· o{; »*, - •* ·· ·· · · · ·`

-<p e… , ... ….. … : … … vi. *


.^ ■ . ; - c • AR
IDe Fraëiionibus decimalibus. I9

ç A RTICU LU S III.

. I)e Fra6iionibus decimalibus.


… 56 QI unitas in Io dividitur partes, harum quæli
bet erit proculdubio decies minor unitate. Hæ
igitur sunt , quæ fraëiionum decimalium nomine veniunt;
quæ quidem singulæ, si in alias Io dividantur, quæ
libet erit decimæ decima pars , ac proinde centesima
unitatis. Idem de centesima in alias Io divisa, &c.
57 Decimales igitur sunt fra&tiones unitate minores, •
quæ . per Io decrescendo progrediuntur ; unde & ad
unitatum dexteram collocantur, ab eisque virgula ? secer
nuntur. Sic ad exprimendum 52 unitates, & 9 decimas,
dicimus 52 , 9. Ad exprimendas 2 unitates , & 4 cente
simas sic 2 , o45 si autem tres millesimas , o, oo3.
* 58 In fraétionibus propriis certum est numeratórem
per denominatorem dividi non posse, quin prius nume
rator reducatur ad species inferiores. Ut ad decimales
(quod ad præsens propositum refert) reducatur, multi
plicari debet ( §. 42 ) per Io , aut addendum o:
postmodum dividendus per denominatorem : quotiens ex
primet numerum decimarum , cuilibet divisoris, aut
denominatoris unitati respondentium.
1 Si post divisionem supersint aliquæ decimæ , eo
dem paéto reducentur ad suas decimas, addito o 5 fac
taque sicut prius divisione , quotiens exprimet centesi
mas respondentes , quæ ad dexteram decimarum simpli
cium apponentur. Idemque cum millesimis &c. fiat.
- Reducenda exhibeatur v. g. fra&tio $ ad decimales.
Reduco in primis 2 ad deciifias ( §. 42 ), habebi
nmusque 2o decimas, quæ per 8 divisæ, dabunt pro
3. i b3 quO
2o . ' Pars' I. Art. III. ' _
quotiente 2 decimas. Sed cum residuum sit 4 decima
rum , eas ad suas decimas, seu ad unitatis centesimas
reducere oportet, sicque dabunt 4o, quæ per 8 divisæ
quotiens erit 5 centies. Cumque nil supererit, conclu
do fra&tionem ä, ad fra&tiones decimales redu&tam = -;;--
• • _3._- 2 - IO — 2. o • 3. — 2 o $ . — 2. $. *

;** 5 Se 1 o T ioT. É ==: ergo i = i= + =.= £z


= o , 25. ( §. 57 ), seu 25 centesim.
59 Idem obtinetur addendo numeratori fra&ionis
cifras ooo quascunque , ac postmodum per denomina
torem dividendo 5 quo casu prior nota , quæ pro quo
tiente exeat, exprimet decimas: secunda centesimas , &c.
Sic in exemplo proposito á addantur oooo, & ita di
videtur 2oooo per 8, quotiens erit 25oo decem milles,
qui quidem valor à præcedenti non differt, nam o,
_ . s — 25 • 100 . 2500 - -

25=;=á#;=£;=o,25oo. Si autem addendo o


numeratori, per denominatorem dividi nequit, o loco de
cimarum ponetur 5 imò duo, vel tres 5 si autem partitio
effici nequeat, etiamsi addantur duo oo, addetur o loco
centesimarum, &c. ( §. 58 ); sic ;i;-= o, oo8.
6o Decimalis itaque valor non variatur licet ad ejus
dexteram addatur , vel auferatur unus , pluresve oo.
61 Ad pronuntiandum ergo quamlibet fra&ionem
decimalem , sufficit notas numeratoris pronuntiare , seu
eas , quæ decimales exprimunt, eodem modo ac si in
tegri numeri forent, ac postmodum addere denominato
rem unitatum decimalium ultimæ speciei , qui semper
erit I cum tot oo , quot notæ sint in tota decimali;
atque idcirco hæ fra&iones semper carent denominato
re 5 obliviscenda tamen non est virgula ? ad deno
tandum sequi fra&ionem decimalem , cui anteponi
-
í
1et .

De Fractionibus decimalibus. 2 I

} 1et o, quando numeri integri desunt. Sic 35+ í'. , scri


bitur 35, 2545 & legitur , 35 unit. , & 254 milles.
62 'Si fractio ad decimales reducenda fuerit im
propria , extrahentur numeri integri ( §. 43), ac dein
ceps operatio modo solito fiet , sicut ( §. 59 ) dic
tum eSt. , • '

63 Quoniam autem omnis quantitas minor est pars


majoris ( §. 13 ), rectè tanquam hujus fractio conside
rari poterit ; v. g. pes tanquam fractio ulnæ, numero ex
primente quotum pedum in ulna contentorum posito pro
denominatore , sic pes I = -; ulnæ : hora I = £; diei:
minutum I = =; horæ &c.
64 Ergo quælibet quantitas exprimi potest tanquam
fractio decimalis illius unitatis, cujus est fractio com
munis. Sic digitus exprimi valet tanquam fractio de
cimalis : pedis 5 est enim fractio communis illius, nem
pe ;'; , quæ fractio ( §. 59) est = o , o8333 pedis.
Idem exprimi potest tanquam fractio decimalis ulnæ,
cujus itidem est fractio communis, seu ;';, quæ ad de
cimalem reducta ( §. 59 ), erit = o, o2777 , modica
cum differentia.
65 Probl. I. Decimales addere.
Sol. Aliæ quantitates sub aliis ponantur, ita ut uni
tates omnes ejusdem speciei sint in eadem columna: ita
positæ addantur, eodem modo ac numeri integri (§. 25).
Exempla.
2 5 o42 25 3 O , 24
9o , 32 12 25 , 382 . 82 , ooo6
28. 45276 4, 531 26 4 » 253
Summ. I 2o, 81 596 32, 2 1326 86, 4936
66 Probl. 2. Decimales subtrahere.
b4 Sol.
92 . . Pars I. /1rt. III. .
Sol. Locentur quantitates sicut ad additionem (§.65),
ac minori sub majori posita, fiat id ipsum quod íe íí
meris integris dictum manet ( §. 27). Sed quoniam
accidere potest, ut quantitas major in parte fractionali
non tot habeat notas quot minor , addentur. oo usque
dum æquales reddantur: quod quidem erit reducere eas
decimales ad eundem denominatorem ( §. 6o), eodem
manente valore : postmodum fiat subtractio. Subtrahen
da sit v. g. o, 94o52 ex I , 823. Additis duobus oo
decimali quantitatis majoris , facta subtractione , resi
duum erit o, 88248. : min.... I , 823oo
subs...o , 9.4052
resid..o , 88248
67 Probl. 3. Decimales multiplicare. ... ”

Sol. Locetur multiplicandus , & multiplicator, (vir


gula? spreta) sicut in numeris integris ( §. 3o): multi
plicatio quoque iisdem regulis fiat : ex producto totali
ad ejusdem decimales secernantur tot notæ, à dextra
incipiendo, quot fuerint in decimalibus amborum facto
rum ; reliquæ numeros integros expriment.
Multiplicandum sit v. g, 34, 62 , per 4 , 5. Factores
ita dispono 3462
-
-


—**
173 Io

-13848
/ I55, 79o
Et facta multiplicatione, extraho ex producto totali
tres notas ad decimales, tot scilicet quot erant in decima
1ibus amborum factorum; sicque multiplicando 34, 62
per 4, 5, productum erit 155, 79o = I 55, 79 (§. 6o).
68 Ad hoc comprobandum, reducantur numeri inte
gr1
De Fractionibus decimalibus. 23
gri ad speciem minorem suarum decimalium (§. 42),
ád modum fractionis communis : habebimus 34, 62 =
*;££*, & 4, 5 =#3;: multiplicatis duabus his fractionibus,
productum erit = £?°, deductisque integris (§. 51 ),
habebimus ( §. 43) H#*= I 55+ H;= I 55, 79, quod
ipsum est, quod per regulas præcedentes deduximus.
69 Verum si quando in producto non tot sint notæ
quot in decimalibus amborum factorum , tunc casus
tot addentur ad sinistram oo , quod neccessarii sint ad
aequandas notas utriusque factoris in suis decimalibus,
v. g. multiplicando o , 23 , per o, 4 , productum est
o, 92 ; sed quia • ad decimales producti debent separa
ri tres notæ, quæ nempe sunt in decimalibus amborum
factorum , interponetur o inter virgulam * & 92 , hoc
modo o, o92, & ita productum o, 23 per o, 4 erit = o,
o92, seu 92 millesim., sicut apparebit ex dictis (§. 68).
7o Probl. 4. Decimales dividere. -

Sol. Æquetur numerus notarum decimalium in di


videndo , & divisore , additis ad dexteram minus ha
bentis oo necessariis, quo decimalium valor non immu
tabitur ( §. 6o). Dividatur deinde unus per alium (vir
gula ' spreta), tanquam numeri integri ( §. 32 ). Quo
tiens dabit summam quæsitam. -

Ad dividendum v. g. I 55, 79 per 4, 5, quoniam duæ


sunt notæ decimales in dividendo , & una in divisore,
huic addo o: postmodum dividentur, ac si forent numeri
integri 15579 per 45o, quotiens dabit 34+££, quorum
prior numerus unitates, secundus fractionem communem
exprimit, quæ ad decimales reducta ( §. 59 ) erit = o,
62, ac proinde totus quotiens = 34+ o, 62 = 34, 62.
71 Ad hujus operationis rectitudinem demonstran
dam » reducantur dividendus, & divisor ad speciem , in
fi
24 Pars I. Art. III.
fimam suarum decimalium ( §. 42): habebimus 1 55,
79 = *£*, & 4, 5 = #£ , ac dividendo i££* per 33
( §. 53 ) , quotiens erit = 34+ ä£ 5 quæ regulis di
visionis optimè congruunt.
72 Probl. 5. Fractiones ad integros, & decimales spe.
ciei inferioris reducere 5 hoc est, decimalium valorem im
venire.
Sol. Multiplicetur decimalis data per numerum ex
primentem quot unitates speciei inferioris unam earum,
ad quas superior pertinet, constituunt. Productum signi
ficabit integros, & decimales speciei inferioris, seu va
lorem decimalis in unitatibus speciei inferioris.
Reducere volo o, 541 17 aureos ad argenteos, & ar
gentei decimales, seu illorum in his valorem comperire
satago. Quoniam I 5 arg. aureum componunt, multiplico o,
54I 17 per I 5 (§. 67): productum est = 8, I 1755, hoc
est 8 arg. + o, I 1755 decim. Ut harum valor capiatur,
multiplicandæ per 34 terunt., scilicèt qui argent. compo
nunt: productum exprimet earum valorem in teruntiis, &
decimalibus teruntii. Cum autem decimales sint veræ frac
tiones, & hæ computentur ( §. 45) reducendo numerato
rem ad species inferiores, & postea dividendo per denomi
natorem , patet quod in decimalibus reductio ad inferiores
species sufficiet;cum enim denominator sit I (§.61) cum tot
' oo quot notæ sint in decimali, exiet semper quotiens æqua
lis producto à reductione procedenti. Unde ad transferen
dam decimalem à specie inferiori ad superiorem, sat erit di
videre deeimalem datam per numerum exprimentem quot
unitates speciei propositæ componunt unitatem speciei su
perioris, ad quam facienda est reductio. Sic ad converten- .
dam decimalem o, o8333 ped. in decimalem ulnarum, po
sito quod ulna tribus pedibus constet, dividatur ( §. 7o )
-—
De Fraóìionibus decimalibus. 25
o, o8333 per 3 , & quotiens o, o2777 dabit decima
lem quæsitam , juxta modo di&ta ( §. 64 ).
A R T ICULUS IV. .

IDe Numeris demominatis complexis.


! - 73 NUj contra&ti ad species particulares, de
momimati dicuntur , qui quidem dum comple
xi sunt, spéciali consideratione indigent.
z4 Probl. I. Addere numeros complexos. Sol. Lo
centur numeri alii sub aliis , ita ut singularum specie
rum unitates in singulis columnis sint ; & du&ta infra li
neola , additio ab unitatibus speciei inferioris incipiat. Si
summa unitatem speciei immediatè superioris non com
ponit, sub propria columna scribetur 5 verum si com
ponit, non scribetur ibi nisi excessus unitatum inferio
rum superiorem componentium , & unitas superior ad
propriam columnam servabitur. Idem cum cæteris fiet.
Addere oporteat v. g.
Summa terunt est 6o, nempè I $ aur. arg. terunt.

arg. & 26 terunt. Pono itaque 26 sub J 59. • • 2. • • • 23


columna terunt , & servo unum arg. < 4. . . 5. ... 8
quod aliis addens , invenio sum- l32: • • I4• • • • 3o
mam 22 arg., vel quod idem est, 87... 7.... 26 .
aureum unum , & 7 arg. quod scribQ sub columna arg.
& servo I aur. qui reliquis additus, summam constituit
87 aur. Et ita summa totalis est= 87 aur.+7 arg, + 26
terunt. -

75 Probl. 2. Numeros complexos subtrahere. Sol.


Quantitas minor sub majori locetur , sicut ad additio
nem ( §. 74 ). Incipiat subtra&tio à specie inferiori, &
subscribatur residuum : si autem numerus, quantitatis
1I1
26 Pars I. A1rt. IV.
inferioris major fuerit superiore ei respondente , unitas
è specie proximè majori sumetur , quæ postea compu
tabitur, & ad speciem inferiorem redu&ta ( §. 42 ), nu
mero superiori addetur , & faéta postmodum subtra&tio
ne , residuum sub respondente columna locabitur. Idem
cum reliquis speciebus fiet.
- Quantitas in- ann. mens. dies. hor. minut.
ferior è superiori 24• • • IO. • • 25• • • 4. • • 32
subtrahenda. I4• • • II• • • 24. • • I 2. . . 3o.
Incipio à in- Resid. 9... I I... o... 16... 2
feriori , & dico : è 32 minut. subtrahendo 3o rema
nent 2 , quem sub lineola pono ; & transeundo ad spe
ciem immediatam , cum è 4 horis I 2 subtrahi nequeant,
sumo I è specie antecedenti, & 4 horis adjungo 24 horas,
nempe diem unum componentes. Habebimus itaque 28
hor. è quibus subtrahendo I 2 , remanent I65 appono er
go sub columna hor. 16: Deinde è 24 dieb., eo jam
detra&to , qui assumptus est ut addereretur speciei infe
riori, subtraho 24 5 cumque nullus remaneat, suppono o.
Hinc ad menses transeo , cumque è Io nequeant sub
trahi I I , addo I , annum scilicet ad menses reda&tum,
& 22 menses , è quibus I I subtrahendo , residuum
erit II , quos sub lineola constituo. Denique è 23 ann.
subtrahendo I4 ( §. 27 ), residuum erit 9 , quod sub
lineola in ann. columna positum , residuum totale erit
= 9 ann. + I I mens.+ I 6 hor.-+- 2 min.
76 Probl. 3. Numeros complexos multiplicare. So
1ut. Reducantur ambo fa&tores ad speciem minorem,
quam continent ( §. 42 ) : Postmodum unicuique pro
denominatore apponatur numerus exprimens quot uni
tates speciei inferioris componant unam speciei superio
ris ; atque hoc fa&to procedetur ad multiplicationem dua
Tum
.
De Numeris denominatis , &c. 27
rum fra&ionum ( §. 51 ). Quæritur v. g, quotus erit va
lor laboris 2 uln. itineris I ped. 3. digiti , assignatis pro
singulis ulnis 2 aur. 2 denar. 3 terunt, mensuras illas
ad digitos reduco. Habebimus 87 digit. ; & quoniam di
gitus est ;; ulnæ , 87 dig. erunt $; ulnæ. Eadem res
pe&tivè fiat redu&tio quoad aureos, denarios , ac terun
tios, qua fa&ta erunt Io91 terunt. ; cumque terunt. sit :;:
aurei , Io9 I .ter. erunt '*;% aurei , quæ multiplicata
5 1 o

per $£, produ&tum erit = £#£ aurei, cujus valor in


i 8 3 6 o

veniri poterit ( §§. 43 , & 45 ).


27 Alias complexorum numerorum multiplicando
rum methodos nimis implexas invenimus , quam ut hîc
apponantur. ... - * . .

78 Probl. 4. Numeros complexos dividere. Solut.


Dividendus & divisor deducantur ad minorem spe
ciem ( §. 42 ): fa&ta postmodum partitione, quotiens ex
primet quoties divisor in dividendo continetur. Divi
dendi sunt Io aur., 2 denar., & 22 terunt. per 2 aur., &
4 denar. Omnes quantitates ad teruntios reduco ( §. 42 ),
produ&tum erit 519o terunt. Idem facio cum 2 aur. & 4
denar. divisoris , ex quo prodeunt I I 56 ter. Si itaque
519o per I 156 dividatur , quotiens 4+-;*;**; exprimet
quoties divisor in dividendo continetur. I*.
79 Regulæ allatæ limitantur ad casus, in quibus
quotiens sit numerus abstra&tus, exprimens quoties divi
sor in dividendo continetur , seu in quibus uterque re
duci valet ad unitates ejusdem speciei. Alii enim ca
sus satis implexi melius per regulas proportionis re
solventur.

- - -*
- -
- -
- - -
- •
-
• * •• • iv - • . : • • . - - .. •'• • .
-

-
-
-*
- AR
28 Pars I. Art. V. ' ;

A R T IC U LUS V.

I)e Potentiis , & radicibus.


8o PĘ Gradus, vel prima Potentia cujuslibet
quantitatis est ipsa illa quantitas. Produ&tum
quantitatis per se ipsam semel, bis , ter, quater... mul
tiplicatæ, dicitur secunda, tertia , quarta , quinta... po
tentia , vel secumdus, tertius , quartus , quintus... gra
dus illius quantitatis. Quantitas quæ per se ipsam mul
tiplicata semel, bis , ter, quater... producit aliam quan
titatem , dicitur istius radix quadrata , radix cubica,
radix quarta , quinta... -

R.... 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Io
Q.... 1 4 9 16 25 36 49 64 81 Ioo
C.... 1 8 27 64 125 216 343 512 729 Iooo
Numeri linearum Q & C sunt Quadrata , vel secun
dæ potentiæ , & Cubi , vel tertiæ potentiæ numerorum
qui ipsis dire&è imminent in linea R : & isti sunt ra
dices quadratæ , & radices cubicæ numerorum ipsis di
re&tè subscriptorum in lineis Q & C.
* • - ... ... i ! ". ' .

De secumda Potentia, seu Quadrato. . . i ,-


- - ** ^. , •*

81 QUmendo quemlibet numerum pro radice , inve


niemus ( §. 8o ) ejus quadratum, juxta leges
multiplicationis ( §. 3o ), generari multiplicando unitates,
decenas, centenas, per unitates, decenas, centenas &c. *
82 Ergo in quolibet quadrato contineri debet qua
dratum singularum notarum specificarum radicis: item
duplum singulorum produ&torum binariorum, quæ for
mari possint è notis radicis, earum valore locali con
- S1
De Potentiis , & radicibus. 29
siderato, ratione cujus notæ specificæ à nobis vo
Cantur.

83 Ergo radix unius notæ producet quadratum, ad


summum , duarum notarum 5 nam unitates per unitates
non possunt nisi unitates, & ad summum decenas pro
ducere. Radix duarum notarum nonnisi quatuor pro
ducere poterit , saltem autem trium , nam quadratum
decenarum ad minus centenas exprimere debet. Radix
trium notarum quadratum ad minus quinque , & ad sum
mum sex notarum producet, quia quadratum centena
rum ad minus centenas mill. producere necesse est.
Et ita quodlibet quadratum ad summum duplum nota
rum radicis , & ad minus duplum una excepta conti
nere debet. Omnium exempla accipe : 9. 9=81. Io.
IO ` IOO. IOO . IOO> IOOOO.

84 Ex hoc infertur radicem numeri , unius, aut dua


rum notarum , unica nota constare : trium , aut quatuor,
duabus: quinque , aut sex , tribus. -

85 Si ergo quemcunque numerum in series divida


mus , quarum quælibet duabus notis constet , à dextera
incipiendo , radix tot notas habebit , quot series in illo
numero sint, & in qualibet quadratum illius notæ spe
cificæ , quæ ei in radice respondeat, continebitur ; hoc
est , in serie prima ad dexteram quadratum unitatum:
in secunda decenarum : in tertia centenarum radi
cis &c. - - -

86 Verum cum in singulis numeris non solum conti


neantur quadrata notarum specificarum radicis, sed etiam
duplum produ&torum binariorum notarum illarum (§. 82),
observari opus est, quod duplum unitatum per decenas,
valorem decenarum ad minus habebit, nam I . Io= Io:
duplum unitatum per centenas, valorem habebit cen
tC
3O Pars I. Art. V.
tenarum , I . Ioo= Ioo : duplum centenarum per cen
tenas , mille , Io . Ioo= Iooo &c. Consequentèr du
plum unitatum per decenas quærendum non est ad dex
teram quadrati in prima nota , nec duplum centenarum
per decenas ad dexteram in tribus notis ejusdem &c.
87 Cognito igitur loco illorum produ&torum bi
nariorum , & uno ex fa&toribus invento (quod facile
erit cuicunque refle&tenti , quod in prima serie ad læ
vam continetur quadratum notæ majoris chara&teris, in
radice) ( §. 85 ), invenietur & alius , diviso produ&to
per fa&torem inventum. Sed cum produ&ta binaria per
mixta sint ( §. 86 ) quadratis notarum specificarum ra
dicis , necesse erit operationem examinare , subtrahendo
è produ&to summam quadrati fa&toris ultimò inventi , &
produ&i ejusdem fa&toris per duplum radicis anterioris,
quatenus jam suo loco sitæ. Ex hoc facile solvetur
88 Probl. I. Numeri cujuslibet radicem quadratam
extrahere. Sol. Incipiendo à dextera, dividatur ( §. 85 )
in classes possibiles, etsi in ultima nonnisi unicus nu
merus, seu nota maneat. Sumatur prima series illius ad
1ævam ; & examinetur quodnam sit majus illius qua
dratum , quod infra diétam classem locabitur: subtra
hatur postmodum è illa serie , & residuum, si quod est,
& radix quadrati locabitur ad dexteram numeri propo
siti, lineola verticali separatum. Series immediata po
natur ad continuationem residui, cui prima nota dic
tæ classis adjungatur : per duplum radicis inventæ divi
datur: quotiens ( §. 87 ) pro secunda nota radicis ad
hibebitur, & ad dexteram primæ , & divisoris locabitur.
Per hunc quotientem divisor ita au&tus multiplice
tur , & produ&tum subtrahatur è omni serie , & residuo
anteriori.
Pro
De Potentiis , & radicibus. . 31
Prosequatur descensus classis sequentis ad latus se
cundi residui, quod quidem unitum primæ hujus classis
' notæ, per duplum totius radicis jam inventæ dividatur,
& methodo præfata usque ad ultimam classem proceden
do, conclusa invenietur tota operatio. -
si fortè per duplum radicis partitio fieri nequeat, in
1oco respondente radicis apponetur o , & classem imme
diatam demittendo, juxta methodum præfatam procedetur.
- Radix.
Ex.I.Sit extrahenda radix quadrata num. I 225 35 ;
- ,,, 9: :
Resid...... 325 65 divis.
- 325
OOO

Divido hunc numerum in classes duarum notarum à


dextra ad lævam 5 & repertis duabus classibus, certus
sum radicem duas notas habituram. Primam quæro, ex
trahendo radicem quadratam primæ ad lævam classis.
* Dico itaque: maximum quadratum in 12 contentum est 9,
cujus radix = 3. Scribo notam hanc 3 in loco radici des
tinato. Deinde ejus quadratum 9 subtraho ex prima clas
se. Residuum est 3, cui ad dexteram adjungo sequentem
classem ; & sic habeo 325 pro secundo operationis mem
bro. Illud (exclusa ultima nota) divido per 6, duplum
radicis 3 jam repertæ. Prodit quotiens 5 , quem scribo
tum in radice , tum ad dexteram divisoris 6. Hinc fit
numerus 65, quem multiplico per eundem ipsum quotien
tem 5. Productum est 325. Quo subtra&to ex secundo
operationis membro 325, nihil residuum est. Et dico 35
esse radicem quadratam numeri 1225.
£ 1Ex.
32 : Pars I. Art. V.
Ex. 2. Sit extrahenda ; Radix.
radix quadrata numeri......5,47,56, 234
4 : : : :
I. resid.................. i47:3T 43 1. divis.
I 29 : :
2. resid................. 1856 464 2. divis.
I 856
3. resid.................... oooo •

Sumo primam classem ad lævam, & invenio quod 4 est


quadratum majus, quod in 5 continetur. Pono itaque 4 in
fra 5, & fa&ta subtraétione subscribo residuum 1, & ante
lineam verticalem appono 2 , radicem nempe num. 4. In
fra pono 47, ad residui I continuationem, quod quidem pri
mæ classis notæ 4 unitum, dat 14 dividendum per 4, du
plum scilicet radicis inventæ; & dico 4 in I4ter continetur;
pono itaque 3 in radice ad dexteram 2,&ad latus divisoris 4.
Divisorem sic au&tum multiplico per 3 , & produc
tum I 29 scribo sub num. I47, ac infra, fa&ta subtrac
tione , colloco residuum 18, -

Ad hujus residui latus classem sequentem traho, cujus


prima nota illi residuo unita dat 185 dividendum per 46,
duplum radicis inventæ, & dico 4 in I 8 quater continetur;
4 itaque scribo in radice, & ad latus secundi divisoris 46.
Divisorem sic au&tum multiplico per 4 , & scribo
produ&tum 1856 sub num. 1856, & fa&ta subtra&tione,
cum nullum maneat residuum, nec alia classis demitten
da , dicam quod num, propositus 54756 est quadratum
perfectum num, 234. -

89 Si numerus propositus non fuerit perfe&tum qua


dratum , finita operatione aliquod manebit residuum, &
tunc radix inventa erit radix quadrati majoris, quod in nu
«*
-

•. «•
InC
*.
De Potentiis,& radicibus. 33
mero pröposito contineatur, nec possibile erit omnino
exa&am radicem invenire. Nihilominus mediis decimali
bus ad eam valde approximabitur. Ad hoc, ultimo resi
duo aliquot classes oo addentur , ac deinceps explicata
methodo procedetur, virgula * adhibita ante notas media
additione oo* inventas , ut esse decimales significetur.
Sic radix quadrata num. 586 , erit modica cum diffe
rentia, 24, 2o7 , sicut ex sequenti operatione apparebit.
; . .

- ', Rad. -

num, prop. 5,86 ' . 24, 2o7 , ,, *

- 1* ' : 4 ' ' '. i , ' •. • * • . ' ..

., , , ; , , . . 186 , 44 1 divis. . . . .
176 ... ' .•• * * . . . . ., -

-' ' ' ' ' ' ' … Iooo,oo,oo 482 2 divis. '
. . . . 964_ ' ' ' ' ' '
. ' ' " ' 36oo oo 484o7 3 divis. & 4.
* - - 338 849 . . . . .
- - -2I I 5 I &c. •* .*. *

-- 9o , Radix quadrata fra&ionis invenitur , extrahendo


radicem fa&oris , & denominatoris , & ex utraque ra
dice fra&ionem efformando. Sic radix quadrata ;, erit
$: Nam cum, ut fra&io quadrata fiat, necesse sit ( §.8o.)
eam multiplicare per se ipsam , bis ut fa&torem sump
tam , patet quod quadratum erit fra&io composita ex
produ&to- numeratoris per se ipsum , & item denomina
toris per se ipsum ( §. 51 ) ; ergo &c. Tamen dum nu
merator , & denominator, fra&tionis propositæ non sunt
numeri perfe&è quadrati , opportunius erit fra&tionem
communem ad decimalem reducere ( . §. 59 ), ac post
modum extrahere radicem methodo indicata ( §. 89. ),
-… . , © 2 sup
34 . Pars II. Art. 1. , . , ;
supposito quod sermo nobis sit de fra&ionibus pro
priis 5 quo casu radix inventa erit fra&tio decimalis.
P A R S S E C U N D A. ' …

;
De Elementis Algebræ.
Notiones Præliminares. . . ' • .
•,
-

91 Ocatur Algebra , seu Arithmetica iitteralis e


facultas , quæ docet calculum quantitatum in
determinatarum. Ad hoc utitur litteris, quæ cum sig
nificatione destituantur, idoneæ sunt ad valorem quem
libet indicandum. Hinc oritur generalitas resolutionum,
quæ per Algebram fiunt.
92 Utitur etiam signis explicatis ( §§. 22, 31 ),
& item hoc + , quod significat magis , aut minus.
93 Quantitates affe&tæ signo + dicuntur positivæ;
quæ autem signo — negativæ. Ambæ sunt reales , & in
hoc distinguuntur , quod positivæ exprimunt excessum
supra o usque ad infinitum ; negativæ defe&tum similiter
à o usque ad infinitum. Idcirco quilibet numerus quantita
tum negativarum destruit æqualem numerum positivarum;
sic + a — a = o; + 2a — a= a 5. — 2a -+- a = — a. o • , ,
94 Quantitas algebrica alia est complexa , alia in
complexa. Litteris designatæ faciunt expressionem al
gebricam. Polynomium , vel expressio complexa illa est
quæ plures designat quantitates signis + aut — jun&tas.
95 Illa verò in qua non reperiüntur quantitates diétis
signisjun&iæ, vocatur expressio incomplexa,vel AMonomium.
96 Partes polynomii signis + aut — jun&tæ sunt
terf/ini polynotmii ; quod dicitur binomiam, trinomium,
quadrinomium,... , prout habet duos , tres , quatuor,t€Γ•
• . -
..
— •
De Elementis Algebrae. 35
terminos. Sic istæ, expressiones + a, — 2bd , + abc,
— 4b*cd sunt totidem monomia: ista + ab — 2bcx est.
binomium , ista — a + b + c est trinomium &c. -

97 Terminus dicitur positivus aut negativus , prout


illi præfixum est signum + aut —. Ex instituto Mathe
maticorum positivum censetur monomium, aut primus po
lynomii terminus, cui nullum signum præfixum est.
98 Numerus terminum præcedens est coefficiens il
lius termini , & indicat quoties scriptus subintelligi de
beat ille terminus cum eodem signo. Sic + 3ab = + ab
+ ab + ab 5 a — 2cd = a — cd — cd.
99 Numerus vero supra aliquam litteram positus ad
dexteram est exponens illius litteræ , & indicat quoties
scripta subintelligi debeat illa littera in eodem termino.
-Sic a* = aaa ; a*b* c = aabbbc. Unitas est coefficiens
termini cui nullus præfixus est coefficiens, & exponens
cujuslibet litteræ omni exponente scripto carentis. Hinc
— a * bc* = — Ia*b'c* , & abc = I a'b'c'.

De Operationibus algebricis.
*

A R T ICU L U S I.

1)e Operationibus fumdamentalibus.


IOO Perationes fundamentales algebricæ sunt ad
ditio, subtra&tio , multiplicatio, & divisio.
Sed priusquam declarentur, sequens vulgare problema
resolvendum.
Io 1 Probl. Quantitates algebricas reducere. Sol. Om
nes termini similes, hoc est ( §. 16 ) qui eisdem litteris
cum iisdem exponentibus constant , ad unum reducantur,
commune signum retinentem, & cujus coefficiens sit sum
¢3 1113
36 ' Pars II. Art. I.
ma omnium coefficientium ( §. 25 ). Sic a + 2a= 3a,
—2a — 4a = — 6a. Si terminorum similium diversa sint
signa, subtrahentur coefficientes, & residuum, simul cum
signo majoris erunt coefficiens, & signum;termini re
du&ti. Sic 3a—6a =— 3a, 4bc—2bc=2bc ( §. 93 ).
Io2 Probl. I. Addere quantitates algebricas. Sol.
Scribantur jun&tim, cum suis quæque signis , & redi
gantur ( §. Io 1 ), si opus est : Habebitur summa quæ
sita. Sic harum quantitatum summa
2a -+- 4b—5c + 2d
3a — 2b -+- 4c -+- d
2r -+- b— c—6f
est 2a -+- 3a + 2r -+- 4b — 2b + b—5c-+-4c— c-+-2d-+- d —
6f=5a -+- 2r-+- 3b — 2c + 3d—6f.
Io3 Fra&tiones algebricæ adduntur, reducendo eas
primùm , si opus est , ad communem denominato
rem ( §. 46 ) & postmodum adhibendo summam om
nium novorum numeratorum ( §. Io2 ) tanquam nume
ratorem unius fra&ionis, cujus denominator sit numerus
inventus; sic £-£=# +£=*#*; 4—%+£=
& ' a T?aT ba- THa ? & T a ' m
adn cbm mbd _ adm — cbm + mbd
JTL * Ja + bdm •

Io4 Probl. 2. Quantitates algebricas subtrahere. So


lut. Saeribatur statim cum propriis signis quamtitas
mimuenda , & deinde quantitas subtrabemda mutatis
signis. Integra expressio quæ sic habetur est verum
residuum ; sive subtrahendum sit monomium positiyum,
sive monomium negativum , sive polynomium. In pri
mo quidem casu , si ex a , verbi gratia , subtrahendum
sit b, residuum est a — b, ut satis patet. In secundo,
si ex a subtrahendum sit — b residuum erit a + b.
INam
De Elementis Algebrae. 37
Nam si ex a tolleretur o, residuum foret a. Ergo si
ex a tollatur quantitas — b , quæ minor est quam o
toto b , residuum debet esse majus toto b quam erat
quando tollebatur o 5 ac proinde residuum esse de
bet a + b. . - -

Io5 In tertio denique casu, si ex a tollere velis b—c


residuum erit a — b + c. Nam idem esse debet resi
duum quando totum simul subtrahitur polynomium , ae
foret , si singuli ejus termini seorsim subtraherentur.
Atqui , ex demonstratis, si singuli termini polynomii
b — c seorsim subtraherentur ex quantitate a , residuum
foret a — b + c. Ergo quando totum simul subtrahitur
polynomium , residuum est quoque a — b + c. Ergo ha
betur verum residuum sequendo præfatam legem. THinc,
exempli gratia, si ex 2ab — 3ac subtrahere velis a d
— ab — d* 5 scribe statim 2ab — 3ac — ad-+ ab + d*, &
redigendo = 3ab — 3ac — ad + d*.
Io6 Ad subtrahendam unam fra&ionem ab alia,
mutantur subtrahendæ signa : postmodum ad eundem de
nominatorem reducuntur ( §. 46 ): demum posita sum
ma novorum numeratorum ( §. Io2 ) pro numeratore
unius fra&ionis, cujus denominator sit numerus inven
tus, habebitur residuum. Sic ad subtrahendum ;ex â , di
c a cb ad cb — ad -

C3In — — — = — — — = © -

ZT;— ■— ■—-T-. Ad subtrahendum —


' 4 ex " , dicam " + ! = mb-- nr
, -^ „ • ••• „ T ; — -I-.
Ioz Probl. 3. Quantitates algebricas multiplicare.
Solut. Hujus operationis re&itudo ex 4. sequentibus re
gulis pendet. -

I. Pro signis. Positivum sit produétum , si signa fac


�4 t0—

.
38 , Pars II. Art. I. ..
torum sint similia ; si diversa , negativum.
II. Pro coefficientibus. Detur produ&io pro coeff
ciente , produótum coefficientium duorum faétorum.
III. Pro litteris propriis. Scribantur im produ&io, cum
suis quæque exponentibus , litteræ propriæ , quæ scili
cet reperiuntur in uno tantum fa&tore.
IV. Pro litteris communibus. Scribantur semel tan
tum in produéto litteræ communes , cum exponente qui
sit summa exponentium , quos babent im faótoribus. Sic
ad multiplicandum 2ab* per 3cd* produ&tum erit 6ab*
cd* 5 3ab* . — 4a* =— 12a'** }• = — 12a* b* ;
—3aT* b. — ad* b* = 3ad —2+3 , *+4 =3adb.*
Io8 Non augetur difficultas ex eo quod quantitates
multiplicandæ sint plusquam duo; nam primùm duæ multi
plicabuntur, ac postmodum produ&tum illarum per tertiam
&c. Sic a. — b. — c. d =—ab. — c. d = abc. d = abcd.
Io9 Dum quantitates multiplicandæ complexæ sunt,
fa&tor unus sub alio scribatur , & lineola infradu&a,
multiplicentur successivè ( §. IO7 ) omnes termini mul
tiplicandi per terminos singulos multiplicatoris ; produc
ta in una linea posita (sub lineola) dabunt produ&um
totale , quod reduci poterit ( I or ) si sunt termini
similes. Multiplicandum sit v. g. A per B: fa&a mul
tiplicatione , resultat produ&tum C in quo fient reduc
tiones possibiles. •• •

4........................ 2ab-+- bc — 3a*


15. ............................. 2b — 4a
C. 4ab* + 2b* c — 6a* b — 8a* b — 4abc-+- 1 2a*=
4ab' + 2b* c — 14a* b — 4abc+ 12a* .
i T)um
De Elementis Algebræ. 39
I Io Dum solum volumus indicare multiplicationem
quantitatum complexarum , singuli fa&tores in parenthe
si includuntur, & in medio signum multiplicationis ap
ponitur ( §. 22 ), aut duo parentheses junguntur ; sic
(a + b+ c). (d +f) vel (a + b+ c) (d + f), quod sig
nificat quantitatem primam per secundam multiplicari.
Alii lineolam super singulos fa&tores , cum signo mul
tiplicationis in medio substituunt sic, aTWTFG × ìT7. Ad
indicandam multiplicationem polynomii per monomium,
includitur illud in parenthesi , & ei adjungitur fa&tor
monomii , aut signum multiplicationis interponitur sic
27 Fad. m , vel (ef-- qd). m. Brevius indicari solet sic,
(f -+- qd. 7). -

I I 1 Fra&tiones algebricæ multiplicantur eodem


modo ac numericæ ( §. 51 ), seytis regis ad
•• • •_ • - . . 4 C. 4C J^ j^ C.

hibitis ( §. Ioz ). Sic ; . j = £; , 3TZ T }, * á


a + b _ ca-- cb _ e -+- f b -+-r _ (e + f) (h-- r) *_

7-E n T inTn T 7-E * ACIS T (7T7)(3-3) T


eh -+- er -+- fh -+- fr

I I 2 Ad demonstrandam regulam signorum , quod


nempe similia dent +, dissimilia — , multiplicandum de
tur binomium 2a — a per 3a — 2a, cujus produ&tum ne
cessario erit= a* ( §. Io7 ), cum 2a — a= a , 3a—2a
= a. Hoc supposito , multiplicatio fiat , omissa lege
signorum, primo termino excepto 6a* , qui proculdubio
erit positivus, cum sit effe&tus quantitatum positivarum:
produ&um , separatis media stellula singulis terminis,
erit 6a* * 3a* * 4a* * 2a* ; primus terminus 6a* est se
xies major quam a*, quod quidem est produ&um quæ
*
situm. Ergo. ex- terminis, qui supersunt debent aliqui
-- . . ®S•
4O Pars II. Art. I.
esse negativi , ut produ&tum tandem deveniat =a* ; sed
hoc verificari nequit, quæcunque signorum combina
tiones fiant , nisi ultimus terminus sit positivus , & duo
intermedii negativi, hoc modo 6a* — 3a* — 4a* + 2a*;
ergo hæc erit forma signorum. Sed termini intermedii sunt
produ&tum quantitatum,quæ habent signa dissimilia; extre
ma autem quantitatum habentium signa similia: ergo &c.
I 13 Probl. 4. Quantitates algebricas dividere. Sol.
Divisio monomii per monomium juxta quatuor sequen
tes regulas procedere debet. Lex pro signis: similia, in
dividendo , & divisore dant + ; dissimilia — ; sic + : +
= + 5 — : — =-- 5 — : + = — ; certum quippe est
solum hoc pa&to posse æquari dividendo produ&um
quotientis per divisorem ( §§. Io4 , 34 ).
Lex pro coefficientibus : dividatur dividendus per
divisorem ( §. 32 ), & quotiens ponatur pro coeffi
ciente quotientis , qui quæritur. ' « -

Lex pro litteris. Omnes litteræ dividendi ponantur


in quotiente super unam lineam , & infra eam omnes
litteræ divisoris. - -

Lex pro exponentibus: Si in dividendo , & divisore


eadem littera inveniatur, scribatur tantum semel in quo
tiente super lineam , cum unico exponente, qui sit re
siduum ex subtra&ione exponentis dividendi è exponen
te divisoris. Sic dividendo a* per cb , quotiens erit
a* 2a 3 — * 2 _• ■

=;; — aa': — 3*a=; 5 4b*:— 2b=—2b -

= — 2b.
I 14 Juxta regulas adhibitas habebimus a : a = a
- ι3 4 •

= a* = 1 , nam cum sit a*=;, & ( §. 38 );= I , erit


etiam ( §. 9 ) a* = 1 ; ergo quælibet quantitas cum
€X*
De Elementis Algebrae. 4I
. exponente o erit æqualis unitati. Etiam inveniemus quod
- 2-4. — •2 . _—2 _ _ ,
I , _ a*
a * : a* = a =a =;, nam si a = a* : a* =;
• - . a* a* I I _ I •

habebimus quod cum sit ; =; . ;. = I. ;; =; erit


—2 I - • •

etiam ( § 9 ) a * =;: ergo in fra&ionibus pote


rit quilibet fa&or numeratoris , fieri fa&tor denomina
toris, & viceversa , eo solo quod signum exponentis
mutetur, ac proinde sumi numeri integri pro fra&is,
& è converso.
1 15 Regulæ præfatæ applicari etiam possunt poly
nomiis , semper ac in utriusque terminis sit aliquis fac
tor communis. Nam cum dividendus & divisor nume
rator , & denominator fra&ionis deveniant ( §. 44 ),
patet ( §. 4o ) quod non mutabitur valor quotientis,
licet duo termini fra&ionis , eum indicantes , multipli
centur, aut dividantur per- eandem quantitatem : sic
ax — 2abx
(ax — 2absc): (ax + ax*)= a*-7a7&: ag-Fa«*= r* - ax-+- ax*
(omnibus enim his modis indicari solet divisio unius
olynomii p
poIy
ax (i
per aliud)) = ax — x*
(1 — ab)_ „., „., 11 — -
ab 1 — 2b.
-

-+- x3 1 -+- x3•
o

-- - •-•
- •

idem faciendum , dum dividendus sit polynomium , &


divisor monomium : sic (2ab — 4a* x -+- 6ax*): 2ax =
2a (b — 2ax + 3x*)_ b— 2ax-+- 3x*
- •

24 . % 3®

I 16 Licet regulæ hucusque traditæ generalissimæ


sint , & redu&tionem facilitent, aliquando extensè divi
sionem exequi oportet. Unde sit
I 17 Probl. 5. Dividere unum polynomium per aliud.
Sol. Dividendus, & divisor locéntür sicut in Arith
In€
42 Pars II. Art. I.

metica ( §. 32 ), terminos juxta valorem exponentium
ejusdem litteræ ordinando. Dividatur primus terminus di
videndi per primum divisoris ( §. i 13 ), & quotiers
sub divisore tanquam pars quotientis quæsiti apponatur;
per eum multiplicetur totus divisor , & produ&tum e divi
dendo subtrahatur; ad idque sub eo ponetur mutatis signis,
& fa&ta redu&ione ( §. IoI ) residuum, si quod est, in
fra lineolam ponetur, ac operatio prosequetur, usque dum
residuum sit= o. Verum si pluries repetatur operatio, quin
residuum possit esse = o, apponitur fra&tio una pro ultimo
termino quotientis, cum ultimo residuo pro numerato
re , ac divisore pro denominatore.
Exemplum. 1)jvisor.

Divid. a*—4a' b -6 a. b —4aw-**|-—*—*


— a* -+-a* b - -
Quotiems.
*— 1. 1. 3.

1. resid. —3a* b+6 a*b*—4ab' +b* a*—3a*b+3ab*b


+ 3 a * b—3 a* b*
2. resid. + 3 a* b*—4ab* ITE .. • • • •

— 3 a* b* -+- 3ab* -

3. resid. —a b* -+- b*
+a b* — b* *
4. resid. O O

Ordinatis, ut videtur, dividendo , & divisore, di


vido primum terminum dividendi a* per primum divi
soris a, ac prodit quotiens b*. Scribo itaque a' sub di
visore tanquam partem quotientis: multiplico diviso
rem a — b^ per hanc partem quotientis a': produ&tum.
a* — a* b pono sub dividendo, mutatis signis hoc mo
do— a* + a* b , & fa&ta deinde subtra&tione , primum
Te- •
De Elementis Algebrae. 43
residuum 'cum redu&ione possibili infra colloco sic
— 3a* b + 6a* b*—4ab* + b*. . :c · ·· ··

...I)iyido. primum terminum- 3 a*. b hujus residui per


primum divisoris, & seribo qu9tientem — 3a: b continua
tè ad primum: multiplico'divisorem a — b per—3 a* b,
& posito produ&to , mutatis signis sub dividendo, resul
tat secundum residuum 3 a* b*-4 a b' + b*. ,. _ ,
. IFaéta divisione primii términi hujus residüi 3 a* b*
per primùm terminuinia idivisoris resultat quotiens +3
a b*, quem scribo continuatè ad duos terminos anterio
res ; & procedendo eadem methodo in cæteris, prodit
tertium residuum— a b' A- b*. ; op. i, rv). :; c^ :
• , Dividendo primum terminum hujus y residüi — a b*i
per primum terminum, divisoris:a , resultat quotiens —
6', quem scribo continuatè ad reliquas partes quotien
tis principalis , & fa&ta multiplicatione , & subtra&ione
invenio quartum, residuum o; tunc ; ita operor : divi
dendo a*—4 a* b+6 a* b*~-4a b*+b* per a—b, quo- !
tiens exaétus eritia* — 3 a* b+3 a b* — b*i£ <T;
His regulis observatis inveniemus hanc operatio-^
nem ritè fa&tam. ' ' ' ' Divisor. 'T' -

... ;. Divid, , . a* — m*** ***, cjt* a 4- m ■: ■* ix: «


*

- ' ' ' ''« T * ". — 1 1 I. Quot. 2;. * *******


resid. I. — a' m — m* la*-a*m+a m*— m*
+ a* m + a* m* * ■ -;- -, ---- s * *.. …
- - a$ - - - - - -

.:.… resid.2.)-+ a* m*-+-* m**:>2. 2. _ ., ********* o


— a* m* — a m* -£e, :
.;..; ., ., ..., , _---T- ETAT.* , .,., ,-; ; ; , s-., … :;. ****
: : : resíd.3. — a m* — m*'*'* 1. *** * * -

. . . ... + a m* -+- m*,;, . ' ·· · · · ` … ;


resid.,4; * o T.9, ; . ; . , , .y , ... ;
118 Divisio unius polynomii per monbmiümi ad hoc
… - 1re
44 .^,, Pars II. Art. I. ® .
reducitur, quod scilicet singuli termini dividendi divi
* dantur per divisorem , & quotientes continuatim scriban
tur, tanquam partes, quotientis principalis: sic......
r. . . . .-\.- t.-*-' . ' * * * ' ' '' '' '
(a— ab +4r): ab=;; — 1+*;
e - - … • . - - - - -
' ',

l 1 19. Dum divisio exa&è fieri nequit , ac proinde


opus sit quoti
• , • , ^
entem , tantum
'•'}'; 3 ,., ;; [. .
iT, , . -*.';
hoc modo indic
.-
: : ·: -
are , 4

• • •• .. · · 3 · · -
: - -
b-+&
uti nihilominus poterimus regulis adhibitis ( §. , 17 *),
& habebimus a: (b + e)= ;a +_ 4Fc -+#
- - a c* _ a c 3 - .
_*

-F ;£ +
- -

&c.
adeo ut, continuata operatione, quotiens infinitorum ter
minorum inveniatur: primus quidem est dividendus , per
primum terminum divisoris divisus: secundus est produc
• • ., c. *. * * *. * - '• • c•• • `
tum primi per ; : tertius produ&um secundi per ;,&c.Sig
na quoque alternantur, & si quidem secundus:terminus di
- visoris est negativus, reliqui terminiquotientis sunt positivi.
12o Sic facile invenitur cujuslibet fra&ionis valor, hu
- a --- - … ***** * z ' … , .*'
jus formulæ ,5,5 ad quam reduci poterunt quælibet aliæ;
semper enim numerator potest repræsentari per unum, deno
.-.- • ^: c — r -+-
minator aute-----
- ;- !
m per- duos termi.;nos:' • sic fra&io …£—
:*.—: « * ' • * •- • i --- - ,, , ,: --- -- . a+b- £x =r 2,
faciendo c — r + q = m , & a + b — c x = m, in hanc
£/// --- - - …
convertetur „£, , eandem nempe quam præfata formam
•• • .. - - . - -

- - … fm _ _ -

habentem: ergoinvento valore „AE, per methodum explica -

tam ( §. 1 19 ), & substituendo valores m , & m,


- - - - - c — r-- q . ` `` · ·
habebitur ( §. 15 ) Valo* Tii;, 3: z . .. .
-_ . Frac
De Elementis Algebrae. 45
121 Fractiones algebricæ dividuntur eodem modo ac
numericæ (§. 53), divisorem invertendo , & per eum
ita inversum , multiplicando , dividendum ( §. I o7 ):
sic : c = -f * — 4 £f. — * — £f *. — eft.
-;. — — E 5 ; . — 7 — ;. — - — — Z» •• • * • • -• •-* _s
• -
d • b . . db - - -
-

d #+ -
.I * a 4
- • ,., , , :; ' ' ' ' ' • '

De Potentiis, & radicibus qüantitatum algebricarum. *

122 Scimus ( §. 8o ) quamlibet quantitatem esse


primam potentiam sui ipsius, ejusque produ&tum , eadem
pro factore assumpta bis, ter &c. , esse secundam , ter
tiam &c.; sic a. a=a* exprimit secundam potentiam, quan
titatis a. Similiter , a. a. a = a*, tertiam ; & generatim
a.a*T*= a* exprimit potentiam m quantitatis a ; & ita m
est exponens hujus potentiæ a* 5 exprimens nempe quo
ties radix pro factore sumitur. in i . . . .

123 Ergo: ad elevandam, quamlibet potentiam da


tam ad aliam exponentis etiam dati , exponens potentiæ
datæ toties sumetur ( §. I o7). quot unitates sint in ex
ponente potentiæ ad quam sit elevanda, vel quod idem
est, exponens, potentiæ datæ multiplicabitur, per expo
nentem illius ad quam, elevatio facienda est ; produ&tum
erit exponens potentiæ quæsitæ, servata de cætero sig
norum lege. Sic secunda potentia, quantitatis a est a.a =
a'*-*= a'°*= a*; tertia potentia quantitatis a* est a*. a*. a*
= a**-**-*= a**= a*; & generatim potentia n** quan
titatis a"' est a""= a". Idem observabitur, licet quan
titas elevanda sit productum diversorum factorum ; cons
tat enim , quod quadratum quantitatis 2a*b* erit 2a*b*.
2a*b*= 4a*-*-*b*-*-*= 4a**b**= 4a*b*; ergo generatim
potentia p quantitatis a'b' erit a*b*; aliquando congruen
tius erit operationem indicare, includendo radicem in pa
f€n•
46 Pars II. Art. I.
renthesi , & superimponendo , paulo ad dexteram, ex
ponentem potentiæ ad quam facienda elevatio; sic (cb),
indicat cb elevatum esse ad potentiam m, ita ut (cb)'=
cºb^, & (a°d°)'= a*d3°. -

Idem fieri debet dum radix, cujus elevationem indi


care volumus , est quantitas complexa. Sic (a+b)' sig
nificat quantitatem a + b elevatam ad secundam poten
tiam. Idem indicatur posita supra radicem lineola , &
indice potentiæ ad dexteram ; sic (a+b)* = aT&*, ac
generatim c-d" vel (c — d)" indicat quantitatem c — d.
elevatam ad potentiam m. . - -

. I 24 Quantitas potentiam generans potest esse aut


positiva , aut negativa. In primo casu quælibet potentia
erit quantitas positiva (§§. Ioz, 122 ), quia multipli
catio procedet semper per signa positiva. In secundo,
distinctio fieri debet inter potentias pares , & impares,
quarum nempe exponens. par est, aut impar. - -

In paribus exprimetur semper quantitas positiva, quia


ad eas inveniendas multiplicari debet — per — 5 in im
paribus è contra, quia multiplicatio procedere debet per
signa dissimilia. Sic a.a = a* 5 a. a. a = a* 5 — a. — a
= a* ; — a. — a. — a = — a3; ex quo deducitur quam
libet potentiam m, si m sit numerus par, generari posse
per quantitatem, tam positivam a + b, quam negativam
— a — b, hasque expressiones (a + b)* , & (— a — b)"
æque significare quantitatém positivam. -* .

125 Ergo dari nequit quantitas aliqua positiva , aut


negativa, cujus potentia par sit quantitas negativa ; con
sequenter expressio ista — a* non est potestas quantitatis
alicujus, sed solum productum — a per a, seu — I per a*.
I 26. Sicut ad elevandum ad potentias proceditur mul
tiplicando exponentem radicis per indicem potentiæ ad
- quam
De Elementis Algebræ. 47
quam facienda est elevatio ( §. 123 ), sic ut retro
cedatur à potentiis ad radicem , opus est dividere expo
nentem potentiæ per indicem radicis quæsitæ. Nam si
elevatio quantitatis at ad potentiam o&avam indicatur a* . 8,
patet quod retrocessus ab a* ad a' indicabitur a §= a* , quæ
reipsa est radix oétava a* ( §. I 2 2 ). Pariter ad extrahen
dam radicem quartam ejusdem quantitatis a*, dicendum
a $ = a* : ad extrahendam secundam, a-j = a* &c.
127 Quoad signa radicum, duplex casus distinguen
dus. I.° dum quantitas, e qua extrahenda radix, est po
sitiva. 2.° dum est negativa. Dum quantitas est positiva,
& index radicis numerus impar, radix signo positivo affi
ci debet ; si autem par , signo uno positivo, & alio
negativo ( §. I 24 ). Sic radix secunda quantitatis
a* erit + a, id est +a , seu — a. Si quantitas fuerit ne
gativa , & index radicis numerus impar, radix erit ne
gativa 5 si autem par , radix erit impossibilis, aut ima
ginaria 5 talis est radix secunda quantitas —a*, quæ nec
est a, nec — a ( §. I 25 ).
128 Cum exponens quantitatis radicalis semper de
beat esse quotiens, ex divisione exponentis potentiæ per
indicem radicis resultans ( §. I 26 ), patet quod sem
per ac hic quotiens nequeat esse numerus integer, si
cut pluries accidere necesse est, quantitas radicalis ha
bebit exponentem fra&um , unam radicem indicantem.
Sic a£ indicat radicem tertiam potentiæ a* ; ac generatim
(a + b) # indicat radicem n potentiæ (a + b)", & hæ com
muniter potentiæ imperfeétæ vocantur.
-
129 Ad eas repræsentandas utimur signo (y) quod
- 7^4-
48 Pars II. A1rt. II.
radicale vocatur , & eo affe&tæ quantitates radicales, aut
irrationales : sub eo scribitur quantitas, cujus radix quæ
ritur, eam si complexa est, aut æquivocationi locus esse
potest, parenthesi includendo, indice radicis superposito,
ra m

sic V a* idem est ac a£-, & 1^(a+b)", Seu 1^a -+- b",
idem ac (a-+-b)+ seu a B-# ( §. 1 2 8 ) : dum secunda
radix indicanda est, omittitur, ex consuetudine ubique ad
missa, index alioquin super radicale ponendus. Sic Vab
idem est ac radix secunda a b. Radices impossibiles , aut
imaginariæ hoc modo etiam repræsentantur. Sic v/— a*
indicat radicem quartam quantitatis— a*. Possunt etiam
repræsentari hoc modo 1/- I . 1/a*, quod quidem ni
hil est nisi resolvere radicale in suos fa&tores (§. I 25).
A R T I CU L U S II.
De Operationibus circa quantitates irrationales.
I 3o Problem. I. Reducere quantitates irrationales ad
eandem denominationem. Sol. Multiplicentur per sese in
dices omnium radicum: produ&tum erit communis deno
minator, aut index radicalis : multiplicetur etiam expo
nens singularum quantitatum, sub signis positarum , per
produ&tum indicum omnium radicalium , cujusque pro
n. • -

prio excepto. Sic ad reducendum 1^ a' . 1^ b" ad ean


dem denominationem, multiplicetur index m per indi
cem s , & produ&tum ms erit communis denominator; mul
tiplicetur etiam exponens t quantitatis a* per indicem s, na

& exponens m quantitatis ò" per n : habebimus 1^a'


nes

= j^a- & V^* •) = 1^}* ; cum sit 1^ a'= a-;


- - (§.
De Elementis Algebræ. e
49.
tar

( §. 1 29 ) , & £ = # (§. 4o ) , erit etiam a" = a °


= j/7(§. 1 2 9 ); ergo 1^7=V^7($. 9 ). Idem
demonstrabitur respe&tu 1^Ε.
v.
131 Probl. 2. Reducere quamtitates radicales ad sim
pliciorem expressionem. .

Sol. Hæc redu&io locum habebit semper ac expressio


sub signo posita exa&è dividi possit per unam potentiam
ejusdem cum indice radicali exponentis. Tunc fiet di
visio scribendo quotientem sub signo radicali , & pro
ejus coefficiente radicem divisoris. Reducenda sit v. g.
quantitas ]^a'm : quoniam a'm divisibilis est per a', facta
divisione, & scribendo quotientem m sub signo, ac pro
coefficiente radicem quantitatis a* habebimus 1^aFni —
- - - m 4
— . 4 /-
a1^m; etiam v/AE = * V/Z*, nam 1°/a753— aT** - - - -

r,-

= xa3= » V/ ZF(§. 1 2 9). Similiter 1^T3 1^93 — —

31^2 ; 1^76 = 1/82 = 2 1/2 ; & generatim


me m. - ■

J^AFE d ,
..*s.
a
:- — ^ / '
ad
—. … •
-

,
*

T δm o b £ - - ' ' i

. I 32. Ergo procedendo in sensu contrario, introdu


cere sub signo radicali poterimus quemlibet ejus coef
ficientem. Sic a 1%= 1^a'}; 21^2=μ^aa*=μ^Ι6,
-- .
& generatim TJ
' .• am
J^? = J^EF
* -

pr É •

• . *33 Facile itaque erit


- .
unam expressionem introdu
- • me - - • -

cere, v. g. ; in uno radicali +


- .# - - • * - - -b*
4* , quin ejus valor
da - •v&-.
5O Pars II. Art. 1.
- m. - m a-- --

varietur , nam habebimus -, J^aE = j, a* bº , e0


b* - bs em
m. - rn - na

quod sit (§. 1 3 a ) ; J^£= J^££=]^


Ãm
ET. em e* -

134 Probl. 3. Quantitates irrationales addere.


Sol. Scribantur omnes cum iisdem signis, quæ earum
coefficientes præcedunt, in eadem linea; & siquidem termi
ni similes resultant, seu ejusdem ind;cis radicalis, ac sub eo
eadem expressio, reducantur (§. Io 1), & habebitur summa. m. - ai - .— *n —-

Addendæ sint a J^ cb, ; j; , & — ; J^E, - • - - -

- - m — n -— ` `m -, rn A- • .
< -

er1t Sutmma a J^E —+- * J^E


- d*

-

q.
m- ,
£ j^ cb — **-']^,
P. P.
cb
-

- na - * -

-H £J^£
4. d* •

V^8--1^Í8 =1^43-- 1^93= 1^3+


Sic 2

31^2 = 51^2 = 1^2.5 = 1^56. -

135 Probl. 4. Quantitates irrationales subtrabere.


Sol. Omnia signa coefficientem subtrahendæ præceden
tia mutentur in sua contraria, & fa&ta summa cum mi
nuenda ( §. 134), habebitur residuum, quod reduce
tur postmodum ( §. 1o1 ) si termini similes resultant.
Subtrahenda sit, v. g. 2 V^ac -+- 31^acb è 41^ ac -

31Yacb, scribam sicut dictum est 41^ac—31Yacb—


2 V^a5—31/ac?=
e 7—
2]^ac—
ra
64^ac) : ita £1^£-
F — r—- c. e m a -; * •

#1^;=(; — #). 1^£ = df 1^;. -

136 Probl. 5. Multiplicare, aut dividere quamtitates


frrationales. Solut. Reducantur ad eandem denominatio*
*, • InefT\
• • • - 4* •. -
De Elementis Algebræ. 5I
nem indices radicales ( §. I 3o ), si diversam habent de
nominationem : servata lege signorum, multiplicentur, aut
dividantur coefficientia , ac produ&to, seu quotienti post
ponatur signum radicale, cum novo indice , aut cum pro
prio, si redu&tione opus non fuit. Multiplicentur denique,
aut dividantur expressiones, quæ sub signo sunt, & produc
tum, seu quotiens scribatur sub signo radicali prædi&to.na me

Exempl. 1. Multiplicandum sit # 1^4 per + #;


redu&tis ambobus radicalibus ad eandem denominationem,
maultiplicandum habebimus # - È per ;]^È 5 pre

mn

ductum erit (I
qs
p^E c*.
Ãm dn
n. fra A*- .

£xempl. 2. Dividendum sit £- J^E per- j-; fac


ta redu&tione sicut in exemplo anteriori ( §. 13o ), di
m/7 •*- 7/t/7.^*—

videndum erit ; 3"


^ 4m per £/^ ^"
da ; productum erit # qr

J^E ám cn

I37. Ergo ad elevandam quantitatem radicalem ad


potentiam quamcunque m sufiiciet multiplicare expo
nentem expressionis, quæ sub signo est, per exponentem m
potentiæ ad quam radicale est, elevandum
Sic (V^a)" =■^a*, (v^)
m a = a( (§. 1 3123

).
1 ).
am

Ex quo infertur quod àå elévandúm radicale ad poten


tiam,ejusdem cum signo radicali exponentis, signüm ra
dicale tollere suficiet.
d3 Pro
52 * Pars II. Art. II.
I 38 Procedendo in sensu contrario , modum habe
bimus extrahendi quamlibet radicem m radicalis dati : Sic
radix m j^a erit 123—12a ( §. I 2 9 ); ergo ad
extrahendam radicem cujuslibet radicalis , sat erit indi
cem signi per . indicem radicis extrahendæ multiplicare.

Sic
. +. +
radix . •V^%
"^ • erit
... £
,

a* 1^4.
au

• '^ .
ÀT
.
139 Quantitates impossibiles, aut imaginariæ addun
tur , & subtrahuntur sicut reliquæ quantitates irrationa
les. Sic summa V— a* , & 3 V— a* erit 4 V— a*;
Sl11mIY12] —1/-—a, + 4 V—a,—v^—serit 41/—
a—i^—* —1^—a=3 1^—a— 1^—s. Tol
lendo V — a* ex 3V— a* erit residuum 3 V— a* — v^
— a*= 2 V—a* ( §. I o 1 ).
I4o Multiplicatio , & divisio harum quantitatum er
rori obnoxia est , ad quem vitandum procedatur sicut
in exemplo sequenti. Sit multiplicanda V—a per V—b,
& quoniam V— a= Va . V— 1 , & V— b = V b.
V— I ( §. I 2 9 ) habebimus V— a. V— b = V— 1 .
V— I . Va. Vb:= ( §. I 3 6 ) Vab. V— I . V— I ;
sed V— 1 . V— 1 =— I ( §. I 3 7 ); ergo Vab. V—
1. V— 1 =— 1 Vab=— Vab, & consequentèr V—a.
v(— b = — Vab. Dividenda sit V— a per V~— b, ac
transformatis dividendo , & divisore , sicut in exemplo
mul
De Elementis. Algebræ. 53
multiplicationis , habebimus V— a : V— b = VEIVD

= V+ (§. 1 3 6). • . -* * «

`T*'ARTICULUS III.
3. —- , •• • -
'
De Potentiis , & radicibus quantitatum complexarum
I4I Uantitates complexæ elevantur ad suas Poten
tias, sicut incomplexæ ; & quæcunque de his
dicta sunt, & illis applicari possunt: sic:((a+b))"=(a-+b)";
m ') *}

1^ (a = b)"= (a + b)7(§§. 1 2 3, 1 2 9): etiam erit (a-+-/)',


=(a-Eö)(a+b); (a+b)'=(a== b) (a-+b)(a=b) &c. (1 2 2).
142i. Ad- praxim itaque reducendo multiplicationes,
habebimus (a + b)* = a* + 2ab + b* ; & ita quadratum
unius binomii componitur ex quadrato primi termini ra
dicis , magis minusve ex duplo producto primi per se
cundüm , & etiam ex quadrato secundi , totque terminis,
uno amplius, quót unitates in exponente potentiæ sunt:'
positivis , quidem signis, dum signa radicis similia sunt;
dum autem dissimilia , semper erit negativum signum'
dupli producti primi termini radicis per secundum. - *
143, Cognitis : ergo primis duobus terminis unius
quadratiº, fäcile coinplebitur, addito ! quadrato dimidii
totiüs coeffieientis secundi termini, per quem multipli-'
cata invenitur radix primi termini quadrati incompleti.
Sic expressio **'*' 3a* fiet 'quädratum completum , si
addatur 9#, quod est qiiadrjtíhjus;*£, quod quidem;
est dimidium coefficientis mültiplicantis, radicem x pri .

mi termini x*; & profectò x* + 3 ax —— 4; est quadratum


completum
„..…'.' Tì
hujus x == £ (§. 1 42 ).
.^ ''*'* …
*-
d 4 Ra
54 .* Pars II. Art. III.
144 Radix quadrata extrahitur eodem modo, divi
sione in clases excepta, ac radix numeri pluribus notis
constantis ( §. 88): Sic ad extrahendam radicem qua
dratam hujus a* = 2ax + x* , ita disponetur quantitas:
a*=E 2 ax -+- x*} == a == ac
2

4 =E 2 a
2.
o -+- 2 a* -+- x* * * * *.

.* =E 2 ax — x* ' '
* -
-
-
.

O O

Extraho radicem primi termini a*, quæ est + a ; eam


ad dexteram loco , & subtracto quadrato a* è quanti
tate proposita, manet residuum + 2ax + x* , in quo ter
minus + 2ax exprimere debet (§. 142) duplum pro
ductum radicis inventæ per alium secundum ejusdem
terminum. Et certe , dividendo + 2ax per + 2a duplum
radicis inventæ, quotiens + x erit secundus terminus ra
dicis ( §§. 33, 142 ): in ea igitur pro secundo termi- .
no appono + x ; & quoniam subtrahendo ejus produc
tum è + 2a , & ulterius ejus quadratum x* è residuo
+ aax + x* nil superest, constat quod radix hujus a* + ,
2ax + 2x est + a + x. •

145 Quando post divisionem , & ultimam subtrac


tionem aliquod remanet residuum, signum est quod ra
dix plusquam duobus terminis constat 5 & tunc radix
inventa accipietur tanquam unicus, ejusdem terminus,
& ad alium qui superest inveniendum , ultimum resi
duum dividetur per duplum radicis jam inventæ, pro
cedendo in cæteris sicut in exemp. antecedenti.
, . ^* -^.
( - .
De Potentiis, & radicibus, &c. , 55
Exemp. Extrahenda sit radix quadrata
a*-+- 2 ab — 2 ac — 2 bc -+- b*-+-
2
*}; —— b — c
--_• , Q
2 a . . . I divis.
I. resid. o -- 2 ab — 2 ac— 2 bc-+- b*-+- c*
— 2 ab — b*

2• resid....... — 2 ac— 2 bc-- c*


—— 2 ac -+- 2 bc — c* 2 a -+- 2 b. 2 divis.

3. resid. • • • • • • • • o o , o

Radix primi termini est a 5 subtraho ejus quadratum è


quantitate proposita, & residuum dividendo per 2a , quo
tiens + b erit secundus terminus radicis: Subtraho itaque
productum per primum divisorem 2a, item ejus quadra
tum b* è primo residuo , & divido quod superest per
2a + 2b , duplum nempe radicis inventæ 5 quotiens — c
erit tertius terminus radicis.
Subtraho è secundo residuo productum hujus — c
per 2a + 2b , secundum scilicèt divisorem , item ejus
quadratum c* , & remanet residuum o 5 & ita invenie
mus radicem quadratam hujus a* + 2ab — 2bc + b*—
2ac + c* esse a + b — c.
n 146 Methodo multiplicationis difficile foret elevare
polynomium quodlibet ad suas potentias gradus superio
ris; nec confusione careret extractio radicum potentiarum
imperfectarum 5 seu quod idem est, ipsum ad potentias
imperfectas elevare ; idcirco dabimus formulam genera
lem, qua utrumque facilitèr consequi possimus.
147 Cum quodlibet polynomium a+ b — c + d + &c.
reduci possit ad formulam binomii a + s ; faciendo b —
c+d+&c.=s, patet quod si hoc elevetur ad unam poten
. * - t1am*
56 . . Pars II. Art. III.
tiam quamlibet q, & substituantur valores respondentes
specieis, ejusque potentiis, habebitur potentia q polyno
mii propositi. Hac ratione dabimus formulam generalem
binomii. - - - - - - -

148 Juxta dicta ( §. 122 ) habebimus ( §. Io9)


(a+b)* = a + b - -

(a+b)*=a*+ 2ab ++}***


(a-+ b)* = a* + 3a*b 3ab*+ b* - - • • • • • • • •
-


-

(a+b)*=a*+4a3b-+6a*b*-£4abs+ b* ., *• -' -

(a + b)* = a* + 5a*b + 1 oa*b*+ 1 oa*b* + 5ab*+bs


(a + b)* = a* + 6a*b + 1 5a*b*+ 2oa3b3 + 1 5a*b*+6abs + }6.
(a + b)7=a? + 7a*b
- , Y
+21a*b*+ 35a*b* + 35a*b*+ 2 1 a*bs + ;aù*-+}7
& accuratim observando omnes potentias præcedentes,
animadvertitur : Primò : Quod signa quorumlibet ter
minorum , in quibus aliqua potentia impar secundæ par
tis radicis invenitur, possunt esse positiva, aut negati
va. Erunt positiva dum signa radicis sunt positiva ; ne
gativa autem , dum sunt dissimilia ; ac signa reliquo
rum terminorum esse positiva. ^ -, • • • * .• , ,

Secundo: numerum terminorum cujuscunque potentiæ!


unitate excedere exponentem ejusdem ; sic numerus termi
norum, quibus eonstat potentia m unius binomii, erit m+I.
Tertio: Quemlibet terminum esse productum poten
tiarum utriusque partis radicis ; nam etsi in primo non
advertatur potentia aliqua speciei b, potest tamen consi
derari b°= 1 ( §. 1 14); & idem de ultimo termino res
pectu potentiæ speciei a. f ' ' ' '-• ' ' '*'*- ''
- : Quarto: Exponentem primæ partis quantitatis a bino
mii in primo termino esse semper eundem cum exponen
te potentiæ quæsitæ, & in reliquorum terminorum singulis
exponentem una unitate successivè, & gradatim diminui;
usque dum in ultimo déveniat = o ; idcirco semper omit-»
-. . .: t1
De Potentiis , & radicibus , &c. 57
titur ( §. I I4 ). E converso exponentem secundæ par
tis b radicis , in primo termino esse o 5 in secundo I ; &
in reliquorum singulis unitate crescere, usquedum in ul
timo æqualis fiat potentiæ quæsitæ. Et ita præscinden
do à coefficientibus , habebimus (a-+b)*= b°a*= a*b*-+-
a°Å*=- a3g3 —— a4b4 == a3b5—— a*b*== a*b7 —- a°b* = a* ==
a7b -+- a°b*=- a5b3—— a4b4 -+- a3b5-+-a*ò°+ab7-+- b*; & ge
neratim (a+b)"= a" == a"-' b -+- a"-*b*= a"-* b3 -+-
a'*-4 54 —— a"*T* 55 —j—&c.
Quinto: Coefficientem primi termini esse semper uni
tatem : secundi esse constanter æqualem potentiæ quæsi
tæ : denique singulos terminos habere pro coefficiente
produ&tum coefficientis termini præcedentis per exponen
tem, quem prima pars a binomii habet, divisum per nu
merum indicantem locum quem inter alios occupat præ
fatus ille terminus præcedens:
- — 8 .8 . 8.
Sic (a-+b)9= a9== £ a*b-+-?# a7b*== ?#£ a*&3--
9.8.7.9
îäîá4„5/,4——9.8.7.6.5 a4},5
â T 1.2.3.4.5 a% —+• 9.8.7.6.5.4
1.2.3.4.5.6 „3/,6
4 —— 9.8.7.6.5.4.3
b ”T „2À7 -+-
1.2.3.4.5.6.7 4

o.8.7.6.5.4.3.2 a}8-— 237:33:433: 39 —


1.2.3.4.5.6.7.8 a°= 9a% -+- 3 6a7}*=-
1.2.3.4.5.6.7.8.9

84a*b3-+- 1 2 6a5b4 == 1 2 6a4b5 —— 84a3}° == 3 6a*}7 _,_ - -

9 ab* == b9 ; & generatim (a-+b)" =a"=#a"-'b-+-;. £-: I • 2

m•2 72 7m. ma- -I. m-2 -

a**b*=£HF;—;=* a"* b3--&c. usquedum exponens,


a* a*
sit = m. Et quoniam (§. 1 1 4) a"T*=L , a"T*= T &c.
42 a?

Hos valores substituendo in formula præcedenti, habebimus


(a-+b)"= a"*-+-* 4 m
?, M. —— ~" l.?
F-i4 b ,_ m. m— 1 . m.—2
-

a”2,3
T r Z, 1 .2 a 3T T 1 . 2. . 3 -;;-
42 -+-
58 Pars II. Art. III.
&c. Si supponimus cum Newtone a = P, & -+- +=Q , ha
bebimus (a-+b)"= (P+PQ)"= P"--; P"Q -,-".7E; P"Q*4-
2

m. m—*. m—2 "Q? —+- &c. ; & faciendo


1 . 2. • 3

P" — • • • • • • • • • • • • • • • • • • -• • • • • • • • • • •• • • • •• • • • • • • • 4

*r. m- •I m. 2— ” I - -

I . 2
=* P"Q*=° BQ=..................... -2

- - -

: =: ;= p"( *=*=: CQ=....... D &c. habebimus

(P.PQ) =P'*; ag-*= bg*= co +== Dg-*=;


EQ + &c.
Hæc formula deservit ad efformandas quaslibet po
tentias, tum perfe&tas , tum imperfe&tas ; sic ad inve
niendam quintam potentiam quantitatis a* + 2x , faciemus
(a*+2x)'=(P+PQ)", ita ut m = 5 , P=a* , PQ= 2x,
2.oc
hoc est Q= a£2 , & consequenter
1P"— a • • • • • • • • • • • • • • • • •• • • .• • •• • • • • • A/
ro 2x ~ -*-—
£ AQ =5 a •j5 = I oa x=. • • • • • • • • • • • • • R.
am- 2 ex: = 4oa*x*=. · · · · · ·
- I BQ = 4. 1 oa*x. J; C
6
. 4 oa"x*. í- 8 oa*x*=...... 2 D
3
2.

*-* DQ = 3. 8 oa*x*. É= 8 oa*x*=...... E


4
v-4 EQ = ;. 8 oa*.x*. £= 32 a'=. . . . . . .
-- -

5
A"

Sic
De Potentiis, & radicibus, &c. 59
Sicque habebimus (a* + 2x) = a*°+ Ioa* x + 4oa*x*
»+ 8oa*x* + 8o a*x* + 32x' . -

* Ad inveniendum valorem 1/(a5--x*), faciemus V/(a5-x*)


=(a*— **) =(P-+-PQ)"; hoc est m=;, P=a*, Q =—:
& ita habebimus P"= a* = A ; + AQ = ;4. — 3 = B;
= BQ=— 3B. — = C; £F: CQ = 3C.—3= D &c,
& substituendo valores quantitatum A, B 5 C &c. erit,
4,7~ »
' * •• ,
3\ — -3 ' * ac? - 3
&° -. + &? , , - -

V(a*— *') = a — =: Jt — ;; . ■ — =* , ; — &c.

Faciendo (§. 1 i4 ) ==== (1+x')-'= (P -- PQ)",


hoc est m = — I , P = I., & Q = £ = &*, habebimus.
r - - ' 6' ., ; * ~• • • • ** ! I • -•

;£;; = 1 — x*-+- x*— **-+- &c. Si facimus 7(AEj


=; =
(2ax — x*)-*=(P-+-PQ)", erit m = — ,. P = 2 ax , &
- , * 1 * * . - - - - * * , , *.

, = £ = #, ac prodiet -

v(zax—x*); z \ — .*…
' V7A: .
—— —Hæ ;
4a v 73*
*, • ; ' • . •r. . . • , ,• ' -* ' ' • • • - - *

--*-— --- I 5x* —+- &c — — I— 1 —— * 3** ^ . . .


F 35T57E;
32a* v 7: . =7== 1 -+- j, -- A.8a* -+-
;#; -+- &c. 3 - -
·· · · ·· · : • .
·
- •
i ••• •
■ -. - - -
*• *• .
,
t, ,^ ';
• •
-
-•. _.
*v , * *; ·· · ·
* ti,

i49 In numeris ad potentias elevandis, ac radicibus


extrahendis, uti poterimus hac formula , a* + ma*-'b
-+- **F: a"T*b' &c, quæ in casu occurrente determinabi
tur, substituendo quemlibet numerum litteræ m. Sic ad ele
vandum 23 ad suam quartam potentiam faciemus m = 4,
& ita habebimus a"-- ma"T'b -+- **£=* a"-*b*-+- &c.
= a* + 4a* b + 6a* b* + 4ab + b*, & faciendo a=2o,
& b = 3 , erit. (2o +3)* = (2o)* + 4 (2o)* . 3 + 6,
(2o)*. 3* + 4. '2o. 3* + 3* = 16oooo + 96ooo +
- ..
• es · ·
2 16oo
6o . ° . ' Pars II. Art. III. , ,
2 1 6 o o -+- 2 1 6o —— 8 1 = 2 7 9 84 r.
Ad extrahendam radicem cubicam num. I 3824,
utemur eadem formula a"+- ma"-'b + &c. quæ deter
minabitur faciendo m = 3 , ac in hanc convertetur
a* -+- 3a* b + 3ab* + b). . -

Numerus propositus dividendus in classes tot nota


rum, à dextra incipiendo, quot unitates in indice radi
cis sint, 3 v. g. in casu proposito. Postmodum proce
datur sicut in extra&tione radicis quadratæ ( §. 88).
Idcirco cum 8 sit cubus major , qui in classe prima
ad lævam , continetur, faciemus a* = 8 , quem quidem
sub 13 apponemus, ac ejus radicem cubicam 2 ad la
tus ; & ita classe immediata inferius posita, prima nota
residuo 13 è 8 unita, quasi dividendum contemplabimur,
juxta id quod formula indicat, per valorem scilicet 3a*,
ad secundam radicis partem inveniendam , nempe = b;
subtra&tis deinceps è numero proveniente è primo resi
duo, & serie infra posita, produ&is, quæ formula in-,
dicat, sicut in ex. apparet ; hoc præ oculis habito, quod
si continuanda sit operatio ad aliam notam radicis inve
niendam, nota jam inventa fiet = a : postmodum fiet
divisio per valorem 3a* ad tertiam inveniendam , nem
{)e = b 5 & ita deinceps.', - a * :, ;,
* 13,824 | 24 3a*b=48 a3= 8 : ' ' . }
§'?? divisor 3ab*=. 96 a = 2 < 1* Not. rad.
- I 2, b*= . . 64 a*= 4 -

- 5824 * , _ * _' ' i, 3a*= 12 divis. ' ' , :


5824, '*. . . . . ' 5824 b = 4 < a* Not. rad. .;*

OOOO ' " -. • ' • 3a*b =48 ' •.


- ' , , - δ*=16 - -

-. - - - - 3a = 6 , *

* * * . . .. . . . . . . — ' . ,, . -: -*

— • ^ *, …
• .
< • • •. - — •
-
. 34 *=96 • … -;*
`Éx)
• ' ' ') ,
De Potentiis , & radicibus , &c. 61
Extra&io radicum numericarum , cum sat impleta
sit , ad Logarithmos recurri solet.

- PARS T E R T I A.
De Analysi , & resolutione æquationum.
ARTICULUS P R I M U S.

De æquationibus primi gradus.


I5o Nalysis est pars Algebræ , docens metho
dum resolvendi problemata, mediis æquatio
nibus.
., I5 I Æquatio est ratio æqualitatis inter duas quan
titates, ex cognitis , & incognitis compositas 5 exprimi
turque signo (=): Sic ax + q = m significat quantita
tem ax + q esse æqualem quantitati m. Quantitas ad læ
vam signi= sita , dicitur primum membrum æquationis;
quæ autem ad dextram secundum.
\
152 Quantitates cognitæ (quæ etiam datæ nominan
tur) exprimi solent per primas alphabeti litteras, a, b,
c &c.: incognitæ autem per postremas, z, x, y &c.
' I53 AEquationes, in qua unica est incognita, dicun
tur determinatæ 5 si verò plures sint incognitæ, indeter
fmimatae.
154 Æquatio dicitur primi gradus, dum incognita
primam potentiam non excedit 5 hæc v. g. a x + b x + b
= m — c x. Si autem incognita elevata sit ad secundam
potentiam dicitur secundi gradus: v. g. ax + cx* +m =m;
ac generatim x"-+- d x"T'-+- q= r erit æquatio gradus m.
I55 Finis æquationum est invenire valorem incogni
ta
62 Pars III. A1rt. I.
tarum , quod quidem obtinetur mediis quibusdam opera
tionibus, quibus illæsa æqualitate , incognita in uno æqua
tionis membro sola remaneat. Hoc resolvere problema
dicitur , & valor sic inventus radix æquationis, quæ qui
dem positiva , negativa, aut imaginaria erit juxta va
lorum naturam. /

Hæ operationes in axiomatibus fundantur ; quod nem


pe si æqualibus æqualia addantur, aut substrahantur : si
æqualia per æqualia multiplicentur, aut dividantur: si ad
easdem potentias eleventur, aut ex eis eædem radices
extrahantur, aut æqualibus substituantur, &c. remanent
æqualia.
156 Quando incognita , quæ segreganda venit , for
mat summam, aut differentiam cum quantitatibus cogni
tis , substra&tione in I° , & additione in 2° casu utendum.
Sic si x+b=d, tollendo b ex utroque membro, erit x+b
— b = d — b ; hoc est ( §. IoI ) x = d — b similiter,
si x — b = m , addendo b singulis membris erit x— b +b
= m + b , hoc est x = m + b ( §. Io I ). - _

1 57 Ergo quicunque terminus sit in uno membro


aequationis, poterit transferri ad aliud cum signo contra
rio , modo ab altero auferatur 5 hanc vocabimus transla
tionem , qua media quilibet terminus è positivo fieri po
terit negativus, & vice versa. -*-

* I 58 T Dum incognita multiplicatur per unam, aut plu


res quantitates, segregatur dividendo duo membra æqua
tionis per totum fa&torem , prædi&tam incognitam
- - - - - -——h
multi
plicantem: ita si m x = a-{-b , erit etiam #:== , hoc est
« — £t!. Etiam : si ax -+- bx — x = a , erit (a -+- b — I )
m.
a-\-b-1 - a —— *
&=a , & jE5—; • *=;LLE; • hoc est x = -j-, •
Si reperiatur incognita tanquam fa&tor omnibus æqua
tio -

/
De Æquationibus primi gradus. 63
tionis terminis communis inveniatur , simplificabitur
dividendo omnes terminos per incognitam : ita si ax
'- . . • 5
—-b x*= cx , erit etiam ******=£, hoc est a-+-bx = c,
c •a

& denique x = =F*.


159 Dum incognita per unam , aut plures quanti
tates dividitur, ab eis liberatur multiplicatis duobus mem
bris æquationis per totum divisorem incognitæ : ita
: * — - a * —
• • * ' - -

si+=m, erit etiam *= am, hoc est x = am. Etiam, si ;it;


=n, erit £?*=n (a-+-b), hoc est x=na--nb.
I6o Semper ac in aliqua æquatione occurrant termi
ni fra&tionales , ab eis liberabitur, multiplicatis ambobus
membris per produ&tum omnium denominatorum. Sic
• ac n* — b . - - - - - mpqx m n p qx

si ;—£=;; erit si multiplicetur per mpq , -;———— na

==#, hoc est mpx-npqx= mqb , vel (mp — npq) x = mqb,


& denique *== 1;. ( §. 1 5 8)
mp-npq

161 Dum incognita elevatur ad quamlibet potentiam,


depuratur media extra&tione radicis ejusdem indicis cum
exponente potentiæ; ideoque si hic fuerit numerus par, &
signum præcedens incognitam fuerit negativum , fiet per
translationem positivum ( §. I 5 7 ). Sic si x*= 64a3b*, erit
1^** — —— 1^64a* hoc est α c -+- 1^64a*aB; •)

E —E 8 ab 1^a ; ac generatim si — x*"=c" — a* erit


2.m

&*"= a*—c", & x ===1^2 EF.


162 Denique si incognita affe&a fuerit aliquo signo ra
dicali, idipsum obtinetur, si spolietur radicale , ac post
modum elevetur utrumque æquationis membrum ad po
tentiam ejusdem exponentis cum indice radicali: sic si
e . aq
64 Pars III. Art. I.
ag-+-1}^x = b , erit 1Ys = b — aq , hoc est *=(b—aq)3
=b3— 36* aq-- 3 ba*q*—a3q3. Item, si ax —1^x = q,
fiet ax — qi— 1^x, & elevatis ambobus membris ad secun
dam potentiam (ax—q)*= x , seu x = a*x*—2 aqx-+-q*, &
transferendo a*x* — 2 aqx — x = —4* seu x* — (£)
*=—%. ; . - .

163 Regulæ adhibitæ servient etiam pro illis casibus,


in quibus plures in æquatione incognitæ inveniantur, mo
do tot adhibeantur æquationes substantiales, quot fuerint
incognitæ. Nam unam ex æquationibus sumendo, atque
incognitas omnes , una excepta , tanquam cognitas trac
tando, hujus valorem inveniemus in quantitatibus , aliis
quidem cognitis , aliis autem incognitis, qui quidem si in
reliquis substituatur, æquationum, & incognitarum nume
rum unitate minuet 5 & idem cum cæteris , quoties opus
fuerit, exequendo , ad unam æquationem tandem perve
niemus, in qua unica sit incognita, cujus valorem per
regulas adhibitas circa quantitates cognitas, facile inve
niemus; ac retrocedendo , & substituendo valorem ul
timò inventum in cæteris æquationibus, invenietur va
lor omnium incognitarum.
• $ic supponendo x+ by = e*, qy=m—fx, tra&ando
unicè tanquam incognitam x in prima æquatione, habebi
mus x=c*—by, cujus valor substitutus in secunda æqua
tione dabit qy= m — f(c*—by) = m — fc*-+- fby, ubi
jam unicè incognitam y habemus, cujus valor invenietur
si æquatio per regulas adhibitas fiat; ita transferendo,
erit qy— fäy= m—fc*; hoc est J) = m—fc
AE,? 3 si hic valor 3
substituatur in æquatione xEc* — by , habebimus x = c*
** —-b.
De Æquationibus primi gradus. 65
— b. Έ-, & ita compertus manet valor utriusque incog
nitæ. Similiter, supponendo x+z+y=b, x — z — y= c,
x+z—y=a , habebimus pro prima æquatione x = b — z
— y, cujus valor substitutus in secunda æquatione dabit b
—z—y—z— y=c, hoc est ( §. IoI), b—22—2y=c, ubi
jam solum duæ incognitæ inveniuntur. Accipiendo itaque y
tanquam incognitam , & transpositione utendo habebi
mus b— 22. — c= 2 y, hoc est y E *=;= , substituendo
in tertia æquatione hunc valorem y , & ante inventum x, pro
diet b—z —(=;=*)-+-z —(*=;=*)=a , seu c -+- zz
=a , hoc est z=*=*; si retrocedatur substituendo hunc
b-a-+-c—c
valorem z in æquatione y =*=;=: , eritJ' = zz

- b—a
-

2 ; & denique substituendo hos valores y & z in æqua


a—c b—a
tione x = b — z — y , habebimus x = b — 2. _-
2.
._ 1b — a —-c—b-+-a _ b-+-c • - -

=*=*======= , & ita omnes incognitæ x, 3 , «


cognitæ manent.
164 Incognitæ etiam depurantur additione, & subs
tra&ione æquationum , in quibus inveniuntur. Sic si x +
y = a , x — y = b, additione habebimus 2 x = a + b,
hoc est x = **El: substractione autem habebimus 2 y = a
a — b
— b , seu y = *E
Verum si incognitæ coefficientes habeant, prima æqua
tio multiplicabitur per coefficientem, quem incognita quæ
disparere debet, habet in secunda æquatione ; & hæc per
coefficientem ejusdem incognitæ in prima : hinc prodient
aliæ duæ æquationes, in quibus media additione, & subs
tractione, una ex incognitis disparebit: sint v. g. ax + by=
c* » mx + my = d, multiplicata prima æquatione per m,
& secunda per a, erit a m x + b m y = m c* , a m x +,
62 2 4
66 Pars III. Art. I.
a m y = a d , in his duabus æquationibus subtrahendo se
cundam è prima habebimus b m y — a m y = m c* — a d,
hoc est y = ffEiii-; ut eadem methodo inveniatur valor x,
multiplicetur prima æquatio per m , & secunda per b , ha
bebimus m a x -+- m b y = m c* , b m x + b m y = b d , & sub
trahendo secundam è prima , erit m a x — b m x = m c*
— b d , hoc est x = £=? . Generatim quahdo termini
identici resultantes post multiplicationem , habent eadem
signa, subtra&tione utendum ; si autem dissimilia, addi
tione. Calculus iste , dum plures quam duæ incognitæ
sunt, implicatus est.
ARTICULUS II.

I)e Resolutione æquationum secundi gradus.

165 Æ9;? secundi gradus vocantur hæ, in


quibus incognita elevata reperitur ad secun
dam potentiam ( §. 154 ). Harum aliæ simplices sunt,
aliæ affeétæ.
166 Simplices sunt illæ, in quibus secunda poten
tia incognitæ unicè continetur. Sic c x* + d x* = n erit
æquatio simplex secundi gradus, cujus resolutio ex regulis
* nuper adduétis pendet 5 ita ut si c x* + d x* = m , erit
etiam (c —— d) x*= n, x*===;, & x = =E z=z.
167 Æquationes affeéiae sunt illæ , in quibus ultra
secundam continetur etiam prima potentia incognitæ. Sic
sc* + b x = m erit æquatio affe&ta secundi gradus, ad cu
jus resolutionem sequentia servari debent. 1.° Omnes ter
mini, in quibus incognita reperiatur , transferantur ad
unum æquationis membrum , ita ut terminus continens
maxi
De Resolutione aequationum , &c. 67
maximam potentiam sit positivus ( §. I57 ). 2.° Maxi
ma potentia incognitæ non habeat alium coefficientem,
quam unitatem ( §§. I 58, I59 ). 3.° Addatur cuilibet
membro quod necesse sit, ut illud in quo est incognita,
sit quadratum completum ( §. I43 ). 4.° Extrahatur
radix quadrata uniuscujusque membri , ac postmodum
transpositione habebitur valor incognitæ.
Resolvenda sit æquatio a* — £ = c -+- x , transfero
in primis omnes terminos, in quibus est incognita, ad
unicum membrum, ita ut illud in quo est maxima po
tentia , sit positivum : erit £ -+- x = a* — c , si à ma
xima potentia tollatur coefficiens , habebimus x*—*— 2 dx =
2 a*d — 2 cd , & quoniam membrum , in quo est incog
nita , non est quadratum completum ( §. I42 ), com
plebitur addendo d* , quadratum nempe # ( §. I 43 );
& addendo alteri membro eandem quantitatem d* , ut
sit æqualitas , habebimus x* —-- 2 dx -+- d* = 2 a* d —
2cd -+- d* , & extrahendo radicem , erit x —— d = ==
V(2 a*d — 2cd-+- d*), seu •=—d==]^(aaFECFJä.
- 2 • -

Sit *; — cx = m , erit etiam x* — ** = #, com et

plendo quadratum ( §. 1 43 ) habebimus x* — #. —+ •


**
*# —£
** = *"' -+-
_ %$** ** & extrahendo radicem * — £ ===
4a b %a 2 44 b 2a
me c. c. i

V(#-+- £), seu x = # = #, V(4abm -+- b*•*). 2a

Si ** -+- bx — cx = a* , erit etiam &* -+- (b—c)


* = a* , complendo habebimus x* —- (b — c) x —- (*=)
= a* -+- (*=) * , & extrahendo radicem x -+- !E=*===
V(a* -+-(=*)*), seu *=—===== V(a* -+- n=;=. 2 - -

-*-*-*=t=¥%a*-+-b*—abc-+-ca) -

e3 AR
68 Pars III. Art. III.

A R T I C U L U S II I.
I)e Resolutione analytica problematum arithmeticorum.
I68 CUM resolvere problema nil aliud sit ( §. 155 )
quam invenire valorem unius , aut plurium
incognitarum, mediis aliis quantitatibus cognitis, necessa
riò respe&tus inter duo hæc, quantitates nempe cogni
tas , & incognitas adstrui debet. Et ita omnis opera in
eo locanda, ut nempe explicentur omnes conditiones subs
tantiales problematis, mediis æquationibus exprimentibus
respe&tum, qui datur inter quantitates cognitas, & incog
nitas. Et ut problema determinetur, opus est ut numerus
aequationum æquet numerum incognitarum , cujus valor
per regulas allatas invenietur.
169 Problem. I. Numerum invenire, qui æqualis
sit produ&o ejus dimidii per sextam partem. Solut. Sit
3c numerus quæsitus: erit ejus dimidium #x , sexta autem
pars # x 5 igitur juxta conditionem problematis , habebi
mus £x. £x = x , vel quod idem est ;;x' = x. Si om
nem æquationem per I 2 multiplicamus, ac per x divi
dimus, habebimus x = I 2. Ergo hic erit numerus quæ
S1tuS.

17o Problem. 2. Duos numeros invenire , quorum


summa sit = a , & differentia = d. Solut. Sit x nume
rus major , z numerus minor. Juxta conditiones proble
matis, erit x + z = a , x — z = d. Additione prodiet
a-+-d
2 x = a -+- d ; vel x = , ac subtrahendo secundam
a— d
è prima 2 z = a — d , vel z = *=*.
171 Ergo ex duabus quantitatibus inæqualibus , ma
jor æqualis est semisummæ , addita semidifferentia : mi
IYOIT
De Resolutione analytica , &c. 69
nor æqualis est semisummæ, detra&ta semidifferentia.
172 Problem. 3. Eleemosynarius quidam , distribue
re volens pauperibus certam nummorum portionem , ani
madvertit , quod ut singulis 3 denar. tribuat, desunt ei
8 ; si autem det 2 , supersunt 4. Quæritur numerus
pauperum , & denariorum. Solut. Sit numerus paupe
rum = x ; & ut problema universalius fiat , sit 3= m,
8= m, 2 = p, 4= q ; & quoniam distribuendo singu
His denarios m , desunt denarii m , numerus denariorum,
quos habebat eleemosynarius, erit mx — m 5 verùm quia
distribuendo singulis denarios p , supersunt q, erit etiam
juxta hanc conditionem, numerus denariorum eleemosy
narii px + q : ergo mx — m = px + q , & transponendo
mx — px = q -+- m , & x = É; = numero pauperum;
cumque sit numerus denar. mx — m = px + q , substi
tuepdo in utraque expressione valorem x , habebimus
numerum denar. = m. $it, — n = p. £t. —— q =£#£#
me- • me- - m—pT?
& ita substituendo in ambabus formulis Wìores m » f » p Ā,
erit numerus pauperum * = =;= É= 1 2 , & nu
merus denar. = # = *-**-* = 2 8.
173 Problem. 4. Cognita velocitate unius cursoris:
cognita etiam velocitate alterius, qui illum, post cer
tum tempus , celerius subsequitur , invenire tempus oc
cursus. Solut. Sit spatium à primo (diariò v. g.) per
cursum = a ; à secundo= b ; tempus præcedens egres
sum secundi = c , ac tempus (quod ignoratur) occur
sus = x ; spatium à primo, ante egressum secundi, per
cursum erit = ac; percurrendum autem postmodum, quod
ignoratur= ax ; percurrendum autem à secundo tempo
re quod quæritur, erit = bx , ita ut juxta conditionem
problematis, dum occursus verificabitur, erit ac+ ax=
€4 bx;
7o Pars III. Arf. III.
bx ; transponendo erit ac= bx — ax = (b—a) * ; ac
denique x = ;…,.
174 Problem. 5. Cognita distantia inter duos locos,
è quibus contraria dire&tione exeunt singuli cursores;
cognita item utriusque velocitate , invenire tempus oc
cursus. Solut. Sit distantia inter duos locos = a , spa
tium diariò à primo percursum = b , à secundo = c,
ac tempus ante occursum impendendum = x 5 erit spa
tium percursum à primo ante tempus occursus = bx:
à secundo = cx ; unde attenta distantia , proculdubiò
erit a = bx -+- cx = (b-+-c) x , & x = p…;, atque hæc
expressio manifestat numerum dierum ante occursum,
post utriusque egressum , impendendum. -

175 Problem. 6. Cognita velocitate (diaria) curso


ris , & distantia ab uno loco ad alium , dies præcisè
invenire , quibus alius eum assequetur , ita ut in termi
no assignato hoc fieri debeat , nec non & numerum leu
carum , ad hoc percurrendarum. Solut. Sit iter diarium
primi = a, tempus ante secundi egressum = c , distan
tia inter duos locos = b, terminus designatus = m , dies
à secundo impendendi = y , leucæ diariò ab eodem per
currendæ = x. Erit iter percursum à primo ante egres
sum secundi = ac 5 quod percurrendum superest = b —
ac 5 quod percurret tempore y = ay ; percurrendum à
secundo tempore y = xy 5 cumque b sit distantia inter
duos locos , erit terminus designatus ad occursum b —
m : Igitur conditiones problematis sunt xy = b — m;
ay = b — m — ac, extrahendo valorem y in secunda
aequatione , erit y = i=#* qui quidem substitutus in
- - _ (b-m)a _ ah-am
prima , dabit x = ; £T£;, =;#;#;.
176. Problem. 7. Duos numeros invenire , quorum
'. pro
De Resolutione analytica , &c. 7I
produ&a, summa , & differentia quadratorum sint æqua
lia. Solut. Sit numerus major x , minor y 5 erit x + y =
scy ; x* — y* =:, xy 5 dividendoxysecundam æquationem
per primam , erit (x-\-y)(x-y)

—; , , -* _ - m» *
= 353 hoc est s ; JV = I ,
vel x = I + y , cujus valor substitutus in prima æqua
tione dabit 2y + 1 = y* + y , vel y* — y = I ; com
plendo quadratum ( 1 43 ) habebimus y*— y-+-+ =
I ---; — % , & extrahendo radicem y — - === v^% ,

seu y c r=Evi ; hic valor substitutus in æquatione x =


2.
• -+- —+-

1 —— y dabit x = 1 —- =#4 = i=%. 2.

177 Problem. 8. Invenire duos numeros x , y , tales


ut summa primi , & duplum secundi sit = 8o , ac dif
ferentia, subtrahendo è triplo primi quadruplum secun
di , = 24. Sol. Sit, facilitatis ergo, 8o = a , 24= b.
Erit x + 2y = a , 3x — 4y = b 5 multiplicando primam
æquationem per 3 coefficientem x in secunda , & hane
ab illa subtrahendo , habebimus Ioy = 3a — b , seu
JV - *=° , cujus valor substitutus in æquatione x -+- 2 y
6a—
a , dat * -+- *£*= a , hoc est x = a — *=*
-

2a-+-b
#* ; &3 substituendo
Io

valores a & b4 erit y = 3. 89—24


. — 2. 8o-4-24 _
-
Ilo
E
178 Problem. 9. Data summa duarum quantitatum,
nec non & quadratorum , di&tas quantitates invenire. So
lut. Sit summa duarum quantitatum = 2a : quadrato
rum = 2b : quantitas major = x 5 erit quantitas mi—
nor = 2a — x , ac juxta conditionem problematis
** -+- (2a — *)* = 2b , seu 2 x* —- 4a* — 4ax = 2 b;
. transferendo , & dividendo per 2 , x*— 2 ax = b — 2 a*,
complendo , & extrahendo radicem , erit numerus ma
jor,
72 Pars III. Art. III.
jor , x = a == V(b — a*), cujus valor substitutus in ex
pressione 2a — x , nempe numeri minoris , erit hic —
2 a — a =E V(b — a*) = a =E V(b—a*); nec miran
dum signa inferiora , quæ radicale præcedunt, non re
solvere problema , quoad id quod est numerum ma
jorem significare formulam primam, minorem autem se
cundam. Nam æquationes nonnunquam inter veros va
lores dant etiam superfluos 5 quod quidem oritur ex
complicatione operationum in illis peragendis , in qua
rum progressu verisimile est tacitas aliquas conditiones
misceri , numerum radicum augentes ; verum facilè su
perfluæ à verisin cun&tis
omnes valores discernentur , si successivè locentur
æquationibus. •

179 Diximus ( §. I68 ) ad hoc ut problema


sit determinatum , requiri numerum æquationum subs
tantialium , quibus conditiones proportionantur, æquare
numerum incognitarum 5 hoc est, conditiones debere re
ipsa , non specie tenus , differre. V. g. Quærantur duo
numeri x , y quorum summa sit = 2a , semisumma au
tem = a 5 juxta has conditiones habebimus x + y =
2 a , *** = a ; multiplicando per 2 secundam æquatio
nem, resultat x + y = 2a , quæ eadem est ac prima;
ac proinde unica est conditio problematis , licet diver
sæ appareant , cum unica sit æquatio. In hoc casu , ac
similibus , in quibus minor est numerus æquationum,
quam incognitarum , problema vocatur indeterminatum;
nunquam enim pervenire poterimus ad æquationem , in
qua unica sit incognita 5 & ideo unius ex illis valor ar
bitrariè determinandus , ut reliquæ cognoscantur. Quæ
runtur v. g. duo numeri x , y quorum summa sit = 8.
- Ut maxime laboretur, non invenietur nisi hæc æquatio
x+y
De Resolutione analytica , &c. 73
sc + y = 8, vel x = 8 — y ; unde ad inveniendum va
lorem x , determinandus est arbitrariè valor y. Suppo
namus itaque y = 28 5 erit x = — 2o 5 & ita resolu
tum manet problema , quod quidem tot solutionum,
quot y valorum capax est. Aliquando horum proble
matum solutio ad modica restringitur , dum nempe con
ditio adhibetur , quod numeri sint integri , & positivi;
ob quod semideterminata nuncupantur. Sed hæc tan
quam curiosa potius, quam utilia , consultò præter
mittimus. -

P A R S Q U A R T A.
De Rationibus , & proportionibus.
ARTICULUS PRIMUS.
I)e Rationibus , & proportionibus in genere.
I8o R4tio duarum quantitatum est comparatio unius,
- quæ vocatur antecedens , cum altera ejusdem
speciei , quæ dicitur consequens. Antecedens , & conse
quens dicuntur termini rationis , & indicant tertiam aliam
quantitatem , quæ vocatur exponens , aut demominator
rationis. -

18 I T)um comparatio ordinatur ad quærendam dif


ferentiam inter antecedens , & consequens , ratio dicitur
Arithmetica ; si autem ad investigandam continentiam
a&ivam , aut passivam mutuam antecedentis in conse
quente, Geometrica.
182 Ergo exponens rationis arithmeticæ , seu diffe
rentia inter duos ejus terminos invenietur subtrahendo
terminum minorem è majori ; geometricæ autem divi
dendo unum terminum per alium : sic si c — b = d , d
er1t
74 Pars IV. Art. I.
erit exponens rationis arithmeticæ c ad b ; similiter, si
c : b = q , q erit exponens, seu denominator rationis
geometricæ c ad b.
183 Dum antecedens æquale est consequenti , ratio
dicitur æqualitatis ; si majus est , majoris inæqualitatis:
si minus minoris imæqualitatis.
184 Si una ratio majoris , aut minoris inæqualita
tis, cum alia simili comparatur, illa erit major, cujus
exponens major sit 5 sed si exponentes sint æquales, ra
tiones etiam erunt æquales 5 & in hoc casu duo termi
ni unius dicuntur esse in eadem ratione cum duobus
terminis alterius ; sic si a — b = d , & c — f= d, erit
( §. 9 ) a — b = c — f, quod indicari solet hoc mo
do , a . b : c . f, legiturque : a est arithmeticè ad b,
sicut c ad f. Similiter si a : b = d , & c: f = d , erit
( §. 9 ) a : b = c : f, vel a : b : c: f. Significatque a
éssé geometricè ad b, sicut c ad f; & in hoc sensu di
cimus quod termini primæ rationis sunt dire&è sicut ter
mini secundæ , hoc est primum, & secundum antece
dens æque se habere ad suum consequens.
Sed si comparatur ratio majoris aut minoris inæqua
litatis cum alia æquali, minoris itidem , aut majoris in
aequalitatis, tunc termini primæ rationis erunt inversè,
seu reciprocè sicut termini secundæ 5 hoc est quod pri
mum antecedens est ad suum consequens, sicut secun
dum consequens ad suum antecedens.
185 Ergo si duo termini unius rationis sint inver
sè ut duo termini alterius, cujuslibet ex illis termini in
vertantur, erunt dire&tè in eadem ratione.
186 Æqualitas duarum rationum , seu duæ rationes
aequales formant unam proportionem ; arithmeticam qui
dem , aut geometricam , prout rationes fuerint arithme
ti
De Rationibus , &c. 75
ticæ, aut geometricæ , & exprimi solet modo indica
to ( §. 184 ). Ex quo infertur unam proportionem cons
tare quatuor terminis , quorum primus , & ultimus vo
cantur extrema , secundus , & tertius media.
187 Dum termini unius proportionis tales sunt, quod
eonsequens primæ rationis est etiam antecedens secundæ,
dicitur proportio continua ; sic a. b : b. c, & a : b :: b : c
sunt proportiones continuæ , illa arithmetica , hæc geo
metrica. Mos est primam sic exprimere + a. b . c : se
cundam -+- a . b . c 5 in utraque secundus terminus b di
citur medium proportionale , in prima quidem arithmeti
cum , in secunda geometricum.
I88 Proportiones continuæ plusquam trium termi
norum efformant progressionem , quæ quidem duplex est:
Arithmetica nempe , & geometrica. Illa est series ter
minorum , in quibus eadem est differentia uniuscujusque
ad sibi proximum : hæc, in qua quilibet eodem modo in
sibi immediato continetur. Si rationes componentes pro
gressionem sunt majoris inæqualitatis, progressiones sunt
decrescentes 5 si autem minoris inæqualitatis, crescentes.
A R T ICU LUS I I.

IDe Rationibus , Proportionibus , & Progressionibus


- arithmeticis,

189 S' comparamus duas quantitates a , & b , qua


rum differentia supponantur d , & a > b , ha
bebimus ( §. 182 ) a — b = d , hoc est b = a — d.
Si supponimus b > a, erit b — a = d, vel b = a + d , &
ita b = a + d , hoc est quod consequens unius rationis
arithmeticæ est semper æquale antecedenti , addito, aut
de
76 * Pars IV. Art. II,
detra&to exponente rationis , prout ratio est aut minoris
inæqualitatis , & notatur signo +, aut majoris inæquali
tatis, & notatur signo — . Consequenter omnis ratio arith
metica poterit repræsentari per a , a + d ; ita si quan
titas quælibet exprimatur per b , & ejus differentia , quæ
cunque illa sit , per d , ratio arithmetica inter illas erit
b . b + d. - -

I9o Ergo omnis proportio arithmetica generaliter


poterit repræsentari per a. a + d : b . b + d. Nam cum
duæ rationes sint æquales ( §. I 86 ), exponens debet
esse idem in utraque ( §. I84 ) ; cumque a , & b re
præsentent antecedentia , si d supponatur exponens ra
tionum , a + d , & b + d erunt consequentia ( §. 189 ):
ergo &c.
191 Theor. I. In omni proportione arithmetica sum
ma extremorum , & mediorum æquales sunt. Nam om
nis proportio arithmetica generaliter repræsentatur per a.
a + d : b . b + d ( §. I9o ) ; ergo quidquid in hac ve
rificatur, ubique verificabitur ; sed in hac summa extre
morum , nempe a + b+ d = a + d + b , quæ est summa
mediorum : ergo &c: ita si a. b : c. d, erit a + d = b + c.
192 Igitur si proportio est continua, summa extre
morum erit æqualis duplo medii. Nam si + a. b. c
( §. 187 ) idem est ut a . b : b. c, erit etiam ( §. 191 )
a + c = b + b = 2b , & dividendo hanc æquationem per
o erit b = ff. Hoc itaque significat , quod medium
proportionale arithmeticum est æquale semisummæ ex
tremOTuIIl.

193 Theor. 2. Omnis progressio arithmetica potest


generaliter repræsentari per + a . a + d. a + 2d. a +
3d &c. Nam cum duo primi termini progressionis arith
imeticæ sint etiam antecedens , & consequens rationis
- arith
De Rationibus , &c. 77
arithmeticæ ( §. 188 ), posito quod a sit antecedens,
& d sit exponens rationis, consequens erit a+ d (§. I89 )5
& ita differentia inter primum terminum a , & secun- ;
dum a + d est + d ; ergo cum eadem intervenire debeat,
( §. 188 ) inter secundum a + d , & tertium, erit hic
a + d + d= a + 2d 5 quartus similiter erit a + 2d =d=
a + 3d & sic de cæteris, signo + crescentibus, signo—
decrescentibus inserviente ( §. 188 , 189 ). Ex hoc ,
theoremate deducitur, ;

I 94 Primùm : quod in progressione arithmetica ,


quilibet terminus componitur ex primo , addito , vel subs
tracto producto exponentis communis per numerum ter
minorum præcedentium. Sic quartus terminus progressio
nis propositæ est a + 3 d, & generatim terminus m dictæ
progressionis erit a + m-i d.
195 Secundùm: quod in omni progressione arithmeti
ca summa extremorum æqualis est summæ quorumlibet •
duorum aliorum terminorum æquè ab illis distantium, :
aut si termini progressionis sint impares , duplo termini
medii. Nam si in formula generali progressionis sumi- '
mus v. g. septem primos terminos + a. a + d. a + 2d. a=3d.
a + 4d. a + 5d. a + 6d, habebimus. * - -

I ... Sum. extrem. = a + a + 6d = -

2... Sum. 2. & 6. term. = a + d + a +5d= 2a + 6d


3... Sum. 3. & 4. ï>EfftE
4... Dupl. medii term. = 2 (a + 3d) =
Ergo &€
go &c.
-

I 96 Tertiùm: quod summa omnium terminorum pro


gressionis arithmeticæ æqualis est producto summæ ex-'
tremorum per dimidium omnium terminorum. Sic mul- •
tiplicando 2a + 6d summam extremorum per g, dimidium ,
nempe numeri terminorum , habebimus (2a + 6d)% = a
+ a + d + a + ad+ a + 3d + a + 4d + a + 5d + a + 6d =
7a
78 Pars VI. Art. II.
7a + 2 Id 5 quæ proprietas, posito quod s significet sum
mam terminorum progressionis, m numerum suorum ter
minorum, a primum terminum, & v postremum , poterit
generaliter exprimi per s = (a +v);.
197 Probl. I. Datis tribus ex quinque, quibus constat
una progressio arithmetica , primus terminus = a, ulti
mus — v , differentia communis = d , numerus termino
rum = m , & omnium summa = s , invenire illico unum
ex duobus aliis. Supponemus progressionem fore cres
centem , cum decrescentes possint fieri crescentes , fa
ciendo primum terminum = v , & ultimum = a.
Hoc supposito habebimus ( §. I 94) v = a + 7Τd
1/ - - a

= a -+- nd — d 5 a = v — nd -+- d ; n = I —— -F*;


d=?=* : etiam habemus ( §. 1 96 ) s=(a-+-v)+="i-F"*,
m- -I -

ex qua æquatione quatuor alias formulas deducere


possumus.
Si hac ultima æquatione 25 = ma -+- mv substitui
mus valorem a , in prima inventum , habebimus 25 =
m(v — nd + d) + mv = 2mv — dn*-+- dm, ex quo quatuor
aliæ formulæ prodire valent. Substituendo in eadem
aequatione 25 = ma + nv valorem v inventum in prima,
resultabit 25 = ma -+- m (a +- md — d) -— 2174 +- dn*— nd
quatuor aliæ formulæ deduci poterunt. si in eadem
æquatione 25 = ma + nv substituimus denique valorem
v 3 — 4?
a inventum in prima, habebimus 25 = a + v + ++ ,
unde & quatuor aliæ formulæ, quæ quidem eum sex
decim præcedentibus omnes casus possibiles problema
tis propositi comprehendunt.
nu
ig8 Probl. 2. Inter duos terminos datos adhibere fme
f
De Rationibus , &c. 79
merum m mediorum proportionalium , quæ cum illis
progressionem arithmeticam efforment. Sol. Dividatur
differentia inter duos terminos datos per m -+- I , & quo
tiens erit differentia , quæ in progressione quæsita com
munis erit. Sic ut introducantur 6 media proportionalia
inter 4, & 18, fiat m = 6, ac subtrahendo 4 è 18, par
tiemur differentiam I 4 per m -+- I, seu per 7 & quotiens
2 erit differentia communis progressionis , quæ proinde
erit + 4.6.8. Io. 12. I4. 16. 18. Ex ( §. I97 ) habemus v =
a + ^TTd, ergo v — a = aTid. Hoc est, quod diffe
rentia inter primum , & ultimum terminum progressionis
arithmeticæ est æqualis producto differentiæ communis
per numerum terminorum, qui ultimum præcedunt: ergo
dividendo illud productum (nempe differentiam inter
primum , & ultimum terminum) per numerum termino
rum , quæ ultimum præcedere debent (tot nempe quot
media introducenda addito primo termino progressio
nis), habebitur alius factor , seu differentia communis:
ergo si m repræsentat numerum mediorum introducen
dorum , & a differentiam inter duos terminos , inter
• °.. d. - -

quos introducenda sunt , erit –£t- formula differentiæ


communis quæsitæ.
A R T ICU LUS III.

De Rationibus , proportionibus, & progressionibus Geo


fmetricis.

H££ ingentis usus in Mathematicis sunt ; & idcirco


*- dum ratio, proportio &c., nullo superaddito, no
minatur , Geometrica intelligitur.
f Dum
8o ' Pars IV. Art. III.
I99 Dum antecedens unius rationis continet exactè
consequens, dicitur ratio multiplex ; dupla nempe, tri
pla , &c. prout bis, ter &c. continet. Sed dum exactè
continetur antecedens in consequenti , dicitur ratio
submultiplex ; subdupla nempe, subtripla &c. prout bis,
ter &c. continetur.
2oo Si termini variarum rationum ordinatè multipli
centur, hoc est antecedentia per antecedentia, consequentia
per consequentia, producta formant unam ratio- „ , ,
nem , quæ dicitur composita. Sic multiplicando or- c : a
dinatè tres rationes...................... - * * /
resultat ratio composita ace: bdf; & quælibet ex *** *4f
illis tribus dicitur ratio componens. Dum rationes com
ponentes sunt , aequales , composita dicitur etiam dupla,
tripla &c. si componentes sint duæ, tres &c. ; sic si a:
b = c: d, ac: bd erit etiam ratio dupla cujuslibet è com
ponentibus; si a: b=c: d=e: f, ace: bdferit ratio tripla &c.
2o I Supposito (ut supponi communiter debet, nisi
aliud animadvertatur) quod exponens unius rationis di
rectæ resultat ex divisione consequentis per antecedens,
habebimus quod omnis ratio geometrica poterit gene
raliter exprimi per hanc formulam a : aq, seu per b : bq;
hoc est quod consequens rationis geometricæ semper est
aequale producto antecedentis per exponentem rationis.
Cum enim exponens rationis sit quotiens resultans ex
divisione consequentis per antecedens, patet quod con
sequens, seu dividendum, debet esse æquale producto
quotientis ( §. 34) per antecedens, seu divisorem ; ergo
generatim in omni ratione geometrica, si a sit antecedens,
& q exponens rationis, erit aq consequens, & poterimus
illam exprimere per a: aq, vel per b: bq, si b sit antecedens,
& q denominator rationis. Hoc supposito, dum ratio est
»
De Rationibus , &c. 8I
majoris inæqualitatis, exponens q erit fractio minor unitate;
sed si ratio sit minoris inæqualitatis, q erit numerus major
unitate. Sic in ratione 8: 24, q-3, nam cum sit antecedens
a+8, consequens est aq=8.3=245 sed in ratione 24:8, q-;,
nam cum antecedens sit a=24, consequens est aq-24-;=8.
2o2 Ergo omnis proportio geometrica poterit re
præsentari per hanc formulam a: aq : : b : bq. Cum duæ
rationes æquales esse debeant ( §. I86 ), exponens idem
esse debet ( §. 184 ): ergo si a , & b sunt anteceden
tia', aq., & bq erunt, consequentia ( §. 2oI ); ac per
consequens a : aq : : b: bq erit expressio generica omnis
proportionis geometricæ. -

2o3 Theor. I. Valor unius rationis non alteratur,


licet duo termini multiplicentur , aut dividantur per
eandem quantitatem. Nam una ratio semper est eadem,
nisi varietur exponens ( §. I84 ) ; sed in ratione a:
aq , cujus exponens est q , licet duo termini multipli
centur per quamlibet quantitatem m, ita ut sit am : amq,
non variatur exponens q : ergo am , amq sunt in eadem
ratione ac a : aq. Similiter probari posset quod ; & £ sunt
id eadem ratione ac a: aq: ergo a: aq= am: amq- £:£,&c.
2o4 Igitur duæ quælibet duæ quantitates sunt in
eadem ratione ac eorum dupla, tripla, dimidia, tertia
pars , &c. hoc est , fractiones habentes ; eundem deno
minatorem , sunt inter se sicut sui numeratores. Sic a: b
— * • * — 4 • * — * . *. ; mirwr * • * — ^.-*. l..-'
— * * * - * ' 3 - ; ' ' ' &c. igitur ;: ;=aq : bq
= a : b , cum sit qT*: qT*= 1 ; è converso fractiones ha
bentes eundem numeratorem, ac diversum denominatorem,
et
sunt in ratione inversa suorum denominatorum : ita + : — =
e. etc. ab /
c : b , cum sit + : + = £ : £( §. 2 o 3 ); sed juxta supra
f2 dic
82 -
Pars IV. Art. III.
dicta £ : £ = ac : ab = c : b ; ergo &c.
2o5 Theor. II. Una ratio duplieata æqualis est ra
tioni quadratorum terminorum unius ex componentibus;
triplicata autem rationi cuborum terminorum cujusli
bet è componentibus &c. Sint duæ rationes æquales compo
nentes a: aq , & b : bq , erit ab : abq* una ratio duplicata
(§. 2 o o); patet autem quod ab: abq*= a*: a*q*= b*: b*q*,
nam cum sit ( 1 84) a : aq : : b : bq , si in composita ab:
abq* substituimus pro b : bq , a: aq resultabit ab : abq*: :
a*: a*q*; si in eadem substituimus pro a : aq, b : bq, erit
ab : abq*= b*: b*q*. Si rationes componentes fuerint tres
sequentes a : aq , b : bq, c : cq erit abc: abcq3 una ratio tri
plicata ( §. 2 o o ), & eadem utendo substitutione ac in
- - v. •* • . -

anteriori , habebimus abc : abcq3= a3: a3q3:: b3: b3q3: :


e3: c3q3, ergo , &c. .

2o6 Theor. 3. In omni proportione geometrica pro


ductum extremorum æquale est producto mediorum.
Nam omnis proportio geometrica generaliter repræsenta
tur per a : aq :: b : bq ; sed in hac resultat prodüctum
extremorum abq = aqb producto mediorum : ergo &c.
sic si a : b = e : d erit etiam ad = bc ; ac consequenter
si b = c, seu si fuerit proportio continua ( §. 187) erit
ad — b*, hoc est cum proportio continua est , produc
tum extremorum æquale erit quadrato medii. -

2o7 Ergo quoties habeamus duo producta æqualia,


habebimus proportionem , si considerentur duo factores
unius producti tanquam extrema , & duo alterius tan
quam media. Sic si mn = rq, erit etiam m: r:: q: n;
si ab = c erit a : c :: I : b.
- -

-
Ex
De Rationibus , &c. 83
... ao8 Ex hac fundamentali proprietate proportionum
oritur, quod 4 quantitates proportionales a: b::c: d sub
sistunt in proportione , licet terminorum locus varietur,
modo sit semper ad = bc 5 sic habebimus, quod cum
sit a : b : : c : d, erit etiam.
I.* Alternando ...... . . . . a : c = b: d
2.° Invertendo... . . . . . . . b : a = d:c

3.
o
$ % *=; %
Componendo -


a + b): b=(c -+- d): d
• • —+- : -+- Q*

4* Dividendo.....{T}j;T?
5.° Comp. & divid. (a+b):(a—b)=(c+d): (c—d), &c.
, nam semper ad = bc , seu productum extremorum
æquale producto mediorum. -

2o9 Theor. 4. Si sint plures rationes æquales, erit


summa omnium antecedentium ad summam consequen
tium, sicut quilibet antecedens ad suum comsequentem.
Sit a: aq:: b: bq:: c: cq, erit (a-+-%+c): (aq+bq-+cq)::
a: aq::(a + b): (aq + bq)5 hoc est (a+b-+-c): (a-+-b-+-c) q::
a: aq : : b : bq:: c ; cq::(a + b): (a + b) q ; nam cum in
omnibus his rationibus idem exponens q communis sit,
necessario erunt æquales ( §. I84) ; ita si a : b : : c:
d:: e : f, erit etiam (a -+- c-+-e): (b + d + f):: a: b : : c:
d:: e: f::(a + c): (b -+- d). , • -

2 Io Theor. 5. Si plures proportiones multiplicentur,


aut dividantur ordinatè, producta erunt proportionalia.
Sic multiplicando proportionem
a : aq : : b : bq -

per c : cp : : d : dp
resultat ac : acpq : : bd : bdpq
quorum producta proculdubio sunt proportionalia (§. 189)
f3 CUJIIA
84 Pars IV. Art. III.
cum utrique communis sit exponens pq, aliundeque pro
duétum extremorum æquale sit producto mediorum. Si
militer dividendo
a : aq : : b : bq
per c: cp : : d : dp
resultat *c • : *?
- c p.
:: -.
d
: dp
'?
vera proportio , cum communis sit idem exponens £ , &
itidem produ&tum extremorum sit aequale produ&o
mediorum.
' 2I I Ergo eædem potentiæ, & radices quarumlibet
quantitatum proportionalium, erunt etiam proportiona
les. Nam ultra di&ta ( §. 2 Io ) , si a : b : : c : d, erit
ad = bc , & a" d*= b"c" ; ergo ( §. 2o7 ) a*: b": :
¢": d”. -

nr , n

Similiter cum sit a : b : : c : d erit 1^a : 1^5': :


• " •— . " •— - - -L -i-
1^3 : V^a ; nam cum sit ad = bc , erit a * d n = b *
1 i i
1 - - -

c7 ; ergo ( §. 2 o 7 ) a7: ô7 : : « 7 : d7, seu 1^a :


- 1^5 1^? 1^â : : : -

a 12 Theor. 6. Omnis progressio geometrica potest


generaliter repræsentari per- banc formulam + a. aq.
aq*. aq* . aq*.... aq*T*.
In ea verificatur quod eadem sit continentia cujus
1ibet termini in sibi immediato ; nam dividendo quem
. libet per præcedentem , resultat idem exponens q ; sed
hic est cara&ter progressionis geometricæ ( §. I88 ):
: ergo &c. , -

2 13 Hæc formula erit eadem, licet exprimatur hoc


modo -::- aq°. aq*. aq*. aq* . aq* . . . . aq*T*, in quº, si
•; 3
De* Rationibus , &c. 85
facimus a= I , convertetur in -:- q*. q'. q*. q*. q*. q *
.... q*-*, ubi repræsentatur series potentiarum successi
varum perfe&tarum cujuslibet quantitatis : ergo illæ po
tentiæ sunt in progressione geometrica , & earum expo
nentes in arithmetica. -

2 14 Media formula generali ( §. 212 ) convinci


tur primò : in omni progressione geometrica produ&tum
extremorum esse æquale produ&to duorum aliorum quo
rumlibet terminorum æque distantium ab ipsis, seu qua
drato termini medii , si termini progressionis sunt inter
se impares. Nam in + a. aq. aq*. aq*. aq* resultat
a . aq* = aq . aq* = aq*. aq*.
215 Secundò, quod in qualibet progressione primus
terminus est ad tertium , sicut quadratum primi ad qua
dratum secundi : ad quartum sicut cubus primi ad cu
bum secundi, ac generatim primus ad terminum m , sic
ut potentia m— I primi ad potentiam m— 1 secundi.
Nam in -::- a . aq. aq* . aq*.... aq*-* certum est a:
aq*:: a* : a*q* ; a : aq* :: a* : a* q* ; a : aq*-* :: at-*:
a*-* q*-*, quoniam in his omnibus casibus produ&tum ex
tremorum æquale est produ&to mediorum.
2 16 Tertiò, quod in omni progressione quilibet ter
minus æqualis est produ&to primi per exponentem com
munem elevatum ad potentiam æqualem numero termi
'norum præcedentium. Nam in + a. aq. aq*. aq*. aq*.
aq*.... aq*-*, quintus terminus v. g. aq* æqualis est
produ&to primi a per exponentem communem q eleva
tum ad quartam potentiam, quoniam 4 sunt termini quin
tum præcedentes. Sic hæc proprietas generaliter expri
metur per x = aq"-*, ita ut x denotet quemlibet termi
num : a primum : q exponentem rationis , & m locum
quem terminus x occupare debebit.
f4 – Pro
w
86 Pars IV. Art. III.
217 Probl. I. Datis tribus terminis unius propor
tionis, quartum invenire. Sol. Posito quod hic sit x , fiat
operatio locando incognitam in loco respondente : fiat
postea æquatio produ&torum extremorum, & mediorum,
in qua segregata incognita , habebitur valor termini sul
perstitis. Si quæratur v. g. quarta proportionalis ad a, b, c,
faciemus a : b :: c : x , erit xa = bc , & x=5 : ergo a:
b : c : 5. Ex. Sint a & à duo primi termini pro

portionis, & c quartus, ita ut tertius deficiat ; facie


mus a : b : x : c , erit ac = bx , & x = #, & habe
«ac

bitur proportio a : b :: £ : c ; in hoc problemate con


tinetur celebris regula trium , de qua postea.
2 18 Problem. 2. Invenire summam S omnium ter
minorum unius progressionis geometricæ , cognitio primo
termino a , & ultimo , & exponente communi q. Solut.
Quoniam in una progressione omnes termini , ultimo ex
cepto, sunt antecedentia, & omnes, primo excepto, sunt
consequentia ( §. I88 ), erit ( §. 2o9 ) SEÜ :S-a::
a : aq ; hoc est Saq — avq:=sa — a*, seu dividendo M.*

per a , sq — qv = S — a , & transferendo sq — s =


vq —- a , seu denique s = =; ; quæ formula inserviet
etiam ad addendas series decrescentes. •^*

Si nobis proponamus additionem v. g. seriei decres


centis -:-;. ;i &c. continuatam usque in infinitum, ul
timus terminus deveniet = o ; & invertendo seriem ut
sit crescens, habebimus primum terminum a = o, pos
tremum v = £ , & exponentem communem q = 2 , &
ita faciendo has substitutiones in formula generali , ha
bebimus s = £=*= £;is* = + = 1.
219 Problem. 3. Datis tribus è quatuor rebus unius
- pro
De Rationibus , &c. 87
progressionis geometricæ , primo termino = a , ultimo
= ö, exponente communi= q, & numero terminorum=
m , quartam invenire. Scimus ( §. 216 ) quod v =
n- •r

aq*T' ; ergo 1° a=7= ; 2° q=1^+ ; 3° q" = 3,


hoc est quod numerus terminorum m æqualis est exponen
ti habenti denominatorem communem q , qui æqualis sit
produ&o ultimi termini per di&tum denominatorem com
munem , diviso illo produ&to per primum terminum a.
Ad facilius inveniendum valorem m recurritur ad Lo
garithmos 5 & licet de illis sermo adhuc à nobis non sit
institutus, formulam deducemus, quæ facile postmodum
intelligetur , & applicabitur. Cum itaque sit v =
n- -I
aq , erit Lv = La -+- m—1 Lq , transferendo Lv —
- Lv-L -

La = m—I Lq , seu m - I =*E*, & denique n =

22o Problem. 4. Introducere unum , aut multa me


dia proportionalia inter duos terminos datos a , & b.
Solut. Casus I. Ad introducendum unum medium pro
portionale , habebimus ( §. 187 ) -::- a . x . b , hoc est
a : x :: x : b 5 ergo ( §. 2o6 ) ab = x* , yx = Vab.
Casus 2. Inter a , & b introducenda media m : ergo
terminum b præcedent m -+- I termini. Nam media m
ultra terminum a sunt m + I. Hoc posito , si vocetur
* exponens communis inveniendus, habebimus (§. 216) m+I

b = ax” , ex quo denique exit x = 1^% , formula


generalis exprimens exponéntem communem progressio
nis quæsitæ, exprimente m numerum mediorum introdu
cendorum inter primum , & ultimum terminum a & b.
m+ I m+ I m+I

Et ita habebimus + a 1^a* j^a*-}• v^a*-}s


e. •

Va
88 Pars IV. Art. III.
nq + 1

j^a-* &c. usquedum expohens termini b deveniat —


m -+- 1 , quo casu exponens a erit = o , & terminus
m+ r ao°*-* — 5.

- 22 1 Problem. 5. Introducere numerum m mediorum


proportionalium inter terminos unius progressionis geo
nmetricæ hujus formulæ + aq*. aq'. aq* . aq*. aq* , &c.
Introducatur ( §. 198 ) numerus m mediorum propor
tionalium, arithmeticorum inter exponentes , denominato
ris communis. In quolibet termino progressionis propo
sitæ habebuntur hoc pa&to exponentes respondentes ter
minis introducendis ( §. 2 13 ). V. g. introducendi sint
quatuor termini inter singulos progressionis propositæ;
habebimus + aq* . aq* . aq* . aq*. aq* . aq' . aq* .
aq3 . aq*. aq*aq* &c.
Notandum : quod si duæ quantitates a & b sunt hu
jusmodi , ut incremento, aut decremento. quantitatis a
respondeat incrementum , aut decrementum quantitatis b,
ita ut si a deveniat aq , b deveniat bq , dicitur a esse
dire&è sicut b , & indicatur hoc modo a = b. Sed si
incremento , aut decremento in a , respondeat decre
mentum , aut incrementum proportionale in b , ita ut si
a deveniat aq , b deveniat +, dicitur quod a, est inver
sè sicut à . & ita exprimitur a = +.
ARTICULUS IV.

1)e Logarithmis.
' 222 / I VErmini progressionis arithmeticæ responden
. tes terminis geometricæ, dicuntur horum Lo
ga
I)e Logaritbmis. 89
garithmi ; & cum exponentes progressionis geometricæ
Sint semper in progressione arithmetica (§. 213), illi
exponentes erunt Logarithmi, singuli suorum terminorum
respondentium. Sic in qualibet progressione geometri
ca -::- a°. a*. a*". a3*. a**. a*". a°" &c. exponens o
erit Logarithmus unitatis. . - -

223 T Si in hac progressione multiplicamus v. g. se


cundum terminum a" per quartum a*", produétum a**-*
quantitatis a" & quantitatis a*, = a**, est quintus ter
minus progressionis, cujus Logarithmus est 4m , hoc est
summa exponentium faéiorum ( §. Io7): ergo Logarith
mus unius produ&ti est summa Logarithmorum faéiorum.
Si in eadem dividatur terminus sextus a*" per tertium
a*", quotiens a*-*"=a*" est quartus terminus progressio
nis, cujus Logarithmus ( §. 222) est 3m; hoc est differen
tia exponemtium divisoris, & dividendi ( §. I 13): ergo
Logarithmus unius quotientis est differentia resultans è
subtra&ione Logarithmi divisoris è Logarithmo dividendi.
224 Si facimus a = Io , & m = I , progressio an
tecedens transformabitur in hanc ::-. Io°. Io*. Io*. Io3.
Io4. Io*. Io*. Io7. &c. quæ nempe deservit formationi
tabularum Logarithmicarum, & sui exponentes o, I , 2,
3 , &c. sunt respe&tivè Logarithmi num. I , Io, Ioo,
Iooo &e. num. Io dicitur basis logarithmica ; & gene
ratim basis logarithmica dicitur numerus, cujus logarith
1 mlJS … I. - -

225 Sed cum hi exponentes non offerant nisi Loga


rithmos progressionis decuplæ -:- I . I o. I oo. Ioco.
Ioooo. &c , ad inveniendos Logarithmos numerorum
intermediorum 2, 3 &c. II , I 2 &c. I o I , &c. intro
ducere cogitarunt 9999999 media proportionalia geo
metrica inter quemlibet terminum di&tae progressionis
- , l. - -:- I O.
9o Pars IV. Art. IV.
+ Io°: Io : Id* Io* &c , introducendo ad hunc effé&um
( §. 22 I ) 9999999 media arithmetica inter singulos
$xponentes terminorum di&tæ progressionis invenérunt
( §. 198) differentiam communem , progressionis arith
meticæ, quam formare debebant di&ti exponentes, esse
;;;;;;;; = o»o o o o o o 1 ( 57.); certique de eo , quod
cum exponentes sunt in progressione arithmetica , va
1ores num. 19 elevati ad potentias per illos indicatas,
necesse est ( §. 213) quod sint in progressione geome
triga , ac proinde quod di&ti exponentes sint eorum Loga
rithmi ( §. 222) , transformarunt progressionem ante&e-
'dentem in hanc £ 1 o*. i oooooooo*. i oooooooo^. , 6ooooooo3.
I .,ooooooo4, &c. = + I .,oooooooo. I. .,ooooooo. &c. (§. 6o),

in qua termini tam paulatim crescunt, quod ut ab I ad


Io perveniatur, decem milliones terminQrum, necessarii
sunt, ita ut necesse sit quod aliquis eorum coincidat cum
valore num. 2. alius cum 3, 4 &c. Hac via invenitur
quod terminus 1 o°*°*°°° = 2 , 1 o**"*** = 3,
Io°°°*°°°° = 4 , ita ut hi exponentes sint Logarithmi
num. 2 , 3 , 4 &c. - ' *• •
-

-
*•
- - -

226 Hinc infertur primò: quod omnis Logarithmus


constat duabus partibus, quarum, una ad lævam virgulæ
denotat integros exponentis, & vocatur cbaraéteristica;
altera ad dexteram exprimit fra&tionem decimalem, &
vocari solet mantissa. -

227 Secundò: quod chara&teristica Logarithmorum


omnium numerorum qui sunt inter I , & Io , est o: eo
rum autem qui sunt inter Io , & Ioo est I : inter Ioo,
& Iooo est 2 &c. Et ita chara&teristica unius Loga
rithmi constat semper tot unitatibus, una minus , quot
notæ in numero, cujus est Logarithmus, continentur. Id
cir
De Logarithmis. 9I
circo viso Logarithmo, si ejus chara&teristica est 2, nume
rus, cui respondet, habebit tres notas , & viceversa , &c.
228 Si dicatur L, seu Log. Logarithmus cujuslibet
numeri , habebimus ( §. 223 ) Lab = La + Lb 5 si fa
cimus a = b , erit Lab = La* = La -+- La = 2 La ; er
go generatim La"= m La, hoc est quod Logarithmus cu
juslibet potentiæ æqualis est Logarithmo radicis multipli
cato per exponentem illius potentiæ. Sic ut elevetur
6 ad quartam potentiam multiplicabitur Logarithmus
o,778 I5 I per 4, & produ&tum 3, I I 26o4 erit Logarith
mus quartæ potentiæ num. 65 si quæratur igitur in ta
bulis numerus cui hic logarithmus respondet, invenietur
1296, qui quidem re ipsa est quarta potentia num.6. .
I

2 2 9 Si facimus m = + erit La*= La7 — + La;


hoc est, si dividitur Logarithmus unius quantitatis datæ
per indicem radicis extrahendæ, quotiens erit Logarith
mus radicis quæsitæ. -

2 3 o Juxta di&ta (§. 2 2 3) L£= La — Lb ; hoc


est, quod Logarithmus unius fra&ionis æqualis est Lo
garithmo numeratoris, detra&to logarithmo denominatoris.
A R T I C U L U S v.
De Regula aurea , seu trium.
231 Ocatur Ę trium ea , qua media è tribus
quantitatibus datis deducitur altera, quæ cum
datis formet proportionem. Nititur in proprietate fun
damentali proportionum ( §. 2o6 ), ac dividitur in
gireóìam , & indireéîam , seu inversam , ac harum quæ
libet in simplicem , & compositam.
Ut
92 Pars IV. Art. V.
232 Ut cognoscatur quando hæc regula est dire&a,
aut inversa , necesse est primo , accuratè distinguere
quænam sint quantitates respondentes, aut relativæ pro
portionis. Generatim causæ, & effe&tus sunt quantitates
relativæ. In hac quæst. v. g.: si 3o operarii dierum ?
spatio milliare unum itineris componunt , 3oo quot mil
liaria eodem temporis spatio perficient? patet quod 3o
operarii & unum milliare elaboratum, nec non & 3oo
operarii, ac milliaria elaboranda sunt quantitates re
lativæ. Secundò: sciendum quod inter quantitates cog
nitas , semper duæ sunt homogeneæ , seu ejusdem spe
ciei , alia cum quantitate quæsita homogenea. Sic 3o,
& 3oo operarii quantitates homogeneæ sunt, unum mil
liare (elaboratum), & milliaria (elaboranda) similiter.
233 Hoc supposito tenendum : Primò, quod regula
trium est dire&ta semper ac è prima quantitatum homo
genearum cognita tanquam antecedenti , & secunda tan
quam consequenti , una ratione conflata , quantitas re
lativa primæ efformet cum quantitate relativa secundæ
eandem rationem majoris , aut minoris inæqualitatis. Hoc
est ( §. I84 ) quod si crescit , aut decrescit secunda
quantatis homogenea respe&tu primæ , debet etiam cres
cere , aut decrescere in eadem ratione quantitas relativa
ad secundam homogeneam respeétu relativæ primæ quan
titatis. In hoc casu incognita collocatur quarto in loco,
ac determinatur dividendo produ&tum mediorum per
primum terminum ( §. 2 17 ). Secundò: regula trium
est inversa semper ac efformata una ratione cum prima
duarum quantitatum homogenearum cognitarum tanquam
antecedenti, & secunda tanquam consequenti , si hæc
est majoris, aut minoris inæqualitatis, quantitas relati
va ad primam debet formare cum quantitate relativa ad
S€
De Regula aurea, seu trium. 93
secundam , eandem rationem , minoris tamen , aut majo
ris inæqualitatis. Hoc est ( §. 184 ) quod si crescit , aut
decrescit secunda quantitas homogenea respe&tu primæ, in
eadem ratione debet creseere , aut decrescere quantitas
relativa ad secundam homogeneam respe&tu relativæ ad
primam ; quo in casu incognita locatur in tertio loco,
ac determinatur dividendo produ&tum extremorum per
secundum terminum ( §. 217 ).
234 Dum mediis tribus tantum quantitatibus cogni
tis , quæritur quarta ad complendam proportionem, re
gula trium est simplex 5 est autem composita, dum ad
incognitam inveniendam, plusquam tres dantur quantita
tes. Hoc exemplis patefiet.
235 5o operarii excavationem 35o uln. certo tem
pore faciunt. Quæritur quot ulnas 32 operarii in eodem
tempore perficient ? Sol. Cognitis quantitatibus relativis,
necnon & homogeneis ( §. 232 ) ac efformata ex his
duabus ( §. 233 ) ratione 5o : 32 , quoniam quæstio ta
lis est indolis, quod in eadem ratione , qua 5o major est
32, etiam 35o uln., quæ est quantitas relativa ad 5o,
debet esse major quantitate relativa ad 32 (quæ nempe
quæritur), ex eo quod si 5o operarii faciunt 35o uln., fa
cient minus in eadem ratione, qua 32 minor est 5o , dice
mus quod regula est dire&ta, simulque simplex ( §. 234 ).
- - o

Idcirco dicemus (2 33. 1.") so : 32 : : 3 so : * = 114;:


= 224 uln., hæque erunt, quas 32 operarii perficient.
236 Ex. 2. In arce quodam alimenta sunt pro 3ooo
militibus, ad sex menses : augetur numerus militum us
que ad 45oo. Quæritur quandiu alimenta durabunt? Sol.
ormetur ratio 3ooo: 45oo , & quoniam quæstio talis
est , quod in eadem ratione qua 3ooo minor est 45oo,
quan
94 - Pars IV. Art. V.
quantitas sex mensium relativa ad 3ooo debet esse major
quantitate relativa ad 45oo (quæsita), quoniam si 3ooo
milites aluntur certa quantitate ciborum per 6 ménses,
patet quod eadem 45oo tanto minori tempore alentur,
quanto 45oo major est 3ooo, dicemus quod regula est
inversa, sed simplex (234); ita dicetur (233. 2.°) 3ooo :
- - - - — 3ooo. 6._
45 o o : : x: 6, seu x = Jää-*=4 •
237 Ex. 3. Si vestis 8oo militum valet 3ooooo de
nar., 5oooo quot valebit ? Sol. Scribamus 8oo : 5oooo::
3ooooo. 5oooo
3οοοοο : x = ;… = I 87 5 ο ο ο ο , pretium
8oo

nempe vestis 5oooo militum.


238 Ex. 4. Matriti diario 42 boves , ponderis 3oo
libr. consumuntur. Si alii pouderis 45o adducantur, quot
consumentur? Facile agnoscitur quod hæc regula est in
versa, quoniam numero libr. au&to, bovum numerus mi
nuitur. Sic erit 3 o o : 45 o : : x : 4 2 , seu x = £á*
— 2 8 boves.
239 Ex. 5. 2o homines Io diebus operis 14o uln.
conficiunt: 3o homines 24 diebus, quantum operis efficient?
Patet ( §. 234 ) quod hæc regula trium composita est.
Ut resolvatur, reducetur quæstio ad varias regulas trium
simplices, hoc modo. Si 2o homines certo tempore Io
v. g. diebus, 14o uln. operis elaborant, 3o homines eo
dem tempore quot laborabunt? Patet quod hæc regula
est dire&ta , quoniam incremento hominum respondet in
crementum ulnarum. Sic faciemus 2o : 3o :: I4o : *
— '* :2O32. — 2 1 o ulnas.
o.° Si 3o homines faciunt 21o uln. operis Io diebus,
iidem 24 diebus quot efficient? Itidem hæc regula est
dire&a, quoniam incremento dierum respondet incremen
tum
De Regula aurea, seu trium. 95
- • - • • • • — **° : **
tum ulnarum. Ideo dicemus 1 o : 24 : : 2 I o : * F °,3
— 5o4 uln., & hoc est opus elaborandum respondens
go hominibus, 2o diebus , ex eo quod 2o hom. s Io dieb.
faciunt 14o uln. In omni regula trium composita , ratio
inter quantitatem quæsitam, & ejus homogeneam cogni
tam determinatur præcisè per varias ratiQnes simplices: er
go componendo unam ex omnibus illis ( §. 2oo) juxta natu
Éam quæstionis , omnis regula trium composita reducetur
ad simplicem. Sic in casu proposito componendo rationes
simplices, habebimus 2o : 3o
IO : 24
2oo: 72o:: 1 4o : *= £*= 5 o 4
uln. ; quod reipsa est idem quod deduximus methodo ante
riori; nam profe&ò 2o homines laborando Io diebus, fa
cient idem quod decies 2o homines, seu 2oo in una die. Si
militer 3o homines 24 diebus facient idem ac vigesiesqua
tuor 3o, seu 72o homines in una die. Methodo tamen ante
riori utemur, quoniam in casibus complicatis clariùs appa
ret num inversio sit, aut non in rationibus componentibus.
24o Ex. 6. Si 4o Monachi 4 mensibus 6o amphoras
vini consumunt, quot mensibus 8o Monachi consument
18o ? Reducendo quæstionem ad regulas simplices, di
cemus I°: Si 4o Monachi consumunt 6o amphoras vini
4 mensibus, 8o Monachi quanto tempore easdem consu
ment ? Hæc regula est inversa ; quoniam quo major Mo
nachorum numerus, eo minori tempore consument eas
dem vini amphoras 5 ideo faciemus 4o : 8o :: x : 4.
aut x = 434 = 2 menses. 2.° Si 8 o Religiosi 2 mensibus
consumunt 6o vini amphoras , idem , Monachi quanto
tempore consument 18o? Patet quod augmentum am
phorarum vini respondet augmento temporis consump
£ tio
96 Pars IV. Art. VI.
tionis ab eodem Monachorum numero, ac proinde re
gula est dire&ta. Ideo dicemus 6 o@ : 1 8 o @ : : a m* : «m*
z . 18o - .

= *#*= 6 menses ; & in eodem tempore dicemus quod


8o Monachi consument 18o vini amphoras, eodem res
pectu , quo 4o consumunt 6o amphoras 4 mensibus.
A R TICU LU S V I.
De Hujus regulæ applicatione.
24I RĘ trium variè applicata,ex his rebus,quibus
applicatur, nomen sumit: ideo est regula asso
ciationis , lucri , & alligationis. Regula associationis vo
catur, dum agitur de dividendo lucro, aut damno inter mul
tos socios, secundum proportionem rerum ab unoquoque
contributarum. Proinde ad sequens problema reducitur.
242 Probl. Dividere numerum datum = a in quem
libet numerum partium , quæ sunt inter se sicut quantita
tes m , p , q &c. 5 hoc est quod prima pars sit ad secun
dam, sicut m ad p 5 ad tertiam sicut m ad q &c. Sol. Si
vocetur x prima pars, ad inveniendam secundam, fa
ciemus juxta conditionem problematis m : p : : x : £*= se
4
cundæ parti; item m : q : : x : 1*= tertiæ parti ; & quo
ma

niam summa omnium harum partium debet esse = a , habe


bimus x -+-£ -+-+ = a , & multiplicando per m , ma =
- - • - am a

m x -+- px -+- q x= (m —- p —- q) x, unde exit x - ATIEAEE,


'ac sequens analogia m+ p + q: m :: a : x , hoc est : sum
ma omnium partium proportionalium est ad primam illa
rum partium , sicut numerus dividendus ad primam par
tium , in quas dividi debet.
-
Si vocetur A secunda pars, & substituatur valor in
Ven
De Hujus regulæ applicatione. 97
ventus num. *, erit 4 = £ = ==£;-=; : ergo m-Fp +q.
p :: a : A ; hoc est: summa omnium partium proportio
nalium est ad secundam earum, sicut dividendus ad secun
dam partium, in quas dividi debet. Si vocetur B tertia pars,
inveniemus eadem methodo (m + p + q): q:: a: B 5 ac
generatim summa omnium partium proportionalium da
tarum est ad partem n****** ipsarum , sicut dividen
dus ad n**"*" partium, in quas dividi debet. Hoc sup
posito, sit Cas. I. Supponatur quod A, B, C societatem
ineunt. A tribuit Ioo denar., B 5o, C 32o. Ex hac sum
ma provenit lucrum 18oo aur., qui inter singulos distri
bui debent secundum proportionem rerum contributarum.
Hoc idem est ac dividere numerum I8oo aur. in tres
partes, quæ sint inter se sicut Ioo , 5o, 32o : ergo ad
inveniendam partem respondentem A, faciemus Ioo+ 5o
-+- 3 2 o = 47 o : I o o : : I 8 o o : x = *;°= 3 8 2
-+- 33 aur. Ad eam inveniendam , quæ respondet B , facie
mus: I o o —— 5 o -+- 3 2 o = 47 o : 5 o : : I 8 o o : x =
*;;ie = I 9 1 -- â; aur. Ad tertiam C inveniendam facie
mus I o o -+- 5 o -+- 3 2 o = 47 o : 3 2 o :: I 8 o o : *
=*#*= 1 2 2 s--;; aur. -

Cas. 2. Supponatur quod A , & B societatem ineunt.


4 præbet 24o argenteos pro 8 mensibus: B autem 85o pro
6 mens. Cum hac summa damnum incurritur 6 aur. Quæ
nam damni portio singulis respondet ? Hæ , & similes
vocantur regulæ societatis compositæ, seu cum tempore,
ac resolvuntur eodem modo ac in casu anteriori , ea ta
men cum differentia , quod in his portio singulorum mul
tiplicari debet per tempus pro quo imponitür ; nam reip
sa idem est imponere 24o argent. pro 8 mens. , ac oc
g2 [Q~
98 Pars IV. Art. VI.
togies 24o pro uno mense ; aut 85o pro 6 mens., ac se
xies 85o pro uno mense. Hoc supposito , ad inveniendam
partem respondentem 4 , faciemus 24o. 8 + 85o. 6 =
• ^ - - - - — 6o • 19*o _
7 o 2 o : 2 4 o . 8 = 1 9 2 o : : 6 o : x = ,;;;*= 1 6
—+- -£ arg. Ad inveniendam partem respondentem B , fa

ciemus I 9 2 o -+- 5 1 o o = 7 o 2 o : 5 1 o o : : 6o : &


=*#*= 43 -+-;3 arg.
243 Regula lucri vocatur ea quæ adhibetur ad in
veniendam quantitatem solvendam pro aliqua nummorum
portione , certis conditionibus præstita. Est lucrum sim
plex, & compositum. Illud est quod pro summa collata sol
vitur: hoc, quod pro summa , ac redditibus procedenti
bus solvitur. Sequentia problemata casus frequentiores
circa præsens propositum comprehendent.
244 Probl. I. Data summa , lucro inde processuro,
nec non & tempore post eam ad lucrum impositam trans
a&to , invenire summam sortis, ac redditus elapsos.
Sit sors= a, tempus transa&tum = t, summa sortis, ac
lucri=s, lucrumannuum singulis sortis unitatibus respon
dens = r, cujus valor facile invenietur, si dicatur: si Ioo
unitates annuatim tantum præbent, una unitas quid præ
bebit ? Hoc supposito , dicemus : si I dat = r lucrum
annuum, omnis sors a quantum præbebit ? vel I : a :: r : x
= a r, lucrum respondens sorti a in uno anno : ergo in an
nis t erit illud lucrum = art, cum sit I : t :: a r: x = art,
consequenter, post annos t habebimus s = a + art, unde
o - -*— • o α^ •• ••

sequentes formulæ prodeunt 1.° a =;==;; 2. a : '°

3.° t=*E*. Supponamus quod quidam mutuo præbuit 8 6 2o


arg., assignato redditu 4 per singulos Ioo annuatim. Post
6 ann. exigit sortem, ac redditus elapsos. Quæritur quan
- tUIn
De Hujus regulæ applicatione. 99
tum recipiet? In hoc casu a=862o arg., t = 6 ann., r = o,
o4, cum sit 1 o o : 1 :: 4 : x =:#, = o , o 4 ( §. 57 )
ergos=362o + 862o. o, o4.6=862o + 2o68, 8 =
Id688, 8 ; & in quolibet alio casu , mediis fòrmulis su
perioribus , ac cognitis tribus è quatuor quantitatibus
s, a, r , t, invenietur quarta. -

* 245 Prob. 2. Data pensione annua , & numero an


norum , quibus soluta non fuit, & reddituum incremento
ex solutionis omissione proveniente per singulos annos,
summam pensionis , & reddituum invenire. Sol. Sit pen
sio annua = p , numerus ann. quibus omissa fuit solu
tio = t, lucrum annuum ex qualibet unitate proveniens
= r, ac summa quæsita = s. Et quoniam pensio solvi non
debet nisi post annum completum , patet quod primus
annus usuram non præbet ; ideo hæc erit = o ; sed in
fine secundi anni erit pr, cum sit I : p :: r : pr ; in fine
tertii, 2pr, in fine quarti 3pr, ac denique post annos t erit
pr (t—I). Et ita post annos t redditus efformant pro
gressionem Arithmeticam -:- o. pr. 2pr. 3pr.4pr....
(t—I) pr , cujus primus terminus = o, ultimus = (t—I)
pr , & num. terminorum = t, & per consequens summa
( §. 1 9 6 ) erit = •«-*»r. ; si huic reddituum summae
adjicimus pensionem respondentem ann. t, seu pt, pro
diet summa quæsita s = 11%=!-- pt =2*—2pt
2s
2. Gr.
•.
;
pt ; 2 ©

o
unde prodit 1.° p = r(!—1)-+-a . t ? 2. .
pr(E) 3 3.° & c
- 2

Supponamus quod thesaurarius pensionem 6oo aur.


cuidam annuè præbere obligatus , suspensionem solu
tionis per Io ann. à creditore obtinet , eo pa&o ut
illis transa&tis solvere debeat redditus omnes ex tota
33 SU] In
I OO Pars IV. Art. VI.
summa procedentes, quinque nempe per singulos roo.
Erit p = 6 o o aur. r = o, o 5 , & t = 1 o, ex quo
resultat s = 15**. 1 o. 6 o o = 73 5 o aur., & auxilio
formularum , cognitis tribus è quatuor quantitatibus p,
r, t , s , facile agnoscetur quarta.
246 Prob. 3. Data sorte , tempore ex quo ad usu
ram posita est , & annuis redditibus per singulos 1oo,
invenire post illud tempus summam sortis, ac reddituum,
lucri nempe compositi. Sit sors = a , lucrum simplex
annuum cujuslibet unitatis = r , tempus = t , summa
quæsita = s. Erit igitur unitas, addito lucro ab ea pro
cedente , post unum ann. = I + r = q , cujus valor fa
cile invenitur per hanc proportionem : si Ioo post ann.
fiunt Io5, quid fiet 1? vel Ioo: I :: Io5: q = I, o5 (§.62);
& quoniam I producit q uno ann., idem q factus jam
sors initio ann. sequentis , in fine illius producet q*, eo
quod sit I : q:: q: q*, & ita debitum pro una umitate sortis,
& lucro (composito) ab ea procedente in fine secundi
anni erit q*: in fine tertii q*5 ac denique post ann. t, q';
ad inveniendam igitur post annos t summam s totius
sortis, & reddituum (ad lucrum compositum), faciemus:
si I sortis in annis t devenit q', tota sors eodem tempore
quò deveniet ? 1 : a : : q' : x = aq'= s ; unde prodeunt
<; *
· t.
Ls-L
**a=; 5 2.° q = 1^4, vel Lq= *=*; 3.° *=*E* -

Supponamus quod tutor quidam tradit 2oooo aur. pupilli


ad usuram, 5 v. g. per Ioo 5 post primum ann. solvunt
sortem cum lucro respondente , & utrumque rursus eodem
- • v

modo fœneratur, ita ut in secundo ann. sors constat è sor


te primi ann., & insuper è lucro producto in illo anno.
- Idem
De Hujus regulæ applicatione. Io 1
Idem fit per 6 ann. spatium. Quæritur quantum tutor
pupillo post hoc tempus debebit? In hoc casu a = 2oooo
aur. t = 6 ann. r = o, o 5 , q = I, o 5, consequenter de
bitum tutoris s = aq*= 2oooo. ( I , o5)*= 268oI, 8 aur.
247 Probl. 4. Data pensione annua , tempore ex
quo solvi desiit , ac redditu assignato per singulos Ioo,
invenire post illud tempus summam pensionis , ac reddi
tuum, in lucro composito. Sit pensio annua = p, tem
pus ex quo non solvitur = t, redditus annuus cujuslibet
unitatis pensionis = r, una unitas cum ejus redditu post
ann. = I + r = q, summa quæsita = s. Juxta suppositio
nem , in fine primi anni solum erit debitum = p ; in fine
secundi debebitur pensio p illius anni, & præterea illius
usura in uno anno, quæ invenietur dicendo I: p:: q: pq,
ita ut in fine secundi ann. erit debitum = p + pq; in fine
tertii debebitur pensio p illius anni, & usura ex p + pq,
quæ etiam invenietur, dicendo I : p EFpg: : q: p7-Epq*,
cum quo in fine tertii ann. erit debitum = p —— pq —— pq*,
ac denique inveniemus quod in fine ann. t debitum erit
=p-+- pq--pq*-+-pq'....-+-pq*T*, quæ est progressio geo
- • t-r_ I
metrica, (§. 2 1 2), cujus summa (§. 2 1 8 ) est 4.4 ——.
- - q— I
- •I
P = — . p = s = ad summam pensionis, ac reddituum
- r
- - •. ' · pr.y ,

in lucro composito post ann. t, unde exit 1.° p = -;— .


-
• •I
L(£--- I L(£ -+- 1 4
2.° f c £(;- 1) 3.° Lq = /(#-- 1)
L q. £* .
-* •

\•*
, ^
.

Supponamus quod pensio annua sit 2 4 o o aur. , quæ


solvi desiit spatio 8 ann., facta conventione solvendi 4 pro
£4 Ioo,
I O2 Pars IV. Art. VI.
1 o o , ad lucrum compositum. Erit p = 2 4 o o , t = 8,
r = o , o 4 , q = 1 , o 4 , ac consequenter post octo ann.
erit , modica cum differentia , debitum s = (1-3£=*.
2 4 o o = 2 2 I 4 o aur.
248 Vocatur regula alligatiomis ea quæ adhibe
tur in consideranda mixtione diversorum , duobusque
quasi ramis constat 5 aut enim agit de inveniendo pretio
medio unius mixtionis , data quantitate, ac pretio sin
gulorum mixtorum, aut de invenienda proportione, qua
hæc misceri debent , cognito eorum pretio , ac pretio
medio, seu mixtionis.
249 Cas. I. Datis duobus miscendis , A nempe,
cujus pretium est m , & B, cujus pretium est m , inve
nire pretium mixtionis , ut venditor nec lucrum , nec
detrimentum patiatur.
Considerando quod in mixtione præcise continetur
summa duorum miscendorum 4 + B, ac consequenter
eorumdem pretiorum Am + Bm, patet quod summa 4+ B
miscendorum debet esse ad summam Am + Bm pretio
rum , sicut pars quælibet mixtionis ad suum pretium;
hoc est ZTLEIE: I :: Am--Bm: x = £#, quæ quidem
expressio manifestat pretium unius partis mixtionis.
Quæritur quanti vendi debeat marcus mixtionis ex
4 marc. argenti , pretio I5o arg. pro singulis, ac I6,
pretio 2oo argent. conflatæ, ut nec lucrum , nec detri
mentum sit. In hoc casu A = 4, m = 15o, B = 16, n =
• Am-+-Bn _, 4. 1 5o—-i6. 2oo
2oo , consequenter erit marcus x = #£# = A-EöT
= I9o. arg. -

25o Cas. 2. Datis pretiis miscendorum, invenire in


T.
- •> qua
De Hujus regulæ applicatione. I o3
qua proportione misceri debeant, ut ad certum pretium
vendi queant. Regula. I.° Scribantur pretia, vel circums
tantiæ miscendorum in una columna , & pretium medium
paulò ad lævam, linea verticali separatum.
2.° Sumatur distantia pretii cujuslibet è miscendis
à pretio medio, & hæ differentiæ reciprocè, ex adverso
ad pretia scriptæ , expriment quota pars illius , cujus
pretium ex adverso est, mixtionem ingredi debeat.
251 Ex. 1. Ex vino , pretio 22 arg. pro amphora,
& alio Io arg., mixtio fieri debet , cujus pretium sit I5
arg. pro amphora. Dispositis pretiis , ut 22 • • • 5
jacet, sumitur differentia I5 ad Io , quam
scribo è regione 22. Sumo deinceps diffe-
15; Κ• •. z
rentiam I 5 ad 22, seu 7, eamque reciprocè 12
ex adverso ad Io loco. Et dicam quod mixtio facta ex
5 amphoris vini, pretio 22 arg. , & 7, pretio Io arg., æsti
mabitur præcisè 15 arg,, cum in omni casu sit **#1°=15.
I2

Notandum quo duo quilibet alii numeri, qui in eadem


forent ratione, in qua est 5 ad 7, ut eorum dupla, tri
pla &c. , ( 2o4) similiter quæstionem solvent.
252 Ex. 2. Facienda sit mixtio ex triplicis generis
vino, quorum, unum 16, aliud 1 I , aliud 8 arg. pretium
habeat, I 2 arg. æstimanda. In hoc casu , & similibus
singula singulorum pretia separatim sumenda, acsi uni
ca forent. T .
Et dicemus quod ex 5 amph.
vini primi generis , 4 secundi , ae
4 tertii, mixtio desiderata fiet.
e; 16... 4+ 1 =5
II • • • 4'
8. .. 4
253 Semperac unum ex pretiis majus sit pretio
medio , reliqua autem minora , præfata methodo ute
mur. Sed si unum minus sit pretio medio, cætera autem
IIlà
I O4 Pars IV. Art. VI.
majora , in sensum contrarium procedetur , locando &
regione pretii minoris differentias 8
cæterorum ad medium , ac è re-
• - - II · · ·
• • Io+4+1=15
gione cæterorum omnium diffe- 1o I 2.
rentiam pretii minoris ad me- 3 ? © ©

dium. v. g. • • • • • • • • • • • • • ... - - -

254 Ex. 3. Collector quidam habet vina triplicis huius


pretii, 3o, 18, 19 arg. pr9 amphora. Quæritür quantum
ex duabus speciebus inferioribus 3o • . I 2 + 4= 16
misceri debeat cum Io amphoris
superioris, ut 22 arg. æstimetur.
»; 18.. 8
Io . . 8.
Procedendo juxta dicta ( §. 253 ) habebimus, quod ex
mixtione 16 amphor. vini primi generis, cum 8 singu
lorum aliorum , fiet mixtio desiderata. Sed cum colléc
tor nolit plusquam Io amph. vini superioris miscere,
patet quod eo minori portione- aliorum indegebit , quo
Io minus est I65 quod quidem per hanc proportionem
determinabitur. Si I6 minuitur usque dum deveniat Io,
quantum 8 diminui debet? Seu 16:8:: Io : sw=? = 5
amphoras vini pretii supremi, seu 18, ac totidem pretii Io.
255 Ex. 4. Ex saccharo pretii tri- ,-,., .. 3
plicis, Io nempe, 8, & 4 arg. pro li- 7< 8 . . 3
bra, 6o libr. pretio 7 arg. componen- 4 • •. 3+ I=4
dæ sunt. Quantum ex singulis desumi , * * 5 ' *~*t
debet ? - IO

256. Procedendo juxta dicta (§. 253) habemus Io lib.


sacchari, pretio 7 argent. Cumque velimus ut sint 6o,
necesse erit ut singulæ portiones augeantur in eadem
ratione, qua augetur Io usque ad 6o. Hoc obtinebitur
per hanc proportionem: si Io augentur usque dum fiant
6o, quælibet portio singillatim quantum augeri debebit?
Hoc
De Hujus regulæ applicatione. Io5
Hoc est I o : 4 : : 6 o : x =3= 24 lib. sacchari, pre
tio 4 argent. 1 o : 3 : : 6o : x = 3 = 1 8 lib. sacchari,
pretio Io argent., & totidem 8 argent.
257 Probationes omnium operationum circa alliga
tiones desumuntur ex dictis in fine ( §. 251 ).
A P P E N ID IX

I)e Aliquali serierum motione.

258 SEries idem est ac polinomium, cujus termini le


... ” gem constantem servant. Tales sunt omnes pro
gressiones arithmeticæ , & geometricæ. Dicitur finita,
dum constat determinato numero terminorum ; infinita,
autem, quæ constat infinitis terminis, seu qui in infinitum
continuantur. *- .

'Series illâ, in qua valor cujusque termini major est


quam antecedentis , dicitur divergens; si autem è con
· verso, convergens. Ex quo infertur series eo esse magis
convergentes, aut divergentes, quo valor cujusque ter
mini major est, aut minor, quam antecedentis.
: Dum series talis est, ut ad valorem cujusque ter
mini inveniendum , necesse sit alicujus, aut aliquorum
è præcedentibus valorem invenire, dicitur recurrens ; &
quidem primi , secundi , aut tertii gradus &c. prout
unius, duorum terminorum &c. valorem invenire opus est.
Series principaliores numerorum sunt , mumerorum
figuratorum , seu ordinum differentium ; po/ygonorum,
ac potentiarum. : -

259 Series numerorum figuratorum procedunt sicut


in exemp. sequentibus..........................
.. - - Cons
Io6 ' Pars IV. Art. VI. ' .

Constantes aut primi ordinis I. I. 1. r. r.&c


? Naturales, aut secundi ordinis I. 2. 3. 4. 5. &c.
# Triangul., aut tertii ordinis I. 3. 6. Io. 15. &c.
3. Piramid., aut quarti ordinis I. 4. Io. 2o. 35. &c.
Harum lex est , quod quilibet suorum terminorum de
bet esse summa terminorum seriei præcedentis usque
ad eum , qui correspondet in loco quem occupant: sic
termini secundæ seriei formantur per continuam addi
tionem unitatum 5 tertiæ autem per continuam additio
nem terminorum secundæ. Nam I = I , I + 2 = 3,
1 + 2 + 3 = 6 , I + 2 + 3 + 4 = Io , &c.
a6o Numeri resultantes è continua additione termi
norum unius progressionis arithmeticæ à I incipientis,
dicuntur polygomi ; dicenturque triangulares, quadrati &c.
prout progressio
differentia illiusDif. nis est I , 2, 3, &c.
Progres.Arithm. Num. Polig. •

1. 3. 3. 4. 5. &c... I I. 3. 6. 19. &c. Triang.


1. 3. 5. 7. 9. &c... 2 I. 4. 9. 16. &c. Quadrat.
1. Ä. 7. 16. 13. &c... 3 I. 5. 12. 22. &c. Pentag.
1. §. 9. 13. 17. &c... 4- I. 6.35. 28. &c. Exag-^*^*
Observatur quod secundæ differentiæ horum nume
rorum polygonorum sunt constantes ; & idem de tertiis
observaretür , si continua additione series aliæ efforma
rentur, &c.' ' i: . . . . . ' . i ';

a6i ' Vocantur series potentiarum eæ quæ resultant è


quadratis, cubis &c. terminorum seriei numerorum na .

(* , u
furalium I , 2, 3 , &c. ita- eriti. ' ' - ·· · · · ·· ·

r. 4. 27.
1. 8. 16. 125.
9. 64. &c. Series
25. &c. guborum um ex 1.2.3.4.&
Series quadrator 1.2.3.4sec.
»6»' Uitra has sunt plurimæ aliæ series numerorum.
Sed in invenienda earum lege , difficultas unice consistit.
Ää hoc, si illico , cognosci nequit, scribetur series sub
di ì
De Hujus regulæ applicatione. Io7
diversa forma , quæ aliqualem legis , quam sequitur,
ideam nobis exhibeat. Sic in hac serie v. g. +. § -j.
;:;. &c. scribemus +. ;;. ;{, . E#. &c.
8 4

Ubi apparet quod numeratores sunt termini unius


progressionis geometricæ subduplæ ( §. 199), & deno
minatores producta primi, duorum , trium primorum &c.
numerorum imparium.
263 Fractiones legitimæ , & radices potentiarum
imperfectarum vidimus qualiter ( §. 148) convertuntur.
in series infinitas. Nihilominus methodum ingeniosam
adhibebimus. Convertenda sit fractio ;… in seriem ordi
natam per x. Faciemus ; £;=4—-Bx-+-Cx*+- Dx3-+- &c.
tollendo fraction. erit a=(b-+-*) (4-+-Bx-+-Cx*+-&c.)=
bA —— bBx -+- bCx*-+- bDx3-+- &c.
—— Ax. —— Bx*—— Cx3—— &c.
in qua æquatione indeterminati manent coefficientes A, B,
C, D, &c., sed determinantur comparando singulum coeffi
cientium terminorum seriei secundi membri cum coeffi
cientibus suorum terminorum homologorum , seu ejusdem
potentiæ & in primo membro. Et quoniam a = a -+- ox -+-
ox*-+- &c. habebimus bA — a, bB-+-A = o , bC'-+- B = o,
bD-+-C=o,&c. hoc est 4=£, B=— ;,C=;, D=—;&c.
qui quidem valores si substituantur in prima serie , cui
aequalis facta est fractio , dabunt È = + — #-+- # —
«axe 3 a • a:2 ac 3
É -+- &c. = # (1 — + +-; — # -+- &c.).
Ubi observatur quod si x = b , summa cujuslibet
numeri paris terminorum est = o 5 imparis autem -
- •
I o8 -
Pars IV. Art. VI.
= £ , quæ quidem series dicuntur parallelæ. Si x < à se
ries erit convergens ( 2 58 ), ac consequenter magis &
magis approximabitur vero valori fractionis; sed si x > &
series erit divergens ( 2 58 ), & à vero valore fractionis
magis recedet. '
Ad extrahendam hac methodo radicem quadratam,
v. g. ex a*-+- ** faciemus 1^a*-- :*= A -+- Bx*-+- Cx*
-- Dx°-+- &c. erit.••.•••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••
a*-+- x*= Ae*-+- 2 ABx*-+- B*x4-+- 2 ADx°-+- &c.
-+- 2 ACx*-+- 2 BC*--&c;& sic
comparando coefficientes terminorum homologorum A*= a*,
12 AB = I , B*-+- 2 AC = o , 2 AD -+- 2 BC = o &c.
hoc est 4 = a, B = #, , C = — ;; D =,; &c. quo
rum valores si substituantur in serie A -+- Bx*—- Cx*-+-&c.

dant 1^a*-+- »*= a -+- £ — 3 —-; — &c. = a


(1 -+- # — ; --:;. — &c.). . . . . . .
. Ex quo observatur quod si x <a , series erit convergens
(§.2 58 ); sed si x > a erit divergens; & patet quod si lo
co x substituatur a , & loco 4 substituatur * , posito quod
sit x > a, series è divergente convertetur in convergentem.
- De additione serierum. * . ' .

264 Seriem addere idem est ac eius terminos redu


cere ad unicam expressionem finitam. .
265 Ad hoc quæritur methodus addendi aliquot se
ries, quarum producta tanquam formulæ erunt , ad
quas, si fieri potest, series addendæ reducantur. Ali
- -
quan
De Hujus regulæ applicatione. Io9
quando resolvitur series in alias, quas addi posse cog
noscimus mediis aliquibus formulis , ac postmodum,
juxta seriei constitutionem, adduntur , aut subtrahuntur
summæ inventæ , & ita obtinetur summa totius seriei.
Sic inventa formula ad addendos v. g. omnes terminos
unius progressionis geometricæ decrescentis ir infinitum,
per eamdem addere poterimus omnes series, quæ resol
vantur in multas alias , quarum termini sint etiam in
progressione geometrica decrescente. -

Hoc signum co significat infinitum . ac proinde ;,


£ denotant quantitates infinitè parvas.
2 66 - ir +
Sit ... *. 4. • —E
, • ■; * • T
* • • • • • • • • • ;;z
d. l][12] pro

gressio decrescens , ut necesse est ( 2 58 ) , ex eo quod


sit q > I (§. 2 o 1 ), crescentibus enim denominatoribus,
decrescet continuatè valor cujusque termini.
Si scribimus + ;a • • • • £; ; £; . ;
• o , series erit

crescens ( §. 2 5 8 ) , & applicata formula s = £;


( §. 2 1 8 ) erit a
d q.
= £ , v = ;. .. . . .
d
ac per conse
TF hq«o
quens s = , ita ut spreta quantitate infinitè par
q— I
d - - — *4 - - -

va ;;z , erit denique s = 57—5 * formula generalis mani


festans summam totius progressionis geometricæ , in in
finitum decrescentis.

2 67—+-3d Hoc supposito , addenda sit series # ,


a-+-2d • • -
*#*,
-

*}*, *#* &c. cujus numeratores sint in progressione


arithmetica ( 1 93 ), & denominatores in progressione geo
nmetrica ( 2 1 2 ). Ad hoc ordinabitur sub hac forma +,
43
I IO Pars VI. Art. VI.
4. d -f— d d.
d 4! </ 4
i;-- i;, ;; -- ; -- ; , ;;;-- i; -- i;--;;, &c.
ex qua deduci poterunt series sequentes, quæ totidem sunt
progressiones geometricæ ( §. 2 1 2 ).
+ +. í É É- &c. cujus summa ($. a6; ) est= E#a
© ©

•H* i;. j . ji. &c. cujus summa (§. 237) est= #,


-H* #; . ;;. &c. cujus summa (§. 2 67) est =;£t,
-H- #;. &c. cujus summa (§. 2 67 ) est= Ri£F
Omnes hæ summæ, prima excepta , efformant (2 1 2 )
progressionem geometricam + R = Â ¤=; . ;5=; . &c.
4 dq
cujus summa (§. 2 67 ) est = i;;=;;*ta;=, = bqa — zbq-+-%
& huic addendo summam ij*, primæ seriei , erit summa
- - - - ft—— — — *?
omnis seriei propositæ (§. 2 66)=,;t; -- ;;-£;;=;=
aq*-aq-+-dq lti 1i - - - - f - -

;;==;, multiplicatis terminis primæ fractionis per g-r,


quæ .formula inserviet etiam ad addendas omnes series
fractionum , quarum numeratores sint in progressione
arithmetica , denominatores autem in geometrica.
268 Vocatur terminus generalis unius seriei illa ex
pressio ex m ( quæ quidem denotat numerum terminorum),
omnes terminos seriei producens , eo solo quod in ea
successivè substituantur loco m numeri naturales I , 2,
3, &c. sic terminus generalis seriei I. 4. 9. 16. 25. &c.
est m*, nam faciendo successivè m = I , = 2 , = 3 , &c.
habebimus statim omnes terminos seriei I. 4. 9. 16. &c.
269 Summa generalis unius seriei est illa expressio
ex m , in qua si substituatur quilibet numerus integer , pro
ducit summam tot terminorum seriei, quot unitates sunt
in numero loco m substituto. Sic expressio
- ._ aq*
Tq —
- —I a eSt-

Sum
De Hujus regulæ applicatione. 111
summa generalis totius progressionis, ex qua cognosci
mus primum terminum a, numerum terminorum m , ex
ponentem communem q. -

o7o Probl. 1. Data summa generali unius seriei, in


venire ejus terminum generalem.
Clarè patet quod terminus generalis T æqualis est
summæ S omnium terminorum seriei, usque ad terminum
misimum inclusivè , excepta summa S' omnium terminorum
ejusdem , usque ad terminum n='I*"" inclusivè ; &
quoniam data summa generali S unius seriei , si in ea
substituatur m — I loco m , resultet necesse est summa
S' omnium terminorum ejusdem usque ad terminum
.— •

A-T**", patet quod hanc è illa subtrahendo, habe


bimus terminum generalem quæsitum T = S — S'.
Sit v. g. S = al q."— a , erit S'= d4**-*— a , & S —
-

- q— I _ q — I
S'= dq"— d. _ãg"— 4. aq* —+- d. - 4 —

Tq — 1 q— t q — I - q- I q- I

ad'T | ad' _ a 'T. ad'"(4-1) aq*-*— T.


q— 1 ' q— 1 q— 1 q — I -

271 Probl. 2. Dato termino generali unius seriei,


ejus summam generalem imvenire.
In hoc problemate solvendo , mirum quantopere tor
queantur ingenia. Sequenti tamen methodo ingentis ex
tensionis resolutionem assequemur. -

Sit T expressio rationalis numeri terminorum m , hoc


est T = an"+- bn"T'-+- cm*T*-+- &c.-+- v; supposito quod
summa generalis S = An**-*-+- Bn*-+- Ca"-'-- Dn"-*
-- &c. -- R, substituendo n — 1 loco n , erit
λ - S"—
1 12 - Pars IV. Art. VI. -
.
=A(n—i)"* '+B(—) -c(n—i)"-'--D(n—i)*-*-+&c.
— Æn"**._ „m , Am + i.m „m — 1 An Fi.mTE m — ,
=4n 4.m-+- In*-+-**£
-

*n —==;=;—* n*-*-+-&c.
-+- B. n"— B. m. n*-*-+- *#£=* n*-*— &c.
m •I
—+- C. m — Cm — I. n"T*-+- &c.
—— D . n"*T* — &c.
Ergo S — S', seu an"+- bn*T'-+- cn*-*-+- di "-*-,- &c.
AFFETi . m—1 . ÆFEm.7-i . m— -

= Am-- 1 n"—4 ==i- n"-'--*#£*=* n*-*— &c.


—— B. m. m*T*— £t £=* n*-*-+- &c.
—— C. m — I .n"T*— &c.
& comparando terminos homologos habebimus 4 = -;-;,
c.

13= 4 a -+- -, C = …, -- 3 b — ;; am &c. quorum va


lores substituti in formula S = An"-*-*-+- Bn"—— Cn"-*
-+- &c. dant $ = …, n"*-+-(£ -+- 3 a) n*-+-(…, -+-
3 b -+- 5 am) n"T*-+- &c. .
Invenienda proponatur summa seriei I. 2. 3. 4.. m,
cujus terminus generalis est m ; in hoc casu a = I, m
= 1 , b = o , c = o ; ergo S = # n -+- 3 m*.
272 Addenda sit series I. 4. 9. 16. 25 &c , cujus
terminus generalis est m* ( §. 269), erit si comparetur
hic terminus generalis cum proposito ad formulam gene
ralissimam a = I , b = o , c = o, m = 2 , qui quidem
valores substituti in formula generali termini summatorii,
dant S = -; m*-+- £ n*-+-+ m.
m
273 Addenda sit series I*. a . 3". &c. cujus
terminus generalis est n",» erit a = 1 , m = m , b =. o,
-
-

- — * m- + • I r „"* -i- m _ I
c = o , & consequentèr SE — c, n" ' -+- 3 m -+-;; mm -+-
&c.
*-•
De Hujus regulæ applicatione. I 13
&c. & supponendo n = co ; n", n"T* &c. erunt quanti
tates infinitè parvæ respe&u m***, idcirco prætermitti po
- m-+-r

terunt absque errore sensibili , & habebimus S = =; =


1 " —— 2" —— 3"..... -+- m" ; sed hæc formula solum ha
bebit locum , dum m est quantitas infinita , & positiva;
si enim negativa sit, erit finita , nisi dum m = — I. -

De Methodo inversa serierum.


274 Data una æquatione , v. g. x = ay* -+- by***
—— gy"**" —— dy"** —— &c. Si invenire volumus valo
rem ex y in expressionibus ex x , methodo inversa serie
rum utemur, quæ explicata manet ( §. 264 ).
Si in æquatione proposita supponimus m= m = 1,
erit x = ay + by* + cy* + dy* + &c. Ad invenien
dum igitur valorem ex y in expressionibus ex x faciemus
J) = Ax -+- Bx* -+- Cx3 —- Dx4 -+- &c. ergo
3/*=. . . . . A*.x*-+-2 ABx3-+-B*.x* —— &c.
—— 2 AC.x4
jy3= e • • • • • • • • • A3x3--34* Bx4-+- &c.
3*=. . . . . . . . . . . . . . . . . 4*** -+- &c. .
&c. _ &c.
& consequenter .
ay = aÆx -+- a Bx* -+- aCx3 —— aDx* —— &c.
| hy*=. . . b4*x*-+- 2 b AB.x3 —— bB*x4-+- &c.
] —+- 2 b AC x4
*=« Qy3=. . . . . . . . . . cA13x3-+-3cA*Bx*-+- &c.
dy*=. . . . . . . . . . . . . . . . . d4*x* -+- &c.
&c. &c.
 2 Un
I I4 Pars IV. Art. VI. , , ,
.
Unde comparando terminos homologos , prodit Aa — ,,
aB -+- b4* = o , aC = 2 b4B -+- cA3 = o &c , hoc
b 3-ac ._ 5 abc-a * d-+-5 b 3
j , C ._
= 2b ÈF*, D =
— * - -

est A = + , B = 2 a 7.

&c. Si hos valores substituimus in æquatione y = Æx -4-


'2b*—ac
Bx* -+- &c. deducemus y = # * — £x*-+-* #*: «3-,-
1 -=:=!,* —+- •— rece-g*-*-*-*— . &5 -- &c.
Formula generalis ad omnes casus hujus naturæ, quæ
quidem applicabitur, substituendo in ea valores respon
dentes coefficientibus a, b, c, d, &c.
Si x = ay -+- by3 —- Qy*-+- &c. faciemus y = Ax -+-
Ex3 —— Cx5 -+-, &c., & postea procedetur sicut in casu
anteriori, , - -'. *

' Si x= p —— ay -+- ây*-+- &c. fiet x — p = z , qua


re erit z = ay -+- by* -+- &c., supponendoque y= 4* -+-
Ez* -+- &c. procedetur sicut in casu primo , curando de
eo quod substituatur loco z ejus valor sc — p.
275 Problem. I. Invenire seriem exprimentem Lo
garithmum cujuslibet numeri.
Sit numerus, cujus Logarithmus desideratur = I + x,
faciendo (1 -+- x)" = T -+- z , erit. 1 -+- z = I +- mx-+-
_-

np . ma- -r m . m- - r . m- -2

&*-+-*-£==;= x3 -- &c. hoc est z = mx -+-


- _- - -

m . m-i .• m . m• -I . m-2,
- x* + +£=* x3+&c. Si supponimus L (1 -+-x)
= Ax -+- Bx* —— Cx3 —— &c. erit L (1 -+-z) = 4z -+-
Bz*-+-Cz3——&c. , & cum sit juxta hypothesim (1 -+-x)"=
1 --z , erit ( §. 2 2 8 ) m L (1 —- *) = /, (1 -+-2), seu
mAx -+— mBx*—— mCx3—— &c. = Az-— Bz*-+- Cz3 -+- &c.
& siquidem in hac æquatione substituimus loco z ejus
Va
De Hujus regulæ applicatione. I 15
valorem inventum in expressionibus ex x , habebimu
mAx -+- m Bx* -+- mCx3 —- mDx* -+- &c.
-
-

= Am.* —- Aem *E ' ** -- Amt=H=:x3-+- &c.


—-Bm*. x* -+- Bm*. m—I. x3 -+- &c.
—— C. m3 . x3 —- &c.
Transferendo terminum Amx , & homologos comparan
do ( §. 2 64 ) erlt m B = Ae--;=* -+- Bm* , mC =
Am*=i+*+* -+- Bm* 7 T -+- Cm* &c. Unde exeunt
B = — + A , C =+ 4 , D =— ; 4 , &c. quorum
valoribus substitutis in æquatione L (1 -+-x) = Ax -+-
Bx* -+- Cx3 -+- &c. dant L (1 -+-x)= 4(x — + x*-+-*;
x3 — + x* -+- &c.).
276 Patet quod quantitas A manet indeterminata;
ex quo infertur quod numerus propositus I + x habere
É infinitos Logarithmos. Hinc varietas systematum
Logarithmicorum. Sed brevius illud est, in quo suppo
nitur A = I , atqui hi Logarithmi hyperbolici vocantur.
277 Ergo in omnibus systematibus Logarithmus hu
jus I + x reducitur ad produ&tum ejus Logarithmi hy
perbolici per quantitatem A 5 atque hic dicitur modulus
constans , respe&tu omnium systematum , quæ idcirco ad
hyperbolicum reduci possunt. -

278 Supposito igitur A = I , habebimus L (1 + x)=


ar ? ac 3
J¥ — —
2.
-
3
-
&c. quæ quidem series erit convergens,
si x < I , & si singulis membris æquationis addimus La,
posito quod a repræsentet ( §. 224 ) basim Logarith
micam, resultat La-*- L (1+x), seu ( §. 223 ) L(a+ax)
= La-- x — *; --:; — &c.
b 3 Si
I I6 Pars IV. Art. VI.
Si supponimus ax=z , erit x = £ , & consequenter
L(a-+-ax) seu L(a-+-2) = La -+-+ —£ -+-£;
3a 3 — &c. , & 2a 3

faciendo ax = — z erit L (a — z)= La — £. — £, — . 2a 2.

É;
3; —&c, & L(a
3
{6 -+- z)— L(a—z), seu L(£)= £(1 -+-
t4 • -


3 a * —* 5a4 -+- 7a6
3 -+- &c.) in qua expressione necesse est *»

quod z < a ut £ sit quantitas positiva ; et ita series erit


semper convergens. -
*.
a

279 Ut seriei antecedentis applicatio fiat, sit £*3 a- .

;"-; , erit : =;==; , & L(„-;), seu ( 2 2 3 ) Lm—


pre- -r 2m- •I *»

L(m— i)=;==; (1 —— ¤=R —+- ¤=R —H. ¤=EE —+•


&c.): ergo Lm = L(m — 1) -+- ti-; (1 -+- iti-;;; —-
I - • •

TUAEJ, -*- &c.) hæc series eo erit magis convergens , quo


major sit valor m, supposito quod ad inveniendum Lo
garithmum numeri m , opus sit prius cognoscere Lo
garith. hujus m — I.
Ad inveniendum Logarithmum hyperbolicum num.2.
faciemus m = 2 , & erit L2 = 3 (1 -+-;-;. —-;-;. --
&c.) = o, 6 9 3 I 479 I • Si facimus m = 5 habebimus
I

z5 = 2 L2 -+- 5 (1 -+- ;:;; -+- ;i;; -- &c.) = 1,


6 O 9 43 79 I •
Hac methodo facile Logarith. omnium primorum nume
rum invenientur, ac media additione , ac subtra&tione,
etiam multiplorum, ac submultiplorum ( §. 223 ). Nam
L6 = L2 + L3 5 L9 = 2 L3 5 LI o = L5 -+- L2 &c.
28o Ad determinandum valorem moduli A, ad aliud
systema, v. g. tabularum, in quo a=Io ( §. 224 ) quæ
remus (in explicito systemate) Logarith. num. Io, ad
dendo L2, L5 , erit Lio- 2,3o585o9 , cumque sit in
sys
De Hujus regulæ applicatione. I 17
systemate tabularum ( §. 224) LI o = I, erit ( §. 276)
1 = 4 (2,3 o 2 58 5 o 9 &c.), seu 4= ¤¤; > O,
43429448 &c. ( §. 7o ), & hic est valor moduli ta
bularum. -

- 281 Ergo Logarithmi hyperbolici convertentur in


Logar. tabularum, si illi multiplicentur per o, 43429448.
E converso Logarithmi tabularum convertentur in hy
perbolicos, si illi multiplicentur per 2, 3o2585o9
L. hyp. de z= L tabularum ex z x 2,3o2585o9
L. tabularum ex z= L hyp. ex zx o,43429448
, 282 . Probl. 2. Dato quolibet Logaritbmo inveni
re mumerum , cui respondet. Sol. Reducatur Logar.
datus ad systema hyperbolicorum ( §. 28o ) ; hoc fac
to sit z Logar. redu&tus, & I + x num. cui respondet,
quem quærimus , erit ( §. 2 7 8 ) z=*—*;--;—&c.
& ita difficultas est invenire valorem ex x in ex
pressionibus ex z, quod consequemur ( §. 274 ) per me
dium illius formulæ generalis, vel faciendo
ac = 4z-+- Bz*-+- Cz3-+- Dz4-+- &c.
& ita erit x*= 4*z*-+- 24Bz3 —— B*z4-+- &c.
—+- 2 ACz4

*3=................ 43z3-+-34* Bz4-+- &c.


**=. • • • • • • • • • • •.............. 4*z*-+- &c.
- consequenter
* =4z-+-Bz*-+- Cz3-+- Dz4-+-&c.
—£=—4t: — 4Bz3—+B*z*—&c.
— 4Cz4
ZI *;=...... +43x* -+- A*Bz* -+- &c.

-ï;=............ —b ;4*z*—&c.
• .* 4 Un
I I8 Pars IV. Art. VI. '.
Unde resultat ( §. 2 64 ) 4= 1 , B=+, C=:,
D=;=;=;, E — 75 ; &c.: ergo x =z-+- £ —+- #; —+-

¥$a —— &c. Et quoniam ex hypoth. z= L(1 —*-*), erit


1 —- x = 1 +- L (1 +-x)-+-*-®-*-££?--&c. ; &
2 . 3
L2 L3 n

generatim numerus quilibet m = 1 -- Ln -+-*#-+-#-+-


L4n
3.3.3 —+- &c.
283 Invenienda proponatur, media hac serie , basis
logarithmorum hyperbolicorum , seu illum num., cujus
Logarithm. hyperbolicus sit = 1 -

Tunc ( §. 224 ) Lm = I , & consequenter m = I


-+- 1 -+-+-+-;#;--;-;:;-*- &c. = 2,7 1 82 8 1 83.

GEO
-

1 19
* GEOMETRIÆ ELEMENTA1. Fig.
-

^Eometria est scientia quantitatum extensarum, prout


V terminatarum ; hoc est, linearum , superficierum, &
solidorum. Unde & triplex Geometriæ obje&tum , tri
plexque hujusce tra&t. divisio. -
;
-

'PARS P R I M A.
.':' - IDe Lineis. • *

' ' ' ' ARTICULUS PRIMUS.


De Linearum matura , earumque diversa consideratione
i•• - in eodem plano. .*

284 DEi; I. Punéìum est, quod undequaque se ip


sum terminat, seu quod terminis à se dis
tin&is caret. . -

285. Defin. 2. Linea est id , quod resultat à motu


pun&ti ex A ad B. -

286 Coroll. Ergo hæc pun&a A, & B sunt ter


mini lineæ secundum ejus longitudinem ; secundum lati
tudinem autem , & profunditatem ipsa est sui terminus;
vel quod idem est , linea solùm est extensa secundum
longitudinem. * . . . .

287. Definit. 3. Distamtia est linea brevior in


ter O. .

288 Definit. 4. Linea re£ia AB est brevior , quæ à


pun&o A ad pun&tum B duci potest. : -

, 289 Coroll. I. Ergo linea re&ta est vera mensura dis


tantiæ ab uno pun&to ad aliud. -

29o Coroll. 2. Ergo duo, pun&ta tantùm determinant


- _ _ pO
I 2O Pars I. Art. I.
Fig. positionem unius re&tae ; & consequenter ab uno pun&io
ad aliud umica reëia duci potest.
291 Coroll. 3. Ergo duæ lineæ re&tæ in unico punc
to concurrere possunt 5 nam si in duobus pun&is con
currerent , hæc essent utrique communia , ac positionem
unius re&tæ determinarent ( §. 29o ), contra stabili
tum : ergo &c.
292 Definit. 5. Lineæ fraóíæ vocantur omnes lineæ
similes lin. ADB; curvæ autem similes lin. ACB.
\
Igitur ab uno pun&to ad aliud infinitæ lineæ fra&ae,
& curvæ , inter se diversæ , duci possunt 5 cum è con
verso, unica re&ta duci queat ( §. 29o ). -
293 Schol. Lineæ re&tæ in charta describuntur, du
cendo graphium , vel plumbaginem juxta regulam ad
pun&ta data applicatam ; & in solo per baculos hinc
inde , juxta dire&ionem ejusdem radii, visualis, positos,
seu ere&tos. - -

294 Definit. 6. Mensurare est sumere quantitatem ali«


quam loco unitatis, ad exprimendam rationem, quam
cum ea habeant aliæ quælibet quantitates homogeneæ,
Quantitas quæ pro unitate sumitur , dicitur mensura.
295 Schol. Mensura linearum est reéia longitudinis
arbitrariæ, pro unitate sumpta 5 supposito v. g. quod
AB repræsentet unitatem , decies, vigesies, quadrage
sies, &c. in dire&tione re&tæ AC locata', habebimus qüod
AC 4o unitatibus æquivalet 5 sed mos est omnes de- .
cennas suo ordine numeris signare, signando in prima
decenna unitates, quibus constat, ac subdividendo, si fie
ri potest, primam unitatem in partes minores , sicut in
figura apparet ; ita ut si AB designat ulnam : 4b, bc, cB,
denotabunt pedes 5 A decem ulnas &c. Linea 4C voca
ri solet scbala proportionis. D
€*
1
De Linearum natura , &c. I21

296 Definit. 7. Si re&a AC circum pun&um C mo- Fig.


bilis, facit integram circum illud pun&tum revolutionem,
ejus extremitas A describet curvam clausam , seu re 2
deuntem AEBFDA. Spatium per hanc curvam termina
tum , dicitur circulus. Curva terminans peripheria , aut
circumferentia : pun&tum C centrum circuli.
297 Definit. 8. Linea CA , & quælibet alia re&a,
du&a à circumferentia ad centrum C circuli vocatur
radius ; & linea ACF, hoc est radius AC prolongatus
à centro C usque ad peripheriam , dicitur diameter.
298 Coroll. I. Ergo æquales sunt omnes radii ejus
dem circuli , cum aliud nil sunt , quam re&ta AC;
( §. 296 ) & quoniam diameter duobus radiis ( 297 )
constat , diametri omnes æquales erunt 5 ac proinde om
mia peripberiæ pun6fa æqualiter à centro C distabunt.
299 Coroll. 2. Diameter AF dividit circulum , &
circumferentiam in duas partes æquales. Nam si semidia
meter, aut radius C4 omnem circulum, & circumferen
tiam AEBFDA ( §. 296 ) integra sui revolutione de
scribit, patet quod sua semirevolutione , dum in eadem
secum dire&tione ponatur , ac diametrum AF formet,
( §. 297 ) proculdubio describet semicirculum AEBF
CA , & semicircumferentiam AEBF; ex quo deducitur,
quod supra re6iam quamlibet, prolongatam si opus fue
rit, describi poterit semicirculus à punéto C in ea sumpto.
3oo Coroll. 3. Circumferentiæ duorum , aut plurium
circulorum concentricorum , qui scilicet centrum in eo
dem pun&to C habeant , nequeunt se intersecare, quin
confundantur. Nam si radii sunt æquales , omnia pun&a
-circumferentiarum , quas describent, æqualiter à centro
C distabunt ( §. 298 ), ac proinde in unam coincident.
Si radii sunt inæquales, circumferentiæ , quas descri
bent,

.
I 22 - Pars I. Art. I. –
Fig. bent, in omnibus pun&is distabunt à centro communi c,
magis minusve pro majori minorive longitudine radio
rum ( §. 298 ). Ergo quæ minoribus radiis describen
tur , cadent omnes intra spatium circuli , qui respondet
circumferentiæ , majori radio descriptæ , ac consequen
ter se nunquam poterunt intersecare ; & hoc casu , pars
circuli majoris , inter duas circumferentias comprehensa,
vocatur c0r0ma , seu ammulus. - -

3o I Coroll. 4. Ergo erunt circuli excentrici , seu


centri diversi quicunque in suis circumferentiis se tangunt.
3o2 Coroll. 5. Ergo si circulus diametro sua DB
infle&titur, duæ semicircumferentiæ DFB, DAB in unam
solam confundentur , & omnia unius pun&ta cum punétis
alterius coincident. -

3o3 Schol. Circulus describitur in charta, sumen


do , circino , longitudinem lineæ, quæ pro radio esse
debet ( §. 296 ), uno crure circini in pun&to, quod cir
culi centrum erit, locato , & integram , altero crure,
circum illud revolutionem faciendo, ita ut descriptus
circulus maneat cum sua peripheria; in solo autem chor
da , aut baculo ejusdem cum radio longitudinis.
3o4 Def. 9. Quælibet portio DA, AEB, BF cir
cumferentiæ , dicitur arcus: spatium CAEBC inter arcum
AEB, & radios CA, CB, per ejus extremitates trans
euntes, contentum , dicitur se&ior.
3o5 Def. Io. Una re&ta , velut AB , à quolibet
pun&to A circumferentiæ ad aliud B ejusdem du&a, vo
catur chorda , vel subtensa ; & spatium AEBA inter ip
sam , & arcum AEB contentum , dicitur segmentum.
3o6 Theor. I. Chorda quælibet AB minor est diame
tro DB. Nam du&ta CA, resultat ACB> AB ( §. 289);
sed ACB= DB , cum sit CA = CD ( §. 298 ) : ergo
dia
De Linearum matura , &c. I 23
diameter circuli major est quam quælibet chorda alia. Fig.
3o7 Theor. 2. In eodem, aut æqualibus circulis, ar- 4
cus æquales AND , ARB subtendumt chordæ æquales
AD, AB ; & vice versa.
Si consideremus arcuum figuram inflexam diametro
AE, arcus AND confundetur cum arcu ARB ( §.3o2 );
& cum sit commune pun&tum A , & ex hypothesi AND
= ARB , pun&tum D coincidet cum pun&to B 5 & ita
coincident extrema chordarum AB, & AD 5 & cum in
ter duo pun&ta unica re&ta duci possit , ( §. 29o ), pa
tet quod AB = AD.
Si supponimus AB = AD, & eodem modo infle&ti
mus figuram , coincident extrema arcuum AND, ARB;
& omnibus pun&tis intermediis similiter coincidentibus
( §. 3o2 ) prodiet AND = ARB.
3o8 Coroll. I. Ergo in uno , aut æqualibus circulis,
chordæ majores arcus subtendentes majores sunt , quam
eæ quæ minores arcus subtendunt , & vice versa.
3o9 Schol. I. Chorda AB arcus cujuslibet AEB, 3 ,
erit etiam omnis residui ADFB circumferentiæ ( §. 3o5);
sed cum de arcu, quem chorda subtendit, sermo insti
tuitur, communiter de arcu minore intelligitur.
31o Schol. 2. Geometræ dividunt circumferentiam
cujuslibet circuli in 36o partes æquales, quas gradus
vocant: quilibet gradus subdividitur in 6o minuta: quod
libet minutum in 6o secunda &c. Supra numerum expri
mentem gradus apponitur ad dextram signum (o): su
pra exprimentem minuta ('); supra numerum secundo
rum (^) &c. Sic ad exprimendum 8 grad., 2o minut. ,
3 secund., 3o tert. Scribitur 8° 2o' 3" 3o".
31 I Coroll. 2. Ergo gradus, & minuta non sunt quan
titates absolutæ , & determinatæ , sicut pes, ulna , &c. ;
hoe
I 24 Pars I. A1rt. I.
Fig. hoc est : gradus unius circumferentiæ majoris excedunt
gradus alterius circumferentiæ minoris , & quidem in ea
dem ratione ac una circumferentia major est alia. Nam
cum utriusque gradus sint , :. pars periferiæ ( 31 1 ),
partes similes erunt ( §. I 5 ), & in eadem ratione cum
suis totis ( §. 2o4 ); idcirco si peripheria unius circuli
sit æqualis b , & d peripheriæ alterius, erit i.: i. :: b : d.
A R TICULUS II.

I)e Angulis , & eorum mensura.


3 I2 Ef. I. Angulus plamus ACD est inclinatio
duarum linearum AC, CD, in eodem pun&o
C concurrentium, ita ut prolongatæ se intersecarent in eo
dem. Lineæ CA, CD vocantur crura, seu latera, diciturque
angulum insistere in linea latera terminante : pun&um C
vocatur vertex anguli; qui quidem erit re&iilineus , cur
vilineus , aut mixtilineus, prout lineæ, generantes fuerint
re&tæ , curvæ , aut una re&ta , altera curva. -

313 Schol. Dum exprimendus venit angulus, tribus


litteris signatur , una in vertice , duabus autem in lateri
bus , quarum quæ in vertice est, semper secundo loco
nominatur. Aliquando sola hac littera anguli exprimuntur.
314 Def. 2. Mensura anguli ACD erit arcus LK des
criptus radio CL (ad arbitrium du&to) à vertice C inter
crura CA, CD.
315 Coroll. Arcus tantummodo distingui possunt per
numerum graduum , quibus constant ( §. 3 I 1 ): ergo
quantitas angulorum æstimabitur per numerum graduum,
minutorum , &c. quibus constat arcus descriptus à ver
tice inter latera ; sic dum dicitur quod angulus ACD
aequa
De Angulis, & eorum mensura. 1 25
aequalis est arcui KL, intelligi debet de mumero graduum Fig.
illius arcus, nom de longitudine absoluta.
316 Schol. Licet à centro C possint describi innu
meri arcus inter latera CA, CD anguli ACD, cum omnes
constare debeant eodem numero graduum ( §. 31 1 )
eo quod sint partes similes suarum circumferentiarum,
inde est quod mensura angulorum semper est fixa , &
constans , angulusque idem subsistit, licet latera pro
• lomgentur, aut breviemtur. *

317 Probl. Formare angulum ABC æqualem alteri 6


angulo dato abc. -

' Sol. A puncto B tanquam centro describatur radio ad


arbitrium ducto Bd arcus indefinitus dm ( §. 303):
sumpto deinde tanquam centro vertice anguli dati abc,
eodem radio describatur arcus tr: sumatur im arcu in
definito dm , dq = tr 5 per puncta q , & B ducatur de
nique recta Bq , quæ cum BC formabit, angulum ABC
æqualem angulo abc. ' ' * • . .. . -

Arcus tr mensura anguli abc ( §. 314) est æqualis


arcui dq, mensuræ nempe anguli ABC (§. 307), cum
sint arcus æqualium circulorum, subtensi per chordas
aequales per construct. 5 ergo illi anguli sunt æquales
.( §. 315). . . a - - - '-' • ' * * * * '
318 Theor. I. Si duo anguli ABC, abc sunt æqua
les, & vertex b unius ponitur super verticem B alterius,
ita ut latus bc illius cadat supra latus BC alterius la
, tus ba primi cadet supra latus BA secundi. • • ' ;

Nam si ba caderet intra , aut extra ang. ABC,


v. g. in Bm, aut Bm, arcus dm, aut dm, mensura ang. abc,
erit major , aut minor arcu dq , mensura angul. ABC
( §. 315), ac proinde illi anguli erunt inæquales con
ftra hypoth.; ergo &c. *** s . T * . • • ••-' '''' ,

* '• , . Schol.
*
I 26 Pars I. Art. II. ' ' ,

Fig. 319 Schol. Ad mensurandum numerum grad. quibus


5 constat ang. ACD , utimur semicirculo exacte diviso in
180° centrum hujus instrumenti ponitur in vertice C ang:
ac dirigendo partem interiorem ejus radii in directioiie
unius ex lateribus CD, punctum in quo latus aliud CA
secat circunferentiam instrumenti, signabit numerum grad.
illius ang. ( §. 315).
5 — 32o T)efi. 3. Angulus dividitur in rectum, acutum,&
obtusum. Rectus est, qui pro mensura habet arcum 9o^,
aut quartam partem circunferentiæ, v. g. ang. ACI. Acu
tus est, qui arcum minorem : obtusus qui majorem 9o*
pro mensura habet; sic ang. BCd est acutus: ang. ACD
est obtusus, Omnes anguli non recti, dicuntur generatim
obliqui. -

' 321 Coroll. Ergo omnes anguli recti sumt æquales in


ter se. -

322 Defi. 4. Vocatur complementum anguli, aut ar


cus, differentia quæ resultat subtrahendo è ang., aut ar
cu 9o?, ang. aut arcum propositum.
323 Coroll. Ergo complementum unius ang. acuti erit
positivum ; obtusi autem negativum. Sic complementum
ang., aut, arcus 57°, 31' est ang. aut areus = 32*, 29'.
Complementum ang. , aut arcus II8°, 12', 2o" est ang.
aut arcus = — 28°, I 2', 20". -

324 Defi. 5. Supplementum arcus, aut anguli voca


tur, id quod addi debet ad habendum arcumi, aut an
gulum 180°. Angulus , qui alterius supplementum est,
vocatur deinceps , aut ad continuationem positus.
325 Coroll. I. Ergo ang. acutus habebit pro deinceps,
aut supplemento angulum obtusum : obtusus acutum: rec
tus alium rectum. -

326 Coroll. 2. Ergo ang., vel arcus æquales habebunt


æqua
De Angulis, & eorum mensura. I 27
æqualia supplementa ; & viceversa , æquales erunt arcus, Fig.
aut anguli , quorum supplementa sunt æqualia, aut com
plementa.
328 Theor. 2. Si una reéfa CD super aliam re£tam
AB cadit , cum hac formabit in pun6io C duos angulos
ACD, DCB æquales duobus reéìis , seu I8o°. Super rec
tam AB è pun&o C tanquam centro describatur semicir
eumferentia KLH ( §. 3o3 ), erit KL + LH mensura
duorum angul. ACD, DCB ( §. 3I5 ) ; sed FCL + LH
= I8o° ( §. 3 Io ) : ergo , &c. '
329 Coroll. I. Quoniam quilibet numerus ang. ACI,
ICD , dCB super re&tam AB in eodem pun&o C formato
rum , habent semper pro mensura summam arcuum KI
+ IL + Ld +- dH , quæ nempe est tota semicircumferen
tia ( §. 299 ), patet ( §. 3 Io ) quod omnes habebunt
pro mensura arcum I8o°, duobus re&tis æquivalentem
( §. 32o ).
33o Coroll. 2. Ergo omnes ang. circum pun&um C
formati æqualcs sunt 36o°. Nam si consideretur descrip
tus circulus e illo pun&to, erit omnium mensura tota pe
ripheria KLHGK ( §. 314 ), hoc est 36o° ( §. 3 Io ).
33 I Theor. 3. Si è vertice C anguli ACD, pro
longantur crura • AC, DC , anguli ACD, FCB, qui
verticales, seu ad verticem oppositi dieuntur , erunt
aequales.
Anguli ACD, FCB habent pro supplemento commu
ni ang. LCB: ergo sunt æquales ( §. 326.).
sy

I 28 Pars I. Art. III.


Fig.
AR TICUL US III.

De Lineis perpendicularibus, & obliquis.


332 DEi; I. Illæ vocantur lineæ perpendiculares,
quæ formant ang. re&tos in pun&to occursus.
Sic AB est perpendicularis ad DF, & vice versa. Quæ
autem in pun&to occursus formant angulos obliquos , di
cuntur obliquæ. - •

333 Theor. I. Si super perpendicularem DF , duo


punéia D , & F æque distantia à punéîo interseéiionis C
sumamtur , quodlibet limeæ AB punéìum æque distabit à
punéîo D, quam à punéto F.
Cum radio CD = CF describatur è centro C circum
ferentia DEFBD, arcus DE erit 9o* ( §. 332 ), ac
proinde æqualis arcui EF( §. 325 ) : ergo chordæ DE,
& EF erunt etiam æquales ( §. 3o7 ) : ergo pun&um E
æque distat à pun&to D , quam à pun&o F ( §. 289 );
cumque ex hypoth. sit CD = CF, linea AB habet duo
pun&a E, C, quorum quodlibet æque distat à pun&o D,
quam à pun&to F: ergo eadem proprietas in reliquis punc
tis verificabitur, cum duo tantum pun&a positionem rec
tæ determinent ( §. 29o ). -

334 Theor. 2. Lim. AB in duas partes æquales CD,


CF dividit reéiam DF , eritque eidem perpendicularis,
si duo ejus pun6ia A, E æque distent à duobus punóìis D,
& F reéîae DF.
Cum ex hypoth. duo pun&a lin. AB æque distent à
pun&to D, quam à pun&to F, reliqua pun&ta eamdem ha
bebunt proprietatem ( §. 333 ) : ergo CD = CF.
Eadem ratione erit ED = EF: ergo arcus ED, EF -

erunt etiam æquales ( §. 3o7 ), ac proinde quilibet 997


.
De Lineis perpendicularibus, &c. I 29
( §. 3 Io ): ergo re&a AB est perpendicularis ad re&tam Fig.
DF ( §. 332 ).
335 Coroll. I. Ergo si re&ta AB perpendicularis est ad
re&tam DF, & illius pun&tum A ex utroque latere æque dis
tet ab hujus pun&tis D, & F, reliqua pun&ta lin. AB ean- ?
dem habebunt proprietatem ; alioquin re&ta AB , con
tra hypoth., non esset perpendicularis ad re&tam DF
( §. 333 ). -

336 Coroll. 2. Ergo è pun&to E extra lineam


IDF, demitti nequit nisi unica perpendicularis ad illam
lineam. -

Sit EC perpendicularis ; & quoniam pun&tum E ex


utroque latere æque distare debet è duobus pun&tis rec
tæ DF ( §. 335 ), si hæc sint D, F, erit FC = CD
( §. 334 ) : ergo FD = 2CD ; supponendo quod EQ
sit etiam perpendicularis, erit ob eandem rationem FQ=
QD, ac proinde FD=2 QD ; unde resultat ( §.9 ) 2 QD
= 2CD, seu QD = CD, hoc est, pars toti æqualis;
cumque hoc sit absurdum ( §. 8 ), sequitur &c.
337 Coroll. 3. Ergo unicum pun&tum E sufficit ad
determinandam positionem perpendicularis EC ad rec
tam DF.
338 Theor. 3. Perpendicularis CD brevior est qua
libet obliquarum DE, DA, quæ è pun6io D descendere
possunt ad reéfam AB. -

Prolongetur CD usque ad F, ita ut sit CF = CD;


ducantur deinde obliquæ EF, AF, erit EF = ED, DA
= AF ( §. 335 ); & habebimus DCF< DEF < DAF
( §. 288 ) : ergo etiam DC, dimidium DCF, < DE
dimidium DEF, & < DA dimidium DAF (14).
339 . Coroll. I. Ergo distantia pun&ti à linea est per
pendicularis, si demittatur ab illo ad hanc (287).
i2 Coroll.
I 30 Pars I. Art. III.
Fig. 34o Coroll. 2. Ergo obliquæ demissæ à pun&o D ad
lineam AB, eo longiores erunt , quo magis recedant à
perpendiculari DC. Nam recedendo à breviori via, ma
jorem circuitum efficient , ac necessariò longiores erunt.
341 Probl. I. Lineam datam DC in duas partes
aequales dividere.
Sol. Sumendo tanquam centrum C, & D , describan
tur eodem radio DG ( §. 3o3 ) duo arcus circuli sese
secantes in pun&is G, & H : du&ta per eos re&ta GFH,
erit DF = FC. Nam cum sit HG = HD, & DG = CG
( §. 298 ), lin. HFG duo habet pun&ta æque distantia
à pun&to D, quam à pun&o C: ergo FD = FC (§.334).
342 Probl. 2. A punéîo G extra lineam AB demitte
re perpendicularem GF ad diótam lim. -

Sol. Sumpto pro centro G describatur arcus DC,


secans lin. AB in pun&is C, D: dividatur CD in duas
partes æquales in pun&to F ( §. 34I ), & ducendo per
pun&a G & F re&tam GF, habebitur perpendicularis
quæsita. Cum enim duo ejus pun&a G , & F æque dis
tent , per constru&t., à pun&o C, quam à pun&to D
( §. 298 ), FG erit perpendicularis ad AB ( §. 334 ).
343 Probl. 3. Erigere perpendicularem FG ad rec
tam AB è punéîo F im ea sumpto.
Sol. Posito crure uno circini in F, fiat FD = FC:
duobus pun&tis C, & D pro centro sumptis , ducantur
eodem radio CG duo arcus se intersecantes in G ; re&ta
GF du&ta per pun&ta G , & F erit perpendicularis ad
AB in pun&to F ( §. 334 ).
344 Theor. 4. A punéîo F sumpto in linea AB erigi
nequit plusquam unica perpendicularis FG ad illam
limeam.
Cum sit FG perpendicularis ad AB, erit re&tus ang.
AFG
-
De Lineis perpendicularibus , &c. I 31 |

AFG ( §. 332
pendicularis ad );
AB,si supponimus quod etiam
erit etiam re&tus ang. FQ
4FQsit: ergo
per- Fig. I

AFG = AFQ ( §. 321 ); sed hoc est absurdum , nam


tunc casus latus QF ang. AFQ caderet supra latus FG 8
*
anguli AFG ( §. 318 ): ergo , &c.
345 Schol. Si pun&um F, è quo erigenda est per
pendicularis, fuerit in extremitate lineæ AB, hæc pro
longabitur, si fieri potest, & procedetur juxta modo di&a.
A R T I C UL U S IV.

1)e Lineis perpendicularibus , in circulo consideratis.


346 TÉ; 1. Si radius CM perpendicularis est
ad cbordam FG , dividit im duas partes æqua
les, 1° chordam FG: 2° arcum FMG ista chorda subtem- 9
sum : 3° ang. FCG 5 & vice versa.
Cum , ex hypoth., CM sit perpendicularis ad FG,
& ejus pun&um C æque distet à F, & à G ( §. 298.),
erit ( §. 335 ) FD = DG : erit etiam ( §. 335 ) MG = ;
MF: ergo arcus MLG æqualis est arcui MIF(§. 3o7);
unde infertur quod ang. FCM æqualis est ang. MCG
( §. 315 ). .

Sit DG = DF, habebimus ( 298 ) & ex hypoth.,


in radio CM duo pun&ta C, D, æquè distantia à pun&o
F, quam à pun&o G: ergo est perpendicularis ad FG
( §. 334 ), & ideo erit etiam juxta demonst., FIM =
MLG, &. ang. FCM æqualis ang. MCG.
Sit denique arcus FIM = MLG, erit MG = MF
( §. 3o7 ); & cum sit etiam CF= CG ( §. 298 ), ha
bebimus ( §. 334 ) quod CM erit perpendicularis ad
chordam FD, & DG= DF.
f3 ' Theor.
132 Pars I. Art. IV. ' '. ; .
Eig. 347 Theor. 2. Si reóta DM secet in duas partes
æquales cbordam FG, & ad ipsam fuerit perpendicula
ris , illa re6ia tramsiet per cemtrum C, & dividet arcum
FMG in duas partes æquales.
9 Ex hypoth. pun&tum D perpendicularis DM aeque
distat à pun&to F quam à pun&to G: ergo in omnibus
punétis verificabitur eadem proprietas ( §. 335 ), ac
.consequenter CF= CG: ergo pun&tum C est in centro
circuli ( §. 298 ).
Juxta demonst. re&ta DM, quæ est perpendicularis ad
chordam FG , eamque dividit in duas partes æquales,
transit per centrum C circuli : ergo CM est radius per
pendicularis ad illam chordam , ac proinde arcum FMG
dividit in duas partes æquales ( §. 346 ). -

348 Probl. I. Arcum datum DMC in duas partes


aequales dividere. Sol. Ducatur chorda DC: dividatur
in duas partes æquales in pun&to F ( §. 341 ), & in eo
erigatur perpendicularis FG ( §. 343 ) ; hæc , si pro
longetur , secabit arcum DMC in duas partes æquales
8 in pun&to M ( §. 347 ).
349 Coroll. Ergo ad dividendum ang. DGC in duas
partes æquales, describetur è vertice G inter ejus late
ra, quolibet radio GD, arcus DMC: hic dividetur in
duas partes æquales in pun&to M ( §. 348 ), & ducen
do lin. MG, manebit divisus ang. DGC in duas partes
aequales DGM, MGC ( §. 315 ).
35o Schol. Si eodem modo dividitur ang. DGM in
duas partes æquales , habebimus quartam partem ang.
DGC: eadem methodo habebitur ejus o&tava pars , de
cima sexta, &c. ; & ita hac via dividere poterimus quem
libet angulum , aut arcum juxta progressionem + 2.
4. 8. I6. 32. &c. - ' ' - • }

- Probl.
De Lineis perpendicularibus, &c. 133
351 Probl. 2. Circulum efficere , cujus circumferen- Fig.
tia transeat per tria pun6ia data A, B, D, quæ quidem
in eadem reéîa mon sint. Sol. Ducantur lin. re&tæ AB,
AD: dividantur in duas partes æquales ( §. 341 ) in
F, & G, in quibus erigentur perpendiculares GI, FL
( §. 343 ), ac pun&um interse&tionis C erit centrum cir- ro
culi quæsiti. CF est perpendicularis ad 4B, eam in duas
partes æquales, per const., dividens: ergo CA = CB
( §. 335): ob eadem rationem erit etiam CB = CD:
érgo CA = CB = CD ; proindeque pun&um C est cen- *°
trum circuli , cujus circumferentia per tria pun&ta data
4, D, B transit ( §. 298 ). -

352 Coroll. I. Igitur tria tamtùm pun6ia , modo non


simt im /im. reéia , determimamt positionem circuli. Unde &
circumferentiæ duorum circulorum im duobus tantum
punéìis se intersecare possunt. Si enim in tribus se inter
secarent , idem centrum haberent, & in una circumferen
tia confunderentur 5 sicque semicircumferentiæ im uno so
/o pumêto se intersecabunt. -

353 Coroll. 2. Ergo ad inveniendum centrum cujus


libet circumferentiæ, seu circuli, cujus habebit arcus,
sumantur tria quælibet punéta in illa circumferentia, seu
arcu, eaque uniendo per duas chordas, fiet sicut di&um
manet ( §. 351 ). '.

• ' A RT ICUL U S V.

De Tangentibus.
- 354 D'j; Tangens unius circuli vocatur
TM, in unico pun&o M tangens
re&a o
* i. circumfe
rentiam, ita ut si prolongetur, tota extra illum cadet.
Pun&um M vocatur punéîum conta6ius.
i4 Theor.
I 34 . Pars I. Art. V.
£g. — 355 Theor. 1. Radius duäus ad punâum contaâus
M, est perpendicularis ad tangentem TM, & vice versa.
9 .',, Cum TM, tangens in pun&o M sit , tantùm habebit
pun&tum illud commune cum peripheria circuli, reliqua
que extra erunt ( §. 354 ) ; unde si quælibet alia re&a
CK ducatur, cum sit CM = CO ( §. 299 ), semper erit
CM<CO + OK ( §. 12 ): ergo CM est mensura dis
tantiæ à centro C ad tangentem TM, proindeque & ad
ipsam perpendicularis ( §. 339 ).
Sit TM perpendicularis ad extremitatem M radii
CM, quælibet alia obliqua CK, quæ ducatur à centro C
ad tangentem TM, major erit radio CM ( §. 338 ), ac
consequenter ejus pun&tum extremum K extra periphe
riam circuli cadet ( §. 299 ). Idem dicendum de cæte
ris pun&tis tangentis TM, à pun&o M distinétis : ergo
TM est tangens circuli in pun&o M.
356 Coroll. Ergo radius du&tus ad tangentem per
pendiculariter, determinat pun&tum conta&tus.
357 Probl. Ducere re6iam TM quæ tangat circu
lum im pun£io dato M.
Sol. Ducatur ad pun&um conta&us M radius CM:
erigatur in hoc pun&to TM perpendicularis ad radium
CM ( §. 345 ); & hæc erit tangens quæsita ( §. 355 ).
358 Theor. 2. Si duo, aut plures , circuli se tangunt
in eodem punóio , seu interius , seu exterius, linea eorum
centra umiens transiet per punéîum iconta£ius.
Sit TM tangens in pun&to conta&tus M circulorum:
erit etiam perpendicularis ad radios CM, & AM ( §.355 )
{"* in eodem pun&to M 5 sed ab uno pun&to. IM non potest
, erigi ad re&tam TM nisi unica perpendicularis ( §. 344):
ergo radii, CM, & AM efformant : unicam lineam rec
tam, centra circulorum unientem, & per pun&tum con*
- ' •' … » taC
' . .
De Tangentibus. I 35
ta&us M transeuntem 5 eritque semper. CA = CM Fig.
+ AM. , . . . . .. r ,o : * * * * , c. ., ;
** - A R TIC U L U S VI. * * * * *

IDe Lineis parallelis. . . . . . '


- „ ¥ ; . o 1 .° , , ' --- * } ; … … - -
• 359 Efinit. I. Duæ lin. AB , CD, dicuntur pa- I a
rallelæ, dum in omnibus suis pun&tis æquè
una ab alia distat. i I ·· ·· · · · ·

36o : Coroll. I. Ergo perpendiculares EG, FH du&ae


è pun&is E, F unius parallelæ AB, ad aliam CD, sunt
aequales ( §. 339 ), & vice versa »: si perpendiculares
EG, FH fuerint æquales, lin. AB, CD erunt parallelæ
( §. 359 ), cum duo pun&a sola determinent positio
nem unius re&tæ ( §. 29o ). • . , . .• * * * . . . . i
361 Coroll. 2. Ergo lineæ parallelæ nequeunt se tan
gere, seu erunt inconcurrentes , tametsi in infinitum pro
longentur. - - j

' 362 Def. 2. Duæ lin. AB, CD quæ non sunt paralle
1æ, dicuntur convergentes versus illam partem, in qua,
formant cum secante GH duos , angulos AGH, CHG 3
minores duobus re&tis 5 & divergentes versus illam par
tem, in qua anguli BGH, DHG: majores : sunt. duobus
re&is., \ . * * * . *. ^:.:, ., * * *. . :
.' 363: … Theor. I. Si limea quælibet*QN seoata para//e- ra
1as AB , * DC, anguli AFG, FGD - qui dicuntar -alterni
interhi æquales sunt. . -- , , • , … -- ' ' , • , ^ ,
Everticibus di&torum angulorum F, & G describan
tur eodem radio GF ( §. 3o3 ) duo arcus indefiniti cir
culi FLM, GKI, & prolongentur perpendiculares GE,
FH usque dum occurrant illis arcubus in pun&is I& M:
. habebimus EG = FH ( §. 36o 35 sed EI = EG, &,
- IMH
' I 36 Aars I. Art. VI.
Rig. MH = HF. (* §. 3463): ergo EG + EI= FH 4- HM
( §. io )5 hoc est, GI = MF: ergo arcus FLM, GKI,
I2
egdem radio GF descripti, subtefiduntur per æquale$
chordas GI, FM: ergo sunt æquales ( §. 3o7 ) ; & cum
sit ( §. 346 ) GK= KI, & FL = LM, erit etiam FLM
— ML = GKI — KI ( §. Io ), hoc est FL = GK;
i- • ergg mensurâ ang.AFG æqualis est mensuræ ang. FGD
( §. 314 ): ergo sunt æquales ( §. 315 ).
364 Coroll. I. Supposito quod AB est parallela ad
CD infertur I° , quod etiam æquales sunt anguli alterni
interni GFB, CGF, cum sint supplementum alternorum,
& æqualium AFG, FGD ( §§. 324. 326 ).
• 365 , 2° Angulos NFB, NGD, quos vocant corres
pondentes , & oppositos, internum, & externum, esse simi
liter æquales. Nam cum sit NFB = AFG ( §. 331 ), &
AFG = NGD ( §. 364 ), erit ( §. 9.) NFB = NG D;
& idem demonstrabitur de reliquis angulis correspon
dentibus.
- 366 3° Quod anguli qui vocantur alterni extermi
3: 1
CGQ, INFB similiter sunt æquales , cum sit ( §. 331 )
CGQ = NGD 5 sed NGD = NFB juxta demonst.: ergo
CGQ = NFB ( §. 9 ). Eadem via probabitur quod an
gulus alternus externus QGD = NF.4.
367 4.° Quod anguli oppositi interni BFG, DGF
s , aequales sunt duobus rectis; hoc est BFG+DGF= r8o°.
Nam cum sit , ex demonst., I)GF= NFB , erit etiam
( §. io) DGF+ BFG= BFG+NFB; sed BFG+NFB
Ër8o° ( §. 328): ergo BFG + DGF = 18o* ( §. 9).
- 368 Coroll. 2. Vidimus ( §. 363) quod : proprietas
sit indefectibilis parallelarum efformare cum recta eas
secante æquales angulos alternos internos : ergo reci
procè, si una lin. QN secat lin. 4B, CD, ita ut anguli
al
De Lineis parallelis. '137
alterni interni AFG, FGD sint æquales, illæ lineæ AB, Fig.
CD erunt parallelæ. ' ; . .. . •

369 Coroll. 3. Etiam ex dictis ( §§. ant.) constat το


quod si sint æquales anguli, alterni interni , æquales iti
dem necessariò erunt anguli correspondentes , & alterni
externi : nec non & oppositos internos esse æquales
duobus rectis: ergo reciprocè si lin. QN secat lin. AB,
CD, ut quælibet ex his proprietatibus verificetur, æqua
les anguli alterni interni resultabunt , ac consequenter
lin. AB, CD erunt, parallelæ (§. 368). ** >t
37o Probl. 1. Per punctum datum G ducere paralle
1am GD ad lim. AB. Sol. Per punctum G dueatur linea
indefinita GN, secans lineam AB in, quolibet puncto
P: Formetur in G ang. FGH, æqualis ang. EFG (§.318),
& habebitur GD parallela ad AB ( §. 368). * …
37 I . Probl. 2. Erigere perpendicularem AF ad ex
tremitatem A rectæ AB, quæ prolongari, mequit. Sol. In I4
quolibet puncto C erigatur perpendicularis CD (§. 343):
ducatur postmodum per punctum A parallela AF ad
perpendicularem CD ( §. 37o); erit ang. FAB = DCB
( §. 365); sed DCB est angulus rectus per construct.
( §. 332 ) ; ergo ang. FAB est etiam rectus ( §. 9), &
consequenter FA perpendicularis ad AB ( §. 332 ).
* 372 Coroll. I. Ergo si duæ rectæ sunt perpendicu *, I
lares ad eandem lin. AB, sunt inter se parallelæ.
373 Coroll. 2. Ergo si recta AB est perpendicularis
ad unam è duabus parallelis CD, erit similiter ad aliam,
AF; & viceversa , è duabus parallelis CD, AF, si una
CD est perpendicularis ad AB, erit etiam alia AF, cum
in utroque casu resultare debeat FAB= DCB (§. 365).
374 Coroll. 3. Anguli ABC, NRM, quæ latera ha
bent 4B, NR, & BC, RM parallela, sunt æquales.
.' - Nam
* 38 , Pars I. Art. VI.
Fig. Nam si prolongetur latus NR usque dum occurrat latéri
I5 BC in puncto D, erit (365) NR M= NDC = ABC.
9 , 375. _Theor. 2. In circulo arcus FI, GL inter pa
rallelas FG, IL comprehensi , sunt æquales. Radius CM
ductus perpendiculariter super lin. FG (342), erit etiam
perpendicularis ad lin. IL ( §. 373); & ita habebimus
( §. 346 ) arcum GLM = MIF, & arcum ML = MI:
ergo areus GLM — LM = MIF — MI ( Io ); hoc est
arcus GL = FI. - -

,6 376 Schol. Eædem proprietates , quæ de duabus pa


rallelis demonstratæ manent, verificantur etiamsi major
earum numerus sit. Nam si supponatur quod HI est
parallela ad EF, & quod LM est parallela ad HI, du
cendo rectam AC, erit ex I.* hypoth. c = m ( §. 363 ),
& ex secunda m = m ( §. 365): ergo c = m (9)5 ac
consequenter LM erit parallela ad EF (368), & ita
4. 1
duæ rectæ, quæ ad tertiam parallelæ sunt, erumt etiam
parallelæ imterse & iisdem ac cæteræ proprietatibus
gaudebunt.
ARTICULUS V II.

1)e mensura amgulorum in circulo.

1z 37? TĘ I. Ang. BAD formatus per tangentem


BA, & chordam AD, vocatur angulus seg
menti , & babet pro mensura medietatem arcus , quem
subtendit cborda- AD. , . , ; -

… Ducatur per centrum C diameter HCG, parallela


ad chordam AD ( §. 37o): ducatur etiam radius CF
perpendicularis ad eandem ( §. 342) , & radius C4
ad punctum contactus A. Ang. BAC erit rectus (§. 355):
similiter ang, FCG (§. 373): ergo ( §. 322) ang. FCG
De Mensura angulorum , &c. 139
— BAC = arcui FAG (§. 315); sed (§. 363) ACG Fig.
= DAC = arcui AG ( §. 3 I 5) : ergo ang. BAC —
ang. DAC = arcui FAG — arcu AG ( §. Io) ; hoc *?
est ang. BAD = arcui FA = arcui 45* , cum sit AF
= FD ( §. 346). - ' , '

378 Theor. 2. Ang. DAE, comprebensus inter duas


chordas DA, AE, vocatur angulus inscriptus , seu an
gulus in peripheria , & babet pro mensura medietatem
arcus DE, super quem insistunt ejus crura.
Per verticem A ducatur tangens BA ( §. 357) ; erit
( §. 377) ang. BAE=arcui**. Ob eandem rationem
erit ang. BAD=arcui!£?: ergo ang. BAE— ang. BAD =
arcui 4#*— arcu **; hoc est, ang. DAE habet pro
mensura arcum £*. 2.

379 Coroll. I. Ang. DCE, qui vocatur centralis, seu


angulus in centro , habet pro mensura omnem arcum
DE ( §. 315 ); ergo est duplum anguli in peripheria
DAE, qui super eundem arcum DE insistit.
38o Coroll. 2. Ergo omnes anguli in peripheria, in- i8
sistentes super eundem arcum , aut super arcus æqua
les ejusdem, aut æqualium circulorum, erunt æquales;
& vice versa. - -

381. Coroll. 3. Anguli in peripheria DAC, DBC, I9


quorum crura insistant extremitatibus D , C diametri,
qui quidem vocantur anguli in semicirculo, habent pro
mensura dimidium semiperipheriæ (§. 378); ergo erunt ,
recti ( §. 32 I ). - .*

382 Coroll. 4. Ergo anguli in peripheria DFE, quo


1TUJII)
>
I 40 Pars I. Art. VI.
Fig. rum crura insistant in eodem arcu EDABC, qui ma
jor sit semicircumferentia , erunt obtusi ; acuti autem,
si insistant super arcum minorem , v. g. ang. CFA
( §. 32o ).
383 Probl. Per punctum datum A extra circulum
2O
ducere duas tangentes ad ejus circumferentiam. -

Sol. E puncto dato A ducatur ad centrum C circuli


recta AC: dividatur hæc in duas partes æquales in
puncto B (§. 34I ): è B tanquam centro describatur
radio CB circumferentia per puncta M, R, in quibus
hæc secat peripheriam circuli propositi , & per punc
tum datum A ducantur rectæ AM, AR, quæ quidem
erunt tangentes quæsitæ. -

Nam ducendo radios CM, CR, anguli CMA, CRA


sunt recti ( §. 381): ergo lineæ AM, AR sunt per
pendiculares ad radios, CM, CR ( §. 332), ac conse
quenter tangentes circuli in punctis M , R ( §. 355).
384 Theor. 3. Ang. BAD, cujus vertex est intra
2I circulum , ac extra centrum , vocatur excentricus , &
babet pro mensura semisummam arcuum , super quos
insistunt ipsi, ejusque verticalis.
Prolongentur crura CA, BA anguli dati, ad forman
dum ejus verticalem : per punctum G , in quo crus BA
prolongatum peripheriæ occurrit, ducatur GR parallela
ad TC( §. 37o); erit ( §. 365 ) ang. BAC = ang. BGR
= arcui £ -+- £ (§. 378); sed arcus CR = TG (375):
ergo ang. B4C = arcui ng —+- fg. -

385 Theor. 4. Ang. BAD, cujus vertex est extra cir


22 culum , & crura BA, DA, quæ vocantur secantes cir
culi , terminant in parte ejus concava, dicitur angulus
circumscriptus, aut extra peripheriam » & babet pro
4/72e//- :
De mensura angulorum , &c. I4I
mensura semidifferentiam inter arcum concavum BD super Fig.
quem insistit , & convexum CI inter ejus crura contentum.
Ducatur CE parallela ad AD ( §. 3 7 o ) erit (§. 365)
ang. BAD = BCE = ( 37 8 ) arcui £ = * -+- 5? —
££ ; sed arcus ED = CI (§. 3 7 5 ): ergo ang. B4D =
arcui £-*- #£ — £; hoc est , ang. B4D = arcui P.
- CI -

•_• arCu -j •

* 386 Coroll. Ergo si AB separatur , usque dum


coincidat cum AF, ang. FAD formatus per tangentem
1FA , & secantem AD , erit = arcui 12 — arCu fg.
Ob eandem rationem , ang. FAM formatus per duas
tangentes FA , . MA1 erit = arcui Egº — arcu f*=
PEM- FCIM -

387 Theor. 5. Ang. AMB formatus per chordam AM, 23


& prolomgationem MB alterius extra circulum , habet
pro mensura semisummam arcuum, duabus cbordis sub
tensorum. Per verticem M anguli propositi ducatur tan
gens CMD (§. 357); erit ang. BMC = DME ( 331 ):
ergo ang. AMB = AMC + EMD = arcui as* *se
( §. 377). - - -

A R T I C U L Us v I I I.
I)e Figuris planis. . . . ,
388 Efinit. I.* Vocatur figura spatium undique
- terminatum una , aut pluribus lineis , qua
rum.summa dicitur perimetrum figuræ $ linea autem
; quælibet
* _ •*
/atus figuræ , aut perimetri.
IDe
I 42 • . Pars I. Art. VIII.
Fig. 389 Defin. 2. Figuræ vocantur rectilineæ, si peri
metrum constat solùm lineis rectis : curvilineæ, si `cur.
vis : mixtilineæ, si utrisque.
390 Defin. 3. Fig. ACB dicitur inscripta in circulo,
24 si peripheria transit per vertices omnium angulorum;
tuncque dicitur quod circulus est circumscriptus figurae;
39 I Defin. 4. Fig. ABD dicitur circumscripta ad cir
culum , si quodlibet ejus laterum est tangens circuli
( §. 354), & tunc casus circulus dicitur inscriptus in
figura. * - a
- A R T 1 C U L U S IX.
'- • De Triangulis.

392 |Efin. I. Triangulum est spatium terminatum


per perimetrum trium linearum 5 ad eum
designandum utimur signo (A). -

: 393. Defin. 2. Si triangulum habet omnia latera


aequalia , vocatur æquilaterum 5 si duo habet æqualia,
dicitur isosceles, seu equicrurum : si omnia habeat in
æqualia, vocatur scalemum.
394 Defin. 3. Triangulum habens unum è suis an
gulis rectum , vocatur rectangulum : latus illi angulo
oppositum hypothemusa: quæ autem angulum rectum com
prehendunt , catbeti. « - - - -

395 Defin. 4. Triang. habens unum è suis angulis


obtusum , dicitur .obtusangulum , acutangulum autem,
si habeat omnes acutos. -

396 Defin. 5. Latus trianguli, cuilibet angulo oppo


situm, dicitur basis illius anguli ; perpendicularis verò
è illo angulo ad basim prolongatam ducta, (si opus est),
dicitur altitudo trianguli, … . . . . . . . . ., , __
Co
- .- -
De Triangulis.', 'I 43
397 Coroll. I. Cum triangulum tribus tantum la- Fig.
teribus constet ( §. 392) , illorum duo lineam fractam
necessariò efformabunt ( 292 ) : ergo eorum summa ter
tio latere: major erit (288). ,)
— 398 Coroll. 2. Per tria quælibet puncta, quæ non
sint in linea recta , duci potest circumferentia unius
circuli ( 351 ): ergo omne triangulum est inscriptibile
in circulo ( 39o). . . . • . *• • , . ' l*

399 Theor. I. Summa trium angulorum unius trian- 24


guli est semper æqualis duobus rectis, seu I8o°.
Considerando triangulum 4BC inscriptum in circulo,
habebimus quod ang. 4BC = arcui 4* (378) , & ang.,
ACB = arcui £, & ang. BAC = arcui £. ergo ang. ABC
--ACB-+-BAC= arcui 4*--*-+-# = 1 8o°(§. 3 1 o).
4oo Coroll. I. Ergo angulus externus FAB, resul
tans ex prolongatione lateris cujuslibet AC trianguli,
æqualis , est summæ duorum angulorum internorum* 3.
oppositorum ABC, ACB.. - : • .. • . ;'
- Nam semper erit (328) ang. FAB + BAC = 18o*
= ang. ABC + ACB + BAC (399), ac proinde ang.
IFAB = ang. ABC + ACB, subtrahendo utrinque angu
lum communem, BAC. ' . . : ' i . 2 ' '• • •
• 4oi , Coroll. 2. Ergo, quilibet angulus unius trianguli 24
est supplementum summæ duorum aliorum (324), &
ita cognitis duobus angulis triang., vel èorum summâ,
hanc è 18o subtrahendo, tertius invenietur.^') •;c .
* * 4o2 Coroll. 3. Ergo in triangulo obtusangulo non
nisi unicus angulus potest esse obtusus ; reliqui autem
duo necessariò acuti, cum sint residuum è illa subtrac
tione proveniens. ' ( '. I '. ; '. '.J

• 493 Coroll. 4.
-* * * • _*
Eadem atom,in uis suo rectan
gu
I 44 Pars I. Art. IX.
Fig. gulo unicus ang. rectus esse potest: duo alii acuti, &
unus complementum alterius (322). :

4o4 Theor. 2. Im quolibet triangulo ABC , latera


opposita ad angulos æquales sunt æqualia ; & vice versa.
r ' Considerato triangulo inscripto in circulo, habebi
mus quod si B = C, erit arcus CA = arcui AB (38o):
ergo erunt etiam æquales chordæ AC, AB eos, subten
dentes (307). Similiter si supponimus æqualia latera
; AC, AB, erunt etiam æquales arcus subtensi (3o7);
sed horum arcuum medietates sunt mensura angulorum
E, & C (378) ad latera AC, AB oppositorum: ergo
illi anguli sunt æquales ( 38o). - - -

24. 4o5 Coroll. I. Ergo in quolibet triangulo BAC, ma


jori lateri opponitur major angulus; & vice versa. Nam
.majus latus proculdubio majorem arcum sustinebit
-( 3o7 ), cujus medietas erit mensura anguli oppositi
(378), ac consequenter erit ille angulus reliquis major.
a6 4o6 Coroll. 2. Triangulum æquicrurum habet duo
latera æqualia (393): ergo anguli ad illa latera oppo
siti erunt æquales , & vice versa (4o4) 5 consequenter
cognito uno angulo, alii duo illico cognoscentur. Nam
ponendo quod sit AB = BC, erit A = C ; & si detur
cognitus quilibet horum angulorum , erit (4oI ) B =
! . i8o°— 24 5 & si detur cognitus ang., B, erit 4 = C
- • o Æ -

= 9o — ;.
4o7 Coroll. 3. Ergo in triangulo isoscele omnes an
iguli oppositi ad latera æqualia sunt acuti ; cum enim
aequales esse debeant (404), nequeunt esse obtusi , aut
-recti ; alioquin summa trium angul. excederet valorem
duorum rectorum. - - * . . •.
- 4o8. o Cqroll. 4. Cum
3.
in triangulo æquilatero æqualia
Sint
•,** o
-*
De Triangulis. 145
sint tria latera (393), omnes anguli erunt etiam æqua- Fig.
les (4o4): ergo cujuslibet valor erit e;: =6o° (§.39 9 ).
4o9 Theor. 3. In triangulo isoscele ABC perpendi
cularis BF duéta è vertice B super basim AC , aeque
distat in quolibet panéto suæ extensionis à punéïo A quam
à punéîo C, ac consequenter dividit basim AC in duas
partes æquales in punéto F: dividit amg. ABC in duos '
equales ABF, FBC, & vice versa. 26
Cum sit ABC triang. isoscele , est AB= BC (393):
ergo BF in pun&o B æque distat à punéto A, & C ; ac
consequenter habebit eandem proprietatem in reliquis
punctis ( 335 ), cum sit ex hypoth. perpendicularis ad
4C: ergo AF = F
Si è vertice B tanquam centro describitur arcus radio :
EA, transiet hic per pun&um C (298), cum sit BA
= BC (393), & erit ejus chorda basis AC trianguli:
ergo radius BF perpendicularis ex hypoth. ad iIlam
basim, dividet ang. ABC in duas partes æquales , &
habebit reliquas proprietates designatas ( §§. 346. 347).
·· · ARTicU LUS X.
De Æqualitate & similitudine triangulorum. a

- 41o. Efinit. I. Triangula , quæ habent omnes suos


' • •. angulos respe&ivè æquales , dicuntur simi
lia. Sic si A = a , B = b , C = c , duo triang. ABC,
abc, sunt similia 5 cumque duo triangula, quæ in se in
vicem confunduntur habere debeant æquales omnes suos
angulos ( §. 318 ), & similia sint necesse est.
41 I Definit. 2. Si duo triangula sunt similia, latera
opposita ad angulos æquales , vocantur homologa. Et
generatim dicuntur dimensiones bomologæ duarum figu
- k2 I3*
146 - Pars I. Art. X.
Fig. rarum lineæ correspondentes , seu eodem modo in una
quam in alia sitæ. Sic in duobus circulis v. g. sunt di
mensiones homologæ radii , diametri , circumferen
tiæ &c. - {
412. Coroll. I. Similia sunt duo triangula, quæ ha
bent duos angulos respe&tivè æquales ; nam eo ipso
æqualem etiam tertium angulum habebunt ( §. 4o 1 ).,
413 Coroll. 2. Ergo duo triangula re&tangula erunt
similia , si unum ex suis angulis acutis habeant æqua
lem ( §. 4o3 ). ' , . ` · · · ·;i , .' , * **
-

414 Coroll. 3. Duo triangula, quæ habent omnia sua


latera homologa parallela, habebunt omnes suos angulos
respe&tivos æquales ( §. 374 )5 ac proinde erunt similia.
ay ^ 415 . Coroll. 4. Si cun&a latera unius trianguli sunt
perpendicularia ad cun&a latera homologa alterius, il
la triangula erunt similia. Nam supponendo quod latera
ab, ac, cb trianguli abc sunt parallela ad latera homo
loga AB, AC, CB triang. ABC, illa triangula erunt si
milia ( §. 414 ), & permanebunt similia in qualibet
alia positione ( §. 4Io )5 semper enim tres anguli
unius permanebunt æquales tribus angulis alterius. Consi
derando itaque quod abc vertitur circum pun&um c, ita ut
describat pun&tis a , & b quadrantem circuli , seu 9o*,
patet quod singulum laterum ca, ab , bc, fiet perpendi
culare ad se ipsum ( §§. 32o. 332 ), ac consequenter
erunt etiam perpendicularia ad latera correspondentia
CA, AB, BC ( §. 373 ): ergo &c. - .

p8 416 Theor. 1. Si numerus quilibet parallelarum DF,


“T IL, AB secant latera anguli ACB, ommia triangula DCF,
ICL , ACB erunt similia. . .
Omnia triangula resultantia eundem habent angulum
communem C, ac ratione parallelarum DF, IL , 4B,
- erit
De Triangulis. I 47
erit etiam ang. CDF= CIL = CAB, & ang. CFD= Fig.
CLI= CBA ( §. 365 ): ergo illa triangula erunt simi
lia ( §. 4Io ). -

417 Theor. 2. Duo triangula ACB, acb quæ ba- 8


bent omnia sua latera bomologa æqualia, æqualia sunt, 2

& similia ; & vice versa.


Sit ab = AB, ac = AC, cb = CB : è pun&is A, & 29
1B tanquam centris describantur radiis AC, BC arcus
mm , or : consideretur triang. abc positum super triang.
ABC, ita ut pun&tum a cadat super A, & latus ab su
per AB ; pun&um b cadet super B , cum sit ab = AB;
& cum itidem sit ac = AC, & bc= BC, lin. ac habet ex
tremum c in aliquo pun&to arcus mm: & lin. bc habebit ex
tremum c in aliquo pun&to arcus or ; sed pun&um c est
commune ambabus lineis ac, bc ; ergo ac in arcu mm , &
bc in arcu or habent pun&um commune c 5 cumque il
li arcus nequeant habere super unam lineam nisi unum
pun&tum commune C, interse&tionis videlicet ( §. 352 ),
infertur quod pun&tum c cadet super pun&um C: ergo
triangulum abc confundetur cum triangulo ABC, erit
que ei simile , & æquale ( §. 4Io ). Ponamus quod
ob similitudinem triangulorum sit c = C , & a = A
( §. 4Io ): superponendo triangulum abc triangulo
4BC, ita ut c cadat super C, & ca super CA , ca
det cb super CB ( §. 318 ): concipiamus etiam ca
= CI, & cb = CL , erit ba = LI ( §. 29o ), & A abc
= A CLI, pars nempe AACB contra hypoth.: Patet
ergo quod nequit A abc esse æquale , & simile ^ ABC,
nisi sit ca = CA, cb = CB, ac consequenter ab = AB
( §. 29o ): ergo triangula æqualia , & similia babent
fatera bomologa æqualia.
418 Theor. 3. Duo triangula erunt æqualia , & si- 28
&3 fmi
I 48 Pars I. Art. X.
Pig. milia , si duo latera unius sint æqualia duobus lateribus
29 alterius, angulusque inter ipsos comprehensus sit etiam
æqualis. -

Sit a = A , ab = AB, * ae = AC ; si , consideretur


triang. abc positum super ABC, ita ut vertex a cadat
super A, & ab super AB, ac cadet super AC ( §. 318),
& cum sit ab = AB, ac = AC, pun&um b cadet super
pun&tum B, & c super C: ergo cb confundetur cum
CB ( §. 29o ), & totum triang. acb cum toto triang.
4CB: ergo &c. ( §. 4Io ). .
4I9 Theor. 4. Duo triangula erunt æqualia , & si
milia , si umum latus , & anguli adjacentes in uno , sit ,
æquale alteri lateri , & angulis adjacentibus in alio.
Sit ab= AB, a = A, b = B 5 superponendo latus ab
lateri AB cum sit a = A, & b = B, latus ac cadet super
AC, & bc super BC ( §. 318 ); consequenter ac oc
curret bc in eodem pun&to C, in quo AC occurret BC
( §. 291 ): ergo. triangula confundentur, & erunt æqua
lia , & similia ( §. 41 o ).
ARTICULUS XI.
De Quadrilateris.

42o Efinit. I. Vocatur quadrilaterum figura, cu


jus perimetrum constat quatuor lineis re&is.
42 1 Definit. 2. Quadrilaterum ABCD non habens
3o ullum latus parallelum alteri , dicitur trapezoides: tra
peziom autem quadrilaterum ABCL, duo tantum latera
3I 4B , LC habens parallela. : : *.

422 . Definit. 3. Vocatur parallelogramum quadrila


terum habens latera opposita parallela; ac nominari so
let
De Quadrilateris. I 49
let duabus litteris earum, quæ in verticibus angulorum Fig.
oppositorum sunt. -

423 Definit. 4. Parallelogrammum ABCD, haben


re&tos, ac proinde æquales ( §. 32 1 ) omnes suos an- &
gulos, & latera æqualia, dicitur quadratum : dum æqua- 2}
lia sunt latera, & inæquales anguli, v. g. ACBD, dici- 3
tur Rhombus. - -

424 Definit. 5. Parallelogrammum ABCD habens 33


re&os, ac proinde æquales ( §. 32 I ) omnes suos an
gulos, & latera opposita æqualia dicitur reóìangulum, seu
oblongum : dum anguli sunt inæquales , & latera opposita
æqualia, v. g. ABDC, dicitur Rbomboides. .' 34
425 ; Definit. 6. Latus inferius AB vocari solet ba
sis quadrilateri ; & perpendicularis CL du&ta ad basim, 35
vel ad ejus prolongationem è latere opposito, altitud
quadrilateri. - *.

426 Theor. I. Summa omnium angulorum quadrila


teri est æqualis quatuor angulis reéìis , seu 36o°.
Ducendo diagonalem AC, manebit divisum quadri
laterum in duo triangula , quæ eodem cum quadrilate- 3r
ro angulorum numero constent ; sed anguli trianguli sunt
æquales duobus re&tis, seu I8o* ( §. 399 ) : ergo an
guli duorum triangulorum , seu summa omnium angu
lorum quadrilateri erit æqualis quatuor angulis re&tis,
seu 36o°. . - -

427 , Theor. 2. Si in quadrilatero CB fuerint æqua


lia , & parallela latera opposita AB, CD, erunt etiam
aequalia , & parallela duo alia CA , BD. - ;

Ducendo diagonalem AD, erit t = m ( 363 ), cum- 35


que ex hypoth. sit AB=CD, triangula ABD, ADC
habebunt AB æquale lateri DC, & látus commune AD,
& angulum inter illa latera comprehensum, æqualem:
K4 er
I 50 , Pars I. Art. XI.
Fig. ergo erunt æqualia ( §. 418 ), ac consequenter CA
= DB. Etiam erit m = s : ergo CA est parallela ad
DB ( §. 368 ).
35 428 Coroll, I. Ergo re&tae unientes æquales , & pa
rallelas debent esse æquales, & parallelæ.
429 Coroll. 2. Ergo diagonalis AD dividit paral
lelogrammum ABDC in duo triangula æqualia.
43o Coroll. 3. Parallelæ inter parallelas oportet
quod semper efforment parallelogrammum ( §. 422 );
ergo parallelæ inter parallelas erunt semper æquales.
43 I Theor. 3. In omni parallelogrammo ABDC am
guli ex diametro oppositi sunt æquales : item æqualia
sunt latera opposita 5 sed anguli adjacentes ad unum la
tus sunt æquales duobus reéìis.
Ducantur diagonales AD, CB, erit ( §. 363 ) t=m,
s= m ; ergo t + s= m + m , hoc est A = D: etiam erit
* = o , z= r ; ergo x + z= o + r , hoc est C= B. Ex hy
poth. ABDC est parallelogrammum : ergo ejus latera op
posita sunt parallela ( §. 422 ) 5 sed parallelæ inter
parallelas sünt æquales ( §. ant. ) : ergo &c.
Anguli oppositi interni inter parallelas contenti , sunt
æquales duobus re&tis ( §. 367 ) : ergo &c.
432 Coroll. Ergo in uno parallelogrammo si unus
angulus est re&tus, omnes erunt re&i. Cum enim an
uli adjacentes ad unum latus sint æquales duobus
re&tis ( §. ant. ), si unus est re&us, erit etiam alius
( §. 325 ) & ad latus contiguum transeundo idem ve
rificabitur.
6 433 Probl. Formare parallelogrammum babens unum
angulum æqualem angulo dato a, inter duas lineas da
„tas ad, ab comprehensum.
Solut. Sumatur AB= ab , & in pun&o A formetur
- - aI1
De Quadrilateris. -I 5 I
angulus BAD æqualis dato a ( §. 317 ), fiat AD= ad, Fig.
& per pun&um D ducatur DC parallela ad AB (§. 37o);
ducendo denique per pun&tum B lin. CB. parallelam ad
AD , patet quod conclusum manebit parallelogrammum
( §. 422 ) quæsitum.
A RTICULUS X II, . .

I)e Polygonis, -- . -
434 DEi. 1. Vocatur Polygonum quælibet figura,
- cujus perimetrum plusquam, quatuor lateri
bus constat. Si constet 5 lateribus, vocatur pentagonum:
si 6 exagomum : si 7 eptagonum : si Io decagomum : si
12 duodecagonum : si I5 pemtedecagonum , &c.^ ^ . * *
435 Definit. 2. Vocatur Polygonum regulare quod
habet omnes angulos inter se æquales, nec non & late
ra 3 cætera irregularia dicuntur. . . . . . … .… , ,
436 Definit. 3. Anguli v. g. A, B, C, &c, quorum 3?
vertex cadit extra figuram , dicuntur anguli prominentes
polygoni 5 illi autem , quorum, vertex cadit intra figu- 38
ram , vocantur introcedentes, v. g. CDE. - , -

… 437 Definit. 4. Re&tæ SP, SQ perpendiculariter


du&tæ à centro S Polygoni super latera , vocantur ra−
dii re£ii, seu apothemata , & re&ae SD, SC du&ae è 3?
S ad angulos Polygoni , radii obliqui. - -

438. Theor. I. Summa omnium angulorum interio


rum ABC, BCD, CDE &c. cujuslibet Polygoni , nom ha
bemtis angulos introcedentes , tot I8o° valet quot habet
latera , demptis duobus. " — 39
Ducendo è quolibet angulo A Polygoni diagonales
4C, 4D, prodit polygonú divisum. in tot triangula,
• j - - - • • - ¢ *• - --- -• • • •. « , - p.

quod
I 52 Pars 1. Art.XII.
Fig. quod habet latera , demptis duobus 5 patet quod summa
omnium angulorum istorum triangulorum æqualis est
summæ angulorum internorum Polygoni: ergo illa sum
ma erit æqualis ( 399 ) I8o*, si toties scilicet sum
matur , quod latera habet Polygonum , demptis duobus.
Hæc proprietas, denotando S summam angulorum Po
lygoni , m numerum laterum , exprimetur hac formula
S = I 8o* (m—2). -

* Schol. Si Polygonum habeat angulos introcedentes,


idem calculus deserviet 5 intelligatur tamem , quod ad boc
computanda sumt tamquam latera Polygoni, ea quæ for
mamt angulum , vel angulos imtrocedentes.
Nam si è pun&o O sumpto intra Polygonum ducan
tur lineæ, ad omnes angulos introcedentes , & prominen
tes , proculdubiò resultabunt tot triangula ODE, ODC,
OCB &c., quot latera habeat perimetrum Polygoni , &
eorum anguli toties valebunt 180°, quot latera habeat
perimetrum figuræ ( §. 399 ); sed cum anguli circum
verticem O ómnium triang. non pertineant ad Polygonum,
subtrahi debet è produ&o ( §. 33o ) 36o* = 18o° x 2:
ergo summa omnium angulorum Po/ygomi est =18o° x per
numerum laterum , demptis duobus. ' • • • •
439 Coroll. 1. Cum sint æquales inter se omnes an
guli interni unius Polygoni regularis ( §. 435 ), patet
quod si omnium summa dividatur per numerum angu
lorum , quibus constat Polygonum , vel quod idem est,
per numerum ejus laterum, quotiens exprimet valorem
unius ex angulis ; proinde si sit S= i8o°: (n — 2)
( §. ant. ), erit expressio generalis unius anguli Polygoni
regularis $ — , 3o9 g* = 1 8 o° (1 — £) . sic quilibet
angulus trianguli æquilateri erit =6o° s quadrati =99*;
pentagoni regularis = Io8° 5 exagoni regularis= I2o* £.
De Polygonis. I 53 :
- 44o Coroll. 2. Ergo omnes anguli unius Polygoni re- Fig.
gularis sunt eo obstusiores, , quo major , est numerus
ejusdem laterum. · · · · ··· · · - -

. 441 Theor. 2. Summa omnium supplementorum ABF,


BCG, CDH, &c. angulorum internorum unius Polygo- 39
mi, non babentis angulos introcedentes, æqualis est 36o*.
Quodlibet supplementum singillatim est = I 8o°, ex
cepto angulo polygoni ( §. 324 ) : ergo summa om
nium erit = I8o° x n — summa omnium angulorum in
teriorum Polygoni ; hoc est = 18o° × m — I 8o* (m — 2)
= I8o° (n — n + 2)= 36o°. . '.

** Theor. 3. Si Polygonum babeat angulos introceden- 38


tes , summa ommium supplementorum angulorum promi
mentium, additis omnibus angulis introcedemtibus , erit =
36o*-+- I8o°, toties sumpta, quot anguli intrantes sint
im Polygono. ... . - - *

Summa omnium supplementorum angulorum promi


nentium Polygoni ABCEFG est = 36o° ; si fiat angulus
introcedens CDE , summa supplementorum augetur an
gulis ECD, CED, hoc est I8o° — CDE , ang. scilicet
introcedente ( §. 399 ). - . . .
Si fiat alius angulus introcedens FHG, jam erit sum
ma supplementorum angulorum prominentium = 36o* +
18o* x 2 — CDE— FHG: ergo 36o° + 18o° x 2—CDE
— FHG + CDE + FHG = 36o° + I 8o° x 2 ; hoc est
summa omnium supplementorum omnium angulorum pro
minentium + summa omnium introcedentium est = 36o*
+ I8o* x per numerum angulorum introcedentium Po
lygoni. - - -

442 Theor. 4. Omne Po/ygomum , regulare est ins


criptibile in circulo, & circumscriptibile ad ipsum. .
Dividantur in duas partes, æquales ( §. 349 ) an- 4o
gu
154 Pars I. Art.XII. :
Fig. guli A, B, D &c. Polygoni per re&as AC, BC, DC &c.
& cum sit A = B = D ( §. 435 ) erunt etiam medie
tates m = x = z= r &c. ( §. 2o4 ): ergo triangula ABC,
BCD, DCE &c. erunt isoscelia ( §. 4o6 ), & conse
quenter AC = BC = DC, &c., & peripheria circuli des
eripti è pun&to C cum radio CB transiet per omnes ver
tices angulorum Polygoni ( §. 298 ) : ergo omne Poly
gonum regulare est inscriptibile in circulo ( §. 39o ).
Ex demonst. triangula ABC, BCD, DCE &c. sunt
Isoscelia ; consequenter ducendo radios re&tos CR, CL,
CG &c. erit ( §. 4o9 ) BR = BL= DG &c ; est præterea
»=z ; ergo triangulum re&ang. RCB æquale est, & simi- .
le triangulo CBL ( §. 413 ), ac consequenter CR=CL;
eadem via probabitur quod CL = CG = CK &c : er
go peripheria circuli descripti radio CR è centro C trans
4o iet per pun&ta R , L, G, K &c. ( §. 298 ), in quibus
radii CR, CL, CG, &c. sunt perpendiculares ad latera
Polygoni ( §. 437 ), & dividit in duas partes æquales
§. 4o9 ) : ergo illa latera erunt tangentes circuli
( §. 355 ) ad quem consequenter erit circumscriptum
Polygonum ( §. 39 1 ).
443 Coroll. I. Ergo radii obliqui dividunt in duas
partes æquales angulos unius Polygoni regularis: æqua
Ies sunt inter se : determinant centrum C Polygoni , ac
dividunt in tot triangula isoscelia æqualia , & similia,
quot habet latera.
444 Coroll. 2. Etiam sunt æquales inter se omnes
radii re&i Polygoni regularis : dividunt latera in duas
partes æquales : determinant pun&ta in quibus tangentes
sunt latera Polygoni regularis ABD, EFH, ad circu
lum circumscripti.
445 Coroll. 3. Si consideretur Polygonum regulare
in
De Polygonis. I 55
inscriptum in circulo , ejus latera omnem circumferen- Fig.
tiam circuli subtendent: ergo dividendo 36o° per nu
merum laterum Polygoni, habebimus valorem arcus, qui
subtendere debet singulum latus ( §. 3 Io ); sic ex
pressio generalis unius lateris Polygoni regularis in cir
- - - - 6oo,
culo inscripti , est chorda arcus *j*, denotante n nume
rum laterum Polygoni.
446 Coroll. 4. Ergo ad inscribendum Polygonum re
gulare, dato numero laterum, in circulo dato ABDEFHA,
quæratur ( §. ant. ) valor. arcus, qui subtendere debet
singulum polygoni latus , & du&ta chorda arcui respon
dente per omnem circumferentiam circuli , in eo inscrip
tum relinquet Polygonum regulare , quæsito latero nu
mero constans. Nam summa omnium arcuum erit = 36o°.
447 Coroll. 5. Cum sit *%*= 6o°, angulus ACB
oppositus chordæ AB erit= 6o* ( §. 315 ) ; cumque
ulterius sit isoscele triang. ABC ( §.443 ), erit ( §.4o6) 4o
m = x = 9 o° — ® = 6o°: ergo AB = AC = BC
( §. 4o8 ) ; hoc est , latus exagoni regularis semper
, est æquale radio circuli , im quo inscribi debet.
448 Probl. Circumscribere circulo dato abdefga Po
Jygomum regulare , cognito mumero laterum.
Sol. Inscribatur in circulo dato polygonum regulare, 4I
aequalis numeri laterum cum circumscribendo ( §. 446 ):
è centro C demittatur super singulum latus, sicut super
AB, radius re&us CM ( §. 342 ), per cujus extremita- ' .
tem M ducetur tangens AMB ( §. 357 ) quæ quidem
in A & B secabit radios obliquos ca, cb, prolongatos; erit
AB unum ex lateribus polygoni quæsiti, & idem cum re
liquis lateribus BD, DE , &c. faciendo , habebitur po
lygonum quæsitum ABDEFG. 4M, & am , sunt per
COI1S
I 56 Pars I. Art.XII.
Fig. constru&t. perpendiculares ad CM: ergo & sunt inter se
t.

parallelæ ( §. 372 ), & /\ ABC erit simile ^ abC


( §. 416 ); idem probabitur de reliquis triangulis ; cum
4I
enim omnia triangula polygoni interioris sint isoscelia,
& inter se similia ( §. 443 ), patet quod etiam erunt
isoscelia , & similia omnia triangula ABC, BDC &c. po
lygoni exterioris; ideoque erit AC = BC = CD ( §.4o6):
ergo triangula ABC, BCD, DCE, &c. sunt isoscelia,
æqualia, & similia (§. 418). Unde infertur I° quod AB
= BD = DE &c. ( §. 417.): ergo polygonum est æqui
laterum. 2° quod angulus CAB=CBA = CBN = CDN
=CDE &c. (§.4o6); ac consequenter ang. CBA+CBN
= CDN + CDE &c.: ergo polygonum est æquiangulum.
3.° Quod cum sint CM, CN perpendiculares per cons
tru&t. ad AB, BD &c. ac juxta demonstratum AB =
BD = DE &c., erit etiam ( §. 4o9) AM = BM= 45
= BN &c.: ergo latera polygoni sunt tangentes in punc
tis, in quibus à radiis re&tis dividuntur in duas partes
æquales , ac consequenter polygonum est ipsum quod
quæritur ( §. 442 ). «

ARTICULUS XIII.
De Limeis proportionalibus.
42 449 (YUando lin. A est ad B, sicut C ad D, lineæ
A, B, C, D sunt proportionales inter se,
quibus proinde aptantur quæcumque de proportionibus in
genere di&ta manent. -

45o Theor. I. Si super lin. AH, quae format cum


lim. AO angulum HAO , sumatur AB = BC = CD &c.
-
&
De Lineis proportionalibus. I 57
& è punáis B, C, D &c. ducantur versus AO parallelæ Fig.
BI, CK, DL &c. , lineæ AI, HK, KL &c. erunt etiam 43
aequales inter se.
- Per pun&ta B, C, D, ducantur lin. B Q , CR , DS
&c. parallelæ ad AO ( §. 37o ) 5 erit ( §. 365 ) angul.
IAB = QBC = RCD ; etiam erit ratione parallelarum
BI, CK &c. ang. ABI = BCQ = CDR &c. ac conse
quenter A ABI= A BCQ = ^ CDR &c. ( §. 419 ),
cum sit ex hypoth. AB = BC = CD &c.: ergo AI = BQ
= CR = DS &c. ; sed BQ = IFC, CR = KL &c.
( §. 43o ): ergo ( 9 ) AI= IFC = FCL &c.
45 I Coroll. I. Ergo si AB est v. g. dimidium AI,
1BC, quæ ex hypothesi est = AB erit etiam dimidium
AI ( §. 15 ) ; sed AI = IK: ergo BC erit etiam dimi
dium IFC &c ; sic erit AB : A1:: BC : IK:: CD : KL::
DE: LM, & consequenter ( §. 2o9 ) AG summa om
nium antecedentium erit ad AO summam consequentium,
sicut unum antecedens AB ad suum consequens AI, seu
sicut AD summa cujuslibet numeri antecedentium ad AL
summam æqualis numeri consequentium &c.
452 Coroll. 2. Ergo semper ac inter latera AC, BC
unius anguli ACB inveniantur duæ , pluresve parallelæ
IdE, AB, segmenta AD, EB, & CD, CE laterum, 44
sunt proportionalia ad eadem latera AC, BC 5 hoc est
CA : CB :: CD: CE :: DA: EB.
453 Theor 2. Triangula similia ABC, abc babent
omnia sua latera bomologa proportionalia 5 & vice versa,
similia erunt triangula , si habent omnia sua latera bo
mologa proportionalia. -

Sit c = C: ergo si triangulum abc superponitur trian


gul. ABC, ita ut cb cadat süper CB, ca cadet super CA
( 318 )5 sumendo itaque, in lin. CB partem, CE æqua
- - lem
I 58 Pars I. Art. XIII.
Fig. lem lateri homologo cb, ac ducendo ED parallelam ad
44 AB ( 37o ), erit ( §. 365 ) ang. CED = B = b ( §.9),
& ^ CED = ^ ced ( §. 419 ) ; sed CA : CB :: [CD:
CE ( §. 452 ): ergo CA : CB :: ca: cb ; similiter proba
bitur quod CA: AB:: ca : ab, & quod AB: BC :: ab: bc.
Super latus CB trianguli CBA sumatur pars CE = cb,
& du&ta ED parallela ad BA ( §. 37o ), ^ CDE erit
simile ^\ CAB ( §. 416 ), & juxta demonst. CB: CE::
CA: CD :: BA : DE ; sed ex hypoth. CB : cb :: CA:
ca:: BA : ba , ac per constru&t. CE = cb : ergo CD =
ca , & DE = ab 5 ac consequenter ^ CDE est æqua
le, & simile ^\ abc ( §. 417 ); sed ^ CDE est si
mile ^\ ABC: ergo erunt etiam similia triangula ABC,
& abc.
454 Theor. 3. Triangula ABC , abc quæ habemt
umum angulum æqualem inter duo latera proportionalia,
sunt similia.
Sit c = C, & ponamus quod cb: ca:: CB: CA; su
matur CE = cb, & ducatur lin. ED parallela ad BA: ha*
bebimus ( §. 452 ) CE : CD :: CB: CA: ergo cb : ca::
CE : CD ; sed cb = CE per constru&t.: ergo ca = CD,
ac consequenter ^ cba est æquale , & simile A CDE
( §. 418 ), cumque hoc sit simile ^\ ABC ( 416 ), in
fertur quod etiam sunt similia triangula ABC, & abc.
455 Theor. 4. Lin. DA dividens in duas partes æqua
45 les angulum quemlibet A trianguli ABC, dividit etiam la
tus oppositum BC im duo segmenta BD, DC, proportio
malia lateribus adjacentibus BA, CA 5 ita ut BD:DC::
BA : AC.
Ducendo per pun&um B parallelè ad DA reâam
ABF usque dum occurrat lateri CA prolongato, erit m = F
( §. 365 ), & • = x ( §. 363 )5 sed ex hypoth, m = n:
1 -- er~
De Lineis, proportionalibus. I 59
ergo F= x (§. 9), & FA = BA ( §. 4o4 ); etiam erit Fig.
( §. 452 ) BD : DC :: F4 : CA: ergo si loco F.4 substi
iuätur BA ei æquale , erit denique BD: DC :: BA: AC.
456 Theor. 5. Lineæ AD, BC sese secantes inter
parallelas , habent sua segmenta propo$tionalia.
In triangulis ABO, CDO æquales sunt anguli in ,O 35

( §. 331 ), ac ratione parallelarum CD , 4B , erit


( §. 363 ) z= r , t = m : ergo illa triangula sunt similia
( §. 416), ac consequenter AO: D0:: B9: CO (§.453). 45
437 Theor. 6. Si è vertice anguli re6ii A umius trian
guii re£fanguli ABC ducatur lin. AD perpendicularis ad
bypothenusam BC, I.° triangula resultantia erunt similia
inter se , & totali. 2.° Perpendicularis AD est media pro
portionalis inter segmenta BD, DC hypothemusae. 3.° Qui
Zibet cathetus AB, vel AC est medium proportionale in
ter hypothenusam , & segmentum adjacens BD , vel DC.
Triangulum re&tangulum BAD habet unum angulum
acutum B eommunem cum triangulo totali ABC: ergo
sunt similia ( §. 413 ); triangulum re&tangulum ADC
habet unum angulum acutum C communem cum totali
ABC: ergo sunt similia ( §. 413 ) : ergo triangula ABD
ADC sunt similia totali ABC, ac proinde & inter se.
Cum sint ergo similia triangula ABD, ADC, habebi
mus ( §. 453 ) BD: AD:: AD : DC, seu AD* = BD
× DC. Etiam erit ob similitudinem triangulorum BAD,
BAC, ( §. 453 ) BD: BA :: BA : BC. Ob eandem ra
tionem triangula DAC, BAC dant CD: CA:: CA : BC.
458 Coroll. Cum sit BD : BA :: BA : BC, & CD:
CA :: CA: BC, erit BA* = BD × BC, & CA* = CD x
BC ( §. 2o6 ): ergo BA* + CA* = BD × BC + CD ×
1BC= ( BD + CD)x BC = B C* ; hoc est, quadratum
bypotbenusæ æquale est summæ quadratorum cathetorum.
- / AR
I 6o Pars I. Art. XIV.
Fig.
A R T IC U L U S XIV.
De Lineis proportionalibus in circulo consideratis.

459 TĘg. I. Perpendicularis MP demissa è quoli


46 bet punóio M è peripheria circuli sumpto ad
suam diametrum AB , est media proportionalis inter
segmenta AP, PB; & chordæ AM , vel BM sunt mediae
proportionales inter omnem diametrum BA, & segmen
tum adjacens AP, vel PB.
Chordæ MB, MA du&tæ è pun&to M per extremitates
diametri AB, faciunt triangulum AMB re&tangulum in
M ( §. 381 ) : ergo AP: PM :: PM : PB, vel PIA* =
4P × PB ( §. 457 ). - -

Item constat, ob eandem rationem, quod AM * = AP


x AB & quod MB * = PB × AB : ergo &c.
46o Theor. 2. Segmenta duarum chordarum AC,
BD, quæ se secant in circulo, sunt reciprocè proportio
I8 malia ; hoc est, erit AF: BF:: FD: FC, vel AF × FC
= BFx FD.
Si ducantur chordæ AB, DC, triangula AFB, &
DFC habent angulos in F æquales pro verticalibus
( §. 331 ), & angulum ABF= FDC ( §. 38o ) : ergo
sunt similia ( §. 412 ), ac consequenter ( §. 453 ) AF;
1BF :: FID: FC. - -

461 Theor. 3. Secantes AB, AC duéiae è punéïo A


extra circumferentiam circuli sumpto, in cujus parte com
47 cava terminant, sunt reciprocè proportionales ad sua seg
memta externa AD, AE 5 hoc est AB: AC:: AE: AD.
Ducendo chordas BE, DC, triangula ABE, ADC
habent angulum A communem, & B = C (§. 38o): er
go sunt similia ( §. 412 ), ac consequenter ( §. 453.)
- /1B:
De Lineis proportionalibus, &c. I 61
AB : AC:: AE : AD , seu AB × AD = AC × AE. Fig.
462 Theor. 4. Si è eodem pun&io A , extra circulum
sumpto, ad illud ducuntur tangens AM, & secans AB, 47
tangens AM erit media proportionalis inter omnem secan
tem AB, & ejus partem AD exteriorem circulo.
Ducendo chordas DM, BM, triangula AMB, AMD
habent unum angulum A communem , & angulum
AMD = B , cum sit dimidium arcus DM, qui est utrius
que mensura (§§. 377. 378): ergo sunt similia (§.412 ),
& ideo ( §. 453 ) AB : AM:: AM: AD.
463 Probl. 1. Datis tribus lineis a, b, c, invenire 48
quartam proportionalem.
Sol. Ducantur re&tæ AM, AS , efformantes angu
lum quemlibet MAS : super AM sumetur AB = a , &
AD = b 5 sumatur etiam in AS pars AC = c : ducatur
linea BC , & per pun&tum D lin. DE parallela ad BC
( §. 37o )5 dico quod AE erit quarta proportionalis
quæsita.
Triangula ABC, ADE sunt similia ( §. 416 ): ergo
( §. 453 ) AB (a): AD (b):: AC (c): AE.
464 Coroll. Ergo ad inveniendam tertiam proportio
malem duabus re&tis datis a, & b , uti poterimus eadem
methodo, sumendo scilicet AB = a , AD = b , & AC =
b , & faciendo juxta modo di&ta, resultabit AB (a): AD
(b):: AC (b): AE ( §. 453 ). „ - ,, »
465 Probl. 2. Invenire mediam proportionalem inter 49
duas reéîas datas a , & b. -

Sol. super unam re&tam indefinitam AQ sumatur AP


= a ,, PB = b 5 ac dividendo lineam AB in duas, partes
æquales in c( §. 341 ), describatur radio ca=? se
miperipheria AMB ( §. 3o3 ); quo faâo è punäo di -

/2 V1
I 62 Pars I. Art. XIV. .
Fig. visionis P erigatur perpendicularis PM ( §. 343 ), quæ
quidem erit media proportionalis quæsita, cùm sit ( §.459)
-
PM* — AP x PB.
466. Coroll. Cum sit in omni casu AP: PM:: PM:
49
P B, & AP + PB= AB, infertur quod data (sagitta) AP,
& dimidio chordæ PM, invenietur diameter AB, quæ
rendo ( §. 464 ) sagittæ AP, & medietati MP chórdæ
tertiam proportionalem PB, quæ unita sagittæ AP da
bit diametrum AB = AP + PB.
5o 467 Probl. 3. Dividere unam lineam datam im partes
'babentes inter se rationes datas.
Sol. Dividenda sit linea AR in duas partes, quæ ha
beant inter se rationem 5 ad 3 v.g. ; in hoc casu ducendo
per punétum A lineam indefinitam AM, quæ formet cum
AR angulum quemlibet MAR, sumentur super AM oc
'to partes æquales AB, BC &c. magnitudinis arbitrariæ.
[Per extremitatem Fultimæ , & per pun&tum R lineæ AR
ducetur lin. RF, & postmodum per pun&tum D, extre
mitatem nempe tertiæ divisionis, ducetur lin. DL paralle
la ad FR ( §. 37o ), & ita hábebitur lin. RA divisa
in pun&to L in duas partes RL , L.1, quæ erunt inter se
ut 5 ad 3 ; quoniam ratione parallelarum , LD , RF,
erit ( §. 452 -) RL : LA :: FD : DA ; sed FD: DA ::
'5 : 3. per constru&t.: ergo RL: LA :: 5: 3.
468 Schol. 1. Si lin. AR dividenda foret in majorem
numerum pärtium proportionalium , v. g. in quatuor par
tes , quæ essent inter se sicut numeri I , 3 , 7 , 9 , ad
ditis his numeris, summa foret = 1 +3+7 +9=2o;
sumeremus itaque super AMi è punéto A. 2o. partes
æqüales, ac per, ultimæ extremitatem £, & pe£ pun£
tum R Iin. AR, duceretur re&ta FR ; denique ducendo
per extremitates primæ, tertiæ, & septimæ divisionis, li
- : § . n€22
De Limeis proportionalibus, &c. I 63
neæ AM parallelas ad FR, maneret per eas divisa lin. Fig.
AR, sicut desideratur ( 452 ).
469 Schol. 2. Si rationes lineis exhiberentur, loca
rentur omnes per ordinem, ac continuatè in lin. AM, ac
procedetur de cætero sicut di&tum manet. '•.

47o Coroll. Ergo si lin. AR dividenda foret in quem


libet numerum partium æqualium, v. g. in 8, sumi de
berent super AM o&to quælibet partes æquales: ducenda
per extremitatem F o&tavæ divisionis, & per pun&tum
£ re&ta FR 5 ac ducendo denique è omnibus pun&is di
visionis lin. AM parallelas ad FR ( §. 37o ), manebit li
nea AR divisa in o&to partes æquales ( §§. 45o. 452 ).
471 Probl. 4. Dividere re6iam datam AB in mediam,
& extremam rationem im F 5 hoc est , taliter ut segmen
tum majus BF sit medium proportionale inter omnem gr
iim. AB, & ejus, segmentum mimus AF.
Solut. In extremitate A lineæ AB erigatur perpen
dicularis AC =4* ( 37 1 ), & fa&o centro in c, ra
dio CA describatur circulus ( 3o3 ) : per pun&a B, &
C ducatur lin. BCD, & è pun&o B , radio BL descri
batur arcus LF, qui secabit AB in pun&o F, ita ut
fiat quod quæritur, nempe BA : BF:: BF: AF, seu BF*
= BA x AF. -

. Juxta constru&. resultat quod BA est tangens circuli


descripti radio C4 ( 355 ); ideo habebimüs ( 462 )
ΒD : BA : BA : BL : ergo ( 2o8 ) ED-BA : BA :
EA—BZ: BL 5 sed BD—BA= BL = BF, cum sit BA
=2AC per const., & 2AC= DL ( 298 ) : & similiter
PA — BL = BA — BF= AF, cum sit ( 298 ) BL =
EF: ergo substituendo BF: BA :: AF: BF; seu FÉ*=
1BA x AF, • * *.

13 AR
I 64 Pars I. Art. XV.
Pig. A R T I C U L U s xv. . .•

De Figuris similibus.
472 DEi; Duæ figuræ, quæ habent eundem nu
· · merum laterum : angulos angulis respe&ivè
aequales, & latera lateribus homologis proportionalia, di
cuntur similes, - - .

473 Coroll. Ergo sunt similia inter se omnia poly -

gona regularia ejusdem ordinis , seu ejusdem numeri la


terum ( 435 ) 5 consequenter sunt similes inter se om
nes circuli, qui considerari valent tanquam polygona re
gularia infinitorum laterum , quæ ob eorum exiguitatem,
cum circumferentiis confunduntur. •

52 474 Theor. I. Duæ figuræ ABCDE , abcde , quae


constant eodem numero triangulorum similium , ac eodem
Mmodo sitorum , sunt similes.*.
Cum similia sint ex hypoth. triangula AED, ABC,
ADC triangulis aed , abc , adc, habemus ( 4Io ) B= b,
E=e , EDA=eda , ADC = adc , ACD = acd , BCA =
bca &c. ergo ang. EDA + ADC = eda+ adc , ACD +
ECA = acd-+- bca &c. (. Io )5, hoc est , ang. EDC =
edc, DCB = dcb, BAE= bae : ergo duæ figuræ sunt in
ter se æquiangulæ. - • , •. • . : :

, , Etiam habemus ( 453 ) AB: ab:: BC: bc : AC: ac;


sed AC: ac :: CD: cd:: AD : ad ; & AD : ad: DE: de ::
EA : ea ; ergo AB: ab::BC: bc :; CD : cd :: DE: de :
EA: ea ; ergo Polygona proposita sunt æquiangula in
ter se , & habent omnia sua latera homologa proportio
nalia , ac proinde sunt similia ( 472 ). . . . . .
475 Theor. 2. Diagonales AC, AD, ac , & ad duc
tæ è angulis bomologis A , & a duarum figurarum si
- 1113
De Figuris similibus. I 65
milium sunt proportionales inter se , & lateribus homo- Fig.
/ogis ED, ed &c., & triangula bomologa , seu eodem
modo locata , quæ formant illæ diagonales in singulis fí
guris, sunt similia inter se. • .

I Ratione similitudinis figurarum erit ( 472 ) E =e,


1B= b, AE : ae :: ED : ed , AB: ab :: BC : bc: ergo
triangula AED, ABC sunt similia triangulis aed , abc,
singülum singulo ( 459 ) 5 consequenter ( 419 ) ang. 52
EDA = eda, BCA = bca ; etiam erit ( 453 ) ED: ed :
DA : da , & BC : bc :: CA : ca ; sed ED: ed :: BC : bc
( 472 ) : ergo ED: ed :: DA : da :: CA: ca 5 hoc est,
IDiagonales sunt proportionales inter se , & lateribus ho
mologis Po/ygomorum. . - T - · ·

Ex modo demonstratis AD: ad :: AC: ac::CD: cd;


ergo triang. ADC est simile triang. adc ( 453 ); cum
que etiam sint similia , sicut demonstratum manet, trian
gula. AED, ABF triangulis aed , abc, infertur quod si
milia sunt inter se triangula homologa formata per dia
gonales homologas 5 unde oritur quod figuræ similes ba
bent umiversim proportionales omnes suas dimensiones
bomologas.
476 Coroll. I. Ergo si duæ figuræ ABCDE, abcde
sunt similes, earum perimetra erunt inter se in eadem ra
tione cum suis lateribus homologis: cum summis cujus
libet numeri laterum homologorum, seu in eadem ratio
ne cum suis diagonalibus, seu quibuslibet aliis dimen
sionibus homologis. , • « • . . . .
Cum semper sit ( §. 472 ) AB: ab :: BC: bc:: CD:
cd:: DE: de :: EA : ea : ergo ( §. 2o9 ), (AB-+-BC+
CD + DE+EA)= ABCDEA: (ab+ bc+cd + de + ea)
= abcdea :: AB: ab :: (AB-+- BC) : (ab + bc): AC: ac,
cum sit AB: ab :: AC: ac ( §. 475 ). ·· · ··
•. t ; /4 Co
I 66 Pars I. Art. XV.
Fig. 477 Coroll. 2. Cum sint similia omnia polygona re
gularia ejusdem ordinis ( 473 ), eorum perimetra erunt
52 in eadem ratione cum quibuslibet dimensionibus homolo
gis ( 476 ). - -

478 Coroll. 3. Ob eandem rationem circumferentiæ


duorum circulorum sunt inter se sicut radii, sicut dia
metri, sicut chordæ similes, vel denique sicut arcus
similes, aut ejusdem numeri graduum ( §. 31 I ).
479 Probl. Construere Polygonum simile Polygono
dato ABCDE , babens pro latere homologo ad AB /imeam
datam.
Solut. Super AB prolongatam, si opus est, suma
tur Ab æqualis lateri dato, homologo nempe ad AB, &
ducendo: postmodum diagonales AC, AD , ducetur per |
pun&tum b linea bc parallela ad BC ( §. 37o ): per
pun&tum c lin. cd parallela ad CD 5 per pun&tum d lin.
de parallela ad DE; ex quo resultabit polygonum Abcde
simile dato ABCDE.
Ex constru&t. resultat quod omnia triangula polygoni
Abcde sunt similia triangulis homologis polygoni ABCDE
( §. 416 ) : ergo sunt similia illa polygona ( §. 474 ). 1

P A R S s E c U N D A.
AR TICU LUS P R I M U S.

De Superficiebus in genere.
48o Efinit. I. Vocatur Superficies extensio cons
tans duabus dimensionibus, scilicet latitudi
ne , & longitudine , ac considerari potest generata ex
motu lineæ parallelè ad se ipsam. ,•

- - - Co
De Superficiebus. 1 67
481 Coroll. Ergo termini superficiei , secundum lon- Fig.
gitudinem , & latitudinem, sunt lineæ ; secundum pro
funditatem ipsa est terminus sui ipsius.
482 Schol. In qualibet figura ABCD sunt duo præ 32
cipuè consideranda, perimetrum nempe (de quo egimus),
& spatium inter illud comprehensum , & hoc propriè
superficies dicitur, seu area, de qua nunc agendum.
483 Definit. 2. Mensura superficierum necessariò est
una superficies ( §. 294 ), quæ sumpta tanquam unitas
exprimere valeat rationem , quam cum ea habeant quæ
libet aliæ superficies, quibus proculdubio homogenea
est ( 48o ).
484 Schol. Superficies pro unitate sumpta ad men 32
surandas superficies est quadratum magnitudinis arbitra
riæ 5 nam cum sint æquales ejus anguli , & latera
( §. 423 ), uno dimenso habetur longitudo, & latitu
do ( §. 36o ), quare facilius exprimitur ratio cum qui
buslibet aliis superficiebus. Unde quadrare , & mensura
re pro eodem in Geometria habetur.
$ 485 Probl. Invenire superficiem unius quadrati AC.
53
, Solut. Videatur quoties in basi AB contineatur ba
sis ab unitatis , ac numerus quotum exprimens in se ip
sum ducatur 5 produ&tum declarabit quoties sumenda sit
unitas, seu superficies abcd ad habendam superficiem
quadrati AC.
Super basim AB continebitur unitas, vel quadratum
abcd toties, quoties basis ab unitatis 5 & item unitas abcd
super latus BC, quoties latus unitatis bc , toties scilicet
quoties basis ab super basim AB, cum sit AB= BC, ab =
bc ( §. 423 ) : ergo si consideretur divisa basis AB, &
latus BC in quemlibet numerum partium æqualium ac, ab,
si per pun&a cujuslibet divisionis lin. AB ducantur paral
-
le
I 68 Pars I. Art. I.
Fig. lelæ ad latus BC, & per pun&a cujuslibet divisionis lin.
BC parallelæ ad AB ( §. 37o ), patet quod quadratum
AC manebit divisum in quadrata minora æqualia per
const. unitati abcd ( §. 433 ), quorum tot erunt series,
quot partes habeat latus AB, & in qualibet serie tot
quadratula , quot partes habeat latus BC , seu ip
si æquale AB : ergo mumerus , borum quadratulorum
aequalium umitati abcd , boc est area quadrati AC, in
vemietur ( §. 29 ) multiplicando per se ipsum mumerum
exprimemtem quot vicibus basis ab umitatis continetur
im basi AB quadrati propositi ; vel quod idem est, area
umius quadrati æqualis est quadrato umius è lateribus;
· vel AC = AB* ( §. 122 ). -

- 486 Schol. Expressio hæe , licet exa&a non sit, eo


quod produ&tum unius lin. per aliam debet esse linea,
quæ contineat lin. sumptam tanquam multiplicamdum to
ties quoties lin. sumpta tanquam multiplicator contineat
unitatem ( §§. 29. 295 ), praxi recepta est, eaque dein
ceps in sensu indicato utemur. '.

54 487 Coroll. Ergo area re&anguli DB est æqualis


produ&o basis AB per altitudinem BC 5 hoc est, BD
E AB x 1BC. -
-

Nam semper verificabitur quod super basim AB tot


erunt series unitatum, quot vicibus basis unitatis conti
netur in AB, & in qualibet serie tot unitates, quot
vicibus latus unitatis continetur in altitudine BC: ergo
numerus omnium unitatum, seu area re&anguli BD in
venietur multiplicando basim AB per altitudinem BC;
hoc est, BD = AB × BC.
488 Theor. I. Duo parallelogramma ABCD, BCFH
formata super eamdem basim CB, & inter easdem paral
Jelas CB, DH, sunt æqualia , seu æqualis
- - -
-
supra, -

UJX
De Superficiebus. 1 69
Juxta hypoth. erit DC = AB, & FC= HB, cum sint Fig.
latera opposita parallelogrammorum (422): etiam erit
m = m (374) : ergo A CDF = A BHA (418) ; ac
consequenter si è utroque tollatur triangulum commune
AGF , manebit ( Io ) trapezium AGCD = trapezio
FGBH, quibus si triangulum commune addatur CGB,
parallelogrammum component ABCD = parallelo
grammo BCFH. . - - -

Y 489 Coroll. I. Parallelogramma formata super ean


dem basim CB , & inter easdem parallelas CB, DH,
habent semper eandem altitudinem (§§. 425, 36o): ergo
parallelogramma formata super eandem basimi, & ejus- 54
dem altitudinis sunt æqualia. . - -

s 49o Coroll. 2. Ergo area unius parallelogrammi


cujuslibet HBCF est æqualis producto basis CB per,
altitudinem B4 : Nam cum sit parallelogrammum
HBCF = ABCD (§. 489) , & ABCD = BC x AB,
(§. 487) patet quod erit HBCF = CB × AB. '
: 491 Theor. 2. Triangulum quodlibet CBH est dimi
dium parallelogrammi BCFH formati super eandem, aut.
aequalem basim , CB, & ejusdem altitudimis, vel inter
easdem parallelas. - - .- -

Triangulum HCB est semper æquale triangulo HCF


( §. 429 ) ; sed A HCB + A HCF = ABCF: ergo
AHBC = Hacf. ·· · · · · - A.

• 492 Coroll. I. Triangula HBC, DBC formata super


eandem aut æqualem basim , & inter easdem paralle
las, seu ejusdem altitudinis, sunt æquales. Nam semper,
erit A HBC — # - 4*, cum sit AC = FB (§. 48 9 ); s>
sed A DBC = 4* (§. 49 1 ) : ergo &c. , . . · · · ·· ·
·
Co
17o Pars II. Art. I.
Fig. 493 Coroll. 2. Ergo area trianguli cujuslibet æqua
lis est producto basis per dimidium altitudinis , seu
producto dimidii basis per altitudinem ; sic dividendo
aream per dimidium altitudinis , invenietur basis ; &
dividemdo aream per dimidium basis, invenietur altitudo.
3I 494 Theor. 3. Superficies tinius trapezii æqualis est
producto semisummæ suarum basium parallelarum per
distantiam AL , quæ inter ipsas est , seu producto
umius lim. TQ duóiae ad distamtias æquales duarum basium
garallelarum per omnem distantiam AL inter illas bases.
Ducta diagonali AC, triangula ABC, ACL habe
bunt eandem altitudinem AL ( §. 36o), eo quod sit
inter easdem parallelas AB, LC ex supposit. ; conse
quenter erit superficies trianguli ABC = AL × 4*, & 2.

superficies trianguli ACL = 4L x # ( §. 493 ) : ergo


A ABc-- A ACL = AL x 4*+*= ABCL. 2,

Juxta hypoth. erit TL = TA , & TQ parallela lin.


LC , & AB (§§. 359, 376) , & consequenter erunt
similia triangula CAL , RAT ( §. 416 ) : ergo AT:
LA :: TR : LC : AR : AC (§. 453 ) , sed At = £*;
ergo TR = £, & AR = £ = CR : erit etiam CR : CA:
RQ : AB ; sed CR = 4; per demonst. : ergo RQ = 4!;
eo quod habebimus TQ = TR -- RQ = £*; hoc est
/in. TQ ducta ad distantias æquales duarum paralle
1arum AB , LC, æqualis est ejus semisummæ : ergo
superficies trapezii erit juxta demonstrat. æqualis pro
ducto istius lin. per distantiam AL inter bases parallelas.
495 Theor. 4. Superficies polygomi regularis cujus
libet ABDEFH est æqualis producto radii recti CR per
dimidium sui perimetri.
Ra
De Superficiebus. 17 I
Radii obliqui CB, CA &c. resolvunt polygonum in Fig.
tot triangula æqualia ACB , BCD &c. , quot habet
latera (§. 443); sed superficies unius ex his triangulis
aequalis est ( §. 493 ) producto medietatis unius è late 4o
ribus polygoni per suum radium rectum CR æqualem
in omnibus ( §. 444): ergo superficies totalis polygoni
erit æqualis producto semiperimetri per suum radium
rectum CR. -

496 Coroll. 1. Cum peripheria circuli possit con


siderari tanquam perimetrum polygoni regularis infinito
rum laterum ( §. 473 ) , patet quod radius circuli
non distinguetur à radio recto; consequenter superficies
unius circuli erit æqualis producto ejus circumferentiæ
per medietatem radii , seu semicircumferentiæ per
radium.
497 Coroll. 2. Ergo superficies unius sectoris cir
culi est æqualis producto radii per medietatem arcus
eum terminantis.
498 Schol. Ad inveniendam superficiem circuli , vel
quod idem est , ad inveniendam quadraturam circuli,
necesse foret cognoscere rationem radii ad circumferen
tiam ; quod quidem hucusque exacte invenire non potuit;
tantum sufficienti approximatione inventa est ratio dia
metri ad circumferentiam , quæ est ut 7 ad 22 , seu ut
Ioo ad 3145 seu ut I 13 ad 355, vel exactius ut I ad 3,
I4I5926535897932 cum aliis I 1 I decimal.
499 Probl. I. Data diametro , seu circumferentia
unius circuli , invenire superficiem. , , ,
Sol. I. Habendo rationem diametri ad peripheriam
( §. 498) dato quolibet ex his, invenietur aliud ( §. 217).
2.° Multiplicetur circumferentia per quartam T partem
diametri 5 productum erit area circuli ( §. 496).
-' . . Co
172 Pars II. Art. 1.
Fig. 5oo Coroll. 1. Si diameter unius circuli sit = roo
erit ejus circumferentia = 314 ( §. 498); & superficies
4° = 785o ( §. 499); quadratum diametri erit = 1 oooo
( §. 8o): ergo quadratum diametri unius circuli est ad
ejus superficiem proximè ut Ioooo ad 785o , seu ut
Iooo ad 785.
5o I Coroll. 2. Ergo data area unius circuli, inve
nietur ejus diameter , si quærendo quartum terminum
proportionalem ad 785 , Iooo , & ad aream datam
( §. 217), extrahamus ejus radicem quadratam.
5o2 Probl. 2. Data diametro unius circuli, & ra
tione in gradibus umius arcus ad circumferentiam , in
venire aream sectoris arco correspomdentem.
Sol. I.° Quæratur circumferentia circuli (§§. 498, 2 17).
2.° Quæratur quartum proportionale ad 36o°, ad ar
cum datum , & ad circumferentiam inventam (217),
habebitur longitudo arcus dati in eadem mensura dia
metri datæ.
3.° Multiplicetur arcus inventus per quartam partem
diametri datæ, & productum erit area sectoris ( 497 ).
5o3 Probl. 3.° Data altitudine FA segmenti, & di
55 midio FD chordæ illud efformantis, invenire superficiem.
Sol. 1.o Quæratur diameter AL (466), & dimidio
CA describatur ( 3o3 ) circulus per puncta B , & D
transiturus ( §§. 333 , 298 ).
2.o Ducantur radii CB, CD, & comperiatur nu
merus graduum arcus DAB ( 319 ).
3.o His datis quæratur superficies sectoris BCADB
( 5o2 ). • •

4.° Cum sit DB = 2 DF, quæ est quantitas cognita,


& CF = CA — FA , quantitates itidem cognitæ , inve
nietur area trianguli DCB (493). Sub
uD
De Superficiebus. I 73
5.° Subtrahatur è area sectoris area trianguli , resi- Fig.
duum erit area segmenti DABFD.
5o4 Schol. Superficies polygonorum irregularium
invenitur , dividendo ea in diversa triangula 5 nam in
ventis separatim horum superficiebus (393), summa 55
omnium erit superficies polygoni irregularis.
ARTICULUS II.

De Comparatione, reductione , & divisione superficierum.

5o5 Heor. I. Superficies duorum triangulorum


quorumlibet sunt inter se in ratione com
posita basium , & altitudinum.
Repræsentet B basim, H altitudinem, S superficiem
trianguli: b , b, s, basim , altitudinem , & superficiem
alterius trianguli ; habebimus S = ag, & s = *; (493):
ergo s : s : : # : % : : BH : bb ( 2 o4).
2.

5o6 Coroll. I. Si B=b, erit S: s::H: h ; hoc est, trian


gula habentia eandem , aut æquales bases sumt inter se
sicut altitudines.
5o7 Coroll. 2. Si H = b, S: s :: B: b 5 hoc est, su
perficies duorum triangulorum babentium eandem , aut
aequalem altitudinem, sunt inter se sicut bases.
5o8 Coroll. 3. Si BH = bb , erit S = s , & tunc
casus habebimus B: b :: b: H (2o7 ), hoc est, trian
gula quorum superficies sunt æquales, babent reciprocè
proportionales suas bases, & altitudines ; & vice versa,
erunt æquales superficies duorum triangulorum, si eorum
bases, & altitudines fuerint reciprocè proportionales.
5o9 Theor. 2. Superficies duorum triangulorum
S3
174 Pars II. Art. II.
Fig. similium sunt inter se sicut quadrata suarum dimen
sionum bomologarum. Ratione similitudinis triangulorum
erit B: b::H: b (475): aliunde S: s: : BH: bb (§. 5o5):
ergo BH: bb est ratio duplicata ( 2oo), & consequen
ter ( §. 2o5) S: s: : B*: b*: : H*: b*: ergo &c.
5 Io Coroll. Parallelogramma sunt dupla triangu
lorum , æqualis cum eis basis , & altitudinis (49I):
ergo ( §. 2o4)
I.° Duo parallelogramma erunt in ratione composita
basium, & altitudinum ( §. 5o5 ).
2.° Si bases habent æquales, erunt sicut altitudines
( §. 5o6).
3.o Si habent æquales altitudines, erunt sicut bases
( §. 5o7). -

4.° Si fuerint æqualia, habebunt reciprocè propor


tionales bases, & altitudines, & vice versa (§. 5o8 ).
5.° Si fuerint similia, erunt inter se ut quadrata
suarum dimensionum homologarum ( §. 5o9).
52 5 1 I Theor. 3. Superficies figurarum similium , tum
regularium , tum irregularium , sunt inter se ut qua
drata suarum dimensionum homologarum.
Sint similes fig. ABCDE , abcde ; triangula AED,
ADC, & ABC sunt respectivè similia suis homologis
aed , adc , & abc (§. 475): ergo ( §. 5o9 ) ^ ABC:
A abc: : BC*: ôc*; A ACD: ^ acd : : CD*: 3d*; A ADE:
A ade :: DE*: ìé*; sed cum sit BC: bc : : CD : cd:: DE:
5° de &c. ( §.472), est etiam EC*: }3*: : CD*:?a*:: ED *:
ca* &c. ( §. 2 1 1): ergo A ABC: A abc::A ACD: A acd
:: ^ ADE: ^ ade ; & consequenter ( §. 2o9 ) (A ABC +
A ACD + AADE)= ABCDE: (^ abc + A acd + Aade).
= abcde :: AABC: A abc : : BC* ; bc*:: CD*; cd*: &c:
- CuIIl
De Comparatione, reductione, &c. 175
cum sit juxta demonst. ^ ABC: Aabc::BC*: be*::CD*: Fig.
3d*: &c. ergo, &c.
512 Coroll. I. Omnia polygona regularia ejusdem
ordinis, sunt figuræ similes ( §. 473): ergo eorum su- •
perficies erunt inter se ut quadrata quarumlibet dimen
sionum homologarum. -

§ 13 Coroll. 2. Cum sint etiam similes omnes cir


culi ( §. 473), eorum superficies erunt inter se ut qua
drata suorum radiorum , • diametrorum , circumferentia
rum , ac generatim ut quadrata suarum dimensionum
homologarum. -

5 14 Theor. 4. una quælibet fig. AFEDC , formata 56


super hypothemusam AC trianguli rectanguli ACB, æqua
lis est summæ duarum figurarum ei similium AGHIB,
BKLPC efformatarum super duos cathetos. *
Cum sint figuræ similes, erit ( §. 51 I ) AFEDC:
AGHIB: BKLPC:: ZÖ*: ÆB*:: EC*; ergo AFEDC:
ZAGHIÈ 4- BKLFC::ZC*: AB*+ EC*; sed AÖ*= AB*
+ BC* (§. 458): ergo AFEDC = AGHIB + BKLPC.
515 Coroll. Ergo semicirculus descriptus super hy
pothenusam, erit æqualis summæ semicirculorum super
duos cathetos descriptorum 5 & idem verificabitur de
omnibus figuris regularibus ejusdem numeri laterum,
ratione similitudinis (§. 473). -

• 516 Probl. I. Invenire quadratum , cujus super


ficies sit æqualis superficiei parallelogrammi dati.
ti Sol. Quæratur media proportionalis inter basim , &
altitudinem parallelogrammi dati ( §. 465 ) ; & hæc
erit latus quadrati quæsiti. - -

Productum basis per altitudinem exprimit aream


parallelogrammi (§. 49o); sed quadratum lineæ inven
tæ est æquale, illi producto ( §. 2o6): ergo &c.
… fm Pro
176 Pars II. Art. II. ,
Fig. 517 Probl. 2. Datis duabus figuris similibus AGHIB,
BKLPC invenire aliam , quæ eis sit similis, & ejus su
perficies æqualis summæ duarum superficierum datarum.
56. Sol. Disponantur latera homológa AB, BC ita ut
forment angulum rectum ( §. 371 ) ; hypothenusa AC
erit latus homologum figuræ AFEDC quæsitæ (§. 514),
post modum construendæ ( §. 479 ). -

518 Probl. 3. Dividere triangulum ACE in quas vo


lueris partes æquales , lineis, du6iis è puncto dato D. ,
57 Sol, Dividatur basis AE:in tot partes æquales, quot
sunt eæ, in quas dividi debet triangulum (§. 47o), v. g.
in duas partes æquales in B. Per hoc punctum ducantur
ad verticem C trianguli, & ad punctum datum D, rectæ
IBC, BD, & è vertice C ducatur, CF, parallela ad DB.
( §. 37o) 5 ducendo denique è puncto dato D. rectas
DF, DC , manebit divisum triangulum in duas partes
aequales FACD, & FBECD. : • , , , , ; '* ' ' ' ,-,
Cum sit AB= BE, per constru&t., triangula ABC, BCE
habentia suos vertices in eodem puncto C, ac consequenter.
habentia eandem altitudinem (§. 339), resultabunt æqua
lia ( §. 492 ): ob eandem rationem erit A CFB = A CFD
cum habeant eandem basim CF, & sint inter easdem. pa
rallelas CF, DB per construct.: ergo ACFB— A FPC=
ACFD — A FPC(§. 1o), hoc est, AFPB= ACPD, ex
quo resultat ^ ABC— AFPB+ACPD= ABCE—4\CPD
+AFPB; hoc est, trapezoides FACD = FBECD. -

519 Probl. 4. Dividere parallelogrammum ABCD


58 in duas partes æquales per punctum datum P. _ _ ' :
Sol. Sumatur AL = PC, & ducatur recta PL , erit
LADP — LBCP. … . * •

Ducatur diagonalis AC, ratione parallelarum DC;


AB (§. 422 ) erit m = m , & t =z (§. 363); sed 4I. -_-
*.
De Comparatione, reductione, &c. I 77
= PC per const. ; ergo ^ALF = ACPF(§. 419 ); & Fig.
eum sit etiam A ABC = A ACD (§. 492 ), patet quod
A ABC — A ALF +- ACPF — A ACD — ACPF -+-
A ALF( §. Io) hoc est trapezium LADP = LBCP.
52o Probl. 5. Dividere unam figuram rectilineam 59
in quotcumque partes æquales.
Sol. I.° Quæratur area figuræ ( §. 5o4), & dividatur
in tot partes æquales, in quot fig. dividenda sit, v. g.
in tres.
2.° Area tertiæ partis (in nostro casu) dividatur in
duas partes æquales. -

3.° Area trianguli AED subtrahatur è tertia parte,


& residuum dividatur per 4? ; quotiens erit altitudo
trianguli AID (.§. 493), qui addetur , primo AED, ut
sit AEDI tertia, pars figuræ.
4.° Cum hujus altitudinis intervallo ducatur pa
rallela ad eandem AD ( §. 37o), quæ determinabit
punctum 1, per quod duci poterit recta ID, quæ secabit
tertiam partem fig. DEAI.
5.° Dimidium tertiæ partis fig. dividatur per £ ,
quotiens erit altitudo trianguli IKD, sexta pars figuræ
( §. 493). · ·
' 6.° Cum hujus itaque altitudinis intervallo ducatur
parallela ad eandem ID ( §. 37o), ut habeatur punc
tum K. -

z.° Dividatur adhuc dimidium tertiæ partis fig. per


sp ad habendam altitudinem trianguli KLD, æqualis
itidem sextæ parti fig. (§. 493).
8.° Idcirco cum hujus intervallo ducatur denuo
17, 2 - pa
178 , Pars II. Art. II. .
Fig. parallela ( §. 37o )^ ad eandem KD, ad determinandum
punctum L , secaturum tertiam partem fig. KIDL, ac
determinaturum aliam tertiam partem KBCL. ' «

A R T I C U L U S I I I.
1)e Plamis.

52 I Efin. Vocatur plamum una superficies æqualis,


cui per omnes suæ extensionis partes accom
modari potest linea recta ; superficies cui hæc proprie
tas convenit, vocatur plana , ad distinctionem superfi
cierum convexarum , seu concavarum , v. g. superficies
interior, & exterior vasis v. g. -* -

522 , Theor. I. Si una recta quælibet babet , duo


puncta communia
rectæ erumt im eodem plano , reliqua, puncta ejusdem:
cum plano. - • .

Duo sola puncta determinant positionem unius rec


tæ (§. 29o): aliunde essentia plani consistit in eo, quod
ei undequaque recta accommodari possit ( §. ant.): unde
patet, quod si in duobus punctis coincidunt, in omnibus
coincident, ac proinde semper coincident , seu confun
dentur, licet prolongentur in infinitum. I. ,

523 Theor. 2. Recta AB perpendicularis ad pla


mum PQ est etiam perpendicularis ad omnes rectas BF,
BG, BD &c. positas in eodem plano, quæ transeunt per
extremitatem B ejusdem perpendicularis.
Juxta supposit. anguli quos format lin. AB : cum
plano PQ in puncto B, debent esse recti ; sed lineæ.
BF, BG &c. confunduntur cum eodem plano (§. ent.)
& transeunt per punctum B juxta hypoth.: ergo erunt
recti omnes anguli ABL , ABF &c. : ergo AB, erit
-
per
De Planis. 179
perpendicularis ad illas rectas ( §. 332 ). Fig.
524 Theor. 3. E puncto dato AIextra planum PQ
non potest. demitti plusquam una perpendicularis AB;
& haec erit distantia à pumcto ad plamum.
IDemittatur , si fieri potest , perpendicularis AF, &
per punctum F ducatur recta FB in plano PQ 5 habe
bimus ( §. ant.) quod AB, & AF sunt perpendiculares
ad eandem rectam FB è eodem puncto 45 sed hoc est
absurdum ( §. 336): ergo &c.
Cum sit rectangulum in B triangulum ABF, AF
erit latus oppositum majori angulo ( §. 4o3): ergo erit
major quam BA ( §. 4o5), & cum idem probari possit
de qualibet alia obliqua, sequitur quid perpendicularis
est distantia à puncto ad planum (§. 287).
525 Theor. 4. Communis sectio duorum planorum
HD, KF, quæ se secant, est lim. recta AB. 6r
Recta AB ducta per puncta A , & B , communia
utrique plano , confunditur cum plano HD , & cum
-plano KF (522) : ergo illa linea AB est intersectio
communis , ac consequenter sectio communis duorum
planorum est linea recta , cum superficies profunditate
careant ( §. 481 ). - +

526 Coroll. Ergo si una recta AB secat duas pa


rallelas CB, EF, erit cum eis in eodem plano. Nam 64
si concipimus quod per puncta A, B transeat planum,
secans illud in quo sunt parallelæ CB, & EF, erit com
munis sectio recta AB (§. ant.), ac consequenter erit
in eodem plano parallelarum. -

Unde patet rectam posse esse in infinitis planis di


*versis. -

527 Theor. 5. Si recta MN fuerit perpendicularis 67 -

ad plana HF, LI, hæc plana erunt parallela.


fm 3 Si
I 8o Pars II. Art. III.
Fig. Si plana HF, LI non sunt parallela, producta concur
rent in puncto Q, & sit communis sectio SR (§. 525 );
è puncto Z in ea sumpto ducantur in suis cujusque plâ
nis rectæ ZM, ZN, habebimus, ex hypoth. in triangulo
ZMN duos angulos ZMN , ZNM rectos ( §. 523 );
cumque hoc sit absurdum ( §. 4o3 ), infertur quod pla
na HF, LI sunt inconcurrentia, & proinde parallela.
62 528 Theor. 6. Tria sola puncta sola A, B, C, quae
mom sunt in limea recta , determinamt positionem umius
plani cujuslibet ABC. -

Uniantur tria puncta cum rectis AB, BC, & CD; si


dicatur quod triangulum ACB resultans, non est totum
in eodem plano, supponatur, quod ejus pars DFA est
in uno plano , & pars CDFB in alio : ergo pars FA
rectæ FB erit etiam in eodem plano, in quo est trian
gulum DFA, ac consequenter recta BF producta desinit
esse in plano BFCD ; sed hoc est absurdum (§. 522 ):
ergo &c.
529 Coroll. I. Ergo tria puncta non possunt esse
communia duobus planis diversis, nisi sint in linea rec
:ta ; ac proinde omne triangulum ABC debet esse in
eodem plano. * *

6, 53o Coroll. 2. Ergo duæ rectæ CA, DA sese secante


sunt in eodem plano PQ, quia tria puncta C , 4 , D
determinant positionem duarum rectarum C4 , AD
( §. 29o).
531 Coroll. 3. Ergo angulus quilibet determinat
positionem unius plani (312).
6o 532 Theor. 7. Si recta AB est perpendicularis ad
duas rectas FB, GB in punto B suæ intersectionis, erit
etiam perpendicularis ad ejus planum PQ.
Si concipimus quod recta FB revolvitur circum li
In€am
De Planis. - I81
neam immobilem AB, describet suo motu planum per- Fig.
pendiculare ad AB , ex hypoth. 5 sed hoc planum est
etiam rectarum FB, GB ( §. 53o): ergo &c.
533 Theor. 8. Si recta AB sit perpendicularis ad 65
rectas BC, BD, BE im puncto B , im quo concurrumt,
illae tres lineæ erunt in eodem plamo.
Sint , ut supponi potest (§. 53o ) rectæ BC, BD
in plano FC ; recta BE, quæ concurrit cum BA in
puncto B, sit cum ea, si fieri potest , in eodem plano
AG, & sit BG communis sectio planorum ; cum sit AB
perpendicularis, ex supposit., ad rectas BC, BD, erit
etiam , perpendicularis ad planum FC (§. 532 ) : ergo
erit etiam perpendicularis ad communem sectionem
BG , quæ transit per punctum B (§. 525, 523); sed
4B est, ex supposit., ad BE in eodem plano AG , in
quo est etiam communis sectio BG ( §. 525) ; ergo
ang. ABG, ABE sunt recti ( §. 332), ac consequenter
(§. 32I ) ABE = ABG ; hoc est , pars æqualis toto;
cumque hoc sit absurdum ( §. 8): ergo &c.
534 Theor. 9. Si duæ rectæ AB, CD fuerint 66
perpendiculares ad idem plamum EF , erunt parallelæ
imter $e.
Ducendo lin. BD in plano EF, anguli ABD, CDB,
erunt, ex hypoth., recti ( §. 523): in eodem plano EF
ducatur lin. DG perpendicularis ad DB ( §. 343) , &
fiat DG = AB ; unde resultat quod in triangulis BAD,
EGD duo latera AB, BD unius æqualia sunt aliis
duobus lateribus GD, BD alterius , & angulus com
prehensus rectus ; ergo AD = BG (§. 418) ; & ita
1atera DG, DA, AG trianguli ADG sunt æqualia tri
bus lateribus AB, BG, AG trianguli BAG: ergo an
gulus 4BG = GDA ( §. 417) 5 sed ABG est rec
- fm 4 tuS
I 82 Pars II. Art. III.
Fig. tus ( §. 523): ergo & GDA est etiam rectus ; & cum
sit itidem re&us , eadem ratione, angulus GDC, infertur
quod GD est perpendicularis ad tres re&tas DB, DA,
IDC ( §. 332 ): ergo omnes illæ sunt in eodem plan6
( §. ant. ), in quo est etiam AB ( §. 529 ), eo quod
sit latus trianguli ABD: ergo AB , & CD sunt perpendi
culares ad eandem re&tam BD , quæ cum eis est in eo
dem plano : ergo sunt inter se parallelæ ( §. 372 ).
535 Theor. 1o.. E pun&io B sumpto in plano PQ non
6o potest erigi nisi unica perpendicularis BA ad illud p/amum.
Erigatur, si fieri potest, perpendicularis MB: habe
bimus quod AB , & MB erunt ambæ perpendiculares
ad idem planum PQ, ac proinde parallelæ inter se
( §. 534 )5 sed hoc est absurdum ( §. 361 ), nam sup
ponimus quod concurrunt in eodem pun&to B : ergo &c.
536 Def. 2. Inclinatio unius plani KG ad aliud pla
num AD est angulus HFM, quem formant duæ re&tae
HF, FM perpendiculares ad communem se&tionem GE
planorum in eodem pun&to F, quarum una ducatur in
plano AB, alia in plano KG.
537 Theor. I I. Inclinatio unius plami KG ad aliud
plamum AD est eadem in omnibus punéìis F , f &e. Du
cantur perpendiculariter ad communem se&tionem EG è
pun&tis F, & fre&tæ FH , fb in plano AD: & in pla
no KG re&tæ FM, fm ( §. 343 ).
Sumatur HF = hf, FM = fm ; habebimus quod
HF erit parallela ad hf, & FM ad fm ( §. 372 ): con
sequenter Hb, & Mm erunt æquales , & parallelæ ad
Ff( §. 428 ), & Hb æqualis , & parallela ad Mm
(§§. 9. 376);unde etiam HM, & bm erunt inter se æqua
les, & parallelæ ( §. 428 ); unde resultat quod triangu
la HFM, hfm habent omnia sua latera homologa, æqualia, .
&
De Planis. 1 83
& parallela : ergo erunt similia ( §. 417 ), & angulus Fig.
HFM= bfm ( §.41o )5 sed anguli sunt mensura inclina
tionis duorum planorum KG, & AD (§. ant.): ergo &c.
538 Coroll. 1. Cum unus angulus solus determinet
positionem unius plani ( §. 531 ), considerare possu
mus quod per angulum HFM transit planum HMF, &
per angulum hfm aliud planum bmf; hoc non obstante
anguli HFM , bfm habentes sua crura HF, FM, & hf,
fm respe&ivè parallela , sunt æquales ( §. ant. ): ergo
anguli comprebensi inter crura respeéîivè parallela sunt
aequales , licet siti im diversis planis.
539 Coroll. 2. Cum una , & eadem sit inclinatio
planorum in omnibus suis pun&tis ( §. 537 ), nec diffe
rat ab inclinatione perpendicularium , è illis du&tarum
ad idem pun&um se&tionis ( §. 536 ), infertur I°: unum
plamum alteri occurrens formaturum cum eo duos angu
Jos, qui jun6ii valeant 18o* ( §. 328 ): 2.° Omnes am
gulos formatos per quemlibet numerum planorum, sese se
camtium im uma linea valere 36o* ( §. 33o ): 3.° duobus
plamis sese secantibus , angulos ad verticem oppositos
esse æquales ( 33 I ): 4.° Uno plano secante duo, aut
plura plana parallela, cum eis formare angulos alter- *'
mos internos æquales &c. ( §. 363 usque ad 369 ). •
54o Theor. I 2. Si planum AC secaverit alia duo, 6z
plurave plana parallela FH, lL, seéìiones AD, BC erunt.
parallelæ inter se. ' -

Lineæ AD, BC sunt in planis FH, IL ( §. 525 ):


ergo confundentur cum illis ( §. 522 ) ; sed plana , ex
hypoth., sunt inconcurrentia : ergo & inconcurrentes
erunt illæ se&tiones : ergo &c. ( 361 ). -;

: 541 Theor. I 3. Si è uno pun6to quolibet B sumpto im'


plano CG perpendiculari ad plamum PQ ducatur re£ia 61
BA
- -

184 Pars II. Art. III.


Fig. BA perpendicularis ad communem seáionem CF, regia
erit perpendicularis ad planum PQ.
... In plano PQ ducatur DA perpendicularis ad AC
( §. 343 ), habebimus quod ang. B4D , quo regulari
debet duorum planorum inclinatio CG, PQ ( 536 ) debet
esse re&tus ( 332 ), eo quod supponatur planum CG per
pendiculare ad planum PQ: ergo BA est perpendicula
ris ad duas re&tas CA, DA in pun&to suæ interse&tionis
C: ergo est perpendicularis ad planum PQ ( §. 532 ).
542 Theor. I4. Si plana DH, CG sunt perpendiou
1aria ad idem plamum PQ, ejus communis seάio BA erit
etiam perpendicularis ad idem plamum.
Cum duo plana DH, CG sint, ex supposit., perpen
dicularia ad planum. PQ, patet erigi posse in quolibet
illorum perpendicularem ad planum PQ è pun&o A com
muni tribus planis ; sed è uno pun&o non potest erigi ad
unum planum nisi unica perpendicularis ( §. 535 ): ergo
illa perpendicularis erit eadem in utroque plano 5 cumque
communis se&tio AB est eadem lin. sita in utroque plano
è pun&o, A ( §. 525 ), hæc erit perpendicularis ad pla
num PQ. • ` i
68 .. 543 : Theor. 15. Si è punéïo A ducitur quilibet nume
rus reéîarum AdD, AfF &c. quæ transeamt per pla
ma PQ, pq parallela, I.° omnes reéiae se intersecabunt
• proportionaliter: 2.° fig. DFGEH , dfgeh erumt similes.
Si consideretur quod per tria, pun&ta A, D, F transit
unum planum , interse&tiones DF, dfcum planis PQ, pq
erunt parallelæ ( §. 54o ) : ergo triangula AFD , afâ
erunt similia ( §. 416 ); & cum idem probari possit de
reliquis triangulis AFG, afg , AEG, aeg &c. , habebi
mus ( §. 453 ) AD: ad :: DF: df:: AF: af:: FG: fg::
AG: ag &c.:: AB perpendicularis du&a è pun&o A ad
pla
De Plamis. I 85
planum PQ: ab perpendicularis du&a è eodem pun&o a, Fig.
vertice scilicèt omnium triangulorum , ad planum pq
( 475 ): ergo re&tæ AD, AF, AG &e. se secabunt pro
portionaliter per plana parallela PQ, pq.
Ex demonst. constat quod latera figurarum DFGEH, 63
dfgeh sunt parallela respe&tivè : ergo anguli D, F, G &c.
comprehensi inter latera primæ figuræ, sunt æquales an
gulis d, f, g comprehensis inter latera parallela secun
dæ ( §. 538 ) 5 aliunde etiam manet demonstratum,
quod DF: df:: AF: af:: FG : fg :: AG: ag :: GE :
ge &c. : ergo DF: df:: FG : fg :: GE : ge &c. hoc est, «
latera primæ figuræ sunt proportionalia ad omnia latera
homologa secundæ : ergo illæ figuræ sunt similes (§.472).
i_ _544. ' Coroll. I. TRatione similitúdinis? figurarum
IdFGEH, dfgeb , habebimus ( 5 1 1 ) quod earum su
perficies erunt inter se :: DF* : Jf*::. AB*: A 5* quadra
ta, distantiarum è pun&o A ad singula plana Pg ypq;
cumque hæc sit ratio invariabilis respe&u ejusdem punéti
A, sequitur quod quicunque sit re&arüm nufnerus, AD,
AF &c.sempersuperficies figurarum resultantium DFGEH,
dfgeb erunt inter se in ratione constanti ex AB* ad a}?
( §. 5 I I ) 5 & perimetra erunt in ratione constante, ex
AB ad ab ( §. 543.). v. ' • * * * * ** * • ' .
545 Coroll. 2. Si lineæ AdD, AfF &c. fuerint pa
rallelæ, segmenta Dd , Ff &c. erunt æqualia ( §. 43o )
cum sint inter parallelas ( §. 54o.): ergo df= DF; fg ^
= FG &c. ( §. 43o'), acf cgnsequentér fig. DFGEH
erit æqualis, & similis aliæ figuræ dfgéb. ;
PA RS T E R T I A.
De Solidis, ac eorum generatione.
ARTICULUS PRIMUS.
546 Efin. 1. Solidum, volumem , seu corpus est
quantitas composita è tribus dimensionibus,
seu extensum juxta longitudinem, latitudinem, & profun
ditatem.
, 547 Def. 2. Angulus solidus D est inclinatio plus
quam duarum linearum AD, CD, BD, quæ in eodem
pun&to D concurrunt , nec sunt in eodem plano ; ex quo
resultat, quod angulus solidus D continetur plusquam
duobus planis ADC, CDB, BDA , quæ idem non cons
tituunt ( §. 53o. ), ac proinde quod ad angulum soli
dum efformandum , sunt ad minus necessarii tres anguli
plani.
548 · Def. 3.· Mensura
· · unius anguli solidi , est summa
-

angulorum planorum, illum efformantium. Sic mensura


anguli solidi D v. g. est angulus ADC + CDB+4DB.
549 Theor. 1. Si angulus solidus D continetur tri
bus angulis planis , duo quilibet tertio superstite majo
reS ertunt. -

Unicus casus in quo dubium esse posset, ille est in


quo duo anguli ADC, CDB æquales, aut inæquales in
ter se , majores sunt angulo BD4, illorum singulis
majore,
In plano ABD formetur in vertice D angulus ADR
— ADC ( §. 3 17 ) : sumatur DR = DC ; per pun&um
R ducatur eodem plano re&ta AB, secans alias duas DA,
Db in pun&tis .1, & B, & uniantur re&tæ AC, BC in pune
tO

-
._

De Solidis, ac eorum , &c. 187 .


toc ; cum sit AD latus commufie , ac per construâ, Fig.
Βά- dr , & angulus RDA = ADC, hábebimus 4R
— Ac ( §. 418 ); sed CB + AC> BR + RA ( §.388):
ergo CB 4- AC — AC> BR + RA — R 4 ( 1 1 ), hoc
esí CB > BR ; cum sint ergo latera CD, DB trianguli.
CDB æqualia lateribus DR, DB trianguli R DB, & ba- •*
sis CB primi major basi BR secundi, erit angulus CDB>
RDB (proposit. 25 lib. 1. Euclid.): ergo angulus CDB+
cDAS RIDB + RDA, hoc est angùlus CDB + CDA,
> BDA. -- --- - . '. . . . . '
55o Coroll. 1. Ergo ut anguli solidi sint, æquales'
contineri debent angulis planis, numero , & valore æqua.
libus , ac eodem ordine dispositis. · · · · ·
551 Coroll. 2. Si anguli plani, concurrentes in eo-'
dem pun&to , adæquant summam 366* , erunt omnes in,
plano unius circuli ( §. 33o ), & sic. non formábunt an-'
gulum solidum ( §. 547) ; ergo summa omnium angu- **
iorum , qui efformare debent angulum solidum , débet'
esse minor 4 re&is , seu 36o° esse debet. • • ^ . '
' 552 Def. 4. Si concipimus: quod planum ABD mo- ' *
vetur parallelè ad se ipsum juxta dire&tionem unius rec-* +
tæ cujuslibet BC , generabit solidum 'EFCBADE , quod,
$
prisma dicitur, quod quidem erit re&tum, si linea' BC 7o
suæ dire&ionis sit perpendicularis ad planum generans; ` _
si autem non sit ad illud planum perfieridiculäfis, pris. " '
ma dicetur obliquum: Dicitur speciatim prisma triangu- !
lare, quadrangulare &c. , juxta numerum laterum plani ,
generatoris. . .. . ' ' ' ' ' ' ° ° .
• 553 Coroll. I. Ergo prisma quodlibet habet duas ba- *
ses DAB, EFC æquales, & parallelas, ac circum ter-'
minatur tot parallelogrammis, quot sunt latera plani ge-.
neratoris. Nam EC est æqualis , & parallela ad ÉD
- - - - - ( §.
188 .… , Pars III. Art. I. • , .
Fig, (.§.ant.): ergo, ED erit etiam æqualis , &, parallela.
ad CB ( §. 428): ergo BCED est parallelogrammum
( §. 422 ) 3 & idem demonstrabitur de reliqüis planis
lateralibus. . • • •

554 Coroll. 2. Ergo se&tiones prismatis, fa&ae paral


zo lelè ad basim ADB , sunt æquales , & similes inter se,
& ad planum generans ( §, 545 ). . . . .
., 555 , Def. 5. Linea RP du&a perpendiculariter è punc
to unius basis ad aliam, vocatur altitudo prismatis, &
lineæ DE, BC, AF æquales inter se, & parallelæ (§.553) .
aristæ vocatur. , _, ,, . ,. . . .. . ; . .. .
planum generans fuerit quadratum,
556 Def. 6., Si pla -

71 BD, & arista BC æqualis suo lateri BF, & perpendi


cularis ad planum BD, prisma voeatur cubus.
, 557 Coroll. Ergo cubus terminatur per sex quadra-.
ta æqualia inter se ( §. 553 ).. -
_* -

' • • • •..' ' ' ; ; .*


-

272 558 Def. 7. Dum planum generans est quodlibet pa- .


rallelogrammum AB, prisma dicitur parallelepipedum. :
559 Def. 8. Dum planum generans est circulus, pris-,
73 ma nóminatur cylindrus, re&üs , aut obliquus juxta po
74 sitionem, lineæ motus ( §. 552 ). - -

I 56o Def. 9. Si una re&a , habens unum ex extremis


fixum in D, àlio pergit per cun&a latera perimetri fig.
ACB, quæ ei pro basi est, solidum generabit, quod Py
75 ramidem dicimus, triangulare , quadrangulare &c. prout.
figura basis fuerit triangulum , quadrilaterum , penta
gonum &c. -

561 Coroll. I. Ergo Pyramis erit circumterminata


tot triangulis ASC, CSB, BSA, vertices in pun&to S
reunientibus, quot fuerint, latera basis ABC. . . . .
I 562 Coroll. 2. Se&tiones fa&tæ in pyramide paralle
lè ad suam basim, sunt huic similes ( §. 543), & inter j;
- - - - - - . Def.
*. .
</ Y

De Solidis, ac eorum, &c. 1 89


: g63 Def. 1o. Pun&um S vocatur vertex, seu cuspis Fig.
Pyramidis: perpend. So, du&ta è cuspide ad basim, pro- * .
longatam si opus est, altitudo pyramidis ; & re&ta duc- i\ <
ta etiam è vertice S ad centrum basis, axis pyramidis. . .
— 564 ' Def. 1 1. Quando polygonum basis est regulare, • •
& altitudo coincidit cum axe, pyramis vocatur, regu
' ' ' - '. { TI . í ú
, * ' " •*
. •. 'i } .
laris; reliquæ irregulares. * . . `.``' - ... '... ;
j 565 Coroll. Ergo bases triangulorum lateralium py
ramidis regularis erunt omnes ( §. 435') æquales, & ea
rum extremitatis æque distantes è cuspide S pyramidis, ali
ter perpendicularis So non coincidet cum axi, ac conse- s :
quehter triangula lateralia pyramidis'régulâris erunt om:
fiia isoscelia (§. 393), ejúlia & siiiiia ( §. 413 ), &
tunc linea Si) dùêiâ perpéndiculâritérè ctisíidé $ $uper
unum laterum AC basis , quod in duas partes æquáles;
dividet ( §. 4o9 ), vocatur apothema , & erit altitudo
omnium triangulorum ( §. 396 ).***. ' : a pau * Isr' ?
-i566 Defiiiit. 12. Düm*basis pyramiidis, est ieireulus.
BDLT, quem eonsideramus tanqüam polygonum regu- 76
lare infinitorum laterum (?§. 473 ), pyramis vocatur co
mus; reétus quidem si altitúdo coihcidit cum axe; obliquus. ??
autem, si altitudo SM format cum âxe SCangulümi MSC.
j567. cCorjll. Ergo conus re&tus est ipyrärnis regula
ris ( §. 564?), in qua re&tæ SB, SD, SL, quâ di-*
cuntur latera coni, non differunt ab apothemate ( §.565). 76
- 568 Definit. r3. Si figura , quælibet: ABDîûersatujr:
circum lineam AD immobilem, describet solidum., quod^
communiter: vocant. solidùm
rêvolutionis; &• lifiea AD ;
axis vocatur. '° ° ro : g : ' verte'i' f;;r. £r. . . . .
569 2 Coroll. Ergo singulum pun&um? R. perimetri*
figuræ describet, circumfefentiam ígireuifqiicujüs, radius
IRP est perpendicularis, ad axim AD, ac cüjüs ceatrum
** y - - P.
v

`-

„I90 . • • Pars III. Art. I. . r ,


Fig. P est in ipso axe ( §. 296 ). Consequenter in solidis
73 revolutionis , se&tiones fa&tæ per plana perpendiculari,
*

… ad suum axim , sunt circuli. ,


-

76 I573 Definit. i4. Si polygonum generans fieri, res


79 tangulum RCLS , quod yertitur circüm axim LS, gene
rabit sua revolutione cylindrum re&tum, qualis e$t defi
nitus ( §. 559 ); & si fuerit triangulum SCL, re&an
gulum in C, qui vertitur circum cathetum CS, generabit
conum re&tum,((§. 566.); si autem fuerit, dimidium po
lygoni magni numeri laterum , producet sphæroidem. , ;
z8 ... 571, . Definit.I5. Dum polygonum generans est semi
circulus 4BD qui-vertitur circum diametrum AD , so
lidum generatum v9catur, $phæra. Centrum, C circuli
vocatur centrum sphæræ : Diameter AD, diameter, seu
axis sphæræ, & duo extrema A, D, poli spbæræ. .
, 572, . Coroll, Ergo omnes re&tæ du&ae è, superficie
sphæræ usque ad centrum C sunt æquales ( §. 298 ).
|Unde oritur quod potest sumi, pro axe sphæræ quæli
è* bet re&ta per ejus centrum , transiens, ac consequenter :

se&iones fa&tæ in sphæra per quælibet plana, sunt sem


*• ••
' per circuli: Nam, si è centro C sphæræ ducitur diame
-.

ter perpendicularis ad, planum secans, potest hæc dia


meter considerari tanquam axis revolutionis, ac verifi
cabitur quod sit semper se&io circulus ( §. 569 ).
* , . 573 , Definit. 16. Circuli se&tionum fa&tarum per pla
* na quæ transeunt, per centrum C sphæræ, vocantur cir
culi, maximi spbæræ, & omnes sunt æquales, cum ha
beant æquales suas diametros ( §. 572 ) ; sed circuli,-
quorum plana non transeunt per centrum C sphæræ, vo-,
cantur minores , quia eorum diametri RH sunt chordæ
circuli generatoris, diametro minores ( §, 3o6 ). s I –
, 574) Defin. 47. Plana secantia sphæram , quin trans
.* €ant
De Solidis, ac eorum, &c. I9 I
eant per centrum, eam dividunt in duas partes inæqua- Fig.
les, quarum una vocatur segmentum majus , alia segmen- 78
tum minus sphæræ, & superficies convexa hujus frag
mentum (vulgò casco) sphæricum. Superficies convexa
ENLMRKHS portionis sphæræ comprehensæ inter duo
plana parallela dicitur Zoma. -

575 Definit. 17. Si planum generans fuerit se&tor cir


culi RCA, qui vertitur circum radium C4, generabit so
lidum quod vocatur se&ior sphæricus.
576 Definit. 18. Si concipimus quod multa plana
uniuntur per suos angulos, ita ut concludant aliquod
spatium, generabitur solidum , quod communiter voca
tur poliedrum , cujus facies sunt plana efformantia , &
eorum anguli solidi resultant è concursu angulorum
planorum. -

577 Definit. 19. Poliedrum terminatum per plana


regularia, & æqualia inter se, vocatur corpus regula
re , seu platomicum , & speciatim vocatur tbetraedrom,
quod continetur quatuor triangulis æquilateris, & æqua
libus : o£iaedrom , quod o&o : icosaedrom quod 2o 5 quod
sex quadratis æqualibus continetur , vocatur bexaedrom,
seu cubus 5 & dodecaedron , quod continetur duodecim
pentagonis regularibus , & æqualibus.
578 Theor. 2. Nom ultra quimque corpora regularia
possibilia sunt.
Cum ad minùs necessarii sunt tres anguli plani ad
efformandum unum angulum solidum ( §. 547 ), patet
quod duobus triangulis, aut quibuslibet aliis figuris non
potest constitui angulus solidus ( §. 576 ): ergo ad ef
formandum angulum solidum corporis regularis debent
concurrere saltim tres anguli trianguli æquilateri , qua
drati &c ( §. 577 ).
- 1} Hoc
I 92 ParsIII. Art.II.
Fig. Hoc supposito: 1° quoniam quilibet angulus triangu
78 li æquilateri valet 6o* ( §. 4o8 ), summa trium horüm
angulorum erit = 18o* , summa quatuor = 24o°, summa
quinque =3oo* , & summa sex 36o° ; sed 36o° non
possunt formare angulum solidum ( §. 551 ) : ergo an
gulus solidus corporis regularis terminati per triängula
tantum_ poterit resultare ex 3 , 4, 5 angulis piànis
trianguli æquilateri , qualia sunt thetraedron in primo
casu , o&taedron in secundo , & icosaedron in tertio.
2.* Angulus quadrati est = 9o* ( §. 473 ) ; conse
quenter summa trium horum angulorum erit = 28o° , &
summa quatuor=36o* 5 ergo angulus solidus corporis
regularis terminati per quadrata , tantum resultare po
terit è concursu trium angulorum planorum quadrati :
( §. 551 ), quale est exaedron, seu cubus ( §. 557 ). i
3.° Cum angulus pentagoni regularis constet Io8*
( §. 439 ), summa trium horum angulorum = 324*;
& summa quatuor=432°: ergo angulus solidus corpo
ris regularis terminati per pentagona, tantum contineri
poterit tribus angulis pentagoni regularis ( §. 55 I ), sic
ut dodecaedron. * ' , ' - - - , ,* * *

, 4.* Angulus exagoni regularis est = I2o* (§. 439);


& summa trium horum angulorum =36o°: ergo non
poterit formari angulus solidus cum angulis planis exa- i,
goni regularis ( §. 551 ), ac proinde impossibile est ,
corpus regulare exagonis terminatum , ac multo minus *
per polygonos regulares majoris numeri laterum, eo quod
eorum anguli eo sunt obtusiores, quo pluribus lateribus !
constent ( §. 44o ). - -

Ergo quinque tantum corpora regularia supradi&a


possibila sunt.

AR- *
De Solidis, ac eorum , &c. I 93
Fig.
A R T I C U L U S I I. -

De Mensura superficierum solidorum.


579 TĘ I. Superficies prismatis cujuslibet , ejus go
basibus mom computatis, est æqualis produc
to unius aristæ BC per perimetrum umius seóìionis abd,
faétæ in prismate per planum perpendiculare ad illam
aristam ; boc est = BC (bd + ab + ad).
Cum prisma terminetur per tot parallelogramma late
ralia , quot sunt latera plani generantis ( 553 ), patet
quod superficies lateralis prismatis erit æqualis summæ
superficierum omnium parallelogrammorum, illud termi
nantium. Hoc supposito , cum sit , ex hypoth , planum
abd perpendiculare ad aristam BC, erit etiam perpen
diculare ad reliquas aristas AF, DE , parallelas , &
æquales ad BC ( 555 ), ac consequenter erit superfi
cies parallelogrammi ( 49o ) BDEC = DE × db = BC
x bd: parallelogrami AFCB= BC x ab 5 & parallelogra
mi AFED = AF × ad= BC x ad ; ergo summa superfi
cierum omnium parallelogramorum, hoc est, superfi
cies lateralis prismatis = BC × bd -+- BC x ab -+- BC × ad
= BC (bd + ab + ad). • • .

• 58o Coroll. I. In prismatibus re&is se&io abd per


pendicularis ad aristam BC est parallela ad basim
( §§. 552. 527.), ac proinde perimetrum abd=ABD
( 554 ), & arista BC= altitudini PR : ergo superficies
lateralis prismatis re&i est æqualis produ&o perimetri
suæ basis ABD per aristam BC, aut per altitudinem RP.
581 Coroll. 2. Ergo superficies convexa cylindri rec 73
ti est æqualis produ&o circumferentiæ circuli suæ basis ,
per ejus altitudinem LS. . -

% 2 Co
I 94 * Pars III. Art. II. , ,
Fig. 582 Coro11. 3. Ergo superficies convexa cylindri obli
?4 qui BDEF est æqualis produ&to lateris DE per perime
trum bedfse&tionis perpendicularis ad illud latus ( 579 ).
75 583 Theor. 2. Superficies lateralis pyramidis cuju$-
/ibet est æqualis summæ superficierum triangulorum la
teralium , eam terminantium. · · · ·
Nam cum omnis pyramis terminetur per tot triangu
la lateralia, quot basis habet latera ( 561 ), patet quod
ejus superficies, lateralis non potest differre à summa su
perficierum illorum triangulorum. -

584 Coroll. I. Cum sit in pyramide regulari apothe


ma DS altitudo omnium triangulorum lateralium ACS,
ECS , ABS ( 565 ), superficies cujuslibet è his erit.
produ&tum apothematis per dimidium suæ basis (.493 ):
ergo summa superficierum omnium horum triangulorum,
seu quod idem est superficies lateralis pyramidis regula
ris est æqualis produ&to apothematis DM per semiperi-.
metrum polygoni suæ basis. * . l*

z6 585 Coroll. 2. Ergo superficies convexa coni re&ti


est æqualis produ&to semicircumferentiæ suæ basis per
suum apothema BS ( 567 ). · ··
75 586 , Theor. 3. Superficies lateralis truncâ pyramidis •
regularis basium parallelarum, quæ vocatur pyramis trun-:
cata, est æqualis produéio altitudinis trapezii lateralis AC
ca per semisummam perimetrorum duarum basim acb,ACB,,
seu produéio altitudinis trapezii lateralis per perimetrum)
seéìionis faétæ ad distantias æquales duarum basium. * )
Polygonum acb est simile ACB (562 ) : ergo sunt
æqualia inter se , & habent æquale apothema triangu
la Sbc, Sca , Sab , quæ terminant pyramidem Sbca
( §§. 564. 565 ) ; unde evidens redditur quod æqualia ,
sunt etiam trapezia BCcb , 4Cc4 &c. (. Io ), quot;
- _ _* - - 3
, — «
De Mensura superficierum, &c. I 95
latera parallela sunt latera basium superioris, & inferioris£ig.
pyramidis truncatæ , quam lateraliter terminant, & quæ
habent æqualem altitudinem , quæ est residuum Dd apo
thematis totalis SD ; sed superficies cujuslibet è his
trapeziis ACca est æqualis produ&to semisummæ basium
parallelarum AC , ac per altitudinem Dd , seu producto
unius lineæ rm du&tæ ad æquales distantias basium pa
rallelarum per eandem altitudinem Dd ( 494 ) : ergo
summa superficierum omnium trapeziorum , seu quod
idem est , superficies lateralis pyramidis truncatæ est 75
aequalis produ&to semisummæ perimetrorum suarum ba
sium parallelarum per altitudinem unius è trapeziis la
teralibus 5 seu produ&to &c.
587 Coroll. Ergo superficies lateralis unius coni rec
ti truncati est æqualis produ&to lateris Bb per semisum 76
mam circumferentiarum duarum basium parallelarum
( 567 ) , seu produ&to lateris Bb per circumferentiam
unius se&tionis monr fa&tæ ad æquales distantias basis
superioris , & inferioris.
588 Theor. 4. Superficies sphæroidis cujuslibet est 79
æqualis produ&io ejus axis per circumferentiam circu
li , cui circumscribitur.
Si consideremus semipolygonum regulare RAG ver
ti circum axim RG , per ejus centrum transeuntem , ob
servabimus quod singulum latus MR, KG polygoni, cum
sit immediatum polis R , & G, describit conum re&tum
( 57o ) ; quod latus AE describit cylindrum ; & deni
, que quod latera AM, EK quodlibet describit conum
truncatum : ergo superficies cujuslibet è istis solidis erit
aequalis produ&to lateris generatoris, v. g. AM, per
circumferentiam circuli descripti à pun&o D , siti in
: medietate illius lateris ( §§. 581. 585. 587 ); nam in
- . ^ 3 cy
1 96 Pars III. Art. II.
Fig. cylindro circumferentia circuli unius se&tionis ad æquales
distantias à suis basibus, proculdubio erit æqualis circum
ferentiæ circuli cujuslibet è basibus ( 554 ) ; in cono
autem circumferentia circuli se&tionis fa&tæ ad æquales
distantias à cuspide , & à circulo suæ basis , profe&ò
erit æqualis dimidio circumferentiæ circuli basis ; sem
79 per enim erit=* ***ti-t*=*!:( 5 8 6 ).
Hoc supposito , sit CD radius circuli inscripti in po
lygono dato ; demittendo super axim RG perpendicula
res MS, DB, AI ( 342 ), & du&ta lin. MH parallela
ad RG ( 37o ), resultat quod triangula AMH, DBC
habent per const. perpendicularia omnia sua latera ho
mologa, ac consequenter sunt similia ( 415 ): ergo AM:
IMH= SI:: CD : BD ( 453 ) ; cumque circumferentiæ
circulorum sint proportionales ad radios, quibus descri
buntur ( 478 ), erit etiam AM: SI :: circumf. CD: cir
cumf. BD ; ergo AM x circumf. BD= SI x circumf. CD
( 2o6 ) ; sed AMx circumf. BD est expressio superfi
ciei coni truncati, descripti per AM ( 587 ) : ergo il
la superficies est æqualis produ&to partis SI axis RG per
circumferentiam descriptam radio CD circuli inscripti in
polygono dato. - -

Idem probabitur de superficiebus reliquorum solido


rum ; ac consequenter superficies totius sphæroidis erit =
(RS + SI+IP + PQ+ QG) x circumf. CD = RG x cir
cumf. CD. - - -

589 Coroll. 1. Cum sphæra considerari possit tan


çuam sphæroides infinitorum laterum ( §§. 473. 571 ),
infertur quod superficies sphæræ est æqualis produ&to
ejus diametri AD per circumferentiam unius è ejus cir
culis maximis. ,-*

59o : Coroll. 2. Ergo superficies fragmenti sphærici.


prO
De Mensura superficierum, &c. I 97
produ&i per revolutionem semisegmenti RAP est æqua- Fig.
lis produ&o altitudinis PA fragmenti per circumferen
tiam unius è circulis maximis sphæræ.
591 Coroll. 3. Ergo superficies unius Zonæ sphæri- 78
cæ produ&tæ per revolutionem semizonæ circularis BRPC
est æqualis produ&o ejus altitudinis CP per circumfe
rentiam unius è circulis maximis sphæræ. -

592 Coroll. 4. Cum sit superficies unius circuli ma


ximi sphæræ æqualis produ&to quartæ partis diametri
per ejus circumferentiam ( 496 ), infertur quod super
ficies sphæræ est quadruplum superficiei unius é circulis
maximis ( 589 ). - , -

593 ÖOrofi. 5. Superficies convexa cylindri RBAP 8o


«circumscripti ad sphæram ENDM est æqualis produc
to circumferentiæ circuli , cujus diameter est AB=
MN per axim ED sphæræ ( 581 ) ; sed superficies sphæ
ræ inscriptæ est etiam æqualis produ&to ex ED per cir
cumferentiam unius è circulis maximis, seu cujus dia
meter est MN ( 589 ) : ergo superficies sphæræ est
aequalis superficiei convexæ cylindri circumscripti ( 9 ).
594 Coroll. 6. Si superficiei convexæ cylindri cir
cumscripti additur superficies suarum duarum basium,
idem erit ac si addatur superficies duorum circulorum
maximorum sphæræ 5 consequenter resultabit superficies
totalis cylindri duplum superficiei sphæræ : ergo super
ficies sphæræ erit ad superficiem totalem cylindri cir
cumscripti :: I : TE :: I : 4 :: 2 : 3 ( §. 53 ).
595 Theor. 5. Superficies corporis regularis cujus
libet est æqualis produ&to superficiei unius è ' planis il
lud terminantibus per numerum illorum planorum.
Cum enim æqualia sint omnia plana, quibus omne
corpus regulare continetur ( 577 ), inventa superficie
f4 unius
1 98 Pars III. Art. III.
Fig. unius è illis planis, erit superficies totalis corporis re
gularis æqualis producto superficiei inventæ per nume
rum superficierum , seu planorum terminantium.
. A R TIC ULUS III.

I)e Mensura soliditatis solidorum.

.596 Dj; Mensura solidorum debet esse solidum,


* . ( 294 ) quod pluries pro unitate sumptum
exprimere valeat rationem quam cum eo habeant quæ
libet alia solida.
.. 597 Schol. Solidum pro unitate sumendum ad men
suranda solida , debet esse cubus arbitrarius ; cum enim
tres dimensiones sint æquales ( 556 ), & similiter an
guli ( 55o ), facilior redditur expressio ejus rationis
cum quibuslibet solidis ; unde cubatura in Geometria
idem est ac soliditas.
72 598 Theor. 1. Soliditas prismatis cujuslibet ADBNF
est æqualis produâio numeri unitatum , quibus basis
abdn cubi pro umitate sumpti continetur in basi ADBN
prismatis, per numerum unitatum , quibus altitudo ar
cubi continetur in altitudine AR prismatis. •
' Super basim AB prismatis continebitur cubus adbnftot
vicibus, quot in ea contineatur basis ab ejusdem ; simili
ter tot vicibus, quot altitudo ar unitatis contineatur in al
titudine AR prismatis, tot continebitur unitas in prismate
juxta hanc dimensionem : ergo si consideretur, quod per
omnia pun&a divisionum altitudinis AR prismatis trans
eat planum parallelum ad suam basim , tot cuborum
fragmenta resultabunt, æqualia unitati , quot fuerint di
visiones altitudinis AR , & in singulis fragmentis tot §.
_ - 15
De Mensura soliditatis , &c. I 99
bi, seu unitates erunt, quot vicibus continetur basis ab Fig.
unitatis in basi AB prismatis ; ergo numerus harum uni
tatum, seu soliditas prismatis invenietur , comperiendo
quot vicibus basis adbm unitatis continetur in basi AB.
prismatis , nec non & quoties altitudo ar illius contine
tur in altitudine AR hujus , & multiplicando primum
numerum per secundum 5 quæ quidem veritas commu
niter exprimitur , licet impropriè ( 486 ), dicendo,
quod soliditas prismatis est æqualis produ&io basis per
altitudinem. - -

, 599 ' Coroll. I. Dum prisma est re&tum , habet pro


altitudine ( §§. 552. 524 ) ejus aristam : ergo soliditas
prismatis re&ti cujuslibet est æqualis produ&to suæ ba
sis per unam è aristis.
6oo Coroll. 2. Ergo soliditates cuborum, parallele
pipedorum , & cylindrorum sunt æquales produéto ba
sium per altitudines.
6o I Coroll. 3. Ergo sunt æqualia inter se omnia
prismata habentia æquales bases , & altitudines ; ac con
sequenter ea quæ cum habeant æquales bases, sunt in
ter eadem plana parallela. - * -_ , :
6o2 Theor. 2. Si duæ pyramides SABCDE, OGHK 81
babent altitudines SF, OD æquales , soliditates sunt im
ter se sicut bases ABCDE, GHK. - -

» Secando duas pyramides plano parallelo ad planum


suarum basium , se&iones abcde , gbk erunt duo poly
gona æqualiter distantia è cuspidibus S , O ( §. 1o ),
& habebimus ( 544 ) ABCDE : abcde :: 5F° : S7* &
GHK : gbk : ÖÜs : Öä ; sed 3 F* : 37* : OLj* : Óá
(. §. 21 1 ), cum sit ex hypoth. SF = OD, & ex suppo- ' '
sit. Sf=Od : ergo ABCDE: GHK:: abcde : gbk : ita
ut consideratis his se&ionibus tanquam altitudinis infi
In1•
' ?•,•
2OO Pars III. Art. III.
Fig. nitè parvæ , erit summa omnium se&tionum, seu elemen
torum abcde, seu soliditas pyramidis SABCDE, ad sum
mam elementorum gbk , seu ad soliditatem pyramidis
OGHK, sicut basis ABCDE illius ad basim GHK hujus.
6o3 Coroll. Ergo si duæ quælibet pyramides æqüa
lis altitudinis , seu inter eadem plana parallela , habeant
etiam æquales bases, illæ pyramides erunt in soliditate
æquales.
82 6o4 Theor. 3. Prisma triangulare dividi potest in
tres pyramides æquales. -

In prismate triangulari ABCDEF ducantur è angulo


E in parallelogrammis lateralibus BCDE, BAFE, dia
gonales EC, EA. Si consideretur planum transire per
illas diagonales, prisma manebit divisum in duas pyra
mides EABC, EFDCA, quarum prima est triangularis
( §. 56o ), ejusque basis ABC eadem ac prismatis, &
altitudo, cum habeat verticem Ein basi superiori prisma
tis, non differt ab hujus altitudine ( §. 524 ).
Si consideretur transire aliud planum per pun&a E,
F, C secundæ pyramidis EFDCA quadrangularis, resul
tabunt aliæ duæ pyramides triangulares EFAC, EDFC,
quarum bases FCA, FCD erunt æquales ( §. 429 ), cum
que hæ sint in eodem plano , & earum vertices in eodem
pun&o E, eandem habebunt altitudinem ( §. 524 ): er
go erunt æquales ( §. 6o3 ). Comparata nunc pyramide
EDFC cum pyramide EABC, inveniemus quod basis
EFD unius est æqualis basi ABC alterius, suntque in
ter eadem plana parallela ( §. 553 ): ergo duæ hæ py
82 ramides sunt æquales inter se ( §. 6o3 ); ac consequen
ter tres pyramides EABC, EFAC, EDFC sunt omnes
aequalis soliditatis ( §. 9 ): ergo prisma triangulare &c.
6o5 Coroll. I. Ergo pyramis triangularis est tertia
- pars
De Mensura soliditatis , &c. 2oI
pars prismatis ejusdem basis , & altitudinis 5 hoc est , so- Fig.
liditas est æqualis tertiæ parti produ&ti basis per altitu
dinem ( §. 598 ).
6o6 Coroll. 2. Cum dividi possit basis cujuslibet pris
matis multangularis in tot triangula, duobus minus, quot
latera habeat, mediis diagonalibus du&tis è angulo quo
libet, si per harum singulas, ac ei correspondentes in ba
si opposita planum transire consideretur, patet quod pris
ma multangulare manebit divisum in, tot prismata trian
gularia , quot fuerint, duobus minus, latera basis mult
angularis. Considerando postmodum, quod per singulam
diagonalem basis pyramidis multangularis , ac per ejus
cuspidem transit planum , pyramis multangularis mane
bit divisa in tot pyramides triangulares , quot fuerint la- '
tera basis, duobus minus, multangularis 5 unde resultât
quod cum quælibet pyramis triangularis sit tertia pars
prismatis ejusdem basis , & altitudinis ( §. 6o5.), pyra
mis multangularis erit semper æqualis tertiæ parti pris- £:
ímatis ejusdem cum ea basis, & altitudinis: ergo solidi
tas pyramidis cujuslibet est æqualis tertiæ parti produc
ti ejus basis per altitudinem ( §. 598 ). '}

6oz. Coroll. 3. Ergo soliditas coni cujuslibet est


æqualis tertiæ parti cylindri ejusdem basis, & altitudinis,
seu tertiæ: parti produ&i basis per altitudinem (§. 566).
' ' 6o8 Probl. i. Invenire soliditatem unius pyramidis 81
truncatæ GHK khg data ejus.altitudine Dd. -

5.- Solüt. I. Quæratur altitudo Od pyramidis, deficientis,


faciendo ( §. 543 ) GH : gb :: Od-FID2: Od; erit Od=
*£x ad ***
, G H-gì* ; * * *'* gr**''^? t T . t , ' , , ,
; . •• - • -, -
-

, •, r .•

2;* Quæratur soliditas pyramidis totalis OGHÌ€


<( §. 6o6.), & etiam pyramidi§ deficientis Ogbk.
* * [is .?-
sa- l]

2o2 Pars III. Art. III. .
Fig. 3.° Subtrahatur soliditas hujus è soliditate illius;
quod superest erit soliditas pyramidis truncatæ, cum sit
OGHÉ= Oghk + GHK kbg , ac consequenter ( §. Io )
OGHK — Ogbk = GHKkhg.
6o9 Probl. 2. Invenire soliditatem coni truncati
76 TBDî /db , data ejus altitudine Cc, & diametris BL,
bl basium.
Solut. 1. Quæratur altitudo Sc coni Sbdi deficientis,
faciendo ( §. 543 ) BL : bl :: Cc + Sc : Sc ; unde re
sultat Sc = j-=;.
2° Quæratur soliditas coni totalis SBDL, & etiam
coni deficientis Sbdl (. 6o7 ). - -

3.° Subtrahatur soliditas hujus è soliditate illius; re


siduum erit soliditas coni truncati propositi.
61o Theor. 4. Spbæra est æqualis pyramidi baben
ti pro base superficiem, ac pro altitudine radium spbæræ.
78 - Concipiatur superficies sphæræ resoluta in quadrata
infinitè parva , quæ proinde pro planis accipi possint. Si
concipiamus quod è centro sphæræ ducantur re&tæ ad
omnes angulos illorum quadratorum, patet quod sphæra
constabit innumeris pyramidibus quadrangularibus, qua
rum vertices in centro reuniantur, & altitudines à radiis
differant quantitate indesignabili , seu nulla ; sed sum
ma omnium basium adæquat superficiem sphæræ : er
go tota sphæra erit reipsa , seu reputari poterit pro py
ramide , cujus basis, est superficies, & cujus altitudo est
radius sphæræ.… i_ • . . . . . \ . . ; ; ; . } .i. '- :
61 1 Coroll. 1. Ergo soliditas sphæræ est æqualis
produ&o ejus superficiei per tertiam partem radii (§.6o6).
' 612 Coroll. 2. Si vocetur S superficies unius è cir
8o culis maximis sphæræ, &. c ejus radius, erit. aptis:
De Mensura soliditatis , &c. 2o3 ,
sphæræ = 4s ( §. 592 ), ac consequenter ejus solidi- Fig.
taS c £ ( §.6 1 1 ); sed superficies cylindri circumscrip

ti sphæræ erit = 2 sc ( §. 6oo ) : ergo soliditas sphæ


rae est ad eam cylindri circumscripti : : 4° : 2 sc :: 2 : 3. -.
613 Coroll. 3. Se&or sphæricus RAHC constat ex ;8
infinitis pyramidibus , vertices in centro C reunenti
bus, quarumque bases adæquant superficiem sphæricam
( §§. 61o. 575 ): ergo soliditas se&toris sphærici est.
aequalis produ&to superficiei fragmenti sphærici ARKHS
( §. 59o ) per tertiam partem radii sphæræ ( §. 61 I ).
614 Coroll. 4. Si è soliditate se&toris sphærici
RAHC ( §. 613 ) subtrahimus soliditatem coni CRKHS ,
descripti per triangulum CPR ( §. 6o7 ), residuum erit.
soliditas segmenti sphærici ARKHS. .
615 Theor. 5. Soliditas corporis regularis cujusli
bet est æqualis produéìo soliditatis pyramidis, habentis,
pro base faciem unam polyedri , ae pro altitudine radium !
sphæræ , cui possit circumscribi, per numerum facierum
corporis , cujus soliditas quæritur. ' …

Si concipimus corpus quodlibet regulare sphæræ cir


cumscriptum , & è hujus centro duci re&tas ad angulos.
omnium facierum corporis circumscripti, profe&tò resul
tabunt tot pyramides , quot sunt illæ facies , omnes
que pro altitudine habituras radium sphæræ inscriptæ
( §§. 563. 572 ) ; sed omnes facies corporis regularis
sunt æquales ( §. 577 ) : ergo omnes pyramides in quas
resolvi potest. corpus regulare , sunt æquales, inter se
( §. 663 ), ac consequenter inventa soliditate unius è
pyramidibus ( §. 6o6 ), si hæc multiplicetur per nume
rum facierum corporis ( 577 ), habebitur tota sua soli
ditas : ergo &c. . •• ' ,. . . r • , .
: . .) - - -

\
AR
2o4 . . Pars III. Art. IV.
Fig.
ARTICULUS IV.
De Similitudine solidorum.

78 . 616* Dí Vocantur corpora similia , quæ terminan


- tur per æqualem numerum planorum simi
lium , & similiter sitorum.
, 617 Coroll. I. Cum in planis similibus æquales sint
anguli homologi ( §. 472 ), cumque in corporibus simili
bus resultent anguli solidi homologi ex variorum plano
rum concurrentia ( §. 547 ), similium , æqualium , &
eodem medio sitorum ( §. 616 ), dubium non est quin
anguli solidi homologi sint æquales in corporibus simili
bus ( §. 55o ). -

618 Coroll. 2. Cum sint proportionalia latera homo


loga in planis similibus ( §. 472 ), patet quod in corpo
ribus similibus erunt etiam proportionales lineæ quæli
bet homologæ. . . -

619 Coroll. 3. Corpora regularia terminantur per


plana regularia, & eadem numero in singulis ordinibus
( §. 577 ), ac proinde similia ( 473 ) : ergo etiam erunt
similia omnia corpora regularia ejusdem ordinis (§.616).
62o Coroll. 4. Consideratur tota sphæra ut terminata
per infinita quadrata infinitè parva 5 sed hæc sunt similia
(§§. 473. 435. 423): ergo sunt similes interseomnes sphæ
ræ ( 616 ) , ' .
ARTICULUS V.
De Ratione superficierum solidorum fnter se.
I
62 I / \Heor. Superficies duorum quorumlibet solido
rum sunt inter se in ratione composita duarum
dimensiomum generamtium. }
Cum
De Ratione superficierum , &c. 2o5
- Cum generatim omnis superficies sit produ&um dua- Fig.
rum dimensionum linearium (p. 3. art.2.), si S, s repræ
sentent duas quaslibet superficies, A, B, fa&tores pri
mæ, & a, b , fa&tores secundæ, erit semper S = AB,
& s= ab: ergo S: s:: AB: ab 5 hoc est superficies duo
rum quorumlibet corporum sunt in ratione composita di
mensionum producentium. ' ' -

622 Coroll. I. Si A = a, erit S : s :: B: b 5 hoc est :


superficies in quibus sit æqualis una ex dimensionibus
producentibus, erunt inter se in eademi ratione , ac aliæ
duæ dimensiones superstites. * \- :
Sic superficies laterales duorum quorumlibet prisma
tum ejusdem v. g. altitudinis , erunt inter se ut perimetra
sectionum fa&arum perpendiculariter super unam è aris
tis ( §. 579 ) &c. _ ' ' ' ' ' *.'
- 623 Coroll. 2. Si A: a :: b : B, erit AB= ab , ac
consequenter S = s 5 hoc est , quod si dimensiones pro
ducentes superficies duorum corporum fuerint reciprocè
proportionales, illæ superficies erunt æquales,&vice versa;
3. 624 Coroll. 3. Si A : a:: B : b , erit S : s :: A* :
a*:: B*: b* ; sed in solidis similibus est A: a:: B: b
( §. 618 ); ergo superficies quorumlibet corporum simi
lium sunt inter se ut quadrata dimensionum homologa
rum quarumlibet ; sic superficies duarum sphærarum sünt
inter se ut quadrata diametrorum &c.
A RT I CU L U S V I.

De Rationibus solidorum.

625 TĘg; Duo quælibet solida sunt im ratione com


posita trium dimensiomum, quibus producumtur.
-^ •,• Vi
2o6 Pars III. Art. VI. . .
Fig. Vidimus (p.3.art.3) quod soliditas est produ&um unius
superficiei per unam lineam ; sed cum superficies sit pro
ductum duarum dimensionum linearium, resultat quod soli
ditas, est produ&tum trium dimensionum linearium : ergo
si S, s repræsentent duo quælibet solida: A, B, C » fac
tores primi 5 & a , b , e. fa&tores secundi, erit universa
liter S = ABC, & s = abc : ergo S: s :: ABC: abc,
hoc est quod duo quælibet solida sunt in ratione compo
sita trium dimensionum, illa producentium.
... 626 . Coroll. I. Si, 4 = a , erit S: s:: BC: bc ; hoc
est , quod solida , quibus una ex dimensionibus æqualis
sit, erunt in ratione composita duarum aliarum dimen
sionum quæ supersunt.
627 Coroll. 2. Si A : a:: bc: BC, erit ABC = abc,
& S = s, hoc est, quod solida im quibus uma ex di
mensionibus est reciprocè proportionalis produéio alia
rum duarum, erunt æqualia inter se. - .

628 Coroll. 3. Si A: a :: B: b:: C : c, erit S: s::


As : a3 :: B* : bs:: C* : c* 5 sed in solidis similibus est
A: a :: B: b:: C : c ( §. 618): ergo solida similia.
sunt inter se ut cubi suarum dimensionüm homologarum.
Sic soliditates duarum sphærarum v. g. sunt inter
se ut cubi radiorum , diametrorum , vel quarumlibet
aliarum dimensionum homologarum.
PARS QUARTA.
De Algebræ ad Geometriam applicatione.
A R T IC U L U S P R I M U S.

De Comstru£iione Geometrica æquationum determinatarum


primi , & secundi gradus.
629 D'; construere geometricè æquationem , est
lineis mediis invenire valorem incognitæ.
63o Probl. 1. Construere æquationem linearem, seu
primi gradus.
Sol. Cum in his æquationibus inveniatur valor ama
lyticus incognitæ, media additione, subtra&ione, multi
plicatione, aut divisione ( I56... 159); similiter ejus
valor geometricus habebitur , media additione , aut sub
tra&ione variarum linearum re&tarum 5 vel ad summum,
quærendo tertias , aut quartas lineas proportionales
( 464. 463 ).
631 Unde 1.° Si x = a — b + c, lineæ a & c in unica
re&ta uniuntur , & ex earum summa subtrahendo lineam
b, residuum erit valor incognitæ x. .. *

• b • - •
2.° Si x = #, erit etiam ( 1 6o ) cx = ab ; ac proin
de ( 2o7 ) c: a :: b : x ; ergo x est quarta proportiona
lis ad lineas c, a , b cognitas, qua quæsita ( 463 ) ha
bebitur valor ipsius x.
3.° Si x = # , erit x = # • -; ; ac faciendo juxta
modo di&a # = m , habebimus x = #, cujus valor eadem
via habebitur.
o Si
2o8 Pars IV. Art. unic.
ta ?
Fig. 4.° Si x = £', erit bx = a* ( 1 6o), ac consequenter
( 2o7 ) b: a:: a : * ; ergo x est tertia proportionalis ad
lineas a, & b cognitas, qua quæsita ( 464 ), habebitur
valor ipsius
• . '
x. 3 - a?
-


-

- -

5.° Si x = £ , erit x =-;'. +, ac juxta casum quar


tum faciendo. a* = m , erit. * = *#, quæ construétio per
- -.

tinet ad casum secundum.


• Q; . _ ab -+- c*.,.; ._ ( a -+- c ) b
6.° Si x = £;erit x = £E#4 , cumque a —— c re
præsentet lineam æqualem summæ linearum a & c, & similiter
m —- n , si prima appelletur d , secunda e , erit x = £, quæ
constru&tio pertinet ad casum secundum. , v.
** 7.° Sit x = £t#; omnis difficultas , sicut ex præce
dentibus constat, consistit in fra&tione ad tales terminos
reducenda , quod ejus numerator sit produ&tum duorum
fa&torum linearium , ac denominator quantitas linearis;
quo circa frequenter ad substitutionem recurritur. Sic in
ex. adhibito, si Ioco cd substituatur alius terminus æqua
lis, & aliquo ex fa&toribus alterius termini constans, v. g.
a , hic casus ad 6." reducetur. Ad quod faciemus (463)- - - -------------- , •* .

a : c:: d ad quartam proportionalem, quam m appellabi.


, , * * *, , ° . * J : : : j* • TIT , . . .
-

mus, erit ( 2 o 6 ) ma = cd ; ac consequenter x = £#


i . ( b -+- m ) a • * ' .•

- e —- f , qui valor ex casu 6.° invenietur.


• abc — dcf- - : - ' • • • • * . -.
8.° Si ac — jE# , fiet
methodo casus præcedentis
»*— ~- : b) — i — ... …;.,,; . — *+** —
ef=
bc —
am, k) = ar, gb = an ; habebimus & =:;;-;-A- =
• • • . • • • • ; •

*E*; & faciendo eadem methodo dm = δs , erit x =


»c — bs . . (c—s ) b . * · ·· • • . * -

££ = 1£#* ; quæ quidem constructio pertinet ad ca


Sum SeXtum. - • • • .

9.° Si x = ::=r: , faciemus methodo * casus septimi


a*, 2
4
De Construâione Geometrica , &c. 2o9
a* = bn , erit z = **-* — (a =» *, quæ est constru&io ca Fig.
2

sus sexti. -

1 o.° Si x = •-•. faciendo a* = bn, erit x = '-— '=


(n—%)b
c. , & consequenter c: m — b :: b : * ; ut in casu sexto.
632 Probl. 2. Construere geometricè æquationem
quadratam, seu secundi gradus.
Hujus problematis solutio optime explicabitur con
stru&tione casuum sequentium.
1.° Sit x = Vab, seu x*= ab, erit (2o7) a : x:: x:b;
ergo x , seu Vab est media proportionalis inter lineas a, &
b cognitas: qua inventa ( 465 ) habebitur valor x.
2 “ Si x = 1^a* -+- b* ducetur lin. B M = a , & ejus 46
extremitate M erigetur ( 343 ) perpendicularis MA = b;
ducendo re&tam AB, cum angulus AMB sit re&us (332),
habebimus ( 458 ) AB = B7* -+- AAA' = a* -+- b';
ergo 1^75* = 1^aFFAF = x hoc est x = AB. .
3° Si x = 1^25 LIBE, ducetur re&a AB = a, super
quam tanquam diametrum sumptam , describetur semicir
culus AMB ; è pun&o B ducétur chorda BM = b, & 46
pun&tis M, A, per re&tam MA unitis, cum angulus in M
sit re&us (381) habebimus (458) AB*=B7* + AM*,
vel A M" = AB* — B7*= a* — b* ; ergo VA M" =
1^aFFF = x ; hoc est ; x = AM.

4.° Si s=1^;' -+- cd ; faciemus £* = m (464),


erit & = 1^am 4- cd ; & quærendo ( 4 6 5 ) duas medias
proportionales , unam inter a & m , quam m appellabi
mus, alteram inter c & d , quam vocabimus e , erit x =
0 2 V.
2 IO Pars IV. A1rt. unic.
Fig. 1^7; + e* 5 quæ construétio pertinet ad casum secundum.
5.° Sit x = V (4##-) faciendo ( 463 );£;=m,
&;£;= n, erit x =1^bmTd, ; quiquidem valor habe
bitur per casum anteriorem.
6.° Si x = V^aFFFFFEJF; faciemus (g , ;)
a* -+- b* = m*, c*-+- d* = n*, erit x =]^mF — m* , quæ
construétio pertinet ad casum tertium.
1^5TIZT; faciemus (464) ô*
7.° Sit x = V^ a* -+-

= cd, erit V^WFF=1^o* JFFZ*= c V^aFFF


( I 3 1 ), & faciendo etiam juxt. cas. 2. 1^J; -}- c? — m
habebimus c]^d; + c*=cm;ergo x=V(a*-+- v(&'-+-c*)=
1^3; + cm ; qui valor , quærendo ( 46 5 ) mediam
proportionalem inter lineas c & m invenietur per casum
secundum.
ARTICU LU S II.
De Resolutione aliquorum problematum geometricorum
primi , & secundi gradus. •

633 Pę I. Data reéia AB quocumque modo divisa


in C, eam usque ad E prolongare , taliter ut
reóìangulum AE per EB sit aequale quadrato CE.
Solut. Sit AB= a , CB= b , & BE = x eo quod
hæc sit incognita, in cujus determinatione solutio pro
blematis fundatur. Juxta propositam conditionem, esse
debet AE × EB = CE* 5 ergo a+-x . x = 5I3€” , hoc est
ax + x* = b* + 2bx + x* , seu ax — 2bx = b* ; unde
& … :_; ; ergo a — 2 b: b:: b : x ; quod indicat incogni

tam BE = x esse tertiam proportionalem ad a — 2b,


& b ; unde deducitur sequens • • • · · · ··
... 3 Con
De Resolutione aliquorum , &c. 2 I I
Constru&io: sumatur CD= b , ut sit AD=a — 2b:Fig.
è pun&tis C, B erigantur duæ parallelæ CL, BH ; fiat
CL = AD, BH=CB, & uniantur pun&ta L, B cum
re&a LB , parallelè ad hanc ducatur lin. HE, quæ lin.
AB seccabit in E, ac determinabit lin. HE quæsitam.
Nam ratione similitudinis ( 414 ) triangulorum LCB, 83
HBE, erit ( 453 ) CL : CB :: BH : BE ; hoc est,
a=ab : b : b : BE =:£;;.
634 Schol. Si b<£, punétum D cadet semper inter
A , & C , & habebit locum præcedens constru&io. Sed si
b=+, pun&um D cadet in A , & erit AD = o ; ergo
etiam CL = o ; quapropter pun&tum L cadet in C, &
LB super CB 5 consequenter lin. HE parallela ad LB
non concurret cum lin. 4B. Denique si b> +, pun&um
D cadet ultra pun&um A , unde resultabit lin. AD ne
gativa, & ob hanc rationem ducenda erit lin. CL ad la
tus re&tæ AB , primo oppositum ; ac proinde etiam lin.
HE parallela ad LB secabit lin. AB in latere opposito
primo (1). -

635 Probl. 2. In triangulo dato ABC inscribere qua- 8


dratum
sim BC tale, quod unum ejus lateribus cadat supra ba-
triamguli. » • . -
4

Sit quadratum inscriptum EDFG 5 super basim BC


- - 03 de
(1) Si super re&tam A0 sumitur pun&tum quodlibet L tanquam ori
go linearum LM, LN &c. ; LK, LI &c , patet quod illæ lin. in
pun&to L erunt = o ; ac proinde considerando, quod re&ta L0 , cum
sit positiva , minuitur usquedum, pun&tum 0 cadat super . L , erit
tunc L0= o ; sed si adhuc imminutio prosequatur , 'lin. LO con
vertetur in quantitatem < o , ac consequenter negativam. Sic si punc
tum O retrocedit usque ad pun&tum K, erit LK quantitas negativa.
Ergo. lineæ negativæ procedunt, semper in sensum contrarium , ac
positivae. - "- -• * • --- - - < * - - - - - --- -•• • • •
2 I 2 Pars IV. Art. II.
Fig. demittatur perpendicularis AH, quæ quidem erit quan
titas cognita , ex eo quod cognitum supponatur trian
gulum 5 sit BC=a , AH = b , HL = FG= x. Ob si
militudinem triangulorum ABH, AFL erit AH : AL :
AB: AF. Etiam vi similitudinis triangulorum ABC,
AFG erit AB: AF: BC : FG; ergo AH : AL : BC: FG;
hoc est , b : b — x :: a : x ; seu alternando, b : a :: ÂI 3:
x 5 & componendo , b + a : a :: b : x : ergo x est quarta
proportionalis ad re&tas cognitas b + a, a, b. -

Constru&io. Indefinitè prolongata lin. BC , fiat HM


= BC , & MN = AH , ut sit HN = a + b ; uniantur
84 pun&ta A, N cum re&ta AN, & parallelè ad hanc è
pun&to M ducatur reéta ML , quæ secabit lin. AH in
pun&o L , per quod duci debet re&ta FLG parallela ad
ibasim BC, ac demissis postmodum perpendicularibus FD,
GE, resultabit quadratum EDFG. Nam ratione harum
parallelarum AN, LM, erit ( 452 ) MN = AH : AL ::
HM = BC : HL. Etiam ob similitudinem, triangulorum
ABC, AFG ( 416 ) erit ( 453 ): AH : AL : BC: FG;
ergo BC : HL::BC: FG , ac consequenter HL = FG;
ergo in quadrilatero EDFG reperiuntur omnes quadrati
proprietates ( 423 ). - - *.

636 Schol. Si angulus ACB fuerit acutus, exa&a


resultabit præcedens constru&tio : Si fuerit re&tus, patet
.quod latus GE quadrati coincidet cum CG 5 si autem
fuerit obtusus, pars quadrati EDFG erit extra trian
gulum ABC, in quo proinde non inscribetur. Idem de
angulo B di&tum habeatur. . . • ••

637 Probl. 3. Invenire duas reéias reciprocè propor


85 tionales ad duas alias datas. AC, CB, & quarum dif
ferentia sit æqualis aliæ reátæ datæ CS.
" 'Sit AC=a , CB:= b , CS = c , & reciproca minor
- JWy
De Resolutione aliquorum , &c. 2I3
= x , major erit = c + x : ergo x : a:: b : GE3; conse- Fig.
quenter ab = cx + x* , ac complendo quadratum x* +
ç£ -+- + c*=-; c* —— ab : ergo » =1^; c* + ab—# c•
Constru&io. Quæratur media proportionalis CD in
ter AC = a , CB = b 5 faciendo CE = £ c, erit DE=
1^3 2* -- ab , ex quo subtrahendo EF= £ c , remanebit
DF=1^£c*--ab C £ c = x.
638 ' Probl. 4. Dividere retiam datam AB in F me
dia , & extrema ratione , ita ut sit AB : FB :: FB: AF.
Sit AB= a , BF= x , erit AF= a — x ; ergo jux
ta conditionem problematis a : x :: x : a-3 , seu a* 51
= x* + ax ; complendo, & extrahendo radicem quadra
tam , erit x = 1^3ZREaE 3 a.
Construétio: formetur ex AB = a , & AC= £ a an
gulus re&us , & uniendo pun&ta C, B, erit CB =
£a*-Fa* ; fiat CL= § a , & BF = BL, erit BF=
1^3 a*--a*— 3 az= x ; quod quidem cum demonstra
tis in geometria congruit.
6397 Probl. 5. Triangulum facere æqualem alteri da- 86
to HLI , simulque simile alteri dato NOP.
Sit HI= a , LM = b, NP= c, Q0= d , basis trian
guli quæsiti= x , & ejus altitudo = z 5 erit juxta primam
conditionem xz=ab , & consequenter a : x ::z: b ; jux
ta secundam erit d : c :: z : x , & faciendo d : c :: b : m,
erit z: x :: b : m , vel alternando z : b : x : m ; ergo ba
sis x trianguli quæsiti est media proportionalis inter a,
& m ; unde hac inventa, & formando in ejus extremi
tatibus angulos N, P, triangulum resultans erit simile
triang. NOP ( 412 ). Ulterius juxta diéta , cum sit m
=5 , erit x = Vam = Vabc, & z = 3 = £ V£=
0 4 V.
2 I4 Pars V. Art. I. T Y.
Fig. V*: ergo xz= V*. v*=ab ; ac proinde triangulum
erit æquale proposito HLI. … . T , *

\
*.

PARS QUINT A.
De Elementis Trigonometriæ planæ. ;
-

, ARTICULUS PRIMUS.
64o Efin. r. Trigonométria plana est scientia, quâ
8z ,,. . `- datis tribus partibus trianguli re£iilinei (ex.
* bis quinque duobus angulis, & tribus lateribus), reliquæ
ímvemiumtur. -- - - · · ·
641 Definit. 2. Perpendicularis DG du&ta è extremi
tate D areus super radium HL, qui transit per aliam
ejusdem extremitatem L vocatur sinus , seu simus reéìus
arcus DL, aut anguli DHL , quem metitur. Pars GL
radii comprehensa inter sinum , & extremitatem arcus,
dicitur sinus versus ejusdem. Radius BH vocatur simus
; , totalis , aut sinus quadrantis BDL. - .
642 Defin. 3. Pars re&tæ LC tangens circuli in punc
to L , ac comprehensa inter radium HL du&tum ad punc
tum conta&tus, & re&tam HC du&a è centro H per aliam
extremitatem arcus LD, dicitur tangens illius arcus: &
re&ta HC, vel quod idem est, radius HD produ&tus, us
que dum concurrat in C cum tangente, secans arcus DL.
643 Coroll. I. Cum arcus BD sit complementum arcus
DL erunt DE, BE, BT, HT sinus, sinus versüs , tan
ens, & secans complementi præfati arcus DL, quæ lineæ,
ÉÉ ergo, vocantur cosimus , cosinus versus , cotan
gens, & cosecans arcus DL, vel ang. DHL quem metitur.
644 Coroll. 2. Ergo omnes sinus super eundem ra
. dium
De Elementis Trigonometriæ planae. 2 1 5
dium insistentes, sunt inter se paralleli , ( 372 ) ; ac Fig.
consequenter ED = HG, & DG = EH ( 43o ) ; hoc 87
est, cos. ED arcus cujuslibet DL est semper æqualis par
ti HG radii HL, inter sin. DG, & centrum H circuli.
comprehensæ. ,i . . • • •' ' ' ' , ' - * • •• :

, 645 Coroll. 3. Ergo sinus arcus cujuslibet est di


midium chordæ arcus dupli. Nam si producatur sin. DG
usque ad R, patet quod cum HG sit perpendic. ad DR,
erit ( 346 ) DG = dimidio ipsius DR., chordæ nempe
arcus DLR = 2 DL. Unde infertur , quod cum radius sit
æqualis chordæ 6o* ( 447 ), sin. 3o* est æqualis di
midio radii. : - - '^ . ., : : ; : ' '' 3
646 Coroll. 4. Si supponimus DL = BD= 45°, cum …,
ang. CLH sit re&us , erit, ang. HCL = 18o°—-9o° — '* :
45°=45°= DHL ( 4o 1 ): ergo CL = HL ( 4o4 );
hoc est, tangens 45° est æqualis radio 5 & idem de co
tang. , quæ similiter est tangens 45°. , . • ;

, A R T I C U L U S I I. – – –
•- De Appiicatione Algebrae ad /imeas. Trigonometricas. '.

{* *

647 IN posterum utemur litteris, initialibus sim., cos. •


* * L tang , cot., sec., cosec, sim. v , cos. v, ad ex
primendum sinum , cosinum , tangentem , cotangentem,
secantem , cosecantem , sinum versum, cosinum versum.
Sic vocando z angulum , seu arcum quemlibet , erit sim.
z, cos. z, &c. idem ac sinus , cosinus, anguli, vel arcus z,
&c. Sinus totalis, seu radius exprimetur littera r, & se
miperipheria circuli littera p. * * * * * * .* • . . . .
648 Schol. Si attentè consideremus naturam linea
rum trigonometricarum , observabimus quod quando
*.* J31}.
216 . Pars V. Art. II.
Fig. sim. DG= o , erit cos. GH= r, sec. HC itidem= r,
*;• tang. LC = o , sed cosec. HT, & cot. BT infinitæ red
dentur. Si ex adverso supponimus quod cos. GH decres
cit usque dum fiat = o , tunc sim. DG, & sec. HC fient
=r, cot. BT=o , tang. & sec. in hoc casu fient infinitae.
- 649. Coroll. I. Ergo I° supponendo arcum LD—o,
habemus sim. DG=o , & cos. GH=r. Considerando
eundem arcum positivè sumptum > o , & <£ p , erunt
positivi sim. DG , & cos. GH. Si arcus deveniat = LB
== 3 p., erit sim. =r , cos. = o. Si adhuc crescat usque
dum fiat = LBM, erit sim.MI positivus, & cos. HI ne
gativus. Si fuerit = LBN = p , erit sim. = o , & cos. =
-'. • Au&to arcu usquedum sit > p , sed <£ p sicut
LBNS , tunc tam sim. SF quam cos. FH sunt negativi.
Verum si fuerit = 4 p = LBNA , sim. fiet=— r, & cos.
= o. Crescente adhuc arcu usquedum sit > # p , sed <
2 p usque dum sit v. g. = LBNAK, sin. KP subsistet
negativus, sed cos. PH fiet positivus. Si arcus fuerit =
2 p sim. rursus erit = o, & cos. = r. Denique si consi- .
deremus, quod arcus adhuc augetur, usquedum sit = 2p
+z, denotando z. arcum quemlibet, sin. & cos. iidem
forent , qui simplici arcui z corresponderent.
20. Si arcus negativè sumptus, fuerit <£ p , sicut
arcus LK v. g., sim. KP correspondens erit negativus,
& cos. PH positivus : ergo .sim. megativus cum cos. po
sitivo pertinent ad duos arcus diversos , quorum umus
negativus <£ p , alter positivus > £ p , sed < 2p
... 3°. Si arcus negativus fuerit >£ p , & <p , sicut
LAS , erunt negativi tum sim. SF, tum cos. FH: ergo
sin. & cos. negativi respondent arcui positivo > p , sed
<£ p , & alii megativo > # p , sed <p.
4°. Si arcus negativus fuerit >p , & <$ p , sicut
LANM
De Elementis Trigonometriæ planae. 2 17
LANM, erit sin. MI positivus, & cos. IH negativus: er- *&*
go sin. positivus cum cos. negativo respondent arcui posi
tivo > £ p , & <p , & alii negativo > p , & < £ p.
5°. Si arcus negativus sit > £ p , & < 2p , sicut
LANBD, erunt positivi tum sim. DG, tum cos.GH: er 87
go sin. & cos. positivi pertinent ad arcum positivum >o,
sed <£ p , & ad alium negativum > £ p , sed < 2p.
65o Coroll. 2. Ergo quælibet combinatio sim. & cos.
respondet duobus arcubus, positivo , & negativo 5 ac
proinde si semper ac sim. est positivus sumimus arcum
positivum, & negativum , semper ac est negativus, qui
cumque sit cos., patet quod ille arcus erit necessario
< 18oo , ac adaptabilis angulis erit calculus sinuum.
65 I . Coroll. 3. Si arcus LD: positivè sumptus fue
• rit <£ p , ejus tang. LC , & cot. BT erunt ambæ posi
tivæ : si fuerit > £ p , & < p , sicut LBM, tang. LZ,
& cot. BQ erunt negativæ : si fuerit > p & <4 p, . '
sicut LBNS, tang. LC, & cot. BT convertentur in po
sitivas: si denique fuerit > & p, & < 2p, sicut LBNAR,
tang. LZ, & cot. BQ erunt rursus negativæ. Si ex ad
verso sumamus arcus negativè, sicut LK<£p, tang. LZ,
& cot. BQ erunt omnino eædem cum respondentibus arcui
positivo LBNAK> £ p , sed <2p 5 & in eodem sensu
procedendo inveniemus 1°, quod tang. LC, & cot. BT po
sitivæ denotant. 4 arcus, unum positivum <# p, alium iti
dem positivum >p , & <£ p , alium negativum > 3 p,
& <p , alium etiam negativum > £ p , & <2p. , J
2°. Quod tang. LZ, & cot. BQ negativæ quatuor
alios arcus similiter significant , duos pösitivos LBM,
LBNAK, & duos negativos LK, LANM. ' ''
652 Coroll. 4. Ergo tang. & cot. positivæ, tang.,&
cot. negativæ possunt exprimere arcus <p.
.….'i Co
2 18 Pars V. Art. II.
Fig. 653 Coroll. 5. Ergo arcus, cujus tang. + , & cot.—,
aut è converso, impossibilis habendus est.
654 Coroll. 6. sim. DG, tang. LC & sec. HC perti
nent ( 641. 642 ) ad arcum LD, & ejus supplemen
tum NBD ; unde resultat , vocando z arcum quemlibet,
seu angulum , sim. p-z= sim. z 5 sin. — p-Ez= sim.—z
= — sim. z 5 cos. — z = cos. z 5 cos. 5Ez = cos. — p-z
= — cos. z: etiam est sim. z = cos. (# p — z) 5 cos. z =
sim. (£ p — z), quæ do&rina , juxta di&a, facile ex
tenditur ad reliquas lineas trigonometricas.
655 Probl. I. Datis sim. vel cos. unius arcus inve
mire ejus tamg. , sec., cot., & cosec. -

Solut. Cum sit re&angulum in G triang. HGD, erit


AD*= HG* + HD*, seu r' = cos.* + sim. * hoc est, vi
bujus æquationis, dato simu , facile cognoscitur cos. &
dato cos., sim. , cum radius r sit quantitas constans ; &
87 vi hujus proprietatis , ac similitudinis triangulorum rec
tangulorum HGD, HLC, HBT habebimus semper, ad
hujus , & aliorum problematum solutionem , analogias,
& æquationes sequentes: - -

1.* GH:
a.* GH :GD::
HL :LH:
HDLC; seuseu
: HC; coscos
: sin: r::
:: r:r tang.
: sec. 3#
É -
a

4* Lc: LH: HB: BT; seu tang : r : r: eot. = #.


5.° LH: HC:: BT: TH ; seu r: see: cot: cosec. = °f;*
:
3* GD : LC:: HD : HC; seu sin : tang :: r : sec. = £#

6.° LC: cH:: HB : HT; seu tang: sec: r: cosec.= 3# -

7.* GD: GH:: HB : BT ; seu sin: cos:: r : cot. = #


8.* HG: HD:: BT: HT; seu cos : r:: cot : cosec. = #
9.* GD: HD: HB: HT; seu sin:r::r: cosec. = #.
prob.
De Elementis Trigonometriæ planae. 2 I 9
6g6 Prob. 2. Datis sinibus BT, CS, vel cos. TM, Fig.
SM %rcuum AB= y, & BC = z, invenire sinum CN, & 88
cos. NM arcus ABC = y + z.
Quoniam dato sinu habetur cosinus , & vice versa
( 655 ) ; cum sint similia triangula re&tangula CSO,
oNM, BTM , habebimus cos. y : r:: sin. z : CO =£#3
cos. y ?
cos. y : sin. y :: sin. z : SO="j*= cos. z — OM; ergocos. y
OM— cos. g_*it: έ **. 3. — *°** £ *** *II*: & *f: 2; etiam erit r: sim. 88
cos. y cos. y •

- _ cos. x. cos. 3-sin. {• sin y. — cos. {. cos. y. sia. y- sin. & sig. y -
5::OM= —z;;—. oN=* ct***;:;;;;***3)
- • • •.
•)

ergo CO+ ON, seusin. 9) -+- z = r.cos.


*£34sos,
y * cos.3.r.am.
cos.y-fin.
y &:in: ? - •

- -2 ^ -

& cum sit sim. y =r* — cos. y' , substituendo , ac re


ducendo ad unam denominationem , erit sim. 5) + z =
r*. sin. ( + cos. (. cos. 3. sin. y- r*. sin. {+sin. {. Σ§* ._ sin. y. cos. {-+-sin. « cos. y
r. cos. y - - r -

Ob similitudinem triangulorum præfatorum, habebi - - - 2

mus sin. 3y : cos. y :: ON = et s ez*##= t : : : /MAV=;


-2

r. sin. y •- - -r- C0S. 5y + Z•


657 Probl. 3. Datis sim. CN , BT, seu cosin. NM,
TM arcuum CA= y , BA = z invenire sinum CS, & co
simum SM arcus BC = y — z.
Ob similitudinem triangulorum CSO, ONM, BTM, est
cos. z : sin. z :: cos.J : O N = £*#i*= eos. X
sin.y — CO ; ergo
• • •* cos. y . sin. { sin. y cos. { - sin. {. cos. y .
CO = sin. y — — A— — cos. { ; hoc sup
sin- y. cos. { - sin. {. cos. y.
posito etiam habebimus r: cos. z:: CO= ———
co*. {
— ;

CS — sin. y. cos. { - sin. {. cos. y __


— —;-—— — 3377. 5y - Z.

Ob eandem rationem erit sin. : : r:: No= *:; £. 3: 88


OM=*;j?.
{
Etiam cos. z: sin. z:: CS — :it. » *• *-*it: έer. 2:
©®s. r

SO
22O Pars V. Art. II.
- - -— 1.
F;g. 5O —
• — ***:_3' c0*• X * *ta. r.r cos.
-
- { cos. y. sen. z .•)
consequenter SO —;-
O M, Seu c0$. 5CZ—'. 2 - -
cos. y -+- sin. y. °?*• { : *in- { • - co** y. *en. {
-_-
*; sed
r. cos. {
*= r* — c0s. z*2 ;5 ergo
Se/}. Z - er €”os. y — — £os.
Z— % . co** ( -+- sen. y. rin. r
———————citis,
88
658 . Coroll. I. Ergo media additione, & subtraaio
ne habebimus. - -

o
I • Sin. y + z -+- sin. y — z = . . . . :2 sin. y;——.
- •
. cos.

o.° Sin. 5y -+- z — sin. y -— z = • • 2 cos. yt. • sia. ;


- •

o -
* cos. y . cos. {
3.° Cos. y + z -+- cos. y Iz=.... **4**.
4.° Cos. y — z — cos. yTZ = .... 2 sin. y . sen. ( r

659 Coroll. 2. Si facimus y =z , vi æquationum præ


cedentium, &ex eo quod sit cos. $y + z = • , • erit;- ** xit ,
habebimus sequentes:
* sin. y. cos. y
1.° Sin. 2 y=. • • • ..... ——-.
r
?. 2 - -

_ cos. y -+- sin. 9. cos. y - stn. y


2.° Cos. 2 y = cos.
* 2y - = sen.
** xy = r
•_ - T-a
e

3.° Cos. y :— • • • • • • 1^3 EE.


4.° Sin. y =. . . . . . V^==EE.
Quarum duæ primæ deserviunt ad inveniendum
sim., & cos. arcus dupli, cognito sim. aut cos. arcus sim
plicis: Tertia & quarta exprimunt modum inveniendi sim.
& cos. dimidii arcus , cujus sim, vel cos. cognoscitur.
66o Coroll. 3. Per medium formularum 1.° 2.° 7.* &
9.* quas invenimus ( §. 655 ), & quod jam probatum est
( §§. 656. 657 ) habemus theor. sequentia. -

r. sfn. »E { r (sin. y. cos. *=*= sin. « cos.»)


1.° Tang. y =E z = çQ s. * y -|- { T cos. y. cos. v =E sin. 7 • sin.x*

o ==-=—==————
2.° Sec. Jy -r z cos. yitt T cos. y. cos. R DE sin. y. AT;*

o — r. co*. y =f τ r--—
(cos. y. cos. {= E sin. y.sin. 3)
J» • Cot. J) -t Z -
sin. yE; sin. y. -—-—---
cos. {> sin---_- * •
{ • cos. y
Co
De Element. Trigonometr., &c. 22 1
o —~ _ r 3 r3
4• - Cosec. 9 -- z — JI 5:ERT sin. y. cos. £=FERRETy *
-

-_- Fig.
661 Coroll. 4. Quoniam valor fra&tionis non alte
rantur licet duo ejus termini dividantur per eandem quan
-

titatem , erit
r (sin. y. cos. £ =E*i* &. cos. ») — (r=Ecos. y sin. ò
• sin. y . cos. { TJE » cos. { 88 -

Tang. 3) = z — ZZ » . cos. { -E *en. y sen. X. T , cos. y _ *en. «


- - - sin. y. cos. { . Jen. y*- cos. t
-.* a • • •• —. —!--——* — fi-.--- • . :

sec. yEZ=:=:#;#;$t;;=##;#;:
I EE sig: y sin- 3
- —- cos. y cos. (-E 34g. 3' • *4g• 3 -

- - X. Ἐ g; • . COs. 3 cos. «
v : 4- *tn• _ *4^8- . £9°• — -'i. —
Unde cum sit 7; — -7- 5 A — A 5 Σ = sec. fe
ύ ι\ . . .' • •' . .
sultant sequentia
- ' , theoremata:

, •* * * * • • .* • * • . 1 *, * ..
-

-: • • •
-

*. ; ' } }
-

. ' ''
-

. o .
-

• • *
'** r (.--?

_. fang. 3 £
'. . I*"£? r ' r* (tang. y=t tang. ()
* 1.° Tang. -+- Z— -
- tang. X T r 3 tPt tang. y. tang. χ
' . , • * ; —— EF —=—-
* • - r
* * tang. y
- - r - - - r? - -

• - -

· · 3;
^) -, ,, 2 •, · Sec, w -H
+Zz=
«o

, ° . * =F tang. y tang. gJ'.


— sec.
— sec. yv.'cUF?
. * cvs: ( •'•
-
> -* —
— r :. sec:
- r
-
y.Tcos.*{ '* ' __
sec: y ;=
*
- -

- * ' • • • ^ *. r , • ut •: . ,-
TA EEE5TE
*': sec. y. sec. { ** } : •* ^ , ; : ' \ , : …, t. ' . . . ,, ,, ,,* *
ra =E tang. y. tang. { -

- - 'r2. - — r. *.
' , 662. Coroll. 5. Cum sit αί. E tang. .& cosec. = tang. ?
-

babebimus. i .,, * * • •;:'!' ' i ;,,; '.. ,


-. ..
r • • -
, , :
** • • ** -*- - * A' ,_ ,
: ' :; r.•
r. 3, .,,*.*——
—— Z (_;^ - \ Cot. y if? iii „'r*= tang. y. tång. {
-
. .*
- tang. y -|- X tang. y == tang. 3 , . ¥

'o •- • -— ... , _r* gec. 3) : sec. {_


-. - -

2 * Cosec. TJT - ' • *** 3' E 3 __**® tang. 2. iarg.: -



3 = z - Ag. yE; — r V**"§: 3 =Et vg. {)
* * * . * * * * * * * * * * * * r* -E tang. y'. tang. z
sec. y. sec. X. • • • : •, · ·· ·· · · · ·· · · - • *.

r*i*;£:; r *'
* z ^ : ■ a- * * * * *^
* ' rr
: r--:----
• . . '… • '
** * * . . .. • - •
663 Coroll. 6. Si facimus y = z , etiam habebimus
æquationes
.…sequentes;
:*.. ; .ic. :·… ·o;/;;':;;;· a. . _ 3 fang. y
·
;;^'^'i^' ·; ;. ·. ·
. . . .·
r, •; - ' 3 •I; Tang. 23 =£-£;
jj*~ 7T-E777£T5* T-7ÄAT ,
--_-
* . 2 tang. y
3/
_ .. . , r* -

-. . }
Sec.
222 Pars V. Art. II.
Fig. r. sec.
- 2

2.° Sec. 2 y= r— -— = r-+-tang.


- tang. y
-
£3 y. r-tang.
—. y
2 ¢ -

3 .* Cot. 2 y = '- E*££3 . — *-*-**. 3. r—tang. 2.


2 tang. y tang. 3) 2

a -
#;.
4 • Cosec. 2J) = • • • • • • • • • • • • • • • . . . . .
-

664. Theor. Simus anguli cujuslibet est ad summam


radii , & cos., sicut tangens dimidii illius anguli ad ra
dium ipsum.
9 Si super re&am BG describitur semicirculus BDG,
& in centro C formatur angulus BCD = x ; DF erit
sim., ut CF £0$. , & BL tangens ; ducendo re&am DG,
& parallelè ad hanc è centro C re&am CO, erit DGB
= BCO = -;- & ejus tangens erit re&ta BO ; sed ob simili
tudinem triangulorum DFG, OCB, est DF: FG:: OB:
BC ; ergo sin. x : r-- cos. *T:: tangens 5: r.
665 Coroll. 1. Cum sint etiam similia triangula BOC,
BDF, habebimus DF : FB :: CB: BO : ergo sin. x: |
r Icos.I3T:: r tang. +; hoc est, sin. anguli cujuslibet est '
ad differentiam sim. totalis, & cos., sicut sim, totalis ad
tangentem dimidii illius anguli. . |
666 Coroll. 2. Scimus ( 655 ) quod tang.: r :; r :
cot. 5 ergo -

1.° Sin. x : fTETcos.T:: r : cot. £.


2.° Sin. x : r — cos. *:: cot. 5 : r.
667 Schol. I. Sat apertus præcedentium omnium for
mularum usus, quæ si opportunè adhibeantur, plurima
alia facilitare poterunt theoremata, quæ consultò præter
mittimus, quia exhibita sufficere nobis videntur.
668 Schol. 2. Efformatæ reperiuntur tabulæ linearum
- tri
/
De Applicatione Algebræ, &c. 223
trigonometricarum, minutis & gradibus respondentium, Fig.
in partibus nempè radii , qui cum supponatur unitati
aequalis, divisus consideratur in partes Iooooooo, plu
resve; nec non & logarithmi au&i, respondentes nume
ris sinus, tangentes &c. repræsentantibus , logarithmis
tabularum logarithmic. conformes. -

ARTICULUS III.

Propositiones aliquæ circa theoriam , & resolutionem


triamgulorum.
669 TĘ I. In omni triangulo latera sunt ut simus 24
- angulorum oppositorum.
Cum omne triangulum sit inscriptibile in circulo
( 398 ), quodlibet è lateribus AB, BC, AC erit chor
da arcus correspondentis 5 consequenter eorum dimidia
erunt sinus medietatum illorum arcuum ( 645 ) ; sed
arcuum medietates sunt mensuræ angulorum opposito
rum C, BAC, B ( 378 ) : ergo quælibet medietas la
terum trianguli est sinus anguli oppositi 5 cumque me
dietates sint in eadem ratione cum suis totis ( 2o4 ),
sequitur quod in omni triang. erit AB: sin. C::BC: siii. *
1BAC:: AC: sin. B.
67o Theor. 2. In quolibet triang. si unum latus AB 9o
secatur per ejus dimidium im L, & è angulo C ducitur lim.
CL, erit sin. z: sin. x : sin. A: sin. B: CB: CA. -

: Habemus ( 669 ) sim. z : sim. A :: AL : CL : item


sim. x : sim. B :: BL = AL: LC ; ergo sim. z: sim. A;;
sim. x : sim. B, seu sim. z: sin. x : sim. A : sim. B:: CB:
C4( 669 ).
I&i Ttieor. 3. In quolibet triang. si ultra redam CL
duciam sicut ii theorem, præcedénti,
.': -- - -- p. ducitur quæli,
6etv.
224 Pars V. Art. III.
Fig. bet reáta DG , quæ secet im K lim. CL, erit GK: KD;:
CB x CG: CA x CD. - -

Patet ( 669 ) quod GK: CK:: sin. z : sim. t ; simi


liter DFC: KC:: sim. x : sim. y 5 dividendo primam pro
portionem per secundam , erit GĘ:
K .
I ::. sin.
;:{ :.° #;;
sin. t .
sed
( 67o ) sim. z : sin. x :: CB: AC , & ob eandem ra
tionem sin. t : sin. y : CD : GC: ergo Ä : 1 :: ;:£#, ac
tollendo fra&tiones GFC: DFC:: CB × CG: AC x CD. _'
672 Theor. 4. In quolibet triang. ACB, summa duo
rum laterum CA, CB, est ad differentiam eorumdem, sic
ut tangens semisummæ angulorum oppositorum A, B, äd
tangentem suæ semidifferentiæ. -,

Sit CA = a , CB = b, semisumma angulorum A, B,


= m , semidifferentia = m ; erit angulus major v. g. B
= m + n, & minor A = m — m ; & ita habebimus (669)
a : b : sin. 7-E7: sin. 7E7: Fin. m. cos.7 + sin. n. cos. m.:
sim. m. cos. m — sim. m. cos. m ; ergO aTö: a — b:: 2 sim. m .
cos. n : 2 sin. m. cos. m :: ##; : ££:: tang. m : tang. n. ,
9I • 673 Theor. 5. Si prolongatur latus DB cujuslibet
anguli DBG, ducendo ad /ibitum reéfam CL , & para//e/è
ad hanc è punéîo B reéiam BK, erit sim. x : sim. z::BL : BC.
Ratione parallelarum BK, CL, est z = y, x = C;
ergo sim. x: sim. z:: sim. C: sim. y ; sed sim. C : sin. y ::
BL : BC ( 669 ) : ergo sin. x : 'sin. z:: BL : BC. . ; '
674 Coroll. Hoc theoremate obtinetur modus divi
dendi angulum quemlibet in ratione data. Nam sumen
do ad arbitrium BL , & prolongando lin. DB usque ad
C, ita ut sit BL : BC in ratione data , ducendo postmo
dum re&am CL, & parallelè ad hanc per pun&um B
re&tam BK, manebit divisus ang. DBG , sieut petitur. •
· · · . Theor.
Propositiones aliquæ , &c. 225
.^ 675 Theor. 6. Si inter latera BK, BG anguli cujus- Fig.
libet KBG ducitur reéia LA , & per verticem B paralle
la BD, erit sin. x : sin. 3. --2 :: BL : BA. -

Ratione parallelarum L1, BD, est x = m , & cum


sit (quia externus) u = m + z, erit etiam u = x + z ; er
go sin. x : sin. 3 Ez : sin. n: sin. u; sed sim. u=sin. m (654):
ergo sin. x : sin. 3-Ez:: sin. n: sin. m :: B L : BA , cum sit
( 669 ) sim. m : sin. m :: BL : BA.
676 Coroll. Hoc theoremate augeri valet ang. quili
bet KBG in ratione data, eo solo quod sumatur BL: BA
in illa ratione , ac ducatur lin. BD parallela ad LA.
Hæc methodus illis casibus inservit , in quibus an
gulus incrementi x habere debet rationem datam ad re
sultantem x + z. Sed si volumus quod angulus incre
menti x habeat ad angulum propositum z rationem da
tam , tunc casus sumetur BL ad arbitrium, & per punc
tum L ducetur re&ta indefinita LC parallela ad BFC, &
faciendo BL: BC in ratione data, BC è vertice B duce
tur, usque dum occurrat LC, ac prolongata postmodum
versus D, formabit angulum quæsitum x ( 673 ).
a 677 Theor. 7. Im quolibet triang. ACB, latus AB 92
est ad summam duorum laterum superstitum AC + CB, 93
tut differentia eorumdem AC — CB ad summam, seu ad
differentiam segmentorum AL == LB, quæ format per
pend. CL demissa è angulo opposito super latus AB pro
du£ium, si opus est, adhibito signo + quando perpendicu
laris cadit extra triang. 5 signo — dum cadit intra illud.
' E vertice C radio æquali lateri CB , superstitibus
duobus minori, describatur circumferentia DGB, & pro
ducatur latus CA usque dum ei occurrat in D, cum sit
CB = CD = CG ( §. 299 ), erit AD = AC + CB,&
· · ·· · · · · p 2 AG
-

226 - Pars V. Art. III.


Fig. AG = AC— CB. Etiam cum sit BL = KL ( §. 346 ),
erit AK= AL + LB in primo casu, & secundo casu AFG=
AL — LB ; sed AB: AD :: AG : AK ( §. 461 ): er
go AB: AC +CB :: AC — CB : A/.== ZB
- 678 Theor. 8. In quolibet triang. ABC, quadratum
unius lateris AC est æquale summæ quadratorum duorum
aliorum laterum == duplo produéio basis AB, super quam
produéìam, si opus est, cadit perpend. CL duóta è extremi
tate C lateris AC, cujus quadratum sumitur pro segmento
adjacente anguli illi lateri opposito; adhibito signo +, dum
perpend. cadit extra triang., quod quidem accidit quando
est obtusus angulus oppositus lateri , cujus quadratum
sumitur ; & signo — quando perpend. cadit intra triang.
quando nempe acutus est angulus oppositus lateri, cujus
quadratum sumitur. -

Scimus ( 458 ) quod CZ' = CZ* -+- ZA'; CZ* =


CF—ZÉ*: etiam est ZZ*= AB EZB*=AB* =E2 4B
× LB-+-ZÉ* ; ergo CA* = CB* — ZB*-+-AB* =E 24B
92 × LB —— Z75* = CIG* —— 775* == 24B × LB.
679 Probl. 1. Datis duobus lateribus CA, CB triang.
ABC, & uno angulo A opposito uni ex illis , duos alios
93 angulos invenire ABC , ACB, & latus BA. - • }

s Sol. Fiat ( 669 ) CB : CA :: sin. A : sin. ABC =


£4;# 4; & ideo si in tabulis quærimus sin. anguli A cogniti,
per CA multiplicamus , & produ&tum dividimus per
CB, quotiens erit valor arcus , vel ang. ABC corres
pondentis ; proinde habebitur etiam ( 4oi ) angulus 4CB
= I8o° — A — ABC. . - s

' 2.°
PA Faciendo sim. A : sin. ACB: .CB: -
=###. - ^ :
BA erit latus
• - , . . • *

* '. «. . -* * , } * , '.' . -^. \. 3


ù. ' §.
Schol.
Propositiones aliquæ , &c. 227
68o Schol. 1. Multo commodius hæ operationes me-Fig.
diis Logarithmis fiunt ; cum enim in eis additio, & sub
tra&tio æquivaleat multiplicationi , & divisioni numero
rum, quos repræsentant, facilitant supramodum ope
rationes.
681 Schol. 2. Si refle&imus super triang. ACB, in
veniemus quod resolutio præcedens correspondet etiam
triang. ACK, in quo cum sit CK = CB ( 298 ), eadem
sunt, data ac in triang. ACB, cumque ob hanc rationem 93
sit angulus B = CKB, resultat sim. AKC = sim. B (654),
ac consequenter data resolutio convenit duobus triangu
lis ACB , ACK. Nihilominus cum idem sim. positivè
sumptus tantum possit correspondere duobus arcubus,
quorum unus minor , alius major sit quadrante, tametsi
minor semicircumferentia, qui quidem proinde supple
mentum sit alterius, si ulterius indicetur num ang. ABC
debeat esse acutus, aut obtusus , clarè determinabitur
triang. ABC in primo casu , & triang. ACK in secundo.
682 Probl. 2. Datis duobus angulis A, B, umius
triamg. ACB, & uno latere BC, invenire duo alia AC, AB.
Solut. Invento ang. ACB= 18o° — B—4 ( 4oi ) go
habebimus ( §. 669 )
Sin. A : sin. B :: BC : CA = *#*
gin. ATT *
AB=*##**
Sin. A : sin. ACB :: BC': ', s

683. Prob.3. Datis in uno triang. NOP duobus lateri- 36


bus NO, OP, & ang. NOP inter ea contento, invenire aliud
latus NP, & angulos N, P cum respondentibus perpen
dicularibus OQ, NR, segmenta OR, RP, NQ, QP, &
aream triang. · · ·· ··· · · ·
Sit NO = a , OP = b, & ang. NOP = m, habebimus
( §. 669 ) r : sin. m :: a : AN. = *-*-* ; r : cos. m : a :
- p3 ' ' OR
228 Pars V. Art. III.
Fig. oR — £gri ; ergo RP = b — * * *; & area triang. —
^'* : 2° — * !in. : . & cum sit ( §. 678 ) VF' = WÖ* _
-2 2r •)

2oP× OR -- OP', erit WP' = a* — ** g* *-,- B* ; ergo


ΛVP — 1^? — **-*-*-+- b* ; quæ formula repræsentat
basim trianguli , cujus latera sunt a, b, inter quæ
comprehenditur angulus m.
Invento latere NP invenientur ang. P, ONP per se
quentes proportiones
ANP : NO :: sin. NOP : sin. P — "9. *j£„A'0*
RIP —

AVP: PO:: sin. NOP: sin. ONP = * *££?:


- a. sim. m
Ergo sim. P = 1^?
- — i* £t
-

rn —+- À*

b. sin. m
JS'in. ONP —
2 2 ab. cos. m 2.
1^2 —*-*-*-+- b
* . Perpendicularis OQ facile inveniri potest, si atten
° datur quod OQ × NP = NR × OP, unde resultat Og =

-
-
as "*=;v:===== -r- oo.
& sinibus angulorum P, ONQ, quoniam mediis sinibus
habentur cosinus ( 655 ), invenientur etiam segmenta
N Q, QP per duas, proportiones sequentes , r: cos P::
oP : gp=9r£ £, r: cos. oNP : Nos Wg=*#*.
684 Schol. Hoc problema posset, etiam resolvi per
theor. 4. ( 672 ); nam cognito ang. NOP, erit N+ P
= 18o° — NOP 5 consequenter sumpto dimidio residui,
«• .
Propositiones aliquæ, &c. 229
è hac subtra&ione prodeuntis, & quærendo ejus tang. Fig.
in tabulis, servando anteriores denominationes, habebi
ImuSaTö : a—b :: fang. »;*. tang. s-r = £E; • tang.
s-r:, & ita mediis tabulis habebitur ang. æqualis se- .
midifferentiæ angulorum N, P 5 & ideo cognita semi
summa , & semidifferentia, habebitur ang. major , ille
nempe qui majori laterum cognitorum opponatur ( 4o5),
addita semisummæ semidifferentia 5 & subtrahendo è
semisumma semidifferentiam , ang. minor invenietur
( 171 ). Denique , cognitis omnibus angulis, & duo
bus lateribus , tertium invenietur per problema secun
dum ( 682 ).
685 Probl. 4. Datis tribus lateribus umius triang. 93
ACB, reliquum invenire. -

Solut. E quolibet ang. C demittatur super latus ejus


oppositum perpendic. CL ; & sit CB = a , AB = b , AC =
c , & ang. A=* ; erit r : cos. x : c : LA = i-£i*, sed
( 678 ) EC' = CA'— 2 BA x LA -+- BA', seu a*=
@ 2bc. cor. x r

c* — *?i* -+- b* ; ergo cos. x = {-. 3T53-aF ; & ita


abc

habebimus LA=*=*#==: ; LB=b— LA=*=*;Fi-,


& CL = V^CFEÎÎZ' = 1^όEÈÈÈZ =
1^3EIZEEIZEIE ; & consequenter
2b -

area triang. erit= 1^ZE • 4-+-b-c. a—b+c . —a+b+c


- 4

:— 1^77 E · 4+&-c • a—b-+-c. —a-+b+c.


2 2 2 2

Cognito cos. 4, etiam cognoscetur ejus sin. ( 655 ),


23O Pars VI. Art. I. & II.
Fig. ac consequenter habebimus angulo B, BC : CA :: sim.
A : sin. B =% #4 •

686 Schol. Theoremate 7 ( 677 ) possunt etiam


93 inveniri segmenta BL, L4, quæ format perpendic. CL
super basim BA ; ac consequenter resolvendo quodlibet
è triangulis re&tangulis BCL, ALC per probl. I ( 679 ),
solvetur etiam triang. totale ABC.

P A R S . S E X T A.

De Applicatione, Algebræ ad Geometriam


supertorem curvarum.
A RTICULUS P R I M U S.

687 Toium hujus applicationis fundamentum sistit


in eo quod, mediis æquationibus, expriman
tur leges, juxta quas a&tum est in curvarum , quarum
natura quæritur , descriptione. Et ita unius curvæ æqua
tio inventa aut data , tanquam regula erit ad eandem
describendam, ejusque proprietates detegendas.
A R T I C U L U S I I.
INotiones Prae/imimares.

688 DEi; I. Quantitas constans ea dicitur , quæ


in tota operationis serie eundem valorem de
terminatum servat , v. g. radius quo describitur, circu
lus 5 has quantitates primis alphabeti litteris designabi
mus. Quantitas variabilis est ea , quæ valorem deter
minatüm non habet, sed quoscunque tum positivos » tum
- I10
~

Notiones Præliminares. 23 I
negativos, tum integros, tum fra&ionales obtinere va- Fig.
let 5 imo & rationales , & irrationales , ac ipsius etiam
o 5 has ultimis alphabeti litteris designabimus.
689 Definit. 2. Quantitas maxima est valor major,
cujus est capax variabilis , quæ quidem natura sua ob
tinere potest valores usque ad certum terminum cres
centes , quò cum perventum fuerit , decrescentes alios
accipere incipiet. Valor minor, cujus est capax variabilis,
quantitas minima vocatur, post eamque incrementum
reddit. Illæ autem variabiles quæ in crescendo, & decres
cendo limite carent, carere maximo , & minimo dicuntur.
69o Definit. 3. Funéìio est expressio variabilis, ex
una pluribusve variabilibus , & nonnullis constantibus
composita. Ejus gradus petitur à numero superiori fac
torum variabilium , qui in illius terminis reperitur ; sic
a + bx — cy dicitur fun&tio primi gradus : bx + cy* se
cundi : bxy + ax*z tertii &c.
69 I Schol. Idea quantitatum variabilium commode 94
sensibilis reddi potest , media re&ta indefinita RS , in
qua , ut variabili valores omnes , quorum capax est
tribuantur, opus est pun&tum A eligere , è quo succes
sivè portiones ad dextram & sinistram sumi possint ar-,
bitrariè, v. g. AP, Ap 5 eo semper præ oculis habito,
quod si ei valores omnes positivi possibiles versus dex
tram tribuantur , illi qui versus sinistram sumantur,
erunt omnes negativi possibiles , quoniam eorum valor
in A = o. . - • • .

692 Definit. 4. Pun&um A vocatur origo abscissa


rum : AP, AP abscissæ positivæ : Ap , Ap abscissæ,
negativae 5 seu vice versa prout videatur. In quacun
que hypoth., omnes abscissas positivas exprimemus per
* » & negativas per — x. - - -

Schol.
232 Pars VI. Art. II.
693 Scho!. 1. Si post desumptos è pun&o A quos
libet valores, erigimus in omnibus pun&is P, p perpen
94 diculares, velut PM, pm , sed ita ut omnes inter se
æqualitatem servent , absdubio si per extrema M , m
harum perpendicularium transire concipiamus lineam,
hæc erit re&ta , & parallela ad RS.
Si perpendiculares in pun&is P, p ere&ae habuerint
eandem cum respe&tivis abscissis rationem , lin. per om
nes earum extremitates transiens erit re&a convergens
cum lin. RS ; quia deveniet latus unius triang. re&ilinei,
in quo lineæ AP, AP esse debent ad PM, PM paral
lelas in eadem , aut constanti ratione. Sed si perpendi
culares ere&ae in pun&is P , & p rationem aliquam ha
beant cum suis abscissis, ex innumeris, quæ considera
ri valent, modo nulla sit ex præfatis, lineæ per earum ex
tremitates transeuntes infinitudinem curvarum constituent.
694 Schol. 2. Idem resultabit, licet lineæ ere&ae in
P , & p non sint perpendiculares ad RS , modo sint
inter se parallelæ , & rationes præfatas servent.
695 Definit. 5. Lin. RS vocatur axis direéiionis: per
pendiculares PM, pm ere&tæ in pun&is P, p, applicatæ,
aut ordinatæ orthogonales : PT ere&ae obliquè ad RS
applicatæ obliquamgulæ : ordinatæ PM, pm du&ae è par
te superiori axis RS ordinatæ positivæ : PM', pm' sitæ
in parte inferiori ordinatæ negativae , aut vice versa. In
quacunque hypothesi applicatas positivas exprimemus per
y , negativas per — y ; ita ut in pun&is P, p, y=o. Abs
cissæ , & ordinatæ correspondentes vocantur generatim
coordinatæ.
696 Coroll. 1. Ergo media lin. RS , sicut di&um
est considerata, ideam efformabimus cun&arum linearum
possibilium , tum re&tarum , tum curvarum , earumque
• • • * pO
Notiones Præliminares. 233
positionis, & proculdubio expressio analytica rationis, Fig.
quam coordinatæ habeant inter se , dabit æquationem li- '
neæ correspondentis. - .

697 Coroll. 2. Cum in omni æquatione , seu func


tione in qua duæ variabiles reperiantur , exprimatur ra
tio aliqua inter illas , quoniam valor unius determina
tur per modificationem alterius, profe&ò in qualibet
æquatione duarum variabilium continebitur præcisè li
nea re&ta , aut curva. Sic si in æquatione variabilium x,
5 , arbitrariè, & successivè attribuuntur x omnes valo
res, quos suscipere valet , è + co usque ad — co resulta
bunt omnes valores correspondentes y , & ita du&tus lin.
re&tæ, aut curvæ in æquatione repræsentatæ habebitur.
698 Schol. Ex valoribus datis x resultare solent 94
valores impossibiles y , quod indicat lineam non transire
infra , aut supra illud pun&tum axis; aliquando etiam va
lor resultans in y transit de positivo in negativum, aut
vice versa ; quod indicat lineam axim secasse.
699 Coroll. Ergo in hoc casu , faciendo y = o in
venietur valor x illi pun&to respondens, in quo lin. se
cat axim. Ex quo infertur quod si faciendo y = 0 resul
tat in æquatione etiam x = o , signum erit quod in punc
to , in quo lin. secat , seu tangit axim, ibi est origo A
abscissarum. . . . . .. . ' … , . , , … -
7oo Schol. 1. Dando itidem valores x , resultare so
lent in y duo valores 5 quo casu , si unus sit positivus,
alter negativus, signum est quod lin. transit supra, &
infra axim respe&tu pun&i ejusdem: si ambo sint nega
tivi, aut ambo positivi, signum erit quod lin. bis transit
supra , aut infra illud, pun&tum : si sint: æquales , indi
cabit quod curva.regreditur , aut .se ipsam secat 5 quod
quidem per valores immediatos, determinabitur.. Pun&a
---- ,.. 1I1
234 Pars VI. Art. II.
Fig. in quibus varii unius curvæ rami concurrunt, vocantur
multipla ; ac speciatim dupla , tripla , &c. juxta nume
rum ramOrum COnCurrent1um.
7oI Schol. 2. Accidit quoque quod præbendo va
lores x , resultant primò valores reales in y, postmodum
valores impossibiles, usquedum rursus valores reales in
5 resultant 5 quod indicium est curvam habere varias par
tes discontinuas 5 semper autem eadem curva manebit,
cum hæ partes determinentur per eandem rationem in
æquatione , aut fun&ione contentam. Sic
tro2 Definit 6. Curva continua dicitur ea, cujus om
nes partes, seu continuæ , seu discontinuæ sint, deter
minantur vi unius solius fun&ionis. Verum illa cujus
partes , tametsi inter se unitæ, determinantur per va
rias fun&iones , aut rationes , vocatur discontinua.
ro3 Defin. 7. Si præbendo valores x resultant in y duo
valores æquales, unus positivus, & alter negativus, tunc
axis dire&ionis vocatur axis curvæ , si applicatæ y sunt
orthogonales 5 si autem sint obliquangulæ , dicetur tan
tum diameter curvæ. Duplum ordinatæ, secantis in illa
hypoth. axim, seu diametrum curvæ in duas partes æqua
les , vocatur axis , seu diameter conjugatus curvæ , &
pun&tum interse&tionis centrum curvæ.
7o4 Coroll. Ergo in hoc casu axis, seu diameter
curvæ erit quantitas constans. s ' ' * .; -

7o5 : Schol. Quoniam gradus fun&ionum distin


guuntur per majorem numerum dimensionum , quas in
suis terminis habent variabiles ( §. 69o ) , stabilire
poterimus formulas generales, ad qüas reducantur func
tiones innumeræ cujusque gradus. Sic erunt . . ' '• . .
a + bx + cy=........................... M. primi gr.
M+ dx* + ey* + fxy=.......... • • • • • • • • • N. secundi.
IN -+-
Notiones Præliminares. 235
1W+ gx* + by* +kx*y + lxy* =............ P. tert. Fig.
10+- mx* + my* +px*y + qx*y*+sxy* =.... quarti &c.
A R T ICU L U S III.

De Constru£f. funáionum , & resolutione aliquorum


aliorum problematum.

7o6 PRç I. Invenire lim. contemtam im æquatione


nx = cy.
I)ucatur axis dire&ionis RS, & eligatur in eo punc ' 94
tum A tanquam origo abscissarum : fiat successivè
as = o , = I, = 2, = co , =— I, =— 2, =- co , erit
- - — *^ am. Q^o m. 2m rr. co

= o , = -, = -= = -=-=—-, =— =, =—==,
Ergo denotantibus valoribus y longitudinem totidem
aliarum ordinatarum, patet quod lin. per earum extremi
tates transiens tanget in pun&o A origine abscissarum, &
quoniam crescentibus valoribus positivis, seu negativis
3c , crescunt etiam valores positivi , aut negativi y , in
fertur quod lin. repræsentata in æquatione , postquam
axim in origine A abscissarum secaverit, est à parte su
periori , & inferiori divergens ab axi RS , habetque duos
famos infinitos.
Si facimus x = a , erit am = cy ; ergo a: y :: c : m;
sed c: m est ratio invariabilis, cum c , & m sint quan
titates constantes 5 ergo quicunque valor abscissæ x at
tribuatur, semper ordinatæ y correspondebit valor pro
portionalis, ac consequenter lin. repræsentata per æqua
tionem erit re&a ( 693 ). … ”

- Si sit ' x = a , resultat 3=#; ergo si in extremi


tate P abscissæ AP=x= a erigatur ordinata orthogo
• • ' 103
• •
236 ... Pars VI. Art. III.
Fig. nalis PM = y = #, reéta AM du&ta per pun&a A, M
æquationi satisfaciet. Similiter eveniet , si in illo punc
to P erigatur ordinata obliquangula PT, & ducitur
re&ta TA1. • '.

7o7 Coroll. Cum omnes fun&tiones primi grad. re


præsentari possint per a + bx = cy , si facimus x = m,
& a = fm , erit a + bx = fm-+- bm = cy , seu jEFÀ. m=cy:
ergo m : y :: c : fFb 5 ex quo infertur quod omnis func
tio primi gradus repræsentat lineam re&tam , cum sit c:
. fFb ratio invariabilis.
zo8 Probl. 2. Invenire lineam repræsentatam im
aequatione y* = 2ax — x*. - .

Du&o axi dire&ionis RS , & ele&o origine abscis


95 sarum 4 , apparebit quod si x = o , etiam y = o : ergo
lin. quæsita transiet per pun&tum A.
Faciendo y = o , resultat x = 2a 5 unde infertur
quod si è origine A sumimus abscissam x = AB = 2a,
lin. repræsentata in funétione transiet per pun&tum B.
Si facimus x = a = AC habebimus y = + a ; unde colli
gitur quod ordinata y habet duos valores æquales in punc
to C, unum positivum CG, & alium negativum CK; & quo
niam lin. quæsita transire debet per pun&ta A, G, B, K,
patet quod erit curva in illis pun&tis æque distans à punc
άo c 5 unde credi potest quod sit circumferentia circuli.
- Si ad comprobandum facimus x = c = AE , habebi
mus y* = 2ac — c*= EIVÍ', & ducendo re&am CM, erit
cM' = EJI' + EC' = y* + aE' = 2ac — c* + a* —
2ac +c* = a* : ergo CM = a 5 hoc est, quod omnia pun£
ta M curvæ quæsitæ sunt æque distantia à punfto C;
quae circuli.'
tiæ quidem est proprietas charaóteristica circumferen
- - - - - -.• * - - - - - - -. - .

* * ** ; : 1Præ
De Construéì. funéìionum , &c. 237
' Præterea æquatio ipsa y* = c. aa=c dat c: y : y : Fig.
aa—c, seu AE: EM :: EM: EB: ergo quicunque sit
valor sc , applicata orthogonalis y semper est media pro
portionalis inter segmenta AE , & EB diametri AB;
quæ est proprietas circuli. -

Si facimus x = — m = AL , erit y* = — 2 an —
m* , & consequenter Jy = -+- 1^- 2am — n* , qui sunt
valores impossibiles. Similiter si x = 2a -+- d = AB +
BO , erit y* = 2 a. 2a-Fd — (2 a —-d)*= — 2 ad — d*;
ergo J) = =t , 1^=aäJEF , qui etiam sunt valores im
possibiles ; unde infertur quod curva repræsentata in
aequatione proposita, hoc est circulus, nullam habet par
tem discontinuam. ..

zo9. Probl. 3. Invenire valorem chordæ cujuslibet


AM circuli dati AMGB. . - ** . .'
- Solut. Super diametrum AB = 2a demittatur è punc
to Mordinata orthogonalis ME erit AIW'= AE'+ EVI*
= x* + 2ax — x* = 2ax : ergo x : AM :: AM : 2a ; hoc
est, chorda AM est media proportionalis inter omnem 95
diametrum , & ejus segmentum adjacens ; quæ est etiam
proprietas demonstrata circuli. … -
71o. Coroll. Cum ob hanc rationem sit VIÈ'= ITE'
+ EB* = 2ax — x* + 4a* — 4ax + x* = 4a* — 2ax , ha* -—2 T.

bebimus Z77 +MB'= 2ax + 4a* — 2ax = 4a*= Aì';


ergo AB est hypothenusa triang. AMB, ac proinde angulus
in semicirculo AMB est re&tus, prout demonstratum manet.
71 I Probl. 4. Cognitis distantiis duarum applicata
rum à centro , majorem invenire.
EC=m Solut.* &Distet applic.
applic. PD =EM=y, à centro
z quantitate CP =quantitate.
m , & sit I'
- 17}
238 Pars VI. Art. III.
Fig. m > m ; ducendo radios CM=CD=a , habebimus a* =
5* -+- m*= z* -+- m* ; ergo y* + m*=z* + m*; sed m*> m* per
hipoth.: ergo z* > y* , & consequenter z > y ; hoc est,
applicatarum illa est major quæ minus distat à centro; &
boc ipsum verificatur de cbordis , quarum applicatae
^medietates sunt. - -

712 Def. I. Parametrum curvæ vocatur tertia pro


portionalis ad suos axes, seu diametros conjugatas. |
713 Coroll. I. Ergo cum axes , seu diametri inæqua
les sint , quælibet suum habebit parametrum.
7I4 Coroll. 2. Ergo in circulo diameter ipse erit pa
17ametrum. - - .•*

f 15 Def. 2. Focus curvæ dicitur pun&um in ejus


axi principali existens , ubi applicata est æqualis dimidio
parametri prædi&ti axis; & re&a du&a è foco ad cur
vam , vocatur radius ve&ior. 2.

… 716' Coroll. Ergo in curva tot erunt foci, quot punc


ta in ejus axi principali, ubi applicata sit æqualis dimi
dio parametri 5 consequenter in circulo unicus est fo
cus, centrum nempe. . -

z 17 Def. 3. Tangens curvæ est re&a GM, quæ illam


in unico pun&to M tangit, cum cætera extra cadant: lin.
DM ere&a perpendiculariter super tangentem GM in
pun&to conta&tus M usque ad concurrendum cum axi in
pun&to D , vocatur mormalis, seu perpendicularis ad cur
vam : pars PD axis, comprehensa inter normalem, & ordi
natam PM, vocatur subnormalis : pars PG axis com
prehensa inter ordinatam PM, & pun&tum G in quo
tangens secat axim prolongatum, dicitur subtangens.
' 718 Probl. 5. Invenire lin. contentam in æquatione
* = a* — 332

957 Sol. Du&o axi dire&ionis RS, & ele&o pun&o C tan
v,,
De Construéì. funéìionum , &c. 239
tanquam origine abscissarum , si facimus y = o , resul- Fig.
tat x === a : ergo si sumimus CB = CA = = a, lin. re
præsentata in æquatione transiet per punéta B, 4 æque
distantia à pun&to C. Faciendo etiam x = o, resultat 95
3) === a : ergo si in origine abscissarum C eriguntur
applicatæ orthogonales CG=CFC=== a, habebimus quod
curva transit per quatuor pun&ta A, G, B, FC æque dis
tantia à pun&to C 5 ob quod verisimile apparet quod sit
circumferentia circuli , cujus radius = a , & centrum C.
Ad hoc comprobandum , supponamus quod faciendo
sc = CE resultat y = EM: si postmodum ducimus è origine
c reaam CM, habebimus CT'=CE*--E7'=*'-+-y'=
**-+-a*— x* = a*: ergo CM=a;& ita omnia pun&ta M curvæ
repræsentatæ inæquatione æque distantà pun&oC:ergo &c.
719 Coroll. Ergo arbitraria est ele&tio originis ab
scissarum ad repræsentandam naturam curvarum 5 & ex
hac varietate prodit etiam varietas æquationum , quibus
repræsentantur. Sic vidimus eandem curvam per duas
aequationes diversas repræsentari ; & licet in casibus
hucusque propositis axis curvæ coinciderit cum axi di
re&tionis , neque hoc necessarium est, sicut in sequenti
problemate apparebit.
72o Prob. 6. Invenire lin. repraesentatam in æquatio
me y* = 2ax — x* — a* + 2ay.
Sol. Du&to axi dire&ionis HI, & ele&o origine ab
scissarum F, si facimus y = o , resultat x = a : ergo su
mendo FK = a, lin. transiet per pun&tum K. Substituen
do loco % hunc valorem x = a, resultat y = == a + a, hoc
est y = 2a , y = o: ergo si in pun&to K erigatur applica
ta orthogonalis KG = 2a, lin. transiet per puncta G, K.
Si supponimus x = o , erit y = a : ergo si in origine
q. IR
24O Pars VI. Art. III.
Fig. F abscissarum erigitur applicata orthogonalis FA = a
lin. transiet per pun&ta A , G , FC, ac proinde erit curva,
Si sumendo KQ = FK = a , facimus x = FQ = 2a.
resultabit in æquatione y = a 5 & ideo erigendo in punc-,
to Q applicatam orthogonalem QB = a , habebimus punc
ta IC, 4, G, B, per quæ transit curva ; cumque ulte
rius , FA, QB sint æquales , & parallelæ, etiam re&ta
AB erit æqualis , & parallela ad re&tam FQ ; proinde
CFC erit etiam æqualis, & parallela ad FA : unde resul
tat AC = CB = CK = CG = a : ergo curva transeunte
per pun&ta A, G, B, FC, distat æquè è pun&o C ; ex
quo deducitur , quod est circumferentia circuli, cujus
diameter AB = 2a , centrum C, & axis dire&tionis HI,
ejus tangens in pun&to K.
ARTICULUS IV.
1)e Seéiionibus Comicis.

72 I Voy; generatim seéìiones comicæ illæ quæ


resultant in cono se&to per quodlibet planum;
sic circulus est se&tio conica, quæ oritur secando co
num per planum parallelum ad suam basim.
Triang. est etiam se&tio conica , quæ oritur secan
do conum per planum, per ejus verticem, juxta axis di
re&tionem, transiens, quod quidem idcirco vocatur triam
gulum per axim. Tamen speciatim vocantur seéîiones c0
micæ tres quædam se&iones fa&tæ in cono , quarum ori
ginem, & proprietates examinabimus. -

AR
De Origine , & æquatione , &c. 241
ARTICUL U S V.
Fig,

De Origine, & æquatione generali seóiiomum comicarum.


722 P$; Invenire æquationem curvæ MDm quae
fresultat secando comum reéìum ABC per pla 96
mum IDMP. '
Sol. Si consideramus quod per verticem B transit
planum BAC perpendiculariter ad basim coni , & quod
planum secans DMP est itidem perpendiculare ad
idem planum BAC , interse&tio duorum planorum erit
re&ta DF. Consideremus quoque quod per pun&tum M
transit planum LMG parallelum ad basim coni ; pro
fe&tò hæc se&tio erit circulus perpendicularis ad pla
num BAC, & ejus interse&io cum plano DMP erit
( 542. 523. ) re&ta PM perpendicularis ad re&tas DF,
LG, quæ ex hypoth., sunt in plano BAC; ergo PM est
ordinata communis ad circulum, & ad se&tionem MDm.
Hoc supposito sit DP = x , PM = y, BD= d, ang.
DBF = B, & ang. BDF= D: habebimus juxta naturam
circuli y* = LP × PG.
Ducendo nunc in plano BAC lin. DE paral. ad CA,
& PK paral. ad BC habebimus per triang. BDE, sim. DEB:
BD = d :: sin. B : DE = ## ; sed ( §. 4o 6 ) DEB =
9o° — 3 B; ergo sim. DEB=sim. (9o°—# B)= cos. £ B
( §. 654 ); & consequenter DE =?;#;sed($.659 )

(supposito pro nunc ac postmodum quod sin. totalis = I)


sin. B= 2 sin. £ d. 2 sin. £ B cos. i B_
2 sin. £ B cos. I.
£ BA2 • -

;ergo DE = cos. ; B

2d sin. % B. Etiam virtute triang. DKP habebimus sim.


42 1DECP
242 Pars VI. Art. V.
Fig. ID
KP: DPK:: x : DK =*-#£;; sed ( §. 3 6 5 ) ang.
DKP = DEB, DPK = DFE = D + B ( §. 4oo ), &
sim. DEB = cos. £ B , juxta demonstratümi ; ergo DK
:— * #£# * & consequenter XE = PG = DE — DK
x . sin. D —— B
= 2 d sin. # B cos.--;-;—
: B
• a

Habemus etiam per triang. DPL, sim. DLP : & ::


sim. D: LP — i##; sed (§. 654) sin. DLP =sin. B LG
• • . sin. D
= sin. BGL = sin. BED= cos. £ B ; ergo LP = *.cos.g.5 Bg
qui valores substituti in aequatione y* — LP × PG dant Jy*=
* sin. D sim. D
,( in I I. — ** ci - …
ja
cos. § (2dx sin. £ B cos. £ B — x* sin. DE- B)= ā
(d x sin. B — x* sin. D + B).
723 Schol. Tres casus occurrere valent. 1° Quando
D + B = 18o* , quod quidem accidit, dum planum se
cans DMP est parallelum ad latus BC ; quo casu se&io
sin. D. sin. 3.
conica vocatur parabola, & ejus æquatio y* — ās.TB*
cos. #
dx= ¤È. dx —d.(* sin. § 8; cos. i B)*
cos. ; B cos. 5 B = 4dx sin.GB*.
2.° Dum D + B est minor 18o°, quoties nempe pla
num secans DMP produ&tum secat aliud latus BC ; &
tunc se&tio resultans vocatur ellipsis , & ejus æquatio
sin. D -

est y* = cos.
*i=# ; B
(dx. sin. B — x. . sin. DIE). v , -

Dum
De Origine, & æquatione, &c. 243
3.* Dum D + B excedit valorem 18o° , ut accidit Fig.
quando planum secans DMP produ&um secat aliud la
tus BC etiam produ&tum versus verticem B coni 5 quo
casu se&io conica vocatur hyperbola , cujus æquatio estJ*=
sin. D
(dx.sin. B —- *' sin. D -f- B -T8ó*); nam cum sit
cos.; B*
D + B> 18o°, ejus sin. debet esse negativus ( 649 )
aequalis alteri positivo tot grad. quot D + B excedit 18o*.
ARTICU LUS VI.

IDe Parabola.

724, Quatio ad hanc curvam est y* = 4dx $in, EF,


& faciendo quantitatem constantem 4d
Si7. ÉB'= p, erit y* = px, qua æquatione media, figu
ram, constru&t. , & proprietates parabolæ comperire sa
tagemus. Ad hoc ducatur axis dire&ionis R, & eligatur 97
origo A abscissarum. Patet quod faciendo x = o, resul
tat y = o , & vice versa ; ergo parabola transit per punc
. tum A , quod vertex parabolæ appellatur. Ex eadem
aequatione resultat x : y :: y : p 5 hoc est, omnes ordinatæ
PM sunt mediæ proportionales inter suas abscissas AP,
& quantitatem constantem p : ergo si è pun&o A suman
tur valores quilibet AP, AP &c., & inter singulas AP,
& p mediæ proportionales PM, PM &c. quærantur, ac
supra pun&ta P axis perpendiculariter attollantur , curva
transiens per omnia pun&ta M, & A erit parabola.
Cum sit y = + Vp: patet quod cuilibet abscissæ AP
respondent duæ applicatæ æquales , una positiva PM,
alia negativa Pm ; ergo parabola habet duos ramos, qui
43 €
244 Pars VI. Art. VI.
Fig. è vertice A procedentes, alius supra, alius infra axim
tendit 5 & ob eandem rationem. RS semper erit axis
parabolæ.
Cum sit y* = px, crescente x ad infinitum, usque
crescet similiter y : ergo duo rami cujus curvæ sunt in
finiti, divergentes inter se, & ab axi RS , qui quidem
idcirco erit etiam infinitus, ac consequenter ejus pun&um
medium distabit infinitè à vertice A : consequenter du
plum ordinatæ correspondentis erit ejus axis conjugatus,
etiam infinitus.
97 725 Coroll. 1. Cum in omni casu sit x: y :: y: p,
quantitas p constans erit tertia proportionalis ad abscis
sam , & applicatam , etiam dum hæ coordinatæ sunt in
finitæ : ergo p est parametrum axis curvæ ; sicque dice
mus quod in parabola quadratum ordinatæ est æquale
reófangulo abscissæ per parametrum.
726 Corol. 2. Cum sit itaque y* = px , erit respec
tu alterius ordinatæ = v, & alterius abscissæ = z , v* =
pz ; ergo y* : v*:: px : pz:: x :z; & consequenter y : v ::
Yx : Vz ; hoc est , quod in parabola quadrata ordina
tarum sumt sicut abscissæ : & ordinatæ sicut radices
quadratæ suarum abscissarum.
z27 Probl. I. Invenire focum in parabola.
Solut. Quoniam applicata in pun&to foci est æqualis
dimidio parametri , faciendo y = £ , erit y* = pA3 = pae;
. *
-

'consequenter x = £ ; hoc est vertex in hac curva dis


tat à vertice A quarta parte parametri p ; & ideo si su
mimus AF = £ , erit F focus parabolæ. -
z28 Probl. 2. Determinare in parabola valorem unius
radii veéforis cujuslibet FM, hoc est distantiam foci F
à punéîo quolibet M parabolæ. S
-
,
O
.. De Parabola. 245
Solut. Cum sit AP=x, erit FP = AF— AP = Fig.
t—x , seu = AP — AF = x — £ ; ΣΡ* = x* —
£* -+- £; , cum sit etiam juxta equationem PM' = y* =
I6

px , habebimus FM'= FP*-+- PM = x* — £ -+- £--


px = x* —- £ -+-£ ; ergo FM = x -+- £ ; hoc est , in
parabola radius ve6ior quilibet, vel quod idem est , dis
tantia foci ad quolibet pun£ium parabolæ est æqualis ab
scissae respondenti addita quarta parte parametri.
729 Coroll. Ergo vertex cujuslibet diametri para
bolæ distat à foco F quantitate x -+-+, cumque in hac
curva distantia foci ad verticem sit æqualis quartæ parti 97
parametri ( 73 I ), infertur quod parametrum cujusli
bet diametri parabolæ est = 4x + p ; hoc est, æquale
parametro p axis principalis, addito quadruplo abscissæ
correspondentis.
73o Probl. 3. Per punéîum M datum in parabola
AM ducere tangentem GM.
Sol. E pun&o M demittatur ordinata orthogonalis PM,
& faciendo PG = 2x , ducatur GM quæ erit tangens
quæsita. Consideretur GP crescere , aut minui quanti
tate , licet minima , Pc= m , & erigendo in pun&is c
perpendiculares cb , dicatur pars co =z ; erit GP : Gc ::
_ (a*-En)v;; . .
PM : cb , seu 2 x : 2: Em :: y = Vp3 : cb = 2ac -

J^p:-ET-E; etiam erit ( 73o ) Vs : VæEn::


y = Vpx : z = 'f-;VxE;
Vpy
=:=
A/x
Vpx == np ; verum sive n
quantitas positiva , aut negativa , semper est
]^yE mp -- £> Vpx + mp ; ergo semper cb> co ; hoc
est , licet minimus sit valor n , ordinatæ co ad parabo
44 lam
946 Pars VI. Art. VI.
Fig. lam sunt minores ordinatis cb ad triang. GPM quantitate
+, nec esse æquales verificabitur nisi dum n=o; proinde GMT
tangit in unico pun&to M parabolam reliquis extra eam
cadentibus : ergo &c.
73 I Coroll. I. Ergo subtangens GP est semper du
pla abscissæ AP, cum in omni casu segmentum exter
num GA æquale sit di&tæ abscissæ.
732 Coroll. 2. Medio triang. re&tangulo GMD ha
bebimus GP: PM:: PM: PD, seu 2x : V£&:: V£ : PD
= £ , hoc est , quod subnormalis CD est semper æqualis
dimidio parametri , ac proinde est quantitas constans.
733 Coroll. 3. Ergo erit tangens GM=VG5* £57*
= v/AEFP; = VAMF.T3 ; & normalis MD =
1/ÉÊTETÜF= y^£T£=1^FM. F. .
734 Coroll. 4. Cum sit GD æquale summæ subtan
gentis , & subnormalis = 2 x -+- -£ , erit £P = x -+- £:
ergo gp = GF = FD = FM & pun&um F erit focus pa
rabolæ, consequenter si è hoc pun&to describitur radio
FG = FD circulus, ejus circumferentia transiet per
pun&um M.
735 Coroll. 5. Ergo si è foco F cum aliquo inter
vallo ad quodlibet pun&tum M parabolæ describitur se
micirculus , ejus semicircumferentia determinabit pun&a
G, D subtangentis & subnormalis, ac proinde tangen
tem , & normalem in illo pun&to M.
736 Coroll. 6. Ergo triang. GFM erit semper Isos
cele3 ac proinde si per pun&um M ducitur lin. MFC
parallela ad axim AD, erit ang. KML = MGF = FMG.
737 Probl. 4. Invenire aequationem parabolæ respec
tu axis BE perpendicularis ad axim principalem RS in
. - ejus
De Parabola. 247
ejus vertice A, quam vocare solent æquationem ad pa- Fig.
rabolam externam.
Solut. Substituatur in æquatione y* = px loco y, x,
nec non & x loco y 5 habebitur x* = py, quæ quidem est
aequatio quæsita, denotante y ordinatas BM, ac x ab
scissas AB.
738 Probl. 5. Invenire æquationem ad parabolam
respeéîu axis MK paralleli ad RS, & ejus applicatas
BE parallelas ad tangentem im vertice M. -

Solut. Fiat ME = & , BE = y , 4P = AG = a,


habebimus MP = Vap , ac appellando q parametrum cor
respondens novo axi MK, erit ( §. 733 ) q = p +— 4a,
& MG = Va7 ( §. 73 7 ).
Hoc posito, ducendo lin. B}^ perpendicularem ad axim
principalem , triang. similia BF^, MGP dabunt MG:
EF:: MP: BV, seu Vaj: yEFVaq::vap: BV=*#-- Vap;
etiam erit MG : BF :: GP : F/^, seu vaq : 3) -+- Vaq :: a a:
JFZ^ — 3# -+- 2 a; sed FA = FG — AG = x — a, cum
sit FG = ME ; ergo A/^ = F/^—— FA = x -+- a -+-

ap -+- px —— #=(Vap-*3£)' = ap-*-£ +-*£*.


Unde transferendo , & reducendo, deducemus deni
que y* = qx , ac consequenter y = == Vqx 5 hoc est cui
libet abscissæ correspondent duæ applicatæ æquales , una
positiva , & altera negativa : ergo MK est diameter pa
rabolæ. Unde apparet ingentem esse similitudinem inter
æquationem ad parabolam respe&tu cujuslibet diametri,
& eam quæ propriam naturam definit per respe&um ad
axim principalem. -

Probl.
248 Pars VI. Art. VI.
Fig. 739 Probl. 6. Dato axi AV, & parametro = p im
venire diametrum MK, quæ cum ejus ordinatis efficiat
amg. MEf= a.
Solut. Hujus problematis pendet à determinatione
pun&ti P , in quo perpend. MP secat axim. Ad hoc,
faciendo AP = x , habebimus medio triangulo re&tangu
lo GPM , GP = 2x : PM = Vpx :: cos. a : sin. a :: I:
MG = # = tang. a = £ , consequenter tang. a' =
COJf. 4
P.
p. -

£ ; ergo x = 4–==
tang. a
£ cot. a' ; ac determinato per
hanc æquationem pun&to P, perpend. PM determinabit
verticem M diametri MK, cujus parametrum erit = p +-
- pT£TZ* - p(;E ;* + ZZ*) p. -

4* E p -+- 5— - - - …,
1- ; , Cum Sit c0f.
sin. a sin. a sin. a

= #, & Sin. a* -+- 305. a* = 1. Hinc facile cognoscitur


hoc problema duas admittere solutiones ; nam determi
nato pun&to P, determinare etiam possumus pun&tum
m , & applicatam Pm=— V£ &c.
74o Probl. 7. Data diametro MK, cujus vertex est
punéïum M, ejus parametro = q, & ang. coordinatarum
= a , invenire axim AV, verticem A, & parametrum p.
Servando easdem denominationes ac in problemate
antecedenti, habebimus q = p +- 4x ==* £- ; • conse
sfn. 4

- • __ T 2 — 7~? —
quenter p -_- /}. aT
q $t^, , * - ~4
~ - - 4
--

1(=E) = *E, & PM= —— V£= £ q sin. a.


cos. a = + q sin. 2 a ( §. 659 ); & ita erigendo in M
per
. De Parabola. 249
perpendiculariter ad diametrum datam MK lin. MP — Fig.

? E habebitur punâum P, per quod du&a ap^ paral


lela ad MK, problema resolutum dabitur.
741 Prob. 8. Dato , seu ad arbitrium eleéio para
metro unius parabolæ , eam mechanicè describere.
Ducatur axis RS , & ele&to in eo pun&to A , su
matur AF= quartæ parti parametri, ut habeatur focus
F 5 in pun&o A erigatur EAB perpend. ad RS , & sit
KMB regula mobilis, parallela ad AS juxta dire&tionem
BE, sumendo filum KMF= KM+ PA + AF, alligabi- 9?
tur una ex ejus extremitatibus in foco F, &. altera in ex
tremitate K regulæ BK ; hoc fa&o applicetur regula BK
ad axim RS , usquedum pun&tum B cadat super punc
tum A , & procedatur postmodum discedendo , ducen
do semper filum bene extentum, & eidem unitum medio
frustulo lapidis delineatorii M è pun&o A ; profe&tò lin.
hoc motu continuo descripta, erit parabola ; semper enim
verificabitur quod sit FM = AP AF = x —— £ , quæ qui
dem est proprietas parabolæ ( §. 782 ), quæ nequidem
in pun&to A deficit , cum in eo sit x = o.

ARTICU LUS VII.

De Ellipsi.
sim. D
742 / | `quio ad ellipsim est y*= -E q.
s. ; B
c0
in.
(dx sin B—

x* sin. DTE) in qua apparet cuilibet abscissæ AP cor 99


respondere duas ordinatas æquales, unam positivam PM,
& aliam negativam Pm ; & siquidem facimus y = o re
sul
25o Pars VI. Art. VII.
Fig. d rim. B d fin. B '

-=:
sultat x = o, x = rin. D + B ' sumendo itaque 4B=j Ti
— —–D + B* .

habebuntur pun&ta A,& B in quibus ellipsis secat axim di


re&tionis, determinando ejus axim majorem AB ; quem
sim. D *in. B dx
faciemus E 2 a , & erit y* = —– - • • ••
- cor. # B
sin. D. rin. DIFB«* _ rin. D. rin. B . rin. DTB d«
307. ETB* — -=FTE=F —
sin. D. sin. DEFÊx* _ rin. D. sim. DIEB
307. £TB* cor. £ B*
-
(2ax — **). Si faci
mus * = # AB = AC = a , & appellamus b applicatam,
sim. D. rim. D + B
aut semiaxim minorem CD, erit b* = a^
cor. # B*
Seu ::=*: D. fin. D + B ~

cor. # B*
; ergo y* =3 (2ax — **), quæ
g?

quidem æquatio repræsentat naturam ellipsis, numerando


abscissas è vertice A, ac etiam cum ea axes conjugatos,
atque in sequentem analogiam resolvitur y° : * . 2a-: ::
99 b* : a* , seu P7*: AP × PB :: CD * : CE*; hoc est in ellipsi
quadratum unius ordinatæ cujuslibet ad axim majorem,
est ad reéîangulum segmentorum, quæ super illum axim
efformat , sicut quadratum axis minoris ad quadratum
axis majoris. - -

si facimus x = a — x, hoc est CP = x, erit y'=#


(a•—x*) æquatio simplicior quam prima, quæ manifestat
haturam ellipsis, numerando abscissas è centro C 5 obser
vatuque dignum est, quod si supponatur b = a , resultat
3* = a* — x* , quæ est æquatio ad circulum ( 718 );
- UJIl
De Ellipsi. 25I
unde infertur quod circulus potest considerari sicut ellip- Fig.
sis æquilatera, seu axium æqualium. 99
Hæc æquatio dat y === + V^a; — ** ; ergo cres
cente valore ex x in sensu positivo , seu negativo , de
crescit valor ex y , usque dum deveniendo x = == a fit
3) = o ; ex quo deducitur, quod ellipsis est curva clausa,
quæ pun&ta A, B non pertransit, quoniam si fit x > a,
resultant valores impossibiles in y.
743 Coroll. 1. Cum æquatio y* =3 ( a* — x')
transformetur facile in hanc , x' = £ (b* — y*) habebi
mus ** : b — y . ΒΕΕy :: a*: b* , seu Ma* : CnxnE :: AC* :
CD* ; ergo quadrata ordinatarum ad axim minorem ellipsis,
sunt ad reëiangula segmentorum , super illum axim efformato
rum, sicut quadratum axis majoris ad quadratum axis minoris.
744 Coroll. 2. Appellando p parametrum axis majo
ris, erit ( §. 7 1 2 ) 2 a : 2 b : 2 b : p = j-, unde resul
tat b'= £ ap , qui quidem valor substitutus in æquationi
bus superioribus, dat y* = £;(2ax — x*), J)* = £;(a*— **);
2a

primam pro iis casibus , in quibus numerantur abscissæ


è vertice ; secundam dum numerantur è centro.
745 Coroll. 3. Si è centro C ellipsis describitur cir
culus radio = AC = a , & applicata PM producitur
usque ad N, faciendo PM=y, PN=z, erit y*:(a*— x*):
b* : a* ; sed per naturam circuli z* = a* — x* : ergo y° :
z*:: b* : a* , seu y : z:: b : a 5 ergo ordinatæ ad ellipsim
sunt ad ordinatas in circulo sui axis majoris per dia
metrum, sicut axis minor ellipsis ad suum axim majorem.
' Si supponamus quoque quod super axim minorem
ellipsis describitur alius circulus, faciendo ordinatam ad
ellip
25 2 Pars VI. Ajrf. VII.
Fig. ellipsim = s , & ordinatam ad circulum = u, erit se: u•::
99 a* : b* , vel invertendo u* : s* :: b* : a* , consequenter u :
s:: b : a ; ergo y : z : u : s 5 hoc est, ordinatæ in ellipsi
respeóìu sui axis majoris sunt ad ordinatas in circulo, for
fmato super illum axim per diametrum, im ratione inversa
ordinatarum in ellipsi respeëìu sui axis minoris, ad ordina
:
tas in circulo descripto super hunc axim per diametrum.
746 Prob. I. Invenire focum , aut focos ellipsis.
Fiat y=# p=%, & substituendo hunc valorem in æqua
- b* - - _-

tione y' = £ (a* — **) habebimus x === 1^a*—b*;


faciendo igitur CF = Cf=== 1^2FEF , habebuntur
foci F, & f ellipsis ( 71 5 ), sic si è extremitate D axis
nmimoris cum radio = a fiunt decusationes F, f, determi
mabuntur foci ; quia semper excentricitas , vel distamtia
a centro ad fòcum CF = Cf= -+- 1^a* — b* , signo -+ de
motante focum unum cadere ad latus unum centri C, alium
ad aliud.
7 47 Coroll. 1. Ergo AF = CA — CF = a —
1^a*EF , & Af= a -+- 1^aE}* , hoc est , quilibet
è focis ellipsis distat à vertice principali A quantitate
æquali dimidio axis majoris , = radice differentiæ qua
dratorum semi axium conjugatorum.
7 48 Coroll. 2. Etiam erit AF× BF=(a— j^AEF)
( a -+- 1^ aF) = b*= CD*; hoc est, quadratum
semiaxis minoris ellipsis est medium proportionale inter
distantias focorum ad duos vertices A & B ellipsis.
749 Prob. 2. Invenire expressionem radiorum veóìo
rum FM , fM. - -

sit cF=Cf=q=y^aFF,erit q'= a* — b', COn•,


De Ellipsi. 253
consequenter FM = 1^57 TÉ7*= 1^35 T(7-3)? — Fig.
V(&*—'i:---a*—b'— q*--*•)= V^a5-27: E(££)
2 99
:— j^a- — 24* + ££ = a — £. Per hanc methodum
inveniemus f/M = 1^77* +T7* = 1^35 +7-FA' =
a -+- #. -

7 5 o Coroll. Ergo FM —— fM= a — £ -+- a -+- £


= 2a ; hoc est, summa duorum quorumlibet radiorum
vetiorum ellipsis est semper æqualis axi majori AB.
75 I ' Prob. 3. Per punéîum datum R ducere tangentem
RT ad e//ipsim. . - -

Sol. Ducantur radii ve&ores FR, fR , ac produ&o


FR, ita ut RS = RF, ducatur Sf, & dividatur in duas
partes æquales in O 5 reêta FCT du&ta per pun&ta O, R,
erit tangens quæsita.
Fecimus RS = Rf, ergo FS = FR +fR = 2a, etiam
fecimus fO = SO ; ergo omnia pun&ta lin. KT sunt æquè
distantia à pun&to f, quam à pun&to S ( §. 333 ), &
consequenter Kf= KS ; ergo KfH- KS = KF-+ fíf; sed
(KF-+- KS) > FS ; ergo (KF + Kf)> 2a 5 consequenter
pun&um Kextra ellipsim cadet;& idem probabitur de quo
libet alio pun&to linea TFC distinéto à pun&to R : ergo &c.
* 752 Coroll. Ergo anguli TRf, KRF, quos format
tangens ellipsis cum radiis ve&toribus du&tis ad pun&tum
conta&tus , sunt æquales. Nam cum sit RS = RF, & SO
= fO, triang. SRfest isoscele, & tangens TK est perpen
dicularis ad basim Sf(§.334); ergo TRf=TRS (§.409),
sed TRS = KRF per verticales ; ergo TRf= KRF. •,
753 Prob. 4. Imvenire in ellipsi expressionem siibnor
malis HL.
An
v.

254 Pars VI. Art. VII.


Fig. Anguli HRK, HRT quos format normalis HR cum
99 tangente KT sunt æquales, quia sunt re&i , & cum sit
KRF= TRf ( §. 752 ) sequitur quod FRH = fRH
( §. Io ); ergo ( §. 455 ) FR : fR :: FH : fH , vel
FREFFR : fR :: FHT7H : fH — /* * ERTÆ7
£# t £R —

(* — *) ** .a —';*=a
—;—= ,. . . — ;. (a
,. — b")
,. = q — x -+-

£i*, sed q — x = fL , numerando abscissas centro;


ergo fH = fL —- 3 , & consequenter fH — fL =
HL = = = £ , cum sit £ = £ ( §. 748 ).
754 Prob. 5. Invenire im ellipsi valorem subtangem
tis LT.
Sol. Cum sit re&angulum in R triang. HRT habe
bimus ( §. 457 ) HL : LR :: LR : LT=#j,= # =
£(a' — x*) a?—x^

.:—————.
755 Coroll. 1. Ergo CLxLT= x . — a* —** :
ita appellando S subtangentem LT, erit Sx = a* — x*.
7 5 6. Coroll. 2. Ergo CT = LT -+- CL = *-=*:--
* = %, unde resultat x : a :: a : CT , vel CL : CB :: CB :
CT cujus æquationis vi determinare poterimus pun&um T,
ac subsequenter ducere tangentem TR.
;*57 Theor. Si è pun£to contaâus R, & per centrum
,.,., C ellipsis ducitur rečta RCH ; & per idem centrum C
reéfa NV, parallela ad tang. TRZ, & è punétis R , N
demittuntur ad axim principalem AB ordinatæ orthogo
fÌ4•
De E/lipsi. `255
males RK, NI , triangula RKCNIC erant æqualia. Fig.
Sit CHC= x , NI= u, per similitudinem triangulorum
AVIC, RAT habebimus K R* : KT* :: VI': ÖI" ; sed ÄR* =
# (a* — **), KT* = (*****), (754), & CI*=£(&'— u')
( 743): ergo £ (a* — x*): ("-=-*-)* : u* : (a— *;;**), &
consequenter u =*, unde resultat CK : VI :: a : b ; eadem me
thodo inveniremus etiam CI: KR::a: b 5 ita ut CIC: NI::a:
b :: CI: KR; ergo triang. RKC, NIC sunt æqualia (5o8).
- b2
758 Coroll. Ergo VI* = £ . CÄ* = b* — RK*
a 2. *»

vel VI* —— RK* = b* , cum sit CK* = £ (ò* — RK*)


( §. 743 ) , & ob easdem rationes habebimus IC' = T»
XR' = a* — ÖÄ*, vel CT* —— CÄ* = a*.
759 Prob. 6. Invenire æquationem ad ellipsim per
respeéîum ad unum axim principalem CR, & ordinatas
PM parallelas ad tamgentem in vertice R.
, Sit CP = x , PM = y , RT = t, RK = r, KT = s,
CK = z, CR = m , & ducantur PG , MT perpend. ad
axim AB, & PL perpend. ad MF, habebimus virtute
triangulorum similium RKT, MLP (supponendo, ut di
ximus, sin. totalem= 1) ML= £, PL = FG = £; etiam
habebimus per triang. CPG , CRK similia , PG = FZ =
£ , CG = £ ; ergo CF = CG — FG =£— #, & FM
FM — FZ -- LM = £ -+-£ ; sed juxta naturam ellipsis,
est £. FM' = a* — CÄ* ; ergo substituendo, & ordinan
do erit (ἐ +-£) y' -+- (*;£~z s) #-+- ($=-*-£)»'
= a* , & quoniam ( §. 758 -)-££= a* — CR* = zs
(§. 75 s) denique habebimus (# +£) 3'-+- ;#-+-g)»'
E 4*. , . - : : ,, , - .
? - Si
25 6 Pars VI. Art. VII.
Fig. Si in hac æquatione facimus x = o , resultat y =
abt
7===EE = CN , quam appellabimus = n , & erit
a ? r * -+- b 2 s 2 a? . - - -

*…;;';;!-- = £-; observamus itidem quod faciendo y = o


- a * r1 -4- t t. • - -

resultat x = CR = m ; ergo *-;=i-= £ qui quidem va


, lores substituti in æquatione modo adhibita dant; 3)* —— £x*
= a* ; ergo dividendo per a* , multiplicando per m* , &
-transferendo habebimus: y* = n* — £x* =£, (m*—**), mp 2.

æquatio perfe&tè similis ei quæ axibus correspondet ; unde


infertur , quod CAV, CR sunt semidiametri conjugatæ.
7 6 o Coroll. 1. Vidimus ( §. 7 5 8 ) quod WI* ——
jRÄ* = b* CI*-+- CK* = a* ; ergo a* —— b* = XVI* —-
C7*-+- RÄ* —— CR = WC* -+- RC*= n* —— m* ; hoc est,
-

summa quadratorum duarum diametrorum conjugatarum


est semper æqualis summæ quadratorum duorum axium.
761 Coroll. 2. servando easdem denominationes,& du
cendo lin. NR , area' triang. NCR = 3 (NI+ RK)
(IC-+- CK) — 4 IC x IN — 4 CK × RK=3 IC x RK
-— 4 CK × NI= (§.7 5 8) § (£. 3 (a* — cX*)-+-+.
τλ') = £ ab; & consequenterarea parallelog. NCRz erit
= ab, & area parallelogrammi integri QTZS = 4ab = 2a.
2b; hoc est quod omnia parallelogramma circunscripta ad
ellipsim , sunt æqualia inter se & re6iangulo duorum
axium. - -- _ .

762 - Coroll. 3. Si vocamus p angulum CPM= NCH,


erit area trianguli NCR = “#* * ( §. 683.) cum sit sim.
INCR = sin. NCH (§. 654) ergo mn sin. p = ab (§.761 ).
'763 Prob.z. Datis duobus semiaxibus a, bellipsis, im
-
*.
'V3
De Ellipsi. ' 257
venire duas diametros, comprehendentes angulum datum Fig.
p = NCH.
Habemus m* —— n* = a* -+- b', & mm = E; £; ; ergo
#*
m* -+- n* -+- 2 mn = a* -+- b* -+- sin. p. ; & m* -+- n* — 2 mn
2 ab
= a* -+-b* — #;; consequenter m-+-n =V^AEFE;
Fin. p*
r. 2ab
- 4m *
% — m c 1^2 +b*—#, 2 3.—
, quæ æquationes per media
additione & substractione dant m = 3 1^2FEBRIE sab
sin. p.

+£ 1^3 FE; n=#; 1^3 E—£ 1^a-b.-:;.


Ad determinandam nunc dire&tionem unius è diame
tris , vel ang. BCR , quem dicemus = C, scire oportet
quod ang. NCH = p = CRZ ( §. 365 ) = C + RTC
( 4oo ) : ergo RTC = p — c ; hoc supposito , ac præ
oculis habendo, quod sim. CRZ = sin. CRT ( 654 );
medio triangulo RCT inveniemus, sim.
m sin. p.
p-o : m : sin. ns-.
p:
— **
CT— CK (7 5 6) -
- •_• — a* sin. p-c.
T =?
------
sim.
-
-
•) ergo CΛ - Έin.T -

•) &trans

eundo ad triang. re&tang. CRK, habebimus I : m : cos. c :


***in• sin.
F3 p.
; ergo m* cos. c. sin. p = a* siii. £-c— a* sin. p.
• *.m ? • -

cos. c — aa sim. c cos. p., £#-. sin. p. cos. c = sun. c. cos. p.


vel a?
“… —m* _ cos.
T* I — *in. cc * cos. p _ t4n8. °
sin.Tp - tang. p. ( § e
65 5 ) *»
-
& denique
-

a?- -m?
tang. c = -;;-. tang. p .
£z64 Coroll. Si attendamus ad formulasb determinan
- - e- 2 se

tes valores ex m, & n , iuveniemus quod si #,= a* -+- λ',


evanescit secundum membrum singularum förmularum ac
consequenter erit m = n =V^a' +- b*;& ang. p quem com
2.

prehendere debent, habebimus sin. p = :-£r. ; sed si £;


a* + b* , semidiametra fiunt imaginaria : ergo impossi
r 2 '' bi /
258. Pars , VI. A/rf. VII.
Figbiles sunt duo diametri in ellipsi, dum ang. comprehen
sus p habet pro sinu quantitatem minorem, quam ti** zab .*

765 Probl. 8. Datis duabus semidiametris m , n , &


,oo ang. p , quem diametri formare debent , invemire duos
sen;iaxes a , & b.
Duæ æquationes mm sin. p. = ab , a* + b*= m * + n *,
fa&tæ juxta modum problematis anterioris, dant a = #
V^m* +nº-Famn sin. f-- 3 1^7F ~E77—3mn sin. p, & à
= # 1^w -En7--omn sin. p — # 1^W --7* — omm sin. p.
766 Probl. 9. Construere mechanicè ellipsim , datis
vel ad arbitrium sumptis duobus ejus axibus.
Inventis focis Ff ( 746 ), in eis uniantur extremi
99 tates fili FMf= AB = 2a 5 in plicatura introducatur
frustulum M, quò filum extentum permaneat , quod qui
dem circum focos Ff movendo , manebit descripta ellip
sis AMBEA ( 75o ) 5 semper enim verificabitur quod.
-
EM+fM= 2a. -

ART ICU LUS V I I I.

. De Hyperbola. . .
sim. 1D
-

767 AEquatio ad hanc curvam,estJ'*— —


- CurVam in. B
ΣΤΓB* (dae sin.
- -

-+- &* sin. DEFB-i8o°) , in qua si facimus y = o,


- d sin. B
resultat & = o , * = - sin. D-FB-
—— • iendo itaque
I8O° ? faciendo itaq +
. d. sin. B l*

AB — — T = = 2a , habebimus pun&ta 4 & B,


sin. D + B — 18o°

in qua curva axim tangit ; unum quidem in origine 4 •»

abscissarum ; alium autem in puncto in quo x =— 34;


In
De Hyperbola. 259
Introducendo in æquatione , hanc lineam 4B = Fig.
d sin. B :- ..2 sin. D. sin. B dx
——— — 2 a , erit J/* E ——;, -+- -• • • • •
sin. D + B — 18o° - - cos. 4 B -

,;„. D. ,;„. DTET333 x* _ sin. D. sin. B. sin. DEBEI8O° dx


- ΣΤΕFTTT ai. 3 B*,i,. DE BE8c*
* . TRE5 &* ' sin. D. in. DIEIT835) 2 ax-+-x*);
sim D + B 18o° x -—
• - -

sin. D. Π·· 2 -

ΣTETB* cos. 4 B ` .

faciendoque x = AC = — a , si vocamus b applicatam


correspondentem pun&to C , habebimus b ==E..........
J^ in. D. ii. P* 5- r8o' a' ; ergo impossibilis est appli
ay.TIB* .
punâo C
cata ad illud pun&tum C ; nihilominus si in eO

erigatur perpend. CD = b , ita sumpta ut sit £ =


sin. D. sin. j)IBIÎ353 -

, & ejus valor introducitur in æqua

tione præcedenti , erit æquatio ad hyperbolam y* = Š


(2ax + x*) in qua numerantur abscissæ è vertice 4.
Ex ea patet quod si x tribuantur valores usque ad
co , resultant semper in y duo valores æquales , unus
positivus , & alter negativus : ergo curva habet duos
ramos æquales , & infinitos AM , Am in sensu positivo,
divergentes inter se , & ab axi AS. Similiter faciendo
3: — — n < 2 a, resultat y= —E + V^-zan-FAF, quan
titas impossibilis, nam cum sit — n<2a, erit etiam mul
tiplicando per — m m*< — 2am. Sed si fit x = — m >
2 a erit y=== £. 1^=aAEF quantitas realis, quia
cum sit- m> 2a erit m*> — 2am ; unde infertur , quod
- ^3 S1
26o Pars VI. Art. VIII.
Fig. si x est negativa , curva disparet , usque dum fit x =
— 2a ; sed quoniam tribuendo x valores negativos <2a
usque ad co , rursus resultant in y duo valores æquales,
unus positivus , & alter negativus , patet quod curva
habet duos alios ramos æquales & infinitos BM', Bm'
in sensu negativo, à duobus aliis separatos quantitate
2a , quæ vocatur axis major , seu transversus , in cu
jus medio C consideratur centrum hujus curvæ , & per
pend. DR = 2CD = 2b , quæ dividit axim transversum
in duas partes æquales vocatur axis mimor , seu com
jugatus.
7 68 Coroll. 1. Quoniam y*=£ (2ax —— x*) erit
5y* : x (2a + x) :: b* : a* , hoc est, in hyperbola quadra
ta ordinatarum ad axim principalem sunt ad reéiangu
la distantiarum ad duos vertices , seu abscissarum per
reétam compositam è iisdem abscissis , & diametro trans
versa , sicut quadratum axis minoris ad quadratum
majoris.
Si supponimus quod sit x = ae — a , hoc est CP =
x , erit y* = £ (x*— a*); aequatio repræsentans naturam
hyperbolæ numerando abscissas è centro C, quæque fa
cile transformatur in hanc x*=;i (y*-+- b*), repræsen
,6, tantem naturam hyperbolæ , numerando abscissas CL =
PM = y in axi conjugato RD prolongato, & adstanti
1)us ordinatis LM = CP = x. -

769 Coroll. 2. Si appellamus p parametrum axis


transversi , erit ( 7 1 2 ) 2 a : 2 b :: 2 b : p = #, cujus
valor introdu&us in æquationibus ad hyperbolam y* =
£; (2ax —- **), y*=; (x* — a*) dat y* = £;(2ax —-
4 2 a

2 2 — P 2 2\ . - - - 2 —
&*), y*=£, (** — a*) ; & substitutus in æquatione * —;

57
De Hyperbola. 26 I
£ (y* -+- b*) respe&iva ad axim minorem, erit x*=, Fig.
# (y* -+- 4*)= ; (y* -+- # ap).
77o Definit. Quando 2a = 2b , hoc est , dum axis
transversus , & conjugatus sunt æquales , hyperbola di
citur æquilatera 5 proinde æquationes huic curvæ cor
respondentes erunt y* = 2ax + x* 5 y* = x* — a* 5 & ejus
aequatio cum respe&tu ad axim conjugatum erit x* = y* +
a* ; ubi in transitu notanda ingens similitudo inter has
æquationes ad hyperbolam æquilateram, & eas quæ cir
culo respondent ( 7o8. 718 ).
771 Probl. 1. Invenire focum , aut focos hy
perbolæ.
Fiat y = # p = *; , & substituendo hunc valorem
in æquatione y* = $ (x* — a*), habebimus x ===
1^aFFF , ducendo itaque re&tam DA , cum hæc sit =
j^a-FB; , patet quod si è centro C sumitur ad utrum
que latus CF = Cf= DA , habebuntur foci Ff.
772 Coroll. Erit igitur FA × FB = (V^aE-a)
(1^a-F}'--a) = b* ; hoc est , semiaxis minor est me
dium proportionale inter distantias unius foci d duobus ver
ticibus. -

773 Probl. 2. Invenire expressionem radiorum vec


torum FM , fM.

Sit CF = Cf= q = V^aFF, erit &•=4* — a*


quo valore substituto in æquatione y* = # (** — a*)
dat y* = £ — q* — x* —— a* ; etiam erit FP = x —
4 , fP = x -+- q ; ergo FM = y^FFFFFF :c

1^3TGF) = V^(;:— q* — x* -+- a* —- x* —


r4 2q56
262 Pars VI. Art. VIII.
Fig. 2 qx —- q*) = 4; — a , & fM = 1^yEFG, EFZ); >

1^£— q, — * Ea Ex'-E773-E7 = # -+- 4. -

774 Coroll. Ergo fM — FM = # -- a — 1; —-


a = 2a , hoc est , differentia duorum `quorumlibet ra
diorum veéìorum hyperbolæ est semper, æqualis axi
transverso.
775
gentem TM ad hyperbolam.
-

Probl. 3. Per punéîum datum M ducere tam


- - - -

IDu&is radiis veétoribus FM, fM, sumatur MG-=


:
i
MF, & ducendo lin. GF per ejus medium E, & per
pun&tum datum M, ducatur lin. TM, & hæc erit tan
gens quæsita,
Ad hoc probandum, eligatur in illa re&ta TM punc
tum aliud quodlibet K, & ducantur re&tæ Kf, KG, KF;
cum sit per const. MF= MG , & FE = GE , patet
quod omnia pun&ta lin. TMFC æque distabunt à pun&tis
G , & F ( 333 ), & ideo erit FCP = KG 5 hoc suppo
sito, habebimus (774) fM— FM=fM— MG= fG=
2a , & si pun&tum FC posset correspondere hyperbolæ,
esset ob eandem rationem Fíf— KF= Kf-— KG=fG,
vel Kf=fG + KG ; sed hoc est absurdum ( 288 ) : er
go punétum K non pertinet ad hyperbolam 5 & idem
probabitur de quolibet alio pun&to* lin. TK diverso à
pun&to M: ergo &c. . -

776 Coroll. I. Ergo sunt æquales anguli fMT,


TMF, quos format tang. hyperbolæ cum suis radiis
ve&toribus du&tis ad pun&ta m conta&tus ; nam cum sit
IMG= MF, & FE = GE , triang. GMF est isoscele,
& tang.
ergo MT eritFMT
ang. fMT= perpend.
( §. ad
4o9suam
). basim GF (334):
- •*

777 T Coroll. 2. Cum sit fMT=FMT, ut; 455


De Hyperbola. . 263
(4g g) fM : FM : fT : FT, vel fMFFM : fM :;7TFFT. Fig.
fT , hoc est ( 7 7 3 ) ## : tºHi:: 2 q : fT = fHi. —
£ -+- q ; ergo fT — q = CT = £ unde apparet x : a : a:
CT, vel CP : CA :: CA: CT, per medium cujus analo
giæ facile est determinare pun&tum T, ac consequenter
ducere tangentem TM ad pun&tum N hyperbolæ.
778 Coroll. 3. Ergo subtangens erit PT =CP—CT
ac 3 —a 2
= x — £ = fi-Ffi ; ac consequenter habebitur expressio
CP × PT = x*—a* ita ut vocando subtangentem PT = S,
erit sx = x* — a*.
779 Coroll. 4. Cum sit (§. 45 7 ) PJ^= # , subs
- £(x*—a*)
tituendo habebimus valorem subnormalis PJ^= 3¢ *—a *

• . - , * * ----

= !£i ; quare habebitur etiam normalis MP =


a 2.

1^E —H. £ (x*—a*). • II

A R T I C U L U S IX.
IDe byperbola cum respeétu ad suas assymptotas,
- … 3 & diametros.' '

' z8o Robl. I. Ducendo per verticem A hyperbolæ Io2


* parallelè ad applicatas orthogonales PM,
re6iam AL = AG = b -semiaxim conjugatum ; ducendo
fostmodum è: eemtro C, & per punéfa L , G indefinitas
CR, CV, sicut etiam lin. AS parallelam ad CV, AT
parallelam ad CR ; ac demum prolongando applicatam
PM per ambo latera usque ad punéîâ R, V , determi
1}4-
264 Pars VI. Art. IX.
Fig. mare I. quadratum ex CT , hoc est quod vocant poten
tiam hyperbolæ : 2. Differentiam quadratorum ex MP,
ac PR : 3. Valorem re&fanguli faéìi lineis RM, MV.
Ratione parallelismi est AS = CT, ac etiam LA:
CG —
LG :: AS : CG ; sed AL = #3; ergo AS = CT = £2. =

GT , ac ob eandem rationem TA = $#=


2. CS = SL, &
cum sit præterea CG = 1^a*-Fb* — CL , erit etiam
£8=% ac consequenter CT=AS= TG= TA=CS=SL.
Hoc supposito erit GZ* (= 4b*): ZA* (= δ*): CG*
(= aRTEAE): CT* = + (a* -+- b*).
Similiter ex hypothesi erit CA (= a): L£(= b)::CP (=
x) : PR =# ; ergo PR* — FM* = £3* — £(x* — a*)= b*
Juxta demonstratum erit RM = RP — PM = *;
— y , & quoniam PR = P/^, prout facile demonstrari
valet ex similitudine triang. CLG, CRJ^; etiam erit M/^=
$i-- y ; ergo RM x M/^= (*— y) (!; —-3)='ii : —
3 = £ — £ (x*— a*)= b*.
78 I Coroll. Ex æquatione MP^ x MR = b* pro
dit /MAR — #>, cumque crescentibus abscissis , necesse sit
quod crescat MV, absdubio decrescet valor ex MR,
ac proinde curva magis , ac magis re&tam CR appropin
quabit 5 tamen nunquam verificabitur , quod pun&um M
curvæ concurrat cum pun&to correspondente R illius re&tæ,
licet producantur in infinitum , ex eo quod semper
IPR* — PM* = ö*, & ideo illæ lineæ dicuntur assympto
tæ hyperbolæ, seu cum ea inconcurrentes.
782 Probl. 2. Invenire æquationem ad hyperbolam
tnter suas assymptotas. S
it
De Hyperbola cum respeéiu , &c. 265
Sit SA = c , erit c* = + (a* -+- b*)( §. 78 o ): du- Fig.
catur lin. MK parall. ad CJ^, ac lin. MF parall. ad CK,
& denominetur CK = MF = x , KM = CF = 3/ ; vir
tute similitudinis triang. ALS , KMR , MF/ habebimus
ARM: LA :: KM: SA, MV: LA :: MF : LS = SA , mul
tiplicando erit RM x MP^ : ZA* :: KM x MF : SA* ; sed
RM x MP = ZA* ( §. 7 8o ) ; ergo KM x MF =
$A*, vel xy = c* = # (a* -+- b*).
783 Theor. I. Duæ quælibet parallelae Ff, Gg duc Io3
tæ per spatium hyperbolicum è una assymptota ad aliam,
ita se intersecant per quemlibet è ramis hyperbolæ , quod
re6iangulum segmentorum unius est æquale 'reéiangulo
segmentorum alterius , hoc est FK × Kf= GH x Hg.
Ducendo è pun&tis FC, H lin. MKm , NHm perpen
diculares ad axim principalem, resultabunt similia triang.
GHN, FKM, & Hng , Kmf; quare erit GH : HN :: FK:
KM , Hg : Hm :: Kf: Km , & multiplicando GH x Hg:
HN x Hm :: FK × Kf: KM x Km, sed KM x Km = b *=
HN x Hm ( §. 78o ) ; ergo GH x Hg = FK × Kf ac ob
eandem rationem gZ × ZG = fX x XF.
784 Coroll. I. Ergo si supponamus quod pun&ta K,
X coincidunt in unico pun&to E, lin. TEt erit tang. in
pun&o E , & habebimus FK × Kf= TE x Et , fX x XF
= TE x Et : ergo FKx Kf= fXx XF, vel FK(KX+ Kf)
=fX (KX+ KF) unde exequendo multiplicationem, re
sultat denique FK= fX; hoc est , quomodo/ibet duca
tur reéfa Ff per spatium hyperbolicum usque ad assymp
totas , segmenta FK, fX, inter curvam , & assymptotas
comprehensa , erunt semper æqualia.
785 Coroll. 2. Cum tang. Tt sit re&ta , cujus seg
-men
266 Pars VI. Art. IX.
Fig. menta TE, Et comprehenduntur inter pun&um E curvæ,
& ejus assymptotas , erit TE = Et ; & patet quod si è
illo pun&to E ducatur lin. ED parallela ad assymptotam
Ct , vel ordinatam ad CT , resultabunt similia triang.
TED , TtC , ac consequenter TD = DC ; unde ut ducá
tur tang. è punéto E dato in hyperbola , sat erit duce
re per il!ud punétum parallelam ad assymptotam Ct , ac
postmodum sumere DT = DC, & demum ducere per
pun&ta T', E tang. TEt quæsitam. -

786 Prob. 3. Invenire æquationem ad hyperbolam per


respeóìum ad unum axim CP, & suas ordinatas PF pa
Io3 ral/elas ad tang. Tt , quæ transit per punéïum E, in quo
axis i//e secat curvam. - - -

Per triang. similia CTE, CFP, & CEt, CPf inve


niemus, fa&tis correspondentibus analogiis, quod cum sit
TE = Et ( §. 785 ), & FK= fX ( 784 ) erit etiam
AK = PX.
Hoc supposito sit CE = m , CI= ET= m , CP = x,
PK= y ; per similitudinem triangulorum CET, CPF
habebimus m : n : x : PF = # ; præterea est TE × Et =
7 E* — FK x Kf=(FP — PK)(FP -- PK) : ergo subs
tituendo habebimus m* (£ — 3) = (£ -+- 3) = £ — 3y*;
•, - - - - - - -

consequenter y* = £ (x* — m*), æquatio simillima æqua


tioni axium , qua media patet quod CE , & CI sunt se
midiametri conjugatæ. -

787 Coroll. Ex præcedenti æquatione deducitur se


quens x* = £; (y*-+- n*), repræsentans naturam hyperbo
læ numerando abscissas CL = PK= y in secunda dia
metro BI produ&a , & adstantibus LK= CP = x or
dinatis. - - •

- Theor.
De Hyperbola cum respeâu, &c. 267
788 , Theor. 2. Si è extremitatibus D, L diametro- Fig.
rum conjugatarum CD, CL, demittuntur lin. DH, LPS io4
perpendiculares ad axim principalem CA , resultabumt
aequalia triang. CDH, CLP. - - -

Ducatur è extremitate T tangentis Tt alia perpendic.


TK ad axim principalem, & parallelè ad ipsum re&tae
TS, LE ; patet quod triang. CHD, LTE, LSt habent
sua latera homologa parallela 5 quare cum præterea sit
CD = LT = Lt ( 785 ), illa triang. erunt æqualia , &
similia ( 419 ), ac proinde CH=LE = St, DH =TE

Hoc supposito sit CP = u, PI. = z, CH = LE = St


= r , DH = TE = LS = s , CL = m , CD = TL = Lt =
m , CA = a , AF = b, erit TK = z+s , CK= u + r , &
habebimus ' per similitudinem triangulorum CTK, CFA,
z-ES: u-E7:: b : a ; ergo az + as = bu -+- br. - -*

*, Erit etiam. per similitudinem triangulorum TEL,


LPG , s : r : z : PG=£ ; sed ( 77 8 ) PG=*=*=
a * /.2 2. 2. - -

ä (*--? )-* ( 7 68 ) = £ ; ergo PG=££= £;s ? b2 u


t4

unde resultat r = £; , cujus valor substitutus in æquatio


rie az + as = bu-- br dat (bu-as) (bu—az) = o; sed
bu-az. esse nequit= o, quia in hoc casu esset z*:
v':: b* : a* , quod absurdum est ( §. 768.); ergo ne-,
gesse erit bu — as= o , vel bu= as , ac consequenter
in æquatione di&ta resultabit az = br ; quare habebi
mus s = £ , r = £*, & analogias sequentes a : δ : cP:
HD :: CH: PL ; ergo triang. CDH, CLP habent reci
pr9cè proportionales suas bases, altitudinesque , ac pro
inde æqualia, sunt, ( 5o8.). . . . . . I , \
z89 Coroll. I. Ducendo lin. LD , erit CDH
—0LD
268 , Pars VI. Art. IX. ,, ,
Fig. — oLD— HoC=CLP+ oLD+ HoC, hoc est triang.
* DLC, vel $ CDTL=ad trapezium HDLP=(HD+LP)
£! ( §. 49 4 ) = S +3. =*=*=*£=*=*= “Et (1)
b*u*-a *{* — 4* b * ,
= !. u* — ; z* (2)='-*
- • = ## (3)= # ab ; un2.ad

de infertur quod omne parallelog. TT construétum super


diametros conjugatas hyperbolæ æquale est reéiangul.
ά.X'??//71.

*- - 79o Coroll. 2. Quoniam a : b : CP : HD :: CH :


p/, ( §. 7 88 ) , erit HD = - CP, H5* =;: Ö5*,
seu ÜP' =#(FZ'-- '*) (§. 768); ergo HD'=*--
PZ*, vel-HD* — PZ* = b*. * -

Erit etiam CH = £ PL, CH*=£ FZ*, sed ZE*


=: (CP'—a*); ergo CH'=CP' — a*, vel CP* —
çH* = a*. - -

Unde patet a* — b*= Ò'P*-+-FZ* — ÛH* — HD*


= CL* — CD* ; boc est , in hyperbola différentia qua
dratorum duarum, diametrorum conjugatarum æqualis est dif
ferentiæ quadratorum duorum axium. - -

79r Coroll. 3. Si vocamus p ang. DCL compre


1o4 hensum per duas diametros conjugatas, habebimus quod
area triang. CDL erit = +t* (§. 683 )=* (§. 7 8 9 ):
ergo mm. sim. p = ab. -

792 Probl.
· · ·
4.· · Datis duobus axibus
… ;
a, b, invenire
• •duas
1) Cum sit uz= rr, posito quod uz repræsentat duplum triang.
cL? & rr duplum triäng. CDH, quae quidem sunt æqualia (§. 788 ;
(2) Cum sit r=#, & r = § (§. 788).

(3) Substituendo loco w* ejus valorem; (z* + *) ( §. 768 ).


De Hyperbola cum respeëìu , &c. 269
duas diametros , quæ faciant inter se angulum datum p. Fig.
Habemus m*= n*-+- a* —b* , & mn=#;; ergo m* —n* -+-
b A/—
omn V — 1 = a* — b* -+- *=, m* —n* — 2 mnV— 1
= a* — b*—*'F:, & extrahendo radicem quadratam,
m —— n V— I = 1^2ECÈ **%=:, m — n V— 1 =
sun. P -

]^a*—b*— **-*,
sin. p.
quæ quidem æquationes , media addi
tione , & substra&tione, dant
173 — I.
■ .2 1^aae-b —+- 2ab v-1 —H- 1^
2
sin. p. I.
2 43 3 — b
/;? 2abw/-!
sin. p.

JI.
2. 1^a •—h*
b — —**¥-:
sin. p.
—+-
I.
2
1^2FE-2
b 4
aab V… ;
sun. p.

m =
,•• V—1
Quadrando singulas has formulas , & extrahendo post
ea radicem quadratam habebimus
._IL^ a*-b* _, . r
m=P^ =* -+- 4 y^ (a*—b*)*-*- #
1^(a'-YY--££
„—J^EGEEVGETE
in 7* . . . .
-
,
Ad determinandam nunc dire&ionem unius è diametris,
vel ang. LCP, quem dicemus = c, faciemus medio triang.
CPL , 1 : m : sin. c : PL = m sim. c 5 consequenter, CH
=# PL (79o)= *#**, unde virtute triang. DCH,
resultat * : n : cos. £F;:=#t*: ergo£ sin.c=cos,} E=
eos. p. cos. c — sin. p. sin. ..c ,as,
era • ._ £0*• P •
£=*£** —cos.sin.
*-*- h'iii. p _ p. p,
. ...vel ' , sin. c '
—H sin. p . c ifl:! : . hoc, est f/ rr * * $.
bn p. , tang. c,* noc st
., . bn.-i . . . , ; -

tang- c.-' ergo.


pn . cos. p * --- - - ••* • • • * - - - - - - :

fang. c =:##;; & cum sit ab = mn sin. p, erit a.


— nn sin. p. cuius vai ibstitit dit ;.. - * ' in ai. p .
: «*
-,-, cu alor substitut, attang. «=;;;;;;;;;';; sin. p*
• • , ,!
-
- - ' ' ' * -' ,
*.…
-

3. z*v% -
> , …*..*..* ':' ; • -
*
•_
-_
27o . . . Pars VI. Art. IX.
_* *** P _ — _. **
Fig.—
— ā;*i,i, 5;E, E Ę- cot. p. -

- -

793 Prob. 5. Datis semidiametris conjugatis m, n,


& ang. p. inter eas contemto, invenire duos axes a, b.
Habemus m' — '= a* — b', ab = mn sin. p: ergo
a' —b* -+- 2 abv^— 1 = m'—m* -+-
- - - •^ . *•
2 mn
-
sin. p V — 1, a*
a " . - *.

δ* — 2 abV— 1 = m' — m* — 2 mn sin. p. V— 1 , &


s exequendo easdem operationes ac in problemate antecedenti,
erit denique - *

d-J^ £; (m* — n° )-31^6 E 7)54-- sin. p* η? ???

h=]^E(7*—7)-E3T^σIĘ
ror , 794 Prob. 6. Construere mechanicè hyperbolam, da
tis , seu ad arbitrium sumptis duobus axibus conjuga
tis 2a, 2b. --- - ' - * *}

Eligatur axis dire&ionis fS : sumatur AB = 2a, &


determinando focos F, f ( 771 ), figatur in quolibet ex
iliis regula fM0 mobilis circum illud pun&um.- ^.
. Hoc fa&to sumatur filum FMO, æquale regulæ fMO
— 2a , 1igata una 'ex ejus extremitatibus in foco F, &
alia in extremo O regulæ.
Denique in plicatüra fili introducatur frustulum plum
baginis ; ac primùm applicata regula axi Sf, circum
voveatur , filo semper extento 5 profe&ò describet ramum
„ hyperbolæ AM ( 774 ), cum sit semper fM-FM = 2a.
, 795 Schol. 1. Si in cunétis formulis exprimentibus
proprietat es hyperbol æ , facimus
es- hyperbol a = b. , habebuntu
æ æquilateræ
r
exa&è proprietat • .* •*•*

796. Schol. 2. Ultra has curvas sunt aliæ innume


ræ, quarum nonnullæ celebres habentur, veluti cyclois,
spiralis, quadratrix, cysois, logarithmica , sinuum &c.
- qua
De Hyperbola cum respeëìu , &c. 27 1
quarum aliæ sunt geometricæ, & algebricæ , aliæ trans- Fig.
Cendentes, seu mechanicæ : illæ vocantur , quarum abs
cissæ, & applicatæ sunt lineæ re&tæ , quarum ratio geo
metriéè determinari valet ; hæ autem sunt vel arcus cir
culi, vel re&tæ sinibus , logarithmis &c, æquales. De his
agere certe non Vacat.

AP P END IX

De Analysi quantitatum infinitarum.


A RTICULU S P R I M U S.

IDe Ca;culo differentiali.


- 797 DEi 1. Omnis quantitas certis limitibus conten
ta, seu magnitudinis assignabilis, dicitur fi
mita ; quæ concipitur supra omnem limitem assignabilem
au&a, vocatur infinita : quæ verò ultra quoscunque li
mites imminuta consideratur, infimitesima..
z98 Coroll. Ergo infinitesima continebitur infinities
in quantitate finita, hæcque infinities in quantitate in
finita. Consequenter considerari poterit infinitesima tan
quam quotiens quantitatis finitæ cujuslibet , per aliam in
finitam divisæ hoc modo, £, repræsentando x quamlibet
quantitatem finitam. -

Si supponimus quod divisor sit realiter infinitus, quo


tiens exprimens quot vicibus divisor, continetur in divi
dendo, necessario erit= o ; unde resultat -*- = o , x = o.
co , á = co ; x : co:: o : I ; hoc est , 1° o multiplicatum
per quantitatem infinitam posse esse æquale cuilibet quan
titati finitæ , & vice versa. 2° Quamlibet quantitatem fi
JS ni
272 Appendix. Art. I.
Fig. nitam divisam per o posse esse æqualem infinito. 3° Omnem
quantitatem finitam posse reputari tanquam o respe&u
quantitatis infinitæ.
799 Schol. I. Cum sit co * = co. co , proculdubio in
eo * continebitur infinities infinitum , hoc est , co a est infi
nitum infinities sumptum, seu infinitum secundi ordinis.
Ob eandem rationem co s = co *. co est infinitum secundi
ordinis infinities sumptum , seu infinitum tertii ordinis; ac
generatim co "est infinitum ordinis m ; & ita infinitorum
gradus distinguuntur per numerum unitatum suorum ex
ponentium. Hinc prodit quod cum infinitum ordinis in
ferioris in alio ordinis immediatè superioris infinities con
tineatur , poterit hoc considerari tanquam infinitum pri
mi ordinis respe&tu illius ( 798 ), & omne infinitum or
dinis inferioris tanquam finitum respe&tu infiniti ordini
nis immediatè superioris.
8ooec
Schol. 2. Cum sit etiam £ = 5. 3 , patet
co

quod j; est infinitesima per infinitesimam multiplicata, vel in


finitesima secundi ordinis ; cumque ex eadem æquatione pro
deat å, = +: co , evidens redditur quod infinitesima se
cundi ordinis continetur infinities in infinitesima primi or
dinis : item quod + = i;. co ; ac proinde quod omnis in
finitesima ordinis inferioris potest considerari tanquam
quantitas finita respe&tu infinitesimæ ordinis immediatè
superioris , hæcque tanquam infinitesima primi ordinis
respe&tu illius. Ob eandem rationem quantitas finita quæ
libet considerari valet tanquam infinita respe&u infinite
simæ primi ordinis, quæ infinitè major est illa ( 798 ).
8 o 1 Coroll. Quoniam 1 — 1 = — 1 —— 1 = o, &j-=
eo , erit ;… = =ìp; = co ; sed ;…; = x -+- x -+- *
—H-
De Calculo differentiali. 273
ac

-*- • • • • • • • • • ■-=-; , =i-Ei = — x — x — x -+- Fig.


... ==3=, ; ergo es = x -+- x -+- x -+- co = — x — x —
3: —— co. — co ; hoc est , non variatur valor quantitatis in
finitæ per additionem , aut subtraëìionem quarumlibet
quamtitatum finitarum , quæ proinde omitti poterunt
in calculo , dum quantitati infinitæ adduntur, aut sub
trahuntur ; sic co + I = oo — I oo = co — a + b = co..
8o2. Def. 2. His positis , si consideramus quod in
crementa, aut decrementa quæ in quantitates variabiles
cadere possunt, fiunt per partes infinitesimas , cum in
ter quantitatem quamlibet, & ejus incrementum aut di
minutionem, seu eandem au&tam aut imminutam verifica
ri debeat differentia incremento, aut decremento æqualis,
hinc est quod pars illa analysis , quæ media cognitio
ne quantitatum , ducit ad cognitionem incrementorum,
aut decrementorum , rationisque quæ inter eadem est,
vocatur calculus differentialis , illaque incrementa, aut
decrementa infinitesima , differentiæ , aut differentialia
quantitatum variabilium , quæ quidem. frequenter tan
quam elementa quantitatum finitarum considerantur.
Sic v. g. si concipimus quod lin. pm ducitur parallela
& infinitè proxima ad ordinatam PM, & è pun&o M du Io5
citur itidem lin. MR parallela ad AP, proculdubio ab
scissa AP degenerabit in AP ; ordinata PM in Pm : arcus
4M in Am : & area APM in Apm ; unde resultat Pp
= MR incrementum nempe abscissæ AP; Rm incremen
tum ordinatæ PM; Mm arcus AM ; & PMmp areæ APM.
8o3 Coroll. Cum non augeatur, aut minuatur valor
quantitatum constantium , ut maxime immutetur valor
Variabilium, infertur quod differentiale quarumlibet quan
titatum constantium = o.
S2 Schol.
274 . - Appendix. Art. I.
Fig. 8o4 Schol. Ad designandum differentiale cujuslibet varia
bilis anteponitur littera d5 quæ littera solummodo repræ
sentat differentiale illius quantitatis, quam immediatè præ
cedit ; sic dx significat differentiale variabilis × 5 dyax
denotat solùm differentiale variabilis y, multiplicatæ per
ax. Idcirco dum composita est quantitas, cujus differentiale
indicandum venit, v. g. hæ x°, xy, 3x + 2x, Va-* &c., di
cetur d (x*), d(xy), d(3x*+2x), d (Va—x); hæc expressio
dx* eadem est ac hæc dx. dx , ac denotat quadratum dif
ferentialis dx 5 proinde valde differt ab hac d (x*), & simi
libus , quæ indicant differentiale quadrati variabilis x.
— 8o5 Prob. I. Invenire differentialia quantitatum va
^iabilium , signis +, vel — copulatarum.
Sol.Sumatur differentiale singularum variabilium, immu
tatis signis; omnium aggregatum erit differentiale quæsitum.
Nam si quantitatibus variabilibus earumque incre
mento, aut decremento infinitesimo , subtrahimus varia
biles, absque tali incremento , aut decremento conside
ratas residuum exprimet necessariò incrementum illud,
aut decrementum , hoc est, differentiale variabilis pro
positæ ; erit enim d (x + a — y) = x + dx + a — y -
dy — x — a + y = dx — dy ; ergo &c.
Exempl. -*

1o.... d (x + z + y) = dx + dz + dy
oo.... d ( a* — x + b) = — dx
3o.... d (a + bc — x + y) = — dx + dy
49. ... d (a + b* — c*) = o
3o6 Prob. 2. Invenire differentialia expressionum,
in quibus variabiles copulantur per multiplicationem.
Sol. Sumantur differentialia variabilium singillatim,
quæ nempe in produ&o continentur : singula per produc
tum reliquorum faétorum multiplicentur , tum veiit
• 1um,
De Calculo differentiali. 275
1ium, tum invariabilium ; singulorum produ&torum aggre- Fig.
gatum erit differentiale quæsitum.
Nam omnes hujus generis expressiones repræsentare
possumus per axy , in qua quantitas a tanquam constans
nullum habet differentiale ; variabilis x per incrementum
fiet x-+-dx,& variabilis y fiet y+dy; ergo axy per incremen
tum infinitesimum fiet= a (x+dx)(y-+-dy) = axy +- axdy +
aydx + adxdy ; ac consequenter differentiale expressionis
axy erit axdy -+- aydx -+- axy — axy + adxdy; sed adxdy
est infinitesima multiplicata per aliam infinitesimam, seu in
finitesima secundi ordinis, quæ proinde contemni poterit
respe&tu reliquarum (8oI): ergo d(axy) = axdy + aydx.
: 8o7 Coroll. I. Cum sit ax* = axx , erit d (ax*) =
d (axx) = axdx + axdx = 2axdx = 2ax* * dx : ob ean
dem rationem erit d (ax*) = d (axxx)= ax* dx -+- ax* dx
+ ax* dx = 3ax* dx = 3ax*-* dx ; ergo ad differentian
dam quamlibet potentiam variabilis, hac regula utemur:
nmultiplicare per exponentem potentiæ eamdem potentiam,
ejus exponente una unitate imminuto: postmodum pro
duótum multiplicare per differentiale radicis 5 ideo gene
ratim erit d (ax") = max"* dx.
8o8 Coroll. 2. Si ponatur m = — m , erit ax" = ax -*;
ergo d (ax") = d (ax-"); sed d (ax")=max"-* dx ; er
go d (ax-*) = — max-*-* dx. -f-

Supponendo etiam m = #, erit d(ax") = d (ax *) ;


v. e e

sed d (ax") = max*T* dx ; ergo d (ax7) = + ax7T ds;


hoc est, quælibet potentia unius variabilis, seu perfeóta,
seu imperfeóìa , cum exponente positivo , aut negativo,
differentiari semper debet, juxta regulam modo stabili
tam ( 8o7 ). -

809 Coroll. 3. Si facimus x=y + ay, erit d (ax")


§3 =~
276 Appendix. Art. I.
Fig. — d (a (y -+- ay)") ac proinde d (a (y —- ay y) = ma
(y -+- ay)"T' (dy -+- ady); ergo quælibet potentia , seu ejus
radix complexa sit , seu incomplexa , semper diffèrentiatur
juxta regulam datam ( 8o 7 ).
81o Coroll. 4. Quoniam denominator fra&ionis sumi
potest tanquam fa&tor sui numeratoris, regulæ hucusque;
exhibitæ circa variabiles copulatas per multiplicationem,
extendi poterunt ad copulatas per divisionem : sic d\
(;) = d (xy-')= y-' dx -+- xd (yT'); sed d(y-') =
— yT*T* dy ( §. 8 o 8) ; ergo d (£) = d (xy-') = y-*
dx — xyT* dy = £ — £ = se;** ; hoc est , diffé
remtiale umius fraéîionis est æquale differentiali mumera
toris, multiplicato per denominatorem , dempto differentia
li denomimatoris multiplicato per mumeratorem, ac diviso
omni hoc per quadratum denominatoris.
Regulis præcedentibus accuratè observatis, facile in
venientur differentialia in exempl. sequentibus. , \

AI .9 d (+) :- — 4v.
ar^ *

ay-Jy*

i 3.*a(y^(ayEFEY)=a(w--£y-cy)5)
• — # (ay -+- by* -+- cy* yE-'. (ady-+- 2 hydy-+- 3 gy* dy).
4.° d (j7j;)* d ((¥-+-x' )-*)=—4 (¥-+-x)Ti-* .
3c*
(dx -+- 2 xdx) --_• dx-+- 2 *d*
3 1^(?-;' )*
Schol.
De Calculo differentiali. 277
81 1 Schol. I. Cognito respe&u inter variabiles x, Fig.
5y , pluries accidit quod crescente variabili x , decres
cit in eadem ratione altera variabilis y 5 hoc notatur in
calculo, anteposito signo — differentiali variabilis de
crescentis. -

812 Schol. 2. Differentialia quantitatum variabilium


aut permanent semper eadem, licet mutentur variabiles
ex quibus procedunt , aut crescunt, vel decrescunt. Pri
mo casu habebuntur pro constantibus 5 in secundo autem …
reputabuntur tanquam variabiles , hæque differentiæ ha
bebunt suas differentias , quæ differentiæ secundæ dicen
tur ; & siquidem hæ suas quoque habeant, dicentur ter
tiæ &c. , calculusque easdem computans differentio —
differentialis nuncupatur ; hoc semper præ oculis habito,
quod regulæ exhibitæ ad quærendas differentias quanti
tatum variabilium , deserviunt etiam ad habendas diffe
rentias differentiarum earumdem quantitatum, sumendo
tanquam constantes eas, quæ non habent variationem,
aut novas differentias ; sic d (adx — bdy)= ad* x — bd*y;
etiam d (dxdy)= dxd* y—dyd'x; d(£)=*i-;=*-*&c.
813 Coroll. Ergo ad inveniendas secundas , ter
tias &e. differentias quantitatis variabilis , quærentur
primæ differentiæ, quæ differentiatæ exhibebunt secun
das differentias quantitatis propositæ &c. Sic dd (xy) =:
d (ydx + xdy) = yd* x + xd* y -+- 2dxdy, &c.
814 Theor. I. Differentiale logarithmi byperbolici
quantitatis cujuslibet est æqualis differentiali ejusdem
quantitatis diviso per quamtitatem ipsam.
Proponatur differentiandus logarithmus hyperbolicus
variabilis x , quem hoc modo exprimemus lx , & facien
do /x = z, erit z + dz = / (x+dx); ergo dz, vel d (/»)
S4 ' —
278 Appendix. Art. I. •.

_- -
sc •* 2.x …
d &3 — d* -

£;—&c. = # ( §. 8 o 1 ); ergo &c.


8 1 5 Coroll. I. Ergo respe&tu systematis, cujus mo
dulus sit = m , erit juxta naturam logarithmorum d (lx)
s- =: , & sic quæcunque de logarithmorum hyperbolicorum
differentialibus dicantur , facile eis cæterorum systema
tum applicabuntur , sicut apparebit in ex. sequentibus.
dl — ZT;E
(a-+-x) - •_ —
d* *. dl 2-££ _ -dae. dlxn_. mix-*
7-}-- 3 - - ;x;m
— nis.
*— j- •

dl(xy) = d (lx-+-b)=%-- %=*; di ; — d ge-»:


dx . dy_ydx-+-xd dac
-
.-_

£;; di 1^2 I TY= d (a-+-x')£ = t*—*


m(ax )
Et quoad potentias logarithmorum habebimus etiam
d ((is)") = m (lx)"-*. #; d (** (lx) ^) — m (is)" x"-*
dx -+- nx"T*(/*)"-* dx = x*T* dx (m(lx) *T* 13—4-m (s)'-')
= x*T* dx (lx)*-* (mlx-+-n).
816 Coroll. 2. Supposito quod d (lx) = #, erit dæ
= xd (lx); ergo differentiale cujuslibet quantitatis variabilis
est æquale produ&o illius quantitatis per differentiale sui lo
garithmi. Sic d (x") = x" dlx" = x". =;: — mac"T'dx, &c.
817 Coroll. 3. Hac methodo facillime differentiari
possunt quantitates , quas vocant exponentiales , quæ
nempe pro exponente habent quantitatem variabilem, v.g.
3) 5y

a*, x , x*, &c. ; a*, x° sunt exponentiales primi ordinis: *


secundi: &c. Nam transformando quantitates illas expo
nentiales in logarithmicas , habebimus ( §. 816 ) d (a*) V.
= a* dla* = a* d (xla) = a* dxla ; ergo si a est basis lo
ga
De Calculo differentiali. 279
garithmica, cujus logarithmus = 1 , erit d (a*) = a* dx,
& utendo eodem artificio , erit etiam d (x?) = x'dlx° =
** d (ylx) = x* (dylx —— £), &c. ac

818 Theor. 2. Differentiale sinus umius arcus cu


N.

juslibet est æquale produéto differentialis illius arcus


per ejus cosinum ; & differentiale cosinus cujuslibet ar
cus est æquale produéîo differentialis negativè sumpti.
illius arcus per ejus simum.
Sit sim. x = y , erit y + dy = sim. (x + dx)=
sim. x. cos. dx + sim, dx. cos. x ; sed dx arcus est
infinitè parvus , ac consequenter resultare debet sim.
dx = dx , & cos. dx = I ; ergo y + dy , vel sim. (x + dy)
= sin. x + dx cos. y , & denique dy , vel d sim. x =
dx cos. x.
Quoniam dx cos. x = d sim. x , si facimus x = 9o* —
37» erit dx = — dy , cum sit 9o* quantitas constans , cu
jus valores substituti in æquatione superiori dant — dy.
£0s. (9o° — y) = d sim. (9o* — y) ; sed ( 654 ) cos.
(9o*-y)=sin. y, & sin. (9o° — y) = cos. y ; ergo — dy
sim. y = d cos. y.
819 cos. x ,? erit etiam
Coroll. 1. Cum sit tang. x = #£
dx cos. x* + dx 5}n.Ix* _ dx - 2
d tang. x = —
eos. x
— = C0J
=; • X*
, cum sit eos.* —-
sim.* — 1r ;:
•* = ergo différenti
différentiale tangentis arcus aequale est
-

differentiali ejusdem diviso per quadratum cos. ejus.


Cum itidem sit cot. x = #£ , erit d cot. x =
— dx sin. x* — dx cos.Tx* — dx
sin. x*
. ---
-
==; ; etiam d sec. * = d ===
J473• ,* «y?a. •

dx
28o Appendix. Art. I.
Fig. d* *in.A.* * _ _.. tang. x. Et denique d cosec. x= d
«0J • «Qs. as
r
+in. … :—

— dx cor. x dæ
a
- - „TÆ • cot. *.
Jam. .* •are.

82o Coroll. 2. Ergo repræsentando x arcum quem


libet , erit juxta æquationes anteriores , ejus differentiale
* - -
d sin. x —d cos. * -
^
d tang. x.
dx = # = =#*= cos. ** d tang. x = 7;
d tang. x TEITJa — d cot. x — d cot. x
===;=
I + tamg. * — d cot. x sin. x* = -======;.
C056€. x. 1 + cot, x

ARTÍCU LUS I I.
IDe applicatione calculi differentialis ad theoriam.
C141*U41^////?. - -

82 1 T DRob. 1. Invenire formulas generales subtan


gentibus, subnormalibus &c. in qualibet cur
va algebrica.
Solut. Repræsentet AMN quamlibet curvam alge- .
bricam , Ap = x abscissam , PM=y ordinatam , MT
*95 tangentem in pun&o M, & MQ normalem in eodem
pun&to 5 erit PT subtangens, PQ subnormalis, AT seg
mentum externum , & AE portio tangentis ad verticem;
quas quidem expressiones comperiendas habemus. Et
quoniam pm est infinitè proxima , & parallela ad PM,
& MR parallela ad AP , resultabunt similia triangula
TMP , MRm , TMQ, MPQ , TAE ; quare habebimus
1.° Rm : RM :: MP : PT , vel dy : dx :: J) : PT =
$ydae - - -

4; ; expressio omnis subtang.


2.°
De Applicatione calculi , &c. 281 -

o.° RM : Rm :: MP : PQ, vel dx : dy :: y : PQ = g, Fig.


expressio totius subnormalis in genere.
3.° Cum sit PT = &, erit TA = #— x =*=* ;
expressio generalis segmenti externi. -

4.° Erit etiam PT: MP : TA : AE, vel #: y: *;*,


4E = x*F*!! , expressio generalis portionis tang. ad
verticem.
§.° Cum sit re&ang. in P triang. TMP , erit TM = Io5
777, 3 . 75T7Â 3 — 3y* dx ? 3 — 5' 1^ 2 Σ

expressio generica omnis tangentis.


6.° Erit etiam MQ=V^jipº-- PQ' 1^y* +-*- =
da. 3.

=#; 1^ζ —+- dy*, expressio generica omnis normalis.


822 Probl. 2. Invenire in qualibet curva algebrica,
data ejus æquatione , subtangentem , subnormalem , &c.
Solut. Differentietur æquatio data curvæ : Segrege
tur valor quantitatis dx , seu dy , ac etiam dx* , si opus
sit , seu dy* ; hi valores inventi substituentur in formula
generali correspondente 5 produ&tum dabit quantitatem
quæsitam. - -

' Ex. In parabola , cujus æquatio est y* = px , erit


2 ydy = pdx ; ergo dx = s; ', rnultiplicando per y, & divi
dehdo per dy erit *
£;=;= 2 x = PT subtang. ( 73 1 ).
Ergo segmentum externum AT=TP — AP = ax
— x = x ( §. 731 ). </

Igitur cum sit 2 ydy = pdx , erit ydy = £ ; ergo


£ = £ p = PQ subnormalis ( 7 3 2 ).
• z^yd - - 2. dy t

Quoniam *;? = dx , erit dy* = *;?*; ergo da* -+-


dy*
282 4ppendix. Art. II.
dy* = **********, £ 1^as? IE — 3'. j^E
- • -

dy*
- » dy — 4, p*

:… J/ 1^-:*: — 1^£===1^4; -+- px — TM


tangent. ( 733 ), &c.
Eodem modo procedetur in qualibet alia curva ; ac
profe&tò determinata , hac methodo, subtangente, ha
bebimus semper duo pun&ta , ex quibus tangens duc
pOSSit.
A RTICU LU S III.

De usu calculi differentialis in methodo de maximis,


& mimimis.

823 C9$ fun&ione repræsentante naturam curvæ


facilè dignoscetur num fruatur aut non maxi
mis , & minimis. Nam si incremento abscissarum respon
det incrementum in ordinatis usque ad infinitum, curva ca
rebit maxima applicata. Si crescentibus abscissis , decres
cunt ordinatæ usque ad o , curva carebit minima ordinata.
Si ordinatæ crescant usque in infinitum , & non decres
cant usque ad o , curva habebit unam , aut plures mi
nimas , nullam autem maximam. E converso , si ordi
natæ decrescant usque ad o , nec crescant usque in in
, finitum , necesse est quod curva habeat unam , aut plu
res maximas , sed nullam minimam. Denique si ordina
tæ nec crescant usque in infinitum , nec decrescant us
que ad 0, proculdubio curva habebit aliquam maximam,
& aliquam minimam.
Hoc supposito cum per re&am indefinitam sig
nificari possit quælibet quantitas variabilis ( 69 I ) ,
sequitur quod quælibet quantitas maxima , aut mi
nima , repræsentari possit per applicatam curvæ;
CX
De usu calculi differentialis,&c. 283
ex quo methodus de maximis , & minimis generalissima Fig. .
fit ad comperiendas quantitates quaslibet maximas , aut
minimas , seu in lineis , areis , solidis , horum superficie
bus, peripheriis curvarum , perimetris re&tilineis , seu
etiam in viribus potentiis , motibus, velocitatibus, tem
poribus, spatiis &c. Sed ut perfectius hæc methodus
agnoscatur » sit -

824 . Lemma. Nulla quamtitas variabilis transire po


test de positiva in negativam , & viceversa, quin trans
eat per o , aut per co 5 hoc est , quim destruatur, aut
fiat infinitè magna.
Sit Lm quantitas variabilis positiva, incrementa , aut Io6
decrementa habens per gyrum re&tæ AB circum punc
tum C ; patet quod ut quantitas positiva Lm fiat nega
tiva LM, re&a AB esse debet in positione PQ ; sed
hanc positionem acquirere nequit, nisi moveatur ver
sus S , & fiat prius parallela ad Lm in positione HK,
aut moveatur versus R , & ponatur in situ CL , in qui
bus omnibus casibus Lm debet fieri infinita , aut des
trui priusquam positionem LM obtineat : ergo &c.
825 Coroll. His intelle&tis , si consideretur MT ut
tangens curvæ AMO in quolibet pun&to M, & quod or
dinata correspondens MP moveatur semper parallelè ad Io7
se ipsam usquedum coincidat cum CO, absdubio subtan
gens PT, positiva ex hypoth. , crescit aut minuitur us
quedum ordinata MP perveniat ad pun&um C , maximæ
ordinatæ CO correspondens ; verum si illa ordinata suum
prosequitur motum , subtangens PT transiet de positiva
in negativam ; & idem probabitur de axi Ap , & ordi
natis Mp , dum deveniant ad coincidendum cum minima
£0 in pun&o c ; ergo subtangens in pun&is C , c , aut fit
infinita , aut destruitur. -

Hoc
284 Appendix. Art. III.
Hoc posito , cum per expressionem subtangentis ha
beamus PT: MP : dx : dy ( 82 I ), si supponimus PT
= co , erit co : MP:: dx : dy ; sed in hoc casu MP = o
respeétu PT ( 798 ): ergo etiam dy = o respe&u dx.
Si supponimus PT = o , erit ob eandem rationem o:
MP : dx : dy ; sed tunc MP = co- respe&u PT: ergo
etiam dy = co respe&tu dx. -

Unde infertur quod in casu maximæ , aut minimæ


applicatæ , differentiale dy aut fit infinitum , aut des
truitur ; ac consequenter habebitur tanquam fundamen
tum methodi de maximis , & minimis sequens .

Regula: Differentietur expressio quantitatis variabilis,


cujus maximum , aut minimum quæritur , & faciendo dif
ferentiale = o , seu = co , deducetur , si fieri potest , va
lor quantitatis x , qui quidem determinabit locum maxi
mæ , ut minimæ ordinatæ , ac repræsentabit maximam,
aut minimam quantitatem variabilem illius speciei, de
qua in problemate agitur 5 hoc bene perspe&to, quod ad
inveniendum postmodum verum valorem maximi, aut mi
nimi correspondentis , introducendus est in expressione
principali valor inventus quantitatis x.
826 Schol. Methodo exhibita in præcedenti regula,
evidens fit ultimam resolutionem non sufficere ad com
periendum , num quantitas inventa sit determinatè maxi
ma, aut minima. Idcirco ut dubium hoc auferatur , ac
quodlibet aliud præcaveatur , augebitur, & minuetur va
lor abscissæ x correspondentis maximo, aut minimo 5 quo,
fa&to si utroque casu valor ordinatæ y creverit, hæc re
præsentabit minimum ; si autem decreverit , maximum;
verum si creverit versus unam partem , & decreverit
versus aliam , neque maximum , neque minimum re
præsentabit.
Ac
DeUsu calculi differentialis,&c. 285 -

Accidere potest quod augmento , aut decremento va- Fig.


1oris abscissæ x maximo, aut minimo correspondentis, res
pondeant duo, aut plures valores in ordinata y 5 quo casu
inspiciendum num majores sint quam valor ordinatæ in illo
pun&o ; tunc quippe repræsentabit minimum 5 si autem
minores sint , maximum 5 ni autem fuerint unus major,
alter minor, neque maximum erit , neque minimum,
Ex. Investigandum est num in hac expressione x -+- £
aliquod maximum , aut minimum contineatur. Differen
tiando, & æquando cum o habebimus dx — -* = o;
multiplicando per x* , & dividendo per dx , resultat de
nique x = a , cujus valor substitutus in expressione pro
posita dat a -+- a = 2a = y , maximum scilicet , aut mini
mum quæsitum : ad quærendum modò num reipsa sit ma
ximum , aut minimum , augebimus valorem abscissæ a
quantitatis m , & habebitur a -+- m , cujus valor substi
tutus pro * in expressione principali , dat a--m --— === a + •m • -

2. -+- 2 2. • 2a - + • m ? -

•*• -*-*-** — ***) -+- £;=*£#* quantitas procul


dubio > 2a ; minuendo etiam valorem abscissæ a ejus
dem quantitatis m , fiet a — m , cujus valor substitutus
pro x in expressione principali dat a — m -+- tii -r- 2 4 —H -
a -

:=;, quantitas etiam > 2 a : ergo ordinata y = 2 a repræ


sentat minimum. -

827 Prob. 1. Dato triang. ABC determinare paralle- Io8


/ogrammum majus, quod in eo possit inscribi , ita ut bujus
basis HB cadat supra basim AB triang.
Sit 4B= a , DC = b, & DF, altitudo parallelogram
mi inscribendi = x ; cum juxta hypoth. KG debeat esse
parallela ad AB, habebimus DC: AB:: CF: KG, ve1
b: a :: δ—x : KG = ?b—
- - - -

5*, ac consequenter area paralle


-. - -

• 1 ()•
986 Appendix. Art. III. \.
ab x — a* 2.
Fig. logrammi quæsiti erit = KG × DF = ** F**, cujiis ex
pressio differentiata , faciendoque differentiale = o , dat
» = # b ; cujus valor manifestat, quod majus parallelo
grammum quod inscribi potest in triang. formari debet
sumendo dimidium altitudinis triang. pro altitudine pa
rallelogrammi.
828 Prob. 2. In omnibus triangulis reéfangulis ejus
dem areæ , illud imvenire in quo altitudo cathetorum AB
-+- BC minor sit , quam fieri possit.
Sit area triang. = a , latus AB = x , erit BC £
( 493 ), ac proinde 4B -- BC = *-- # ; differentian
do hanc expressionem , & æquando differentiale ad o erit
dx — 4#-= o ; unde resultat x = AB = V2 a , & BC
= 3 = V 2 a ; ergo cathetorum unus debet esse alteri
-

aequalis , ut habeatur quod quæritur.

SE C T I O I I.

De Calculo integrali , seu summatorio.


ARTICULUS P R I M U S.

829 S$'. infinitesima quantitatum variabi


lium sunt earum differentialia, sic ex eis coa
lescentes quantitates variabiles , vocantur integrales;
parsque illa analysis eas investigans calculus integralis,
aut summatorius , qui docet modum inveniendi , mediis
differentialibus datis, variabiles ipsas unde dimanarunt;
idcirco appellatur etiam methodus inversa calculi infí
mitesimalis.
Schol.
De Calculo integrali, &c. 287
83o Schol. Ad denotandam integralem cujuslibet Fig.
differentialis , anteponitur littera S. ; sic sdx denotat in
tegralem differentialis dx , S. (adx — 2xdx) significat
integralem correspondentem differentiali adx — 2xdx;
idcirco litterarum d , S. usus in calculo infinitesimali
aequivocationibus locum præberet posset.
A R T IC U LU S I I.

I)e Integratione quantitatum differentialium.

831 P$ Invenire regulam fundamentalem ad in


tegrandas- quamtitates differentiales.
Posito quod differentiale quantitatis cujuslibet va
riabilis est productum ejus exponentis per eandem quan
titatem, diminuto exponente in una unitate, multiplicato
hoc producto per differentiale radicis ( 8o7 ), & quod
calculus integralis est inversus respectu differentialis,
patet quod ad integrandam quantitatem quamlibet diffe
rentialem, observari debet sequens
Regula : Augeatur una unitate exponens quantitatis
differentialis , & dividatur postmodum tota expressio
differentialis per differentiale radicis multiplicatæ per
exponentem ita auctum.
832 Coroll. Cum omittantur , quando differentiatur
aliqua quantitas, quantitates constantes quæ in expres
sione inveniuntur segregatæ à variabilibus, eo quod ejus
differentiale sit = o ( 8o3 ), infertur quod etiam dum
integratur expressio differentialis per regulam anterio
rem , asseri nequit quod quantitas inde proveniens sit
integralis completa ; idcirco integrali per illam regulam
resultanti necesse est semper addere quantitatem indeter
- 7; 1111
288 Appendix. Art. II.
Fig. minatam C, cujus valor invenietur juxta naturam quæs
tionis per sequentem regulam. In integrali inventa fiat
variabilis x = o , & siquidem destruitur tota expressio,
signum erit quod integralis exacta est , & resultabit
C = o ; sed si manet aliquod residuum, hoc + C = o,
& sic residuum illud cum signo contrario erit procul
dubio valor quantitatis C; quod præsens ad omnes casus
particulares habebitur , hæc enim praxis , confusionis
vitandæ gratia, omittitur.
Exemp. expressionum , quæ per regulam fundamen
talem integrantur. -

- &°*-*dx,
I.° S.dx = S.x°dx = —— = x.
dx -

- &*d*
2.° S. xdx = — = £ &°.
2dx
o m a *"*** d y a»*-*-*
3.° S.ax"dx = —— —— = ——.
(m-*- 1)dx m -+- 1
m. m-+-n
m.
— -+- I
-; by n bn y "
4.° S.bx " dx = —;
-; —H I 172 -+- f?

.— m —- I
o J% 3cT"dy 3% I.

5.° S. — = S. ——— — ——— = —————


a3c" 4 a(1 —m) T agº—(7-m)
- x"dx «"-"dx , n — n---
6.° S. ———— — S. — - •

a*x"— b*x" a*— b* (a*— b*) (m — m -+- 1)


7.° S.(2 ax*dx — bx*dx -+- 3 c*ydy)= *; ' — ;--- $:;:.
8.° S. (ax -+- x*)*dx = S. (a*x*dx -+- 2 ax*dx -+- x"dx)=
a? ar 3 at r +

3
-- ---
4
-*— **.
5
&c. -

Schol. I.
De Calculo integrali, &c. 289
833 Schol. 1. Si in hac expressione differentiali x"dx Fig.
supponimus quod sit m = — 1 , & utimur regula fun
damentali , resultat S. x"dx = £ = co , cujus valor nil
prodest ; sed cum differentiale x"dx reducatur hoc casu
ad £, quæ expressio , ut constat ( 8 1 4 ) , est differen
tiale logarithmi hyperbolici ex x , proculdubio ejus inte
grale erit lx , hoc est S. £= lx ; hoc innuit , quod
integrale fractionis , cujus numerator est differentiale
demomimatoris, æquale est logarithmo sui denominatoris.
834 Schol. 2. Frequenter occurrunt expressiones
differentiales, quæ sunt productum functionis ex x , &
dx multiplicatæ per quantitatem radicalem quamlibet;
& tunc ad eam integrandam recurri solet ad substi
tutionem. Ad hoc expressio sub radicali posita fit æqua
lis uni variabili , z v. g. , ac differentiando postmodum
aequationem , deducuntur valores ex x , dx , &c. in va
lores ex z, dz, &c. factaque integratione per regulam
fundamentalem, rursus substituuntur pro z, ejusque po
tentiis valores correspondentes in expressionibus ex x,
& ita habetur integrale quæsitum.
Ex. I. Integranda sit expressio xdx 1/aES ; ad
hoc faciemus 1/a- &= z, erit a — x = z*, x = a — z*,
dx = — 4z'dz , consequentes xdx Va — « = (a—z').
— 4z'dz. z = 4z'dz — 4az'dz ; ergo S.xdx 1/a=s —:
S. (4z'dz — 4a 2 *dz) = £— 4** — £t*. §. #, in cujus
5 9

integrali restitutis valoribus ex z in expressionibus ex &


resultat denique S.xdx V^a— x = £(a — *) (a — *)*
— # (a — x) (a — x) = ; (a — x)? — 4; (a — *)*.
t2 Ex. 2.
29o Appendix Art II. I
Fig. Ex. 2. Integranda proponatur expressio pºc"T
n n

dx (x”-- a") , & faciendo (x”-- a") = z , erit x”--


r r

n n
ſi - 2 , x"= z” – a", quae expressio differentiata dat

mx"Tºds = + z" dz; ergo pºcº da (x"-- a")* =


– º –
i z” dz; consequenter S. (ps- dx (x”-- a") )=S. i z”
– -- I º
dz = i z” = i(x"-- a") (x"-- a”) res
titutis jam valoribus ex z in expressionibus ex x, &c.
835 Schol. 3. Dum expressiones differentiales inte
grationis exactae capaces non sunt, recurritur ad appro
ximationem ; ad hoc, reducentur quantitates, per quas
multiplicatum est differentiale variabilis, in series infi
nitas juxta formulam Newtonianam, aliamve, ac postea
exequendo multiplicationem per differentiale, resultabit
series terminorum, qui omnes integrari per regulam fun
damentalem poterunt.
- - bdx b

Ex. 1. Integranda sit expressio i - da ri-, ad


- b - - - - b
quod
bac
resolvemus
bac 2 ba 3
fractionem H.hdacin seriem
bdx
infinitam
bacdx .
e
. ba–
2 dxe

º -- i – : --bdx.&c.,h xerit .". =b eº –b x 4i -- º


- bx 2 3 l
-- &c.; ergo S. i. =i – i +-i – i + &c.
Ex. 2. Integranda sit expressio max VaFt ;
ad hoc resolvetur radicale Vat ºcº in seriem infi
a 2 4. 6 - ––;
nitam a – i – , – is – &c., erit mdx Varº d 6d
= madx – # – " – " – &c., ac conse
quenter S.mdx Va º–
º Emax –
2-
-ii-;ma
si - ma
I - - se
&c.
AR

- --
De Integratione differentialium, &c. 29 I.
A R T I C U LU s I I I.
ZDe Integratione differentialium logarithmicorum , & ex
- ... ponentialium.
-
83 6 T TN integratione differentialium logarithmicorum,
- - ... ... … - - ' .--•. ^ - 3
Fig.
• • -, -, ^

* specialem locum obtinet substitutio. Integrän


• d. - -

da v. g. proponatur expressio £ , ac faciendo lx = »;


.-:-** — „.. . <dæ _ dy. d* _ ' c dy - L
erit £ = dy ; ergo # = £;; ac consequenter S. j. = S. ; -

{y
ix,, erit
in qua expressione
denique substituendo loco y ejus valorem
s # = lx. • *' . - … -

Itidem integranda sit expressio m (lx)"T*#, faciemus


lx = 3) , erit 4: = dy, (is)"= y", (x)"-'= y*-*, ac
consequenter S.m(!x)*T*#= S.my"T* dy = y"=(/*)" subs
tituto jam loco y" ejus valore (/*)". -

837 Cum sit d (a*) = a*d (xla) = a*dx ( 8 1 7 ),


necessario resultabit S.a*dx = a*= a'dx -— aras. Itidem
d(xla) : dla*
observatur quod d(**)= x'd(ylx)= x'(dylx -+- *#); ergo
S.x°(dylx -+- 4*) =
&* dylx -+- 4#
x? ; sed x° =
dy lx -+- 4* ec

&*(yix -- 4*) , cum sit dy 1 x -+- 4* = d (y/x) =


d /ac? dl x;
ergo integrale unius expressionis differentialis exponen
tialis æquale est illæ expressioni differentiali divisæ per
differentiale logaritbmi quantitatis exponentialis , in ex
pressionem ingredientis. -
292 . . … ., Appendix. Art. 1V. , \y\ , \\
Fig. A R1T ECUTI.JU.S '£ IV.,

De Integratione differentialium , in quae ingrediuntur


simus, & cosimus. - - •

• T • ■ ; '* i. ! ** : … osoi√i ^ * * s >


-** E* °,''.'::i:::;;:
- d cos. z ( §. 8 1 8 ) necesse…
- — dz sin. z = est
ut resultet s.dz cos. z = sin. 2, ac S. dz sin. : = — cos. z;
proinde generatim eritS.dz cos.nz — #5.ndz cos,nz =;sin.nz:
& itidem S. d3 sin. nz = — ; cos. nz. ,
-

•.
' , A R T I C U L U s v. »
• - *
... -

De Applicatione calculi integralis ad * quadraturam


- C111^'U41^1/171. -

' 839 TĘg; Formula generalis exprimens differen


*

* tiale, aut elementum infinitesimum superficiei.
- -.- •.•• • -• -• ' -• ... -* * -

unius curvæ , est = ydx.


Io5 Diximus ( 8 o 2 ) quod spatium PMnp est incre
mentum infinitesimum areæ APM ; sed (494) PMmp
-— r*r- × Pp = *#*. dx = ydx-+- f# = ydx (8o £}:
ergo &c.
84o . Coroll. Cum sit spatium infinitesimum PMmp
= ydx , differentiale areæ APM erit etiam sydx =
-APM. -Unde resultat quod ut, applicetur hæc formula
“generalis areis particularibus, sumi debet æquatio cur
væ, cujus area quæritur, ad per eam de ducendo va
lorem ex y , hunc in illa expressione substituere ; ex
• *; - quo
- • • *a*-* -*.

De Applicatione , &c. 293


quo resultabit quantitas , in quam solùm ingrediantur, x, Fig.
& dx , quæ integrata dabit aream quæsitam , addendo '
(quod semper præ oculis habere debet) constantem C.
Patet enim , quod spatium infinitesimüm PMmp nof. 105
solum est differentiale quantitatis. AMP, sed etiam hu
jus CLPM ; consequenter. integrale quantitatis PMmp;
denotabit utramque aream: ergo necesse erit addere in
tegrali invento unam constantem , indicantem differen
tiam inter aream, quæsitam, & eam * quæ ex caleulo re4
sultat , supponendo semper quod pang.; coordinatarum
est rectus.,., , , , ,.-, .,. , , ,- -. , . . . . ,; ; . . , , ,
841 Prob. I. Invenire aream triang. e juslibet ABC. Io8
v. .". • ... --, •• . .' '• , … •{• " ' - - - ί»
. Sol. Sit basis AB = b, altitudo DC = a 5 ac ducendo
Jj* *..… • '**;;3.° «, • , •, if :…. …...***'• o* i /-i • *
lin. KG 'parallélärh ad bäsim , sit cF — & , KG; = y $,ob
---..', ' 2 •, • S. 'i' ' ' ' ' ,, , • '• T *.t. ,t & • *… , … ' ^*
rationem basium
r- .' ' '. • * , .- .
parallelarum
xdx -T*
, erit b : a : : y: &
' ' ''-, ' ' -. -,-
; ergo ay
-

= àx » J) = £, Jydx = [**, ac consequenter $yds


: - - +* ? • . • • • • i • • i .
.£• * • • i •• •i- • • ' , -- • , .;--- \ \

• * . r- . <t

:— £;; quæ expressio repræsentat quamlibet portionem


%, ..j **^**. -:- § • ... ;.'.'( £ £ £ i .° rt '^ . . '. '.' . . :
CKG areæ
—~
trigg.4£c ; ergo'si §.x obi.-i.-i.-
ari.'* — **— i . .
suum, incrementum
•-•• •..;...
fit = a, erit $ = # = £ ba , & habebitur area totius
trian . conformiter ad dicta in elem. Geomet.
- •• • * • • • ì • 493 i.· · .· · &.
somet. ( 4 • • -* • ' * - - v • • * *

-^ 842. „Prob.2 . Invenire aream parabolæ. v . . s .,


° Sol.Cum sit æquatio ad hanc curvam y*=px,erit3=p'x£,
r r. ' *• • * * * -_- - •
p* *** \
2. ^^ 2.
• • ** ,, .'>
r -

3 dx = p*.x*dx ; ergos ydx = $.p*x*dx = t;-=-;p'***


• . * .-. ._?

= £ xy ; hoc est , area parabole est “aequalis duobus


fertiis rectanguli abcissæ per ordinatam, „ -,- :;.3
a 843: . Prob. 3. Invenire. aream circuli. - -

-jT/
... Sol.Hujus æquatio, numerandotabscissas
4
è centro,da
& 99 -
294 Appendix. Art. V. .
JFig. datò quod ejus radius sit = a , est y* = a*— *'; ergo
J) = V^aF— x* , Jydx = dx 1^a — 3c* ; S. ydx =
*— ax — ** —. -— — —'**- —
- •
. . ; S. dx V^a 2.
— x = ax — ,,. — — ;;3; — &c.
quæ expressio repræsentat aream, cujuslibet spatii circu
1aris CPNG , cum sit CP = x. Quare si consideramus
quod fit x = a , & hic valor substituitur in expressione
- - ' .? . a* * * ' 1.34 * ' I.3. 5 a *
precedente , productum. a*— % — £ — £#- &c.
repræsentabit aream quadrantis CGAVA, cujus, quadruplum
-, . erit area circuli integri , aut tota ejus quadratura.
-

* .. .» - - - -

844 Prob. 4. Invenire aream elipsis. -

Sol. In hac curva numerando abscissas è centro, cum sit


'_..„ t … ' ' . .-- . ' • • • , •£. ' ' .' - • • " • • • •**'*
CP = x , semiaxis minor = b , & major = a , est y =
TT-. .' ..-.--
&
TAT a'— x* ; ergo ydx ' =
— bdx
# - -

a*— x* , S.Jydx =
- - 7. —

bdac - - - - • • - • . • - - - •

». -
[;
1^aF-*
-
= portioni spatii eliptici
- -_-
cujuslibet ' **•

CPMD , & cum sit (843) S.dx a*— x' = spatio


circulari CGNP; patet quod erit CPMD : CGNP : : : : i
:: b: a, hoc est, spatium elipticum inter duas ordinatas con
tentum, est ad spatium correspondens circuli circumscripti
ad elipsim , sicut axis minor elipsis ad: suum axim majo
fem ; ac, consequenter tota elipsis babet cum toto circulo
eamdem rationem.
ARTICULUS VI.

7\''' : ., , De, Rectificatione curvarum. , . . : _


,. • '• * ' . , - - • .• - - -- - - e. … - t . •

945 T. “Heor. Formula generalis exprimens differen


tiale , seu elementum • infinitesimum arcus
QQ …
cujuslibet , curvæ $•est5 Ydx* + dy*...…gj, alia , v 2 Vi
v • -*-
De Rectificatione curvarum. 295
Vidimus ( 8o2 ) quod arcus Mm est elementum Fig.
infinitesimum arcus AM 5 sed ille arcus ob suam exigui- Io5
tatem necessariò confundi debet cum portione Mm
tang. TM , ac proinde erit hypothenusa triang. MRm
rectanguli in R, datis Mm = V(dx* + dy* ; ergo &c.
846 Coroll. Cum sit arcus infinitesimus Mm =
Vd** Idy; differentiale arcus AM , necessario erit
S.VJxTJF = AM. Sic ad rectificandam quamlibet
curvam , differentiabitur ejus æquatio , deducetur valor
ex dx*, seu dy*, qui substituetur in formula generali,
ac postea integrando habebitur curva ad rectam reducta.
847 Prob. I. Rectificare arcum quemlibet DM pa
rabolæ.
- Sol. Æquatio ad hanc curvam , cum sit parameter 97 .
= p , & AP = x , estJ*= px , quæ differentiata dat
ç *• • ' wdy *' ? dy z.
2 ydy = pdx ; ergo dx = *#, dx*= *; , cujus valor
-

substitutus in formula generali dat 1^dx+ dy* -—


... ^,yE*T, i ay … ^ 3T;
1^&#: *-+ dy* = ; 1^p*-- 4y* ; ac consequenter … *
- ,

...»'V^de--
S. ° … S.#
' ., ° dy*= 1^p'-- 4y*=•^y-+-
p * 2.• —
-* 3p . . 32
5p* -- } . -.- -
-

-
£ — &c. expressio significans quemlibet arcum 4M pa
p76, -

rabolæ jam rectificatum. ` … , ' - ' …


... 848* Prob.2.. Rectificare quemlibet arcum GM circuli.
: : … Sol.Numerando abscissas è centro,& cum sit radius=a 95
- - . . ' '- , - - • -• - — xdx
est in hac- curva y = V^aFF; ergo dy = — =*
*- ..
?.
;
-;. '..' .I .. J*
ar ? dx z
'*.
* * * {. s. T
. - . •
*...… *• - ;
- - *-*
- - -
-
Va*— &c* ,
- - •
È• 3 cujus valor substitutus
dy*== ' a 3--ac --— in formula generali
t •
- >-;—- ' , , - ad*
- - - - * i .

dat V^dxT dy* = — = , ac consequenter . . .


- - - Va*— x* ' - …
1;. D - JS
296 . Appendix. Art. VI. , ,
!£•! — ad* * *, ' ae 3 '
JS. dx*+ dy*= S. —=— : ,= x -+-… -+- 1.3.5-7 + &c.
vas E=s, 4*— %* 23.*
- *
2.4.6.7a6

in qua expressione repræsentatur valor arcus cujuslibet


circularis GM rectificati, & faciendo in ea x = a ha
bebitur rectificatio quadrantis GM4, cujus quadruplum
exprimet rectificationem totius peripheriæ circularis. .

A R T I C U LU s V I I. , ,
• 3

IDe Cubicatione, seu mensura solidorum.', '.


849
- - - -
Ti;; Formula generalis exprimens differen
tiale , aut elementum infinitesimum unius so
lidi , producti per revolutionem curvæ circum suum
axim, est *j* repræsentando y ordinatas, x abscissas,
& r: p rationem radii ad peripheriam. ' . *

Considerando quod curva AM gyrat circum suumi


IO5 axim AQ, absdubio generabit solidum, in quo quælibet
sectio perpendicularis ad axim erit circulus habens pro
radio ordinatam y curvæ 5 consequenter circumferentia
singulis his sectionibus correspondens erit = t; (499 ),
& ejus area =';. (496). * ' *"' """*
* Hoc supposito, si consideremus: omne solidum re
volutionis conflatum ex sectionibus infinitè parvis, & ad
axim perpendicularibus , differentia inter duas has su
perficies planas cujuslibet-nulla erit , cum sit infinitè
parva 5 quare contemplari singulæ poterunt tanquam ci
linder, cujus basis est superficies circüli descripti radio
5) , & altitudo differentiale dx ; ergo cujuslibet soliditas
infinitesima = -i*
2r
( 6 o *o' .).
- *---. .
s.
.
· · · · · · ,
*. Cum
De Cubicatione , &c. 297,
*s. 8 5 6^ Cum sit itaqueº;* elementum infinitesimum Fig.
solidorum revolutionis , habebimus quod S. g: exprimet
omne solidum. Sic ut illa formula ad casus speciales
contrahatur , deducetur ex æquatione plani generatoris
' valor ex y* in expressionibus ex x : substituetur in for
mula generali, ac postmodum integrando , resultabit va
lor, aut mensura soliditatis totius solidi revolutionis.
85 I Schol. Licet solida non sint revolutionis, pos
sunt considerari tanquam composita ex fragmentulis,
aùt sectionibus infinitè parvis, & inter se parallelis.
Quare, appellando t unam è superficiebus cujuslibet sec
tionis, & x quamlibet portionem lineæ ad eas perpen
dicularis , erit soliditas singularum = tdx ; ac conse
guenter S.tdx exprimet soliditatem totius solidi ; & ita
ad hoc ut hæc forma applicabilis reddatur, nil superest
nisi ut in casibus specialibus inveniatur valor ex t in
expressionibus ex x. *

Ex. Proponatur invenienda hoc medio soliditas py- 81


ramidis OGHK ; ad hoc supponemus ejus basim GHFC
= c*, altitudinem DO = a , & appellando x portionem
dO, distantiam cujuslibet sectionis, cujus superficies est
gbk = t , ad verticem O, habebimus ( 544 ) c* : t :: a*:
'*; ergo t = fî , tdx = e;e ; S.tdx = S. e;: — j#;
quæ quidem expressio repræsentat soliditatem unius por
tionis pyramidalis cujuslibet Ogbk ; & si supponimus x = a, 3,
• 2v 3 - -

expressio £3a * convertetur in hanc +3 c*a , in qua repræ


sentatur soliditas totius pyramidis OGHK, sicut in princi
'piis Geometriæ : ( 6o 6 ). ' - - ' , _• ,

852 Prob. I. Invenire soliditatem comi GBL, gene- 76


- 7^4-

298 Appendix. Art.VII.
Fig. rati per rotationem triang. rectanguli SCL circum ca
thetum CS. " • ' • • • • . • -• •• *

Sol. Sit CS= b, CL=a , & ducendo lin. cl parallelam


ad CL , sit cS = x , & cl = y, habebimus b: a: : x : y;
consequenter ax = by, æquatio plani generatoris coni,
- - - 2 •2 -

& ejus virtute habebimus y = #, y* = £ , cujus va


lor substitutus in formula generali solidi infenitesimi dat
Py* d* —
py* dx _ pa 3 x 3 dx Pa *** d* _ pa** ? - -

t%# = (*#*, S.** # = S.*£#*= ;; , cujus expressio


repræsentat soliditatem unius portionis conicæ cujuslibet
biS ; & siquidem supponimus x = b , convertetur in
pa?
37,b —
_ 77
pa* • +b in qua repræsentatur soliditas totius coni

SB L ( §. 6o 7 ).
853 Prob. 2. Invenire soliditatem conoidis parabolici.
Sol. Vocatur generatim conois omne solidum formatum
per revolutionem cujuslibet è tribus sectionibus conicis
circum suum axim , suam applicatam, aut suam tan
gentem.
I. Et speciatim, si sectio generatrix est semiparabola,
solidum resultans dicitur conois parabolica , aut para
Boloides : si semihyperbola, conois hyperbolica , aut hy
perboloides: si semielipsis, conois eliptica , aut elipsoides;
tamen si semielipsis gyrat circa suum axim majorem,
solidum dicitur elipsoides prolongata ; si autem circum
axim minorem , contracta.
Hoc supposito , vocando a parametrum parabolæ,
erit ejus æquatio y* = ax , cujus valor substitutus in
formula generali solidi differentialis dat *''** = *#,
ΛΕΤ ? ac 2sc
2d x dac 2 2.

consequenter S. %#*= S. *#*= £ = #. + x = £. + x,


r 2 r* 2.2r 2 r 2. 2 r ·2

expressio manifestans soliditatem cujuslibet conoidis para


bo
, De Cubicatione, &c. 299
bolicæ esse æqualeih producto suæ basis £ per 3 x di- Fig.
midium suæ altitudinis. - -

854
Coroll. Ergo cylinder , paraboloides , & conus
æqualium basium & altitudinum sunt inter se sicut x, -; ά,
+ x , hoc est, sicut 1 , + , -; , seu sicut 6 , 3 , 2.
855 Prob. 3. Invenire soliditatem elipsoides prolongatæ.
Sol. Supponendo quod axis major elipsis est = 2a, & mi
nor = 2 b , habebimus y* = ä (2 ax — x*), cujus valor
substitutus in formula generali dat £*= £? (2axdx — 2 ac

pb 2 (2 axdx — x*dx)=
d
»*dx); ac consequenter S. £#* = S.
b2 - © -
2 r a 2.
• - - •

£;(ax*— + **) quæ expressio significat soliditatem cu


2 ra 2

juslibet portionis elipsoidicæ ; & supponendo quod deveniat


- … : * • - apb 2 a - pb? a 2.

& = 2 a, illa expressio convertetur in #* = *#*. ;, quæ


explicat soliditatem totius elipsoidis. -

85 6 Coroll. Cum sit circulus descriptus semiaxi


conjugato tanquam radio = # , soliditas unius cylindri
hujus basis , & altitudinis = 2 a , axis major elipsis , erit
= £. 2 a = Ej: ; ergo soliditas elipsoidis est ad eam
cylindri qui circumscribi potest : : ; : 1 : : 2 : 3 ; & cum
sit sphæra elipsoides axium conjugatorum æqualium,
infertur quod etiam sphæra erit ad cylindrum qui &
circumscribi potest : : 2:35 hoc est, elipsoides , & etiam
spbæra est æqualis duobus tertiis cylindri circum
scripti.
/

AR
3oo Appendix. Art. VIII.
Jig.
ART I C U LUS v I I I.

De Superficie curvarum solidorum revolutionis.


I
857 r "Heor. Formula generalis exprimens differen
tiale , aut elementum infinitesimum superfi
cierum curvarum in solidis revolutionis est ? V^dx; + dy*,
repræsentando y ordinatas , x abscissas , ex r : p rationem
radii ad peripheriam. -

Io5 Prout curva AM in sua revolutione describit super


axim AQ superficiem curvam totius solidi , arcus infi
nitesimus Mm describet absdubio superficiem coni trun
cati , quæ erit differentiale, aut elementum infinitesimum
superficiei solidi revolutionis, & ejus expressio erit pro
ductum ex Mm per circumferentiam circuli descripti ra
dio ducto perpendiculariter è dimidio Mm super axim
AQ (587), qui in nihilo differt à PM = y ( 8o1);
ir—
+ dy* ( 845 ) & P3'
2 —
sed Mm =
-

1^dx ?= • -

peripheriæ cir
culi , cujus radius = y : ergo reipsa illa superficies , aut
elementum infinitesimum erit = £? 1^dx* + dy*.
8 58 Coroll. Cum sit ? V^dx; + dy* formula ge
neralis exprimens elementum infinitesimum superficierum
curvarum in solidis revolutionis , S. Ε 1^dx* + dy* eX

primet totam superficiem curvam cujuslibet è illis solidis;


sic ad applicandam formulam illam ad casus speciales,
sumetur æquatio curvæ generatricis, deducetur valor ex
$y in expressionibus x, ac differentiando quantitatem re
sultantem , deducetur etiam valor ex dy* in æquatio
- ni
_^
\
De Superficie curvarum , &c. 3oI
nibus x, & dx , quorum valores substituti in formula Fig.
generali, ac integrando postmodum, dabunt superficiem
quæsitam. -

859 Prob. 1. Invenire superficiem curvam coni recti SBL. 76


Sol. Cum hic formetur per revolutionem triang. rectan
guli SLC circum cathetum CS = b , si supponimus C/,
= a , cS = x , & cl = y, æquatio lineæ generatricis erit
ax = by (7 o 7 ) ; ergo y = : cujus æquatio differen
tiata dat dy = # dy* = *£* ; substituendo hos valores
ex y , & ex dy* in formula generali elementi superficialis,
- -

habebimus ?
Ip y
1^as + dy*„* =#
,T? — Pa*
V^ dx*-+-*
ä 2.
AT, —
• .

• .'• • •
*-—
-*-

£# 1^5 + a* ; ac consequenter S. ? j^dx; + dy* =


s. paede
b• r
1^b' -j-aF= £*?
2 rb a.
1^5 + a* ; quæ expressio re
presentat superficiem convexam cujuslibet portionis co
nicæ Sbl; ac si supponimus x = b substituendo habebimus
É 1^WFa* = £ 1^WF aÆ , expressio' manifestans
totam superficiem curvam coni ; & quoniam 1^5* Ea.
repræsentat latus 'SL coni . & ££ semiperipheriam circuli
suæ basis , sequitur quod superficies convexa. unius coni
æqualis est producto semiperipheriæ circuli suæ basis per
suum latus SL. . . . . . ,
. 8 6 o. Probl. 2. Invenire superficiem spheræ cujus dia
.

fmefer c 2 d. - .

Sol. Æquatio curvæ generatricis, vel circuli est y*=


' . —— adx — xdx
2 ax — x*; ergo y = 1^2ax — x*, dy = , -

. . ;* ' , , , .' - V(2ax — xt


: - d
3o2 : Appendix. Art.VIII.
Fig. dy*= ***-**-***: , qui valores substituti in for
mula elementi superficialis dat ? 1^dx + dy*= #*; ac
consequenter S. ;? 1^äy.+ dy* = S. £# = # = £. x,
quæ expressio manifestat superficiem convexam fragmenti
sphærici cujuslibet ; ac faciendo x = a , expressio præ
cedens convertetur in £. a , quæ repræsentabit super
ficiem convexam semisphæræ , & ejus duplum £. 2 a su
perficiem totius sphæræ. Hoc significat , quod superficies
curva cujuslibet portionis sphæricæ est semper æqualis
producto unius circuli maximi spbæræ per altitudinem
correspondentem singulis illis portiomibus.
A R T I C U L U S IX.

I)e Methodo inversa tangentium.


86 I Ucusque , mediis æquationibus curvarum,
ll cognitionem aperuimus earum proprietatum,
subtang. , tang. , . subnorm. , . norm. , arearum , &c.
Nunc, media harum proprietatum cujuslibet cognitio
ne , investigabimus æquationem , & naturam curvæ cui
correspondet 5 quod quidem nil est quam exequi , seu
ad praxim reducere methodum inversam tangentium. Mo
dus igitur hùc aptandi calculum integralem , pendet
ex circunstantiis , quas duo sequentes casus compre
hendunt.
1.° Dum nobis dentur expressiones subtangentium,
tangentium, ac cujuslibet è illis quantitatibus, quæ me
dio calculo differentiali inveniuntur , eas æquabimus
formulis generalibus quantitatum , quas repræsentant,
hanc
De Methodo inversa tamgentium. 3o3
hancque æquationem postmodum integrando , resultabit Fig.
aequatio curvæ , quæ desideratur.
2.o Si detur expressio alicujus arcus , areæ , solidi
revolutionis, aut horum superficiei, differentiabitur illa
expressio, cujus differentiale æquale fiet formulæ gene
rali , dato respondenti , ac postea integrando illam
aequationem , dum opus est, resultabit æquatio curvæ
correspondentis. :

862 Prob. 1. Invenire curvam , cujus subtangens


sit = 2*. -

Sol. Fiat *; — :!;, erit 2 ydy= pdx, quæ æquatio inte


grata dat y* = px , æquatio' ad parabolam , cujus para
meter = p.
863 Prob. 2. Invenire curvam , cujus subtangens
sit tertia proportionalis ad a — x', & ad y.
Juxta conditionem erit a FE: y: : y : £ ; ergo
adx — xdx = ydy , ac integrando ax — # x*= # 3*, vel
3)* = 2 ax — x*, æquatio ad circulum cujus diameter
= 2 d.

8 64 Prob. 3. Invenire curvam, in qua subnormalis


sit = a.

Sol. Faciemus % = a; ergo ydy = adx, integrando erit


3:= ax , vel Jy*= 2 ax , æquatio ad parabolam cujus pa
1Tameter c 2 4.

865 Prob. 4. Invenire curvam , cujus area sit = ;;.


Sol.Differentiando hanc expressionem, & æquando diffe
rentiale ad formulam generalem elementi infinitesimi arearum
^* <J EXS
3o4 , . Appendix. Art. IX. -

sc ? dac
Fig. —;-= Jydx , vel x*= py , æquatio ad parabolam exter
nam , cujus parameter = p. -

866 Prob. 5. Invenire curvam generatricem solidi


expressi per S. (pxdx — £;:)2 r

Differentiando , & æquando cum formula generali so


lidi elementalis in solido revolutionis , erit pxdx — pæ 2 dae
, a-r .
= G# , vel 2 rpxdx — px*dx = fy'dx ; ergo y*= 2 xx
— x', quæ quidem æquatio manifestat , quod curva gene
ratrix est peripheria circuli , cujus diameter = 2 x , ac
sphæra solidum propositum. *.

'• • -
E R RATA CORRIGENDA. 3o5
Pag. 5. lin. 2 8. illa, leg. alia: ibid. haec, leg. & alia.
Pag. 7. lin. 7, tertius , adde, dictus productnm: ibid lin, 28.
nota &c. leg. multiplicator. - -

Pag. 1 3. lin, 17. Tolle, leg. generatim : ibid. lin. 2 6.


- - - - - il, i - I 2 4

a que leg. in eodem respectu : ibid. lin, 29. iii,


leg.
g. 7“ ., 44 º, 4
8 º -

Pag. 1 5. lin. 2. nominatores, leg. numeratores. r

Pag. 18. lin. 1, sic, leg. sit. -

Pag. 2 o lin, 4. centies, leg centes: ibid. lin, 1 1. horai,


leg. hora 1 =i: ibid. minutam , leg. minutum 1=i:
ibid. lin. I 7. tolle, leg. immo duo vel tres.
Pag. 2 9. lin. 2 9. illarum , leg. ejus. -
Pag. 3 o. lin. 2. mille , adde, nam : ibid. lin. 1 o. ra
dice (S. 85) leg. radice (S. 85 ) & consequenter inve
niri poterit summa cum facilitate : ibid. lin, 23. & re
siduum, leg. & subscribatur residuum : ibid. lin. 2 7.
adjungatur: per, leg. adjungatur, atque per.
Pag. 33. lin, 1. contineatur, leg. continetur: ibid. lin. 2 o,
factoris, leg. numeratoris.
Pag. 39. lin, 12. ef-Fad.m, leg ef+ qd. m: ibid. brevius,
leg. etiam. - .

Pag. 42 lin. 24. b. leg.a'. ibid. lin, ult, deinde, leg. hoc
modo. - - i

Pag. 47. lin. 18. quantitas, leg quantitatis.


mn mtn - –

Pag. 5 1. lin. 1 o. l -a
i , leg. Vg. ibid. lin. I 4. pro
-, i - TU 2 duc
3o6
ductum, leg. quotiens: ibid. lin. 2 o. Va, leg. l .
Pag. 5 2. lin. 3. radix n Va , leg. radix n quantitatis

Va ibid in 6 radix : i VG, la radiº :


quantitatis + V –.
Pag. 5 7. lin. 2 2. exponens b, leg. exponens speciei b.
Pag. 58. lin, 1. = -, leg. iº : ibid. lin, 2 o 32 a',
leg. 32 x'.
Pag. 7 1. lin. 2. e, leg. = x : ibid. 9 , leg. = y.
Pag. 78. lin. I 7. 2 5 , leg. 2 58 : ibid.
Pag. 8 1. lin. 4. a + 8 , leg. a = 8.
Pag. 87. lin. 2 o. yx = , leg. & x = : ibid. lin. ult. + a
-, i t mi " --
- l'a leg º a. l e b.

Pag. 88. lin. 2. exponens a , leg. exponens speciei d.


Pag. 9 3. lin. 4. crescere, aut decrescere, leg. decrescere
aut crescere: ibid. lin. I 4.2 3 5.5o, leg. 2 3 s. Ex. 1.°.5o.
Pag. 9 7. lin. 2 4. 6 , leg. 6 o.
Pag. 98. lin. 1 5. summa, leg. sorte.
Pag. 99. lin, 2 5. 2', leg. 2 5.
Pag. 1 o 6. lin. 23. additione, (supple) eorum.
Pag. 1 I 6. lin. 2 I. numerum, leg. numerorum.
Pag. I 1 9. lin. I 6. o , leg. duo.
- - - - -
- - a - - - a - - -
- - -
- - - --
3o?
IN DEX
TRACTATUS PRÆLIMINARIS.
P A R S P R I M A.
- IDe Elementis Aritbmeticæ. Pag. I.
ART. I. De Numeris integris. - 4•
ART. II. De Fraétionibus communibus mumericis. I 2.

ART. III. De Fraétionibus decimalibus. I9.


ART. IV. De Numeris denominatis • complexis. 25.
ART. V. De. Potentiis , & radicibus. . . 28.
De Secunda Potentia seu quadrato. ibid.
P A R S. S E C U N D A. -

r, x, '* . .' .' * '.


… - IDe Elementis
-

Algebræ. · · · ·

INotiones præliminares. . . . • • •
* •

ART. I. De Operationibus fundamentalibus. 35•


JDe Potentiis , & radicibus quantitatum - -

algebricarum. … - 45•
ART.II. DeOperationibus circa quantitates irrationales. 48.
ART. III. De Potentiis, & radicibus quantitatum
complexarum. 53•
*. P A R S T E R T I A. ' . .; - - - i * . . . .

. . De Analysi , & resolutione æquationum. . .. - .

ART. I. De Æquationibus primi gradus. ' . . . 61.


ART. II. De Resolutione æquationum secundi gradus. . 66.
ART. III. De Resolutione analytica problematum ;
.- - - aritbmeticorum. ,,,,;, , , : ... , , , , . . . . 68.
' „ ,.,. ,. P A R s. QU A R T A. t• v . .,, .
- De Rationibus , & proportionibus.
ART. I. De Rationibus & proportionibus in genere. 73.
ART. II. De Rationibus, proportionibus, & pro
• 1
' *
' * '*,