Raport z Monachium

Andrzej Brycht

MOTTO: Unwesentliches vergessen, Wesentliches behalten. ADOLF HITLER (Co nieistotne zapomnieć, co istotne zapamiętać.)

OD AUTORA
Jesienią ubiegłego roku, tuż przed wyjazdem z Warszawy do Monachium, pytali mnie znajomi, czy będę coś o tej podróży pisał. Odpowiedziałem: byd może. Ale jeśli tak, będą to skromne i banalne impresje turystyczne, jakich wiele ukazuje się w okresie wzmożonych wyjazdów za granicę. Stało się jednak inaczej. Już na drugi dzieo po przylocie do München zacząłem robid notatki. Z każdą chwilą narastała we mnie potrzeba „wypisania” dosłownie wszystkiego, co w Monachium widziałem, słyszałem, myślałem i czułem. Świat monachijski kojarzył mi się nieodparcie z moimi przeżyciami z lat okupacji. Od faszystów niemieckich doznałem wielu krzywd. Mało jest ludzi w naszym kraju, których ominęły nieszczęścia sprowadzone przez okupanta. W ciągu pięciu lat; wojny zginęło sześd milionów Polaków. Kto z nas może o tym zapomnied? Na luksusowej, wymytej, ozłoconej dolarami ziemi zachodnich Niemiec pamięd spadła na mnie jak ciężka, porażająca choroba. Zrozumiałem, że to nie rządy i politycy mają za nas załatwiad wszystko. Nie jestem politykiem - podkreślam to uparcie. Obce mi są tego rodzaju ambicje. Jestem zwyczajnym człowiekiem, wiedzącym, w której dłoni trzyma się pióro. To moja jedyna broo przeciw złu, jedyne narzędzie pomocy dla ludzi, wśród których żyję, ludzi tworzących mój naród. Nic więcej, poza szczerym zdaniem relacji z jednej krótkiej podróży, zrobid nie mogę. Właściwie załatwiam tylko moje własne, intymne porachunki z Niemcami, których poznałem dwadzieścia pięd lat temu. Jakże to mało! BRYCHT

I. START
Samolot do Frankfurtu nad Menem odlatywał o godzinie dziewiątej minut dziesięd. W starej, rozklekotanej taksówce patrzyłem co chwila na zegarek i popędzałem kierowcę:

- Panie, jak pragnę zdrowia, bo nie zdążymy! - To pan nie zdąży - odkręcał leniwie głowę - bo mnie to się tam nigdzie nie śpieszy... Była ósma czterdzieści pięd. Już pół godziny temu powinienem byd na lotnisku. Odprawa paszportowa, potem celna, i moja pierwsza podróż na Zachód stanie się faktem. Warszawa w grudniowym deszczu, przechodnie z podniesionymi kołnierzami palt, szaro i smutno. Jaka będzie pogoda tam, jacy ludzie? Nigdy dotąd nie ciągnęło mnie za granicę. Znajomi wyjeżdżali od lat w odwiedziny do rodzin, koledzy dziennikarze przemierzyli najbardziej egzotyczne krainy, w których słooce nigdy nie zachodzi, albo w których słooca w ogóle nie ma - wszyscy ci ludzie wracali ze swoich wypraw bogatsi o nowe wrażenia albo używane samochody - tylko ja, biedny frajer, pozbawiony rodziny, bo ją całą wytłukli Niemcy podczas wojny, i pozbawiony kontaktów, bo uprawiający literaturę, a nie dziennikarstwo, tylko ja, powtarzam, jedyny z dużego kręgu środowiska nie byłem dotąd za granicą. Jeszcze w starej warszawskiej taksówce, pędząc z szybkością czterdziestu kilometrów w stronę Okęcia, nie bardzo zdawałem sobie sprawę, jak doszło do tego, że to właśnie ja, rok temu nieznany prawie nikomu facet, za dwie godziny mam stanąd na obcej, monachijskiej ulicy wśród ludzi mówiących obcym, pamiętanym z koszmarnego dzieciostwa językiem, wśród narodu, którego politycy niewiele lat temu wydali rozkaz zabicia mojego ojca i moją własną śmierd też z góry zaksięgowali w swych dalekosiężnych planach. Jak to się stało, że mam w kieszeni paszport, a w nim bilet lotniczy, za który ONI zapłacili piędset sześddziesiąt marek (a jest to suma, za którą mógłbym w kraju przeżyd wiele miesięcy i napisad książkę) i że jeszcze dziś w porze obiadowej będę ściskał ręką jednego z najpoważniejszych wydawców w Europie, że będę musiał mówid „bitte” i „danke” - po raz pierwszy w życiu zupełnie na serio? Dlaczego ONI mnie tam zaprosili? I po co? Przecież tę książkę, która sprawiła, że po raz pierwszy pomyślałem o sobie jako o pisarzu, tłumaczą mi i wydają, także w innych krajach: we Francji, w Czechach, w Jugosławii, w Anglii - a mimo to nikt mnie tam nie zaprasza tak z własnej, nieprzymuszonej inicjatywy, nikomu z tych tak ważnych wydawniczych tuzów nie zależy na wizycie nowego na europejskim rynku pisarza.. Dlaczego właśnie Niemcy - o których właśnie ta książka, pełna żalu i złości na ich nieustającą AKTYWNOŚD wobec nas, Polaków? Stało się to wszystko aż nazbyt prosto, aby nie wzbudzid podejrzeo, tych moich najbardziej osobistych. Przyszedł list od, wielkiego wydawcy, a kiedy rozerwałem kopertę, wysunął się z wnętrza żółty karnet biletu z napisem „Lufthansa”. Krótki okres załatwiania formalności wyjazdowych(pierwszy raz) nie pozwolił mi jednak zastanowid się nad sprawami, o których - wiedziałem - będę myślał TAM. I oto wchodzę w tę podróż, jak w ciemną, chłodną głębię wody. - Panie, błagam, pośpiesz się pan - raz jeszcze mówię do szofera, ale już niepotrzebnie, bo koła stukają na złączach betonowego podjazdu. Gablota stanęła przed niskim domkiem dworca lotów zagranicznych, nim jeszcze zdążyłem powiedzied, żeby właśnie tam.

- Skąd pan wiedział... - zacząłem z wrodzonej ciekawości, ale on się zaśmiał: - Panie, trzeba mied oko, gościa ja z miejsca rozgryzę. W takich ciuchach, ze świoską walizą to się do Rzeszowa nie leci... Za to oko nie dostał napiwku, bo ja dotąd z tą walizą parę razy latałem samolotem - właśnie do Rzeszowa.

O pięknych-grzecznych stewardessach i niedobrych celnikach pisano już wiele, ale nikt nie napisał o celniku-literacie, celniku-scenarzyście filmowym. Takiego celnika ma warszawskie Okęcie. Ja jestem spóźniony, więc ten młody chłopak zły zbliża się do moich bagaży i nerwowo sięga po mój paszport. - Proszę otworzyd. Też nerwowo szarpię pasy „świoskiej walizy” (w środku trzy flachy polskiej wyborowej i dwa drągi suchej kiełbasy), ale zanim co, to ten celnik z radością wykrzykuje moje nazwisko: - To pan? Świetnie! Zawsze chciałem pana poznad. Czytam wszystkie pana rzeczy... Bo, wie pan, ja też piszę... Klops. Kto dziś nie pisze? Ale robi mi się cholernie przyjemnie. Na coś się w koocu to moje pisanie przydaje - mnie samemu. Szybka wymiana telefonów, uścisk dłoni - tamten już wie, że w walizie nie ma dolarów ani kokainy, a teraz: szybko, szybko, bo samolot odleci beze mnie w krainę tanich samochodów i jeszcze taoszych kar za wojenne zbrodnie.

Miłe, kochane ple-ple! Kłaniam się nisko, z wdzięcznością, kapeluszem eden marki King Family-Old Bond Street-London do samiutkiej ziemi się kłaniam świetnym polskim reporterom i publicystom z tygodników barwnych kulturalnych, że mi wzory odpowiednie dali, bym swój własny globtroterski materiał wykorzystad tu odpowiednio umiał. Dzięki stokrotne. Miłe, kochane ple-ple! A więc: samolot należał do polskich linii lotniczych i nazywał się Iliuszyn 18 stewardessa szczupła wysoka blondynka uwijała się skrzętnie podając pasażerom gazety następnie z głośników dyskretnie wmontowanych w sufit rozbrzmiał uprzejmy całkiem europejski głos pilota witamy paostwa na pokładzie naszego samolotu podróż do Frankfurtu trwad będzie dwie godziny i piętnaście minut polecimy na wysokości siedmiu tysięcy metrów z szybkością sześciuset pięddziesięciu kilometrów na godzinę życzymy przyjemnego lotu następnie to samo powtórzone kiepską ale czytelną angielszczyzną pasażerowie zapinają pasy i ten Iliuszyn zabiera się do rozpędzania faktycznie rozpędza się niewąsko i kiedy już drży i huczy tak że się mało nie rozwali na kawałki to zaczyna frunąd w powietrzu i frunie ledwie jednak pofruwał trochę spokojnie to zaraz stewardessa zakłóca spokój w jego wnętrzu zaczynając roznosid tace a na tacach jedzenie patrzę tu siedzi Murzyn tam Chioczyk ówdzie Amerykanin w pumpach i koszuli w kratę i wszyscy oni wysuwają z opard foteli poprzedników takie małe stoliczki a stewardessa podaje im tace z tym jedzeniem którego jest w bród mianowicie cztery białe bułeczki duży kawałek masła trzy płaty szynki i kawałek pieczonego schabu ogóreczek polski kwaszony lecz po kulturalno-europejskiemu cieniutki tea czyli herbata w torebeczce marki Ex co w nomenklaturze medycznej oznacza zejście czyli zgon oczywiście cukier chrzan i musztarda

a także pieprz papryka a na deser szklanka soku z jabłek czyli tak zwany płynny owoc w lądowej cenie trzy złote butelka BRAWO POLSKIE LINIE LOTNICZE NARESZCIE EUROPA lecz moją pierwszą myślą, kiedy ona, ta stewardessa żarcie rozdawała, moją pierwszą myślą było wtedy i tu na nic doświadczenia pisarskie światowych naszych reporterów, na nic mi, różnię się od nich już od tego miejsca; kiedy z plastikowych tac bez brzęku talerzyki plastikowe i szklanki w ogromnym usypiającym szumie samolotu zsuwały się miękko do obcych pasażerskich rąk, to moja pierwsza myśl była zrodzona strachem, czy nie trzeba płacid później za to wszystko zjedzone, a przecież nie mam przy sobie pieniędzy, żadnych walut obcych ni rodzimych, i może będzie wstyd na cały samolot, że tu taki cwaniak jedzie, ubrany jak zagraniczny, a taki nędzarz, zjadł i nie ma czym zapłacid, o cholera, myślę sobie, lepiej udam, że mi się wcale jeśd nie chce, chociaż śniadania nie jadłem - przez moment czułem się głupi jak pierwszego dnia w wojsku albo w więzieniu i już kręcę głową, że nie, kiedy ta chuda blondynka tak się nade mną pochyla i uśmiecha swoim wysoko kwalifikowanym striptisowym uśmiechem, kręcę głową i coś bełkoczę też się uśmiechając jakimś naiwnym przedszkolnym wschodnioeuropejskim grymasem - lecz ona już na zawsze widad handlowo-zachodnio nastawiona bierze mnie szybko za absolutnego cudzoziemca i szepcze PLIS, co po angielsku ponod znaczy straszną uprzejmośd i serwuje mi błyskawicznie niebieską tacę z uprzednio wymienionymi potrawami. Wtedy odbija mi równie błyskawicznie treśd paru w życiu przejrzanych numerów tygodnika „Przekrój” i gram na całego: SĘKJU, to też jest uprzejme po angielsku, żrę nic się już o nic nie martwiąc, bo reporterzy najwięksi pisali, że linie lotnicze karmią i się ludziom bardziej lot opłaca niż jazda, bo się mogą porządnie przy okazji najeśd. Drobiazg. Lecz taka była pierwsza moja myśl, takie pierwsze strachliwe doznanie - bo, myślę, pierwsze doznanie to jest zawsze strach, a życie mnie nauczyło, że za wszystko się płaci. I druga myśl, drugie doznanie, już nie tak prymitywne, chod też wynikające z życiowych doświadczeo: to było pierwsze w życiu żarcie za niemieckie pieniądze. Polskie żarcie, ale już za niemieckie pieniądze, bo wliczone przecież w koszt biletu. Nakarmili mnie pierwszy raz. Dali mi śniadanie. Za darmo. Za nic. Z dobrego serca niemieckiego. Z gościnności szczerej i czystej. Ach, jak miło, myślę sobie, jacy szczodrzy i kulturalni ci Niemcy! Już nawet nie chodzi o to, że mają ze mną interes, że zarobią na tej mojej książce kupę marek, przy której ten „koszt biletu” jest zerem. Staram się przecież byd wdzięcznym zaproszonym, nie dostrzegad, jeśli można, zimnych prawideł rzeczywistości. Dobrze mi z tym, przynajmniej na razie. Więc to druga myśl. Trzecia - to już nie myśl, to smak, przypomnienie smaku. Zamierzchłego, sprzed dwudziestu siedmiu lat. Wtedy po raz pierwszy jadłem niemiecki chleb. Wrzesieo, rok trzydziesty dziewiąty. Słoneczny dzieo. Warszawa. W mojej dzielnicy Powiśle ruiny zburzonych domów parują rudym, duszącym pyłem. Ja jeszcze mam dom. Dopiero pięd lat później wykooczą mój dom i wszystkie domy na Powiślu. Wtedy będę już wiedział, co to znaczy dom. Teraz, we wrześniu jestem szczeniakiem, dla którego to pojęcie może nie istnied. Matka jest wszystkim. Ale umiem już odczuwad głód. Ten mój kochany kolega będzie mi wierny przez wiele następnych lat. Jesteśmy oboje z matką głodni. Nagle krzyk rozlega się na ulicy Radnej: NA BROWARNEJ NIEMCY DAJĄ CHLEB! Więc biegniemy tam w tłumie spoconych bab, woo zakisłego brudu szeleści w powietrzu. DAJĄ CHLEB. NIEMCY.

W sierpniu tego samego roku leżałem z krasnalem o czerwonych polikach rozmazanych od pocałunków (zginął w Powstaniu pod gruzami pięciopiętrowej kamienicy i dla mnie wtedy była to najboleśniejsza strata) na tapczanie, był ranek, matka pudrowała się przed lustrem, widziałem jej plecy i uniesioną rękę z prześwietlonym słonecznie puszkiem, drgającym lekko, spytałem, bo ciekawośd życia dręczyła mnie strasznie: - Mamusiu, czy na świecie jest tylko Polska? - Nie - odparła matka nienaturalnym głosem, bo twarz miała dziwnie przed lustrem wykrzywioną dla sprawdzenia, jak co dzieo, swojej urody - nie, są jeszcze inne kraje, gdzie ludzie mówią zupełnie innymi językami, bardzo dużo jest obcych narodów... Nie mogłem tego sobie wyobrazid; ale na wszelki wypadek zapytałem: - A jakie są te obce narody? No... na przykład... Niemcy... - wybełkotała matka, przekrzywiając inną częśd twarzy do lustra. Na tym skooczyła się rozmowa, ktoś wszedł, dowiedziałem się tyle, że są Niemcy, nikt więcej, tylko Polska i Niemcy, i oto miesiąc później zobaczyłem żywych, prawdziwych Niemców, takich jak inni ludzie, starszych siwawych facetów w mundurach bez jakichś tam srebrzystych odznak i bez medali i może właśnie dlatego, że te mundury takie były proste i zwyczajne, odczułem na ich widok okropny strach. Już nie dziecinny. To był pierwszy dorosły strach. Niemcy stali na wojskowej ciężarówce wyładowanej chlebem i rzucali okrągłe ciemnobrązowe bochenki w tłum wyciągający ruchliwe ręce. Rzucali sprytnie, z wrodzonym widad poczuciem sprawiedliwości - nikt nie dostał dwa razy. Matka moja też schwyciła taki chleb. Wtedy ja, przeniknięty nagle tą bijącą z ciężarówki sprawiedliwością, wyciągnąłem ręce, chod wówczas ledwo czubkami palców dosięgałem piersi wrzeszczących bab. Tam wszakże, w górze, była sprawiedliwośd, przecież byłem mimo wszystko człowiekiem, a najprostsza logika wskazuje, że każdy człowiek, mały czy duży, potrzebuje jeśd, więc Niemcy wtedy zaśmiali się na swojej ciężarówce i podali mi z trudem chleb, z trudem, ponieważ baby nie tylko wrzeszczały PANIE, DAJ PAN TU, albo, jak która bystrzejsza BITTE BROT, HERR! lecz ten bochenek do mnie wyciągnięty próbowały za wszelką cenę po drodze przyłapad, jak piłkę w grze DWA OGNIE. Staliśmy tam do kooca, aż chleb się rozszedł, z ciekawością przypatrując się Niemcom, nawet matka nigdy przedtem nie widziała Niemca, ciężarówka odjechała wznosząc różowy pył pokruszonych cegieł i ludzie zaczęli się rozłazid, komentując ten dobry Niemców czyn, KTÓRY IM W NIEBIE BĘDZIE POLICZONY, jak powiedziała jedna baba, a jak odjechali już na dobre, dodała: ŻEBY WAS GROM Z JASNEGO NIEBA SPALIŁ i wtedy jeden pan tramwajarz powiedział: - Ludzie, rozłamcie ten chleb, to coś tam znajdziecie! I wtedy każdy zaczął dłubad w swoim chlebie, jakby złota się spodziewając, a tam pleśo była, skawalona i twarda, zielona ciemno jak poszycie lasu. Wtedy ludzie rzucili bochenkami w bruk, dużo chleba na ziemi leżało, lecz niektórzy i to podnosili, jedni rzucali, drudzy przyczajeni natychmiast podnosili, a moja matka powiedziała: - Chodźmy stąd szybko, obejrzymy w domu.

Tam się pokazało, że tylko mój bochenek był dobry, ani śladu zepsucia, nic, wąchali go wszyscy po kolei i zaczęli powolutku, niby dla spróbowania jeśd, aż nareszcie każdy złapał sporą pajdą i zeżarł, jakby go parzyło, ostrożnie a szybko. Powiem prawdę: ten chleb niemiecki smakował mi bardzo. Od początku widad miałem szczęście do Niemców. Gdyby nie to, że zastrzelili mi ojca, jednego wujka zatłukli na śmierd kijami, drugiemu obcięli uszy, parę osób z rodziny zamęczyli w obozach, a resztę, oprócz matki, rozwalili w Powstaniu - gdyby nie to, powtarzam, to pewnie wszystko między nami byłoby w porządku. mijamy teraz granicę Czechosłowacji mówi z głośnika pan lotnik i powtarza to po angielsku zająkując się trochę ale to nikomu nie przeszkadza zagraniczni czytają gazety podróże wszak dla nich to betka TIME IS MONEY ważne dolecied na czas tam we Frankfurcie interes pewno jakiś czeka albo pies któremu warto będzie postawid marmurowy nagrobek pisali przecież o takich sprawach nasi najlepsi idealnie zorientowani reporterzy globtroterzy ja tylko patrzę przez okienko tam w dole górki Karkonosze czy coś takiego byłoby mi przyjemnie gdyby Karkonosze zjeździłem je całe rowerem i zdeptałem trampkami ale nim wyjrzałem to ten samolot przeleciał pewnie z pięddziesiąt kilometrów więc tam w dole już mnie nie było stewardessa nadal ma mnie za cudzoziemego roznosi soki Plis sękju taka jest nasza polska rodaków rozmowa znowu trochę minut wąska ta Czechosłowacja mijamy granicę niemiecką mówi pan lotnik w polskim i angielskim nareszcie jak przed startem roznosi stewardessa cukierki żeby szło do buzi więcej śliny żeby ktoś się przypadkiem od zmiany ciśnienia nie porzygał i zapiąd pasy i nie palid LĄDUJEMY WE FRANKFURCIE NAD MENEM BUNDESREPUBLIK DEUTSCHLAND krótko trwała droga z POWIŚLA, Z rogu Browarnej i Radnej do tego obcego miasta. Dwadzieścia siedem lat w dwie godziny i piętnaście minut.

II. FRANKFURT: PRZESIADKA
Teraz leżę na miękkim materacu (gąbka i specjalne sprężyny - majowa chmurka) w pokoju numer trzy małego prywatnego hoteliku (to się tu nazywa „Pension”) i próbuję podliczyd resztę dnia od lotniska we Frankfurcie do teraz, ale to nie wszystko, jeszcze mnie czeka kolacja z moim tłumaczem w którejś z lepszych restauracji Monachium, na koszt wydawcy, oczywiście ta powitalna kolacja, jakżeby inaczej. W Monachium, bo tu jestem, Frankfurt był tylko półtoragodzinnym etapem, nie wyszedłem z lotniska, drobna i miła pani z biura obsługi podróżnych odnalazła mnie szybko pośród Murzynów, Chioczyków i Amerykanów - nie dlatego, bym jako człowiek z „komunistycznej Polski” miał inny, czwarty kolor skóry, lecz poznała mnie po maszynie do pisania, którą ze sobą targałem, a powiedziano jej telefonicznie, że przyleci pisarz z Polski, nikt tam akurat nie miał przy sobie maszyny, pani odznacza się bystrością, za to jej płacą, więc... - HERR BRIŚT? - zapytała, i to był dla mnie szok, pierwszy raz usłyszałem swoje nazwisko tak zniekształcone, bardzo, okropnie mi się nie spodobało, Jezus Mario, jak można tak psud to najbardziej zrośnięte ze mną słowo!

Głupia mina. Briśt, cholera jasna. Ale byłem kiedyś bokserem, trochę refleksu zostało, udaję, że tak się właśnie nazywam, że to nic, przecieżem globtroter, lot do enerefu dla mnie betka, od lat przywykłem do briśta, brajczta i rozmaitych łamaoców światowych, więc przyjmuję grę, po raz pierwszy mam poważną zagraniczną, niemiecką grę, spokojnie uchylam kapelusza i odpowiadam, a to słowo przeżyłem, jakby mi w ustach żaba pękła: - Ja. To już nie byłem ja, ale ona o tym nie wiedziała. Teraz już spokojnie powtarzam: - Ja. I pochylając się ku niej lekko, bo niska, pytam grzecznie: - Bitte? Ale tu znów sprawa na ułamek sekundy staje się niepoważna, bo od dziecka nauczyłem się ceny słów, one dla nonie są jakby ludzie, żyjąc w Polsce, żyję bardziej chyba w paostwie moich polskich słów, i przeraziłem się i zaciekawiłem, co tu będzie bite? Kto będzie bity? Za co? Czym? Kijami może, jak mój biedny wujek? Też go Niemcy bili, aż umarł, i widziałem jego śmierd na domowym łóżku, pamiętam jego ciało nabrzmiałe jak zielono-krwawy mięsisty pęcherz, zrzucili go z ciężarówki przed domem i odjechali gazem, tylko zieleo mundurów mignęła (Grodzisk Mazowiecki, miasteczko 30 kilometrów od Warszawy), a dlatego to wszystko, że był chory na serce i ZA WOLNO KOPAŁ OKOPY, sąsiadki: uuuu..., ciotka po lekarza, przyszedł, KAŻDA KOŚD ZŁAMANA W KILKU MIEJSCACH powiedział, szykujcie trumnę, wujek puchnął coraz mocniej, nikt nie płakał głośno, jakby bojąc się przestraszyd śmierd, a mnie nawet ciekawiło patrzed, jak ta głowa wujka Stefana zmienia się w ogromny zgniły arbuz i wujek Stefan leży metr pięddziesiąt pod gliną na małym cmentarzu, a ja dziś stoję z całymi kościami w KRAJU RODZINNYM tych z ciężarówki i nie rzucam się na nikogo i nie biję, chod właściwie by należało, dla SPRAWIEDLIWOŚCI, którą tak trudno doścignąd po tylu latach... Po tylu latach mam kretyoski uśmiech na twarzy, uprzejmiutki i przymilny uśmiech gościa - ale to nic, myślę sobie, do czasu, przecież słowo nie przestało znaczyd tego, co znaczy w moim polskim języku, tylko dlatego, że przypadkiem znalazłem się w obcym kraju: bite jest bite, znam tylko jedną ceną słów, i kiedy podszedł do tej pani jej pomocnik, młody przystojniak w czarnym munduro-garniturze, nasadziłem mu na kark, w miejsce bezczelnej wygolonej twarzy zgniłą maskę wuja Stefana, aż wstrząsnął mną widok żywego ciała z martwą zgnojoną ZA NIC głową, otrzeźwiło mnie to, pomyślałem: TEGO CZŁOWIEKA NIE MÓGŁBYM ZABID, nawet gdyby chodziło nie o wuja Stefana, a o kogoś dla mnie ważniejszego, o mojego ojca, tak, otrzeźwiło mnie to, ciekawe tylko, dlaczego nic nie otrzeźwiło tamtych ludzi na ciężarówce sprzed dwudziestu dwu lat. Sprawa zaczęła byd niepoważna, miła pani i jej pomagier przemawiali do mnie od paru chwil, dużo słów wyrzucili z siebie W PIĘKNYM JĘZYKU GOETHEGO, jak mówią nasi wysoko kształceni humaniści, aż zorientowali się, że niechętnie chwytam ich tok, więc zaczęli próbowad w innych językach, które zawodowo znali: inglisz? francozisz? - pytają, a ja kręcę głową, że najn, więc pytają, po jakiemu jeszcze potrafię, prócz polskiego i złego niemieckiego, żeby mogli ze mną omówid powierzone im sprawy mojej dalszej podróży.

- RUSISZ - powiadam, i zamilkli, wywalili gały, zaraz potem uśmieszki pełne zażenowania, najn, najn, oni nie znają rosyjskiego, kontrakt pracy tego języka nie wymagał. Szkoda, myślę, to mogłoby wam dużo dad w przyszłości. - Russisch? - wtrąca z boku starszy, siwy i przygarbiony pan, który okazuje się byd tragarzem. „Okazuje się byd”, ponieważ o ile na pierwszy rzut oka odróżnię łódzkiego czy warszawskiego tragarza od tak zwanej reszty społeczeostwa, o tyle pan tragarz frankfurcki zaliczałby się u nas z wyglądu do grupy pracowników wyższego nadzoru inżynieryjnego. Co tak nagle podniosło w moich oczach jego rangę zawodową i społeczną? Mydło i woda. Mydło i woda - powtarzam raz jeszcze, ażeby wbid do łbów rodzimym brudasom, jaki to ważny argument ideologiczny. Przecież te gadki o superwysokiej stopie życiowej Niemców zachodnich, te mity zasiewane w grząskich mózgach naszych idiotów kawiarnianych przez zidiociałych od zbyt wysokiej stopy życiowej reporterów-globtroterów, przecież te mity, powtarzam, rodzą się PRZEDE WSZYSTKIM z nieznanego w kraju na co dzieo, a tak cholernie fascynującego, porażającego polski intelekt czaru MYDŁA I WODY. Pan tragarz frankfurcki miał na sobie elegancki niebieski kombinezon, koszulę z białym kołnierzykiem i krawat, a także lśniąco wyczyszczone buty. Był to jeden z kilku tragarzy na lotnisku. Kilku, a nie kilkunastu czy kilkudziesięciu, chod lotnisko duże, tak ze cztery Okęcia naraz... Więc tych paru tragarzy wyglądało tak samo ładnie jak ów chwalony. A nie jest ich wielu, bo nie ma co nosid, bo po co nosid, jak są specjalne taśmy z rolkami, kładzie się walizę i ona sama jedzie... Głupstwa, cholera jasna, głupstwa dla nas, ale nie dla człowieka, który ma całe życie nosid ciężkie walizki. Dlaczego on ma byd nieogolony, brudny, jakby spał na śmietniku, i dlaczego ma dźwigad walizki? To, że jest tragarzem, niczego nie przesądza. Zawód może byd ciężki, ale praca lekka. Paradoks? Taki sam jak to, że ktoś tam leci na księżyc, a nasz tragarz wygląda jak zmora: straszy podróżnych, ciesząc ich jednocześnie - siłą rzeczy muszą czud się lepsi, skoro taki obrzępała, zaropiałęk przy nich się pęta. Leżę na tym aż nieszczerze miękkim materacu w „Pension Regner”, München, Georgenstrasse 15, i nie wiadomo dlaczego okrutnie mi żal polskich tragarzy. Chce mi się śmiad: na cholerę mi polscy tragarze? Co mnie obchodzi, że „ustępują wyglądem zewnętrznym” jakiemuś tragarzowi z NRF? Że się więcej męczą? Że szybciej korkują na serce? Zdumienie. Coraz większe, niemożliwe do opanowania. Zdumienie. Tragarz. Ja. My. PIERWSZY RAZ POWAŻNIE MYŚLĘ O SOBIE JAKO O POLAKU. Obchodzi mnie ten nieważny z pozoru, nie mający większego znaczenia dla GOSPODARKI NARODOWEJ brud osobisty tragarza. Myślenie nie jest głównym zadaniem tragarza. Właściwie wolno mu wcale nie myśled. Ale nie wolno nie myśled o tragarzu tym, którzy tragarza zatrudniają. Jeśli wpadli na pomysł, żeby go zatrudnid, to powinni wpaśd na drugi genialny pomysł: kazad mu się umyd. Sprawdzad codziennie, czy się umył. Przyzwyczaid go do mycia. ZMUSID. Mydło i woda to nie jest sprawa zależna od stopy życiowej. Wydatek ten w budżecie wcale się nie liczy. Natomiast CZYSTOŚD I BRUD to są argumenty ideologiczne. O nas się mówi, że jesteśmy brudni. Najwyższe osiągnięcia w sztuce i nauce tej opinii nie zmienią, jeśli tragarz na dworcu będzie wyglądał nieświeżo. Zaklinowałem się. Myślę wciąż o tym samym. Bo to mnie boli. Parę godzin w obcym kraju i wszechwładny, atakujący ze wszystkich stron ból, bo wszechwładna, osaczająca ze wszystkich stron jest tutaj czystośd. Widzę twarz skrzywioną ironicznym grymasem, twarz kolegi dziennikarza świetnego, który myje nogi raz na miesiąc razem ze skarpetkami: „Ale to przecież kraj faszystów, naszych odwiecznych wrogów, to politycznie podejrzane Stawiad ich za przykład...” A potem ten

palant powie, tak jak kiedyś powiedział: „Przypomnij mi, żebym kupił pastę do zębów, bo już, cholera, od tygodnia zapominam”. I znów zapomni, jak kiedyś. Tak miło przecież kawę pid i rozmawiad o literaturze w klubie Związku Literatów, cóż z tego, że obok w kiosku trzydzieści gatunków mydła toaletowego i góra tub z pastą do zębów. Jak mi ktoś powie, że daję przykład kliniczny, niech w tej chwili zajrzy pod stolik, na którym błyszczy nowoczesny telewizor, albo niech odsunie trochę swój tapczan lub obrazek na ścianie. I niech nie narzeka na swoją stopę życiową. Tu, w klinicznie czystym „Pension Regner” wiem: jeśli mamy CHLEB I MYDŁO, to reszta tylko od nas zależy. - Russisch? - zapytał tragarz na lotnisku frankfurckim. - Da. - Ją niemnożko gawariu po ruski - mówi on z trudem wyraźnym, zastanawiając się nad każdym słowem. I tłumaczy z uśmiechem trochę zażenowanym: - Patamu, szto ja był w Rassiji... i w Polszy karotko... Wajna, ponimajesz. - Panimaju - odpowiadam i patrzę uważnie na tego niskiego faceta. Jak on wyglądał w mundurze? Co on tam robił w Rosji, że dotąd nie zapomniał tych niewielu słów? Musiał mied czas, żeby się nauczyd, musiał mied z kim rozmawiad - Więc może był w niewoli? A co robił podczas krótkiej wizyty w Polsce? Ta jego stara, już nieźle zmarszczona twarz uśmiecha się teraz przymilnie, sympatyczne oczy dużo rozumiejącego człowieka przyglądają mi się z aprobatą. On aprobuje fakt, że się tu znalazłem. Z odrobiną lekkiego, skrzętnie ukrywanego zdziwienia on aprobuje fakt, że ja dotąd żyję. Bo tego nie potrafił już ukryd - patrzy na mnie jak na starego znajomego, jeszcze z czasu wojny, o którego smutnej śmierci krążyły pogłoski. Byd może właśnie on miał do tej śmierci doprowadzid,- a chod mu przeszkodzono, to przecież finał powinien nastąpid samoistnie, skoro go długo zapewniano, że tak POWINNO BYD. Dogaduję się z tym facetem, on jest teraz moim tłumaczem, więc wyjaśnia się sprawa dalszej podróży, pan i pani z biura obsługi także są zadowoleni. Pytają, w jakim celu do Monachium jadę. Pytają, bo sytuacja stworzyła się dośd familiarna, inaczej by nie śmieli. Mówię, że wydawca, książka... Ciekawi ich tytuł. Tłumaczę szybko, nie wiem, czy zgodnie z zamierzeniami Janusza von Pileckiego: „Dancing in Hitler's Hauptquartier”. Znów dziwne ich miny. Denerwują mnie. Język rosyjski ich dziwi, słowo HITLER ich dziwi. Te miny proponują, żeby po rosyjsku nie mówid, Hitlera nie wspominad. Ale przecież z grzeczności zawodowej coś muszą powiedzied. - To o wojnie? - pytają. -I Nie, to o DZIŚ, wynikającym z wojny. Albo nie rozumieją i udają, że rozumieją, albo odwrotnie. W każdym razie coś na pewno udają. Kiwają smętnie głowami. Przepraszają, odchodzą. Zostaję sam. Ten dworzec lotniczy piękny, prawie pusty, i ja w środku, pod niskim dachem. Więc fakt, jestem w Niemczech. Dużo lat po terminie przyjazdu, jaki mi wyznaczyli Niemcy. Nie chcę o tym myśled. Nie mogę uwierzyd. Nie, że teraz jestem- Ale że mogłem byd przedtem. Dawno. Dawno. Mam trzydzieści marek przy sobie. Kupuję paczkę

papierosów Milde. Jedna marka. Pierwsze wydawanie niemieckich pieniędzy. Palę. Noga na nogę, ruszam palcami w bucie. Moja noga, mój but. Kupiony w alei Wyzwolenia przy placu Zbawiciela.. Tydzieo temu, trzysta, pięddziesiąt złotych. Myślę mętnie i głupio, jak chory. Prawda, rano przed wyjazdem 39 stopni gorączki. Polska coroczna grypa. Ale uważaj, nie myśl, że bredzę bez sensu. Ta wodnista gadka o fajkach, o butach, o grypie, o mnie - przysięgam, potrzebna mi teraz, tu we Frankfurcie nad Menem. Muszę myśled o sobie. Ja to też trochę Polski. A mogłoby byd trochę Niemiec. Mam trochę inną sprawę z Niemcami niż każdy z was. Dlatego tak cackam się z sobą, dlatego tak siebie lubię. Dlatego tak przeżywam tę drobną podróż. Dlatego tak cholernie mocno odczuwam moją polskośd. I BO MOGŁEM BYD NIEMCEM. Ojciec ojca był Niemcem. Ojciec matki był Niemcem. Matki rodzona siostra też chciała byd Niemką. Podczas wojny dziadkowie już nie żyli. Ta siostra żyła.. Moja ciotka, Niemka. Trochę o niej: w okupację mieszkała w J., miasteczko nad Bugiem. Tam miała majątek. Willę na Sadybie i dom na Stępioskiej w Warszawie zajmowały córki. Ciotka bogata, jak widad. Jej drugi mąż, oznaczę go Z., bo jeszcze żyje staruszek, był dowódcą małego, ale sprytnego oddziału partyzanckiego. W roku 1943 Niemcy rozlepiali goocze listy z nagrodą za jego głowę. Ciotka z tym Ż. właściwie od przedwojny nie żyła z całkiem osobistych względów. Przyjeżdżał do niej co tydzieo pułkownik niemiecki z paroma oficerami i tam w J., w pałacyku o murach grubych na metr, odbywały się rozmaite wesołe bale. A na górze na strychu ciemnym z małymi oknami, wysprzątanym pięknie i nieźle umeblowanym, miał swoją stałą siedzibę ten fajny Ż., mój wujek. W 1939 roku mój stary poszedł na wojnę jako polski żołnierz. Wzięli go do niewoli, wylądował w stalagu, w miejscowości Bettingen, w Lotaryngii. Dnia 20 lipca 1944 roku podjął z pięcioma kolegami próbę ucieczki, żeby przedrzed się za linię frontu i do Polski wrócid z karabinem. Mam przy sobie jego zdjęcie w mundurze i list od chłopów francuskich, świadków zdarzenia. Data: 24.7.44. Podpis: Joseph Bassompierre, Bettingen No. 50, post Gehningen, Lothringen. Bo podobno nie wolno zabijad jeoców wojennych w ucieczce, nie wiem, mówiono, że taka konwencja istniała. Tych pięciu i mój stary przepływali rzekę Mozelę. Niemcy grzali po rzece z karabinów maszynowych. Kula trafiła mojego ojca w tył głowy, kiedy wynurzył się, żeby złapad powietrza. Zabity i utopiony. Osiem kilometrów dalej wyłowiono ciała tych Polaków: Chłopi ich wyłowili, pochowali na cmentarzu w Bettingen. Ten J. Bassompierre to zrobił, dobry człowiek. Ciekawe, czy jeszcze żyje. Może mógłby coś o moim ojcu powiedzied, bo ; ja nic o nim nie wiem, nie znam go wcale, miałem trzy lata, kiedy szedł na wojnę, wieczór był, spałem, matka chciała mnie zbudzid, żebym tatusia pocałował, ale on nie pozwolił, powiedział: ”Szkoda go wybijad ze snu, potem nie będzie chciał zasnąd, zresztą niedługo wrócę”. Takie są ostatnie pożegnania. Tego nigdy nie daruję. Ale ciotka. Niemcy męczyli moją matkę, żeby stała się Niemką. Ciotka nigdy jej na to nie namawiała. Takie były jej słowa: „Jeżeli twój mąż poszedł walczyd z Niemcami, bo się czuje Polakiem, i ty się czujesz Polką, to nie wolno ci byd kimś innym z żadnych powodów”. Matka moja ukrywała się półtora roku, bo chcieli ją wywieźd do obozu. Można było ukryd się w Warszawie. Ale trudno ukrywad się z dzieckiem. Wiedzieli, u kogo jestem. W 1942 roku wzięli mnie, żeby zrobid NOWEGO NIEMCA. W białej, prawie szpitalnej sali było sześcioro dzieci o jasnych włosach i ze sprawdzoną krwią. Po tygodniu tamte wywieziono do Niemiec, do specjalnej szkoły NADLUDZI. Mnie wykupiła ciotka, Niemka, za ogromną sumę dolarów. Przykre: dzięki Niemce i dzięki dolarom zostałem Polakiem NA NOWO.

Banalne pytania tu na lotnisku frankfurckim; co się stało z tamtymi dziedmi, czy jeszcze żyją, czy spotkam któreś z nich, nie wiedząc, rzecz jasna, że to mój dawny kolega, czy ja bym jeszcze żył, gdybym wtedy znalazł się w Niemczech, czy spotkam kogoś, kto zabił mojego ojca, nie wiedząc, rzecz jasna, że to on zabił, i kim ja byłbym właściwie, gdyby wtedy... Mam wrażenie, że moja sprawa z Niemcami jest trochę inna niż sprawa każdego z was. Dlatego wolno mi patrzed na mój zamszowy but, ruszad palcami w bucie, cieszyd się, że żyję i te palce żyją, ruszają się, i myśled długo, leniwie, rozwlekle, gdzie kupiłem moje polskie buty, i ile za nie dałem, a kosztowały trzysta pięddziesiąt złotych i zostały nabyte w Warszawie, w alei Wyzwolenia.

Teraz jestem w Monachium, mały czysty hotelik, materac denerwująco miękki. Zastanawiam się, dlaczego opuszczając poczekalnię frankfurcką podszedłem do tragarza znającego pięd słów na krzyż po rosyjsku i powiedziałem: „Do swidanja”. I dlaczego bez żadnego zastanowienia podałem mu grabę. Taki wrodzony polski gest - jak się z kimś chwilę pogada, to zaraz mu trzeba piątkę zaserwowad. W tym wypadku to mogło byd głupie, zwłaszcza jak się o tym pisze. Nie? Taka puenta humanistyczna, że teraz to właściwie nie ma o co mied żalu, zwłaszcza do tragarza. Przecież jakby był wtedy szarżą, to teraz by nie był tragarzem. Czyli, że może niewinny jak lilia. Ale może ta rączką, której dotknąłem, gdy była młodsza i silniejsza, kogoś zadusiła. Może nawet nie z przyczyny rozkazu, może tragarz też krył w sobie nieco sadystycznej rafinady i kropnął kogoś dla czystej przyjemności. Nie wiem. Bez sensu takie zastanawianie się nad niczym. Dałem mu rękę, bo zagadał bliskim mi językiem.

Patrzę w sufit, palę tego Milda, czekam na tłumacza mojej książki, pana Janusza von Pileckiego. Janusz. Pilecki. I VON. To też może byd dośd ciekawe.

III. RAJ SAMOCHODOWY
Miłe, kochane ple, ple! Samolot frankfurckiej Lufthansy jest już prawdziwie europejskim polotem (pojazdem latającym), nawet markę ma brzmiącą smacznie-zachodnio: VISCOUNT. Tym się leci bez wstrząsu, bez hałasu, atmosfera ponadto staje się poważna z powodu KONIECZNOŚCI porozumiewania się ze stewardessą za pomocą PLIS-SĘKJU, a takie plissękju nie udawane to już zupełnie normalne, rzeczowe, please-thank you, co nie oznacza nic innego, jak proszędziękuję, tyle że gorzej brzmi. Miłe, kochane ple, ple! Frunę sobie oto z Frankfurtu do Monachium, które też głupio brzmi, bo MINSIEN: A frunąc żrę. Ślicznie zabrzmiało, zabrzmi lepiej, jak się to szybciutko wypowie, przed lustrem, z kulturalnym wyrazem twarzy, pełnym skupionej uwagi, jakby się człowiek zwracał do ministra. Nikt się jakoś przez głośnik nie odzywa po niemiecku i angielsku, żeby natrętnie przypominad, dokąd lecimy. Więc sobie cicho lecimy nad gościnną ziemią niemiecką, a tam w dole domki ustawione porządnie, nie tak jak u nas. PORZĄDNIE. Rzędy, kwadraty, koła - równiutkie wszystko, lśniące dachówką czerwoną albo białą jak słooce blachą. I tak myślę: dlaczego u nas, jak latałem do Rzeszowa, to się przyglądałem, wszystko jest jakieś takie porozrzucane, rozpierzone, tu

dom, tu stodoła, tu znów wielkie coś sterczy, że nie wiadomo co, a psuje cały krajobraz, aż przykro, szczęściem samolot szybko leci i zawsze widoczek ładniejszy podpadnie. Dlaczego taki bajzel zabudowy? Pytania sobie zadaję, nie żądając wcale odpowiedzi, przecież wiem: cośmy zbudowali, to nam zawsze ktoś rozwalił. Tak od paru wieków. Ale myślę sobie naiwnie, że za każdym razem, jak się na nowo stawia, to trza by stawiad porządnie. Jeden koszt, jedna praca. Tylko głowy troszeczkę trzeba. I smaku. Nasz pracowity i utalentowany ludek prywaciarzy opstrzył wszystkie miasteczka i miasta czarnymi punktami dachów z papy, ustawionymi jak klocki wyrzucone z worka przez chore dziecko. Cóż, ledmy dalej, nikt nikogo nie woła. Dla porządku rejestruję, żeby jakiś Pacarewicz z tygodnika „Figle Wielkiego Półświatka” nie pomyślał, że ten lot zmyśliłem - rejestruję: więc jadłem. Łosoś, kurczak, szynka, kawa, sok. A kiedyś byłem zaproszony w odwiedziny w dom jednego z naszych reżyserów fabularnych kategorii I (dzielą się ha kategorie, jak knajpy), i tam widziałem flachę wody kolooskiej o nazwie Nonchalance. Więc teraz, kiedy wszedłem do łazienki samolotowej i zobaczyłem flachę wody kolooskiej Nonchalance, stojącą bezkarnie i bezpiecznie na publicznej półce, to mi się zaraz przypomniało, co żony obecnych wówczas reżyserów mówiły o tej wodzie, że w komisie kosztuje piędset złotych, i miałem cholerną chęd tę wodę ukraśd, nie dlatego, że taka fajna, tylko że taką fajną u nas ma cenę, a najwięcej dlatego, że jej nikt dotąd nie ukradł. Przecież ci latający wciąż w te i nazad Japooczycy, Hindusy i Amerykanie powinni wpaśd na pomysł, że jak coś tak drogo kosztuje, to się może w domu przydad. Mało sprytni. Albo żony mniej wymagające. Nie ukradłem: flaszka miała kształt wielkiego jaja. Kłamię: nie ukradłem, bo jako złodziej bez kwalifikacji spróbowałem sobie wyobrazid reakcję okradzionego. U nas taka kradzież to byłby dowcip. Kierownictwo samolotu musiałoby pewnie wystawid protokół w sześciu egzemplarzach z dokładnym wyszczególnieniem okoliczności kradzieży i podpisami trzech świadków, co już jest bez sensu, bo świadkiem faktu byłby tylko złodziej, dalej - te egzemplarze wpłynęłyby pewnie do jakiejś komórki nadzorującej wyposażenie samolotów w wody kolooskie, odbyłoby się specjalne posiedzenie komisji analizującej przyczyny, w rezultacie wód w samolotach więcej by nie było, albo w najlepszym razie nad kranem zawisłyby wielkie napisy, zamówione uprzednio w spółdzielni pracy plastykówliterników, donoszące groźnie po polaku i angielsku, że wód kraśd się surowo zabrania, a jak kto ukradnie, to mied będzie kolegium karno-orzekające. Ze swej strony proponuję dla Polaka-pasażera karę trzech miesięcy aresztu, natomiast dla cudzoziemca przepadek całego mienia. Nie ukradłem, bo co za frajda bez takiego, jak wyżej opisany, efektu. Stewardessa, stwierdziwszy brak flaszki wody kolooskiej, wyjęłaby natychmiast z podręcznej szafki następną flaszkę - i zabawę trza by zaczynad od nowa, a kiedy ja znów, będę leciał tym samym pudłem, kto wie... Pewnie, korzyśd, bym miał, i w gruncie rzeczy szkoda. MONACHIUM. Ląd. Teraz już naprawdę jestem w Niemczech. Brzydszy ten dworzec lotniczy niż frankfurcki. Ale to nic, w tym mieście przecież dzisiaj będę spał. Wysiadka. Czuję się samotnie. Bardzo samotnie. Sam sobie wydaję się śmieszny, z tą walizką ze świoskiej skóry, z małą maszyną do pisania, z parasolem... Stop. Gdzie jest parasol? Rany boskie, pierwszy parasol w życiu! Taki chciałem byd cholernie europejski i kupiłem ten figusowski idiotyzm za trzysta siedemdziesiąt złotych dzieo przed wyjazdem. Został w polskim samolocie. Może mi kto odeśle, będę czekał do kooca życia.

Stoję. Celnik szwargocze. WODKA, CIGARETEN,. DOLARS. Kręcę głowę, że NAJN. Puszcza mnie wolno. Podróżnicy, co ze mną, już wyszli. Zbieram graty i lezę do wyjścia. Wtedy pan w średnim wieku i płaszczu żółtym wielbłądzim zbliża się i mówi, pierwszy raz od wieków zwykłym ludzkim językiem: - Przepraszam bardzo, czy to pan Brycht? A ja do niego: - Nareszcie! Nareszcie człowiek! Panie, przecież tu skonad można z tymi językami. Pan Pilecki; prawda? Mój tłumacz. On mi tłumaczy, książkę. Łączy nas zarobek na tym tekście. Więc lubię go. Mocne ściskanie ręki. On się dziwi, że mnie już Niemcy zmęczyli, przecież lecę dopiero parę godzin, przecież jeszcze nie byłem w Niemczech. Ano, nie byłem.

To wyjście, pierwsze wyjście na obcy ląd. To NOWE, bijące z nieba i ziemi, powietrze zmieszane z inną barwą, z wonią NOWEGO. Ile książek, przeczytanych o innych krajach! Ile filmów, ile reportaży!, Ile opowieści kolegów, ludzi na co dzieo znanych, ile wyobrażeo, mitów i pragnieo. A ją nigdzie nie byłem. Nigdzie. Nawet w Bułgarii na handlarskiej wycieczce. NIGDZIE. Tylko Polskę znam jak własną rękę. Już stopiłem się z Polską. Znam kopalnię, hutę, elektrownię i rzeźnię. Wszędzie tam pracowałem. Znam szpitale, wojsko i więzienia. Miasta, redakcje, wioski. Internaty. Hotele robotnicze i orbisowskie. Gdzie nie mieszkałem! Na jakich wyrach i pryczach nie spałem w tej mojej Polsce! Już w tej Polsce się roztopiłem. Już zacząłem ginąd w tej Polsce, już traciłem o niej pojęcie. Już tak była mną, już tak ze mną była, że przestawałem ją dostrzegad. Już zaczynałem byd zły. ZŁY. Że za dobrze ją znam, i że NIC Z TEGO NIE WYNIKA. Kiedy rzucono mnie w kopalnię, w bebechy Polski, a dawno to było, dawno - chciałem zwiewad kajakiem do Szwecji. Przez morze, sam, wiosełkiem do wolności. Ukradkiem radia słuchałem. TAMTEGO radia. Marzyłem o WOLNYM ŻYCIU, z dala od tych, którzy mnie leją. Ale było to jeszcze przed pisaniem. Człowiek bez zawodu. Półczłowiek. Nawet tam, w kraju marzeo, mogłem mied tylko półwolnośd. Ale miłośd mnie uratowała. Miłośd zawsze ratuje. Miłośd do słów. DO POLSKICH SŁÓW. Przecież to było dawno. Przecież to tak niedawno; Tu, w Monachium, pierwszy raz, bo przecież nigdzie nie byłem, nawet W BUŁGARII, poczułem, co znaczy MIED WOLNOŚD. W moim kraju dano mi wolnośd. Jestem TU. W Monachium. I zapragnąłem wrócid natychmiast do Polski, wypid kawę w Warszawie, wsiąśd natychmiast w samolot i przylecied tu do Monachium, i natychmiast w samolot i do Warszawy, i znów do Monachium, cały czas, jaki mam tutaj byd, przelatad samolotami, mijad granice, stanowiska odpraw paszportowych i celnych, MIED TĘ WOLNOŚD na zawsze, aż do przesytu, aż do zrozumienia, że z tego też NIC NIE WYNIKA.

Śmiech we mnie. Cholerny, jakbym komuś groźnemu spłatał figla. To sobie tego figla. Tego szczeniaka we mnie, co może gdzieś tam na dnie odrobinką wolno dogorywał - zabiłem. Na zawsze zabiłem. To nie ja jestem w Monachium. Nie ja: TO POLAK PRZYJECHAŁ DO MONACHIUM. Załatwi sprawy i wróci do kraju.

Przed dworcem stoi dużo Mercedesów. Nareszcie jakieś ludzkie przyrządy. Już nie samoloty, których nigdy kochad nie będę. Samochód kocham, bo go dobrze znam. Od środka. Wymęczyłem się w życiu nieźle z moją starą, kochaną Cytryną, która w wieku lat trzynastu jeździła stale sto trzydzieści na godzinę. I z dekawką moją też się wymęczyłem. I z gratami starych kolegów. W Niemczech pewnie mało kto pamięta, jakie wozy tam były przed wojną. Ople Adamy, Kadety, Olimpie dolne i górne - mój Boże! Takie wywrotki, ciasne jak wiejski klozet. A teraz oni mają Mercedesy najnowszych typów, na taksówkach. Każda taksówka to Mercedes. Lśniący jak dla ministra. Każdy z radiem nadawczo- odbiorczym, co drugi z telefonem, przez który pasażer może gadad z żoną albo kochanką. Pan Pilecki gęsto się tłumaczy: - Stary mój wóz. Przechodzony, ale jary - puszcza oko i śmieje się, bo zacytował zdanko z mojej książki. Ale fakt, że go wstyd. Bo może ja myślałem, że on ma nowego. A ja patrzę: Taunus 17 M z roku 1960. Sto tysięcy jeszcze by wziął za niego w Polsce. Piękna maszynka. Jedziemy. Ostro jedzie mój tłumacz. Pozycja dobra, ręce wyciągnięte, wirażuje ze śpiewaniem gum. - Kiedy nie miałem porządnej pracy - mówi - byłem nauczycielem jazdy. -Nasi instruktorzy tak nie jeżdżą - mówię, i to jest prawda. - Zresztą u nas ludzie nie zwracają uwagi na technikę jazdy ani na walory trakcyjne i osiągi, tylko patrzą na wygląd zewnętrzny samochodu. Aby się świecił i był nowy. - To u nas też - powiada Pilecki. - Snobizm jak diabli. Nie mają pojęcia, co jest pod maską. Aby czysto, z radiem, no i ostatni rok produkcji. Na przykład to - pokazuje kręcącego przed nami kuperkiem Opla Kadeta Coupe - puszka z cieniutkiej blaszki, koła wąsko jak łapy kurczaka, a kupują, bo przypomina sport. Sport dla ubogich. Mercedes sprzed pięciu lat albo BMW im nie odpowiada, chociaż jest dwa razy szybszy i wygodniejszy. Chwilę milczymy, zastanawiając się nad obłędem samochodowych idiotów, takich samych w Niemczech i w Polsce. Myślę z żalem i politowaniem o naszych, co składają ha jakieś metalowe pudła, odejmując sobie od ust, żałując dzieciom cukierków i owoców, rezygnując z rozrywek kulturalnych, utrudniając sobie do maksimum życie, żeby kupid taczkę i rozwalid ją na pierwszym skręcie. Dla tych, co nie mają zacięcia sportowego, samochód nie jest „fajną rzeczą”, ma byd tylko ułatwieniem życia, skracad odległości z domu do pracy, pomagad w uzyskaniu większych zarobków. Tymczasem ludziska robią z samochodu fetysz. Ideę. Też mi idea - usiąśd w pudle z blachy i trzymad kółko z plastiku. Niedawno prasa codzienna podała tragiczną wieśd o pewnym urzędniku, co zapadł na gruźlicę z powodu głodowego zamorzenia. Jak się okazało - jadł tylko raz dziennie. Wytrwał - kupił Zastawę. Raz w życiu, psiach go mad! Postawił się. Na zawsze.

A po co mu to było? Zarabiał nieźle, mógł wcinad, ile chciał. Lodówka, telewizor, pralka, odkurzacz - wszystko dla niego do zdobycia. Dużo tego. Dlatego tanie.; A samochodów mało, Więc drogie. Normalne prawo ekonomiki. Wstydzid się tego nie musimy. Za parę lat nie będzie człowieka, który, jeśli naprawdę jest mu potrzebny samochód, nie będzie go miał. Używane stanieją, nowe na raty, większy wybór... A zresztą, jak ten nieszczęsny idiota tak kochał samochód, to mógł sobie kupid pięciokrotnie taoszą dekawkę i napawad się pożeraniem przestrzeni. Widad nie kochał pożerania przestrzeni. Widad kochał błysk kiepskiego, ale nowego lakieru. Kochał siebie: chciał imponowad ludziom i sobie, że niby lepszy, jak ma. Trudne, bolesne jest ząbkowanie cywilizacji technicznej w polskim narodzie. Kocham samochód. Dlatego miałem już trzy, jeden starszy niż drugi. Zżarte, niechlujne prostytuty, wytarzane po wszystkich drogach-barłogach świata. Gubiły koła, klamki, tłumiki, zarywały się w błocie i śniegu, sikały benzyną z przerdzewiałych baków, patrzyły jednym reflektorem w niebo, drugim w piekło, a łysymi gumami tarły ziemię z piskiem potępieoców. Nie wiem, ilu przedtem męczyło tę dekawkę w sportowym nadwoziu Aero z trzydziestego któregoś roku, ale wiem, że ja ją męczyłem najpiękniej. Że nie mogła radzid sobie z szosą, to puszczałem ją w leśne dukty i ścieżki, na wybojach skakałem metr w górę, łamałem resory, ocierałem się w powietrzu o drzewa, zawijałem na jednym kole. Co mi tam rajd Monte Carlo! Ja miałem swoją wojnę - z kałużami, dziurami, Ze skrzynią biegów skrzeczącą, z małym upartym silniczkiem. Potem Cytryna dała mi wielką rozkosz,- ta Cytryna sławna, co powinna stad w muzeum literatury, bo kupiłem ją od Jurka Lisowskiego, autora świetnej „Antologii poezji francuskiej”, a ten Jurek woził nią Sartre'a, Camusa” Malraux, Cocteau, Robbe-Grilleta i wielu sławnych pisarzy - ta Cytryna, co pięd razy obleciała calutką Europę, wdrapała się nawet na Wezuwiusz, ta Cytryna, którą gnałem po Polsce stale sto trzydzieści, robiąc w konia i w żółwia Wołgi, Humbery i Mercedesy prowadzone przez naszych melancholijnych jeźdźców, co przed każdym łukiem zwalniają do sześddziesięciu, żeby wreszcie zderzyd się z taksówką przy dwudziestce. Ona błotniki swoje rozwijała jak skrzydła, wiatr w nich grał tembrem wysokim, na wirażach ciasnych jak agrafka przyczajała się żabio, sunąc na łapach rozstawionych szeroko te swoje wyjące, wyciśnięte z dechy, wieczne sto trzydzieści. Czarne jak noc smugi gumy na każdym wirażu Polski - to tej Cytryny ślad. Ona jeszcze żyje i żyd będzie dłużej od tych nowych, drogich, błyszczących puszek po kawie, uformowanych w „nowoczesny”, bez wyrazu kształt. Trzeci mój grat przechodzi ludzkie pojęcie. Młody: dwanaście lat. Ale silnik - osiem cylindrów i sto dwadzieścia koni. Ale szybkośd: sto osiemdziesiąt na godzinę. Ale zryw: setka w dwanaście sekund. Nie mam, naprawdę nie mam już z kim w Polsce rozmawiad. Chyba tylko z panem Zasadą, bo on lepiej ode mnie UMIE jeździd. Więc nie miałem nigdy NOWEGO samochodu. Nigdy bym też nie odjął sobie chleba z kiełbasą od ust, żeby szarpad się na wydatek morderczy, żeby mied, tylko MIED - głupią, bezmyślną ideę, w postaci kupy zmontowanego żelaza.

Po co myślę o tym tu, w Monachium? Ludzie warszawscy mówili: w Niemczech są najtaosze samochody, dobrze tam pod tym względem. Każdy ma wóz. Wygoda. Szybkośd. Elegancja.

- Jak to jest - mówię - panie Pilecki? Każdy ma wóz? Każdego stad na ten przyrząd? - Nie. Nie każdy ma. Nie każdego stad. Trzy czwarte tych, co mają, nabyli na raty. Według prawa samochód nie jest ich własnością, dopóki ostatnia rata nie zostanie spłacona. - No, ale mają, jeżdżą... - Tu jeżdżenie nie jest żadną przyjemnością - powiada on. - Widzi pan, jaki tłok. W godzinach szczytu cztery rzędy samochodów pędzą obok siebie. Naprzeciw, po drugiej stronie jezdni też cztery rzędy. Spaliny duszą ludzi. Często się zdarzają wypadki omdlenia podczas prowadzenia samochodu po mieście. Zwłaszcza kobiety temu ulegają. Staje babka na skrzyżowaniu pod czerwonym światłem, inne wozy ruszają, ona stoi. Zemdlała. Ruch zatrzymany. Wynoszą ją, i cucą, ale to długo trwa, bo na zewnątrz też kłębią się spaliny. Policjanci sprowadzają wóz na chodnik, Za jakiś czas inne omdlenie. Zatory powstają też z przyczyny defektów. Nie wszystkie wozy są w dobrym stanie, zresztą nawet najlepszy może odmówid posłuszeostwa. A zasadniczo żaden z kierowców nie potrafi sam naprawid od ręki najdrobniejszego uszkodzenia. Znam takich, co nigdy w życiu nie otworzyli maski silnika, chod jeżdżą po sto kilometrów dziennie w ruchu miejskim. Przezorni, jadąc do pracy albo wracając, zabierają z sobą jakąś ciekawą książkę lub gazetę. Droga do miejscowości położonej trzydzieści kilometrów za miastem może trwad dwie, a nieraz trzy godziny. Więcej czasu się stoi, niż jedzie. Wtedy można spędzid ten czas pożytecznie, uczyd się języka obcego albo rozwiązywad szarady. Jeździd szybko nie można w ogóle, nawet w porach, kiedy ruch jest mniejszy. Policja skrupulatnie pilnuje przestrzegania szybkości. Dozwolona jest pięddziesiątka i rygor pod tym względem panuje absolutny. Za przekroczenie szybkości do trzydziestu kilometrów ponad normę płaci się bardzo wysoki mandat. Jeśli ktoś jedzie szybciej, a udowodnią mu to przy pomocy radaru, idzie bezapelacyjnie do więzienia na trzy miesiące. Od takiego wyroku nie ma żadnego odwołania. Prawo uważa, że jak ktoś rozpędza świadomie wóz do takiej szybkości, to znaczy, że ma zamiar spowodowad czyjąś śmierd albo kalectwo. Kiedyś sporo osób za to przestępstwo siedziało, teraz podobne wypadki zdarzają się rzadko. Kwestia wychowania społeczeostwa. Jedyne, co piraci drogowi wywalczyli dla siebie, to osobne celę w więzieniach. W koocu przecież wypadek drogowy to nie jest przestępstwo haobiące. Każdemu może się zdarzyd. Trudno więc, żeby jakiś spokojny mieszczuch siedział razem z mordercami czy alfonsami. - A jak z parkowaniem? Bo u nas krążą niesłychanie tragiczne pogłoski, że cały Zachód jest dokumentnie zapchany samochodami i że można cały dzieo jeździd po mieście, a stanąd nie ma gdzie... - Bzdura. Staje się w dwóch lub trzech rzędach, albo po prostu na chodniku. Albo nawet pod zakazem zatrzymywania. Lepiej zapłacid niekiedy mandat niż zostawiad wóz gdzieś daleko. Zresztą niech pan popatrzy. Mijamy już którąś ulicę, i faktycznie, wóz za wozem i wozem pogania. Trudno by się było gdzieś wcisnąd. Trochę mnie to gniewa. Przypominam sobie puste warszawskie ulice, te swoje jazdy setką po Krakowskim, po Marszałkowskiej, ostatnio po Górczewskiej sto czterdzieści przeleciałem jak duch, bo mnie milicją próbowała swoim wołkiem gonid - ech myślę sobie, biedni ci monachijczycy, i w ogóle Niemcy, i wszyscy zachodni potentaci samochodowi... - To po co ciągle kupują?

- Kupuje ten, kto musi. Często ludzie zmieniają mieszkania, żeby byd bliżej pracy, żeby móc dojeżdżad tramwajem albo dochodzid pieszo. Wtedy sprzedają swoje graty i mają spokój. - Więc czym właściwie tu jest samochód? Środkiem lokomocji czy źródłem udręki? - Czymś w rodzaju maszyny do pisania, prószę pana. Jak się musi pisad dużo i w miarę szybko, to maszyna jest konieczna. Jeśli nie, wystarczy wieczne pióro. - Więc nie istnieje coś takiego jak u nas, to znaczy miłośd do samochodu? - Wariaci są wszędzie - śmieje się Pilecki, a widząc, że mi się zbiera na płacz, dodaje: - No i, oczywiście, sportowcy.

IV. TROPAMI JULIUSA MEINLA
Zapach niemieckiej benzyny jest inny niż polskiej: ostrzejszy, a jednocześnie mdły. Jedziemy przez Monachium w godzinie szczytu. Wszechobecny, jednostajny szum silników, jakbym dalej siedział w samolocie. Fala suchego trzasku: wszyscy jeżdżą na oponach z kolcami. Nie ma śniegu, kolce trzeszczą na asfalcie jak gąsienice małych czołgów. Smród benzyny. Wycie sportowych wozów na starcie ze skrzyżowao. Porsche, Jaguary E Type, Chevrolety Corvaire, Alfy Romeo, Lancie, MG, Triumphy, Mercedesy 230 SL... Same rakiety. Mnóstwo tych rakiet. Wyją przy starcie. Wyją przy hamowaniu silnikiem. Parada tych cudów techniki, ich mocny śpiew. Radośd dla mnie. Ta jazda przez Monachium w godzinie szczytu. Jakby za chwilę miał się zacząd największy rajd świata, największy wyścig. Nic się nie zacznie. Tu zawsze tak jest. Patrzę. Rozglądam się dookoła, jakbym pierwszy raz widział miasto. Pilecki wiezie mnie przez miasto, nazwy rzuca: - To jest Marienplatz. To Stachus, to Odeonsplatz. Teraz mijamy Englischer Garten, czyli Ogród Angielski, ta wysoka budowla między drzewami to China Turm, Chioska Wieża, w lecie tam stoją parasole, ławki i stoliki, przygrywa orkiestra, można pid wino, odpoczywad... - Pięknie - mówię - chciałbym tu w lecie przyjechad. - A te białe, niskie budynki, widzi pan? To jest Radio Wolna Europa... - Gdzie? - wykrzykuję i nosem przypadam do szyby. Pilecki zwalnia nieco. Patrzę z całej siły, śmieję się na głos. Mocne uderzenie. Więc naprawdę jestem w Monachium. To radio, gdzie spikerzy mają fatalną dykcję, wprost nie do zniesienia. Niskie, białe budynki w Ogrodzie Angielskim, teraz pozbawionym liści, przypominające naszą rozgłośnię na Myśliwieckiej. Więc to stąd lecą w polskie powietrze dobrze płatne niemiecką marką przaśne zdanka: „Chłopom polskim szczęśd Boże... Mówi do was Jacek Śniady”. Cholera, myślę, to tu, parę kroków od ulicy, którą przejeżdżam, pracuje ciężko i bezskutecznie ten jakiś Jacek Śniady. Albo: „Bliski koniec

komunizmu w Polsce - opracował Wiktor Trościanko”. Żeby mógł, toby opracował, ten Trościanko, ciężki kapitalista za piędset dolarów miesięcznie. I on też tu odbębnia swoją smutną utopijną harówę. Jedziemy dalej. Kolbergerstrasse 22. Carl Hanser Verlag. Mały pałacyk, szklane: drzwi. Urzędniczka podsuwa papierek do podpisu. Nowiutkie marki szeleszczą całkiem sympatycznie. Jeszcze nie wiem, jaką wartośd ma ta waluta. Zaraz się dowiem. A wartośd ma. Bo kiedy bagaże zostawiłem w hoteliku i z Pileckim mów wsiadłem w samochód, to ten Pilecki dokonał na mnie bolesnej operacji: kilometr dalej, na Barerstrasse wysadził mnie z wozu i rzekł: - Teraz niech pan obejrzy trochę miasto, trzymając się tej ulicy. Stąd łatwo trafid do hotelu. Ja tam przyjadę o ósmej i wezmę pana na kolację. Bardzo dobrze. Sam się rozejrzę w, interesie. I sprawdzę wartośd marki zachodnioniemieckiej. Idę. Idę, idę. Kilometr, dwa, pięd. Bez jednej myśli, z pustką zupełną we łbie. Ocieram się aż do bólu o lśniący naskórek miasta: wystawy sklepów, wygląd zewnętrzny zwykłych ludzi. Kiedy rano, na Woli wsiadałem do taksówki, to parę osób obejrzało się za mną, taki byłem odbiglowany. Stróż na odpuście, Wszystko nowe, bez jednej plamki czy fałdki. Tutaj wsiąkłem w CZYSTY, NOWY, ODBIGLOWANY TŁUM. Tłum bez fałdki i plamki. Nie ma mnie. To nawet dobrze. Za to w sklepach jest wszystko. I wszystko na wystawach. Więc te palta z wielbłądziej wełny i ubrania zgniłozielone z brązem w pepitkę, Więc zegarki firmy Kienzle i Junghans, więc wymyślne flaszki z wódkami, mandarynki, banany, ostrygi... Osiem wystaw obejrzałem z nabożeostwem, dwie następne załatwiłem krótko, bo to znów palta z wielbłądziej wełny, pepitka rudozielona, zegarki Junghans i Kienzle, banany, ostrygi... Po pięciu kilometrach nie byłem już nawet zachwycony czystością ulic i wystaw - byłem po prostu zmęczony, a we łbie wirowały mi błyskiem żółte zegarki Kienzle, zegarki Junghans, różowe mandarynki i płachty wielbłądziej wełny. Tyle ulic minąłem! Tyle sklepów! I wszędzie, wszędzie to samo. Może źle trafiam! Może to taka dzielnica, opanowana przez sprzedawców wielbłądów i zegarków Kienzle? Nie. Całe Monachium, Wszystkie sklepy. To samo. Więc przy szybie wystawy zwisają obowiązkowe drągi omszałego salami, więc piętrzą się góry mandarynek i ostryg, więc te palta z żółtej wielbłądziej wełny i ubranka w pepitę zgniłozieloną. I te zegarki firmy Kienzle i firmy Junghans. Denerwuje mnie to. Spodziewałem się więcej. ZACHÓD przecie, panie szanowny, jakieś cuda powinny leżed na ulicach, a tu zamiast cudów nuda. Cholernie lubię mandarynki. Przez to, że co krok takie ich góry walały się po wystawach, do kooca pobytu nie kupiłem sobie ani dwierd funta. Marynarki w pepitkę o kostiumowo damskich kolorach nie włożyłbym za skarby. Płaszcz z wielbłąda - mój Boże! Taki chłop jak ja wyglądałby w tym jak reklamowa butla ajerkoniaku. Na razie nic mi tu nie pasuje. Buty. Identyczne jak moje. Czterdzieści, sześddziesiąt marek, Cóż za rozkosz kupowad buty za piętnaście dolarów i dreptad sobie w nich po Krakowskim Przedmieściu! Jakie piękno, jaka elegancja,

co za szyk, uś!. Spotka się dwóch globtroterów w Spatifie i będą sobie narzekad na krajowe ciuchy, ruszając; palcami w zachodnioniemieckich, rajskich butach. Żywe paluszki, żywe, a butki elastyczne, miękkie. Globtroterzy nie chodzili w drewniakach, które niedawno Niemcy dawali nam okazyjnie, za darmo. Globtroterzy nie pracowali w kamieniołomie, nad którego bramą wisiał szyld - stara dewiza rodu Hohenzollernów: KAŻDY PO SWOJE. Mój kumpel, z którym codziennie spotykam się w Warszawie, kiedyś codziennie mijał tę bramę w solidnych, niemieckich butach z polskiego drewna. Wychodził do pracy świtem, szarówką jeszcze, wracał w ciemności. Rozbijał młotem wielkie bryły kamienia na mniejsze, inni brali te mniejsze, ważące po pięddziesiąt albo siedemdziesiąt kilogramów i znosili je w dół, bo tłuczenie kamieni odbywało się na podestach olbrzymiej, dwustumetrowej ściany. Nosiciele wędrowali w dół i w górę wąskimi ścieżkami nad przepaścią. Padali w drodze, bo słabli bardzo szybko, kamienie miażdżyły im nogi lub ręce - to nieistotne, bo Niemcy i tak zrzucali ich w przepaśd. Rozkładające się w żlebie trupy zbierano po pracy do obozu i mój kumpel był jednym z tych, co stale nosili, bo był mocny. Pewnego dnia Niemcy ogłosili, że jak ktoś spadnie do przepaści i się nie zabije, to natychmiast zostanie wypuszczony z obozu. I jeden Żyd zasłabł. Nosił kamienie, ale chod nie padał, to chwiejąc się i zwalniając tempo hamował cykl produkcyjny. Niemcom to się znudziło i kiedy wracał na górę po kolejny kamieo, kazali mu wspiąd się na najwyższy podest i skoczyd w dół. Na tym właśnie najwyższym podeście pracował mój kumpel. Żyd z trudem, ale i z zupełną obojętnością wszedł na wskazane miejsce, Odetchnął głęboko i skoczył. Nikt nie przerwał pracy, ale mój kumpel spojrzał ukradkiem w dół i zobaczył, jak wartownicy schodzą do kamienistego żlebu. To go zainteresowało, ale nic na razie nie mógł się dowiedzied. Zaraz zresztą zapomniał o tym drobnym .incydencie. Ociosał następne dwa głazy, mogło to trwad z godzinę, kiedy zobaczył tego samego Żyda, znów wchodzącego na górę. Żyd wchodził z jeszcze większym trudem, ale i z jeszcze większą obojętnością, stanął tuż koło mojego kumpla, odetchnął głęboko i skoczył. Tym razem już nie wrócił. Inni przynieśli go do obozu, ale w nocy mój kumpel usłyszał w baraku przed snem szeptanie dwóch ludzi pracujących przy żelaznych wózkach. Więc Żyd poruszył się wkrótce po pierwszym upadku i Niemcy zbiegli się, ażeby zobaczyd tego szczęśliwca. Ale on wtedy zrobił błąd: podniósł się, ukłonił zebranym strażnikom i powiedział: przepraszam. To kazali mu wejśd z powrotem i skoczyd jeszcze raz. - Dotąd, cholera, nie lubię nikogo przepraszad - mówi często mój starszy kolega, Waldek. I może ma trochę racji.

Wieczór się zbliża. Niedługo z Pileckim na kolację. Trzeba do hotelu wracad. Ten Pilecki pracuje. Od rana do wieczora. Z krótką przerwą na obiad. Jest agentem w agencji aktorskiej. Załatwia aktorom angaże, do filmu, do teatru, do kabaretu. Z tego się utrzymuje. A wieczorami tłumaczy polskich pisarzy. Tak naprawdę to nie ma wolnej chwili. Trzeba żonę i dziecko utrzymad, odłożyd trochę. BO NIE WIADOMO, CO SIĘ MOŻE STAD. Często będę miał przyjemnośd słyszed tę strachliwą dewizę. Nie wiadomo. Nigdy nic nie wiadomo. Kto wie, co się stanie jutro. Mijam rzędy oświetlonych bogato wystaw. Ulicami płynie szumiąca ostro rzeka światła. To samochody, wszystkie na światłach mijania. Jeden za drugim o metr, w czterech rzędach. Z drugiej strony rzeka czerwonych lampek pozycyjnych, to wozy jadące tam.

Stoję u szczytu Prinzregentenstrasse, pod obeliskiem, na wysokim wzgórzu, wokół którego jezdnia się rozwidla. Ta ulica ma parę kilometrów długości, jest zupełnie prosta. Rzeka dwukolorowego światła, w dwu szerokich pasmach. Ten widok robi na mnie wrażenie. Pierwszy raz dziś takie wrażenie. Nie wierzę, że tu jestem. Chciałbym tu nie byd sam, komuś bliskiemu te światła pokazad. Naprawdę, zapiera mi dech. A przecież wiem, że to właśnie tu najczęściej się zdarzają wypadki zemdleo za kierownicą, od nadmiaru spalin w powietrzu. Wiem, że ci ludzie w środku metalowych pudeł nie są wcale szczęśliwi z tego powodu, że z daleka tworzą dla kogoś piękną kompozycję świetlną. Chcieliby szybciej byd w domu. Co mnie jednak obchodzi ich życie, ich los? Jestem obcy, mogę najwyżej się zdumied, że tyle, tyle samochodów. Ile? Ile ich może byd na tej ulicy, tak ustawionych w szeregi i rzędy nieskooczone, płynące spokojnie, bez zakłóceo w swoim prawie nieziemskim świetle? Stojąc pod obeliskiem - pamiątką jakiegoś zwycięstwa armii bawarskiej - sam w zupełnym mroku, bo ludzie tędy nie chodzą, próbuję pobawid się w liczenie, chod w szkole zawsze miałem dwóję z matmy i przez to wielu twierdziło, że nic ze mnie nie będzie. Cztery rzędy w jedną stronę, cztery w drugą, to osiem samochodów przez szerokośd ulicy. O metr za nimi znów osiem samochodów, to na długości trzech kilometrów daje... Ech, pogubiłem się, nic z tego nie wyjdzie. Zaraz… kiedyś już próbowałem jakieś takie skomplikowane działania robid. Opisałem to nawet w noweli, za którą mnie tu zaproszono, Niemcy to będą czytad, poznają mój matematyczny talent niedobrego ucznia: jakby ustawid cztery miliony ludzi na szosie z Warszawy do Łodzi, szeregami, pół metra jeden za drugim, to ile osób musi byd w jednym szeregu? A Jolka, która później stała się bohaterką tej noweli, odpowiedziała znudzona: daj spokój, zamęczasz mnie. Zresztą nie wiem, ile jest kilometrów do Łodzi. - Sto trzydzieści sześd - odparłem - ale dajmy już temu spokój, ci ludzie i tak spłonęli w piecach Oświęcimia. Ale Jolka obliczyła i wyszło... nie pamiętam, czy po szesnaście, czy po dwadzieścia cztery osoby w jednym szeregu na tej szosie z Warszawy do Łodzi. Czas. Na kolacją z Pileckim czas. Dopóki człowiek żyje, musi, niestety, jeśd. W każdym razie już wiem, jaką wartośd ma niemiecka marka. Więc ta kolacja powitalna na koszt wydawcy. Włoski lokal Bologna. Dobrze się je, z czerwonym winem o nazwie dźwięcznej Valpolicella. A obok przy stoliku cztery dziewczyny piją wino, same, bez mężczyzn, rozmawiają SWOBODNIE. To ważne. Bo dalej przy stoliku kilku panów młodych pije wino i rozmawia SPOKOJNIE. Patrzę i czekam. Czekam, powtarzam. I nic. One są nadal swobodne, a oni nadal spokojni. I dlaczego widzę zaraz w pamięci lokal w Zielonej Górze, gdzie pięciu panów dorosłych piło spokojnie wódkę, a przyszły dwie panie, żeby zjeśd obiad, i nieszczęściem usiadły obok, i ci panowie przestali byd spokojni, tylko patrzyli paniom w talerze, jakby byli głodni, a jeden z nich krzyknął na cały głos do drugiego: „A tej pani w białym sweterku to na pewno nie będziesz miał!” I nic już nie było spokojne, i nic już nie było swobodne. A piękna Zielona Góra zbrzydła gwałtownie. Drobiazg. Te głupie sprawy obyczajowe, wiadomo, że mamy temperament. Tylko po CO? Po co? - Pięknie pan mówi po polsku, panie Januszu - chwalę mojego tłumacza, bo jest za co. On uśmiecha się skromnie.

- Chodziłem do szkoły powszechnej w Gdaosku. Miałem dwanaście lat, kiedy wybuchła wojna. Wie pan, to von, które stawiam przed nazwiskiem, to tylko tak dla Niemców, żeby nie myśleli, żem hetka pętelka. Bo w ogóle to śmiesznie brzmi. - Więc właściwie jest pan Polakiem? Ten język… Zastanawia się chwilę. I mówi poważnie: - To tylko język. Ale myślę po niemiecku. Nie wiem, czemu mnie to zakłuło. Niemiec. Jak można byd Niemcem z taką polszczyzną w gębie? I myśled po niemiecku. Przepaśd między nami. Ten jego język to złuda, to uprzejmośd dla mnie z jego strony. Więc tak można traktowad mój język. Jeszcze jedna umiejętnośd więcej, obok prowadzenia samochodu i załatwiania aktorskich spraw. Przykro mi się zrobiło, ale nic mu nie dałem poznad. To w koocu nie ma znaczenia. Wtem Pilecki pochyla się do mnie i szeptem konspiracyjnie pyta: - A jak u -was obecnie wygląda sprawa z żywnością? Czy kartki wam wystarczają? - Jakie kartki? - No, przecież u was jest żywnośd na kartki. Czytał moją książkę. Przetłumaczył. Tam chłopaki piją i żrą i wydają pieniądze, gdzie chcą i na co przyjdzie ochota. Więc ja kłamałem! Czekał na mój przyjazd, żeby prywatnie, w tajemnicy dowiedzied się prawdy. Zatyka mnie jak po ciosie w plexus solaris. Valpolicella wraca z powrotem do gardła. Należy powiedzied spokojnym, pewnym głosem, że żywnośd u nas nie jest na kartki, że w ogóle wszystko jest w wolnej sprzedaży. Należy to powiedzied już, w tej sekundzie, bo zaraz będzie za późno. Jest już, niestety, za późno. Te dwie sekundy oszołomienia położyły mi sprawę. Teraz, o, teraz zaczynam oburzad się gorączkowo, że coś podobnego! Jaka brutalna i chamska jest ich propaganda! Chwyty poniżej pasa. I jak on mógł się na to nabrad... Ale już jest za późno. On mi nie wierzy. Pewnie, mówi, pisarzom polskim stworzono inne warunki, oni mają specjalne sklepy, gdzie za okazaniem legitymacji Związku Literatów można otrzymad tanio szynkę, a nawet szampan - ale cały naród kupuje chleb na kartki, otrzymane w zakładzie pracy. Pilecki twierdzi, że w myśl zasad socjalizmu jest to słuszne: kto nie pracuje, ten nie powinien jeśd. Tak wygląda moja pierwsza, powitalna kolacja w Monachium na koszt wydawcy. Mój tłumacz, nazwiskiem VON Pilecki, pyta mnie o to, czy jadłem kiedyś w życiu spaghetti i czy w ogóle wiem, co to jest, oraz pyta, czy mamy w Polsce czerwone wino. Także pyta, czy są w Polsce restauracje dostępne dla każdego, czy też można wchodzid do restauracji za specjalnymi zezwoleniami. Pyta, skąd ja mam taką koszulę, taki krawat, taką spinkę do krawata. Pyta, czy jeśli Polak chce wyjechad za granicę, to koniecznie musi przedtem zapisad się do partii. Czy zdarzają się wypadki, że kogoś NIE aresztują po powrocie i w jaki sposób wtedy mogą sprawdzid, że jest NIEWINNY? Dotyka ostrożnie palcami rękawa mojej marynarki i powiada:

- To jest angielski materiał. W jaki sposób pan to dostał w Polsce?

Wyszedłem z tej knajpy Bologna milczący i przygarbiony jak robotnik PRZED ciężką pracą. Wracamy z Pileckim do mojego „Pension Regner”. Tam wyciągam z walizy swoje rzeczy - i znów pytania: - Już pan zdążył w Monachium porobid zakupy? Tę maszynkę do golenia kupił pan u Hertiego? Tę flaszeczkę Yardleya też? Krem do golenia Palmolive? I pastę do zębów? Złapał mnie. Pastę Gibb kupiłem u Hertiego, bo zapomniałem wziąd z domu. Ale wszystko poza tym... Stawiam na stół pół litra wyborowej. Suchą kiełbasę kroję w plastry. Setkowe szklaneczki. Cieszy się Pilecki: - Nareszcie prawdziwa męska kolacyjka! Siup. Sympatyczny ten Janusz. Od początku mi się podobał. Wyobrażałem sobie jakiegoś suchego, poważnego ramola, a to zupełnie świetny facet. Tylko szkoda TYM WIĘKSZA, że nic nie rozumie. Zabieram się do roboty. Na ostro. Z cholerną złością. Drugą setkę podnoszę. - Wie pan, panie Januszu, jaki toast wznosi się w Polsce, gdy się trafia popicie z takim facetem jak pan? Nie wie. A jest bardzo ciekawy. Patrzę mu głęboko w oczy. - No to siup, w ten głupi dziób! Nie obraża się, na tyle nie zna polskiego. Wszystko po kolei, o co pytał, muszę mu tłumaczyd, lekcja trwa parę godzin. Ale pojętny uczeo. Chce byd wielkim tłumaczem polskiej prozy, lubi Polskę. Musi poznad ten kraj. Mówię mu prosto, życiowo o różnych naszych komplikacjach. Pyta, stale pyta, ale te jego pytania stają się coraz mądrzejsze, ważne. Obciągnęliśmy pół litra. Jest noc. Pilecki mówi: - Przepraszam cię za te głupstwa, którymi cię zdążyłem zasypad. Ale będziesz spotykał się z tym na każdym kroku. U nas poza życiem osobistym, dla większości ludzi istnieje tylko MARKA I STRACH PRZED KOMUNIZMEM. Poznasz jutro parę osób, przekonasz się.

Kiedy wyszedł, odsunąłem zasłonę i otworzyłem okno. Daleki szum miasta, błyskanie kolorowych neonów. Wychylam się, rozglądam. Z lewej strony ogromny neon, na pierwszym planie, czerwony, litery lekko pochyłe: JULIUS MEINL

Warszawa. Okupacja. Róg Nowego Światu i Książęcej, wielki szyld: JULIUS MEINL To był sklep z żywnością dla Niemców i folksdojczów. Ludzie nasi i Żydzi w getcie zdychali z głodu, a tam były zimą banany i pomaraocze. Pamiętam: sto metrów w dół Książęcej leżał trup grubej kobiety w futrze i kapcach, takie kapce filcowe, niby góralskie, były wtedy modne. Te kapce rude od krwi. Obok siatka pełna zakupów, pomaraocze rozsypane w rynsztoku. Ta kobieta wyszła przed chwilą od MEINLA. Nie słyszałem strzału, nikt nie słyszał, a wszyscy nagle zaczęli uciekad. Kobieta ciągnąca mnie za rękę do kościoła na placu Trzech Krzyży powiedziała z przerażeniem zdyszanym: - To folksdojczka, ROZWALIŁA JĄ KONSPIRACJA. Warszawa, Monachium. Dwadzieścia pięd lat. I ten sam Julius Meinl. Będzie mi świecił przez okno pomaraoczowym blaskiem każdej nocy, aż do kooca mego pobytu.

V. MALEŃKIE PARTY
Zima w Monachium przypomina polski deszczowy wrzesieo. Zbliżają się święta, na placach wyrastają idylliczne choinki, wysokie wprawdzie pod czwarte piętro, ale tak ciepło, domowo obleczone kolorowym błyskaniem lampek, srebrzysto-złotymi bombkami, że sprawiają wrażenie swojskich, mieszkaniowych drzewek. Te choinki są wszędzie, na każdym wolnym miejscu, przed domami towarowymi, przed sklepami, nawet wzdłuż autostrad i wąskich dróg wijących się między osiedlami. Elektryczne girlandy zwisają miękko z najwyższych pięter domów, uśmiechają się święci Klausowie z ogromnych witryn, napędzani prądem za pomocą niewidocznie podłączonych do tyłków kabli, poruszają brodami, plastikowymi dłoomi grzebią w pękatych worach, z których wypadają wspaniałe, NOWOCZESNE zabawki, szlagiery sezonu 66-67. Przyjemnie jechad ulicami Monachium, parę dni przed wigilią! Mały deszczyk osuwa się po szybie, wycieraczki pracują bezszmerowo, radio nadaje kolędy - anielskie głosy rozmarzają, budzą w człowieku jakieś bliżej nieokreślone, przyjemne uczucia i pragnienia, a także, co nieodzowne jest w takich przypadkach, rój wspomnieo osacza romantyczną polską duszę... ! Głośniej, nastawiam radio, bo oto brzmi cudowna CICHA, ŚWIĘTA NOC, a przecież tak ją dobrze znam, po niemiecku właśnie, na pamięd - bez przerwy to puszczałem na starym gramofonie w Piotrowicach pod Jelenią Górą, w roku 1945... Kiedy mój dom rozwalili Niemcy w Warszawie na ulicy Radnej i całą Warszawę spalili, przyjechaliśmy z matką na Zachód szukad szczęścia. Wieś nazywała się Petersdorf, a Jelenia Góra - Hirschberg. Nie było już dawnych szyldów z nazwami miejscowości, w dzieo z żółtych tablic świeciły polskie nazwy, ale co noc prawie czyjaś ręka zrywała tablice i w szarym świcie milicjanci - chłopcy z lasu, w niemieckich hełmach i z biało-czerwonymi opaskami na spłowiałych kurtach - bluźniąc ciężko

rozwalali kolbami na drzazgi przybite do słupów dykty albo deski z malowanymi smołą, w pośpiechu szwabskimi hirschbergami, agnesdorfami, kromhüblami. Tam, w Piotrowicach, w starym domu piętrowym na skraju osiedla buszowałem godzinami po zakurzonym strychu, wyciągając z ogromnych pudeł i ozdobnych drewnianych szkatułek pamiątki rodzinne jakichś nieznanych Niemców, zdjęcia wąsatych dziadków, napuszonych ojców z fajami albo cygarami w gębach, oraz synów rodzin kawalerów lśniąco umundurowanych, z krzyżami na piersiach za wojenne zasługi. Wywalałem zawartośd pudeł na pokrytą grubym filcem kurzu podłogę, dobierałem się do głębiej ukrytych warstw minionego tu życia: jakieś dokumenty, jakieś pisma pożółkłe, zapadkane nieczytelnym gotykiem, przewiązane wstążkami, spięte klamrami z metalu, wszystko, co po nich zostało, gdy uciekli zagrożeni karą za to, co jako naród innym ludziom świata zrobili. Rozwalałem to z dreszczem grzesznego trochę, ale podniecającego uczucia zemsty, jeszcze w pełni nie zdając sobie sprawy, jak mała i żałosna to zemsta za mój dom rozwalony, w Warszawie, za całą spaloną Warszawę, której śmierd przeżyłem dzieo po dniu, sekunda po sekundzie, aż do kooca. Nie wiedziałem wtedy jeszcze, czym będzie reszta mojego dzieciostwa i młodości pozbawionej ojca, myślałem, że mój ojciec żyje, czekaliśmy z matką na jego nieuchronny powrót, a on wtedy już leżał pod ziemią, z przestrzeloną głową, z ciałem nabrzmiałym wodą jakiejś obcej rzeki. Na tym strychu znalazłem stary gramofon, matka odkurzyła go ścierką białopłócienną, na której wyszyty był domek niemiecki z pruskim murem, a pod tym napis KLEINE ABER MEINE, co po polsku znaczy MAŁY, ALE WŁASNY. Płyty z kolędami, niemieckie chóry damsko-męskie zrobione na anielski z marzeo wzór ciągnęły słodko STILLE NACHT, HEILIGE NACHT, i moja matka przy wigilii się popłakała, mówiła: PRZYSZŁE ŚWIĘTA SPĘDZIMY JUŻ RAZEM, ale takie święta nie nadeszły nigdy, i nie nadejdą nigdy, NIGDY nie nadejdą takie święta, które spędzimy razem z ojcem, moja biedna staruszko. Dużo minęło świąt i teraz jestem w Monachium, nowe święta idą, mam podobno je spędzid w tym kraju pośród ludzi obcych, już za kilka dni się zacznie ten pełen melancholijnego wesela czas, jakby naprawdę nic strasznego tak niedawno się na świecie nie zdarzyło, oni będą sobie składad okolicznościowe życzenia, wspominad synów i braci poległych na wojnie, wyrzekad na niesprawiedliwy i okrutny los. Leci z radia samochodowego ta słodziuchna kolęda, a ja wiem, że ucieknę stąd do mojego kraju, bo musiałbym palid się ze wstydu i goryczy, biorąc udział w tym niemieckim spektaklu wspomnieo i okolicznościowej ŁAGODNOŚCI. Dośd tego, cicerone mój przestawia radio na inną falę, teraz mocny niemiecki big-beat, to już tu, powiada kierowca, przyjechaliśmy na Denningerstrasse, zaproszeni przez popularnego w pewnych kołach Monachium pisarza. Ma się odbyd z okazji mojego przyjazdu MALEOKIE PARTY, z udziałem paru dziennikarzy, krytyków, tłumaczy i ich żon. Mieszkanie jest piękne. Wszystko lśni czystością i nowością,. tu drzwi, tam drzwi, kilka pokojów ma ten pan - w największym czekają już na nas, niski długi stół zastawiony flaszkami w różnych kolorach: jedne pękate i niskie, inne wąskie i bardzo wysokie, jeszcze inne bardzo pękate i bardzo wysokie. Także półmiski rozległe z kanapkami maleokimi jak confetti. Tu się nie pożywię, myślę sobie, dobrze, że chociaż owoce są. A są: banany i ananasy, granaty i pomaraocze, orzechy, figi, oliwki i jeszcze sporo jakichś, których nie znam. Przywitanie. Pełne obustronnej godności i głębokiego szacunku. To się czuje w każdym uścisku ręki. Milczenie, co trzy sekundy tylko zderzają się dwa nazwiska: moje i TEGO KOGOŚ.

No, koniec nareszcie tego szurania podeszwami, przesuwania delikatnego nowoczesnych krzeseł i foteli, żeby do mnie (a ja do nich) dotrzed. Gospodarz zabiera głos: - Pozwólcie, że serdecznie powitam naszego gościa, jednego z najzdolniejszych polskich pisarzy, a mówiąc szczerze, według mnie najzdolniejszego. Zgadza się pan z tym, panie Andrzeju? - tu zwrócił się do mnie. Wszyscy wybuchają krótkim, uprzejmym śmiechem, następuje błyskawiczne rozluźnienie, sytuacja staje się miła, niewymuszona. Teraz dopiero zdaję sobie sprawę z tego, że od pierwszej chwili przyglądali mi się piekielnie badawczo, rejestrując każdy mój grymas i gest, dostrzegając każdy szczegół ubrania, każdy pryszczyk na wydrapanej żyletką twarzy. No, na szczęście, nim się połapałem, już się to skooczyło, i teraz będą obserwowad mnie INDYWIDUALNIE, każdy na swój użytek. Wreszcie ja im się trochę śmielej przyglądam: ubrani w idealnie nowe garnitury, w buty, które nigdy dotąd nie stąpały po ziemi, w nieskazitelne koszule - odnoszę wrażenie, że to z wystaw domu Hertiego zeszły manekiny, by wziąd udział w reklamowej uroczystości. Gesty manekinów również pozbawione są jakichś cech odrębnych - wszystko „na linii”, według poradnika savoir-vivre'u sprzed trzydziestu lat. Ogarnia mnie gwałtowna sennośd, jak zawsze na widok bezmiaru nudy. Podnoszę bezmyślnie kielich wina, takim samym gestem jak zrobili, to oni, piję, wypijam i myślę, że teraz długo trzeba będzie czekad na następny. Przegryzają po kanapce, to ja też, niektórzy po orzeszku, to ja też, i smutnawa cisza układa się nad wszystkimi głowami na dobre... Ale nie. Bo oto pewna żona całkiem znienacka wybucha cienkim, histerycznym chichotem, perlistym głosikiem mówi do mnie szybciutko: - Muszę się panu przyznad, że jako Polak zawiódł pan moje nadzieje. Tyle słyszałam o Polakach od mego pierwszego męża, opowiadał z zachwytem o waszej kurtuazji wobec kobiet... A pan nawet przy powitaniu nie pocałował mnie w rękę! - Z przyjemnością uczynię to teraz - odparłem z jarmarczną galanterią, którą, mi narzuciła - proszę jednak wybaczyd, nie przepadam za naszym mieszczaoskim folklorem. Powiedziałem to i myślę sobie: jakiż jestem idiota, jaka kretyoska gadka, jakie głupie teraz ich uśmiechy, żrą te orzeszki, śmieją się sympatycznie, na milcząco PRZEŁAMUJĄ LODY, jakby tu był w ogóle jakiś lód, tu nie ma lodu, tu jest OGIEO, oni też o tym dobrze wiedzą. No i się zaczęło. Następny kielich, i następny, każdy już pije, co chce, ożywione rozmówki tu i tam, pozornie nie zwracają na mnie uwagi, może faktycznie nie zwracają, w koocu poza tym, że przyjechałem z Polski, co ze mnie za osobistośd... Więc zaczynam jeśd co popadnie, na ostro się do tego zabieram, wchłaniam te mikroskopijne frykasy, co i raz łapię wzrok jakiegoś podglądacza, więc jednak jestem dla nich czymś ciekawym, w porządku... Widzę: od dłuższej chwili przygląda mi się natarczywie mały grubas z polerowaną na glans łysiną. Myślę: zaraz podskoczy, pierwszy sympatyk, niby wyłamując się z ogólnej konwencji towarzyskiej ściągnie tym na siebie przy okazji uwagę całego towarzystwa, i zaskarbi sobie moją sympatię i jako PIERWSZY będzie miał moralne prawo eksploatowad mnie przez cały wieczór, rany boskie, żeby to tylko nie był jakiś pajac z Wolnej Europy z maleokim magnetofonikiem w klapie, bo już mi tu opowiadano, jak jednego frajera inżynierka zrobili: ż prywatnej rozmowy na temat nauki i... miłości

wyszedł ostry polityczny wywiad - bo umiejętnośd cięcia taśmy i montażu to oni mają opanowaną nieźle... Głupi facet mówił: pracujemy teraz w atmosferze całkowitej wolności dla eksperymentowania. Po pół godzinie mówił: bez miłości nie ma dla mnie życia. Potem mówił: w Polsce nie ma pewnych instrumentów, więc będziemy je sprowadzad z zagranicy. Montażu dokonał niejaki John Perry, funkcjonariusz radia Liberty, gadzinówki amerykaoskiej. Montaż liczył pełny kwadrans i brzmiał mniej więcej tak: BEZ WOLNOŚCI NIE MA DLA MNIE ŻYCIA, A W POLSCE NIE MA WOLNOŚCI. I tak dalej. To było trzy lata temu. Teraz może pracują już nie tak prymitywnie bandyckimi metodami, zresztą jasne jest, że pisarz musiałby przemawiad w sposób niesłychanie bardziej skomplikowany, a tego nie sfinguje wiarygodnie żaden montaż - ale tak naprawdę, to NIC NIE WIADOMO. Wiadomo tylko, że za chwilę łysy grubas podskoczy. I podskoczył. - Pozwoli pan, że przedstawię się powtórnie, bo trudno, by mógł pan zarejestrowad w pamięci moje nazwisko podczas ogólnych powitao... Nazywam się Gerd Krakosky, bywałem niegdyś, proszę pana, w Polsce.. - W Krakowie? - domyślam się uprzejmie. - Nie, nie - zaprzecza on szybko. - W Warszawie. - Aha - stwierdzam, udając, że mi sprawiła przyjemnośd informacja, że on także niegdyś puszczał bąki w Warszawie. - Czy tam ta... kolumna... tego króla, wie pan, jeszcze stoi? - pyta on nagle z gorączką i kropelkami potu na łysinie. - Kolumna Zygmunta - mówię. - To pan nie wie, czy stoi? - Że stoi, to ja wiem, tylko, proszę pana, muszę każdego z Polski pytad, bo już taki mam nawyk. - Ma pan pewno kłopoty z leczeniem? - Czego? - Tego nawyku. - Nie, ja go w ogóle nie leczę - odpowiada stanowczo. - Powinien pan pojechad do Warszawy i przekonad się sam - radzę łagodnie, domyślając się, że mam do czynienia z wariatem. Kręci głową z rozgoryczeniem: - Nie, ją do Warszawy nie pojadę. Nie -puszczą mnie. A jak wpuszczą, to już nie wypuszczą. - Pan jest Polakiem, i uciekł pan z kraju... – próbuję się domyślad.

- Nie, jestem Niemcem. Ja, widzi pan, byłem świadkiem składania tej kolumny i dotąd mnie ten widok prześladuje... SKŁADANIA - tak to określił, zupełnie odwrotnie, niż należało. - Ma pan na myśli ROZKŁADANIE? - pytam ostro. Patrzy zdziwiony. - Nie, właśnie składanie. Na ziemi - dodaje, chcąc rozwiad wszystkie wątpliwości. Robi mi się głupio. Kim on wtedy był? Żołnierzem, policjantem, urzędnikiem? Co za facet? Kombinuję, czyby go o to nie zapytad wprost, gdy on tłumaczy sobie widad moje milczenie jako wyrok, bo mówi prędkim, zdyszanym szeptem: - Opowiem panu ZA TO, jaka okropna pruderia i bagno panuje w naszym świecie uniwersyteckim... Więc tak. ZA TO, że brał udział w zniszczeniu Warszawy, uraczy mnie teraz nudną historyjką z wyblakłym pieprzykiem. Zapalam papierosa, żeby chociaż dymem odgrodzid się od wilgotnej łysiny tego faceta. A on zdradza grzeszne tajemnice swego monachijskiego światka: - U nas tu, proszę pana, panuje straszna pruderia. Niech pan sobie wyobrazi, że studentowi w domu akademickim nie wolno przyjmowad w nocy gości płci przeciwnej... - U nas pod tym względem jest identyczna pruderia. - No, wy jednak, ogólnie biorąc, macie inny pogląd na te sprawy. Komunizm przecież nie szanuje ścisłych związków rodzinnych... - Szanuje, .mogę pana zapewnid. Proszę przyjechad, to się pan przekona. - Byd może, ale u nas jak student ma narzeczoną i mieszka w domu akademickim, to jeśli chce, żeby ona go za dnia odwiedzała, musi ją wpisad do specjalnego rejestru. I teraz, kilka dni temu wyszła ha jaw straszna afera: pewien student przyjął wizytę jakiejś damy, która nie była, jak się okazało, ani jego siostrą, ani narzeczoną. Dziekan jego wydziału, staruszek, bliski emerytury, strasznie się na ten fakt oburzył i spowodował, że wywalono tego studenta natychmiast z uczelni. Ten nie dał za wygraną; nie dośd, że zaczął walczyd oficjalnie o swoją sprawę, to jeszcze zorganizował paru kolegów, którzy wyśledzili tajemnicę starego dziekana, mającego już wnuki. Weszli w kontakt z jedną z pięciu pao, z którymi w, stałym kontakcie był od dłuższego czasu dziekan, zaczaili się z aparatami fotograficznymi w mieszkaniu tej pani i czekali na kulminacyjny moment seansu. Proszę sobie wyobrazid taką sytuację: pięd pao naraz i ten starzec, miła kolacyjka, rozmówki jak, zwykle co tydzieo, bo co tydzieo regularnie spotykali się w tym składzie, wreszcie nadchodzi czas, panie robią dokumentny striptis, a pan dziekan klęcząc przesuwa się od jednej do drugiej i posługuje się w stopniu maksymalnym zmysłem powonienia. Wtedy w ruch poszły studenckie fotoaparaty i ten dziekan jest już w chwili obecnej emerytem. - Studenta oczywiście przyjęto z powrotem na uczelnię? - Niestety, nie.

- To rzeczywiście straszna pruderia. Tak sobie rozmawiamy uprzejmie, łysoo zwilżył mi ucho śliną, bije od niego pełne podniecenia gorąco, a tu z boku od pewnej chwili podsłuchuje pan Krüger, szczupły a wysoki krytyk w średnim wieku. Patrzę: uśmiecha się on z pobłażaniem. I korzystając z chwili, kiedy grubas bierze oddech, mówi: - Pozwolą panowie, że się wtrącę. Nie są to sprawy najwyższej rangi, te, o których raczył napomknąd redaktor Krakosky. Sytuacja wszakże na każdym odcinku przedstawia się nie najlepiej. Zaistniały ostatnio poważne problemy gospodarcze. Chodby sprawa cudzoziemców, pracujących na terenie republiki. Przebywa u nas w chwili obecnej, proszę pana, milion osiemset tysięcy Włochów, Jugosłowian, Algierczyków i innych. Brakowało nam kiedyś rąk do pracy, więc przyjmowaliśmy każdego. Przez kilka lat oni pracowali i zarabiali przeciętnie po tysiąc marek co miesiąc, z czego połowę z reguły posyłali swoim rodzinom w krajach ojczystych. Mieli na to specjalne zezwolenia. Proszę policzyd, jaki poważny odpływ gotówki istniał przez tyle lat! I nadal istnieje, mimo że nasz rynek pracy jest nasycony, rzekłbym nawet: przesycony. Tych ludzi się zwalnia, ale oni stosują wszelkie możliwe triki, żeby pozostad. W gruncie rzeczy zależy nam wszystkim, żeby Niemcy zachowali swą przyrodzoną odrębnośd rasową, a ci czarnowłosi żenią się gwałtownie z Niemkami, obdarzają je dziedmi i w ten sposób zdobywają prawa obywatelskie. To jest problem. - Tak, tak, to niesłychanie istotny problem - podchwytuje skwapliwie pan Krakosky. - A trzeba jeszcze wziąd pod uwagę, że nasze zakłady ograniczają czas pracy, na przykład fabryka samochodów NSU zatrudnia ludzi tylko po cztery godziny dziennie, BMW także, ponadto ta firma zwolniła ostatnio dziesięd tysięcy pracowników, Opel przedłużył okres świąteczny do dziesięciu dni, Volkswagen będzie produkował też po cztery godziny dziennie.. Przyłącza się do rozmowy Herr Laube, recenzent z dużej monachijskiej gazety „Süddeutsche Zeitung”. - Widzę, że nie czytali panowie naszej dzisiejszej wiadomości z pierwszej strony: otóż Volkswagen nie tylko pracuje po cztery godziny dziennie, ale do marca wprowadza, począwszy od dnia dzisiejszego, to jest od trzynastego grudnia, pięd dni wolnych od pracy w miesiącu... Krüger i Krakosky - otwarli gęby ze zdumienia. - Coś podobnego. Volkswagen, dotąd największy pewniak na rynku pracy! - Tak, to rzeczywiście smutne - kiwam poważnie głową, ale jakoś zupełnie mnie to nie zasmuca. - Obecny stan bezrobotnych wynosi równe pół miliona - dorzuca melancholijnie Herr Krüger, - No cóż, grozi wam kryzys - mówię twardo i sięgam po kieliszek z polskim jarzębiakiem, produkowanym w Austrii. - Kryzys! - Wybuchają nagle wszyscy trzej.- Jeśli nam grozi kryzys, to wy w Polsce nie powinniście się z tego wcale cieszyd! Jeśli rzeczywiście u nas będzie kryzys, to u was nastąpi kryzys jeszcze gorszy, po prostu dno kryzysu! - Dlaczego? - pytam spokojnie. Nie potrafią na to odpowiedzied. Więc mówię:

- Nasza gospodarka nie jest związana z waszą, a tylko w przypadku silnych powiązao hossy i bessy odbijają się na obu partnerach... - To nie ma znaczenia! - wykrzykuje Herr Laube. - Łączy nas to, że żyjemy w jednej, w tej samej Europie... - Kiedyś właśnie ten fakt nas dzielił. I to tak mocno, jak tylko można sobie wyobrazid... Przerywa mi pewna piękna pani o kooskiej twarzy i bardzo długich paznokciach u dłoni, którą położyła mi delikatnie na ramieniu. Jest to żona gospodarza dzisiejszego party. - Czy mężczyźni zawsze muszą rozmawiad o tak strasznie poważnych sprawach? - zapytuje kokieteryjnym tonem. - Przecież przyjechał pan do Niemiec, żeby trochę odpocząd od własnych, polskich problemów gospodarczych, prawda? Więc może coś weselszego będzie tu lepiej odpowiadało? Czy wie pan, co to jest CAMP? - Domyślam się. Chyba camping? Już mnie w Niemczech pytano, czy wiem, co to jest spaghetti, więc uprzedzam, że wiem, zarówno spaghetti, którego nie znoszę, jak i camping, który uwielbiam, znam nad wyraz dobrze. Ona śmieje się jak z dobrego dowcipu, który zaraz opowie. - Nic podobnego! To na pewno do was jeszcze nie dotarło. CAMP jako pojęcie. Nowy kierunek życia. Zwrot w stylu. To u nas ostatni szlagier. Wynalazek oczywiście amerykaoski, ale tym razem doprawdy fascynujący. - Właśnie! - podchwytuje Herr Krakosky. - Wczoraj kupiłem sobie rower. - O! - wykrzykuje pani. - Umie pan jeździd!? - Oczywiście. Ale dawno już nie jeździłem. Ostatni raz dwadzieścia pięd lat temu, w Polsce. Wasze drogi - zwraca się do mnie - wówczas nadawały się przede wszystkim do jazdy rowerem. Czy teraz coś się zmieniło? Ostentacyjnie wzruszam ramionami. - Nie wiem. Nie mam skali porównao. Dwadzieścia pięd lat temu byłem bardzo małym chłopcem i nie jeździłem na rowerze. Natomiast codziennie o zmierzchu z dużą przyjemnością opuszczałem na okna czarne rolety, w myśl waszych rozkazów. Pamiętam, że całe miasto od zmierzchu było czarne. Lubiłem też samodzielnie zapalad karbidówkę i przed snem ssad pastylkę sacharyny, to już w tajemnicy przed matką, bo zawsze tej sacharyny brakowało. Sytuacja stała się nagle nieprzyjemna i czarna. Herr Krakosky krzywi twarz swoją tłustą wymuszonym uśmiechem. Herr Laube i Herr Krüger zesztywnieli w fotelach. Sięgam po następny kieliszek, tym razem napełniony Chianti. - A jeśli chce się pan przekonad, czy zmieniły się drogi, proszę przyjechad, zapraszam serdecznie. Fałszywy uśmiech spada z maski Herr Krakosky'ego.

Pani domu ratuje sytuację. Szczebiocze: - CAMP to naprawdę fantastyczna rzecz, proszę mi wierzyd, i pan Krakosky bardzo dobrze postąpił, kupując sobie rower. Zwłaszcza przy jego tuszy da mu on maksimum pożytku i zadowolenia. Bo CAMP, proszę pana, polega na RADOŚCI ŻYCIA. Jeździd na rowerze, biegad, pływad, chodzid pieszo do pracy, nie smarowad chleba masłem tylko zjadad suchy, pid najbardziej prymitywne alkohole! Wtedy się czuje smak istnienia, smak NATURY. Słowem, CAMP jest odtrutką na spaliny naszej cywilizacji. Więc co, czy odpowiada panu CAMP? Smakuję z przyjemnością to Chianti. I odpowiadam z przekonaniem: - O, tak, proszę pani. Nie tylko mi odpowiada, ale jestem już do mego bardzo przyzwyczajony. Uff. Odprężenie. Maleoka rysa na kruchej konstrukcji wzajemnej sympatii została zgrabnie zalepiona. Poprzez lekki szum alkoholu w głowie dobiega mnie wyraźny, starannie modulowany głos gospodarza: - Panie Andrzeju, jeśli wolno zapytad, dokąd zamierza pan udad się z Monachium? Wraca pan do kraju? Zrobiła się cisza. Wszyscy słuchają ciekawie. Zastanawiam się chwilę. - To jest problem - powiadam. - Mam wizę do Francji na trzy miesiące. Czekają tam na mnie znajomi z Polski. W Paryżu jestem umówiony ze znanym paostwu pisarzem, Jerzym Andrzejewskim, który tu niedawno był. Ale nie wiem, czy pojadę. Smutno mi i nudno. Przepraszam za tę, byd może nieprzyjemną, szczerośd, ale okropnie mnie ciągnie do Warszawy... - No tak - przyznaje gospodarz - tam ma pao swoje środowisko, znajomych, swoje sprawy... A tu wszystko obce. - Nie mam środowiska. Ze znajomymi wymieniam tylko ukłony. Sprawy mogą poczekad - mówię. Tylko, nie wstydzę się przyznad, jestem śmiertelnie zakochany. I powtarzam słowa inżynierka, na których on parę lat temu przegrał fatalnie, z Johnem Perry: - A bez miłości dla mnie życia nie ma. Tyle, że tym razem te słowa są najprawdziwsze z prawdziwych, a sprawa WOLNOŚCI rozumie się bez słów. I tym ludziom nie myślę tłumaczyd, CO uważam za WOLNOŚD. Achy i ochy oburzenia. - Ależ, co też pan mówi! Koniecznie do Paryża! Przecież to tak blisko. Byd już w Monachium i nie wpaśd do Paryża chod na kilka dni? Przecież pan jeszcze nie był w Paryżu. Każdy kulturalny człowiek powinien koniecznie zobaczyd Paryż! Czuję się już pijany i bardzo zmęczony. Po co się spierad?

- Nie jestem kulturalny. Ale paostwo mają rację: pojadę. To rzeczywiście blisko. I święta w Paryżu na pewno są cudowne. - Tak! Właśnie! Wyjął mi pan to z ust - rozpromienia się tęga, świetnie ubrana, pięddziesięcioletnia przyjaciółka pani domu, do której zwracano się per Olga, a która, jak się później dowiedziałem, redagowała w Wolnej Europie kabaret satyryczny. Przez cały czas jednak nie odezwała się do mnie ani jednym słowem, nie zdradziła też miejsca swojej pracy - potem zastanawiałem się, czy istotnie mogła mied w obfitym biuście ukryty japooski mikrofon. Niezły kabaret dałoby się przecież zmontowad z tego party. Tylko kto by się z niego śmiał? - Wróciłam tydzieo temu z Paryża i bardzo żałuję, że nie mogę spędzid tam świąt... - Ja przyleciałam przedwczoraj - przebija ją młoda niemiecka śpiewaczka. - Co za cudowne tygodnie! Koniecznie musi pan odwiedzid pewien kabaret, mają fantastyczny program, jeszcze pan zdąży, bo dopiero w styczniu mają zmienid. To jest CRAZY HORSE SALOON na Champs Elysées w zasadzie tylko dla Amerykanów, bo piekielnie drogi: dwadzieścia dolarów wstęp, i dostaje się za to tylko mały kieliszek whisky. Ale co za program! - zachwyca się ta Lili Schmidt. - Więc najpierw pokazują STRIPTEASE AVEC LA BANANE, piękna Mulatka rozbiera się w podniecającym rytmie tamtamów, trzymając w dłoni banan. Ten banan jest rozegrany z cudownym wyczuciem seksu. Ona głaszcze nim swoje ramiona, piersi, brzuch, dotyka nim ud, muska go ustami... Starsi panowie wpadają w szał. Ale to dopiero początek. Bo oto scenę zalewa krwawoczerwone światło i pojawia się gromadka stłoczonych, skulonych kobiet w pasiakach, takich zwykłych więźniarek, rozumie pan, i te biedaczki drżą ze strachu, ą tu nagle światło się zmienia w zimny błękit i wskakuje trzech pięknych, świetnie zbudowanych esesmanów w eleganckich mundurach, z pejczami w rękach, strzelają z tych pejczy i zaczynają bid te więźniarki, szarpad je za pasiaki, zrywad z nich te pasiaki, przewracad, muzyka oszałamia, oni biją z niesłychanie sadystycznym zacięciem, aż te kobiety zaczynają się wid na ziemi u ich nóg, skręcone w przedziwnych konfiguracjach; nareszcie wyłuskują się z tych swoich ohydnych ubiorów, leżą nagie, i wtedy muzyka milknie, one nagle zrywają się na nogi, wyrzucają ręce gwałtownie w górę, złoty blask reflektorów ukazuje pięknośd ich ciał, esesmani stają jak rażeni gromem, pejcze wypadają im z bezwładnych rąk, budzą się w nich normalni mężczyźni, w tle muzycznym zduszone wycie saksofonów, i mężczyźni padają na ziemię, zaczynają się czołgad do nóg kobiet, one stawiają stopy na ich pokonanych karkach... Ten numer nosi nazwę ZWYCIĘSKA KOBIECOŚD i to naprawdę warto zobaczyd, chod liczą sobie tak drogo... Teraz wyjśd. Wyjśd. Uciekad stąd, z tego piekła pełnego, małp. Tylko zrobid im coś, żeby nie istnieli. NIE WOLNO IM ISTNIED. Duszno mi. Duszę się, serce podchodzi do gardła. Dno. Ale spokój. Spokojnie. To są ludzie. Głupi, mali, źli ludzie. Jak spoza ściany dochodzi mnie szmer ich głosów. Ten zdziwiony, zachwycony szmer. Teraz ja. Ja muszę wejśd w ten kabaret. MUSZĘ. Kieliszek wódki. I słyszę, jak mi głos dudni i bulgocze w gardle, jak chrypi, trze się o suchą krtao. - Wy też macie dobry kabaret. Niedaleko za miastem, u kooca Dachauerstrasse. Nieczynny dziś, ale znam ostatni program. Dwóch pijanych bandytów w mundurach wrzuciło człowieka w pasiaku do betonowego zbiornika z ludzkim kałem. Kiedy wynurzał się, bili go trzymanymi w rękach szpadlami. Kiedy, chwytał się rantów zbiornika, uderzali go szpadlami w palce. Nie chcieli go zabid szpadlem.

Chcieli, żeby się utopił w gównie. Uderzali go w głowę na płask. Niknął w gnoju. Ale znów się wynurzał. Mocny był, nie chciał się utopid. Łapał powietrze, dostawał w łeb i szedł pod spód. Długo to trwało. Aż nudziło się bandytom w niemieckich mundurach. Znów się wynurzył, więc uderzyli ostrzem. Pijani, to trudno im było wcelowad. Miotał się w tym płynnym gównie. Bili ostrzami. Szpadle ześlizgiwały się z boku głowy. Krew bełtała się z gównem. Ranty zbiornika spryskane krwią. Bili. Szedł na dno i wracał. Pojawiała się wciąż ta kula ulepiona z gówna i krwi. Wyli z wściekłości. On żył. Bandyci sięgnęli do kabur. Wtedy przybiegł trzeci bandyta i odwołał ich ostro do innych spraw! Zrozumieli, że on teraz sam się utopi. Odeszli, bo dyrektor kabaretu ich wzywał. Wtedy z baraków przybiegli koledzy tego trupa. Wyciągnęli go na suchą ziemię. Żył. Tylko stracił uszy i dwa palce u rąk. On trzy lata był w tym kabarecie u kooca Dachauerstrasse. Ten kabaret nazywa się DACHAU. Ten utopiony w gównie to jest mój wujek. Przyjedźcie do Warszawy, on z wami pogada. A teraz wsiądźcie w samochody i pojedźcie za miasto, może już nowy program ktoś przygotował. Dla was.

Wracam sam przez ciche, nocne Monachium do „Pension Regner” na Georgenstrasse. W uszach mocno tętni krew pomieszana z wódką. Zatrzymuję taksówkę. Lśniący Mercedes, radio. STILLE NACHT, HEILIGE NACHT. Błyskają lampki na ogromnych choinkach. Radio gra tę słodką kolędę. Przecież zbliżają się święta.

VI. MŁODZI - JAK MY?
Knajpy w Monachium czynne są do jedenastej wieczór, kilka do północy, a tylko jedna - DONISL - do czwartej nad ranem. Obiady jada się w HAHNHOFIE, na Leopoldstrasse, niedaleko łuku triumfalnego, pamiątki zwycięstw armii bawarskiej. Ten łuk to ogromna budowla pośrodku szerokiej ulicy, pod łukiem przejeżdżają tramwaje. Opowiadano mi, że Andrzejewski omijał SIEGESTOR z daleka, rzucając kose, pełne udanego lęku spojrzenia na tę kupę secesyjnie uformowanego gruzu: „Jeszcze się, cholera, zawali...” Dzielnica, w której mieszkam, nazywa się SCHWABING; jest to dzielnica sklepów, domów towarowych, różnych lokalików, tancbud ze stereofonicznym magnetofonem, klubów młodzieżowych - a przede wszystkim na Amalienstrasse stoi ogromny, czarno tynkowany uniwersytet, a obok Siegestoru biblioteka uniwersytecka. Studenci nadają tej dzielnicy charakter odmienny od śródmieścia Monachium, ale zupełnie niepodobny do naszego Krakowskiego Przedmieścia. Tu, w München, rozmowa o studentach zaczyna się od tego, że student jest PAN STUDENT. Panowie studenci płacą za naukę drogo, piekielnie drogo, i dlatego wiedzą, w jakim celu w ogóle startują. Chodzą po ulicy krokiem ludzi dorosłych, trochę zmęczonych, bez popularnych u nas ŻAKOWSKICH podrygów, bez odmiennego, rzucającego się w oczy STYLU. Są na pierwszy rzut oka absolutnie stopieni ze społecznością ulicy, JEDNAKOWI. Wiedzą to, z czego rzadko zdają sobie sprawę nasi chłopaczkowie, dostający naukę za darmo: że ulica, że miasto jeszcze nie do nich należy. Dlatego nie krzyczą, nie rozdzierają się w grupach gwałtownym, pełnym MŁODZIEOCZEJ SIŁY śmiechem, żeby ludziom bębenki pękały - w ogóle nie chodzą w grupach, pojęcie grup, GRUP IDĄCYCH ULICĄ nie

istnieje. W grupach przecież chodzi się z potrzeby, zwłaszcza w czasie AKCJI, tak przecież chodzili ich ojcowie, i tak też będą chodzid oni, gdy PRZYJDZIE CZAS. Ale nie zbija się bąków, nie traci czasu niepotrzebnie. Panowie studenci są poważni. Rzadko widziałem na Amalienstrasse uśmiechniętą twarz. Powiem prawdę: to mi się spodobało. Bo jak się człowiek zastanowi głębiej, to z czego się śmiad? Też mi poczucie humoru: godzinami opowiadad kawały i ryczed W stadzie! UCZĄ SIĘ DARMO zrozumcie, jaka potężna różnicą tkwi między DARMO a ZA PIENIĄDZE! Za pieniądze rozumie się powód i rozumie się cel. Za pieniądze zależy. KUPUJE się samemu swoją PRZYSZŁOŚD. Dlatego student monachijski nie łazi po kawiarniach, nie przesiaduje w klubach, nie urządza idiotycznych prywatek. On się UCZY. Za kilka lat zdobędzie zawód, dalej - stanowisko, dalej - władzę, dalej - prawo rządzenia krajem. Ogromna, ich większośd w takim MARATONIE startuje i OD POCZĄTKU zdaje sobie sprawę, jak długi to dystans. Oni - studenci, ludzie wykształceni - tworzą sól narodu. I, co mnie piekielnie zaskoczyło - naród to wie. Nie zdarzy się wypadek zlekceważenia studenta w tramwaju, w lokalu, na ulicy, NIGDZIE. To jest przecież PAN STUDENT, a ten tytuł mieści w sobie wszystkie możliwe tytuły: pan doktor, pan dyrektor, pan minister, pan premier. Każdy obywatel ma we krwi zakorzenione przewidywanie: kto wie, czy za rok u tego właśnie studenta nie będę szukał pracy! I nie zdarzy się NIGDY wypadek, żeby jakiś niewykształcony majster powiedział młodemu inżynierowi: „Tu nie politechnika, tu trzeba myśled”. Majster może to sobie POMYŚLED, ale niechby spróbował powiedzied! Inna jest ta młodzież studencką od naszej. Poznałem ich, tych studentów z Amalienstrasse. Bzdura, Co piszą nasi globtroterzy o dewaluacji uczud patriotycznych w krajach zachodnich! Ile przeczytaliście reportaży i artykułów o HALBSTARKEN, o tamtejszych chuliganach, o długowłosych, których nic poza seksem, gitarą i narkotykami nie obchodzi? Ile doniesieo o rozprzężeniu erotycznym, o kosmopolityzmie, o wszechwładnym amerykaoskim stylu życia? O cynizmie młodzieży, o braku jakiejkolwiek idei, o zwracaniu uwagi wyłącznie na własny interes? BZDURA! Kosmiczna bzdura! Pisali wam o tym ludzie nie umiejący patrzed. Ludzie, nie znający uczucia LĘKU. Ludzie dmy, pędzące do błyskotek. Tej kiepskiej młodzieży jest pół połowy procenta. Dla reszty najważniejszą sprawą są NIEMCY. I właśnie to powinno budzid LĘK naszych globtroterów. Tak jak we mnie wzbudziło LĘK. Studenci w Monachium uczą się przecież tak samo dla siebie, jak i dla Niemiec, bo są Niemcami. Będą pracowad dla siebie i dla Niemiec zarazem. A więc, jeśli sprawę postawid prosto: PRZECIWKO NAM. Nas, Rosję i komunizm uważają za ŚMIERTELNEGO WROGA. Są nadal, a nawet teraz tym bardziej, przekonani o swojej absolutnej wyższości nad innymi, narodami świata. Są najczystsi. Najbardziej pracowici. Najlepsi w technice. Najlepiej zorganizowani. A najważniejsze: BYLI O KROK OD PANOWANIA NAD ŚWIATEM. Tego nie mogą zapomnied. Ich okrucieostwa? Wiadomo, że wojna jest okrutna. No to co z tego? A przecież, mimo straszliwej klęski podnieśli swój kraj w ciągu dwudziestu lat do istotnej potęgi. Który naród by to potrafił? Takie są ICH argumenty. A jakie są NASZE? Czy w rozmowne z cudzoziemcem tak na serio ktoś z naszych młodziaków chwalił się osiągnięciami Polski? Znał je przynajmniej? Rzadko się to zdarza, szkodliwie rzadko. Przyznam się: jak mi wlazł przed oczy jakiś Anglik, Szwed czy Amerykanin, to chod

pytał o Polskę, zawsze umykałem z tematu. O ich styl życia, o ich kraj pytałem, o ich możliwości, zarobki, samochody. Wiecznie z kompleksem niższości, bezpodstawnym, kretyoskim kompleksem, który sam siebie, jak przy pomocy automatycznej koparki, pogłębiał. Tak było, fakt. Kto bez winy, niech mi da w mordę. Bo dopiero teraz, w Monachium, bardzo tego żałuję. Kompleksy i zaściankowe wstydy wynikają z braku możliwości porównao. Stare, ale jare nasze przysłowie: cudze chwalicie, swego nie znacie... itd. Trudno, żebyśmy wszyscy mogli naraz pojechad za granicą, żeby się o tym przekonad. Ale są przecież pisarze i dziennikarze, którzy dostają chleb za to, że tych porównao dokonują na publiczny, polski użytek. Dlaczego nas nie BUDZĄ? Dlaczego ci panowie z najpopularniejszych, ŁATWYCH pism widzą tylko koniec swojego nosa i błyszczące, zachodnie wystawy? Ja też myślałem: WSZYSTKO JEST W PORZĄDKU - dopóki nie znalazłem się tu, w Monachium. Ja też myślałem: WSZYSTKIEMU WINNA NASZA STOPA ŻYCIOWA - dopóki nie znalazłem się tu, w Monachium. Teraz wiem: człowiek wcale nie staje się mądrzejszy, kiedy ma samochód. Wiem: człowiek nie staje się patriotą dlatego, że ma w banku odłożoną pewną sumę pieniędzy. To złuda. Duża częśd naszej drogiej młodzieży żyje w świecie złud. Chłopcom się wydaje, że już minął czas walki o ŻYCIE, że nadszedł czas Walki o DOBRA TEGO ŚWIATA, o piękne mieszkania, o swobodne jazdy za granicę, o samochody. Rozumiem, że starzy mogą byd zmęczeni. Przeszli już swoje. Ale młodzi? Nam tak myśled nie wolno! Nie ma stabilizacji! Jeszcze nie skooczył się czas walki o ŻYCIE, on się dopiero ZACZYNA! Mówimy: jesteśmy synami tych, co walczyli. Ojciec żołnierz, ojciec partyzant. Lasy, bagna, brud, głód, wszy, komory gazowe - to wszystko przeszłośd, która nigdy nie wróci. My już tak nie chcemy, my DZIECI POLEGŁYCH. W Niemczech umierają powoli na starośd esesmani, gestapowcy, żołnierze, zbrodniarze, panowie świata. Też nieźle zmęczeni, chod nie tak jak my. Ale oni TEŻ MAJĄ DZIECI! I to są nasi przeciwnicy. Nie ci na pokaz, z gitarami, weseli chłopcy w skórzanych kurtkach, nie ci z reportaży w naszych ilustrowanych brukowcach. Nie ci, o których nasza prasa bębni z maniackim uporem, że to nie chcą iśd do Bundeswehry, że to mają dośd starego niemieckiego drylu i parcia na wschód. Ale ci, którzy IDĄ do Bundeswehry, ci, którzy spokojnie się uczą, żeby kiedyś umiejętnie kontynuowad drogę tego narodu, określoną wyraźnie przez HISTORIĘ. To, że śpiewają takie same MASOWE, bitlesowskie piosenki, że są tak samo młodzi jak my - niech nas nie napełnia błogim przekonaniem, że oni, tak samo jak my, nie chcą wojny. Że DADZĄ NAM WRESZCIE SPOKÓJ! Widziałem w Monachium demonstrację POKOJOWĄ. Już trzy dni przedtem zawiadomiono mnie o niej z dumą. MY TEŻ WALCZYMY O POKÓJ - powiedziano. I jaka wolnośd u nas: policja dała zezwolenie na tę demonstrację! Pojechałem na ten godny szacunku wiec: na niedużym placyku zebrało się DWADZIEŚCIA SIEDEM OSÓB! Policzyłem dokładnie Zapisałem w notesie. Jeden transparent: CHCEMY POKOJU. Obok przewalały się tłumy ludzi, śpieszących do swoich interesów, ryczały fale samochodów, świat biegł w swoją stronę obok tych DEMONSTRANTÓW, zwykły, codzienny, niemiecki świat. I nikt nie stanął ani na chwilę, nikt nie spojrzał nawet na zziębniętą

grupkę trzymającą nieruchomo biedniutki transparencik. NIKT. Po pół godzinie manifestanci w milczeniu i jakby ze wstydem rozeszli się do domów. I byłem nazajutrz na wiecu zwołanym przez NPD. Trudno było przepchnąd się na plac. Okoliczne uliczki zawalone autami i tłumem. Przyszło DWADZIEŚCIA TYSIĘCY LUDZI!

Obiady jada się w restauracji Hahnhof am Siegestor. To na Schwabingu należy do dobrego tonu. Studenci, inteligencja, właściciele sklepów, dziennikarze. Można sobie pogadad na różne tematy w tym Hahnhofie. Nie brakuje chętnych. Polak z Warszawy jest niemałą atrakcją dla monachijczyka. I oto siedzę przy ciężkim brązowym stole z dwoma młodymi Niemcami. Jeden nazywa się Wolfgang Wittek, kooczy agronomię, drugi studiuje prawo, nazywa się Klaus Feuermann. Poznałem ich zupełnie przypadkowo: zeszłego wieczoru obok biblioteki uniwersyteckiej zobaczyłem świetnie utrzymanego, białego Renaulta z nalepioną na przedniej szybie kartką: ZU VERKAUFEN. Niżej podana cena i adres. Cena mi odpowiadała, adres mniej, bo daleko. Ale wsiadłem w taksówkę, oczywiście Mercedes z telefonem, pierwszy kilometr kosztuje dolara, dalsze po pół, zupełna dla mnie rujnacja, ale co robid. Zajeżdżam: elegancki, siedmiopiętrowy dom, szklane drzwi zamknięte, obok tablica z guzikami i domofonem - żaden cymes, mam to u siebie w Warszawie na Hibnera, ale przecież to jest internat, dom akademicki! Wizytówka jest, Herr Wittek, student agronomii, cisnę guzik do oporu, nic. Nie ma go w chacie. Podchodzi do drzwi od ulicy jakiś młody z teczką, otwiera, pytam go o tego Witteka, mówi on, że pokój sto dwadzieścia i zaprasza do środka. Winda szybkobieżna z lustrami, czyściutka jakby nigdy nikt nią nie jeździł, sunę do góry, jest ten pokój, na drzwiach przybity elegancki bloczek, gdzie kolega koledze pisze podczas jego nieobecności, że był i że jeszcze przyjdzie. Potem gospodarz zedrze sobie kartką. Więc ja też piszę swój telefon, i że w sprawie Renaulta. A tu drzwi obok się otwierają i wystaje głowa uprzejmie od pierwszej chwili nastawionego pana, który pyta, po co ja tu. Więc rozmowa, on się przedstawia, że jest przyjacielem Herr Witteka, nazywa się właśnie Feuermann, więc ja, że pewno wspólnie w jednym pokoju mieszkają, a on, że nie, że tu każdy student ma swój osobny pokój, i że on właśnie mieszka w pokoju, z którego wyszedł, i zaprasza do środka, bo Wittek niedługo przyjdzie. Więc wchodzę tam, a tam: tapczan niski a szeroki, biurko ministerialne, szafa w ścianie, telefon, radio, telewizor, z boku drzwi do łazienki, regały z książkami, świeżo tam, jakby wszystko dziś kupione, więc obojętnie pytam, czy on dawno tu mieszka, on, że już trzy lata, i dalej mówi, że każdy pokój urządzony tu jednakowo, więc nie ma specjalnych luksusów. Meble, rzecz jasna, internatowe, a płaci się z WŁASNEJ kieszeni, bez ŻADNYCH ulg. Herr Wittek właśnie sprzedaje samochód, ponieważ brakuje mu na czynsz do kooca studiów, a mimo sprzedaży i tak mu nie wystarczy. Mebla na ogół strach tu mocniej tknąd, bo co miesiąc chodzi komisja i każdą rysę i plamę doliczy do czynszu, a liczy drogo. Stąd porządek i meble nowe po latach. Jak się student wyprowadza, to musi wpierw idealnie odmalowad pokój, a jak nie potrafi IDEALNIE, i komisja nie przyjmie, to pan student musi zapłacid, a robocizna droga. Trzy głośniejsze hałasy wieczorem w pokoju i pana studenta eksmitują bez apelacji. Czynsz jest taki, że jak Herr Wittek sprzeda wóz, to zapłaci za trzy miesiące. Przez ten czas będzie myślał konstruktywnie, skąd wziąd resztę pieniędzy. Kiwam głową z politowaniem, na to Herr Feuermann, który słyszał coś niecoś o Polsce, mówi: - Au was to podobno studenci mieszkają w pokojach po kilku.

- Tak - powiadam - ale u nas studenci mieszkają ZA DARMO. Głupio mu, parę razy powtarza ZA DARMO, ZA DARMO, jakby nieznany owoc smakował. Rozmawiamy dalej, mówię mu trochę o sobie, bo pyta, pada oczywiście sakramentalne pytanie, czy jestem członkiem „partii komunistycznej” (oni te słowa wypowiadają ze specjalnym, konfidencjonalnym namaszczeniem), mówię, że nie, on się rzecz jasna dziwi, znam już dobrze te nieszczere zdziwienia.. Mówię, że nie jestem członkiem, ale im dłużej jestem tu w Monachium, tym bardziej tego żałuję. Dziwi się on już całkiem nieprzyjemnie, więc żeby poprawid nastrój, nastawia telewizor, leci kronika dnia, pokazują różne duperele, wreszcie nowy serwis z Wietnamu, nadesłany przez amerykaoską agencję. Siedzimy sobie z tym młodym Niemcem wygodnie w fotelach, popalamy amerykaoskie papierosy, a przed nami, na dwudziestopięciocalowym szkle, ludzie mordują ludzi. Amerykanie się nie wstydzą! Amerykanie się nie boją opinii! Ze szczerością okrutnych dzieci, z ekshibicjonizmem zboczeoców pokazują całemu światu, jak ich potężne czołgi miażdżą maleokie kruche chatki Wietnamczyków, w tych chatach są ludzie, za czołgami idzie operator filmowy i robi zbliżenia zmasakrowanych ciał, jego pomagier odrzuca nogą jakieś deski, żeby lepiej sfilmowad twarze tych zabitych, wykrzywione przeraźliwym, śmiertelnym skurczem. Leci helikopter, strzelec amerykaoski pruje z kaemu, twarz ma napiętą do ostateczności, drga policzek i hełm, tam w dole szary zarys jakiegoś zagajnika, uciekają ludzie, rozrzuceni po polu biegną bezładnie do tych zbawiennych drzew, a ten pruje bez chwili przerwy długą, nieskooczoną serią, zbliżenie teraz na uciekających, obalają się przecinani wpół pociskami, świetne teleobiektywy mają Amerykanie, taki sprzęt musi drogo kosztowad, te zbliżenia twarzy zabijanych! Te zbliżenia, gdy w sekundzie śmierci odwracają się do helikoptera, pokazując swoją śmierd całemu światu! Te twarze zdumione, przerażone, ostatni grymas przed snem, ta nienawiśd w bielejących oczach! Leżą już wszyscy na polu, żaden nie dobiegł do drzew, teraz twarz zmęczona strzelca, błysk potu, oczy pełne szczęścia z dobrze spełnionej pracy, on hełm odchyla, przeciąga dłonią po włosach, żyje, puszcza kumpelskie oko do kamery, puszcza oko do całego świata - i komentarz pod publikę NIEMIEC ZACHODNICH: „Ten żołnierz narażał życie, a mimo to...” Długo idzie ten serwis z frontu, dwadzieścia minut, komentator nie szczędzi słów podziwu „wojującym chłopcom”, dalej krótkie, migawkowe wywiady z nimi: „Wytłuczemy te gnidy”, „zapędzimy ich pod ziemię na zawsze”, twarzyczki bezczelne, wypasione tych równiaków, tych bigbitowych BOYS, co tak samo są młodzi jak my i tak samo kochają gitary. „Do jutra” - mówi komentator, jutro nowe meldunki z frontu, nowe setki zabitych, poszarpanych, zgnojonych ludzi, nowa seria młodych bohaterów w BETLDRESACH. Przeklinam, ostro przeklinam po polsku, a ten Niemiec koło mnie nic nie rozumie, patrzy w ekran obojętnie jak na kiepski film przygodowy, jak na umowną kowbojską pukaninę. - Herr Feuermarm - mówię. - To zbrodniarze. Wzrusza ramionami. - Nie ma mowy o zbrodni, to przecież regularna wojna. Zresztą Amerykanów też zabijają. I to jeszcze przedtem znęcają się nad nimi w okrutny sposób. Vietcong, to właśnie są bandyci. Znowu częstuje mnie papierosem, a ja spokojnie biorę, palę, jestem zupełnie bezsilny. Wtedy wszedł Herr Wittek, szczupły, elegancki blondyn.

Krótko przedstawiam mu sprawę. Owszem, chętnie sprzeda mi swój samochód, chod właściwie nie powinien, bo szkoda, żeby tak dobrze utrzymany wóz służył Polakowi. Mówi to zupełnie spokojnie, bez cienia żenady. Patrzy mi prosto w oczy. Silę się na spokojny uśmiech. - Nie lubi pan Polski. Czy można wiedzied, dlaczego? - Mój ojciec zginął w Polsce - odpowiada takim samym tonem. - Mojego ojca zabili Niemcy - odpowiadam natychmiast. Zastanowił się chwilę. - To nieco zmienia postad rzeczy. Więc jeśli panu tak bardzo zależy, to dla pana zrobię wyjątek. Przestało mi oczywiście na tym zależed. Ale tknęło mnie coś zupełnie niezrozumiałego. Mówię: - Świetnie. Spotkajmy się wobec tego jutro w Hahnhofie o godzinie trzeciej, myślę, że dojdziemy do porozumienia. I tak się stało. To znaczy: do porozumienia nie doszło, ale jesteśmy w Hahnhofie. Pijemy wino o nazwie Hahnenschrei, oznaczone w karcie numerem 4, wino o własnościach rozweselających. Ale nie jest nam wcale wesoło. Herr Wittek nie może wiele pid, bo za chwilę będzie prowadził samochód, demonstrując mi jego walory. Niezadowolony coś z naszego spotkania ten sprzedawca. Patrzy co chwila na zegarek, śpieszy się wyraźnie. Wreszcie mówi, że może byśmy odłożyli transakcję do jutra, bo za niespełna godzinę on musi byd w domu, żeby obejrzed pewną audycję w telewizji. Mnie to zupełnie nie przeszkadza, ale jakoś nie wyobrażam sobie rozstania z tym Wittekiem. Ciągnie mnie do niego jakaś ciemna siła, jakaś wroga sympatia, mam ochotę straszną gadad z nim, gadad wiele godzin bez przerwy albo po prostu go trzasnąd w szczękę i sflekowad. Teraz, przy winie, poczułem w sobie mocno ten kociołek wariackich uczud, i od razu taka bezczelnośd we mnie narasta, niemożliwa do zahamowania: - Herr Wittek, bardzo chciałbym wspólnie z panem obejrzed ten program, a potem chyba znajdzie pan dla mnie trochę czasu... On się zastanawia. Trzeba wiedzied, że zależy mu bardzo na sprzedaniu samochodu, a sprzedad używany wóz w NRF jest trudno, na placach stoją setki i tysiące tego robactwa, nie ma chętnych, zwłaszcza na wozy zagraniczne, krajowe lepiej tu idą, ale też jak krew z nosa, a poza tym wóz się tam inaczej kupuje niż u nas, nie wystarczą pobieżne oględziny, posłuchanie silnika i przejażdżka ulicą - tu się jedzie najmniej 50, 60 kilometrów, a nieraz i sto, gaz do dechy na autostradzie, badanie zrywu i hamowania kilkadziesiąt razy, różne cuda się z gratem wyprawia, żeby tylko znaleźd najdrobniejszą wadę, o której właściciel nie uprzedził, i od razu cena spada na łeb, w ogóle zresztą wozu absolutnie sprawnego nikt nie kupuje. Więc mój Wittek siłą rzeczy musi poświęcid mi przynajmniej dwie godziny. On się zgadza. Jedziemy więc do internatu. Renault rzeczywiście idzie świetnie. Koło stacji, gdzie bierzemy benzynę, wisi ogromny plakat, zapowiadający nowy wiec NPD. Na plakacie chłopak i dziewczyna, oboje ubrani w jednakowe, zielone koszule. Natchnione twarze, oczy goreją fanatycznym blaskiem. Wielkie nad nimi litery: MŁODZIEŻY, NPD TO PRZYSZŁOŚD NIEMIEC I WASZA!

Ostrą strugą leci superpaliwo do zbiornika, a ja szybko przypominam sobie pewnego starego warszawskiego dziennikarza, wygę od spraw polityki, który, kiedy sprawa NPD wybuchła na cały świat, roztoczył przede mną TRZEŹWĄ, LOGICZNĄ ANALIZĘ zjawiska. Panie, powiedział, to jest sprawa dawnych hitlerowskich popłuczyn, sprawa ziomkostw, na ich pieniądzach opiera się ta cała groźna na pozór, ale nie mająca przyszłości hucpa. Rzecz się opiera, mówił, na czysto pokoleniowych podstawach, do NPD należą, proszę pana, STARCY, którzy zaczynają w gruncie rzeczy od politycznego zera, a bez kapitału nikt nie zrobił nowego kapitału. Tymczasem kapitał, na którym oni bazują, jest właściwie wypalony, bo tkwi tylko w nich, młode pokolenie Niemców nie jest zaangażowane w sprawach starców, młodzi inaczej widzą przyszłośd Niemiec, chwyt psychologiczny, jakim jest wygrywanie sentymentu do utraconych ziem, nie ma wobec młodych zastosowania, bo oni nic już o tych ziemiach nie wiedzą. Będą dążyd do zjednoczenia Niemiec, to jest oczywiste, ale dalej już się nie posuną, ponieważ to nie leży w ich interesie. Jeśli mam byd optymistą, ciągnął ten dziennikarz, to powiem, że według wszelkich przewidywao sprawa NPD umrze śmiercią naturalną za parę lat... Przypominam to sobie dokładnie, tu, pod plakatem apelującym do niemieckiej młodzieży, apelującym do ich marzeo o przyszłości, do ich kiełkujących uczud patriotycznych, do ich naturalnego, młodzieoczego pragnienia ATRAKCYJNOŚCI PLANÓW POLITYCZNYCH. Właśnie to: atrakcyjnośd. Stary wyga warszawski, z wrodzonym wszystkim Polakom melancholijnym sentymentalizmem, nie wziął pod uwagę jednego: że hasła polityczne, im bardziej kontrastujące z rzeczywistością, im bardziej wyzywające rzeczywistośd, im bardziej brutalne i POZORNIE nieprzemyślane - tym łatwiej trafiają. WŁAŚNIE do młodych. Bo młodzi są niedoświadczeni, bo młodzi są ODWAŻNI. Oni nie wiedzą, co zrobiła ostatnia wojna w Europie. Usuwano im to skrzętnie sprzed oczu. Zresztą nie chcą wiedzied. Oni wiedzą natomiast, że NIEDAWNO Niemcy były wielkie i silne. Każdy młody chce byd wielki i silny. Będzie taki, jeśli wielki i silny będzie jego .kraj. I młodzi w Niemczech wiedzą, że jest SZANSA. Każdą szansę trzeba wykorzystad, bo ona może byd pierwsza i ostatnia w życiu. A wrodzone pragnienie... ryzyka i niebezpieczeostwa, którymi aż tryska KAŻDA młodośd -! mój przyjacielu z Warszawy? Jaka szkoda, że nie ma ciebie dziś ze mną, tu w Monachium, w białym, świetnie utrzymanym studenckim Renaulcie, który wiezie mnie na lekcję, piekącą jak ogieo lekcję NOWEJ HISTORII! Oto już lśniący, wielki telewizor w pokoju młodego agronoma, przypadkowo poznanego Wolfganga Witteka. Oto już zaczyna się program: transmisja tego wiecu NPD, o którym zawiadamiał afisz przy stacji benzynowej, jeden z tysięcy plakatów rozlepionych po całym Monachium. Dlaczego Wittek chciał ten program obejrzed? Dlaczego chciał koniecznie byd jednym z ośmiu milionów telewidzów, którzy ten program w Bawarii oglądają? Właśnie on? A jego koledzy? Wittek zapala papierosa i mruczy: - Cóż w tym dziwnego? NPD to teraz największa atrakcja, zwłaszcza dla tych, którzy potrafią myśled... I już. Głowa przy głowie tam za szkłem. Ale to nie jest szkło, to się dzieje naprawdę, właśnie teraz, w tej samej sekundzie. Tłum. Operatorów jest kilku, rozstawieni w różnych punktach placu ślizgają obiektywami po kapeluszach, czapkach, beretach i karkach stłoczonych ludzi. Tłum widziany z góry i z tyłu, rzadko tylko mignie szara plama twarzy. Zaczynają się przemówienia. Głosy mówców dudnią,

zniekształcone odbitym z wielu megafonów echem. Trudno zrozumied wyraźnie chociaż jedno zdanie. Ale ja wiem, co mówią. Byłem na poprzednim wiecu. Często tu są te wiece. Stają się modne. Nie jest rzeczą telewizji monachijskiej propagowad hasła polityczne NPD, zwłaszcza że nikt tym razem nie płaci. Dlatego umyślnie zniekształca się odbiór przemówieo. Wielka i skomplikowana aparatura przyjechała na plac w innym celu: ta transmisja to jest właściwie REPORTAŻ. Reportaż ma byd absolutnie OBIEKTYWNY. To wyraźnie zaznaczył komentator. Czas zrozumied, powiedział, co powoduje ludźmi, obecnymi teraz na placu, co ich tu przyciągnęło. Kim są Judzie należący do tej gwałtownie wyrastającej partii, jakie są ich OSOBISTE przesłanki. Spójrzmy z bliska na ich twarze, posłuchajmy ich słów - powiedział komentator. Wiec się kooczy, następcą wywiady. Patrzymy na twarze, słuchamy słów. Wyławiano zupełnie przypadkowych gości z rozłażącego się tłumu. Ani jeden z nich nie mógł mied więcej niż trzydzieści pięd lat. A najwięcej było dużo, dużo młodszych. Dwudziestolatek rozgrzany temperaturą wiecu patrzy w szklane oko kamery agresywnie i butnie jak w twarz wroga i krzyczy, wiedząc, że krzyczy do milionów Niemców: - Ja jestem w NPD! Jestem dlatego, że NPD odda mi zagrabione przez Polaków miasta! Stettin! Breslau! Kolberg! Za dwa lata będziemy u władzy! Będziemy rządzili krajem! I wtedy zobaczycie, czy należało nam ufad od początku! Ginie jego twarz, natychmiast zjawia się druga: młody typ chudego intelektualisty. Głos ma spokojny, zdania wyważone: - Sprawa wschodnich Niemiec jest dla nas sprawą pierwszej wagi, Jestem przekonany, że za dwa, trzy lata, czy to przy pomocy siły, czy też na skutek nacisków politycznych, wschodnie ziemie niemieckie wrócą do nas... (Zrozumcie dobrze: nie chodzi o NRD. Oni nazywają NRD Niemcami środkowymi, a Niemcy wschodnie to nasze Ziemie Odzyskane). I jeszcze jeden, i jeszcze... Zmieniają się twarze, napięcie i intonacja głosu, ale sens zawsze jest jeden. Zawsze ten sam. I bijące z tych twarzy poczucie słuszności, siły i ABSOLUTNEJ PEWNOŚCI realizacji planów. Ten reportaż trwa już godzinę, a ja myślę, że jestem w środku koszmarnego snu, z którego nie, ma ucieczki. Polska kurczy mi się w pamięci do rozmiarów paznokcia, wydaje mi się słabiutka i nic nie znacząca, jak strzępek oddartej z drzewa kory. Oni są tak sugestywni, tak piekielnie wielcy w swojej niepowstrzymanej agresji... Czuję strach, zwykły fizyczny strach. Jestem sam, zupełnie sam w tym niemieckim morzu, ani skrawka ziemi pod nogą, mojej ziemi, która jedna tylko może mi wrócid poczucie istnienia... I ci dwaj milczący Niemcy po obu stronach, APROBUJĄCY to, co się rozgrywa Z ICH UDZIAŁEM na żywym szkle.

Z ich udziałem. Skooczył się koszmar, oni nie mówią nic, a przecież wiem.

Otrząsam się szybko. Niechże coś powiedzą. Muszę wiedzied, co ONI myślą. Zapraszam Herr Witteka i Herr Feuermanna do Hahnhofu na wino. Nie mają marek, to nic, ja będę płacił. Sprawę samochodu odsuniemy w przyszłośd. Więc Hahnhof. Rozmowa o literaturze i sztuce. Poważna, w miarę mądra rozmowa. Ile już takich rozmów w życiu, z których nic nie wynika! Przekonuję się tylko, że są to ludzie oczytani i chłonni, umiejący MYŚLED. Późno już. Oni proponują DONISL. Chcą się zrewanżowad w nowym winie, bo wiedzą, że nic nie ma za darmo. Idziemy pieszo kawałek po Leopoldstrasse. Za Siegestorem taksówki. Mijając Siegestor powtarzam zasłyszany numer Andrzejewskiego, nieźle to nawet odgrywam po trzech litrach wesołego wina o nazwie: PIANIE KOGUTA. Kulę się, sunę po ścianie, przerażone kose spojrzenie na czerniejący w mroku ogromny łuk: - Jeszcze się, cholera, zawali... Oni sztywnieją nagle. - Może pan byd spokojny - mówi Herr Feuermann - na pewno się nie zawali. A jeśli, to wtedy, kiedy pana już nie będzie. Donisl. Stara, najstarsza knajpa o piętrowym wnętrzu, na ścianach portrety wszystkich burmistrzów Monachium oraz słynnych osobistości miasta. Tylko Hitlera brakuje, chod on tu właśnie zaczynał. Pijemy. Upijamy się. Jesteśmy pijani. Świadczymy sobie braterskie grzeczności Daleko jest polityka. Daleko jest groźny, skomplikowany, okrutny świat STARYCH. Przecież jesteśmy młodzi. Jednakowi. Nas nic nie powinno dzielid, nas, małych ludzi, wkręconych w ogromny młyn historii. Dobrze mi. Tu mi nareszcie dobrze. Ojciec Witteka zginął w Polsce jako żołnierz. Mój ojciec też zginął. Wojna nas obu pozbawiła ojców. Wojna, którą NIE MY wywołaliśmy. Ta audycja dzisiaj. Śmiad mi się chce. Mrzonki, utopie kupy wariatów. Oni nic nie znaczą wobec ŚWIATA. Nic. Przeszła północ, i wtedy Wittek bierze mnie spoconą dłonią za rękę, przechyla się przez stół i mówi twardym szeptem: - Powtórzmy trzydziesty dziewiąty rok. Na takich samych zasadach. My bez Ameryki. Wy bez Sowietów. Broo konwencjonalna. Nie byłoby obrony Westerplatte. Nie byłoby obrony Warszawy. W ciągu dwudziestu czterech godzin leżelibyście na łopatkach. Ściska moją rękę, jakby chciał zmiażdżyd mi palce. Patrzę na jego rozpaloną do czerwoności twarz. Nie wierzę. Ale MUSZĘ wierzyd. Chwytam go drugą ręką, ściskam, aż syczy z bólu, i mówię spokojnie w pijaną, bandycką mordę: - Spróbujcie. Nam wystarczy dwanaście godzin, żeby wam przegryźd gardła.

Tak trwamy chwilę w tym nic nie znaczącym uścisku, aż rozdziela nas Herr Feuermann. On mówi zupełnie trzeźwym głosem: - To nic. My jednak potrafilibyśmy natychmiast wprowadzid u was swoją administrację. A wy przecież pogubicie się w tym zupełnie.

I znów sam wracam przez noc monachijską do hotelu. Nie wiem już nic. Nic nie myślę. Chcę tylko znaleźd się w domu. U siebie. W Warszawie. I już nigdy, NIGDY nikogo z Monachium w swoim życiu nie spotkad.

VII. ICH BIN POLE
Te oczy rozszerzone zdumieniem! Te otwarte gęby! I te uśmieszki przymilne po chwili! To kiwanie głowami! W kiosku z tytoniem fajkowym. W budzie, gdzie sprzedają mdłe cielęce kiełbaski. W domu towarowym Hertiego, W taksówce, W Gasthausie. Na ulicy. W Postamcie. W rozgłośni radia bawarskiego. Wszędzie. Wszędzie. Na początek biorą mnie za Amerykanina; Potem zgadują: Anglik? Francuz? Szwed? Szwajcar? Miła zabawa! Uprzejmi - A ja też się uśmiecham i kręcę głową, że nie. Zagadkowy mój uśmiech, więc się domyślają, że zgadnąd nie będzie łatwo. I wtedy: - Więc przyjechał pan z San Marino? Z Argentyny? Jest pan obywatelem księstwa Liechtenstein? Nie Fin, nie Norweg, może Italiano, chod włosy jasne? NEIN? A nikomu nigdy nie wpadło do głowy umieścid POLSKI wśród tylu zgadywanych krajów. Chod przecież Polska tak BLISKO. Ale nie wystarczy puentowad miłych, handlowo-towarzyskich gierek samym tylko stwierdzeniem ICH BIN POLE, to nie wywoła entuzjazmu pomieszanego z gorliwym zrywem uprzejmości, nieufnego nieco zainteresowania z odcieniem litości i winy, jakim się darzy chorego. Nie. Zobaczysz obojętną, ZWYCZAJNĄ maskę - najwyżej padnie, pytanie, czy wiele lat już jesteś w Monachium. Więc nie. Trzeba natychmiast dodad otwierając czarowny sezam niemieckich uczud – słówka: ...AUS WARSCHAU. Teraz jest dobrze. Właśnie tak: stosunek, jaki się w nich do mnie wytwarza, jest stosunkiem, jaki się ma do osoby i pozoru zdrowej, kwitnącej, która niepotrzebnie wyjawi, że ma raka. Patrzą, świdrują, bo przecież nie wypada zadawad pytao, a chce się koniecznie wiedzied, GDZIE jest ten rak i KIEDY chory umrze. Zanim umrze, trzeba jednak choremu złagodzid los, WYNAGRODZID bezsensownym, nic nie załatwiającym uśmiechem, bo przecież każdy zdrowy czuje się w pewnym stopniu, chod nie wiadomo czemu, odpowiedzialny za chorobę chorego.

Więc tak to jest. Z początku mnie to bawi, potem nudzi, denerwuje, w koocu wkurwia. W ogromnym warsztacie Boscha, gdzie zmieniają mi spaloną prądnicę, poznaję majstra - poznaniaka. Przechodził koło mnie kilkanaście razy, ale odezwał się po polsku tylko wtedy, kiedy już musiał. Więc pytam się, czy on koniecznie wobec swych współpracowników musi zacierad fakt, że przyjechał z Polski. Robi zdziwioną minę, wzrusza ramionami: - Przecież ja nie jestem Polakiem, drogi panie. Ja jestem POZNANIAKIEM. Polakom ciężej tu pracowad. Na Occamstrasse pod numerem 7 mieści się znakomicie prosperująca knajpa, „Schwabinger Nachteule” - (Sowa Schwabingu), której właścicielami są dwaj faceci pochodzący ż Polski: Natan Kalmanovicz i David Baranczyk. Kiedy tam przed północą wszedłem w poszukiwaniu polskiej wyborowej, bo już mi zbrzydły szwabskie kompoty z gruszek i jabłek podlewane spirytusem, to dwaj ci panowie o charakterystycznych nosach, nienagannie odziani spojrzeli na mnie spoza bufetu jak na notorycznego pijaka-wydrwigrosza. Rzecz jasna, odezwałem się do nich po polsku, ponieważ powiedziano mi, że oni czują sentyment... Tak się to zawsze określa: SENTYMENT! Więc spytałem: - Moje uszanowanie, słyszałem, że panowie macie polską wódkę? A oni do mnie po niemiecku, jakby nic nie zrozumieli. Na to ja: - Przepraszam, widocznie wprowadzono mnie w błąd, mówiąc, że panowie są z pochodzenia Polakami... Oni znów po niemiecku, że co to mnie obchodzi, żebym nie wtrącał nosa itd., a wódki nie dostanę, bo nie ma. Wreszcie Herr Baranczyk pyta (wciąż po niemiecku), jak długo już mieszkam w Monachium. Mówię, że dopiero kilka dni. Na to on, że widział mnie chyba kiedyś w Dusseldorfie i dlatego zapytał. - Chyba w Warszawie. Niedawno przyjechałem, i to na krótko. Teraz dopiero się zaczęło! Znalazł się jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki czysto warszawski polski język, stanęła na blacie bufetu flaszka wyborowej, trzy kieliszki. Pijemy, piękna się snuje rozmowa, faceci uważają za stosowne wytłumaczyd, dlaczego potraktowali mnie kiepsko na samym początku naszej miłej znajomości: - Bo wie pan, przy łażą tu często jakieś nieciekawe osoby, biorą nas na -sentyment, że Polacy, a potem nie płacą rachunku. I okazuje się, że mieszkają już po dwadzieścia lat w Niemczech! To co to za Polacy? Pan z Warszawy, to wiadomo, że Polak... Proszą, żebym im przysłał z Warszawy „jakieś dwie fajne kobitki” - bo oni są kawalery, a smutno tak samemu żyd. Przyrzekam, że zrobię im w Polsce reklamę - słowa niniejszym dotrzymuję. Biorą telefon mojego pensjonatu, obiecują zadzwonid nazajutrz, oczywiście nie chcą przyjąd żadnych pieniędzy, oczywiście do mnie nie dzwonią i oczywiście nasza znajomośd na czas nieokreślony się urywa.

Pewnego dnia odwiedza mnie w hotelu młody, szczupły, lekko łysiejący człowiek z aktówką pod pachą. (Tę aktówkę nieodłączną będzie miał ze sobą zawsze, ilekrod się spotkamy.) Jest to Herman D.,

tłumacz literatury polskiej. Czytał wszystkie moje wydane w książkach utwory - szkoda, że w momentach klęsk wydawniczo-krytyckich w kraju nie wiedziałem, że mam w Monachium oddanego zwolennika! D. mówi po polsku wspaniale, lepiej niż Pilecki. Używa nawet zwrotów slangowych, śmiesznych studenckich określeo, operuje całymi okresami z „podziemia”. Skąd to u tego Niemca? Więc opowiada mi swoją historię. Urodził się w Polsce. Ojciec Polak, matka Niemka. Studiował na Uniwersytecie Jagiellooskim do 58 roku. Wyjechał do Monachium. Na rok. Został na zawsze. Matka mieszka w Polsce. Może w każdej chwili wyjechad do syna na stałe, nikt nie stawia przeszkód. Ale nie chce. Herman nie czuje się powołany do wywierania wpływu na jej „poczucie narodowe”. Sam zresztą uważa Polskę nie tyle za drugą swoją, co za właściwą - ojczyznę. Ma piękny, głęboki, dobrze ustawiony głos. Wielokrotnie proponowano mu współpracę z radiem Wolna Europa, występy przed mikrofonem. Odmawia kategorycznie. Nie chce zrywad w ten sposób raz na zawsze stosunków z krajem. Ma zamiar niedługo odwiedzid Polskę. Utrzymuje się z tłumaczeo z polskiego i serbsko-chorwackiego. Ten język poznał, bo ożenił się z Jugosłowianką. Współpracuje z rozgłośnią monachijską Bayerischer Rundfunk. Właśnie. Przyszedł z propozycją nagrania wywiadu ze mną dla tego radia. Zgadzam się chętnie. Będzie to przecież korzystna reklama dla mojej książki, która ma wkrótce wyjśd. Więc tam jedziemy. Redakcja nazywa się JUGENDMAGAZIN DER WOCHE, a Herr Redaktor: Karl Schmidt. On wyciąga z biurka flachę austriackiej żytniówki, częstuje. Flacha ma trzy czwarte litra, wypijamy prawie wszystko, nim zaczynają padad pierwsze pytania, oczywiście na próbę, bez nagrywania. Więc jak się czuję w Monachium, jak mi się miasto podoba, co sądzę o kobietach niemieckich, czy jestem członkiem partii komunistycznej (obsesja!) oraz: czy uważam, że nawiązanie stosunków dyplomatycznych między Polską a NRF jest możliwe. Na to ostatnie pytanie odpowiadam: - Wydaje mi się, że jako człowiek niewiele mający wspólnego z polityką w stanie czystym, nie powinienem się na ten temat wypowiadad, a przynajmniej moja wypowiedź nie powinna byd traktowana jako wyraz powszechnych sądów naszego społeczeostwa, czy tym bardziej polityków. Osobiście natomiast jestem do pewnego stopnia przekonany, że tego rodzaju posunięcie byłoby z naszej strony możliwe po spełnieniu przez NRF podstawowego warunku, jakim jest uznanie granicy na Odrze i Nysie. Sądzę, że to byłaby dopiero PODSTAWA do prowadzenia jakichkolwiek rozmów na temat nawiązania stosunków dyplomatycznych, natomiast nie jestem pewien, czy byłaby to podstawa jedyna i ostateczna. To już jest sprawa polityków, mających z natury rzeczy lepsze rozeznanie w tej kwestii niż skromny literat. Osobiście, ale tylko OSOBIŚCIE, uważam, że niewątpliwie (pomijając już wszelkie elementy emocjonalne, jakie się między naszymi narodami w przeszłości i w ostatnich czasach nawarstwiły) nawiązanie tego, rodzaju oficjalnych stosunków mogłoby się przyczynid de złagodzenia, w pewnym stopniu przynajmniej, dośd napiętej i zastanawiającej sytuacji politycznej między naszymi krajami, przy czym to napięcie wynika jedynie z waszych nieuzasadnionych historycznie roszczeo wobec naszych Ziem Zachodnich. Herr Schmidt kręci w zastanowieniu głową, nie bardzo mu pasuje moja odpowiedź. Ale drąży dalej: - A czy sądzi pan, oczywiście też w sensie zupełnie prywatnym, że z naszej strony byłoby możliwe uznanie waszych obecnych granic?

- Cieszyłbym się, gdyby tak się stało - odpowiadam - ale niestety muszę byd tutaj pesymistą. To, co od dawna reprezentuje NRF w polityce wobec naszych granic, nie może napawad optymizmem. Nie mam co do tego żadnych złudzeo, co więcej, nie wolno mi mied złudzeo, ponieważ uleganie złudzeniom to naiwnośd, a naiwnośd to słabośd. Nie widzę powodu, dla którego miałbym czud się, jako Polak, słaby wobec waszych, ostatnich chociażby, wystąpieo i agresywnych żądao NPD-owskich... Krótka, ale pełna wymowy chwila milczenia. Jeszcze parę pytao o moją robotę literacką, jakieś kurtuazyjne banały, znów kieliszek żytniówki - i przystępujemy do nagrywania. Od nowa, od początku padają te same przygotowane pytania, jedno, jak mi się podoba Monachium, drugie, co sądzę o urodzie Bawarek - a potem: co piszę, co wydaję, czy lubię podróżowad, czy należę do partii, cały wywiad zatytułowany INTERVIEW ZUR SITUATION DER POLNISCHEN JUGEND dobiega kooca, już ostatnie kurtuazyjne banały - tylko coś nie widad pytania o STOSUNKI DYPLOMATYCZNE! I o granice na ODRZE I NYSIE! I o to, czy NRF UZNA, czy NIE UZNA tych granic! Zrezygnował z drażliwych pytao Herr Schmidt. Przecież nie mógłby tego puścid na antenę. Mógł się jednak spodziewad takich, a nie innych moich odpowiedzi - a przecież zaryzykował, mając nikłą nadzieję, że może ja za ich cenne marki powiem coś PRZECIW mojemu krajowi. Cóż, rasowy dziennikarz. Ale ja też. Wódkę mu wypiłem, marki zainkasowałem, podziękowaliśmy sobie serdecznie - za trzy dni wysłuchałem przez radio swoich własnych słów: wszystko było w porządku. Znów jem obiad w Hahnhofie. Jest ze mną D. i Pilecki. Pijemy wino czwórkę, to znaczy Pianie Koguta. Przyzwyczaiłem się do tego wina, jedna z niewielu rzeczy, które mi w Monachium smakowały, aż tu nagle D. macha zapraszająco ręką i do naszego stołu podchodzi wysoki, dobrze zbudowany mężczyzna o wyrażającej wewnętrzną siłę i inteligencję twarzy, oczy stalowoszare z leciutkim zezem, ta twarz poryta pionowo bruzdami znamionującymi wieloletnie cierpienie - raczej moralne niż fizyczne - garnitur dośd elegancko uszyty, chod podniszczony, a także kołnierz troszkę przyprószony łupieżem, lecz dłoo mocna i sucha, uścisk ręki przyjemny, pełen powagi, szacunku. - To jest pan Brycht - przedstawia D. - a to pan TADEUSZ NOWAKOWSKI. Tak poznałem kierownika działu kulturalnego rozgłośni polskiej radia Wolna Europa. Przygląda mi się on badawczo, ale nie natrętnie, następnie bez żadnych zbytecznych wstępów zaczyna wygłaszad gładką ,i nieźle skonstruowaną recenzją mojej książki. Rejestruję dużo przymiotników, wypowiadanych na jednym oddechu, bez zająknięd: prężna, zwarta, świeża, emocjonalna, gniewna, odkrywcza... I dużo innych, których powtórzyd nie potrafię. Więc mówię: - Bardzo mi przyjemnie, że pan tę skromną książkę czytał. I to jest prawie wszystko, co udało mi się podczas tej rozmowy wtrącid. Radiowiec ten Nowakowski! Zaserwował mi półgodzinną AUDYCJĘ, tyle że prywatną, w intymniejszym sosie: - Niech pan się nie da zgnębid Zachodowi; jeśli się pan zachwyci, będzie pan zgnębiony, straci się pan raz na zawsze jak Marek Hłasko. Pisarz nie może żyd bez ojczyzny, zwłaszcza pisarz tego typu, co Hłasko, i właśnie pan. Język, proszę pana, język ginie, staje się suchy i gładki jak klepka parkietu, wyczerpują się krajowe realia i dzieją się rzeczy niedobre, że znów powołam się na przykład Hłaski: on już przecież jest pisarzem izraelskim! Jego dojrzewanie pisarskie przypadło właśnie na okres pobytu w

Izraelu, tam po raz pierwszy zetknął się przymusowo z trudnościami życia, bo w Polsce był noszony na rękach od wczesnej młodości, i w rezultacie mamy twórcę westernów izraelskich posługującego się ZAPAMIĘTANYM językiem polskim! W kraju, tylko w kraju jest miejsce dla pisarzy, źle czy dobrze, gorzko czy jeszcze bardziej gorzko, to przecież trzeba byd z krajem w każdej chwili, to jest właściwy i JEDYNY poligon pisarskiego życia. Ja sam, gdybym mógł powtórzyd wszystko od początku, to byłbym teraz w kraju, niechby się stało najgorsze. Czy pan może sobie wyobrazid, co się we mnie dzieje, kiedy mój syn mówi „drzewo jabłkowe”? Nie JABŁOO, a DRZEWO JABŁKOWE! Bo on myśli po niemiecku: APFELBAUM i tłumaczy to dosłownie na polski! Czy pan wie... Udaje mi się wtrącid: - To po co cierpied? Niech pan szybko pakuje swój dobytek, pozapina płaszcze rodzinie ,i wraca do Polski! Tak zwani synowie marnotrawni zawsze i wszędzie są należycie doceniani, gdyż ich istnienie potwierdza słusznośd RODZINNYCH ZASAD, więc przypuszczam, że włos z głowy panu nie spadnie, chod na pewno spadną paoskie miesięczne pobory i to jest jedno, z czym musi się pan poważnie liczyd. Natomiast paoska znajomośd pewnych niedostępnych dla szerszego ogółu spraw pozwoliłaby panu napisad książkę o zasięgu światowym, więc i pieniądze by się znalazły. Na co pan czeka? - To nie jest takie proste - powiada on. Pochyla się do mnie i ścisza głos: - Zresztą, wie pan, ja tutaj jestem potrzebny. Przecież musi byd ktoś do odbijania tej waszej piłeczki pingpongowej. Wszyscy zdajemy sobie sprawę, i wy tam, i my tu, że to jest gierka umowna, ale przecież trzeba coś robid. Pingpong trwa nadal i już teraz go przerwad nie można, chod właściwie nic już nie jest na serio. Nic na serio! A to mu się udało! Dla kogo? Czyżby on dopiero teraz, w tym wieku, przechodził osutkę egzystencjalną? A może to jest już stadium, w którym odpada nos, raz na zawsze zniekształcając szanowne oblicze? Więc oni są tak słabi? A może to tylko chwilowa, prywatna słabośd Nowakowskiego, steranego ciężkim, wolnoeuropejskim życiem? Mówię: - Miałem przed godziną wywiad w Rozgłośni Młodzieżowej, proszę zwrócid uwagę na tę nazwę, w dziale o nazwie MŁODZIEŻOWY MAGAZYN TYGODNIOWY, też proszę to wziąd pod uwagę, a temat wywiadu brzmiał: SYTUACJA MŁODZIEŻY W POLSCE, proszę sobie wyobrazid, co się obiegowo takim tematem określa. A więc: czym się młodzież pasjonuje po pracy, czy lubi jazz, co najchętniej studiuje, jakie ma warunki pracy i nauki, jakie stypendia, kluby itd. A tymczasem pytano mnie PRZEDE WSZYSTKIM o sprawy POLITYCZNE, i to zupełnie wprost, bez żadnego kamuflażu. Nie było słowa o polskiej młodzieży, natomiast było dużo słów o polskich granicach zachodnich. Więc to jest pingpong? To raczej boks! Za sto marek chciano zafundowad niemieckim słuchaczom lojalną wobec NRF wypowiedź polskiego młodego pisarza! To jest pingpong, jeśli tego radia słucha parę milionów Niemców? - Dwanaście milionów - precyzuje Nowakowski. Nagle szybko spogląda na zegarek. Wstaje. Podaje mi rękę:

- Przypomniał mi pan o moich obowiązkach. Już trzecia. Pędzę wymierzyd wrogom kilka śmiertelnych ciosów... Puszcza do mnie oko i odchodząc dorzuca: - Mam nadzieję, że się wkrótce spotkamy... Wyszedł. Wtedy Pilecki, który go dotąd nie znał, mówi: - Sympatyczny ten Nowakowski. A D., który WIE WSZYSTKO: - Nowakowski ma wielkie kłopoty w radio. Nie może dojśd do porozumienia z Amerykanami. Oni uważają go za „czerwonego”. On po prostu nie chce się dad namówid na pewne historie. Jest przeciwnikiem ustroju, ale nie jest przeciwnikiem POLSKOŚCI. A przecież w tej ich rozgłośni siedzi cholernie dużo facetów spod ciemnej gwiazdy, którzy nawet u Niemców mają opinię kapusiów i sprzedawczyków. Takich, którzy nie są przekonani o żadnych racjach politycznych, tylko po prostu sprzedają swoją umiejętnośd posługiwania się językiem polskim. Dziwne to wszystko, splątane. Więc tutaj też są ludzie, którzy muszą powtarzad nieustannie ICH BIN POLE. Powtarzają to, żeby ocalid swoją osobistą godnośd. Tylko z jakim skutkiem? - Ich bin Pole - mówię do siebie. - Przecież ja też... jestem Polakiem. Ale mogę to mówid po polsku.

VIII. FEN
Cały dzieo: głupi i cholerny! Pęka mi głowa. Ręce ciężkie jak worki z wodą. Dreszcze biegają po plecach jak pijane mrówki. Ziewam. Duszno. A to w boku zakłuje, a to w żebrach. Otwieram okno. Wiatr wzdyma firankę, papiery zlatują ze stołu. Myślę: warszawska grypa zeszła się z monachijską, będzie mieszanina piorunująca: legnę chyba w szpitalu. Co tu robid? Sam jestem, zupełnie sam Pilecki pracuje, Herman D. pracuje, wszyscy pracują, zarabiają swoje wielbione marki, od rana do wieczora, tylko ja w całym Monachium nic nie robię, po prostu nie mam co robid, nudzę się piekielnie, muszę się nudzid do wieczora, bo oni do wieczora pracują, muszę byd sam z tą cholerną, narastającą chorobą. Trzeba wstad, ubrad się, wyjśd. Ale dokąd? Forsę mam, nawet sporo jak na moje potrzeby; tylko co: włóczyd się po ulicach, oglądad wystawy z zegarkami Junghans i Kienzle albo sklepy samochodowe Mercedesa, BMW, Volkswagena i Porscha? Wstępowad do malutkich, przytulnych barków i powolutku zapid się w trupa, parę pięciominutowych przyjaźni nawiązad przy piwie - uuuch, już mi to uszami wyłaził STARA I NOWA Pinakoteka, wystawa Pierre Bonnarda, podobno, jak się chce byd kulturalnym, to trzeba oglądad muzea, w STAREJ są obrazy Breughla, i „Szlarafia” tam jest, ale ja nie chcę byd kulturalny wtedy, kiedy nie mam na to ochoty, zresztą szkoda dwóch godzin w muzeum, bo przez ten czas na ULICY może się COŚ zdarzyd, coś niepowtarzalnego, żadne muzeum nie da mi smaku Monachium, a tylko ten smak mnie obchodzi...

Albo uciec. Nic nikomu nie mówiąc pojechad na lotnisko i za dwie godziny wylądowad w Warszawie. To byłby dowcip! Całkiem niekulturalny. Więc zwlekam się z mięciutkiego wyra, minimalna kąpiółka dla proformy i na korytarz. Frau Regner froteruje podłogę, podłoga i tak zawsze świeci się jak lustro, ale ona pracuje ostro codziennie, całkiem bez sensu, chod może ma to jakiś sens, dla mnie głęboko ukryty. Głowa Frau Regner przewiązana wilgotnym ręcznikiem. Spojrzenie udręczone rzuca mi ta starsza, miła pani. - Jak pan się czuje, Herr Briśt? Jak się panu spało? - Nie wiem, jak mi się spało, bo spałem. Ale teraz czuję się fatalnie. Głowa mi pęka. Właśnie chciałbym poprosid o proszek... - Ja, ja, rozumiem - przytakuje boleśnie Frau Regner. - Ale proszek nic nie pomoże. To FEN, proszę pana. FEN od Alp. Może tak wiad kilka dni. I na to nie ma rady. Ja jestem zupełnie rozbita. W czasie fenu jest najwięcej samobójstw i różnych zbrodni. Sąd zwykle łagodzi, karę, jeśli ktoś kogoś zabije podczas fenu. Ludzie stają się okropnie nerwowi. Jedyna rada, to napid się czegoś mocniejszego. Więc jeśli pan może... - Mogę, mogę, oczywiście... I tak natura gna człowieka w szpony alkoholizmu. Wyciągam z szafy polską LUXURY VODKA przywiezioną z Warszawy i aplikuję setkę. Chwilka obrzydzenia, właściwa fachowym pijakom, i zaraz następna setka. Już lepiej. A teraz: W POLSKĘ! To jest, przepraszam, W MONACHIUM!

Niedaleko, na Leopoldstrasse, jest kino MARMOR HAUS. Codziennie obok przechodzę. Wielkie afisze reklamują kowbojskie filmy. Dziś tego mi trzeba. Mocnych wrażeo bez sensu. Aby tylko podnieśd ciśnienie. Afisz w jadowitych kolorach: facet faceta zabija z colta, obok spłoszony, wierzgający rumak. Brawo. Odżałuję te cztery marki. Już się zaczęło, kiedy wlazłem. Jakiś barwny dodatek o TELSTARZE. Fantastycznie zrobiony! Technika nieprzytomna. Ale najpiękniejszy komentarz: „Tak to najwyższe osiągnięcia techniczne ludzkośd spożytkowuje w celu wzajemnego przekazywania informacji o sobie, w celu lepszego poznania samej siebie, w celu pokojowego współżycia na naszej, coraz to mniejszej kuli ziemskiej, która oby, dzięki osiągnięciom ludzkiego geniuszu, stała się PLANETĄ SZCZĘŚCIA!” Obok mnie, przede mną i za mną siedzą Niemcy. - Ja, ja... So, so... Gut, gut... - słyszę ich szepty. I zaczyna się film. Ale pomyłka! To nie ma nic wspólnego z kowbojami! Na ekranie nazwisko WIELKIEGO HITCHCOCKA! Wielki Hitchcock. Kochamy go w Polsce, za tę chorą emocję, której nam dostarcza, a której odrobina jest w życiu, niestety, konieczna. Więc dobrze, niech będzie ten wielki facet od atrakcyjnej patologii. W sam raz na fen.

DER ZERRISSENE VORHANG. Zapamiętajcie to sobie. DER ZERRISSENE VORHANG - ROZERWANA KURTYNA. Gra Paul Newman. Nie widziałem go nigdy dotąd, ale mówiono mi w Polsce, że to aktor przedni. Faktycznie: wysoki, młody, przystojny, sympatyczny. Otóż jest on fizykiem atomowym. Płynie statkiem do Kopenhagi na kongres naukowy. Czas podróży spędza w łóżku ze swoją asystentką, oczywiście słodką pięknotką na wzór amerykaoski. Czynności miłosne przerywa mu telegram, oczywiście tajemniczy. Kopenhaga. Newman zgłasza się pod adres podany w tajemniczym telegramie. Antykwariat. Jakaś gruba kniga, którą odbiera zresztą jego asystentka - ale to nie ma znaczenia. Newman kryje się w ubikacji hotelowej i odszyfrowuje polecenie z tej knigi. Natychmiast też, w tajemnicy przed wszystkimi, a wobec asystentki pozorując zerwanie - udaje się do Berlina wschodniego. Asystentka nie daje za wygraną, bo kocha swego amanta, W tajemnicy przed nim (bo wszystko dzieje się w tajemnicy) leci tym samym samolotem na Wschód. Lądują w sercu komunizmu. Grupa dziennikarzy, politruków, tajniaków. Mikrofony - i oto przerażona kochanka dowiaduje się, że jej luby, piekielnie, zdolny fizyk atomowy, WYBIERA WOLNOŚD! Baba jest w kropce, i ten fizyk też, ale cóż... Z konieczności oboje wybierają wolnośd. Ale to na niby. Chodzi bowiem o to, że młodzieniec ma za zadanie wkraśd się na zasadzie wykładowcy w środowisko uczonych wschodnioniemieckich, w których posiadaniu znajduje się tajemnica funkcjonowania rakiety atomowej. Ma na terenie NRD kontakty, znakiem rozpoznawczym jest litera pi. Przy nawiązywaniu pierwszego kontaktu bohater zostaje zdemaskowany przez przydzielonego mu z urzędu tajniaka o gębie krwawego mordercy. Tajniak zostaje zlikwidowany za pomocą: a) ciosu nożem kuchennym w pierś b) strzałem z jego własnego pistoletu c) przez wsadzenie głowy do piekarnika gazowej kuchni. Oczywiście wszystkich tych zbrodni dokonuje nie nasz piękniś, on musi zostad do kooca czysty, żeby nawet cieo antypatii widza nao nie padł. On tylko walczy z piekielnie silnym, chod dotąd sprawiającym wrażenie ostatniej szmaty tajniakiem. Morderstwa dokonuje ucieleśniająca „gniew ludu” kobieta - wieśniaczka o szlachetnej twarzy. Szpieg wreszcie zostaje zdemaskowany. Listy goocze w gazetach, plakaty z jego śliczną gębusią na murach domów. A on mimo to biega po wschodnim Berlinie zupełnie swobodnie, co ma świadczyd o absolutnym braku inteligencji społeczeostwa socjalistycznego. Ludzie ci są ubrani jak łazarze, W pomiętych, opadających spodniach i kufajkach, bladzi i wymęczeni, ale bohater, odziany jak Europejczyk (może raczej: Amerykaoczyk), w fikuśny płaszczyk z tweedowej jodełki nad kolana, w krawacisko ze spinką i inne cudeoka, biega sobie po ulicach zupełnie niedostrzegalny. To oczywiście nie znaczy, że zastraszone i absolutnie poddane przemocy społeczeostwo nie pragnie go zdemaskowad. Pragnie. Starają się o to wszyscy. Ale nikt nie potrafi, bo inteligencja uroczego Newmana i geniusz Hitchcocka do tego nie dopuszcza.

I oto wielka scena w Operze. Opera w Berlinie wschodnim wygląda według panów artystów następująco: gęsto zatłoczona, ale niezbyt duża, bo ścieśniona specjalnym obiektywem sala, zalana purpurowym, stwarzającym morderczy nastrój światłem, ludzie w odświętnych kufajkach, przy każdym rzędzie, z obu stron stoi „sowiecki sołdat” w futrzanej papasze, z pepeszą (!) w dłoniach, gotową do oddania serii w swój zapatrzony i zasłuchany szereg. Primabalerina kręci piruety z szybkością przeciętnie wyżyłowanego silnika: cztery tysiące obrotów na minutę. Kręci się i kręci, ale przy każdym obrocie, kiedy jest twarzą do sali, jej oczy powiększają się coraz bardziej, a twarz staje się maską Erynii. Dostrzegła! Podczas swojej piekielnej solówy dostrzegła na sali naszego uroczego bohatera! Już ona ma oko do Amerykanów, wiadomo: artystka. W huku oszałamiających braw wybiega za kulisy i zdyszana krzyczy do politruka teatru, który na wszelki wypadek czuwa za sceną: - Tam! W piątym rzędzie, w trzecim krześle z lewej strony siedzi szpieg! Chwytajcie go! Po czym, wywołana na bis, wraca na scenę i kręcąc się od nowa, nie spuszcza wzroku z naszego nieszczęśnika, który niczego się nie domyśla i jest w tym niesłychanie sympatyczny. Więc radzieckie wojsko rusza do akcji, ale Newman jest przecież nieźle podszkolony w swoim fachu. Zrywa się z miejsca i krzyczy: - Pożar! Pali się! Wtedy szał, jakby berlioczycy niczego w życiu tak się nie bali jak pożaru w Operze. Tratują się wzajemnie w panicznej ucieczce, ale też, co najważniejsze, tratują bezapelacyjnie radzieckich żołnierzy. Newman ze swoją kochanką-asystentką ucieka, ale zaraz na następnym rogu ulicy wpada w szpony koszmarnego wprost czupiradła płci prawdopodobnie żeoskiej. Czupiradło ma na sobie rozwianą suknię w kwiaty, ogromny skrzydlaty kapelusz z całym ogrodem warzywno-owocowym na szczycie, czupiradło jest wymalowane jak najgorszego sortu cyrkowy august i ględzi, ględzi łamaną niemczyzną, ględzi bez jednej sekundy przerwy i to piekielnie głośno, podczas gdy widz się okrutnie denerwuje, bo to ględzenie może byd w skutkach tragiczne dla młodej, bohaterskiej pary. Czupiradło nawet mnie napawa wstrętem, chod patrzę z lekkim obrzydzeniem na całą tę kosmiczną brednię, ale w tym tajemnica SZTUKI Herr Hitchcocka, ohydne babsko rzeczywiście zaprowadzi uroczego mistera na stryk. Stwór krygując się i przeginając, z paranoiczną mimiką starej, wyżartej gęby - przemawia w tym duchu: - Amerykanie, kocham was! Jesteście moją nadzieją! Całe życie czekałam i marzyłam, żeby spotkad prawdziwych Amerykanów! Zabierzcie mnie ze sobą do Ameryki! Błagam was! Wszystko dla was zrobię! Wyrwijcie mnie z tego piekła! Ja przecież jestem z innego świata, umieram w tym komunistycznym piekle! Ratujcie mnie! W was cała moja nadzieja! Jesteście moją ostatnią szansą, która już nigdy, nigdy się nie powtórzy! I nagle twarz tej wariatki staje się groźna i koszmarna. Pieoki zjedzonych zębów ukazują się w skrzywionych desperackim skurczem nienawiści listach: - Podpiszcie zobowiązanie, że mnie ze sobą weźmiecie. Ale nie ważcie się mnie oszukad! Wydam was! Wydam!

Wrzeszczy to bydlę na cały głos, a Newman i jego kochanka skręcają się ze strachu. Skręcają się ze strachu Niemcy na sali, skręcam się i ja, bo potęga SZTUKI jest wielka. Newman łapie szataoską babcię za rękę i proponuje zimnym, opanowanym głosem małą kawkę w pobliskiej kawiarni. Idą tam, aby kontrakt szaleoczy podpisad, zbliżenie na szyld lokalu, i co widzi ZACHODNI ŚWIAT? Ogromne czerwone litery: ERSATZKAFFEE. Towarzystwo nasze pije więc tę paloną zbożówkę i rozmawia już w miarę spokojnie, chod czupiradło nadal przyciąga widmo stryka nad głowy PIĘKNYCH. I kiedy cierpliwośd widza jest już dociągnięta do ostatniej granicy, kiedy wściekłośd na ohydną istotę, na tę wariatkę, na tę głupią szuję dochodzi do szczytu, Herr Newman rzuca pytanie: - A kim pani właściwie jest? Moment przerwy, szaleocza gra rysów twarzy wariatki, nagłe łzy w oczach, histeryczny chichot i pada odpowiedz: - JESTEM POLKĄ. Zduszony szept idzie przez salę. Ulga. Nareszcie wiedzą. - No tak, oczywiście... - słyszę obok. Bo przecież niemożliwe, żeby to była Niemka, nawet i WSCHODNIA. Dalej nasza rodaczka wymienia swoje nazwisko: KOSIOSKA. I odtąd już powtarza często: ICH BIN POLIN, ICH BIN POLIN. Często, co drugie nieomal zdanie, żeby wbid do łbów niemieckim widzom, KTO jest RZECZYWISTYM zagrożeniem dla SPRAWY. W koocu nasza rodaczka faktycznie wydaje szpiegów wojskom radzieckim, ale kiedy już sołdaci biegną po swój łup, w niej budzi się sumienie, podcina nogi biegnącym żołnierzom, któryś przez pomyłkę przecina ją serią z pepeszy, i ona umiera z ostatnim na ustach słowem, które brzmi: AMERYKA, AMERYKA... Kiedy zapłonęły światła w ogromnym kinie MARMOR HAUS, kiedy tysiąc niemieckich osób podniosło się z miejsc, kiedy spojrzałem na rozgorączkowane, podniecone twarze, kiedy otoczyły mnie pełne podziwu szepty: - Ja, ja... So, so... - Gut... Schön... Kiedy ta fala wzbierała i burzyła się wokół mnie, jedynego Polaka na sali - zaciskałem pięści i gryzłem wargi w bezsilnej wściekłości. Co mogłem zrobid? Krzyknąd na całe gardło, że ja też jestem Polakiem i wezwad wszystkich do bójki? Rozbid w drobiazgi całą salę, żeby udowodnid, że Polak też może byd młody, przystojny, ZDROWY i SILNY? No, co miałem zrobid, kiedy czułem się, jakby mnie wytrzaskano po pysku, upodlono do ostatnich granic?

Na ulicach dalej szalał ciepły, wilgotny fen. Wlokłem się miastem, aż zaszedłem na Barerstrasse, tam księgarnia piękna, nowoczesna, dużo książek leży na wystawie w okładzinach błyszczących, widzą niemieckie wydanie „Idzie skacząc po górach” Andrzejewskiego, widzę „Tabu” Jacka Bocheoskiego, widzę „16 opowiadao polskich” w nakładzie Goldmann Verlag, tego samego wydawcy. „Nowe opowiadania polskie” - w tym tomie jest i mój „Cygan”... Drogie te książki, po dwadzieścia, po trzydzieści marek, para dobrych butów tyle kosztuje albo dwa litry wódki, a przecież ludzie kupują, KTOŚ te nasze POLSKIE utwory kupuje, ktoś czyta, ktoś dowiaduje się z nich o Polsce - ale KTO TO JEST? Za chwilę rozmawiam z księgarzem, nie mówię, że jestem Polakiem, tylko o tych książkach rozmowa, on chwali, mówi, że nakłady już na wyczerpaniu, że nawet antologie idą, chod to nigdzie na świecie nie ma powodzenia... Miło mi, tamte głupstwa filmowe zacierają się w pamięci, może rzeczywiście nie warto na takie bzdety zwracad uwagi, literatura jest sprawą większej wagi; to ona nas reprezentuje, a nie jakiś tam amerykaoski dreszczowiec. Wtedy, gdy tak myślę, powoli wracając do równowagi, podsuwa mi pan księgarz małą książeczkę w foliowanej okładce. - Jeśli pana interesuje sprawa Polski - mówi - to polecam to opracowanie... Nie jest to utwór literacki, raczej naukowe ujęcie pewnego odcinka historii Polski, współczesnej historii. Profesor doktor Carl Dietrich jest specjalistą od tego rodzaju zagadnieo. Ta książka kosztuje tylko pięd marek. Długo wpatruję się w tytuł i nie mogę pojąd jego sensu. „POLSKIE OBOZY KONCENTRACYJNE W ŚWIETLE FAKTÓW”. Polskie? Kupuję natychmiast. Znów pęka mi głowa. Fen jest nieustępliwy. Wlokę się na drugą stronę Schwabingu, na Kaulbachstrasse, do zaprzyjaźnionej jugosłowiaoskiej knajpki, gdzie są smaczne i tanie obiady. Pusto. Siadam jak połamany i próbują czytad. Wciąga mnie ta lektura! Jak grząskie, zachłanne bagno! Po obiedzie już. Więc wino. Piję, coraz nową szklaneczką się wzmacniam i czytam, czytam, oczom nie wierząc, stokilkadziesiąt stron NAUKOWEGO DZIEŁA przechodzę w trzy godziny, z coraz większym bólem, z coraz większym pękaniem głowy. Profesor doktor Carl Dietrich (i tytuł i nazwisko to na pewno fikcja, pod którą kryje się jakiś tępy, chod sprytny faszysta), więc profesor doktor udowadnia, UDOWADNIA NAUKOWO niemieckim czytelnikom, że obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau był obozem POLSKIM, założonym przez POLAKÓW w celu wyniszczenia Żydów, leżał ten obóz przecież na polskim terenie, więc już to jest argumentem za tym przemawiającym, ponadto wiadomo wszystkim, że społeczeostwo polskie słynęło z piekielnie antysemickich nastrojów, ale ponieważ Polacy nie mają za grosz zmysłu organizacyjnego, poprosili Niemców o pomoc w OPRACOWANIU ORGANIZACYJNYM obozu, a Niemcy zrobili to, nie będąc wtajemniczeni przez Polaków co do właściwego przeznaczenia tej inwestycji. „Profesor doktor” komponuje precyzyjne tabele statystyczne, z których jasno wynika, jakich szkód narobili Polacy. Oto na przykład z terenu, który dla potrzeb wojennych znajdował się przejściowo pod administracją niemiecką, a nosił urzędową nazwę Generalnej Guberni, Polacy wywieźli do Oświęcimia 2 284 000 osób narodowości żydowskiej. Z tak niewielkiego miasta, jakim jest Białystok, wywieźli Polacy i zlikwidowali w tymże obozie 400 000 Żydów.

Jednakże, z powodu wrodzonego Polakom niedołęstwa i rozprzężenia administracyjnego, zdarzyło się nieszczęście, które zresztą dziś jest dla Polaków niesłychanie wygodne pod względem propagandowym. Otóż przez pomyłkę zagazowano i spalono w krematorium 60 (słownie: sześddziesiąt) polskich kobiet, zresztą staruszek, które przywieziono do obozu w celu zatrudnienia ich jako sprzątaczki. Teraz Polacy własne niedołęstwo obracają przeciwko Niemcom, od których na próżno, jak widad, uczyli się zasad prawidłowej organizacji. Fen trwa nadal, chod zelżało nieco pod wieczór. Przychodzi nareszcie Herman D. do mojego hotelu, gdzie leżę prawie bez życia. Z trudem opowiadam mu dzisiejsze moje turystyczne sprawy. On się śmieje. - Dopiero teraz to zauważyłeś? Przecież tego jest ogromna MASA! - Jak to? Do kogo adresowana jest ta bzdura? Czy Niemcy nic nie wiedzą o procesach zbrodniarzy wojennych i oświęcimskich, o losie Polaków pod okupacją, o męczeostwie Żydów z całej Europy? - Wiedzą, mój drogi - powiada D. - Ale wiedzą ci, którzy CHCĄ wiedzied. Więcej jest takich, którzy wiedzied NIE CHCĄ. A jeśli nie chcą, to wystarczy najbezczelniejsze, byle zgrabnie zrobione KŁAMSTWO, żeby wiedzieli INACZEJ. Nie oburzaj się na Hitchcocka. To jest stary pan rzemieślnik, dla którego polityka gra o tyle rolę, o ile może mu przynieśd pieniądze. Ten film był zrobiony na zamówienie. I to zamówienie społeczne, ponieważ duże grupy społeczne zaangażowały w tę imprezę swoje fundusze. Oglądają te bzdury miliony ludzi, ponieważ Hitchcock to FIRMA ŚWIATOWA. Więc robota odnosi jakiś skutek, może doraźnie mało znaczący, ale na dłuższą metę... Miotam się po pokoju. Oburzam się. - Złościsz się jak dziecko. Czy ty wiesz, co to jest PROPAGANDA OFENSYWNA?. Ty myślisz, że to, co wy przeciwstawiacie Niemcom, to jest propaganda? To jest skromniutka obrona! To jest rozdzieranie szat, bicie na sentyment, a to wzrusza tylko do pewnych granic i szybko się przejada. LUDZI TRZEBA ATAKOWAD! Walid z grubej rury propagandą wszelkiego rodzaju, nawet chwytami poniżej pasa, jak nie w głowę, to w jądra, aż się faceci skurczą, zwiną, niezdolni do obrony, do własnego sądu, do przemyślanego sprzeciwu! Taką robotę się u nas robi, idą na to miliony, a ty się dziwisz, że każdy Niemiec, nawet najbardziej wykształcony, powie ci, że Polacy to pijaki, brudasy i złodzieje. ONI mają się STARAD zrozumied inny naród? Każdego obchodzi własny los, a więc własny naród. A wy wierzycie w tak zwaną dobrą wolę, w ogólnie pojęty HUMANIZM, w TRZEŹWY, OBIEKTYWNY SĄD i sympatię ZUPEŁNIE OBCYCH LUDZI! Człowieku, w jakim ty świecie żyjesz... Tak mówił Herman D., który Polskę i Niemcy zna jednakowo dobrze. Mówił długo, za oknem szalał nieustający, bezsensowny, głupi, a przecież REALNY fen.

IX. IMEX HAUS
W dalszym ciągu szaleje fen, szarpie firanką, strąca kartki ze stołu. Łomot w uszach, pękanie głowy. Flaszka rodzinnej wódki już pusta i nic, nic nie pomaga.

- Wyjdźmy na świat -. powiada Herman D. - Może będzie lepiej. Może. Więc wychodzimy. Znów Hahnhof, WEISSWÜRSTY z mocną jak piekielna smoła musztardą, PIANIE KOGUTA raz, potem drugi raz, jeszcze Wcinamy BAUERNFRÜHSTUCK, czyli „chłopskie śniadanie”: jajka z szynką, podpiekane kartofle, kawałki jakichś jarzyn, wszystko to wymieszane i zawinięte jak omlet, całkiem smaczne, nawet, ale też nie poprawia samopoczucia. Więc machamy ręką na Hahnhof, idziemy tam, gdzie weselej. Na Maria-Josephstrasse jest mały, ciemnym drzewem wybity Eva's Bar. Prowadzą go trzy młode kobiety o zawodowo zachęcających twarzach. Pusto. Nastawiam maleoką, elegancką szafę grającą. Za pięddziesiąt fenigów mam trzy pioseneczki Franka Sinatry. Rozczulam się, bo jeden z tych kawałków był najmodniejszy w Polsce, gdy wyjeżdżałem. Pijemy rum. Muzyka się kooczy, a następnych fenigów żal. Wtedy panna z baru nastawia dla miłych gości inną melodię, po niemiecku, pochyla się do nas i konfidencjonalnym szeptem pyta, czy przeglądaliśmy już dzisiejszą wieczorną gazetkę. Ano, nie. Więc wyciąga spod bufetu i pokazuje. Na pierwszej stronie zdjęcie młodego z grzywą. To ten, co akurat śpiewa. Mały pod tym artykulik: że ten pan, gwiazdor, otworzył okno swojego mieszkania, wołał przechodzące dzieci i pokazywał im różne nieprzystojne fragmenty swej słynnej i uwielbianej powszechnie osoby. Obecnie siedzi w więzieniu i przypuszczalnie opracowuje nowe szlagiery. Mówię do Hermana parę słów po polsku na ten temat. Trzy panie właścicielki okazują nagłe zainteresowanie. Różni tu do nich przychodzą, ale takiego, co tak gada, nie było. Więc kto ja jestem? - To jest Polak - powiada D. Wtedy jedna z pao klepie mnie przyjaźnie po ramieniu, śmieje się radośnie, i aby zademonstrowad swoją sympatię do mojego kraju, chwyta się jedną ręką za kark, drugą rękę wyrzuca w bok, zaczyna podrzucad nogi w domyślnym rytmie kozaka - i zupełnie poprawną ruszczyzną śpiewa czastuszki! - A moj dada byl matros, rosbil jparowos! - śpiewa ta pani, całą zwrotkę, ładuje ostro, i na koocu krzyczy: - Iiiiuuuhu! No i jak tu nie zamówid po jeszcze jednej lampie rumu? Przypuszczalnie byłoby za chwilę jeszcze milej, gdyby nie wpakowało się do baru trzech pozbawionych poczucia humoru panów, którzy zwarzyli nastrój, opowiadając głośno o swoich kłopotach życiowych. Trzy panie natychmiast podeszły im sekundowad, napiły się z nimi po winie, a my dowiedzieliśmy się przy okazji, że są to panowie bezrobotni, byli pracownicy firmy samochodowej BMW, która niedawno zredukowała dziesięd tysięcy osób. Cóż, trudno. Idziemy dalej szukad szczęścia. Na ulicy - nagła zmiana pogody! Siecze gwałtowny, ciepły deszcz. Para unosi się w powietrzu. Nieprzyjemnie. Co zrobid z dzisiejszym wycinkiem osobistego losu? Mój przyjaciel też nie wie. Aż nagle wpada na pomysł. - Wiesz co? Odwiedzimy Dubiela.

- Kto to jest? - Polak. Mieszka już parę ładnych lat w Niemczech. Dawno go nie widziałem, a jesteśmy w przyjaźni. Chcesz? Co robid? Muszę chcied. Polak - zawsze to może byd ciekawe. - On mieszkał wiele lat w Łodzi, tak jak ty - powiada D. - Przyjechał tu, bo chciał zrobid karierę finansową, zobaczysz, jak mu się ta sztuka udała, może nas przewiezie swoim Mercedesem, może poczęstuje kieliszkiem koniaku przedniej marki, posiedzimy w saloniku na miękkich fotelach, opowie nam o świetnym stosunku panów Niemców do jego polskiej osoby, o tym, jak mu pomogli założyd INTERES, stanąd na nogi, czego przecież nigdy by w kraju nie osiągnął... Idziemy. Pod kinem Marmor Haus, gdzie grają antykomunistyczny film Hitchcocka „Der zerrissene Vorhang” - siedzi stary żebrak. Siedzi na gołym chodniku, kapie na niego deszcz, wyciąga przed siebie żebraczysko wstrętny, zielony, pokryty bliznami kikut nogi, woda ten kikut obmywa i nadaje mu groźny błysk. D. ma okrutne poczucie humoru - nie zwraca wcale uwagi na to okropne kalectwo, zbliża się do żebraka, pochyla i zatroskanym, ojcowskim tonem mówi: - Ach, proszę pana, jak pan może tak siedzied na gołej ziemi? Przecież nabawi się pan reumatyzmu! Żebrak podnosi szarą, zarośniętą twarz. - Mein Goldschatz - powiada - mój skarbie, ty się nie martw o mój reumatyzm, ja mam specjalne, nieprzemakalne, kilkuwarstwowe ubranie do pracy; ja już tak wiele lat siedzę i wszystko jest w porządku. -Patrz, jaki cwaniak - mówi do mnie D. - Człowiek się lituje jak nad jakimś nędzarzem, a on ma taką organizację pracy... BeHaPe! Śmiejemy się obaj, a żebrak: - W jakim języku mówicie? Ja coś z tego rozumiem! I sadzi nam mówkę PO CZESKU! - Jesteśmy Polakami - wyjaśnia Herman. Wtedy żebrak zgrabnie wstaje na jedną nogę, wyciąga spoza siebie krótki, gruby futerał, z niego wyjmuje teleskopowo składaną protezę, przypina do kikuta, opuszcza nogawkę. To wszystko trwa ledwie minutę. Zaciąga nas do bramy obok i zdyszanym, gorącym szeptem opowiada swoją historię. Podczas wojny służył w Wehrmachcie, na terenie Czechosłowacji. Miał w pewnej wsi dziewczynę, Czeszkę. Szykowano się do pacyfikacji tej wsi, więc on powodowany uczuciem zwierzył swej lubej tajemnicę wojskową; dużo osób z wiochy uciekło, ratując w ten sposób swoje życie, ale jego wydał któryś z kolegów, więc zaraz kompania karna, front wschodni, tam łaźnia piekielna, „zresztą panowie zdają sobie sprawę sami”, no i nóżka urwana..,

- Dotąd w środowisku znajomych uchodzę za zdrajcę mówi Herr Bettler. - Nie mogłem dostad porządnej pracy, opinia wlokła się za mną jak przekleostwo, w rezultacie wylądowałem w Związku Żebraków i tu też przyjęto mnie po długich namysłach, koncesję wydano z oporami na bardzo słabe punkty... - Jak to - nie rozumiem - jaką koncesję? - Na uprawianie; zawodu - wyjaśnia żebrak. - Nasz Związek jest instytucją podlegającą miastu, płacimy podatki, mamy zarząd, komisję rewizyjną, wybory do władz co roku... I kto nie należy do Związku, ten nie może żebrad; bo natychmiast pójdzie do więzienia. A do Związku dostad się nie jest łatwo, jest to instytucja dośd elitarna, zrzeszająca prawie wyłącznie inwalidów wojennych, przeważnie z frontu wschodniego. Pijakom, awanturnikom i wykolejeocom koncesji się nie wydaje. Ja na przykład musiałem jako argument decydujący podad, że za pieniądze zarobione na koncesji będę kształcił córkę. Dopiero to przełamało opory władz. I tak jest rzeczywiście, córka w tym roku kooczy studia, będzie inżynierem, jeśli dostanie pracę, to natychmiast przestanę żebrad. - To nieźle pan musi zarabiad - cmoka z podziwem D. - Studia przecież tyle kosztują... - No... - kryguje się skromnie Bettler. - Te trzydzieści, do czterdziestu marek dziennie wyciągnę. - Panie, to pan jest bogacz! - wykrzykuje Herman. - To daje miesięcznie ponad tysiąc marek! Zupełnie poważna pensja. - A skąd - obrusza się tamten. - Ja mam okropnie słabe punkty. Tylko dwie godziny co drugi dzieo pod Marmor Haus, a reszta, to nawet wspominad nie warto. - Nie wolno panu usiąśd tam, gdzie się podoba? - Ba, jeszcze by tego brakowało. Moi kamraci pozabijaliby się chyba wzajemnie o najlepsze punkty. Podstawowa rzecz to precyzyjna organizacja pracy: jest szczegółowy rozdzielnik, każdy ma w karcie wypisane dni, godziny i miejsca. Policja często sprawdza i w wypadku jakichś nieporozumieo może zatrzymad koncesję. A to przecież ruina. Więc każdy przestrzega zasad, to leży w jego interesie. Rzecz jasna - dodaje ściszając głos - mówi się powszechnie o pewnych delikatnych pociągnięciach Zarządu, którego członkowie też przecież muszą żyd... Niektórzy koledzy stale otrzymują najlepsze punkty i wyciągają do stu marek dziennie... - O, mein Gott! - chwyta się Herman D. za głowę, bo zarabia dużo, dużo mniej, chociaż skooczył wyższe studia, zna biegle trzy języki, współpracuje z Bayerischer Rundfunk i tłumaczy literaturę piękną dla najlepszego wydawcy w Republice Związkowej. - Więc jest pan w pewnym sensie pariasem w swojej instytucji - mówię. - Pozwoli pan, że chod w części zwrócimy te straty, które pan poniósł, rozmawiając tu z nami w bramie, zamiast wykonywad czynności zawodowe... To mówiąc wyciągam z kieszeni markę i próbuję wręczyd miłemu Bettlerowi. Ale ten odmawia grzecznie i stanowczo. - Proszę nie sądzid, że ja dla panów przerwałem swoją pracę. Akurat w momencie, kiedy podeszliście, kooczył się mój postój pod Marmorem. Widziałem już nadchodzącego zmiennika. Nie wolno mi było

pozostawad na widoku ani sekundy dłużej, psułbym interes: jeden żebrak wzrusza publicznośd, ale dwaj naraz przerażają i budzą niechęd. Po pracy natomiast nie wolno mi niczego przyjmowad, mogłoby to dojśd do władz Związku, a i tak mam spore nieprzyjemności. Teraz pójdę do domu, wezmę gorącą kąpiel, ogolę się, przebiorę i wrócę tu do MARMOR HAUS na film, bo jeszcze go nie widziałem. Wstyd mi się zrobiło, że tak kulturalnemu panu miałem zamiar wręczyd jakąś tam idiotyczną markę... Pożegnaliśmy się serdecznie.

Czas do Dubiela iśd. Łapiemy taksówkę, rzecz jasna Mercedes z telefonem, więc może zadzwonid do Herr Dubiela, bo może go nie ma w domu? - Nie ma go w domu - powiada Herman D., spojrzawszy na zegarek - ale zaraz przyjdzie, musi przyjśd, inaczej nie załatwiłby bardzo ważnej sprawy, swojej codziennej sprawy, od której zależy przecież jego samopoczucie każdego następnego dnia. Pilgersheimerstrasse - rzuca kierowcy. Zajeżdżamy. Ponura ulica, chod niedaleko śródmieścia. Niskie lampy gazowe, sine światło przydmione, ale to chwyt na tradycję, bo w kloszach zamiast koszulek gazowych - małe rurki jarzeniowe. - Tu mieszka Dubiel? - pytam zaniepokojony, bo domy ciągną się w nieskooczonośd, wysokie koszarowe czynszówy. - Niedaleko - powiada D. - Za rogiem. Taka willa. Jedyna w tej dzielnicy. Tyle, ze nie cała jest własnością Dubiela, on ma jeszcze wspólników. - Drobiazg - mówię, bo mi ulżyło. - Grunt, że willa. I wyobrażam sobie wygodny fotel w eleganckim salonie, ciekawą rozmowę z rodakiem, któremu powiodło się za granicą. Koniaczek, nastrój, On ciekawy „czerwonego”, bo każdego z Polski widzą tu w tym kolorze, ja też ciekawy, może pokaże mi swój garaż, wszyscy Niemcy dotąd poznani pokazywali mi swoje garaże, swoje kuchnie automatyczne i pytali z wieloznacznym uśmiechem, czy coś takiego jest w Polsce, więc i ten Dubiel chyba... Tak sobie myślę wolniutko na tej Pilgersheimerstrasse, aż tu z bramy ciemnej, głębokiej wyskakuje ogromny drab w pomiętym do cna kapeluszu i chrypliwym, zdartym od wódki głosem bełkocze coś, wyciąga brudną łapę, błysk gazowej jarzeniówki pada na jego podrapaną twarz, oczy podbite, zaschnięta krew pod nosem, biedaczyna, myślę, ktoś mu przed chwilą nieźle dołożył, tylko co on chce? A on teraz szarpie mnie nachalnie za ramię i krzyczy: - Fünfzig Pfennig! Fünfzig Pfennig! Spokojnie strącam jego rękę i mówię: - Ich verstehe nicht. Ich bin Pole. - Aaa... - zachrypiał ze zrozumieniem. Pochylił się, bo wyższy, popatrzył tak, jakby chciał odgryźd mi głowę, machnął ręką i wskoczył z powrotem do bramy.

Idziemy dalej. D. śmieje się cicho pod nosem, mówi: - Popatrz sobie na boki. Patrzę. W każdej z mijanych bram po dwóch, po trzech takich samych, tyle że niżsi i mizerniejsi. Stoją. Czekają. Niezłe pozycje wyjściowe. Skręcamy za róg. Z dala stłumiony szum dobiega, splątany gwar wielu niemieckich głosów. Żelazne sztachety, wysokie, ostro zakooczone. Za płotem kłębi się tłum ciemnych postaci. - To tu - mówi D. - Możliwe, że Dubiel już jest. Wchodzimy przez ciasną bramkę, w której waruje paru rosłych, wypasionych wykidajłów. Jak widzą panów w niepogniecionych kapeluszach, to się grzecznie kłaniają. Na trawnikach, teraz pozbawionych trawy, błotnistych, siedzą ludzie w zdartych płaszczydłach, kołnierze postawione, dmią papieroski, pod tyłki podłożyli gazety. Dużo tych ludzi, tak na oko blisko tysiąc. Czekają. Spora grupa szturmuje drzwi domu. Willa. Dwa piętra. Rozległe gmaszysko, szare jak ropucha. -To tu - mówi D. Patrzy na ludzi uważnie. Zobaczył. - Herr Dubiel! - woła. Jeden z facetów przy drzwiach obraca się niechętnie. Waha się chwilę, czy mu warto opuścid niezłe stanowisko startowe, ale D. się zbliżył, więc ten poznaje gościa. Z miną, jakby spotkał złotego dobroczyocę, zbiega ze schodków i serdecznie wyciąga ręce. - Witam, witam szanownego pana! - wykrzykuje radośnie i ściska dłoo Hermana, a za chwilę moją z nie mniejszym entuzjazmem. - Jak panu leci? -pyta D. - Czy Związek nadal jest nieustępliwy? - Niestety, proszą pana. Oni nie chcą zmienid swego stanowiska. Nie ma mowy, żeby w ciągu następnych miesięcy sytuacja zmieniła się na lepsze. - O jaki Związek chodzi? - pytam całkiem niepotrzebnie, bo już się domyślam. - O, pan też Polak? - dziwi się Dubiel. - Tak - podpowiada D. - I do tego mieszkał parę lat w Łodzi. - W Łodzi... - zastanawia się Dubiel. - Niedługo wracam, mogę przekazad pozdrowienia paoskiej rodzinie, jeśli pan sobie życzy... . Zatrząsł się nagle, jakby powiało mrozem. - Nie, nie, w żadnym wypadku! Oni nie wiedzą, że ja... Że mnie tu nie bardzo... Pan rozumie. - Rozumiem - mówię bardzo poważnie, bo teraz już coś niecoś rzeczywiście rozumiem.

- A ten Związek - mówi D. - to wiesz, jaki jest uparty. Przyjmują tylko Niemców. Dubiel pracuje bez koncesji, naraża się na więzienie. Ale co ma robid? Przecież musi sobie zapewnid nocleg, no i kalorie... - Teraz na każdym kroku szykany - skarży się Dubiel. - Nawet tu, w noclegowni wprowadzają od dzisiaj abonamenty i jak się chce korzystad z noclegów, trzeba płacid od razu za tydzieo. I właśnie jestem w takiej sytuacji... - Rozumiem - powiada D. - ile panu brakuje? - Pięddziesiąt fenigów. Herman wyciągnął portmonetką i dał Dubielowi DWIE MARKI. - Tylko niech pan zapłaci za miesiąc z góry, przynajmniej ten kłopot na jakiś czas zniknie. - Dziękuję, bardzo dziękuję - gorąco szepcze Dubiel - jak to przyjemnie czasami spotkad rodaków... Pobiegł szybko do drzwi, przedarł się przez tłum, zniknął. - Poczekamy - mówi D. - weźmiemy go na kolację. Tylko bądź miły dla niego, on ma cholerne kompleksy. I przez ten czas, gdy czekamy, obrzucani ciekawskimi spojrzeniami bidaków narodowości niemieckiej w tym bogatym Monachium, w kraju o najwyższej ponod teraz stopie życiowej w starej Europie, zniszczonej właśnie przez ten naród - gdy tak stoimy w swoich sztywnych kapeluszach wśród napływającej wciąż, puchnącej fali zeszmaconych czapek, mówi mi D.: - To jest jedna z trzech noclegowni dla bezdomnych w Monachium. Posiada osiemset miejsc. Trzy razy tyle ludzi odchodzi z niczym od drzwi. Śpią w parkach, w zaułkach, policja wyczesuje ich, przegania, mogą chodzid całą noc po ulicach, ale spad im nie wolno. - Biedacy. Skąd oni właściwie się wzięli? - Znikąd. To są na ogół byli żołnierze. Przeważnie z frontu wschodniego. - Tak traktuje się u was zasłużonych obywateli? - To są frajerzy - macha D. ręką. - A frajerów mniej więcej wszędzie traktuje się jednakowo. Cwaosi mają koncesje żebracze, jeszcze cwaosi są podoficerami w Bundeswehrze, a najcwaosi dziś nami rządzą. Zresztą tak jest wszędzie... - Az tym Dubielem - mówi po chwili - to było tak. Uciekł z Polski parę lat temu, jest z zawodu mechanikiem, myślał, że zrobi forsę, bo mechanicy są wszędzie potrzebni, chciał otworzyd zakład. Ożenił się z Niemką, ale tak się stało, że zapadł ha gruźlicę jeszcze przed uzyskaniem obywatelstwa, ta Niemka zaraz się z nim rozwiodła, bo tu niczego tak nie strach, jak choroby, nie dostał więc paszportu niemieckiego, a że przedtem musiał zrezygnowad z obywatelstwa polskiego, został bezpaostwowcem. Tacy nie mają w Niemczech praw. Z łaski go wzięli do szpitala, podleczyli trochę, ale takiego gruźlika nie chcą nigdzie przyjąd do pracy. Stale gorączkuje, stale podniecony. Biedaczysko tułał się po całych Niemczech, wreszcie wylądował w Monachium, no i widzisz... - No i widzę.

Przybiegł wreszcie pan Dubiel, spocony jak mysz, bo tam w środku gorąco, ale zadowolony, macha różową kartką abonamentu, ma spanie przez miesiąc. Poszliśmy na kolacyjkę skromną do pobliskiego GASTHAUSU, po halbce wina wypiliśmy, więcej nie, bo jednak każdy w Niemczech liczy się z marką, marka nie leży na ulicy, trzeba ciężko na markę pracowad, bawid się można w Polsce. Rodziny Jana Dubiela nie pozdrawiam, bo sobie tego, ze zrozumiałych względów, nie życzył. I po godzinie zupełnie nieciekawej rozmowy rozeszliśmy się spad, każdy w swoim, które sobie wypracował, łóżku. Ale to kłamstwo, żeby się tylko zerwad od Dubiela, który nas znudził. Wcale nie idziemy spad! Herman D. jest niesamowity. Na ulicy wciąż fen, na przemian z sieknięciami deszczu, zacina, jakby mokrą szmatą w pysk walił. Czołgamy się pod mocny wiatr, życie nocne pruderyjnego Monachium dopiero się zaczyna! Więc Herman zatrzymuje taxi. - Hohenzollernstrasse, bitte - rzuca kierowcy. I niedługo znajdujemy się w ciemnej ulicy, niedaleko centrum Schwabingu. Sześciopiętrowa kamienica. Sinofioletowy neon: IMEX HAUS, - To się przedtem nazywało Import-Export Haus - tłumaczy D. - ale Związek Kupców zaskarżył właściciela do sądu o nadużywanie czysto handlowej nazwy, i sprawę wygrał. Więc właściciel wziął z Importu: IM, z Exportu: EX i wyszła dzisiejsza nazwa, do której nikt już nie może mied zastrzeżeo. - Ale co tu właściwie się mieści? - Burdel, mój drogi. Pierwszy raz w życiu widzę prawdziwy burdel. Mocno się przyglądam. Ale nic, taki sam jak wszystkie domy obok: ogromna secesyjna kamienica. - Chodź do środka - zaprasza Herman - to ci dopiero oko zbieleje. Wchodzimy. Kwadratowe kręcone schody do samego szczytu. Na każdym piętrze, z lewa i z prawa, korytarz. W każdym korytarzu pięd pokojów. Przed drzwiami krzesła i stołki, na których panienki oczekują klientów. Krótkie obliczenie: dziesięd mieszkao na piętrze, więc sześddziesiąt w całym domu. Za wynajęcie pokoju na miesiąc właściciel bierze od panny piędset marek. Z domu wyciąga trzydzieści tysięcy miesięcznie. Po zapłaceniu podatków (bo przedsiębiorstwo jest całkowicie legalne) oraz kosztów światła i wody, po wydaniu pensji wykidajłom i sprzątaczkom pan przedsiębiorca ma na czysto piętnaście tysięcy marek dochodu. Zważywszy, że jest on od wielu lat właścicielem jeszcze trzech takich zakładów, można przyjąd za pewnik, że jest milionerem, i to w skali dolarowej. Jest to były esesman wysokiej rangi. Mamy więc do czynienia z kimś większym niż „średni cwaniak”, ale też mniejszym, ze względu na pozycję społeczną, od „cwaniaka dużego”, gdzieś tam z rządu. Chod nie wiadomo, czy ten burdelarz, dzięki swoim pieniądzom, nie wypłynie któregoś dnia na szersze wody polityczne. Tyle już jest precedensów, że stały się prawie regułą.... Panienki biorą od gościa pięddziesiąt marek. Mogą brad więcej, mogą mniej, zależy to od ich kaprysu, ale stawka normalna jest fünfzig. Właściciela nie obchodzi, ile one zarobią, a daj im Boże jak najwięcej, pracują przecież na akord, więc pracują dobrze, na pensji wcale by im się nie chciało, bo to żadna przyjemnośd, i interes by upadł. Grunt, że właściciel ma swój miesięczny czynsz. Ale panie też

się nie skarżą! Wyciągają trzy, cztery, pięd tysięcy marek - dużo więcej niż panowie z Wolnej Europy, chod tacy kształceni. A trzeba pamiętad, że Imex to najgorszy, najtaoszy burdel w Monachium, są też takie dla ekskluzywnych gości, kiedyś nawet ministra w jednym zauważono, tam panie mają fachową opiekę lekarską, nie przemęczają się, a przecież odkładają w banku co miesiąc kilka tysięcy marek. Słodkie życie! Dostad się jednak do burdelu nie jest łatwo. O, to jest nie byle sztuka! Dużo babek by chciało. Guzik. Trzeba mied odpowiednie chody i warunki. I trzeba się zdecydowad byd kurwą na zawsze. Dostaje się odpowiedni dokument, ma się własną kartotekę w specjalnym wydziale na ratuszu - i żegnaj nadziejo tak zwanego UCZCIWEGO MIESZCZAOSKIEGO ŻYCIA! Chyba, że bladź przy koocu stażu wyjedzie do Afryki, jako biała lady otworzy szkółkę dla Murzyniątek - tylko pod takimi warunkami (lub równie śmiesznymi) wypuszcza się stąd te panie za granicę! Dlatego niektórym opłaca się bardziej nie tak dobrze zarabiad, ale byd człowiekiem wolnym. Chodzą same, ukrywają skrzętnie swoją profesję, stają na skrzyżowaniach dróg z autostradami, chętni zatrzymują się na chwileczkę, pani wsuwa się zgrabnie do wnętrza wozu, uzgadnianie warunków następuje w czasie jazdy, jeśli warunki obustronnie są nie do przyjęcia, to po maleokiej rundce reflektant odwozi panią na to samo miejsce i rusza w dalszą drogę. My wchodzimy do Imex Hausu. Wędrujemy na samą górę. Panny obcinają nas ciekawie. Na każdym piętrze tylko kilka siedzi na swoich stołeczkach - reszta pracuje. Wreszcie na szóstym piętrze Herman pyta o Annę. - Przeniosła się na parter - odpowiada pokryta grubą warstwą pudru emerytka. Schodzimy na parter. Przyglądam się towarowi. Brzydkie. Fatalnie brzydkie! Nosy długie jak dzioby albo rozklapane jak kapcie. Chude jak gruźliczki albo też grube, pękate jak beki. Ubrane w szlafroki kwieciste i przybrudzone albo w spodnie: czerwone, zielone, niebieskie. Każda ma włosy wysoko postawione, sztywne od lakieru. Widad, że nie dają się klientom brad za łeb. No, a już same pyski, ten wyraz! Cała głupia ohyda ich smętnego żywota wymalowana esencjonalnie na gębach. Zaczyna mnie mdlid. Ale oto już Anna. Mieszka teraz na parterze, bo miała AKCYDENT, po ichniemu wypadek samochodowy. Trzy miesiące temu. Teraz ma sztywną nogę. Nie może chodzid po schodach. Ale to jej na dobre wyszło - więcej zarabia. Nie dlatego, że parter, tylko dlatego, że sztywna noga. Dziwny gust mają Niemcy! Anna jest stara i gruba. W jej pokoju jest podwyższenie, na które wchodzi się po kilku stopniach. Taki ołtarz, pokryty purpurowym dywanem, zajmujący połowę pokoju. Na tym ołtarzu stoi ogromnych rozmiarów telewizor, większy niż nasze największe. Na telewizorze równie ogromne radio. Na radiu magnetofon. Po co to wszystko? Widad Anna kocha muzykę. Wzrusza ramionami. Nie, nie kocha. Ona kocha spokój. Ale kupiła te graty, bo co miała robid. Każdy kupuje, to i ona. Tyle, że ona ma największe i wszystkie jej zazdroszczą. Ale jeszcze nie słyszała, jak to gra, nie oglądała programu. Po co? Anna jest znajomą naszą teraz, w tej roli występuje. Mamy zresztą do niej, jak się okazało, całkiem konkretny interes.

- Zawołaj Małgorzatkę - mówi D. - To daj pieniądze, ona inaczej nie przyjdzie, zrobiła się straszną materialistką. Jeszcze więcej oszczędza niż Niemki. To JA dałem te pięddziesiąt marek. Warto, żeby zobaczyd Małgorzatkę. Ta dziewczyna przecież jeszcze trzy lata temu mieszkała w Warszawie. Była studentką. Pojechała na wycieczkę do Francji i została. Spodobał się jej Zachód. Poznała Niemca, przyjechała z nim do Monachium. Myślała, że będzie panią, a została służącą. Bo facet miał żonę. Służyła, aż poznała innego cwaniaka, zaczęła dla niego pracowad. Załatwił jej dużym nakładem wysiłków miejsce w Imex Hausie. Zresztą ona jest ładna, wszystkie konkurentki tutejsze bije jak chce. Za parę lat będzie zamożna. Tylko kłopot z tym, że ten facet zabiera jej większą częśd forsy... Kto to może byd, ta dziewczyna - zastanawiam się. Może ją znałem? A to by była frajda! Przykuśtykała z powrotem Anna. - Małgorzatka nie przyjdzie. Jak się dowiedziała, że Polak, jeszcze do tego jakiś tam pisarz czy dziennikarz, to się okropnie zdenerwowała i przestraszyła, i popłakała. - Po coś powiedział tej starej cholerze, kto ja taki!? Wszystko popsułeś - mówię z wyrzutem do kumpla. I do tej grubej Anny: - No to oddaj te pięddziesiąt marek i żegnamy. A ona: - Jakie pięddziesiąt marek, jakie pięddziesiąt marek, to przecież było dla Małgorzatki i ona wzięła! Cholera mnie ruszyła. Krzyczę po polsku: - Dajesz forsę, obladro wstrętna, czy nie? Co ty sobie wyobrażasz, że ja tu zabawiad się z tobą przyszedłem? Ona patrzy na mnie z przerażeniem, bo idę do niej, jakbym tłuc chciał - i wybiega na korytarz z krzykiem. W jednej sekundzie, nie wiadomo jak, znalazło się obok nas z dziesięciu alfonsów-wykidajłów. Wykręcili nam ręce, dali ostro pod nery i wywalili na ciemną Hohenzollernstrasse. Hermanowi zleciał kapelusz, przechodząca obok uliczna kurwa kopnęła go daleko. Znalazła się jej koleżanka, i jak D. skoczył za kapeluszem, to kopnęła do pierwszej, tak sobie grały, paru alfonsów w bramie śmiało się wesoło, a D. latał to w jedną stronę, to w drugą, bo chciał koniecznie odebrad kapelusz. Nareszcie złapał. Wtedy jedna z tych kurw, zła, że im przerwał zabawę, strzeliła go w mordę pięścią, aż się zakołował. Podskoczyłem, żeby go bronid, ale z bramy ruszyli alfonsy. Więc Herman krzyknął: - Gazu!

I daliśmy w długą, aż się kurzyło. Parę ulic dalej stajemy, ocieramy pot, śmiejemy się głośno. Ale mnie czegoś szkoda. - Cholera - mówię - powinienem kogoś kropnąd w michę. Głupio tak dostad i nie oddad... - Nie żałuj - mówi Herman, ssąc pękniętą wargę. - Uszkodziłbyś alfonsiaka, a zamknęliby cię za politykę! Przyznałem mu świętą rację i zaczęliśmy gadad o literaturze.

X. HOFBRÄUHAUS
Jak wygląda łóżeczko dziecinne mordercy? W jakiej piaskownicy się bawił? W którym punkcie mrocznej topografii dzieciostwa zakiełkowała w nim myśl, żeby lalce oderwad głowę, a scyzorykiem rozprud brzuch pluszowego misia? W jakiej pogodzie to było, w jakim kolorze ścian, pod jakim sufitem? Są takie miejsca, -w których się WSZYSTKO zaczyna. Dobre i złe. Człowiek. Tylko trudno złapad taki punkt, on mignie i przepadnie, i nie wiadomo zupełnie, od KIEDY stałeś się zegarmistrzem, pisarzem, mordercą. Bo przecież musiało to stad się w konkretnym, JEDNYM punkcie życia. W dzieo? W nocy? O której godzinie? Czy byłeś wtedy głodny, czy najedzony? Co mówiłeś, jakie wykonywałeś gesty, które przykryły szczelnie to NAJWAŻNIEJSZE? Mnie to cholernie fascynuje. Ci generałowie w lampasach, z orderami, z ogromnie groźną twarzą - jak wyglądali kilkadziesiąt lat temu? Jakież to były chłopaczki: zasmarkaoce, ciamajdy, zgrywusy, bystrzaki, cwaniaki? Czy w wieku lat dwóch albo czterech mogliby komuś rozkazywad, albo do kogoś strzelad? A za kilkanaście następnych lat, kiedy starośd usztywni ich jak szron, kiedy sklerotyczne główeoki drżed będą na byle skwareczkę w zupce - czy będą mogli komuś rozkazywad albo do kogoś strzelad? O WIELKA UMOWNOŚCI CZASU! O wielkie szczęście NIEMOŻNOŚCI początkowej i koocowej! Tylko... ta MOC ŚRODKOWA. Kiedy się ona zaczyna w takiej, a nie innej formie? Jak to właściwie jest z dziedmi, że potem stają się mordercami? Jak to jest właściwie, do diabła, z tym HITLEREM? Przecież biegał kiedyś w krótkich majtkach jak jego rówieśnicy na całym świecie! Przecież nikt wtedy nie wiedział o jego istnieniu! A w nim już WTEDY szykowała się ICH przedwczesna, okrutna śmierd! Więc on sam był tylko śmiercią, ogromną śmiercią świata! A ktoś go karmił piersią, ktoś mu dawał bułki z masłem, jabłka i klapsy na tyłek, ktoś go całował w BUZIĘ, mówił: MEIN GOLDSCHATZ, mój skarbie, moje synuśki kochane... Rany Boskie, ile lat minęło od tamtej chwili do Oświęcimia? Czy tak strasznie dużo? Mądrale, którzy zapomnieli własne dzieciostwo, którzy są tak na serio, jakby się urodzili w krawatach i okularach, powiedzą, że jestem prymityw naiwny, że tak myślę, że nad takimi GŁUPSTWAMI się zastanawiam. POLITYKA - powiedzą z mądrymi, wytrawionymi kawą i koniakiem minami. Ba, polityka - ja wiem, ona ludzi określa i kształtuje. Ale i ludzie kształtują politykę! I to PRZEDE WSZYSTKIM! A więc mądrale, którzy godzą się byd OKREŚLANI, to są malutkie narzędzia, owszem,

niezwykle pożyteczne, ale nie mogą się LICZYD. I w celu podwyższenia kwalifikacji należy ich natychmiast wysład na krótki kurs politycznej PSYCHOLOGII. Gdzie? Do Monachium. Do Królewskiego Browaru, gdzie się piwo pije litrami. Do tego Hofbräuhausu, gdzie Herr Hitler także pijał piwo, kiedy był jeszcze taki malutki, że nasz pan mądrala bredzący o POLITYCE mógłby go tanio zatrudnid jako swego szofera. HOFBRÄUHAUS. Ogromna hala na tysiąc ludzi. Łukowate, ciężkie sklepienia. Ciemne dębowe stoły. W powietrzu napuchnięte fale dymu. Prawie pośrodku, przy filarze kwadratowym grubym bawarska orkiestra ludowa rżnie porywające marsze na okręconych wokół głów trąbach, na malutkich piskliwych trąbeczkach i klarnetach, na huczących bębnach i kotłach. Zielone kamizelki z zamszu, wytłaczane skórzane spodnie na szelkach. GRUBASY. Ale jakie! W Polsce, tylko jednego takiego widziałem. A tu: cała orkiestra. I na sali! Chłopy jak dęby, brzuszyska wywalone, rozdęte piwskiem, bary jak szafy, mordy bycze, czerwone z fioletowym odcieniem - swetry, kurtki, koszule zielone i czarne, lud bawarski się bawi! Prawdziwy bawarski lud. Nie, on się nie bawi. ON tu dokumentuje swoje ISTNIENIE. Jest zwyczaj taki: wszyscy przy stole trącają się kuflami, chodby się nie znali. A dwudziestu chłopa mieści się przy każdym czarnym stole. I co za trącanie? To walenie! Siła ciosu jak u boksera. Wstają. Krzyczą: PROSIT! I dwadzieścia rąk, dwadzieścia kufli do wieoca męskiej, narodowej przyjaźni. A kufle wysokie, z grubej, niebieską polewą obtaczanej gliny. Sam kufel waży prawie kilo. A wchodzi w niego litr piwa. Jest co dźwigad do spragnionych ust. Jest czym walid w inne wyciągnięte kufle. Trzeba jeszcze posiąśd sztukę PODCINANIA. Rzecz polega na tym, żeby przy zderzeniu piwo chlapnęło nie z twojego, a z innych kufli, a jeśli już z twojego, to nie na twoją częśd stołu ani na twoje ubranie, tylko na kompanów. Pierwszy raz to się nabrałem: stukam lekko, jak normalnym szklanym kieliszkiem. A D. mówi: wal mocniej. No to mocniej. Próbuję przygrzad, ale się boję, że pęknie. A Herman: - Jak pęknie, to ci dadzą na pamiątkę nowy. Już nie tacy próbowali... To gruchnąłem tak, że mało mi ręka ze stawu nie wyskoczyła. I nic. Pijemy. Ale jeśd się chce. Patrzę: w ogromnych niszach kuchennych faceci przepasani fartuchami krzątają się koło ogromnych brytfann, gdzie pływają i skwierczą setki golonek. Młode, żwawe kelnerki w białych bluzkach i niebieskich spódnicach (narodowe kolory bawarskie) krzątają się między stołami, roznosząc te golonki i piwo. My też zamawiamy ten przysmak. Za minutę staje przede mną brunatnozłota, o kruchej, spękanej skórze pecyna pięknie wysmażonego mięcha. U góry wbita na drewnianej wykałaczce biało-błękitna chorągiewka z napisem: „An guat'n Appetit”. Po drugiej stronie cena: osiem marek. Dwa dolary za kilo mięsa! Bo ta golona waży równy kilogram. Bomba! I do tego z chrzanem. Ech, podjadłem sobie w tym Hofbroju. Piwsko: czwarte, piąte, szóste... Po litrze. Nie znoszę piwa. Nie ma głupszego napoju, gorzkie, jednym koocem wlatuje, drugim wylatuje. I zaraz spad się chce. Ale nie tu. Wytrąbiłem dwanaście litrów - i nic. - A są tu tacy - mówi D. - co wszystkie wieczory swojego życia spędzają w tej sali. Wypijają przeciętnie po dwadzieścia pięd. To zwyczajna dawka. Zobacz, wszystko, co tu widzisz, to bastion wiecznej Bawarii. Tacy naprawdę są Bawarzy.

Patrzę. Widzę tysiąc mężczyzn, którzy, jak mi się wydaje, doskonale się z sobą znają. Obejmują się przy stołach ramionami, klepią po plecach, śpiewają pieśni. Śpiewają pieśni. To dla mnie zjawisko. Kto u nas śpiewa pieśni przy piciu? Początek nieśmiertelnego „Górala”, pół zwrotki, i zaryczane z zadęciem na koszmarnym fałszu, po chwili braknie tchu, braknie słów... i dobre chęci rozmywają się jak piana po piwie, zdmuchnięta. A tu - rżnie orkiestra długie bawarskie marsze, cały Browar Królewski trzyma się w rytmie, słowa spotęgowane przez echo starych kamiennych sklepieo nabierają innych, ważniejszych treści, chodby mówiły o biało-błękitnych kwiatkach starej Bawarii... Zespół pijaków, piwoszów? Gromada obiboków? Nie. Twarda, zorganizowana jakimś wewnętrznym lepiszczem grupa, masa - ludzi tej samej narodowości. Rodzina. Imieniny u szwagra? Może to ich łączy? - Oni się wcale między sobą nie znają - mówi D. - Nie wiedzą, kim są; tylko niewielka grupka spotyka się tutaj codziennie. Reszta z przypadku. Ale tu jest miejsce w Monachium najstarsze. Więc nie przychodzi tu Herr taki albo Herr owaki. Tu przychodzi Bawar. I tu nie tylko obchodzi go piwo i golonka. Tu go obchodzi Bawaria. Pamiętaj, że w tym browarze zaczynała się kiedyś największa sprawa polityczna całej Europy. Tu się zaczęło wszystko, z czym dotąd Europa dad sobie rady nie może. Tu się ZACZĄŁ HITLER. Spójrz po stołach. Panowie nachyleni ku sobie, jak myślisz, o czym rozmawiają? Czy o stopniach szkolnych swoich dzieci? Czy o kobiecych dolegliwościach swoich żon? Czy o ZAŁATWIANIU przełożonych, czy o ROLOWANIU dyscypliny pracy? A może o imieninach u szwagra? Bzdura, mój drogi. O takich drobiazgach rozmawia się w męskim towarzystwie chyba tylko w Polsce, bo mężczyźni tam, szarzy codzienni mężczyźni, niewieścieją w zastraszającym tempie. Nie, oczywiście, nie w sensie dosłownym, oni są przecież odważni, niech któremu kto tylko nastąpi na odcisk, zaraz awantura, bójka w powietrzu... Tylko oni niewieścieją, bo ŚLEPNĄ. Tracą z pola codziennego widzenia sprawy WAŻNE, takie, które jedynie powinny na serio obchodzid zdrowego, dojrzałego mężczyznę. Zdrowy, dojrzały mężczyzna nie jest agresywny w stosunku do drugiego mężczyzny, jeśli łączy ich POWAŻNA sprawa. Posłuchaj, o czym mówią tu niemieccy mężczyźni. ONI MÓWIĄ O POLITYCE. Oni mówią o swoim kraju. A więc mówią o swoim DOMU, w którym się urodzili, w którym będą żyd aż do śmierci. Tylko to może interesowad normalnego, dojrzałego mężczyznę. Są prymitywni, to fakt. Nic właściwie na arenie świata od nich nie zależy. Ale oni też są częścią świata! Nie zapominają o tym, bo jakże można zapomnied o podstawowej prawdzie istnienia? Sam wiesz, ile się mówi u nas o groźbie kryzysu. Na kilkadziesiąt milionów ludzi pół miliona bezrobotnych. Ale przecież to można zażegnad! Mamy prawie dwa miliony cudzoziemskich robotników, zwalniamy ich. Sytuacja na rynku pracy na pewno się wyrówna. I nie dlatego każdy Niemiec martwi się tym problemem, że on czy ktoś inny może stracid w przyszłości pracę. Tylko dlatego, że im chodzi o NIEMCY. O cały kraj. Martwią się, to jest ich własna, osobista sprawa. W Niemczech się politykuje na TAK. Obojętne, w jakim wymiarze, obojętne, czy w sposób akceptujący aktualny stan rzeczy, czy nie. Chodzi jednak zawsze o to, żeby w granicach i ramach aktualnie istniejących możliwości pchad WSZYSTKO do przodu. Dla najogólniej pojętego dobra całych Niemiec. To nie musi mied oczywiście bezpośredniego wpływu na oficjalną politykę, najczęściej takiego wpływu nie ma, Ale wypływa z tej oficjalnej polityki i wokół niej się obraca, bo ludzie nie stwarzają na użytek domowy i towarzyski nowych, utopijnych, dziecinnych, ad hoc wydumanych systemów działania. Po prostu i zwyczajnie: to ogromne zainteresowanie polityką i gospodarką

narodową, tak żywe i dostrzegalne na co dzieo stwarza atmosferę ORIENTACJI i WSPÓŁDZIAŁANIA. Naród jest zorientowany, dokąd prowadzą go przewodnicy polityczni. I dlatego, zauważ, tylko głupcy i kłamczuchy ostatniego rzędu używają w stosunku do hitlerowskiej przeszłości argumentu, że zostali OSZUKANI. Niemców nikt nigdy nie oszukał bez ich wiedzy. Najwyżej CHCIELI byd oszukani. A to zupełnie co innego. Patrzę na tego chłopca o szczupłej, bladej twarzy, na tego Hermana D.... Lubię go coraz bardziej. Ostatnio stale razem łazimy. Mało bym wiedział o Monachium - bez niego. Nie pasuje on do Hofbräuhausu, nie pasował do Imex Hausu, nie pasował do przytułku na Pilgersheimerstrasse, nie pasuje do radia Liberty, nie pasuje do Wolnej Europy... Chodzi jak kot, własnymi ścieżkami. Tyle wie o nas, tyle wie o Niemcach. Dokąd zajdzie za dziesięd lat Herman D.? I znów piwo, i piwo, i piwo. Zapalamy cieniutkie jak papieros, ale pięd razy dłuższe cygaretki, skręcane z jednego liścia. - Przyjedź wiosną do Warszawy, Herman - namawiam go - mam cholerną chęd łazid z tobą po Krakowskim Przedmieściu, wypid zdrowie twojej jugosłowiaoskiej żony u Fukiera, jugosłowiaoskim winem oczywiście, poznam cię z paroma fajnymi chłopakami, którzy troszczą się o swój kraj nie mniej niż ty o swój, odświeżysz język, złapiesz trochę nowego żargonu, weźmiesz z sobą parę fajnych wspomnieo... Śmieje się on. - Przyjadę, żebyś wiedział, że przyjadę. Ale ty musisz koniecznie wrócid do Monachium jesienią, kiedy jest największe w świecie chmielobranie. Ze wszystkich krajów ściągają ludzie. To jedna z największych atrakcji dla turystów. Wiesz jakie piękne wtedy jest Monachium? Biało-niebieskie jak niebo... Ogromne, piętrowe konie o kopytach jak z dębowych pni ciągną potężne niczym domy rolwagi z beczkami, w których mógłby się zmieścid Bałtyk. A jest w nich piwo, święte monachijskie piwo w czarnym drzewie, przybranym różami. Przyjedź, zobaczysz, pięknie wtedy jest żyd... Ukłucie. Nagłe, gwałtowne, jednocześnie w głowie i w piersi. Nie przyjadę jesienią do Monachium. Nie przyjadę już nigdy do Monachium. Ostatni raz widzę Hofbräuhaus. Nie pokażę go mojej dziewczynie. Nie przejdę z nią po Georgenstrasse, nie wypijemy nigdy w życiu razem PIANIA KOGUTA w Hahnhofie, nie zobaczymy rzeki biało-czerwonych świateł ze szczytu Prinzregentenstrasse, nie pójdziemy nocą po Schwabingu, gdzie poznałem każdą rysę w chodnikach... Dla mnie Monachium się kooczy, już skooczyło się dawno, pierwszego dnia, kiedy tu przybyłem - ale D. o tym nie wie, bo on nie wie, co ja o Monachium MYŚLĘ. A przecież lubię to miasto - teraz, kiedy wyjazd zbliża się szybko, wiem, że Monachium zostanie we mnie na zawsze, PIERWSZE obce miasto z wszystkich miast świata, które KIEDYŚ dopiero zobaczę. Tu w Monachium po raz pierwszy w życiu znalazłem się SAM Z SOBĄ, tutaj zważył się mój przeszły i przyszły los - to miasto było wagą mojego życia. Lecz teraz nie wie O tym nikt, nawet D., z którym się tak lubimy. Bo dopiero Warszawa będzie WAGĄ Monachium, i w Warszawie, jak zawsze dotąd, wszystko się wyjaśni. Nową pieśo śpiewa Browar Królewski. Pięknie śpiewają ci ludzie w starej kolebce mordercy. Ta sama pieśo, co i wtedy. Hitler bardzo ją lubił, chod podobno był niemuzykalny. Ale odczuwał rytm marsza. Ja go także odczuwam. Jakiego marsza my śpiewamy, kiedy jest nas tysiąc? I jakiego, gdy nas odurza alkohol?

Chowam na pamiątkę małą biało-niebieską chorągiewkę z napisem: AN GUAT'N APPETIT WÜNSCHEN DIE HOFBRÄUHAUS-WIRTSLEUT TONI UND HANNI STEINER. Dla Toniego i Hanni jest dobrze, że tu kiedyś przychodził Adolf Hitler. Groźna potęga zmienia się z czasem w niezawodny element reklamy. A on tu, właśnie tu był. Tyle razy mówiono mi już o tym! Przychodził wtedy, kiedy jeszcze był słaby, kiedy jeszcze był dzieckiem w polityce, kiedy jeszcze można go było zatrudnid jako szofera, gdyby umiał prowadzid samochód. Miał koło siebie dwóch, potem pięciu kumpli. Wyglądali tak samo, jak wszyscy ci, wśród których jestem. Pokazywał palcem na sufit i mówił wysokim, ostrym głosem, z niepodważalnym przekonaniem: - Tam będę mówił do was, przyjaciele! Już niedługo, za dwa, najwyżej trzy lata zasiądziemy na górze! Bo na górze jest sala zdobiona bogato, w której najważniejsi mieszczanie odbywali swoje zebrania. Rajcowie, kupcy. Dziś właśnie, osiemnastego grudnia sześddziesiątego szóstego roku, odbywa się w tej sali zebranie kierowników monachijskich oddziałów straży pożarnej. I nie pomylił się Hitler. Po trzech latach wszedł do górnej sali. Ale dół był jego kolebką. Kumpli zbierało się coraz więcej, pełny stół, potem łączyli stoły. Piwo - to samo, które piję dziś - pryskało na czarne, dębowe stoły. A potem zaczął się koniec starego świata. I przy tych stołach kiełkowała śmierd mojego ojca i śmierd sześciu milionów Polaków. Patrzcie, jak szybko to idzie. Dlatego, myślę, trzeba patrzed uważnie na każdą z tych rąk, trzymających kufle. Dostrzec moment, w którym powstaje myśl, groźna dla ludzi żyjących tysiąc kilometrów dalej. Grubi, silni, mocno śpiewający Niemcy, złączeni narodowym spoiwem... Nie widzieli murów i baraków Oświęcimia. Nie widzieli rozwalonych bunkrów Wolfschanze, głównej kwatery Hitlera pod Kętrzynem. Ale jest w nich stare drzewo baraków, stary żelbeton bunkrów. Piją, śpiewają. Codziennie, odkąd istnieje Hofbräuhaus. Przed Hitlerem, podczas, i po Hitlerze. To tylko ja od trzech lat idę po śladach tego małego mężczyzny z fryzjerskim wąsikiem. Na gruzach mojego warszawskiego domu, kiedy spojrzałem w punkt, gdzie powinno byd okno, a tam obłok się biały przesuwał i sypało śniegiem... kiedy ludzie odwalali śnieg i gruz, a metr pod powierzchnią cegły parzyły dłonie, i wydobywano niepotrzebne rzeczy, groteskowe ślady minionego życia: klatkę z upieczonym kanarkiem, metalowe pudło z nadwęglonymi zdjęciami, co się sypały w palcach jak śliski pył motyli... wtedy stojąc na pagórku rozpalonych gruzów przysypanych topniejącym śniegiem powiedziałem głośno, patrząc przez łzy w biały obłok mojego domu: „Jak będę duży, to zabiję Hitlera”, a nie chodziło mi wtedy o więcej, tylko o moje zabawki, które zostały pod gruzem, zmiażdżone, spalone i starte, psy o imionach czułych i pluszowej sierści, krasnale brudne i obdarte od uścisków gwałtownych, od miłości większej niż do ludzi... i teraz, będąc w miejscu, gdzie dojrzewał ten mały, śmieszny człowiek, ten wstrętny przestraszony skurwysynek, co mojemu ojcu wsadził kulę w tył głowy tu, gdzie dojrzewał ten wrzód zbrodni, zakażający świat - powiedziałem głośno: - Będę cię zabijał zawsze i wszędzie, wszelkimi sposobami, gdziekolwiek wytropię twój ślad, w miejscach najbardziej ukrytych, zamaskowanych dla niepoznaki czymś całkiem niby innym, całe życie moje poświęcę zabijaniu ciebie, bo ty chciałeś mnie zabid, tak jak zabiłeś miliony innych ludzi, i skazałeś mnie na ciągłe i nieustanne przeżywanie każdej z tamtych śmierci, na myślenie o tym po

nocach i po dniach, na banie się tej śmierci w gazie, w piecu, na szubienicy... Nie daruję ci tej śmierci mojej, ani śmierci mojego ojca, ani śmierci moich zabawek, bo nie miałeś prawa mi ich zabrad... To już nie gniew, to więcej niż gniew, to oburzenie mówiło przeze mnie, oburzenie, które jest siłą człowieka, jego prawem i sprawiedliwością.

XI. LITTLE AMERICA
Idę sobie spokojnie po Seidlstrasse, czerwone światło, stop. Wyrasta przede mną kamienica na kołach, ciemnozielona, z napisami ż przodu i z boku: - US ARMY. Niby samochód ciężarowy, a przecież kamienica - koła wyższe ode mnie, a liczę sobie te skromne metr osiemdziesiąt sześd. Zima w Monachium jest taka jak polski wrzesieo, przynajmniej teraz: ciepły wietrzyk wieje od Alp odległych o niespełna czterdzieści kilometrów - więc chłopcy mają przednią szybę swojego domu na kołach opuszczoną, dwie buzie roześmiane widad wyraźnie, czekają na zielone światło i przez ten czas gadają coś do siebie, ale o czym mogą gadad, skoro są tak różni, i tak się nie lubią, tam, w tym PRAWDZIWYM domu, nie na kołach, nie w Niemczech Zachodnich, a w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej? Bo CHŁOPCY są bardzo różni: ten przy kierownicy bielutki, piegi czerwonawe widad wyraźnie nawet z krawężnika Seidlstrasse, rude brwi i rude włosy - biały tak, że na trzech by starczyło - a ten drugi jak ulepiony ze smoły. Ten ze smoły ma garnitur ZŁOTYCH zębów i demonstruje swój pełnozłoty uśmiech monachijskim przechodniom, ale nikt na niego nie patrzy, tylko ja. A patrzę, bo po raz pierwszy widzę BOYSÓW w mundurach, przy pracy, bo prowadzid taką rolwagę to ciężka praca, i patrzę, bo dziw mnie zbiera: tak się w tych Stanach złoszczą na Murzynów, tak ich pędzą, uczyd się na uniwersytetach nie dają, linczują chłopaków, jak się tylko który na białą lady spojrzy, tak im Murzyni śmierdzą, tacy są dla nich głupi i śmiechu i pogardy warci - ale jak do wojska trzeba iśd, to nagle wszystko w porządku?! To już Murzyn, chodby najczarniejszy, może siedzied obok białego na jednym siedzeniu wozu?! To już nie śmierdzi?! Już nie jest GŁUPI? Jak włoży mundur, to już jest kochany, RÓWNY, SWÓJ CHŁOPAK? Ach, wy cwane łobuzy z rozmaitych Teksasów! Na skrzyżowaniu Seidlstrasse i Karlstrasse w Monachium obserwuję oto idealną równośd rasową między obywatelami Stanów Zjednoczonych, TOWARZYSZAMI BRONI. Obserwuję przez pół minuty, bo tyle trwa postój ogromnego samochodu pod czerwonym światłem. A potem idę dalej i zastanawiam się, dlaczego nigdzie nie widad żołnierzy amerykaoskich w mundurach. Bo nie widad! A przecież tylu ich jest! W odległej dzielnicy Monachium, zwanej LITTLE AMERICA, mieszka kilka tysięcy oficerów i podoficerów US Army. Zawiózł mnie tam pewnego dnia Hugo Unger, jeden z tłumaczy. Zresztą zupełnie przypadkowo się tam znaleźliśmy, bo Hugo chciał od znajomych wziąd kupioną dla niego baokę oleju jadalnego, a znajomi mieli domek w pobliżu Małej Ameryki. Dzieci tych znajomych mają zwyczaj spad po obiedzie do godziny trzeciej, a ponieważ zajechaliśmy kwadrans przed trzecią, Hugo powiedział:

- Mamy jeszcze kwadrans, byłem umówiony na trzecią. U nas zbyt wczesne przybycie, tak samo jak zbyt późne, może doprowadzid do pogorszenia stosunków między znajomymi. Wobec tego pokażę ci coś... I skręciliśmy w wąską betonową uliczkę, między szare dwupiętrowe domy o koszarowym wyglądzie. Małe okna i pochyłe dachy sprawiały dośd przygnębiające wrażenie. Ciągnęły się te zabudowania parę kilometrów. Kluczyliśmy uliczkami i spoza szyby Porscha patrzyłem na ZWYCZAJNE życie Amerykanów stacjonujących w Niemczech Zachodnich. W każdym oknie krótko strzyżona głowa Amerykaoca; wiesza ten każdy facet wieniec z jedliny za szybą, bo idą święta. Wieoce przetykane kolorowymi wstążkami. Po ulicach przechadzają się statecznym krokiem małe grupki dzieciaków, ubranych barwnie i fikuśnie, jak krasnoludki z Disneya. Na małych placykach i skwerach między zespołami domów stoją wysokie choinki. Mijamy różowe korty tenisowe, otoczone niskim żywopłotem baseny pływackie, ogródki jordanowskie, szkoły i gimnazja z rozległymi boiskami. Rzecz ciekawa - nie ma w ogóle garaży. Z obu stron każdego domu wysterczają wiaty na metalowych słupkach. Pod nimi stare, sprzed pięciu, siedmiu lat krążowniki, nadgryzione przez rdzę, co widad wyraźnie nawet z odległości kilkunastu metrów. Nie widziałem ani jednego NOWEGO wozu! Oficerowie dojeżdżają widad te swoje kanapy do kooca. I wszyscy oni - NIE w mundurach! Swetry, zielone wojskowe koszule, kurtki z piętnastoma kieszeniami, na piętnaście ekspresów - ale nie mundury! Co to za wojsko? - A jednak wojsko - powiada Hugo. - Niemcy nie zapominają ani na chwilę, że znajdują się pod okupacją amerykaoską. Że istnieją dzięki amerykaoskim pieniądzom. Że w koocu Ameryce zawdzięczają WYZWOLENIE, to znaczy to, że nie znajdują się pod okupacją SOWIECKĄ. A tego przecież nie mogą sobie nawet WYOBRAZID. Ale w gruncie rzeczy... W gruncie rzeczy to wiem... KAŻDY Niemiec, którego spotkałem, w Monachium, pytał mnie najpierw, czy jestem Amerykaninem. Kiedy mówiłem, że nie, na twarzy tamtego natychmiast pokazywał się nikły, albo całkiem wyraźny uśmiech. Z początku nie wiedziałem, co to znaczy. Teraz już wiem. Wystarczyło porozmawiad z ludźmi, przeczytad parę numerów wieczornych gazet. Monachijczycy nie kochają Amerykanów. Nawet, śmiało można powiedzied, mają do nich stosunek wręcz odwrotny. Ale dlaczego, dlaczego? Mimo tylu miłosnych zabiegów? Rzecz w tym, że zabiegi Amerykanów, nawet te miłosne, zbyt często mają całkiem brutalną formę, do której niemiecki mieszczanin nie jest, przynajmniej na swoim terenie, przyzwyczajony. Otóż - nie ma tygodnia, żeby chłopcy z Teksasu czy innego Ohio nie narozrabiali. Nie wiedzą, co to znaczy VORNLIEBE, czyli przedmiłośd, kto miał ich tego nauczyd, pośród prerii, kiedy czas ucieka, a pędzid trzeba Fordem sto mil na godzinę To tylko my, Europejczycy, a zwłaszcza nasze kobiety, posiadamy takie zupełnie niewspółmierne wymagania. Oni, chłopcy z dalekich dzielnic świata, wpadają natychmiast w LlEBESRAUSCH, W niepomny niczego SZAŁ MIŁOSNY, ich działania wytycza i określa nieposkromiony instynkt..; Może to i zgodne z najbardziej pierwotnie pojętą naturą, może to zdrowe... Cóż, kiedy Niemki i Niemcy mają na ten temat inne zgoła zapatrywania. Więc kiedy dwóch. Amerykanów w Ogrodzie Angielskim zgwałciło młodą, zacofaną osóbkę, obywatele Monachium podnieśli całkiem nieumotywowany wrzask w swojej prasie. Więc kiedy podczas mojego pobytu w München sześciu panów z Ohio wciągnęło nocą do bramy i zgwałciło wracającą z dyżuru pielęgniarkę,

to też podniesiono całkiem niepotrzebny wrzask. Chłopcy muszą trochę pokochad, telewizja w gruncie rzeczy nudna, a koszary smutne. Więc kiedy co tydzieo zdarzają się takie nic wspólnego z przestępstwem nie mające fakciki, to Niemcy robią sobie z tego darmową cotygodniową sensację, nie mając za grosz zrozumienia dla przyrodzonych potrzeb wspaniałych boys. Poznałem pewnego pana, posiadającego znak wytatuowany... nie, nie na przedramieniu, on nie siedział w Oświęcimiu - tatuaż figurował pod lewą pachą, ów pan był po prostu kiedyś w SS. Dziś jest redaktorem pewnego znanego w Europie wydawnictwa, przyjeżdża do Polski na targi książki, odbywające się, jak wiadomo, w warszawskim Pałacu Kultury. Miły gośd, gdy jeszcze spełniał swą zaszczytną w SS funkcję, również przebywał w naszym kraju. Mam niepłonną nadzieję, że kiedyś wreszcie ktoś z naszych go rozpozna i spowoduje, że pan redaktor zostanie w Polsce na dłużej, a może na zawsze. Na razie nie mogę do publicznej wiadomości podad nazwiska tego faceta, ponieważ opieram się tylko na wiadomościach podanych mi przez kilka osób w Monachium. Osobiście nie mogłem żadnego z tych faktów sprawdzid, również, rzecz oczywista, nie widziałem tatuażu, Chod: Herr Redaktor byłby nie od tego, żebyśmy sobie swoje tatuaże pokazali, ze względu na pewne jednoznaczne - nabyte byd może podczas ciężkiej służby w SS - skłonności. Wszystko jedno: bez dokładnej znajomości faktów obciążających nie wolno mi zrobid facetowi reklamy, bo może to wszystko plotki, bo może byd krzywda. Ale do rzeczy. Otóż z tym facetem rozmawiałem na temat opisanych wyżej obyczajowych uchybieo amerykaoskich wojaków. Powiedział: - Żyje wśród nas wielu ludzi przyzwyczajonych do widoku trupów. Żyje też wielu, którzy niewątpliwie sami zabijali. Ale GWAŁT jest obcy mentalności niemieckiej. My NIE UMIEMY gwałcid. I dlatego to, co nasze kobiety ze strony tych bydlaków spotyka, jest dla nas wstrząsającym koszmarem. Odparłem mu na to: - Ja osobiście, jeśli tak można powiedzied, bo przecież nie jestem kobietą, wolałbym byd tysiąc razy zgwałcony, a żyd, niż byd trupem. Dla mnie ŻYCIE jest NAJWAŻNIEJSZE. Ale właśnie, z czysto męskiego punktu widzenia, uważam, że facetów, którzy gwałcą kobiety, należałoby częstowad najbardziej wyrafinowanymi torturami, aż do momentu śmierci. Gwałt, mimo że w ostatecznym rachunku jest LEPSZY od śmierci, bo zostawia życie, jest jednocześnie od śmierci GORSZY, bo śmierd nie UPOKARZA. Zgadzam się z panem całkowicie: to jest koszmar. Gdyby ktoś zrobił to mojej dziewczynie, a wiedziałbym, kto to jest, to wtedy... ja... I powiedziałem facetowi rzecz taką, że ten, prawdopodobnie były esesman, obznajmiony fachowo z pewnymi SPRAWAMI, aż się zatrząsł ze zgrozy. Spojrzał na mnie ze zdumieniem, w którym jednakże było mnóstwo podziwu. I proszę, pomyślcie, czy to nie dziwne? Całą rodzinę prawie Niemcy mi wytłukli, naszym kobietom dla pseudonaukowych doświadczeo rozpruwali brzuchy, zaszczepiali nowotwory na narządach rodnych, wyjmowali wszystko ze środka, tampony nasycone, benzyną wkładali w najwrażliwsze miejsca i podpalali (Oświęcim!), ja sam miałem serię nocy, kiedy budziłem się z wrzaskiem w kałuży potu, bo mi się śniło, że Niemiec wbija mi w serce zastrzyk fenolu..: i oto z facetem, o którym wszyscy jego znajomi mówią, że był w DOBOROWEJ stawce NIEMCÓW zaledwie dwadzieścia parę sezonów temu,

rozmawiam sobie spokojnie o okrutnych krzywdach, jakich doznają niemieckie niewiasty od źle wychowanych Amerykanów. Dziwnie się toczy los świata i nasze w nim, małe losy. Ale dalej. Jeździmy więc z Hugo Ungerem po tej Little America w tę i nazad, przypatruję się spartaoskim domkom imperialistów, nic specjalnego. To nie stąd się biorą okrutnicy. Koszary szeregowców są gdzie indziej. Ale nawet szarże nie pokazują się na ulicach Monachium w pełnym umundurowaniu. Po co drażnid społeczeostwo? Zwykłe żołnierstwo, kiedy ma wolne i wyłazi na miasto, ubiera się po cywilnemu. Albo tylko częściowo: spodnie czy buty wojskowe, ale sweter cywilny, koszula i płaszcz. Najczęściej jakiś, element stroju wojskowego zostaje. Nie myślcie jednak, że repertuar potrzeb miłych żołnierzyków kooczy się na chęciach erotycznych. O, nie. Równie ważnym problemem, jeśli nie ważniejszym, są pieniądze. Czasami żołdu nie wystarcza, zwłaszcza kiedy się lubi whisky, a się na ogół lubi. Wówczas wsiada dwóch spragnionych teksasiaków do taxi, każą się wieźd w jakąś skromniejszą ulicę, gdzie nie ma neonów i prawdopodobnie policji, tam ładują szoferowi parę fachowych narkoz w naiwny łeb, zabierają utarg, te skromne kilkadziesiąt marek, które facet zdążył sobie upracowad - i znikają. Rzecz jasna, nie zawsze narkoza wystarcza, facet wyżarty znosi nad wyraz dobrze kolejne dawki, zaczyna się wiercid niespokojnie, jakby mu było źle, krzyczy, sięga po swój taksówkowy telefon, więc nie ma rady, trzeba mu zaaplikowad środek niezawodny, parę posunięd sprężynowym koziorem i spokój. Facet uwolniony od męczącego obowiązku prowadzenia taksówki, teksasiaki uwolnieni od dręczącego pragnienia. Idą do knajpy obok. OBOK! Zrozumcie mnie dobrze. Ja też nie mogłem zrozumied, kiedy mi o tym mówiono, kiedy o tym czytałem. Na kilkanaście napadów rabunkowych, i dokonanych na taksówkarzy w ubiegłym roku, sześd zakooczyło się śmiercią szoferów. W KAŻDYM przypadku sprawców schwytano, i to schwytano najdalej po dwóch godzinach w którymś z pobliskich barów. Po prostu - kiedy mieli już pieniądze, szli napid się gdzieś w pobliżu. Nie troszczyli się o przyszłośd. Nic a nic. I nikt nie wie, jak naprawdę ich przyszłośd wygląda. Gazety podają tylko opis wypadku - potem losy sprawców wymykają się spod publicznej obserwacji. Zabiera ich Military Police, wiezie pewnie do wojskowego aresztu, pewnie odbywa się nad łobuzami coś w rodzaju sądu - ale wszyscy, z którymi w Niemczech na ten temat rozmawiałem, są zdania, że przestępcy nie idą na krzesło elektryczne ani do więzienia. Zwyczajnie: SZKODA LUDZI. Wysyła się ich do WIETNAMU. Tam są potrzebny tam się ha pewno przydadzą. Opinia publiczna w Monachium musi więc zadowalad się reportażykami „z placu boju” nosicieli amerykaoskiej kultury. Nikt na ogół nie zwraca uwagi na coś, z czego ja jestem niesłychanie .dumny i zadowolony. Otóż NIGDY nie zdarzyło się, żeby przestępcą, bandytą czy gwałcicielem był MURZYN. To tylko biali w ten sposób swoje potrzeby załatwiają. Ci biali, którzy łączą się w Ku-Klux-Klany i Armię Zbawienia, ociekają sentymentalizmem oraz infantylnym okrucieostwem, linczują i wieszają Murzynów, mordują podstępnie na oczach milionów ludzi swego prezydenta. Ci biali, którzy uważają się bez żadnych wątpliwości za najbardziej cywilizowany naród świata, ponieważ przeliczają swoją cywilizację na ilośd telewizorków i aut. A przecież ich etyka przypomina małpę, która zawieszona ogonem na gałęzi ręce trzyma na kierownicy luksusowego Cadillaca z telefonem, barkiem i lodówką.

Jeżdżę powolutku betonowymi uliczkami tej surowej Little America i staram się w ciągu kwadransa podsumowad amerykaoskie konkrety, te, które znam, które są bezsporne. Weźmy na zdrowy, chłopski rozum: kiedy byłem szczeniakiem, zaraz po wojnie, piłem skondensowane mleko z amerykaoskich paczek UNRRA. Mleka było co kot napłakał, więc się zaraz skooczyło. Wyszła sprawa Korei. Mordowali Koreaoczyków napalmem. Napalm to nie mleczko skondensowane. Teraz Wietnam. Znamy nieźle tę sprawę. Ponadto wiem, że mają w swoim kraju mnóstwo samochodów. Że mają mnóstwo pieniędzy. Że są brutalni i męscy, jak wynika z ich filmów. Że kiedyś bywali kowbojami. W koocu wojny, kiedy już nie było trzeba, spalili Hiroszimę i Nagasaki atomem. Cwani: w ten sposób chcieli zastraszyd STRONĘ KOMUNISTYCZNĄ. Nie udało się. Ale przy okazji zginęło paręset tysięcy ludzi. Mają też gangsterów i w związku z tym ogromne ilości filmów na ten temat. Wiem też, że oni pytają, czy Polska to dzielnica Moskwy. I wreszcie wiem, że w Monachium gwałcą kobiety, zabijają taksiarzy, urządzają strzelaniny na ulicach. Wiem, że robiliby to w każdym mieście świata. Że robiliby to i w Warszawie. Chwileczkę - nie zapuszczajmy się zbyt daleko. Logika bywa niekiedy cholernie bolesna.

XII. GARTENSTRASSE
Na Gartenstrasse mrok. Mój przyjaciel M. już kilka dni temu namawiał mnie do pójścia na Gartenstrasse. Nie bardzo mi się chciało. Tam pod numerem trzecim mieszka starszy pan magister, Polak, nazwiskiem Janusz Jar-Łaocucki. Jest on przewodniczącym emigracyjnego Związku Inwalidów Wojennych na okręg Bawarii. Myślałem: ramol, zanudzi mnie rozmową długą i smętną jak flaki z olejem, pokaże całkowity brak orientacji w polskich sprawach, tyle już słyszałem anegdot o sklerotycznych dziadźkach z emigracji... Ale M. namawiał uparcie, nie chciałem mu robid przykrości, lubię go przecież. Jesteśmy więc na Gartenstrasse. Parter. Piesek szczeka spoza drzwi. Otwiera pani w wieku lat około pięddziesięciu. - Przykro mi bardzo – powiada, ale pan magister dziś bardzo źle się czuje, jest właściwie chory... Leży w łóżku i nie wiem, czy będzie mógł panów przyjąd... - Byłem z panem magistrem umówiony - tłumaczy M. - na godzinę szóstą. Spóźniłem się trochę, ale za to przyprowadziłem gościa z Polski, pisarza... Więc może jednak... Kobieta weszła do jednego z pokojów. Po chwili: - Proszą, panowie wejdą dalej. Pan magister zaraz się ukaże. Faktycznie. Wychodzi facet wysoki, dobrze zbudowany, nie wyglądający na swój wiek. Wita się z nami serdecznie. Ma na sobie rozchełstany, świecący szlafrok w kwiaty. Prowadzi nas do drugiego pokoju. Rozsiadamy się wygodnie w fotelach. Pan magister z żalem rozkłada ręce: - Wybaczcie, moi drodzy, ale nie mam nic na gardło... W nocy piliśmy z kolegami z Dusseldorfu, wytrąbili wszystko. Mam cholernego kaca i dlatego zapowiedziałem, że nikogo nie będę przyjmowad. Ale skoro pan przyjechał aż z Warszawy, to co innego...

Następnie pyta, po co przyjechałem, czy na stałe, czy tylko tak... - Tylko tak. - I kiedy pan wraca do Warszawy? Jutro. Bo był to rzeczywiście mój ostatni wieczór w Monachium. Więc pan magister zakrzątnął się troskliwie po pokoju i wydobył z zakamarka wysoką, płaską butelkę, wypełnioną do połowy żółtawym, nie budzącym podejrzeo płynem. - To jest resztka - powiada - ja mam zawsze, od lat już, taki nawyk, że jak jest jakieś pijaostwo, to cap ze stołu trochę alkoholu i melinuję w kąciku. Na drugi dzieo wymarzone lekarstwo... Nalewa trzy pełne kielichy, pijemy jednym haustem, lekko przeszło, ale w następnej chwili.., o rany gorzkie! Co za cholera? - Nic strasznego - śmieje się pan Jar. - My to zawsze pijemy. Za drugim pójdzie dużo lepiej, tylko trzeba wypid szybko, wstrzymując oddech. No, siup! I jeszcze raz. Pali pieruosko. Jar dyskretnie chowa butelkę za wazonem. Nie wytrzymuję. Sięgam, odwracam nalepką do siebie, i... RUM IRLANDZKI - 85 procent, Jak spirytus! Z miejsca zmienia się atmosfera. Już bardzo lubię pana Łaocuckiego. Ma kondycję staruszek, Szkoda gadad - w tych latach, mówił mi M., że już siedemdziesiątka, czy nawet coś ponad... Mówimy o książkach polskich, tłumaczonych w Niemczech zachodnich. Łaocucki trochę się dziwi tej, niemieckiej ekspansji, bo co za cel mają? - Dobre serce? Prawdziwe zainteresowanie naszą kulturą? Niech pan nie wierzy w duchy! Nigdy nas nie kochali i kochad nie będą, chodbyśmy pisali najlepsze książki w Europie. Za tym się kryje na pewno coś innego. Jakaś duża, zakrojona na szeroką skalę akcja propagandowa, może właściwie kontrakcja… Oni w ten sposób starają się wpływad na polską opinię publiczną, poprzez: obłaskawienie pisarzy i dziennikarzy zmiękczad jakby nastawienie społeczeostwa polskiego do NRF... Nie wiem na pewno, nie chcę ferowad sądów, ale coś tak mi się wydaje. Proszę pana, ja mieszkam w Niemczech już tyle lat, od zakooczenia wojny. Więc chyba trochę ich znam... - Mnie też się tak wydaje - wtrąca M. - Pisarz to przecież głośnik narodu. Trzeba mu pokazad wysoką stopę życiową, przekonad o rzekomej obojętności społeczeostwa niemieckiego na oficjalne agresywne hasła, dad mu honorarium wystarczające na kupno samochodu, który jest u was przecież czymś w rodzaju symbolu stabilizacji i fetyszem społecznej pozycji, żeby, jak myślą, zmienid jego dotychczasowe przekonania, zamknąd mu usta, a przynajmniej zmienid nuty, które z tych ust wychodzą... - Przesada, mój drogi - mówię - przecież ja też kupiłem samochód i to taki, którym w Niemczech jeżdżą ministrowie i dyrektorzy wielkich przedsiębiorstw, ale przecież nie uważam, że uczyniono mi jakąkolwiek łaskę. Forsę za książkę biorę także w. Polsce i w innych krajach, to jest wynagrodzenie za pracę, która wydawcom także przynosi zysk, inaczej by nie podejmowali ryzyka. Jeszcze parę lat temu

jeździłem na rowerze i nie widzę w sobie żadnych różnic, spowodowanych zmianą środka lokomocji. Można by w ten prymitywny sposób działad na umysły wyjątkowo prymitywne, ale chyba nie na pisarzy... - Zgoda - powiada Jar - ale przyzna pan, że, jest w tym wszystkim coś nieuchwytnego, jakieś pomieszanie elementów wyjątkowej przebiegłości z metodami najbardziej prymitywnymi. Nawet intelektualiści mają w sobie puste punkty psychiczne, w które można trafid strzelając na oślep, zza węgła... Wiem o tym dobrze. Ale tu już brakuje słów. - Zaraz przyjdą koledzy, z którymi wczoraj piliśmy. To bardzo ciekawi ludzie - mówi Łaocucki. - Dobrze, że będzie pan mógł ich poznad. I oto dzwonek do drzwi. Piesek szczeka zajadle. Wchodzi dwóch panów. - Dominik Marcol - przedstawia się ten niższy. - Andrzej ...ski - powiada drugi, nazwiska nie dosłyszałem, a szkoda. Nie wypadało jednak pytad. Obaj panowie mieszkają w Düsseldorfie. Marcol jest prezesem Związku Uchodźców Polskich na okręg Nadrenia-Westfalia i wydaje pismo „Polacy i Europa” - Organ Informacyjny Zarządu Okręgu II Zjednoczenia Polskich Uchodźców w Niemczech. Magister nalewa nam rumu, pijemy, on biegnie do innego pokoju, po chwili wraca z plikiem tych właśnie biuletynów. Są także biuletyny okręgu bawarskiego, którym kieruje sam gospodarz. - Niech pan to zabierze do Polski, niech pan przeczyta, niech pan to pokaże w Warszawie, żeby wiedzieli, że nie wszyscy Polacy mieszkający w Niemczech idą na pasku niemieckim. Paradoks losu zrządziły że my, którzy walczyliśmy z Niemcami, teraz musimy tu mieszkad i stykad się z nimi na co dzieo. Ale jak tylko możemy, ocalamy naszą odrębnośd i godnośd narodową. Ja sam byłem w Oświęcimiu, proszę, oto mój numer... Odwija rękaw szlafroka, kupionego w którymś z niemieckich magazynów - numer widad wyraźnie, nikły szarawy tatuażyk: 169464. Patrzę na szeroką, szczerą twarz tego starego, ciężko przez los doświadczonego człowieka. Widział coś niecoś w swym długim życiu... - Niech pan nie przesadza, prezesie - wtrąca ten Andrzej ...ski, o nieznanym nazwisku. - Pan myśli, że my ich coś obchodzimy? Oni dbają tylko o siebie. Żeby mogli, to by nas... A pan dawno już w Niemczech? - zwraca się do mnie. - Króciutko. Jutro rano wyjeżdżam. A pan? - Ja już dwa lata. To pan jeszcze nic nie wie o Niemczech! Tu trzeba byd co najmniej dwa lata, żeby złapad smak życia. Tu jest zupełnie inaczej niż w Polsce. - Pod względem materialnym? - Nie tylko. W ogóle.

- Domyślam się. Ale nie wyobrażam sobie, żebym mógł tu wytrzymad dwa lata. - A ja mogę - mówi z dumą mój imiennik. - Mogę, proszę pana, sam tego chcę, na szczęście wyrwałem się z Polski, i jak pan wróci, to niech pan pozdrowi tych z Warszawy, niech pan powie, że ja tu się całkiem dobrze czuję, dużo lepiej niż w ich więzieniach. Z miejsca trafił mnie szlag. - Panie szanowny, przekleostw to ja lubią używad we własnym towarzystwie, dla smaku. Pan mnie nie zna, więc niech pan oszczędza moje uszy. Jest poczta, swoje pozdrowienia może pan przesład sam albo pojechad do Warszawy i osobiście przekazad. - Nie kłódcie się, panowie - wtrąca. Dominik Marcol. I do mnie: - Mój przyjaciel ma na pieoku z władzą ludową, pan rozumie. - Nie rozumiem. - Ma pan złą wolę - mówi ten Ski. - Ja panu powiem, co ja o was wszystkich myślę... I tu sypnął tak skomplikowaną i wściekłą wiąchą, że aż fotel pode mną zatrzeszczał. Zrywam się z miejsca. Mój przyjaciel M. blednie. Hamuję się ostatkiem sił; żeby facetowi nie huknąd w łeb. Mówię spokojnie: - Domyślam się, że jest pan przeciwnikiem czegoś, chod na pewno pan nie wie, czego. Teraz jednak obraził pan mnie osobiście... i... Tu już nie wytrzymałem, krew zalała mi oczy. Kooczę: - ...i masz szczęście, baranie, że muszę się zachowywad jak cudzoziemiec, bo powinienem ci mordę rozwalid na kawałki. Facet zdrętwiał. Konsternacja ogólna. Wychodzę do korytarza. Zakładam palto. Wybiega za mną pan Łaocucki. Chwyta mnie za ręce. Przeprasza w zupełnym zmieszaniu: - Niech pan wybaczy... Kolega się upił... Pił całą noc, on ma słabe nerwy, ma swoje żale do ustroju... W porządku. Ja nic do pana nie mam. Ale to jakiś wyjątkowy kretyn. - Wyjątkowy, ma pan rację, bo dopiero niedawno tu przyjechał. Ma jakieś swoje sprawy z dzisiejszą Polską, chce się koniecznie odgryźd. Narwaniec... Żegnam - mówię, bo już mój M. wyskoczył za mną i też założył palto. Na to wybiega z pokoju Marcol, za nim mój przeciwnik. Marcol krzyczy na niego: - Idź natychmiast do samochodu! Idź do samochodu! I tamten posłusznie wychodzi z mieszkania. Wtedy Marcol:

- Przykro mi. Proszę wybaczyd. A to idiota. Niech pan chwilę zostanie, bo chcemy panu powiedzied coś naprawdę bardzo ważnego. Jeszcze pięd minut, bardzo proszę. Nieczęsto nam się zdarza widzied kogoś z Warszawy... Ciągną mnie obaj z Jarem do trzeciego pokoju. - Tu jest moje biuro. Widzi pan, jak wszystko zgrabnie urządzone? Ja tu sam pracuję, bez żadnej pomocy - mówi Jar. - Mam pod swoją opieką wszystkich Polaków w okręgu. Bo w ogóle na terenie Niemiec zachodnich mieszka sto siedemdziesiąt tysięcy Polaków. Trzeba ich przecież jakoś zorganizowad, podtrzymywad ducha... Oni przeważnie są biedni. Nie porobili majątków, tak jak koledzy kombatanci w Stanach czy Anglii. Przeciwnie, stale mają kłopoty finansowe i mieszkaniowe. Jak pan przeczyta nasze biuletyny, to się pan zorientuje, w jakich prymitywnych sprawach zmuszeni jesteśmy interweniowad u władz niemieckich, jakiej podstawowej pomocy materialnej zmuszeni jesteśmy udzielad. Zaczyna mnie to interesowad. Zapominam o przykrym incydencie z idiotą. Jar-Łaocucki wyciąga z biurowej szafy różne papiery i zdjęcia. - Proszę - powiada - niech pan spojrzy: To jest przekaz, który dziś z Ameryki otrzymałem. Na równe tysiąc dolarów. A w poprzednich dniach przyszło takich przekazów kilka, to na tysiąc, to na piędset, to nawet na sto dolarów, ale przyszło ich sporo, a każdy z życzeniami od towarzyszy broni z USA. Myśli pan, że my sobie te pieniądze przeznaczamy na pensje? Niech pan spojrzy tu... Podsuwa mi listę, długa seria nazwisk, przy każdym nazwisku suma - dziesięd dolarów, dwadzieścia, pięddziesiąt, w zależności od tego, w jakich warunkach facet żyje, ile ma dzieci... To są podarunki gwiazdkowe. Całe sumy koleżeoskich darowizn idą na ten cel. - Ale to nie wszystko - mówi Jar - jeszcze stosujemy akcję wśród prenumeratorów naszych biuletynów, W numerach przedświątecznych czytelnicy znajdują takie, o, słowa zachęty do składania datków... Podaje mi zielonkawą, gęsto zadrukowaną kartkę i błękitny przekaz czekowy. Na kartce reklamowej herb Związku Inwalidów Wojennych Polskich Sił Zbrojnych, ten herb otoczony mocnym napisem: INWALIDZI BEZ RENT. Pod spodem: „J. E. KS. BISKUP W. RUBIN, delegat Prymasa Polski dla Polaków na Uchodźstwie, POWIEDZIAŁ: Pomoc dla inwalidów wojennych będzie zawsze leżed mi na sercu. Wasz udział w wysiłku wojennym był wielki, dziś również dużo dajecie, ból, cierpienia spowodowane Waszymi ranami, to wszystko liczy, się u Boga... Jako dowód mej życzliwości dla Was udzielam Wam mego błogosławieostwa...” Błogosławieostwo. Dalej rodacy muszą sobie radzid sami. Trzymam w ,ręku mały błękitny świstek. To jest przekaz czekowy. ZAHLKARTE. Konto 193028 - für Polnischer Kriegsinvalidenverband in München e. V. Betrifft: GWIAZDKA. BETRIFFT: GWIAZDKA. Tyle lat... po zwycięskiej wojnie. Zimny dreszcz mnie ogarnia, gdy patrzę na zestawienie tych słów. Dla ludzi interesujących się poezją nie trzeba chyba lepszej metafory, skrótu polskiego życia w Niemczech Federalnych.

- A niech pan spojrzy na to - mówi Jar i pokazuje mi kilka kolorowych zdjęd.- To są zdjęcia z obchodów millennium w Monachium. Był na tej uroczystości biskup Rubin, a także pewien dośd wysoko postawiony Niemiec, poseł do Bundestagu. Oni obaj wściekli się na mnie okropnie, bo to był mój pomysł z tymi herbami... Przyglądam się zdjęciom. I co widzę? Oto nad stołem prezydialnym ogromny orzeł w koronie, a pod nim seria herbów miast polskich. W środku oczywiście Warszawa. Po lewej stronie Wilno i Lwów. No, to zrozumiałe, dla tych ludzi normalne. Ale... Po prawej stronie: polskie herby WROCŁAWIA I SZCZECINA! O, rany... Jakaż rozczulająca jest i naiwna ta orientacja naszych rodaków postarzałych w Niemczech! Co było nasze, ma byd nasze. Ale cośmy dostali, tego nie oddamy! Polska wielka, od morza do morza, przynajmniej tam, na jakiejś monachijskiej ścianie! Przynajmniej przez jeden uroczysty wieczór! Zabawna dekoracja, zabawny, oderwany od rzeczywistości nacjonalizm, którego jednak nie można osądzad w kategoriach politycznych, raczej w kategoriach DZIECINNYCH. A jednak to dobrze. Bo poseł do Bundestagu się wściekł. Jemu przecież nie chodziło o herby Wilna i Lwowa, jego dźgnęły miasta ODZYSKANE! Telefonował gdzieś przed zaczęciem akademii, interweniował, chciał zerwad uroczystośd - to przecież skandal, nigdy jeszcze na terenie Bundesrepublik nie pojawiły się oficjalnie takie dowody akceptacji polskich Ziem Zachodnich! - Wielka była burza - opowiada Jar-Łaocucki, śmiejąc się cicho, złośliwie. - Miałem cholerne nieprzyjemności, zwłaszcza stosunki z biskupem Rubinem uległy poważnemu nadszarpnięciu. „Przecież żyjemy u Niemców, jesteśmy na ich chlebie, jak można im robid takie afronty”, mówił biskup. Ale, proszę pana, ja się niczego nie, boję. Ja od Niemców pieniędzy nie biorę. Stale proponują, żebyśmy zgodzili się na ich warunki, chcą dad nam pensje, lepszy papier na biuletyny, drukowad je w normalnej, prawdziwej drukarni, bo dotąd wydajemy je na powielaczu... Ale to by było zaprzedanie ostatniego bastionu polskości na terenie Niemiec. Nie zgodzę się na to nigdy. Są jednak okręgi, w których koledzy już prowadzą pertraktacje na ten temat z Niemcami, i to jest powodem naszych wielkich trosk... Tak, tak - dodaje Marcol - my nigdy na to nie pójdziemy,. bo przecież ONI zaczęliby nas wykorzystywad jako jeszcze jeden środek propagandowy przeciwko POLSCE... Biorę plik biuletynów, żegnamy się. W przedpokoju pan Jar-Łaocucki pochyła się do mnie i pyta: - Czy do Polski można dzwonid i pisad bezpiecznie? - Panie magistrze - wtrąca znów M. - przecież u nas WSZYSTKIE listy do krajów socjalistycznych są prześwietlane na wszystkie strony, więc o co panu chodzi? Zastanawia się chwilę starszy pan. - No, tak - mruczy wreszcie - to będę chyba musiał zdecydowad się na podjęcie korespondencji z bliskimi w kraju... - Tyle czasu pan na to czekał? - dziwię się. - Niech pan pisze już jutro z samego rana!

Ledwie te, słowa powiedziałem, wpada do przedpokoju mój wróg, antypolski przeklinacz. Łapie mnie za rękę i bełkocze szybko: - Bardzo pana przepraszam. Urazid, nie miałem zamiaru. Jestem z Targówka, swój chłopak. Siedziałem w Rawiczu.. Niech pan wraca spokojnie do kraju. Ma pan rację, że pan wraca. Tam jak człowiekowi źle, to rodacy zawsze pomogą i ten bigos postawią, a tu jak nie masz marki, to jeszcze cię w dupę kopną. Tylko za marką gonią, sukinsyny, nic dokoła nie widzą... To powiedziawszy, wypadł z mieszkania jak z procy. Wszyscy czterej wybuchnęliśmy śmiechem. Wesołych świąt, szczęśliwego Nowego Roku - i wychodzimy z M. od miłego pana magistra. Zaraz za drzwiami pytam: - Ty nie znasz przypadkiem tego skurwiela, co tak lata? Mordę ma taką, że sam na sam to bym się przestraszył... Bo faktycznie: wysoki, chudy o dośd szerokich kościach, oczy czarne wpadnięte głęboko, wąskie, blade i zaciśnięte usta, ostry głos, ciemne włosy z zatokami łysiny - i ta dośd w nim, zapiekła, żrąca jak zajzajer... - To taki cwaniaczek - mówi M. - Znam go jeszcze z Polski, pracował w jakiejś spółdzielni. On się teraz nie przyznaje, że się kiedyś poznaliśmy, ja też udaję obcego. Zrobił jakiś drobny kant, zdaje się na dwieście tysięcy, czuł, że wpadnie, to zdążył sobie załatwid wyjazd na wycieczkę zagraniczną i po prostu zwiał ze statku. Teraz udaje, że był w Polsce wielkim sabotażystą gospodarczym, dostał azyl, próbuje wkręcid się do władz Związku Uchodźców, prowadzi na własną rękę pertraktacje z Niemcami... W Polsce nigdy nie siedział w więzieniu, ale wie, że to u nas dobrze wygląda: WIĘZIEO KOMUNIZMU... Idziemy ciemną Gartenstrasse. Niedaleko bramy stoi czarny Mercedes 180 sprzed sześciu lat. Kiedyśmy go minęli, zaszumiał silnik i wóz rusza powoli za nami na wygaszonych światłach. Zbliża się, sunie równolegle, wyprzedza nas trochę, staje. Kiedy się zbliżamy, rusza znów. Ki diabeł? Pochylam, się szybko i poznaję za kierownicą sylwetkę pana ...skiego. Trącam M. w bok. Szepczę: - Co on chce od nas? W detektywa się bawi? A może to ma byd jakaś prowokacja? Mercedes znów nas wyprzedził i stanął. Mówię do M.: - Wiesz co? Podskoczę, otworzę drzwi i dam mu w michę.. - Czyś zwariował? - łapie mnie M. za rękę. - Może mu właśnie o to chodzi! Uderzysz gnoja, a zamkną cię za politykę... Zaśmiałem się. - Żartuję, przecież: ręki szkoda... Idziemy spokojnie dalej. Mercedes nagle dodaje gazu i na wstecznym biegu rżnie ostro do tyłu, w to samo miejsce, z którego ruszył na początku.

Przykro mi się zrobiło. Nigdy w życiu nie dowiem się, czego ode mnie chciał ten człowiek, siedzący w ciemnym samochodzie. Ale może nie chciał niczego, może to tylko ślepy instynkt pognał go za mną przez chwilę. Wracam do „Pension Regner”. Czas pakowad graty. Jutro z rana w drogę, tysiąc dwieście kilometrów z Monachium do Warszawy zrobię moją rakietą w ciągu jednego dnia. Tylko jeszcze dziś przed snem przeczytam sobie bite na powielaczu pisma polskich inwalidów i uchodźców.

XIII. POLACY I EUROPA
Ta lektura pogrąża mnie w coraz głębszym smutku. Ale ludzie sami wybierają swój los. Zresztą darujmy sobie komentarze. Oto leży przede mną stos pisemek, otrzymanych od magistra Janusza Jar-Łaocuckiego. Czytajmy je wspólnie, powoli smakując nową wiedzę o życiu emigrantów polskich w NRF. Wydany na kiepskim papierze, odbity na bladym, fioletowym powielaczu z nierównymi literami, dwudziestostronicowy numer BIULETYNU INFORMACYJNEGO AK - Nr 1, rok IX, styczeo-marzec 1964. Czytamy: Drugi z kolei Niemiecka Republika Federalna ma stanowczo pecha z doborem ministrów dla spraw uchodźców! W roku 1960 ustąpid musiał z tego Stanowiska - po ostrych i długotrwałych atakach -. dr Theodor Oberländer. W tym roku, w styczniu, opuścił je Hans Krüger. Obaj ministrowie zakooczyli karierę wskutek swej politycznej przeszłości. Obaj też byli Członkami władz Związku Uchodźców „Bund der Vertriebenen”. Obaj też wstąpili do NSDAP już w roku 1933 i należeli do hitlerowskiej organizacji „BUND DEUTSCHER OSTEN”, zajmującej się przygotowaniem zlikwidowania Polski i włączenia jej do Reichu. W tym świetle znamiennym jest fakt, że dziś opieka i poparcie dla organizacji nieniemieckich, a więc i polskich spoczywały w rękach takich właśnie ludzi! Minister Krüger w czasie wojny był czynnym na terenie Chojnic jako sędzia osławionego „Sondergerichtu” i jednocześnie jako NSDAP-Ortsgruppenleiter. Poza NSDAP należał jeszcze do siedmiu innych organizacji hitlerowskich. Rząd w Bonn dysponuje takim aparatem, że łatwo mógł przed powołaniem Krügera sprawdzid jego przeszłośd; Nie było to takim trudnym znów, jeśli ów aparat posiada nawet możliwośd czytania cudzych listów i podsłuchiwania rozmów telefonicznych niewygodnych osób. Z drugiej strony jednak w owym aparacie zasiadają byli hitlerowcy, co jest stwierdzone oficjalnie, Dopóki się rząd NRF nie pozbędzie się ze wszystkich stanowisk ludzi o hitlerowskiej przeszłości, zawsze będzie narażony na skandale i nieprzyjemności.

Rozprawa w Monachium

Przed sądem stanął były Regierungsrat i SS-Sturmbannführer Erich Deppner (lat 53) oskarżony o współudział w zamordowaniu jeoców sowieckich, którzy w roku 1941 przebywali w obozie w Amersfoort (Holandia). Jeoców wojennych, według międzynarodowych praw konwencji mordowad nie wolno, ponieważ niewola jest tylko czasowym internowaniem do zakooczenia wojny, a nie karą za to, że jeocy walczyli w obronie swojej ojczyzny. Jednakże jeocy sowieccy byli wyjęci spod wszelkich praw w niemieckiej niewoli. Rozstrzeliwano ich lub wieszano, zależnie od humoru, zagładzano całymi setkami na śmierd, wpychano do obozów koncentracyjnych i zapędzano do niewolniczej pracy w Rzeszy, co stanowiło jeszcze dla nich najkorzystniejsze rozwiązanie. Mordu na sześddziesięciu pięciu jeocach w Amersfoort dokonano strzałami w tył głowy. Kierujący akcją Deppner oświadczył na pytanie sędziego „dlaczego właśnie w taki sposób”, że czytał w gazetce żołnierskiej, jakoby Rosjanie w ten sam sposób zabijali jeoców niemieckich. Tymczasem jest to nieprawda, ponieważ w 1941 roku wojska sowieckie, cofając się w popłochu, nie miały w ogóle jeoców niemieckich! Dopiero od zimy 1941/1942 Rosjanie mieli jeoców niemieckich. A owych jeoców rosyjskich przywieziono do Holandii w jesieni 1941 r., wzięto zaś do niewoli jeszcze wcześniej! Sąd w Monachium uniewinnił Deppnera. Czyżby doszedł do wniosku, że w 1941 roku była najpierw zima, a potem dopiero jesieo? Sąd w Monachium w swym orzeczeniu oparł się na tak zwanej BIAŁEJ KSIĘDZE, którą złożył w czasie wojny w siedzibie Ligi Narodów rząd Trzeciej Rzeszy. Omawiała ta Księga okrucieostwa sowieckie nad niemieckimi jeocami wojennymi i stwierdzała, że już w zimie Sowiety złamały prawa międzynarodowe i Konwencję Genewską. BIAŁĄ KSIĘGĘ przełożył sądowi adwokat oskarżonego, a prokuratorzy na tej podstawie domagali się uniewinnienia oskarżonego! Czy zadaniem prokuratora jest stawianie wniosków o uniewinnienie? Ale materiał dowodowy nasuwa jeszcze większe wątpliwości. BIAŁA KSIĘGA została opracowana przez rząd III Rzeszy, którego ogniwem było osławione ministerstwo propagandy. Wiarygodnośd dokumentów niemieckich z tamtych czasów jest znikoma, ich wartośd równa się zeru. Ani sam Hitler, ani jego ministrowie nie przebierali w środkach, wypowiadając publicznie kłamstwa i opierając się na fałszu takim samym, na jakim zbudowana była cała ideologia nazistowska. Jeszcze w roku 1944 potrafili twierdzid, że wojna zostanie wygrana przez Niemcy i było dużo naiwnych, którzy w to wierzyli. Ale jak uciekający złodziej zawsze najgłośniej krzyczy: Łapaj złodzieja! – tak i owa BIAŁA KSIĘGA nie została wydana bez podobnego celu. A faktów, od których hitlerowcy chcieli odwrócid oczy całego świata, było aż za dużo! Czy wobec, tego moralnym jest uniewinnianie oskarżonych na podstawie zeznao podobnych im zbrodniarzy? Naród niemiecki powinien dziś piętnowad takich zbrodniarzy, a nie uniewinniad ich - jeśli pragnie istotnie skooczyd ze swą hitlerowską przeszłością! Bo opieranie się na dokumentach hitlerowskich jest bardzo niebezpieczną drogą. I najmniej dla sądów wskazaną. Co będzie, jeśli któregoś dnia inny sąd niemiecki skarze Polaków - tych z robót przymusowych i tych z kacetów - na zapłacenie odszkodowania Niemcom za ich zrujnowany kraj, za zbombardowane domy i zabitych na wojnie obywateli? A oprze się na innych dokumentach niemieckich, które przecież jasno stwierdzają, że to Polska rozpoczęła wojnę! Były takie dokumenty i nawet zdjęcia - robione w radiostacji w Gliwicach - napastników w polskich mundurach. Lub fotografie pomordowanych przed wybuchem wojny - Niemców w Bydgoszczy! I przecież Hitler, a więc szef rządu i głowa paostwa, powiedział wyraźnie w swym

publicznym przemówieniu: „…Ab 5 Uhr 45 wird zurück geschossen!” Więc jednak Polacy zaczęli pierwsi strzelad. Świadków znajdzie się aż nadto. Co wtedy? Ale wątpimy, czy nasz skromny dorobek obozowy wystarczy na zapłacenie tego odszkodowania. Prędzej znów powędrujemy do niemieckiego więzienia!

Z życia emigracji w NRF Dnia 9. I. 1964 roku odbyła się w Weissenburg eksmisja 62-letniego Polaka, St. Pożogi, który nie otrzymując zasiłku z opieki społecznej - nie płacił komornego. Właścicielem mieszkania była nie osoba prywatna, ale Bundesvermögensverwaltung, a więc placówka rządu Niemieckiej Republiki Federalnej, który po likwidacji I. R. O. przejął opiekę nad cudzoziemskimi uchodźcami! Jak ta „opieka” wygląda - pokazała owa eksmisja w Weissenburgu. Nieliczne rzeczy osobiste Pożogi - kartony ze skromną odzieżą i książkami, stara maszyna do szycia, rower, zegar ścienny i inne drobiazgi - wyniesiono po prostu z mieszkania i ułożono w błocie podwórza, nie zakrywając nawet niczym przed deszczem i śniegiem. Wszystkich tych spośród nas, którzy pamiętają wyrzucanie Polaków z mieszkao w Polsce podczas okupacji, gdzie w ten sposób „organizowano” mieszkania dla hitlerowców - sposób przeprowadzenia tej eksmisji Polaka zdziwid już nie potrafi! Miejscowa gazeta zamieściła fotografię rzuconych w błoto rzeczy Pożogi i stwierdziła w artykule, że jest mało prawdopodobnym, aby przez resztę pozostającego mu życia był w stanie swój więcej niż skromny, a zniszczony dobytek odnowid! Jesteśmy ciekawi, co powie na to Wysoki Komisarz ONZ dla. Uchodźców! I zapytujemy, jak na to zareagowały polskie organizacje z ZPU na czele, których zadaniem jest bronid polskich uchodźców w Niemczech! I jeszcze jedno. Dobrze byłoby zakupid kilkadziesiąt egzemplarzy tej gazety z fotografią zniszczonych rzeczy Pożogi. I wysład je do Ameryki - tym wszystkim, którzy twierdzą, że tutejszym Polakom dobrze się powodzi! Aby się naocznie przekonali, ile dorobku posiada przeciętny Polak, żyjący w tzw. „Siedlungu”. I jak mu tu żyd łatwo! * Według sprawozdania w „POLAKU” (jedno z pisemek emigracyjnych - przyp. mój A. B.) Związek Inwalidów Wojennych PSZ rozprowadził w okresie świąt Bożego Narodzenia wśród swych podopiecznych ponad 7000 DM, a wspomina, że ofiary z zagranicy pozwoliły sumę tę powiększyd wydajnie. A więc okazuje się, że to nieprawda, iż Polacy w Niemczech nie chcą płacid na rzecz organizacji społecznych, jak to wielokrotnie twierdzono. Może ci, którzy tak ogłaszali, bali się trudu zbierania? A może nie miano do nich zaufania? Bo go sami stracili swym nieróbstwem, rozrzutnością albo kradzieżą! Stale wzrastający wynik kolejnych zbiórek na Inwalidów Polskich Sił Zbrojnych jest faktem pocieszającym! Społeczeostwo polskie w Niemczech nie jest chore! I rozumie biedę i potrzeby najbardziej skrzywdzonych Rodaków! A że ma zaufanie do zbierających i wie, że czasem sobie od ust odjęta suma dotrze do tych, dla których jest przeznaczona - świadczą cyfry! Może i inne organizacje, zamiast lamentowad i narzekad na Rodaków zaczną otwarcie ogłaszad sprawozdania finansowe - jak Związek Inwalidów PSZ, który nie wstydził się podad, iż dziesięd lat temu o wiele mniej zebrał. Nic

dziwnego! Zaufanie Rodaków nie zostało mu podarowane – wyrobił je sobie sam - rzetelną i uczciwą pracą! * Starania o odszkodowania za pobyt w kacecie i pracę przymusową zostały zakooczone dla Polaków niepowodzeniem! Podporządkowano nas pod pojęcie „narodowo prześladowanych” i z tego tytułu nie mamy mied prawa do roszczeo. Największą ironię tego faktu stanowi to, że w pojęciu „narodowo prześladowany” znajduje się przecież słowo „prześladowany”! A według wszelkich praw w świecie i etyki moralnej nikogo nie wolno w demokratycznym ustroju prześladowad, a skoro się to uczyniło, należy zadośduczynid! A więc ustawa, która stwierdza, że prześladowany nie ma prawa do odszkodowania - jest niemoralną - obojętne za co i w jaki sposób był on prześladowanym! Pewne ustępstwa, że narodowo prześladowani otrzymają coś za utratę zdrowia - nie zmienią nic w ogólnym sensie dyskryminacji! Nie dziwimy się, że Niemcy nie chcą płacid i zasłaniają się przeciążeniem budżetu. Ale czy z naszej strony uczyniono wszystko i wyczerpano wszystkie możliwości? Pertraktacje w podobnych sprawach wymagają nieraz masywniejszych środków od kłaniania się i mówienia: „Tak jest”. VdK - niemiecki Związek Ofiar Wojny swe żądania poparł demonstracją zwaną „Marsch auf Bonn” - i wygrał! Demonstracja kilkuset Polaków nie przyniesie takiego skutku, ale czy wszystkie środki zostały wyczerpane?

SPRAWY ORGANIZACYJNE Komunikat nr 1/64 Zarząd Oddziału przypomina wszystkim Kolegom o obowiązku regulowania składek. Stosownie do uchwały Walnego Zebrania wysokośd składki została pozostawiona do uznania poszczególnych Kolegów. Walne Zebranie dało tym wyraz zrozumienia trudnej nieraz sytuacji finansowej, w jakiej znajdują się Członkowie Związku na terenie Niemiec. Nie oznacza to jednak, że ktoś może nie płacid składek bez zgody Zarządu. Wielu Kolegów opodatkowało się dobrowolnie i przestrzega swe zobowiązanie. Tych, którzy dotychczas nie określili swej składki i nie uregulowali jej, Zarząd Oddziału wzywa niniejszym do wypowiedzenia się w terminie do dnia 1.5.1964. Po tej dacie Zarząd Oddziału będzie zmuszony wyciągnąd statutowe konsekwencje w stosunku do Kolegów nie płacących składek. Zarząd Oddziału w Niemczech Związku Żołnierzy Armii Krajowej

Z ostatniej chwili Według notatki w „Deutscher Ostdienst” z dnia 3 lutego 1964 pisarz emigracyjny OrwidBulicz miał jakoby wziąd udział w zebraniu ziomkowców w Hanowerze i przemawiając tam do młodzieży stwierdzid, że: „Nie można usprawiedliwiad rezygnacji ze stron ojczystych i młodzież poznaoska powinna mocniej trwad przy swych stronach ojczystych”. Chodziło tu o młodzież niemiecką! Ładna historia! Jeśli to prawda, to pan Orwid-Bulicz więcej chce Niemcom dad, niż sami żądają, gdyż oficjalnie ziomkowcy uznają granicę z roku 1937!

Teraz następny numer tegoż Biuletynu, z kwietnia-czerwca 1964 roku. W artykule pt. „O właściwą ocenę” czytam następujące stwierdzenia: Są tu wśród nas zaszczuci tutaj na emigracji pisarze wielkiego talentu, którym uniemożliwiono tu pisanie, bo nie chcieli pisad na obstalunek! Są to młodzi i starzy, ale nie związani z żadną grupą polityczną. Chcą oni pracowad dla Polski. To właśnie jest bliskie rzeszom emigracji polskiej, ale bynajmniej nie kierownictwu politycznemu, najczęściej zależnemu od obcych i nie umiejącego - mimo wszelkie deklamacje - związad się ani z Krajem, ani z Narodem. Dzięki środkom łączności szybko dowiadujemy się dzisiaj o zdarzeniach w Polsce, ale na pozór tylko. Dowiadujemy się szybko post factum, ale absolutnie tych zdarzeo nie przewidujemy i nie wiemy o procesie je poprzedzającym - na pewno bardzo długo przemyślanym. Czasem też nie wiemy, jakie zająd stanowisko, i zajmujemy je dopiero, gdy przyjdzie rozkaz „z góry” tylko czy ta „góra” jest polska - to już inna sprawa. Przeważnie dorabiamy do niej „niezależnośd” i „polskośd”! Może dlatego, że nie jesteśmy ani solidarni, ani mocni! Może zresztą i lepiej, że nasze zjednoczone w nienawiści polityczne „kierownictwo” nie robi szumu wokół żadnej sprawy, która poczęła się bez jego udziału, i które wobec swego uzależnienia i małego posłuchu u rządów zachodnich nic w istocie nie może zmienid. Niestety, nie ma nas na co dzieo w Kraju, który coraz to bardziej uważamy za ojcowiznę niż za Ojczyznę! Wszystkie inne ośrodki bez obcego poparcia nie znaczyłyby nic i za tym dla polskiej sprawy nic nie znaczą lub są szkodliwe. Świadczą o tym ich inicjatywy, w istocie inspirowane przez obcych, jak chodby ów kongres polskich i niemieckich naukowców w Londynie, dla którego wybrano zastanawiająco niewłaściwy czas! Obradował on bowiem równocześnie z toczącym się we Frankfurcie procesem przeciw oświęcimskim mordercom, na którym n.b. nie było nikogo ani z rządu R. P. ani z „Rady Trzech”! To nasze „kierownictwo” przebywa nie tylko ciałem, ale i duchem w Londynie więcej niż w Warszawie. Niemieckich „miłych gości” - jak to przeczytaliśmy - witano nad Tamizą, uważając się widocznie za gospodarzy angielskiego Londynu. Nie była to zresztą jedyna inicjatywa „niezależnego” polskiego „kierownictwa” politycznego na emigracji. Pisaliśmy już o innych wystąpieniach! ...Nie zamierzamy też zaprzeczad istnienia Polski jako paostwa prawnie niepodległego, uznawanego przez cały świat za takie, bowiem slogany w rodzaju tego, że Polska jest krajem okupowanym, są nader szkodliwe dla nas i bardzo pożyteczne dla naszych wrogów. Polska nie jest bynajmniej kopciuszkiem ani wobec Rosji, ani tym bardziej w obozie paostw socjalistycznych, gdzie odgrywa z wielu względów najważniejszą rolę. Trzeba myśled o Polsce politycznie i uczciwie, a nie w granicach czasu swojego dożywania! Numer ten sam, strona 16 - okolicznościowy wiersz: DO HISTORYKÓW W LONDYNIE I WSZYSTKICH TYCH, KTÓRYCH O ROZMOWY Z NIEMCAMI NIKT NIE PROSIŁ! Frankfurt obecnie jest miejscem procesu potwornej esmanów i kapów podłości! A wy w Londynie z okazji kongresu, Wy witacie Niemców jako „miłych” gości? We Frankfurcie wraca na sądowej sali

Śmierd, koszmar, męki i tortury jęku! A Wyście tam braci morderców witali I rozmawiad chcecie przy kieliszków brzęku? Może też te „prawa” niemieckie do ziemi Polskiej naszej świętej chcieliście targowad Zadaniem historyków - mienicie się niemi – Było na procesie zeznania notowad! Gdzie Wasze oskarżenie? Gdzie Zamku? Gdzie Rady? Czasu szkoda Wam było? Szkoda „zachodu”? Nie wytłomaczycie przed nami tej zdrady Tym, że macie tyle w tym roku obchodów! Na sąd ten z całego świata się zjechali Oskarżyciele z gawiedzią pospołu. A Wy? Przecież to polskie dzieci mordowali Niemieccy kaci zastrzykiem z fenolu! To nie takie ważne, że to byli nasi? Że bez odszkodowao teraz wymierają? Ważniejszym jest dla Was, że „alianci” Wasi Nieustępliwie w swej głupocie trwają? Czas szybko upływa, bez wrzawy, hałasu. Wasze mowy, kongresy - wszystko to przeminie! Każdy już zrozumiał - dosyd było czasu – Ogrom pustki Waszej w tym polskim Londynie! Z Niemcami możemy i chcemy rozmawiad, Gdy uznają winy i szkody zapłacą! Wtedy się dopiero przyjdzie TYM układad, Kogo przedstawiciele Narodu WYZNACZĄ!!! * Czyżby trzeci z kolei? Minister komunikacji Seebohm wywołał nową burzę swym przemówieniem na zebraniu ziomkowców z Sudetów, które odbyło się w Norymberdze w czasie Zielonych Świąt. Stwierdził on mianowicie, że żądania czeskie, aby rząd Bundesrepubliki wyraźnie zrezygnował z układu monachijskiego z 1938 roku - nie odpowiadają historycznej istocie rzeczy. Jednym słowem według Seebohma Niemcy mają pełne prawo żądad zwrotu Sudetów! W 1951 roku w Kassel Seebohm powiedział publicznie: „Skłaniamy się z szacunkiem przed każdym symbolem naszego Narodu - powtarzam wyraźnie - przed każdym, a więc i przed swastyką - pod którym Niemcy oddali swe życie dla ojczyzny!” * Sąd krajowy w Augsburgu skazał przewodniczącego CSU w Augsburgu - Oberhausen, Otto Rösch, na cztery miesiące więzienia z trzyletnim zawieszeniem. Powodem była wypowiedź Röscha, że pochwala mord na Żydach przy użyciu gazu i żałuje, że nie zrobiono tego ze wszystkimi Żydami!

* Günther Klotz (52), nadburmistrz Karlsruhe (SPD), powitał premiera Kongo Adoulę stwierdzeniem, że gdy był małym chłopcem, w Niemczech o Kongo wiedziano tylko, iż jest tam bardzo gorąco i żyją tam dzikie zwierzęta. Na to Adoula: „Gdy byłem małym chłopcem, w Kongo wiedziano o Niemczech tylko to, że mieszkają tam źli ludzie, którzy, prowadzą wojny i stale niepokoją swych sąsiadów!” Uwaga na zaszczuwaczy! Obserwujemy niepokojące zjawisko zaszczuwania ludzi, czasem innych przekonao, najczęściej niewygodnych po prostu. Widzimy to od początku naszej nieszczęsnej emigracji. Było ono właściwe także Wielkiej Emigracji, skoro wspomina o tym Mickiewicz: „Plwają na siebie i żrą jedni drugich!” Początkowo to zaszczuwanie, oparte na plotce i najczęściej skierowane przeciw najwartościowszym jednostkom, zapisywaliśmy na rachunek reżymu. Ale nie możemy dalej trwad w tym mniemaniu, skoro udało się stwierdzid, że wielu rozsiewających plotki działa w ten sposób dla swych własnych tylko celów! Na emigracji zaszczuto już nie jednego, prawie zawsze ludzi wartościowych i zdolnych do pracy społecznej, ale nie zdolnych do pływania w brudzie. Zniechęceni i rozczarowani odsuwają się oni od tej potrzebnej dla emigracyjnego społeczeostwa pracy. Komu na tym zależy? Wielu osobom utrudniano lub uniemożliwiano emigrację, szkodzono w pracy zawodowej, robiono donosy do urzędów odszkodowawczych, opieki społecznej i policji. Zaszczuwaczom chodzi o to, aby pozbyd się tych wszystkich, którzy trwają w swym uczciwym oporze przeciwko łajdactwu, oszustwom, kradzieżom w organizacjach i brudom w życiu społecznym, gdyż chcą sami je opanowad, aby samemu reprezentowad i zarabiad na tym pieniądze! Zagadnienie to jest ważne! Dochodzi dziś do tego, że wskutek działalności zaszczuwaczy młodzież nasza i ludzie, którzy nie umieją się bronid - odsuwają się od życia polskiego i nie chcą mied nic z Polakami wspólnego! Walka z nimi będzie trudna, bo stworzyli mafię, mają pieniądze i wpływy. Działają zawsze z ukrycia, dobierają sobie do pomocy byłych kolaborantów i tym podobne jednostki, aby się ich w razie czego wyprzed mogli. Ich metodą działania jest zawsze niezawodna plotka, intrygi i szantaż! Działają na szkodę Polski i Polaków! Rodacy! Obowiązkiem każdego z Was jest walka z tym podłym przejawem naszego życia. Pamiętajcie - że jutro może Was będą chcieli zaszczud, by Wam odebrad stanowisko, przeszkodzid w emigracji, usunąd z pracy! Pomóżcie nam walczyd! * W styczniowym numerze „Polaka” ukazała się notatka „W cudzych piórkach”, która kooczy się wiadomością o skazaniu na dziewięd miesięcy więzienia niejakiego Brzuszkiewicza alias inż. dypl. S. Werskiego. Nie podano, za co został on skazany. Dlaczego? Brzuszkiewicz starał się o odszkodowanie za pobyt w KZ i chcąc uzyskad większą wypłatę, przybrał sobie lepiej płatny zawód i „ładniejsze” nazwisko. „Polak” podał również, iż sędziowie mieli trudny orzech do zgryzienia, ponieważ Brzuszkiewicz odgrywał swoją rolę tak inteligentnie. Nie tylko dlatego! Przedstawił on jeszcze zeznania „świadków”, którzy mieli go podobno znad i

potwierdzili ów rzekomy dyplom inżyniera. Ci „świadkowie” mieli byd podobno znanymi osobistościami z życia społecznego emigracji w Niemczech, a Jeden z nich - nawet Przedstawicielem Rządu R. P. Ładna historia! Postaramy dowiedzied się, kto to nie zawahał się ryzykowad więzienia za fałszerstwo i podamy Czytelnikom do wiadomości. Dla takich działaczy nie ma miejsca między nami! * W prasie polskiej w Niemczech ukazało się wezwanie do byłych Legionistów o podawanie swych adresów na ręce niejakiego p. Kaweckiego w Würzburgu, który zawiadamia jednocześnie, że powoła się komitet Wymarszu Kadrówki w 1914 r. W związku z powyższym podajemy wyjątek listu komitetu 50-lecia Czynu Zbrojnego Józefa Piłsudskiego w Londynie: „...Odnośnie osoby niejakiego p. Kaweckiego komunikuję uprzejmie, że Komitet nie ma nic wspólnego z p. Kaweckim i żadnych dokumentów ani odezw ani wezwao nie wysyłał na jego ręce. Akcja organizowania święta Kadrówki podjęta przez p. Kaweckiego nie ma nic wspólnego z Komitetem Centralnym w Londynie i jest robiona na własną rękę i odpowiedzialnośd tego nieproszonego organizatora. Komitet będzie chętnie współpracował z Panami nadal, jako jedynymi upoważnionymi organizatorami z naszego ramienia...” List powyższy skierowany był do Zarządu Oddziału ZŻAK w Niemczech. W związku z powyższym przypominamy naszym Czytelnikom, że przed kilku laty ukazała się w „Kresowiaku” notatka, zarzucająca p. Kaweckiemu kolaborację z Niemcami w czasie wojny i zdradę Narodu Polskiego. Zarzuty te również postawiono mu nie tylko w prasie, ale p. Kawecki nie wyciągnął konsekwencji!

Z ostatniej chwili „Oblicze Tygodnia” przedrukowało w czerwcu artykuł p. Mereżki z ukazującego się w Szwecji pisma „Nasz Znak”, w którym Autor ujawnia, że gen. Anders udekorował orderem Virtuti Militari byłego dowódcę dywizji SS-Galizien Paula Schandruka. Zanim rozpoczął on wysługiwanie się Hitlerowi, był wpierw - jeszcze jako Paweł Szandruk - pułkownikiem Wojska Polskiego. A więc udekorowano nie tylko wroga, i to szczególnej miary, bo SS-mana, ale jeszcze do tego - zdrajcę, który po dostaniu się we wrześniu 1939 do niewoli niemieckiej przeszedł na wrogą służbę! Jaką rolę odegrało SS-Galizien w czasie okupacji naszego Kraju, nie potrzeba chyba żadnemu Polakowi wyjaśniad! Powstrzymujemy się od wszelkich komentarzy. Ograniczymy się tylko do powtórzenia zapytania „Oblicza Tygodnia”: dlaczego nikt nie zabrał w tej sprawie głosu? Gdzie podziało się Stowarzyszenie Polskich Kombatantów? Gdzie gen. Kazimierz Sosnkowski? Dlaczego milczy gen. Bór-Komorowski, który przecież dokładnie wiedział, czym była SS-Galizien i kim był Paweł Szandruk? Po nim już chyba tylko Bach-Zelewski godnym jest andersowskiego wyróżnienia!!! Tym czynem już ostatecznie zdyskredytował się p. Anders w oczach i opinii wszystkich Polaków!!! A oto inny numer BIULETYNU INFORMACYJNEGO AK - z października, listopada i grudnia 1965 roku. W długim artykule, zatytułowanym „O WŁAŚCIWĄ OCENĘ” niejaki J. D. pisze:

Byliśmy antykomunistami zaraz po wojnie. Dzisiaj, jeśli chodzi o masy emigracyjne, jesteśmy przede wszystkim mniej lub więcej dobrze urządzonymi mieszczuchami. Dzieli nas od komunizmu to samo, co dzieli Zachód. Jednakże zachowaliśmy nasz swoisty a tak cenny patriotyzm, który pokonuje nienawiśd systemu. Masy wyczuwają doskonale, chociaż może na pół nieświadomie, że wojna, każda wojna, dla Polski jest klęską i nie chcą się zaprzęgnąd do rydwanu pseudo-antykomunistycznego, którym powozi obcy nacjonalizm. Nie chcą szkodzid Polsce, chociaż nadal nie są zwolennikami panującego tam systemu. Można jednak w razie czego liczyd na ofiarnośd tych mas na rzecz Polski i gdyby nie podeszły wiek, także na krew, ale nie w interesie innych, a Polski. Gdyby Amerykanie dzisiaj ogłosili dobrowolny zaciąg w obronie demokracji przeciwko PRL, niewielu by się Polaków zgłosiło. Ale gdyby Niemcy uderzyli na Polskę ludową, jeszcze dzisiaj poszłoby ochotniczo tysiące Polaków. Tych mas oczywiście – o czym stale piszemy - nie można identyfikowad z garstką polityków emigracyjnych, bo nie są oni przez te masy wyłonieni i nie mają ich poparcia. Ale nie można też lekceważyd tych sprytnych starszych panów, odświeżonych nieco przez pachnących pieniędzmi Nidowców. W tej chwili chcemy zwrócid uwagę na to, że ideologię, koncepcję, można stworzyd o chlebie i wodzie w najgorszych warunkach bytu jak obraz malarza, wiersz czy powieśd. Polityki jednak bez pieniędzy prowadzid nie można. Własnych pieniędzy żaden z naszych polityków nie ma, a gdyby miał, nie da, bo jest politykiem. Nie da też, jak wskazuje fiasko Skarbów Narodowych, uchodźstwo polskie. Nie da 6-milionowa Polonia amerykaoska, bo nie wyrzuci w błoto wartościowego dolara. Na politykę naszą dają więc obcy dla własnych celów i żadne deklamacje tego faktu nie zmienią. Nie zmieni też podejmowanie z konta w Szwajcarii przez b. ambasadora tajemniczych pieniędzy. Pociągu z pieniędzmi nie rozbiliśmy, a z tych sporych środków, które były, zostały grosze, bo w patriotycznym uniesieniu nie chcieliśmy skarżyd do obcych sądów polskich złodziei grosza publicznego. Obce pieniądze mogłyby się stad polskimi, gdyby zachód „antykomunistyczny” nie cofnął uznania rządowi legalnemu R. P., ale na to się nie zanosi. Pieniądze więc są obce i wydzielane tak, by spełniały zadanie nie polskiej racji stanu, ale tego, co daje. W interesie obcych leży, aby pod płaszczykiem antykomunizmu Polacy z paszportem travel document, czy nawet już kraju osiedlenia, pracowali przeciw Polsce. Szczególnie potrzebne jest to Niemcom, którzy ostatnio ponod są hojniejsi niż Amerykanie. I dziwnym się wydaje, że ci zawodowi antykomuniści polscy jakoś nie zauważyli, że Bismarck nie był komunistą, a Hitler był wrogiem komunizmu nr 1. A i stosunek innych do Polski był od wieków nieżyczliwy i fałszywy. Wystarczy, aby jakiś ambasador niemiecki, były nazista, zaprosił do siebie „niezłomnego” polskiego emigracyjnego dziennikarza, zaofiarował mu sutą dotację, aby ten dorabiając do brudnych pieniędzy ideologię antykomunistyczną, ochoczo zabrał się do napisania książeczki, w której uzasadnia, że Niemcy się zupełnie zmienili, że nikt z nas nie chce wrócid na ziemie polskie. I znowu jakoś nikt nie zauważa, że nie o to chodzi, czy jakiś ziomkowiec chce czy nie chce wrócid, a mamy nadzieję, że nie wróci, gdyby nawet chciał, ale o to, że Niemcy chcą nam te ziemie zabrad. Nie przekonuje nas to, że ten i ów polityk emigracyjny oświadcza, że prawa Polaków do ziem zachodnich są nienaruszalne i słuszne. Musi tak mówid ze względu na jednolitą postawę

narodu w tej sprawie, ale nie zawsze tak mówił i nie zawsze tak postępuje, jak mówi. Żądamy więc przykładu! A przecież największym zwycięstwem emigracji, Chociaż niekoniecznie polityków, bądź nie wszystkich, jest właśnie to, że mimo różnic, mimo nawet odrzucenia systemu panującego w Polsce, umieliśmy zająd właściwe stanowisko wobec ziem zachodnich. To doprawdy zwycięstwo polskiej racji stanu, to osiągnięcie, które jest wynikiem przekonania całego narodu i obowiązuje każdego Polaka. Ale, jak powiedzieliśmy wyżej, nie można lekceważyd sprytu politykierów polskich, którzy mając usta pełne ojczyzny działają przeciw niej i co gorsza pociągają nieświadomych. Zaraz udowodnimy, że nie jesteśmy gołosłowni. Od dawna wiemy i alarmujemy opinię społeczną, że na terenie NRF reprezentuje Polaków poza ich wiedzą i wolą zespół partyjny, który mając niemieckie pieniądze, może sobie pozwolid na zwiezienie obranych delegatów, którzy następnie wybierają zespół do Zarządu Głównego. Taki zaś niekontrolowany Zarząd robi, co chce, gospodarzy, jak chce, i nic mu nie grozi. Mniejsza już o te pieniądze niemieckie, niech tam im służą, ale zespół ten przemawia i działa w imieniu wszystkich polskich uchodźców. To zaś jest bardzo niebezpieczne, szczególnie na tym terenie. Nie może też byd obojętne dla Polaków. W poprzednim Biuletynie podaliśmy list p. Marcola, w którym stwierdza on, że zespół ks. Woźniaka wziął udział pod kierownictwem jakiegoś tam p. Sznuka w manifestacjach ziomkowskich, godzących w nasze ziemie zachodnie, w nasz byt, w naszą ojczyznę. Okazuje się, że p. Marcol, który rozesłał swój list otwarty do całej tutejszej prasy, źle nas poinformował. Zespół bowiem, jak twierdzi ks. Woźniak, jest zespołem Zjednoczenia Polskich Uchodźców, czyli tejże organizacji, w której p. Marcol jest jednym z prominentów. Sprawa nie jest błaha, to rozumieją wszyscy Polacy, i mówiąc po imieniu, pachnie zdradą narodową. Żądają wyjaśnienia, ale daremnie. Zarząd Główny ZPU -milczy, chociaż od wystąpienia zespołu minęło już więcej jak pół roku, a wystąpił on podobno dwa razy. No, w każdym razie sianem, jak to jest w zwyczaju tego Zarządu, tym razem się nie wykręci. Chcielibyśmy też wiedzied, czy przypadkiem zespół tej nieszczęśliwej młodzieży, nie zorientowanej i zielonej, nie był wyszkolony za dotacje booskie, które w imieniu wszystkich Polaków pobiera ZPU, chociaż przed Polakami się nie wylicza. Stanowczo nie mamy w Niemczech szczęścia do działaczy, którzy sami się mianują różnymi prezesami, nie liczą się z polską opinią. Jeden taki opatrznościowiec chciał szkolid na starym sprzęcie Bundeswehry Polaków - na pewno nie przeciw Niemcom, drugi nie chce się przyznad do zespołu, który bierze udział w ziomkowskich organizacjach, trzeci oświadcza, że „jest Europejczykiem” i występuje „tam, gdzie płacą”, dwóch innych nie reaguje, gdy im publicznie i czasem drukiem zarzucają, że byli konfidentami hitlerowskimi lub że mają ręce po łokcie upaprane w polskiej krwi. Jakiś pułkownik okazał się nie pułkownikiem i bez krzyży, po prostu zwykłym oszustem, a inny sprzedawał honorowe konsulaty i lotnicze bilety „zawsze ważne”. Zasądzony przez sąd niemiecki, gdzie podawał się za pułkownika A. K., co Niemcy skwapliwie wykorzystali, chociaż gośd w A. K. nigdy nie był, wywinął się jakoś od kryminału i „wyemigrował”, aby znów tworzyd jakąś organizację i ją reprezentowad. Czytelnicy spoza NRF mogą powiedzied, że jak tak jest, to czemu Polacy w NRF nie podejmą kroków, aby to zmienid. Odpowiadamy za nich. Polacy tutaj to przeważnie ludzie prości, bez wykształcenia i wyrobienia politycznego, rzetelni, ale nieporadni. Sytuacja w Niemczech tych Polaków była cały czas tragiczna, a dzisiaj ledwie wiążą koniec z koocem. No i o czym nikt

dotąd nie powiedział, a co już wreszcie należy powiedzied - ci bezradni Polacy boją się popieranych przez obcych - spryciarzy. Są rozrzuceni po ogromnym terenie. Wszystko to wykorzystują „działacze” - pewni bezkarności. Polacy w NRF zrobili jedno, co mogli zrobid odmówili płacenia składek na ZPU, co oznaczało odmowę poparcia, ale to nic nie zmieniło. Może nawet pomogło tym spryciarzom, którym nie chodzi o groszowe składki rodaków, ale o duże pieniądze obcych. Równie dobrze czytelnicy z NRF mogliby zapytad, czemuż to w usunięciu tych szkodników nie pomoże „Centrala” londyoska. Odpowiadamy na to, że ta centrala popiera właśnie tych spryciarzy, bo są to najczęściej krewni niedokrewni takich samych działaczy londyoskich. Ale nie tylko w Niemczech istnieje niebezpieczeostwo. Jak podało „Oblicze Tygodnia” nr 347 z października br., w Chicago odbyła się manifestacja „antykomunistyczna”, w której obok Niemców wzięły udział szerokie rzesze Polaków. Jakoś nikt z tych Polaków nie dostrzegł, że Niemcy przy sposobności nieśli rewizjonistyczne transparenty. Czarno-rewizjonistyczną prasa niemiecka chwaliła Polaków za to, że „...duch walki jest w nich silniejszy niż nacjonalistyczne tendencje”. Wątpliwy zaszczyt, ohydny zaszczyt i dowód głupoty politycznej uczestników, i jednocześnie sprytu politykierów, którzy dobrze wiedzieli, co robią. Wiedzą też, z czego żyją. Zdajemy sobie sprawę, że nasz stosunek do Polski jest bardzo trudny, ale można go przecież tak ułożyd, aby nie szkodzid narodowi i nie szukad sojuszu z tymi Niemcami, którzy skazali ten naród na wyniszczenie. Nie ma tu po co dobierad słów, gdy pod płaszczykiem „antykomunizmu” uprawia się antypolską robotę. Emigracja polska nie ma absolutnie żadnych szans, aby doprowadzid do zmiany ustroju w Polsce. Nie obalimy komunizmu w kuluarach londyoskiej polityki, ani w „Tygodniach Narodów Ujarzmionych” ani innych imprezach dobrze opłacalnych dla „działaczy”, ale gdyby to było nawet możliwe, to skooczyłoby się na tym, że nie mielibyśmy w Polsce komunizmu i nie mielibyśmy Polski. Kto więc śmiało i bezkompromisowo nie broni naszych praw do ziem zachodnich, ten nie powinien uchodzid za Polaka. Samo też oświadczanie się nie przekonuje nas. Niech nasi politycy, zamiast brad udział w manifestacjach wspólnie z ziomkami niemieckimi, zorganizują manifestacje własnym trudem, własnymi polskimi pieniędzmi, bo obcy nie dadzą, wielką manifestację w całym świecie zachodnim na rzecz naszych ziem. Jesteśmy też przekonani, że idąc tą drogą współdziałania z krajem możemy powoływad się na wolę narodu i może też tą drogą uda się wyeliminowad różnych „europejczyków” i agentasów, którzy na Polsce wciąż jeszcze chcą robid swoje interesy.

BIULETYN INFORMACYJNY AK z lipca-sierpnia-września 1966 r. Sprawozdanie z akcji zbiórkowej na Gwiazdkę dla Inwalidów PSZ. Według stanu na dzieo 30 kwietnia 1966 roku. Wpływy 9669,82 DM. Koszty organizacji 966,- DM. Wydano na zapomogi 8703,82 DM. Sprawozdanie dotyczy tylko zbiórki na terenie NRF.

Mój komentarz (A. B.): od stu siedemdziesięciu tysięcy Polaków zamieszkałych w Niemczech Zachodnich zebrano sumę równą trzem przeciętnym pensjom redaktora radia Freies Europa. Te trzy pensje rozdzielono na trzydziestosiedmiotysięczną rzeszę inwalidów polskich z drugiej wojny światowej.

XIV. LEBEWOHL MÜNCHEN!
Żegnaj, Monachium. Nie zobaczymy się już chyba nigdy. Jutro wcześnie rano zatrzasnę walizkę i opuszczę ciasny pokój „Pension Regner” przy Georgenstrasse 15. Przed domem czeka moje ośmiogarnkowe BMW, którym można jechad sto osiemdziesiąt aż do samej Warszawy. I z taką szybkością będę pruł cały czas, tysiąc dwieście kilometrów zrobię w jeden dzieo, bo tam, w domu, czeka ktoś, kogo kocham. Mam w kieszeni paszport z wizą francuską na dalsze trzy miesiące, mam wystarczającą ilośd forsy, mam wózek, a do Paryża stąd bliżej niż do Warszawy. Ale NIGDZIE na świecie nie mam nikogo bliskiego. Tylko grób ojca, którego nie znam, w Lotaryngii, tuż za niemiecką granicą. Ale nie mogę tam jechad. Nie mam tyle sił, tyle odwagi, żeby spojrzed na starą, pordzewiałą tabliczkę z MOIM nazwiskiem. A jeśli TAM nic nie ma? Jeśli nawet grobu nie odnajdę? Jeśli Niemcy zabili go tak dokładnie, tak na ZAWSZE, że nawet nie jest pewne, czy kiedykolwiek istniał? Więc do Warszawy. Do tego miasta, które spalili ludzie w niemieckich mundurach. Do miasta, którego śmierd widziałem. Do miasta, gdzie w piwnicy leżałem sześd dni, nieprzytomny z głodu. Do miasta, gdzie zginęło moje dzieciostwo, a narodziła się nienawiśd. Więc rano, kiedy zatrzasnę walizkę i wsiądę w to ogromne, niesamowite BMW - to jaka będzie moja trasa? Uważajcie, którędy pojadę: najpierw, oczywiście, przez Georgenstrasse. Mieszkałem pod numerem piętnastym. A niedaleko, pod numerem osiemdziesiąt jeden na tej samej ulicy, mieszka Frau Gudrun Himmler, córka jednego z największych zbrodniarzy w historii ludzkości. Minę powoli bramę domu, z którego ona codziennie wychodzi do swojej, przynoszącej niewielkie, ale regularne zyski, pralni. Ostatni raz spojrzę na bramę, w którą codziennie po południu wchodzi Frau Himmler, by w mieszkaniu pełnym faszystowskich pamiątek pisad książkę o swoim ojcu, szefie SS, mordercy milionów ludzi. Nie mam nic przeciwko dzieciom największych nawet zbrodniarzy, bo dzieci nie mogą odpowiadad za winy ojców. Ale Frau Himmler nie jest dzieckiem. W jej mieszkaniu znajdują się portrety Himmlera w mundurze naczelnego wodza SS, zdjęcia Himmlera w towarzystwie Hitlera, odznaki SS, odezwy, książki. „Jestem dumna z mego nazwiska - mówi pani Himmler dziennikarzom. - Jestem dumna z mojego ojca, kiedyś ludzkośd będzie wspominała jego nazwisko tak, jak wspomina Napoleona...” Frau Himmler nie wychodzi za mąż, chod propozycji od fanatycznych faszystów jej nie brakuje. „Trzeba, aby żył jeszcze ktoś o nazwisku Himmler” - powiada i dodaje, że ojciec jej słusznie wierzył, iż wcielił się weo duch założyciela Monachium, Henryka Lwa, księcia Bawarii. Henryk Lew zapisał się w historii Niemiec bezwzględną polityką podboju ziem słowiaoskich. Nie bez powodu więc namawiał Himmler swego Führera, ażeby podnieśd Monachium do rangi stolicy Trzeciej Rzeszy. Nie, stanowczo

Frau Himmler nie jest dzieckiem. Pojadę dalej, miną jeszcze na sąsiedniej uliczce spory zakład fotograficzny z dużym neonowym szyldem „Studio Himmler” i znajdę się wkrótce na Prinzregentenplatz, popatrzą w okna trzeciego piętra kamienicy numer szesnaście.- Tutaj miał swoje skromne prywatne mieszkanko Herr Hitler, który chciał mnie zabid, tak jak zabił sześd milionów Polaków. Zwyczajny, czynszowy dom, pełno takich w Monachium. Ale pojadę tam dopiero jutro. Dziś należy wcześniej położyd się spad, może trochę przed snem poczytad. Więc czytajmy małą książeczkę zadrukowaną gotykiem, tę książeczkę oprawioną w skórę, przechowywaną troskliwie w małym pensjonacie przy Georgenstrasse. Jest grudzieo roku 1966. Zbliżają się święta. W nieco melancholijnym nastroju kładę się na szeroki, mięciutki materac. Jutro przecież jadę do Polski... I ta książka niemiecka, o Polsce, o Polakach. „Polacy są próżni i wyniośli w szczęściu, poniżający się w nieszczęściu. Zdolni do największej nikczemności, gdy chodzi o zdobycie pieniędzy, a gdy je otrzymają, wnet wyrzucają je oknami. Lekkomyślni, nie mają ani sądu, ani zdania, zdolni bez żadnego uzasadnienia przyłączyd się do stronnictwa i opuścid je, mogą wskutek niekonsekwencji w swym postępowaniu wmieszad się w najgorsze sprawy...” To powiedział Fryderyk II Wielki. Sennośd znika, czytajmy dalej: „Bijcie Polaków, by ich ochota do życia odeszła. Jeśli pragniemy istnied, nie pozostaje nam nic innego; jak ich wytępid. Wilk też nie odpowiada za to, że Bóg go stworzył takim, jakim jest - dlatego też zabija się go, gdy się tylko może”. To powiedział Bismarck - w swojej korespondencji z dnia 26 marca 1861 roku. Dalej, dalej czytajmy: „Od Grenlandii aż po Ural nie pozostanie ani jeden Żyd. Podobny los spotka także około 30 milionów Słowian. Reszta słowiaoskiej ludności stanowid będzie niewyczerpany rezerwuar niewolników według wzorów staroegipskich i babilooskich, a więc armię robotników budowlanych i rolnych. Z tego względu pozostała przy życiu ludnośd słowiaoska nie będzie miała prawa do wyższego wykształcenia. Zapewni się jej jedynie podstawową naukę, za którą będzie musiała płacid. Nauka ta z konieczności będzie ograniczona: Słowianie powinni co najwyżej posiadad znajomośd znaków drogowych i umied liczyd do stu. Z geografii mogą tylko wiedzied, że stolicą wielkogermaoskiej Rzeszy jest miasto Germania, dawny Berlin. Najważniejsze miasta słowiaoskie zostaną zburzone, aby nie został z nich kamieo na kamieniu. Moskwa będzie zatopiona w olbrzymim sztucznym jeziorze, a Leningrad i Warszawa zrównane z ziemią. Trzeba wyrwad z korzeniami nawet wspomnienie o tych miastach”. A to powiedział Hitler. Człowiek, który mieszkał PRYWATNIE o kilometr stąd. Człowiek, który swój plan niszczenia świata w znacznym stopniu ZREALIZOWAŁ. Czy żyłbym, gdyby on żył? Czy mogę byd przyjacielem ludzi, których oficjalna polityka pcha w określonym, znanym kierunku? Czy mogę byd miły i taktowny wobec morderców mojego ojca, wobec moich morderców? Rachunek jest prosty.

Na ścianie, nad moją głową wisi w ramce pod szkłem bawarski napis w girlandce róż: „Mei Ruh'will i hab'n!” - a to znaczy: DAJCIE MI SPOKÓJ. Mają taki obyczaj Bawarzy - zamiast obrazków wieszają sobie rozmaite budujące lub dowcipne sentencje. A wczoraj byłem w miejscowości Seeshaupt nad pięknym jeziorem u stóp Alp bawarskich, o nazwie poetycznej Starnbergersee - czyli Jezioro Góry Szpaków - i tam w miłym hotelowym pokoiku znalazłem nad łóżkiem taką w ramce sentencję: „Unwesentliches vergessen Wesentliches behalten”. To się wykłada: co nieistotne, należy zapomnied, zaś co istotne, zapamiętad. A podpis pod tym: ADOLF HITLER. Tu Hitlerowi przyznaję rację. I dlatego PAMIĘTAM WSZYSTKO. Ach, nie mam pretensji, aby byd politykiem, nie znam się na tym wcale, tak jak nie umiem grad w szachy ani w brydża. Nie lubię gier. Nawet piłka nożna mnie mierzi. Ale lubię walkę, odpowiadam ciosem na cios. A taki sposób w polityce na nic nieprzydatny. Jestem w Monachium. Jutro wyjeżdżam. Czas podsumowad moją krótką wycieczkę. Co ja wiem o NRF? Co o nich powiem? I w czyim imieniu? Wybaczcie: zawsze mówię wyłącznie o sobie. Nawet wtedy, gdy mówię o powieszonych dwudziestu sześciu na Lesznie, z których kilku hitlerowcy owinęli papierem pakowym i przewiązali papierowym sznurkiem. Ci w papierze byli tak bici w śledztwie, że z ich ubrao nic nie zostało. Teraz z papieru wystają tylko przekrzywione głowy z wywalonymi językami i niżej bose stopy, sine i napuchnięte. Stoję kilkanaście metrów od tych ludzi, tłum przypadkowo zegnanych przechodniów chlipie bez sensu, a żandarmi pod karabinami całe bractwo trzymają dwie godziny, żeby się Polaczki napatrzyli, żeby im „ochota do życia odeszła”. Nauczyłem się wtedy śmierci. Te dwie godziny to była lekcja MOJEGO wiszenia na żelaznej belce. To JA. A jeśli TY - to też ja. Więc dlatego zawsze mówię o sobie. Co z tego, że żyję? Ze jestem duży i silny? WTEDY nie miałem nawet lat dziesięciu. Gdyby tak dziś zabijałbym tych potworów w niemieckich mundurach, aż do kooca, jak to robili starsi ode mnie chłopcy, których trupy oglądałem potem w powstaniu. Kompleks niespełnionego pragnienia walki odzywa się we mnie tu, w Monachium, w tych DELIKATNYCH politycznie czasach. Śmieszny kompleks. Cóż znaczy maleokie pragnienie słusznej satysfakcji wobec RACJI, które lepiej zorientowani koledzy wyłuszczą mi w Warszawie? Oto tu, na monachijskim tapczanie mam przedziwnie bolesną wizję: w szatni klubu Związku Literatów w Warszawie, przy Krakowskim Przedmieściu, podejdzie do mnie młody, bo dopiero trzydziestoletni, polski playboy z baczkami, w zamszowej marynarce, właściciel pięknego mieszkania i Volkswagena, playboy znany miłośnikom telewizyjnej pop-kultury, bo co tydzieo go można ujrzed w szklanym okienku - i klepnie mnie ten figus w ramię i powie charakterystycznym, gulgocącym od pośpiechu głosem: „Bzdury piszesz o NRF, mój drogi. Oni są zupełnie inni. Fanatyczny nacjonalizm przez ciebie przemawia. A ja Niemców znam i absolutnie się z tobą nie zgadzam...” Koniec wizji. Rzecz w tym, że ten chłopyś telewizyjny nie zna Niemców. Miał zaledwie pięd lat, kiedy dobrzy ludzie owinęli jego chude i grzechoczące gnatami ciało w stary materac i w worek, żeby się nie zabił -

i przerzucili przez gruby, pięciometrowy mur, bo po tej stronie czekała śmierd. Wachmani chodzili pod murem, ale była noc, żaden nie zauważył przelotu paczki. Z drugiej strony czekali inni dobrzy ludzie, którzy szczeniaka wzięli, ukryli, wymyli, odwszyli, nakarmili, ubrali. A przecież brakowało niewiele, ot, żeby wachman przydepnął ciężkim butem tę oddychającą paczkę, ten tobołek życia... Który dziś DELIKATNIE politykuje. Jestem dobry wizjoner. Ta wizja się sprawdziła. Dwa tygodnie temu. W Warszawie. Ale jeszcze jestem w Monachium. Teraz, w chwili wyjazdu, zastanówmy się: PO CO zostałem właściwie zaproszony? I przez KOGO? Wielu wydawców niemieckich zaprasza ostatnio wielu pisarzy polskich. Polscy pisarze otrzymują pieniądze na koszty pobytu, stawki są duże, piętnaście dolarów dziennie, otrzymują też goście bilety lotnicze na przelot w tę i z powrotem. Kto za to płaci -spytajmy któregokolwiek z moich kolegów po fachu. Oczywiście wydawca - odpowie kolega po fachu. Nie, drogi przyjacielu. Nie wydawca zachodnioniemiecki. Za każdą naszą podróż, za każdy dzieo naszego pobytu w którymkolwiek z niemieckich miast płaci AMERYKAOSKA instytucja propagandowa pod nazwą INTER NATIONES. Ta nazwa nic nie mówi, ale załatwia wiele. Natomiast nazwa słynnego wydawnictwa mówi wiele, ale nie załatwia nic. Tylko sprawę firmuje. Akcja zapraszania nas, polskich pisarzy, do NRF jest narzucona z góry przez czynniki polityczne. Wszystkie, po całym kraju rozsiane wydawnictwa obsługuje ta sama instytucja, narzędzie w ręku długofalowej, szeroko zakrojonej polityki propagandowej. Czemu ta polityka ma służyd? Nie wiem na pewno. Ale chyba nie MIŁOŚCI BLIŹNIEGO. Bo mnie chciano pokazad Niemcy Zachodnie od najlepszej strony. Chciano zachwycid mnie cudem gospodarczym, tym, czego w Polsce nie mamy. Ach, jak dbali, żebym wyniósł jak najlepsze wrażenia! Ci oficjalni, rzecz jasna, o to dbali. Bo ci przypadkowi chcieli niby dla sportu powtarzad trzydziesty dziewiąty rok. Ale w sumie co? Żebym lepiej myślał o NRF? Żebym ocenił pozytywnie ich „zmiany psychiczne” - których NIE MA? Nie ze mną takie numery. No to co, że macie dużo samochodów? Że sobie jak mróweczki pracujecie? Że nie robicie na siebie łapanek? To ma mnie przekonad o tym, że, jesteście już NA ZAWSZE GRZECZNI? Powie playboy albo jego więdnący w kawiarni teoretyk: - Są wszakże niewątpliwie w Bundesrepublice siły wysoce postępowe, protestujące przeciwko odradzaniu się faszyzmu, a pan przedstawia krzywy obraz rzeczywistości politycznej w NRF, ponieważ nic pan o nich nie wspomina... Nie wspominam. Bo ich nie widziałem. Ale niech nikt mi nie mówi, że pcham tych Niemców Zachodnich do jednego wora. DLATEGO, że oni mój kraj pchają do SWOJEGO wora. Kupowałem mapy, bo przecież trzeba jakoś doczłapad do Polski. Więc mapy kupiłem dwie. A przejrzałem w magazynie wydawnictwa geograficznego IRO w Monachium map około setki. Nie ma w NRF chodby JEDNEJ mapy, gdzie Polska znajdowałaby się w granicach własnych, dzisiejszych. Całe Ziemie Zachodnie to są ŻÓŁTE PLAMY - z napisem - POD TYMCZASOWYM ZARZĄDEM POLSKIM. Jeśli chcecie się przekonad, co to znaczy, to zobaczcie sobie

taką mapę. Polska robi się malutka i w ogóle BEZ WAKACJI! Nie ma jezior, nie ma morza, nie ma Dolnego Śląska -i dokąd jeździd latem? I gdzie dyskutowad o DELIKATNEJ polityce wobec Niemiec, skoro nagle w STAREJ Polsce zrobi się piekielnie ciasno? Przecież powiedział mi jeden młody sympatyk NPD, krztusząc się od śmiechu: - Ale u was będzie ciasno nad morzem! - Dlaczego? - Bo będziecie się musieli zmieścid na jednej plaży, między Gdynią a Helem! Właśnie te mapy, nie inne, są w NRF. polityczną realnością. A nie łudźmy się co do tego, jaki jest istotny sens tej realności. Wystarczy przeglądad gazety codzienne, umied krwią nasycid suche komunikaty. Darujmy sobie przykre rozmyślania. Coś weselszego przed wyjazdem z Monachium, przed koocem cudownej wycieczki za amerykaoskie pieniądze. No, skoro już mowa o Amerykanach, zapraszających do Niemiec polskich pisarzy, to może o Amerykanach zapraszających do USA niemieckich pisarzy... Ukazała się w Stanach dowcipna książka w milionowym nakładzie, napisana przez panów: Ed. Zebwskiewięza, Jerome Kuligowskiego i Harveya Krulkę. Brzmienie nazwisk jak gdyby polskie? Bujda, trzej panowie są rodowitymi Niemcami, mieszkającymi w Monachium, noszą zupełnie inne, czysto niemieckie nazwiska. Książka nosi tytuł: „Is's fun to be a Polack”. To się wykłada: „Zabawnie jest byd polskim żłobem”. Oto fragment przedmowy: „My, Polacy, nie obrazimy się na autorów za tę książkę, bo mało który z nas potrafi czytad”. Książka jest bogato ilustrowana. Oto próbka karykatury satyrycznej: kartka papieru pokryta iksami i krzyżykami. Podpis: „Petycja w polskim dystrykcie”. Seria dowcipów: Jak nazwad basen, w którym się kąpie dwadzieścia osiem polskich dziewczyn? (No, może zgadniesz, polski playboyu, tak przecież lubisz dziewczyny?) Odpowiedź: zatoka świoska. Jak najłatwiej złamad Polakowi palec? Rąbnąd go pięścią w nos, Polak zawsze trzyma palec w nosie, to mu się złamie. Jaka jest najcieosza książka kiedykolwiek wydana? Historia polskiej kultury. Starczy. Zdaje się, żeśmy się dośd uśmiali. Ta książka trafi do rąk MILIONA ludzi, prawdopodobnie bardzo prymitywnych, oni na jej podstawie wyobrażą sobie Polskę, na jej podstawie wytworzą w sobie poczucie pogardy wobec Polaków - a przecież na bazie takiej propagandy i takiej taniej pogardy wyrósł faszyzm. Wyższe sfery propagandowego intelektu, przed ostatnim snem w München. Oto mam w ręku stary, ale nie zgrzybiały numer ”THE NEW YORK TIMES MAGAZINE”. Duży artykuł niejakiego A. Rosenthala, wydalonego kilka lat temu z Polski korespondenta przesyłającego wówczas swojej prasie kłamliwe i oszczercze felietony dotyczące polskich spraw. Teraz Mister Rosenthal może pisad swobodnie o naszym kraju. I pisze - że Polska jest krajem schizofrenicznym, pełnym dzikości i wstrząsającego okrucieostwa, gdzie Żydzi zawsze podlegali strasznemu terrorowi. Rosenthal twierdzi, że podczas

wojny i okupacji polskie bandy łowiły Żydów po lasach, wsiach i polach i mordowały ich bez litości jak psy. Ten duży, trafiający do rąk dziesiątków milionów ludzi na całym świecie artykuł, nosi tytuł: „NIE DARUJ IM, GDYŻ ONI WIEDZIELI DOBRZE, CO CZYNILI...” My pisarze, oni pisarze. My piszemy, oni piszą. My walczymy z własnymi kompleksami, a oni walczą z nami. Nawet się zgrabnie rymuje, tyle że sens inny. I to wszystko za te same pieniądze. Ech, spad się chce. Lebewohl München! Nie zobaczymy się już chyba nigdy.

POSŁOWIE
Moi przyjaciele, rodacy. Niektórzy zarzucają mi, że zbyt ostro potraktowałem tych Niemców z NRF. Myślę, że oni traktowali nas gorzej. Zarzucają mi, że zbyt jednostronne feruję wyroki, jak na tak krótki pobyt w NRF. Myślę, że tu nie długośd pobytu decyduje, ale bystrośd spojrzenia. Znam takich, którzy siedzą w NRF po kilka lat i karmią nas słodkimi bajeczkami, nie mającymi nic wspólnego z rzeczywistością. Moi przyjaciele, rodacy. Wychowani na czytankach szkolnych, gdzie dobro zawsze zwycięża, a krzywda jest sowicie nagrodzona. Myśląc o NRF, posługują się NASZYMI kategoriami myślenia! Im się wydaje, że zbrodniarz po wielu latach MUSI zastanowid się nad swoim strasznym czynem, przeżyd wstrząs i ODPOKUTOWAD. Biedne, naiwne dzieci. A nie wiecie nic o ZATWARDZIAŁYCH grzesznikach? Czy to zachodnioniemieckie społeczeostwo przebyło jakąś drogę reedukacji? NIE. Oto fakty: Były prezydent NRF Theodor Heuss mówił, że należy odrzucid zdecydowanie pogląd przypisywania wszystkim Niemcom winy za zbrodnie hitlerowców. Nie ma winy kolektywnej, natomiast jest zbiorowy, kolektywny wstyd. Ta wypowiedź jest daleka od prawdy. Osiemnastego stycznia 1961 roku minister sprawiedliwości NRF Bucher oświadczył w Bundestagu: „Problem terminu przedawnienia zbrodni hitlerowskich jest wyłącznie wewnętrzną sprawą Niemiec i nikt nie może tu ingerowad. Musimy pogodzid się również z myślą, że ewentualnie przyjdzie nam współżyd z niektórymi zbrodniarzami...” NIEKTÓRYMI! Dobrze powiedziane. Oto statystyka podająca, jakie stanowiska obsadzone są w NRF przez byłych hitlerowców: Kanclerz Kiesinger - były członek NSDAP, 15 ministrów i sekretarzy stanu,

100 generałów i admirałów Bundeswehry, 828 wysokich funkcjonariuszy sądownictwa i prokuratury, 245 wyższych urzędników booskiego ministerstwa spraw zagranicznych, ambasadorów i konsulów, 297 dygnitarzy policji i urzędu ochrony konstytucji. Ludzie ci byli organizatorami i wykonawcami hitlerowskich planów agresji i ludobójstwa. Od wielu lat nadają ton nieomal każdej dziedzinie życia NRF. Są odznaczani wysokimi orderami. Zbrodniarze Globke i Oberländer zasiadali w Bundestagu, a Heusinger, Speidel, Rugę i wielu innych generałów hitlerowskich, obarczonych zbrodniami, nadają ton nowej armii NRF. Czy tacy ludzie mogą sobie życzyd dalszego ścigania zbrodni i wyroków, jakie POWINNY zapadad? W procesach prowadzonych w NRF sądzi się drobnych wykonawców, pachołków najniższej kategorii. A gdzie, są ich rozkazodawcy, ministrowie, generałowie, gauleiterzy Hitlera, których PIĘTNASTU żyje sobie spokojnie w NRF? Tych ludzi się nie sądzi i nie będzie się sądzid. Natomiast ci ludzie WYCHOWUJĄ swój naród. Ludzie, którzy KONCEPCYJNIE pracowali nad tym, żebyśmy MY dziś NIE ISTNIELI. Społeczeostwo NRF przerośnięte jest grzybnią faszyzmu. W neohitlerowskiej gazecie „Deutsche National-Zeitung und Soldaten-Zeitung” czytamy artykuł niejakiego profesora doktora A. J. Appa - przewodniczącego Stowarzyszenia Obywateli Amerykaoskich Pochodzenia Niemieckiego, czyli, innymi słowy, führera niemieckich faszystów: „Rząd niemiecki i naród niemiecki powinny jasno i niedwuznacznie oznajmid światu, że żadnemu Niemcowi nie zostanie wytoczony już proces za zbrodnie wojenne, póki również i alianci nie zaczną stawiad swoich przestępców wojennych przed sądem. Niemieckie żądania winny się przedstawiad, jak następuje: wszyscy Rosjanie, Polacy, Czesi i Jugosłowianie, którzy zaplanowali i dokonali wypędzenia 15 milionów Niemców, winni byd postawieni przed sądem, a ich przywódcy i główni sprawcy tego wypędzenia - powieszeni... wszyscy Amerykanie, Anglicy i Rosjanie, którzy zdemontowali i wywieźli niemieckie fabryki, winni byd postawieni przed sądem i ukarani... wszyscy lotnicy alianccy, którzy podczas swoich nalotów terrorystycznych spowodowali śmierd osób cywilnych, powinni byd osądzeni i -jeżeli uznani zostaną za winnych - traktowani jako mordercy... wszystkim obywatelom USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR, którzy wymyślili plan Morgenthaua i którzy przyłożyli rękę do jego realizacji - do realizacji planu przewidującego rozdrobnienie Niemiec, wypędzenie ludności, grabieży kraju, głód i demontaże - należy wytoczyd taki sam proces jak hitlerowcom w Norymberdze. Za podstawę należy przyjąd takie same ustawy i metody, jak w Norymberdze, zaś ci, którzy zostaną uznani za winnych, muszą byd ukarani w taki sam sposób”. A nasi? Przywódcy polskiej emigracji w NRF? Ruch rewizjonistyczny podjął pod patronatem władz nową formę działalności: próby nawiązywania kontaktów i współpracy z reakcyjnymi organizacjami emigracji polskiej. Cel polityczny tych prób jest jasny: drogą tworzenia pozorów wspólnoty z antykomunistyczną emigracją polską pragnie się zwłaszcza wobec zagranicy - przedstawid ruch rewizjonistyczny jako ruch pokojowy, ugodowy

w stosunku do Polaków, opowiadający się za „europejskim rozwiązaniem” problemu granic na Odrze i Nysie. Pierwszych kroków dokonało „Ziomkostwo Pomorzan”. Na kwietniowe (1967 r.) imprezy, przeprowadzone przy dużym rozgłosie propagandowym, Pomorzanie ściągnęli emigrantów londyoskich. Przybył b. minister spraw wewnętrznych emigracyjnego „rządu londyoskiego” R. OrwidBulicz. Uczestniczył on w obradach „Ziomkostwa Pomorzan” w dniach 15 i 16 kwietnia 1967 r.. i wygłosił referat na temat stosunków polsko-niemieckich, oczywiście utrzymany w duchu sprzyjającym roszczeniom niemieckim. Trzydziestego kwietnia podobna impreza zorganizowana została w Dortmundzie. Tysiącom uczestników demonstracji przedstawiono „polskich gości”: prezesa „Światowego Związku Górnoślązaków” Karola Sitko (przedstawiono go jako wybitnego eksperta do spraw wschodnich z USA), przewodniczącego „Związku Uchodźców Polskich” Dominika Marcola (tego samego, którego osobiście poznałem na Gartenstrasse i który wówczas twierdził, że nigdy nie zaprzeda się Niemcom) oraz przedstawiciela „Związku Polskich Kombatantów” Orlioskiego. Wszyscy trzej po kolei zostali powitani przez przewodniczącego obrad. Gdy padały ich nazwiska, wstawali i kłaniali się nisko oklaskującym ich „Pomorzanom”. Przemawiając na demonstracji Sitko wyraził zadowolenie ze spotkania z ludźmi, którzy „pragną dobrych stosunków z Polakami i zapoczątkowują prawdziwy dialog niemiecko-polski”. Swoją organizację, która skupia - jak mówił - „Górnoślązaków obydwu paostwowości”, przedstawił jako starającą się już od dawna o taki właśnie dialog z przesiedleocami niemieckimi. Powoływał się przy tym na poparcie uzyskane od Departamentu Stanu USA. Sitko wspomniał następnie o „pierwszej polsko-niemieckiej konferencji pojednawczej” przeprowadzonej w lutym 1966 roku w Stanach Zjednoczonych w mieście Scranton, z udziałem barona Guttenberga ż CSU i zmarłego niedawno przewodniczącego Związku Przesiedleoców NRF Jakscha, którego określił jako „wielkiego Europejczyka i wielkiego przyjaciela Polski”. W programie „zjazdu Pomorzan”, rozdawanym wszystkim uczestnikom, opublikowany został artykuł Dominika Marcola, w którym mówi on o możliwości rozwiązania „wszystkich nabrzmiałych jeszcze problemów” na drodze wzajemnej współpracy. Artykuł Marcola obfituje w niewybredne antypolskie wypady. *** Teraz, w kraju, często widzę pamięcią grupkę ludzi w przemoczonych płaszczach, tych dwudziestu siedmiu ludzi trzymających pod śniegiem i deszczem skromny transparencik o pokojowej treści. W samym centrum ruchliwego, bogatego Monachium ci ludzie byli wyspą rozsądku. Jestem z nimi. Tu, w kraju, dowiedziałem się o istnieniu Socjalistycznego Związku Studentów NRF, o organizacji młodzieżowej „Falken”, o sporym odłamie lewicy SPD - których przedstawiciele w dniu Pierwszym Maja demonstrowali w Berlinie Zachodnim na Kurfürstendamm przeciwko agresji amerykaoskiej w Wietnamie, przeciw terrorowi w Grecji, przeciw booskim ustawom wyjątkowym, przeciw roszczeniom atomowym NRF, wołając o pokój i postęp.

Tam, w Monachium, poza grupką trzymającą transparent, nie słyszałem o tych ludziach, nie widziałem ich. Ale jestem z nimi. Oni właśnie pozwalają mi wierzyd, że w Niemczech Zachodnich są Niemcy, którzy pragną byd INNI. Inni od tych, których pamiętam z dzieciostwa, których poznałem w Warszawie, przez nich spalonej. Inni od tych, których poznałem w Monachium. Liczę na nich. Obym się nie zawiódł.

München - Warszawa, grudzieo 1968 - marzec 1967

Spis treści
OD AUTORA ............................................................................................................................................. 3 I. START .................................................................................................................................................... 3 II. FRANKFURT: PRZESIADKA.................................................................................................................... 8 III. RAJ SAMOCHODOWY ....................................................................................................................... 13 IV. TROPAMI JULIUSA MEINLA .............................................................................................................. 19 V. MALEOKIE PARTY .............................................................................................................................. 25 VI. MŁODZI - JAK MY? ............................................................................................................................ 34 VII. ICH BIN POLE ................................................................................................................................... 43 VIII. FEN ................................................................................................................................................. 48 IX. IMEX HAUS ....................................................................................................................................... 54 X. HOFBRÄUHAUS.................................................................................................................................. 64 XI. LITTLE AMERICA................................................................................................................................ 69 XII. GARTENSTRASSE.............................................................................................................................. 73 XIII. POLACY I EUROPA........................................................................................................................... 80 XIV. LEBEWOHL MÜNCHEN! .................................................................................................................. 91 POSŁOWIE ............................................................................................................................................. 96

INSTYTUT WYDAWNICZY • PAX • 1967 Okładkę projektowała ALEKSANDRA GAGANASZWILI INSTYTUT WYDAWNICZY PAX WARSZAWA 1967 Wydanie I Nakład 40 000 + 350 egz. Format 125 X 195. Ark. wyd. 8,5. Ark. druk. 8,5. Papier druk. m/gł. kl. IV. 65 g, 82 x 104/32 z fabryki papieru w Kluczach. Oddano do składania 30 VI 1967 r. Podpisano do druku 25 VII 1967 r. Druk ukooczono w sierpniu 1967 r. Zam. nr 1479 L-12. Cena zł 10,- Printed in Poland by Zakłady Graficzne w Toruniu, ul. Katarzyny 4

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful