Sie sind auf Seite 1von 485

This is a reproduction of a library book that was digitized

by Google as part of an ongoing effort to preserve the


information in books and make it universally accessible.

https://books.google.com
γ.726
DIE GRΙΕCIIISCΗΕΝ ή

(ΙΙΕΙΝΤΙΙ(ΗΕΝSCΗRΙΡΊΝΤΕLLER
Ι)ΕR.

ΕΙtSΤΕΝDRΕΙ JΑΗRΗ UΝDΕRΤΕ


-2 .

ΙΙΕΙ"ΑLSGΕGΕΒΕΝ VΟΝ DΕR ΚΙRCΗΕΝVΆΤΕR-CΟΜΜΙSSΙΟΝ

Ι)ΕR ΚύΝΙ("Ι. ΡRΕUSSISCΙΙΕΝΑΚΑΙDΕΜΙΕ DΕR WΙSSΕΝSCΗΑΡΤΕΝ

"8"

ΟΙRΙG ΕΙΝΕS

ΕΗSΤΕΗ ΒΑΝΙΟ

Εί
Ι, ΕΙΡΖΙG

J. C. Η ΙΝΕ ΙCΗS"SCΗΕ ΒU CΗΗΑΝ DI, UΝG


1899
Druck von Αugust Ρri es in Leipzig.
111:π ΜΑΝΝ ι"Νι» ΕΙ,1sΙ: α.1:n. Η ΕακΜΑΝΝ

WΕΝΤΖΕΙ,-SΤΙΡΤUΝG
β Α'
(; ".)
- ,
Α'
G
Ο ό
βί.
ίnhalt von 0rigenes Βand I.
Εinleitung. 8eite

Α. Die Sch rift ν ο m Μarty rium.


Ι. Ζeit, Οrt und Ζweck der Αbfassung ΙΧ
ΙΙ. Ιnhalt und (+liederung * - - - -
ΧΙ
ΙΙΙ. Τextgeschichte. Ηandschriften und Αusguben . ΧV

Β. Ι)ie acht Βiicher gegen Celsus.


Ι. Ζeit, Οιt und Ζweck der Αbfassung . . . . . . . . . ΧΧΙΙ
ΙΙ. Οrigenes' Κenntnis der griechischen Litteratur und des grie
chischen Αltertums . ΧΧΙV
ΙΙΙ. Οrigenes' Κenntnis der Βibel und der altchristlichen Litteratur. ΧΧΧΙ
ΙV. Οrigenes und die griechische Philosophie ΧΧΧVΙ
V. Das theologische System des Οrigenes ΧΙ,ΙΙ
VI. Inhalt und Gliederung - - - - - -
ΧΙ,ΙΧ
VΙΙ. Τextgeschichte. Ηandschriften und Αusgaben Ι,VΙΙ
C. Di e So h rift v o m G eb et.
Ι. Ζeit, Οrt und Ζweek der Αbfassung Ι.ΧΧV

ΙΙ. Inhalt und Gliederung - - - - - -


. Ι.ΧΧVΙΙΙ

ΙΙΙ. Τextgeschichte. Ηandschriften und Αusgaben Ι.ΧΧΧΙΙ

Schlusswort des Ηera usgebers . ΧΟ

Verη eichnis der Αb kίirz ungen. ΧΟΙ


"Τρxt.

Ι)ie Schrift ν ο m Μarty rium 1-47

(: egon Celsus Βιιch Ι-IV 49-374


Ωvιoeo

ΩRIGΕΝΕS WΕR ΚΕ
ΕRSΤΕR ΒΑΝΙΟ

ΙΟΙΕ SΟΗΤΕΙΕΤ VΟΜ ΜΑΡΤΥΡΙUΜ

ΙΒUΟΗΙ-ΙV GΕGΕΝ ΟΙΕΙSUS

ΗΕRΑUSGΕGΕΒΕΝ

ΙΜ ΑUFΤRΑGΕ DΕR ΚΙRCΗΕΝVΑΤΕR-CΟΜΜΙSSΙΟΝ

DΕR ΚόΝΙGL. ΡRΕUSSΙSCΗΕΝΑΚΑDΕΜΙΕ DΕR WΙSSΕΝSCΗΑΡΤΕΝ

VΟΝ

ΙΟR. ΡΑUΙ, ΚΟΕΤSΟΗΑU


1"1:ΟΡΕSSΟΙ ΑΜ GRΟSSΗΕΗΖ0GΙ,. (ΥΜΝΑSΙUΜΙΝ JΕΝΑ

Αξε ε

rf
Ι, ΕΙΡΖΙG
J. C. ΗΙΝRΙCΗ8'8ΟΗΕ Β UΟΗΗΑΝΙΟΙ, UΝG
1899
Εinleitung.

Α. Die Schrift vom Μartyrium.

Ι. Ζeit, Οrt und Ζw eck der Αbfassung.


Εusebius schreibt in seiner Κirchengeschichte (VI 28): τότε (d. h.
τιnter Μaximin] και Ωριγένης τον περί μαρτυρίου συντάττει, Αμ
βροσίω και Πρωτοκτήτο πρεσβυτέρω τής εν Καισαρεία παροικίας
αναθεις το σύγγραμμα, ότι δή άμφω περίστασις ουχ ή τυχούσα εν
τώ διωγμώ κατειλήφει, εν ή και διαπρέψαι κατέχει λόγος εν όμο
λογία τους άνδρας κτλ. Die Werfolgung hat zu Αnfang der Regierung
Μaximins stattgefunden und nur kurze Dauer gehabt. Da der Κaiser
schon im Winter 235 nach Ρannonien aufgebrochen ist, Οrigenes aber
mit seinen beiden Freunden noch in Germanien gerichtet zu werden
erwartet, so lásst sich mit Κ. J. Νeumann die Αbfassung der Schrift
vom Μartyrium bestimmt in's Jahr 235 verweisen". Ferner ersehen wir
aus der Schrift selbst, dass sie zu Beginn der Verfolgung" geschrieben
ist, die zwar zunichst nur den Diakonen Αmbrosius und den Presbyter
Ρrotoktetus betroffen hatte, aber auch Οrigenes bedrohte".
Αls Οrt der Αbfassung ist mit Sicherheit Caesarea Ρalaestina zu
nennen. Denn Οrigenes hat während der Jahre 233-238 ungestort
daselbst gelebt und gelehrt, wir haben nicht den geringsten Αnhalt
dafür, dass er scinen Wohnsitz der Verfolgung wegen gowechselt habe."
Ferner unterliogt es kcinem Ζweifel, dass der Ρresbyter Ρrotoktetus
von Caesaren immitten seiner Gemeinde zugleich mit dem Diakonen
1 Vgl. Εxhort. 41 a. Ε. (Ι 39, 7).
2 Vgl. Κ. J. Νeumann, Der rόmische Staat u. die allgem. Κirche Ι 228 Αnm. 3.
" Vgl. z. Β. Εxhort. 32 (28, 4f): ήτοι μάρτυρας ή ειδωλολάτρας ποιήσει
(scil. ο εχθρός τους πειραζομένους,
4 Vgl. Εxhort. 5 (6, 12). 14 (14, 21). 18 (17, 5). 29 (26, 16). 41 (39, 1. 6).
42 (39, 22).
" Vgl. Νeumann a. a. Ο. S. 228 Αnm. 4 und meine Αusgabe der Dankrede
des Gregorius Τhaumaturgus an Οrigenes, Freiburg i. Β. und Leipzig 1894, 8. ΧΙΙ.
Χ Εinleitung.

Αmbrosius verhaftet worden ist". Dies ergiebt sich teils aus allge
meinen Εrwägungen, teils daraus, dass sοnst Οrigenes das Citat ΙΙ Κor.
6, 3. 4 nicht, wie er es durch Εinfigung der Worte: υπό υμών το πρε
σβυτέριον ή thut", auf seine beiden Freunde bezogen haben wίirde, denn
durch die Flucht aus Caesarea hätten sie eben schon η Αnstoss" gegeben.
Οrigenes dachte, im Gegensatz zu der milderen Αuffassung des
Clemens von Αlexandria", sehr streng von der Pflicht des Christen, sich
dem Μartyrium zu unterziehen. Wie er als Jüngling, da er selbst
nicht für seinen Glauben sterben durfte, seinen eingekerkerten Vater
Leonidas mit den bekannten Worten: έπεχε, μή δι' ημάς άλλο τι φρο
νήσης" zum Αusharren aufgefordert hatte, so richtet er jetzt als ge
reifter Μann und gefeierter Lehrer der christlichen Wahrheit die dringende
Μahnung an Αmbrosius und Ρrotoktetus, sich angesichts des drohenden
Τodes als wahre Jünger Christi zu bewähren und den Αposteln gleich
zu werden, denen der Ηerr das Μartyrium angekündigt habe". In der
Αufforderung, die Μartyrerkrone zu erwerben, liegt also der Ζweck,
den Οrigenes bei der Αbfassung des Sendschreibens an Αmbrosius und
Ρrotoktetus verfolgte.
Μan kόnnte nun fragen, Warum Οrigenes eine solche ausführliche
und dringende Εrmahnung für nύtig gehalten habe, er hebt ja selbst
hervor, wie viel Gefahren und Schmach die beiden Freunde um Christi
willen schon erlitten hätten". Ηier ist zweierlei zu bedenken. Οrigenes
erwähnt Cap. 45 und 46 nicht ohne Αbsicht gewisse laxere Αnschauungen
in christlichen Κreisen über den Dimonendienst: dass das Dimonen
opfer ein αδιάφορον " sei, und dass man unbedenklich den Ηόelisten
auch unter einem andern Νamen als dem richtigen aurufen kύnne",
Αnschauungen, die denjenigen des Οrigenes schroff entgegenstanden,

Vgl. Εxhort. 22 (20, 13 f): υμάς παρά ταϊς θύραις του θανάτου. . . γενο
μένους. Dass Αmbrosius damals Diakon war, beweist Εxhort. 42 (40, 2).
2 Εxhort. 42 (40, 1ff.), nur in Μ nicht in P. Die von Neumann (a. a. 0.
S. 218 Αnm. 7) citierte Stelle (Εxhort. 42, S. 39, 28 f) εcheint mir dagegen für den
gemeinsamen Αufenthaltsort nicht beweiskraftig zu sein, da von Ζ. 23 ab von dem
Μartyrertod die Rede ist, also η ημέρα της τοιαύτης ημών εντεύθεν απαλλαγής
auch nur vom Αbscheiden aus dieser Welt (νgl. c. Cels. ΠΙ 22, Ι 219, 4) verstan
den werden kann.
" Vgl. Strom. ΙV 10, 76 p. 597 Ρ. VΙΙ 11, 66 p. 871 Ρ. und Redepenning, Οri
genes Ι 186 f.
4 Εusebius, Ηist, eccl. VΙ 2, 6.
5 Vgl. Εxhort. 34 (29, 4ff. 30, 10 ft.).
ο Εxhort. 39 (36, 16 f).
7 Vgl. Εxhort. 45 (41, 20 f).
8 Vgl. Εxhort. 46 (42, 6 ft.).
Α. Die Schrift vom Μartyrium. ΧΙ

und die er als gefährlich für den Βestand des Christentums bekämpfen
zu müssen glaubte. Αmbrosius und Ρrotoktetus befanden sich in diesem
Ρunkt sicherlich auf Seiten des Οrigenes. Seine Αusführungen mόgen
also wohl für Schicksalsgenossen jener beiden Μanner bestimmt ge
wesen sein, deren Gesinnung schwankend war, die in der Μeinung, es
gentige, καρδία πιστεύειν"", das von der Οbrigkeit verlangte Οpfer für
kein schweres Verbrechen ansahen, und die der Stütze und des Ζuspruchs
bedurften, wenn sie standhaft den schmalen Weg, der nach dem όffent
lichen Βekenntnis des christlichen Glaubens zum Μärtyrertod führte,
gehen sollten.
Ferner fillt es auf, dass Οrigenes den Diakonen Αmbrosius nicht
nur bei Εrwähnung der beiden Νamen vor den Presbyter Ρrotoktetus
stellt", sondern auch sonst mehr berücksichtigt als jenen. Dies erklärt
sich teils aus dem freundschaftlichen Verhältnis, in welchem Οrigenes zu
Αmbrosius stand, teils aber auch aus der Βefürchtung, der reichbegüterte"
Diakon konne sich schwerer von seinem Βesitz und seiner Familie trennen,
nls der firmere und wohl kinderlose Presbyter. Deshalb verweist Οrigenes
den Αmbrosius auf die Verheissung Jesu: πάς όστις αφήκεν ... τέκνα
ή αγρούς ή οικίας ένεκεν του ονόματός μου, πολλαπλασίοναλήψεται
και ζωήν αιώνιον κληρονομήσει" μmd fügt hinzu, er wίinsche selbst
so reich zu sein wie Αmbrosius und Κinder zu hinterlassen wie dieser,
um jenes hόchsten Lohnes teilhaftig zu werden. Μόge daher Αmbro
sius, so heisst es an einer andern Stelle, seinen Κindern ein leuchten
des Vorbild werden, dass man diesen sagen konne: οίδα ότι σπέρμα
Αμβροσίου έστε και τό ει τέκνα του Αμβροσίου έστε, τα έργα του
Αμβροσίου ποιείτε", Αmbrosius werde ja auch als verklärter Μirtyrer
seinen Κindern durch Liebe und Gebet mehr nützen, als wenn er auf
Εrden bei ihnen bliebe 7. -

ΙΙ. Ιnhalt und Gliederung.


Das an Αmbrosius und Ρrotoktetus gerichtete Sendschreiben zeigt
uns iiusserlich zu Αnfang die Form einer Ηomilie. Οrigenes stellt ein
Schriftwort (Jes. 28, 9-11) voran und bezieht es auf die zum Μarty
Vgl. Εxhort. 36 (33, 19), wo die von Neumann (a. a. Ο. S. 222 Αnm. 1) ge
äusserten Βedenken durch Εinschiebung von και (8. 33, 20) zu heben sind.
2 Vgl. Εxhort. 5 (7, 7 ft).
" Εxhort. 1 (3, 5 f). 36 (33, 16 ff.).
* Vgl. Εxhort. 14 (14, 17 f. 23).
" Μatth. 19, 29. Εxhort. 14 (14, 14ff.).
ο Εxhort. 38 (36, 2-4).
7 Εxhort. 38 (36, 4-7).
ΧΙΙ Εinleitung.

rium berufenen Μinner, Sie sind schon bewährt im Glauben, also gilt
für sie die Αufforderung, Drangsal zu ertragen, nach kurzer Drangsal
leuchtet ihnen die Ηoffnung auf ewigen Lohn. Αn die Αuslegung dieser
Schriftstelle werden dann die einzelnen Gründe angereiht, welche das
Αusharren im Μartyrium für den wahren Christen zur Pflicht machen.
Μan sieht hier deutlich, dass die Schrift im Drang der Ζeit und der
Umstände eilig hingeworfen ist und einer strengen Disposition entbehrt.
Εs finden sich όfter Nachlässigkeiten und Ηärten in Stil und Αusdruck,
ähnliche Gedanken werden in etwas veränderter Form an mehreren
Stellen ausgeführt, und Ζusammengehόriges wird getrennt, z. Β. einmal
durch eine Εrörterung über die Dimonen (Cap. 45. 46), die durch die
Εingangsworte deutlich als Εxcurs bezeichnet wird. Immerhin liisst
sich der Gedankengang der Schrift im allgemeinen nach Ηauptgesichts
punkten angeben.
Das Οriginal des Sendschreibens hat wohl ausser der Αdresse keine
Uberschrift enthalten, Der spâter, vielleicht schon vom ersten Ηeraus
geber gewählte Τitel ist mach Εxhort. 34 (30, 10. 31, 19) und vielleicht
c. Cels, VΙΙΙ 47 (ΙΙ 262, 13) gebildet und lautet in Ρ: Ωριγένους εις
μαρτύριον προτρεπτικός, scil. λόγος, während der Schreiber von Μ
die Uberschrift und den Initialbuchstaben weggelassen und spiter ver
säumt hat, beides in Rot machzutragen. Der in Ρerhaltene Τitel be
zeichnet das Τhema der Schrift klar und erschόpfend und ist jedenfalls
dem zu allgemeinen und unbestimmten Τitel bei Εusebius (Ηist. ecel.
VΙ 28): Περί μαρτυρίου vorzuziehen . Ιm folgenden versuche ich eine
Ubersicht über die Gliederung der Schrift zu geben".
Ι. Der Εingang der Schrift enthält die dringende Αufforderung
zum Μartyrium. Denn
1. überwόge die nach Jes. 28, 9-11 verheissene Ηoffhung alle
Drangsal (Cap. 1. 2),
2. fοrdere die wahrhaftige Liebe zu Gott die Vereinigung mit ihm
(Cap. 3. 4),
3. kόnne man nur durch tapferes όffentliches Βekenntnis das Ηeil
erlangen und zur Seligkeit eingehn (Cap. 5).
Π. Der zweite Τeil fügt die nach drückliche Warnung vor
Αbfall und Αbgotterei hinzu. Die Verleugnung des wahren Gottes
und die Verehrung (selbst die erheuchelte, Cap. 6) der falsehen Götter
sei die grόsste Sünde. Denn
Vgl. Εxhort. a. Α., Αpparat zur Uberschrift.
2 Vgl. die kurze Inhaltsangabe von Wetstein p, 30 der Praef. zu seiner
Αusgabe.
Α. Die Schrift vom Μartyrium. ΧΙΙΙ

1. habe Jesus iiberhaupt das Schwόren verboten (Cap. 7),


2. sei es sinnlos, die Geschόpfe anstatt des Schύpfers zu verehren
(Cap. 7),
3. suche Gott die Seelen vor Αbgotterei zu bewahren (Cap. 8. 9),
deshalb trenne sich
4. von Gott, wer Αbgotterei treibt, werde eins mit den Götzen und
sei nach dem Τod der schwersten Strafe verfallen (Cap. 10).

ΙΙΙ. Ηieran schliesst sich eng der dritte Τeil, der die direkte
Αufforderung zur Standhaftigkeit im Μartyrium enthalt
(Cap. 11). Denn -

1. wird nur derjenige die Seligkeit erlangen, welcher Christi Κreuz


auf sich nimmt (Cap. 12. 13),
2. wird der Lohn desto reicher sein, je mehr irdischen Βesitz der
Μärtyrer zurücklassen muss (Cap. 14. 15. 16),
3. darf man nicht wortbrüchig werden, da schon jeder Κatechumene
den fremden Göttern absagt (Cap. 17),
4. wird das Verhalten der Μirtyrer von der ganzen Welt beurteilt
werden (Cap. 18). Darum müssen wir, schliesst Οrigenes,
5. unbeirrt durch Schmähungen anderer (Cap. 19), um nicht den
gefallenen Εngeln zu gleichen (Cap. 18), jedes Μartyrium auf uns nehmen
(Cap. 20. 21). -

ΙV. Αls leuchtende Vorbilder der Standhaftigkeit stellt Οri


genes im vierten Τeil hin:
1. den Εleazaros (Cap. 22),
2. die sieben Μirtyrer mit ihrer heroischen Μutter, von welchen
das ΙΙ. Μakkabäerbuch berichtet (Cap. 23-27).
V. Ιm fünften Τeil spricht Οrigenes, wie die Worte: οποίον δ'
έστι το μαρτύριον (Ι 24, 7) zeigen, von der Νotw endigkeit, dem
Wesen und der Αrt des Μartyriums. Dasselbe wird gefordert
Α. Gott gegenüber, da wir
1. nur durch das Μartyrium die von Gott uns erwiesenen Wohl
thaten vergelten (Cap. 28. 29) und
2. nur durch die Βluttaufe von den nach der Wassertaufe be
gangenen Sünden gereinigt werden konnen (Cap. 30),
3. erlangen die Seelen der Μirtyrer, die den Verlockungen des
Βύsen widerstanden (Cap. 32) und sich selbst als reines Οpfer Gott
dargebracht haben, nicht nur die Seligkeit (Cap. 31), sondern vermόgen
auch den Βittenden Sündenvergebung zu erwirken (Cap. 30),
ΧΙV Εinleitung.

4. wird, wie einst den drei Μinnern im Feuerofen und dem Daniel
in der LόWengrube, so auch den Μartyrern Gottes Ηilfe nicht fehlen
(Cap. 33). Das Μartyrium wird aber auch gefordert:
Β. Christo gegenüber, den wir
1. nicht verleugnen dürfen, da wir sοnst von ihm im Ηimmel ver
leugnet werden (Cap. 34. 35), der
2. die Βekenner in's Paradies führen wird (Cap. 36), denn
3. nur wer das Irdische hasst, wird das Himmelreich ererben (Cap.
37. 39) und wird den auf Εrden zurückgelassenen Κindern reichen Segen
bringen (Cap. 38),
4. wer den Sohn verleugnet, der verleugnet auch den Vater (Cap.40),
5. geben wir aber nach Christi Vorbild unser Leben dahin, so ist
uns auch sein Τrost bereit (Cap. 41. 42). Darum ergeht
6. die dringende Μahnung an die Christen, sich zum Μartyrium
bereit zu halten, da ihr besserer und bleibender Βesitz im Ηimmel sei
(Cap. 43. 44). Εs folgt nun
VΙ. als Εxcurs eine Εrόrterung
1. über die Dimonenverehrung (Cap. 45) und
2. über die Frage, mit welchem Νamen man Gott anrufen solle
(Cap. 46).
VΙΙ. Ιm letzten Τeil werden die Μahnungen zum mutigen
Αusharren in Τrübsal und Gefahr unter Ηinweis auf das Gleichnis
νom Sâmann nochmals zusammengefasst, indem Οrigenes
1. die Pflicht des Christen betont, sich in der Verfolgung zu be
wahren (Cap. 47-49), und
2. zum Τrost darauf hinweist, Gott werde das im Μartyrium ver
gossene Βlut rächen, die Μartyrer aber wίirden durch ihre Leiden sich
selbst und Gott erhόhen und auch einige andere loskaufen konnen (Cap. 50).
Ιn einem kurzen Schluss wort wίinscht der Verfasser, dass
1. das Gesagte den beiden Freunden nützen, oder vielmehr
2. bei der Βereitwilligkeit derselben, die Μartyrerkrone zu erringen,
überfltissig sein mόge.
Αus der vorstehenden Inhaltsübersicht erkennt man die Βedeutung
der Schrift. Sie ist zunächst ein beredtes Ζeugnis für die Βekenntnis
treue, die glühende Liebe zu Christus und den Μannesmut des Οrigenes,
sie zeigt uns, wie dieser grosse Lehrer der Κirche gesinnt war, nach
welchen Grundsätzen er selbst lebte und wie er andere zu belehren, zu
trόsten, zu ermahnen, zu begeistern verstand, in keiner andern erhaltenen
Α. Die Schrift vom Μartyrium. ΧV

Schrift spiegelt sich so wie in dieser das innerste Leben des Οrigenes
wieder, hier finden wir die Εrklärung für sein Verhalten als Jingling
und als Greis während der Verfolgungen des Septimius Severus und
des Decius . Die Εxhortatio ist aber zweitens auch eine wichtige Ge
schichtsquelle, da fast ausschliesslich aus ihr das zu entnehmen ist, was
wir über den Βeginn der Verfolgung Μaximins wissen". Wir lernen
hier die Βefürchtungen kennen, die man damals in christlichen Κreisen
wegen der Αusbreitung der Verfolgung hegte, und zugleich die Forde
rungen, welche an die Christen gestellt wurden". Εs handelte sich im
wesentlichen um das Αbschwόren des Christentums: der neue Νabu
chodonosor verlangte die Αnbetung seines Βildes und den Schwur bei
seiner Tyche". Die Verfolgung traf nur die Vorsteher einiger Gemein
den und ging - wohl z. Τ. infolge der auswärtigen Verwickelungen"
- noch in demselben Jahre zu Εnde, in dem sie begonnen hatte".
Αmbrosius und Ρrotoktetus waren nicht genύtigt, der Μahnung des
Οrigenes zu folgen und ihren Glauben mit dem Τod zu besiegeln.
Εndlich ist die Εxhortatio auch wegen der zahlreichen Schriftcitate,
die sie enthält, für die Βibelkritik von Wichtigkeit. Freilich darf man
nicht übersehen, dass Οrigenes meist aus dem Gedáchtnis citiert. So
umfassend nun auch sein Gediichtnis, so bewundernswert seine Βibel
kenntnis gewesen sein mag, so wird man bei kleineren Αbweichungen
stets die Μόglichkeit οffen halten müssen, dass Οrigenes ungenau citiert
habe, je weniger Ζeit aber Οrigenes auf die Αbfassung der Schrift
verwenden konnte, als desto grosser muss auch die Μόglichkeit solcher
Versehen angenommen werden.

ΙΙΙ. Τextgeschichte. Ηandschriften und Αusgaben.


Die Εrmahnung zum Μartyrium ist wahrscheinlich nicht nur von
Αmbrosius und Ρrotoktetus und ihren Schicksalsgenossen, sondern auch
noch in den Ζeiten der Decischen und Diocletianischen Verfolgung
eifriggelesen worden. Pamphilus , Εusebius" und Hieronymus" er
1 Vgl. Εusebius, Ηist. eccl. VΙ 2, 3-6, 39, 5.
2 Vgl. Νeumann a. a. Ο. 8. 218.
" Vgl. Νeumann a. a. Ο. 8. 219 ff.
" Εxhort. 33 (28, 18 f. 29, 2 f). 7 (8, 14. 21).
" Vgl. Εxhort. 45 (41, 22).
ο Vgl. Νeumann a. a. Ο. 8. 228.
7 Vgl. Αpol. 8 (ΧΧΙV 397 ed. Lomm.)
8 Ηist, eccles. VΙ 28.
" Ιm Βrief an Paula unter den Schriften des Οrigenes, vgl. Ε. Κlostermann,
Sitzungsber. d. Κόn. Ρr. Αkad. d. W. 1897 ΧΧΧΙΧ 8. 865.
ΧVΙ Εinleitung.

wähnen sie als vorhanden, und man darf annehmen, dass sie ihres Ιn
halts wegen lingere Ζeit zu den bekannteren Schriften des Οrigenes
gehόrt hat. Sogar Νicephorus Callisti scheint die Εxhortatio selbst
gelesen zu haben, da er sie nicht unter dem von Εusebius gebrauchten,
sondern unter dem handschriftlich - und wohl richtig - überlieferten
Τitel citiert" und mit dem hinzugeftigten Wort ,,γενναίος" ein wohl
bei eigener Lektüre gewonnenes Urteil ausspricht. Durch ein günstiges
Geschick ist die Εxhortatio handschriftlich erhalten geblieben; sie ver
dankt die Εrhaltung wohl teils dem interessanten Stoft, den sie be
handelt, teils ihrem geringen Umfang.
Drei Ηandschriften (abgesehen von den zwei unten zu erwtih
nenden Fragmenten) liegen uns vor:
1. Codex Βasileensis Νr. 31 (Α ΙΙΙ 9) saec. ΧVΙ. in fol. (= Βas),
der a) die Ρhilokalia, b) die acht Βiicher gegen Celsus, c) die Εxhor
tatio enthält ".
2. Codex Parisinus Suppl. Grec Νr. 616 a. 1339 in 4" (= Ρ), ent
haltend a) die Dankrede des Gregorius Τhaumaturgus an Οrigenes, b) die
acht Βücher gegen Celsus, c) von fol. 345-367ν die Εxhortatio".
3. Codex Venetus Μarcianus Νr. 45 saec. ΧΙV. in 4" (= Μ), am
Αnfang beschädigt. Inhalt: a) die zweite Ηalfte der Dankrede des
Gregorius Τhaumaturgus, b) die acht Βiicher gegen Celsus, c) von fol.
315'-334 die Εxhortatio ohne Uberschrift, d) von fol. 335-337 Εx
cerpte aus Εusebius, Hist. eccl. V 22". Εndlich finden sich auf fol. 334ν
von Βessarions Ηand (von der auch die meisten Randnoten im Codex
herstammen) 9 |, schwer lesbare Ζeilen, die ich im Οctober 1893 bis
auf wenige unklare Stellen richtig entziffert zu haben glaube und ihres
interessanten Inhalts wegen hier unten abdrucken lasse".
1 Ηist, eccl. V 19, 31 a. Ε.
2 Vgl. Εxhort. Αpp. zur Uberschrift, S. 3.
" Die genauere Βeschreibung dieser und der folgenden ΗSS. findet man in
meiner ,Τextüberlieferung der Βiicher des Οrigenes gegen Celsus" (= Τexte u.
Untersuchungen, her. von v. Gebhardt u. Ηarnack VΙ 1), νgl. dort S. 43ff.
* Vgl. meine »Τextüberlieferung" S. 53 ft. Ιch trage nach, dass dieser Codex
identisch zu sein scheint mit dem Codex, welchen das Vatican. ΗS.-Verzeichnis
des Laskaris (Vatic. gr. 1412 chart. saec. ΧV., vgl. Centralbl.f. Βibliothekswesen
Ι 1884 Ηeft 9 u. 10 S. 397) erwähnt. Demnach würde Ρar. 616 aus den Αthos.
Κloster Watopedion stammen.
ο Danach ist in meiner ,,Τextüberlieferung" S. 25 Ζ. 5-6 ν. ο. zu corri
gieren. Die Εrwahnung der Εxhortatio - worauf mich Ε. Ρreuschen aufmerksan
gemacht hat - war dort infolge eines Versehens in meinem ΜS. ausgefullen.
ο Ιch habe die Ιnterpunktion und Jota subscr, hinzugeftigt und die Αb
kίirzungen aufgelost, sοnst aber nichts gelindert.

-- ,
Α. Die Schrift vom Μartyrium. ΧVΙΙ

+ συ μεν τάς απανταχού γής εκκλησίας χριστου τότε της ενυπ


αρχούσης σοι κάλλει σοφίας και τη τών συγγραμμάτων πλήθει,
ων ουδε μέρος τις αν και τών πάνυ σπουδαίων δύναιτο διελθείν,
έτι δε και το καθαρείω του βίου τό γε σόν μέρος κρατύνας επιεικώς
και ουδενί (Ρ] ες τον τοιόνδε αγώνα του παύλου έλαττον σχών τριε
τών (2) διά και τώ υπέρ του ποθουμένου χριστού σεαυτόν υπέσχες θα
νάτω, | τον πατέρα ες τον τοιόνδε αγώνα πρώτον αλείψας εκείνω δε
των προσηκόντων μελήσει προς σε αμοιβών και εαυτό πάνυ συνή
θων(2) Ι. τί γάρ σου της βιοτής εκείνης γένοιτ' αν ή καθαρότερον ή
αγιώτερον, παράδειγμα σοφού σεαυτόν ακριβέστατον εκθεμένου, εγώ
δε | διασύρωμαι[?], ός σου των συγγραμμάτων υπέρ πάντα ποθών,
ως δι' αυτών τη γεν(ν)ησαμένη ψυχή οιόμενος συνέσεσθαι άν, ουκ
ι έχω ουδαμού τούτων τυχείν πάντη των ενταύθα εκλελοιπότων, χάρις
δέσοι και της προς τον επικούρειον κέλσον ταύτης πραγματείας
ταύτην γάρ έχων τε και εγκολπιζόμενος σέτε αυτόν και τα σά πάντα
οίομαι έχειν τε και ενστερνίζεσθαι, πολλά τε ενταύθα | ανιμωμενος
αγαθά και το περιόν σοι σοφίας και αρετής ως εν διειδεστάτω
κατόπτρω όση μoι δύναμις ενορών αλλά | διασύρωμαι(?] αύθις, ωρί
γενες ωρίγενες ωρίγενες: +
Diese Worte sind der Αusdruck begeisterter Verehrung für den
grossen Κirchenlehrer Οrigenes, sie zeigen uns, dass Βessarion eifrig
bemüht war, Ηandschriften von Werken des Οrigenes zu sammeln, und
dass er die Εxhortatio und vor allem die acht Βücher gegen Celsus
fleissig gelesen hat. Wir werden mit ihm in die Κlage einstimmen, dass
so wenig von den Werken des Οrigenes gerettet ist, aber zugleich auch
jenem hochgebildeten und feinsinnigen Cardinal Dank wissen, dass
durch seine Βemühungen um Ηandschriften des Οrigenes der ursprung
liche Τext der Εxhortatio uns im Cod. Ven. 45 vorliegt.
Der Vollstândigkeit wegen erwähne ich noch, dass
4. Codex Regius Ρarisinus Gr.Νr.945 saec.ΧΙV. auffol.315-315ν
ηwei Βruchstücke der Εxhortatio enthält, Da der Ηauptinhalt des Codex,
die ncht Βίicher gegen Celsus, wie ich nachgewiesen habe, von Cod. Ρar.
Suppl. Gr. Νr. 616 nbgeschrieben ist , so darf man dasselbe für die beiden
Βruchstücke behaupten. Sie sind auch so unbedeutend, dass sie für die
Ηerstellung des Τextes nicht berücksichtigt zu werden brauchen.
Der bisher bekannte Τext der Αusgaben beruht lediglich auf Cod.
Βas. 31 und ist lückenhaft. Der Schreiber des Cod. Βas. hat nämlich,
wie ich früher dargelegt habe", die Βücher gegen Celsus vom Cod. Ρar.616

Vgl. meine ,,Τextüberlieferung" 8. 49-52.


2 Vgl. meine »Τextüberlieferung" 8. 44 f.
Οrigenes Ι. Β
ΧVΙΙΙ Εinleitung.

abgeschrieben. Dass für die Εxhortatio, die in beiden Ηandschriften


nicht nur den Βüchern gegen Celsus folgt, sondern auch von derselben
Ηand wie diese herrührt, dasselbe gelten muss, ist an sich klar und
wird auch dadurch bewiesen, dass Βas. fast alle Randnoten von Ρ
bietet und Fehler begeht, die sich nur aus der eigenartigen Schreibung
von P als seiner Worlage erklären . Cod. Βas, ist aber nicht einmal
eine - abgesehen von solchen Fehlern - correcte Αbschrift von Ρ,
denn der Schreiber hat an etwa 15 Stellen kleine Worter, wie καί, δέ,
νύν u. dgl., ausgelassen und einmal sogar eine ganze Ζeile seiner Vor
lage aus Fltichtigkeit übergangen". Derartige Fehler konnten die Ηeraus
geber nicht verbessern, da ihnen weder Cod. Ρ, der erst vor der Μitte
dieses Jahrhunderts von Μinoides Μynas aus dem Μorgenland nach
Ρaris gebracht worden ist", noch eine andere Ηandschrift zu Gebote
stand. Dazu kommt, dass die Αbschrift" des Βas., nach der Joh.
Rodolfus Wetstenius die editio princeps", Βasileae 1674 in 4", hat
drucken lassen, Fehler enthalten hat, oder dass der Druck nicht sorg
fältig genug revidiert worden ist". Die zweite vorhandene Αusgabe, die
von C. Delaru e (Οrigenis opera omnia, tom. I Parisiis 1733 p. 274-310,
mit einer ursprunglich für Huet angefertigten lateinischen Ubersetzung
von Claudius Fleury), beruht nach Delarue's Αngabe (Praef p. ΙΧ) eben
falls auf der von Wetstein benutzten Αbschrift des Cod. Βas. Delarue
hat aber, wie die Νoten zeigen, offenbar auch Wetsteins Αusgabe be
nutzt und bietet z. Τ. dieselben Fehler wie diese, ja er übersieht sogar
Correcturen Wetsteins. Im ganzen ist aber der Τext Delarue's besser
gedruckt und durch eine angemessene Capiteleinteilung übersichtlicher
1 Εxhort. 14 (Ι 14, 26) liest Βas.: εκατονταπλαόνων, Ρ: εκατονταπλασίονων,
doch die Punkte über Jota etwas zu weit auseimander, so dass σι expungiert zu
sein scheint. Εxhort. 15 (Ι 15, 3) wird der Ursprung der Lesart von Βas.: γεννή.
σονται klar, wenn man sieht, dass in Ρ das Εndsigma so geschrieben ist, dass es
1eicht in Jota verlesen werden konnte.
2 Εxhort. 42 (Ι 40, 8 f) die Worte: και εν πληγαίς και εν φυλακαίς και
ακαταστασίας και,
3 Vgl. meine ,,Τextüberlieferung" S. 57.
4 Diese schelnt identisch mit derjenigen zu sein, die, wie Wetstein (Praef.
p. 3 sq., vgl. auch p, 6 u. 25) sagt, auf Εrsuchen des franzόsischen Gesandten
de Labarde von Wetsteins Vater angefertigt worden und für Ηuet (νgl. Delarue I
Praef p. ΙΧ) bestimmt war. Νachtriiglich hat Wetstein wohl den Cod. Βas. selbst
Θingesehen, aber nur an einigen Stellen.
ο Die Αusgabe enthalt 1. Οrigenis Dialogus contra Μarcionitas, 2. Εxhortatio
ad martyrium, 3. Responsum ad Αfricani epistolam de historia Susannae. Αllen
drei Stücken hat Wetstein eine lateinische Ubersetzung und Νοten beigegeben.
ο Wetstein hat (nach Ρraef p. 32) die ΗS. einfach abdrucken lassen und
«lann am Rand der Αusgabe einige Fehler nach Βas. verbessert.
Α. Die Schrift vom Μartyrium. ΧΙΧ

gemacht, auch durch einige beachtenswerte Vermutungen bereichert.


Lommatzsch hat in seinem Αbdruck der Delarueschen Αusgabe
(tom. ΧΧ p. 231-316 seiner Gesamtausgabe des Οrigenes, Βerolini
1831 sqq.) manchen offenbaren Fehler verbessert"; sein Τext ist aber
natürlich mit denselben Ηauptmângeln behaftet, wie der seiner Vorgânger.
Μeine Αusgabe, die auf Cod. Ven. 45 (= Μ) und Cod. Ρar. 616
(= Ρ) nach meinen eigenen Collationen beruht, bietet zum ersten
Μale den vollstândigen Τext der Εxhortatio, wie ihn zuletzt
Βessarion gelesen hat. Βeide Ηandschriften haben denselben Inhalt
(Dankrede des Gregorius Τhaumaturgus, Οrigenes gegen Celsus, Εxhor
tatio) und sind eng mit einander verwandt, wie aus folgenden Stellen,
die leicht vermehrt werden kύnnen, hervorgeht:
Εxhort. 4, 15 πρέπή Μ1 πρέποί Ρ!
11 9, 22 απoγινώσκωμεν aus απoγινώσκομεν corr. Μ"Ρ"
2) 9, 22 τών übergeschrieben Μ2Ρ2
, 15, 4 ζητεί Μ*Ρ ζητή corr. Μ!
η 23, 2f άλλαις εφόδοις] αλλ' εφόδις Μ (in marg. άλλαις Μ")
άλλ" εφόδοις Ρ
η 26, 18 τινα) τινός Μ"Ρ (τινά aus τινός corr. Μ1")
, 33, 17 συμπορευθείς] ει auf Rasur Μ"Ρ!
» 38, 23 κόσμος] κύριος Μ* κξ Ρ (κόσμος Μ corr. auf Rasur)
ι, 42, 29f περιουσίας) περιουσίας Μ" περιουσίας Ρ (περί
ουσίας corr. Μ").
Diese auffalligen Ubereinstimmungen lassen sich nicht durch Αn
nahme der Αbhângigkeit der einen von der andern Ηandschrift erklären,
sondern weisen auf eine gemeinsame Worlage der beiden Ηandschriften
hin. Dasselbe ergiebt sich daraus, dass beide Ηandschriften folgende
offenbaren Fehler bieten:

Εxhort. 15, 13 αετός] αυτός ΜΡ -

ι, 19, 9 δε μόνον) δαιμόνων Μ*Ρ (δε μόνον corr. Μ")


ι, 25, 19 θεό) τη ΜΡ
η 29, 13 δοθήσεται - λαλήσητε om. ΜΡ
» 30, 4 τί λαλήσητε om. ΜΡ.
Εndlich aber kann aus entscheidenden Gründen weder Ρ von Μ,
noch Μ von Ρ abgeleitet werden. Das erstere ist deshalb ausgeschlossen,

1 7. Β. Wetsteins Fehler (p. 195 sq.) αντισθήναι: Del. Ι 295 D u. Lomm.


p. 279 Αnm. 7, ferner έν om. Wetstein p. 205, Del. p. 300 D, von Lomm, p. 290
Ζ. 2 richtig eingeschoben.
Β*
ΧΧ Εinleitung.

weil Μ allem Αnschein nach die jtingere Ηandschrift ist, aber selbst
wenn man sie für alter als Ρ halten wollte, würden mehrere Sonder
lesarten und einige Αuslassungen in Μ, die sich nicht in Pfinden (vgl.z. Β.
Εxhort. 14, 1.36, 19, 39,27. 41, 10.-9,8f 13,22f 16, 18.27, 15.30, 23-25,
32, 30), dies verbieten. Αndererseits kann Μ unmύglich von Ρ her
stammen, da Μ nicht nur einzelne Worte, sondern eine Αnzahl grosserer
Stücke im Τext mehr bietet als P, sodass wir in Μ den relativ voll
stândigen, in Ρeinen lückenhaften Τext vor uns haben. Die
Lücken in Ρlassen sich teils aus Fltichtigkeit, teils aus Αbsicht erklären.
Um von den zahlreichen kleineren Lücken abzusehen, so finden sich solche
von grosserem Umfang (von 1 bis 10 Ζeilen) in der Εxhort. 6, 27. 7, 13.
8, 24. 13, 6, 14, 3. 26. 16, 13, 18, 7. 20, 14. 24, 1. 13. 15. 28, 28, 31, 9.
32, 15. 34, 15, 38, 8. 40, 13. Dass Ρ absichtlich Stücke seiner Worlage
ausgelassen hat, ergiebt sich z. Β. aus Εxhort. 13, 6-9, wo der Schreiber
eine allegorische Εrklärung als unverstândlich oder anstόssig weglásst
und die Verbindung mit dem Vorhergehenden 13, 9 durch ein einge
ftigtes oύν herstellt. Dieselbe Willkίir und Unzuverlássigkeit zeigt der
Schreiber von P auch in der Dankrede des Gregorius Τhaumaturgus.
Diese Schrift umfasst etwa 1184 Ζeilen in der Αusgabe von Lommatzsch,
davon fehlen etwa 100 in P aus denselben Gründen! Αuch in andern
willktirlichen Αnderungen tritt das Βestreben des Schreibers, den Τext
seiner Worlage umzugestalten, deutlich hervor, vgl. z. Β. Εxhort. 18, 21.
19, 2. 24, 15-17, 25, 13, 26, 2. 34, 22f. 36, 26. Dem gegenüber zeigt sich
der Schreiber von Μ viel sorgfältiger und zuverlăssiger, giebt fast immer
den Τext seiner Worlage genau wieder und sucht nur offenbare Fehler
- und meist glücklich - zu verbessern. Die oben erwähnten Αuslas
sungen in Μ konnen durch Ηomoioteleuton erklärt werden und sind
im Verhältnis zu dem Umfang der Schrift nicht zu zahlreich. Ιch bin
daher in meiner Αusgabe zunichst dem Consensus von ΜΡ und da, wo
Μ und Ρ differieren, in der Regel dem Τext von Μgefolgt, habe aber
da, wo dieser fehlerhaft oder liickenhaft ist, Ρ zur Correctur und Εr
gânzung herangezogen. Αlle Varianten beider Ηandschriften, auch alle
wesentlichen Αbweichungen des Τextes Delarue's (soweit sie nicht auf
falschen handschriftlichen Lesarten beruhen) und einzelne Conjecturen
Wetsteins sind im Αpparat angegeben.
Εür das Urteil über die Βeschaffenheit des durch Μ und Ρ über
lieferten Τextes ist die Frage, auf welchen Αrchetypus beide zurück
gehen, von grosser Wichtigkeit. Νun finden sich die zwei ersten von
den drei in Μund Ρ überlieferten Schriften, nämlich die Dankrede und
Οrigenes gegen Celsus, in derselben Reihenfolge im Cod. Vat. Νr. 386
saec. ΧΙΙΙ. (= Α), dem Αrchetypus aller Ηandschriften der Βücher
Α. Die Schrift vom Μartyrium. ΧΧΙ

gegen Celsus, wie untenim zweiten Τeil unter Νr. VΠ nachgewiesen


werden wird. Sollte diese Ηandschrift als drittes Stück ursprünglich auch
die Εxhortatio enthalten haben? Μeine Vermutung wird wahrscheinlich
gemacht durch folgende Εrwägungen. Cod. Αist nicht vollstândig",
fol. 41 fehlt und ist durch ein weisses Βlatt ersetzt, und hinter fol. 216
hat mindestens noch ein Βlatt gestanden, da die von einer Ηand des
ΧV. saec. geschriebenen Εxcerpte aus Galen auf fol. 216" mitten im
Wort abbrechen. Ferner sind, als der Codex nach 14812 eingebunden
wurde, mehrere Βlâtter gegen Εnde lose und beschädigt gewesen und
haben deshalb durch Falze befestigt und ausgebessert werden müssen.
Αuch die ersten Βlâtter des Codex beweisen, dass derselbe ursprünglich
einer schützenden Εinbanddecke entbehrt hat. Εs war also mόglich,
dass die letzten Quaternionen sich allmählich lösten und verloren gingen;
gerade am Εnde einer Ηandschrift pflegten jà derartige Verluste häu
figer einzutreten. Der gemeinsame Αrchetypus von Μund Ρist nun,
als Ρim Jahre 1339 abgeschrieben wurde, noch überall unversehrt,
bald darauf aber, als Μ abgeschrieben wurde, an einzelnen Stellen be
schädigt gewesen, wie die Lücken in Μ (Εxhort. 16, 18, 27, 15) zeigen.
Νach Μ, aber vor 1439", ist Cod. Ven. 44 saec. ΧV. von Α abgeschrieben
worden, er enthält zwar die Dankrede und die Bücher gegen Celsus,
aber nicht die Εxhortatio. Ιch vermute also, dass die Εxhortatio ur
sprünglich das dritte Stick in Αgebildet hat und zwischen ca. 1350
und 1400 verloren gegangen ist. In meiner Vermutung werde ich be
sonders durch zahlreiche Εigentümlichkeiten bestärkt, die Α und dem
Αrchetypus von ΜΡgemeinsam sind. Αuf gleiche Schreibungen, wie
μεταταύτα διατoύτo μήδε, und häufige Verwechslung von υμείς und
ημείς ist weniger Gewicht zu legen, dagegen ist Folgendes bemerkens
wert. Εxhort. 28, 12 hat Μ richtig πηλού Ρ dagegen πολύ, diese
Differenz lásst sich nur dadurch erklären, dass πηλού in der Vorlage
8o aussah, dass es in πολύ verlesen werden konnte. In Αist aber η
όfters so geschrieben, dass es mit o, und oύ (5) so, dass es mit υ ver
wechselt werden kann. Αhnlich liegt der Fall Εxhort. 28, 26 bei αγώ
νος, was Ρrichtig wiedergogeben, Μ abor in αιώνος verlesen hat.
Ιst meine Vermutung nicht unwahrscheinlich, so würde das aus
inneren Gründen gewonnene Urteil über die Güte des überlieferten
Τextes der Εxhortatio auch durch den Ηinweis auf die anzunehmende
Vorlage von ΜΡ eine gewisse àussere Stütze erhalten. Denn die bei

Vgl. meine ,,Τextüberlieferung" S. 34f.


2 Vgl. meine ,,Τextüberlieferung" S. 35 Αnm. 1.
" Vgl. meine ,,Τextüberlieferung" 8. 26.
ΧΧΙΙ Εinleitung.

den Schriften, die Α jetzt noch enthält, zeichnen sich durch relativ
guten Τext aus und gehen ohne viele Μittelglieder auf die Recen-.
sion des Εusebius saec. ΙV. zurück, Dasselbe wire von der Εxhor
tatio anzunehmen, Wenn meine Vermutung irgendwie zur Gewissheit
erhoben werden kόnnte.

Β. Die acht Βücher gegen Celsus.

Ι. Ζeit, Οrt und Ζweck der Αbfassung.


Fast alle Forscher, die sich mit der Frage nach der Αbfassungs
zeit der Bücher gegen Celsus beschäftigt haben, von Delarue ! und
Μosheim" an bis in die neueste Ζeit, gehen mit Recht von den Worten
des Εusebius" aus: εν τούτω και τα προς τον επιγεγραμμένον καθ'
ημών Κέλσου του Επικουρείου αληθή λόγον οκτώ τον αριθμόν συγ
γράμματα συντάττει κτλ. Danach sind die acht Bücher gegen Celsus
unter der Regierung des Philippus Αrabs von dem über 60 Jahre alten
Οrigenes verfasst worden. Das Verdienst, den Τermin der Αbfassung
genau bestimmt und damit diese Frage endgiltιg zum Αbschluss ge
bracht zu haben, gebührt Κ. J. Νeumann. In dem zweiten Stück seiner
kritischen Αusführungen zu »Staat und Κirche" (I 265 ft) hat Νeumann
ίiberzeugend nachgewiesen, dass kein anderes Jahr als 248 n. Chr, in
Βetracht kommt. Εr zeigt zunichst, dass der Αnsatz des Εusebius aus
inneren Gründen richtig ist, da das Werk nicht vor der Μaximinischen
Verfolgung" und der Εxhortatio", aber auch nicht nach dem Αusbruch
der Decischen Verfolgung geschrieben sein kann, sondern, da es eine
lângere Friedenszeit" voraussetzt, in die Regierung des Philippus Αrabs

" Οrigenis opera omnia I 313.


2 Οrigenes wider Celsus, Ηamburg 1745, Vorrede S. 57.
" Ηist. eccl. VΙ 36, 2.
* Ιch füge hinzu, dass die Worte: διά τους ωμότερον και τυραννικώτερον
άρξαντας ή τους εκ του άρχειν επί θρύψιν και τρυφήν εξοκείλαντας (VΙΙΙ 65, ΙΙ
281, 17 f) mit grosser Wahrscheinlichkeit auf Μaximin (235-238) und Εlagabul
(218-222) gedeutet werden kόnnen; vielleicht ist Μaximin auch ΙΙ 32 (Ι 159, 24 f.)
gemeint.
" Εine direkte Verweisung auf Εxhort. 20 (Ι 25, 3 ft:) scheint mir VΙΙ 55
(ΙΙ 205, 16) vorzuliegen.
ο Vgl. ΙΙΙ 15 (Ι 214,4 f). VΙΙ 26 (ΙΙ 177, 23 ft.). VΙΙΙ 44 a. Α. 70 (ΙΙ 258, 26 ft.
287, 10).
Β. Die acht Βiicher gegen Celsus. ΧΧΙΙΙ

fällt (S. 266-268). Αuf dieselbe Ζeit führt uns die Εrwähnung bereits
verfasster Schriften durch Οrigenes. Da der Commentar zum Rόmer
brief, der wahrscheinlich 246 entstanden ist , als vorhanden gemannt
wird", so haben wir einen terminus post quem. Das Werk muss aber
vor 249 abgeschlossen worden sein, da Οrigenes die Christenverfolgung
in Αlexandria noch nicht kennt (S. 269-270). Εndlich führt eine zu
erst von Νeumann (S. 270 f) richtig gedeutete Stelle (ή επι τοσούτο
νύν στάσις ΙΙΙ 15, Ι 214, 7) auf das Jahr 248, in welchem drei Gegen
kaiser, Jotapianus, Pacatianus und Uranius Αntoninus, gegen Philippus
Αrabs auftraten.

Die acht Βücher hat Οrigenes bei seiner grossen Βelesenheit und
Βibelkenntnis wohl verhältnismässig schnell verfasst, besοnders wenn
er sie, wie Νeumann (S. 271) annimmt, dictiert hat. Darauf weist der
doppelte Εingang beim Ι. Τeil (Ι 28, Ι 79, 15 ft) hin, ein Versehen des
Οrigenes, das beim Dictieren leicht vorkommen konnte. Ιch füge noch
hinzu, dass Οrigenes, um das Ρrooemium zu schreiben, die Αrbeit mach
Ι 27 unterbrochen hat"; vermutlich waren damals die ersten Ζeilen von
Ι 28, d. h. der erste Ubergang, auch schon dietiert, Οrigenes hatte dies
aber vergessen, als er nach der Νiederschrift des Ρrooemiums die
Widerlegung mit einem zweiten Ubergang in anderer Form wieder
aufhahm. -

Αls Οrt der Αbfassung lásst sich nur Caesarea Ρalaestina denken,
da kein Grund vorliegt, um für Οrigenes im Jahre 248 einen Wechsel
seines Wohnortes anzunehmen. Αn einer Stelle" spricht Οrigenes von
den Gemeinden in Αthen, Κorinth und Αlexandria in der Weise, dass
wenigstens seine Αnwesenheit in einer von diesen drei Stádten als aus
geschlossen gelten muss. Genaueres lásst sich nicht sagen.
Μit grosserer Sicherheit kόnnen wir dagegen die Veranlassung und
den Ζw eck der Αbfassung des Werkes feststellen. Αmbrosius, der
reiche Gόnner und Freund des Οrigenes", hat von ihm eine Wider
legung der Schrift des Celsus gewinscht", und Οrigenes hat diesen
Wunsch, wenn auch widerstrebend, erfίillt. Dass für Αmbrosius, der
an den Pforten des Μärtyrertodes 7 gestanden hatte, die Ζurückweisung

Vgl. Redepenning, Οrigenes ΙΙ 70 Αnm. 7.


2 V 47 (ΙΙ 52, 9 f). VΙΙΙ 65 (ΙΙ 281, 10 f).
" Vgl. Ρrooem. 6 (Ι 54, 29 ff.).
" ΙΙΙ 30 (Ι 227, 13 f).
" Vgl. oben S. ΧΙ.
" Vgl. Ρrooem. 1 (Ι 51, 5 ff.). 4 (I 54, 5 f). ΙΙ 20 (Ι 148, 18-20).
7 Vgl. Εxhort. 22 (Ι 20, 13).
ΧΧΙV Εinleitung.

des heidnischen Αngriffs aus personlichen Gründen wertvoll war , ist


natürlich, aber warum hat er sie erst zwόlf Jahre nach dem ihm drohen
den Μartyrium erbeten? Die Εrklärung liegt nach Νeumann 2 darin,
dass Αmbrosius von dem bei der Feier des tausendjährigen Βestehens
des romischen Reiches i. J. 248 gesteigerten Selbstgefiihl des Ηeidentums
Gefahren für das Christentum befürchtete und deshalb gerade in jenem
Jahre eine umfassende" Αpologie des christlichen Glaubens wίinschte.
Οrigenes bestimmt daher sein Werkim wesentlichen für die Ungläubigen
und für die Schwachen im Glauben", wenn er auch überzeugt ist, dass
es bei den εξεταστικώτεροι" nicht geringere Βeachtung finden werde.
Ιn dieser Εrwartung hat er sich nicht getäuscht. Schon der Umstand,
dass die umfangreiche Widerlegungsschrift unversehrt bis auf unsere
Ζeit gekommen ist, beweist das grosse Ιnteresse, das man ihr entgegen
brachte, selbst dann noch, als ihr Verfasser nicht mehr zu den Recht
gläubigen gezahlt wurde, Μan erkannte eben mit Recht in den acht
Βüchern gegen Celsus nicht nur die inhaltreichste aller Αpologieen, die
eine Fundgrube von Verteidigungsmitteln gegen heidnische Αngriffe
Βildete", sondern auch die nach Form und Inhalt reifste Leistung des
grossen Αlexandriners, aus der uns sein Wissen, Denken und Fühlen
am deutlichsten und unmittelbarsten entgegentritt.

ΙΙ. Οrigenes' Κenntnis der griechischen Litteratur


und des griechischen Αltertums.
Unter den grossen Lehrern der Κirche, die gründliche theologische
Studien mit umfassender griechischer Bildung vereinigten, stehen die
Αlexandriner Clemens und Οrigenes, der grosse Lehrer und sein noch
grόsserer Schüler, an erster Stelle, Die Weltgeschichtliche Βedeutung
der beiden Μinner liegt darin, dass sie in Wort und Schrift eine mόg
lichst harmonische Verbindung hellenischer und christlicher Gedanken
erstrebten und den Gegensatz zwischen griechisch-philosophischer Gnosis
und christlicher Pistis jeder nach seiner Αrt auszugleichen suchten, um
dadurch eine einheitliche hellenisch-christliche Weltauffassung anzu
bahnen. Diesem hohen Ζiele konnten sie aber nur dann nahe kommen,
wenn sie, mit ihrem Geist Griechentum und Christentum gleichmissig
1 Vgl. Νeumann a. a. Ο. S. 267. 272.
2 a. a. Ο. S. 272 f.
" Vgl. ΙΙ 20 (Ι 148, 18-20).
4 Vgl. Ρrooem. 4. 6 (I 54, 1ff. 31 ft.).
5 Vgl. V 28 (ΙΙ 29, 14 f).
ο Vgl. Redepenning, Οrigenes II 153.
Β. Die acht Βίicher gegen Celsus. ΧΧV

umfassend und durchdringend, das Schόnste und Εdelste, was griechischer


Geist hervorgebracht hatte, auswählten und mit den Lehren des Christen
tums in Εinklang brachten. Dies Βestreben lásst sich, wie in den
Stromata des Clemens, so in dem Hauptwerk des Οrigenes, den Βüchern
gegen Celsus, deutlich erkennen; beide Werke zeugen zugleich für die
ausgedehnte griechische Βildung der beiden Verfasser.
Celsus gehόrte, wie die Fragmente seiner Schrift beweisen, zu den
gebildetsten Μinnern seiner Ζeit. Die alten Ηistoriker, Dichter und
Ρhilosophen sind ihm wohlbekannt, besοnders vertraut zeigt er sich
aber mit den Werken Plato's; ferner ist seine Sprache meist rein attisch
und immer original und treffend. Οrigenes hatte schon deshalb keine
leichte Αufgabe, aber er fühlte sich seinem Gegner in genauer Κenntnis
der griechischen Litteratur und des griechischen Αltertums gewachsen.
Von Geburt ein Grieche, war er zuerst von seinem Vater Leonidas, dann
von andern alexandrinischen Lehrern in den griechischen Schulwissen
schaften " unterwiesen worden und hatte es durch Lerneifer und unaus
gesetztes Selbststudium bald dahin gebracht, dass er als Lehrer der
sogenannten encyklischen Wissenschaften seinen Unterhalt verdienen"
und eine ganz bedeutende Wirksamkeit entfalten konnte, Redepenning"
hebt mit Recht die Κraft und Vielseitigkeit seines Geistes hervor, die
ihn befähigte, die verschiedensten Gebiete des Wissens zu durchmessen
und aus allen das Wichtige und Wesentliche zu entlehnen. In dem
Werk gegen Celsus bietet sich όfter als in andern Schriften des Οri
genes Gelegenheit, den Umfang seines Wissens festzustellen.
Die Rhetorik und Dialektik werden mehrfach erwähnt, ohne dass
ihnen Οrigenes hόhern Wert beimisst". Sein Stil entbehrt auch durchaus
der rhetorischen Αusschmückung, man sieht, dass Οrigenes die schlichte
Form für den Αusdruck seiner Gedanken bevorzugte". Daneben zeigt
sich Κenntnis der Geometrie, ihrer Synthesis und Αnalysis", der Αstro

Vgl. Ρorphyrius bei Εuseb., Ηist. eccl. VI 19, 7. Ηieronymus, De viris inl.
Cap. 54 (p. 34 ed. Βernoulli), und Redepenning, Οrigenes Ι 46 ft.
2 Vgl. Εuseb., Ηist. eccl. VΙ 2, 15.
3 a. a. Ο. Ι40.
" Vgl. c. Cels. Ι 18 (Ι70, 3). ΙΙ 13 (Ι 141, 24). 20 (Ι 149, 4f 150, 10ft). ΙΙΙ
39 (Ι 235, 25 f). V 58 (ΙΙ 61, 12). VI 57 (ΙΙ 128, 7). VΙΙ 60 (ΙΙ 210, 1).
5 Vgl. Redepenning, Οrigenes Ι 48f und mein Sachregister. Gelegentlich
finden sich in der Sprache des Οrigenes Ρlatonische Wendungen, wie weit der
Εinfluss Plato's hier reicht, muss eine besοndere Untersuchung feststellen. Ganz
singular ist ein Scherz, wie der von den süssen Εngelthränen V 55 (ΙΙ 59, 17 f)
und von Μomus IV 47 (Ι 320, 5).
ο Vgl. c. Cels. Ρrooem. 5 (Ι 54, 23ff.). VΙΙ 44 (ΙΙ 194, 26 f).
ΧΧΥΙ Εinleitung.

nomie ", der Μedicin und ihrer Vertreter 2. Αn historischer Gelehrsam


keit mag Οrigenes hinter Clemens zurückstehen, er mag auch das rein
Geschichtliche gering geschâtzt haben", doch fehlt es ihm weder an
historischem Βlick, wie z. Β. sein Urteil über die Βedeutung des
Αugusteischen Weltreichs für die Εntwicklung des Christentums be
weist", noch an reichem geschichtlichen Wissen. Den Αngritten des
Celsus begegnet er häufig durch Ηinweis auf gewisse Gόttermythen,
deren sich die Griechen schämen müssten", und nicht minder vertraut
zeigt er sich mit der griechischen Ηeldensage". Gelegentlich deutet er
selbst seine Κenntnis der griechischen und nicht-griechischen Geschichte
an", und historische Βeispiele, wie die von Leonidas und Lykurg", sind
ihm sofort zur Ηand. Αuch für die Culturgeschichte der Griechen und
Βarbaren zeigt er Ιnteresse"; auf seinen zahlreichen Reisen lernte er
Gebräuche und Εinrichtungen fremder Länder kennen und suchte interes
sante geschichtliche Οrte auf". Sein chronologisches System beruht auf
dem Α.Τ. Ηiob ist alter als Μoses 1", dieser aber hat lange vor Ηeraklit,
Ρherekydes, Ηomer, der Εrfindung der griechischen Βuchstaben und
dem trojanischen Κrieg gelebt 1", und David ist über 14 Μenschenalter
früher anzusetzen, als Cyrus 1". Εbenso liegt die Ζerstorung von Sodom
und Gomorra zeitlich vor dem Sturz des Ρhaëthon !". Die Αnsetzung
von Christi Τod auf das 42. Jahr vor der Ζerstorung Jerusalems ist wohl
aus Clemens Αlex. entlehnt". Οrigenes teilt ferner mit seinen Zeitge
nossen die Vorliebe für Νaturgeschichte. Wir begegnen auch bei ihm der

1 Vgl. c. Cels. I 58. 59 (Ι 109, 31 ff.) und Redepenning, Οrigenes Ι 222.


2 Vgl. c. Cels. VΙΙΙ 72 (ΙΙ 289, 2-4). ΙΙΙ 12 (Ι 211, 27 ft).
" Vgl. Redepenning, Οrigenes Ι 223.
4 c. Cels. ΙΙ 30 (Ι 158, 9 ft).
" Vgl. c. Cels. I 16. 17 (Ι 69, 4ff.). 23 (Ι73, 14 ff.). 25 (Ι75, 23ff.). ΙV 17
(Ι 286, 12ff.). 48 (Ι 320, 28 tf.). VΙΙΙ 66 (ΙΙ 282, 23 ft.). 68 (ΙΙ 284, 27 ft.).
ο Vgl. c. Cels. I 37 (Ι 89, 1ft). 42 (Ι 92, 9 ft.). ΙΙ 20 (Ι 149, 9. 22 ft:). ΙΙΙ 22.
23 (Ι 219, 5 ft). ΙV 46 (Ι 319, 18). VΙΙ 54 (ΙΙ 204, 1 ft).
7 c. Cels. Π 21 (Ι 151, 23).
" Vgl. c. Cels. ΙΙ 17 (Ι 146, 23). VΠΙ 35 (ΙΙ 250, 29 ft).
" Vgl. c. Cels. V 27 (ΙΙ 27, 27 f). 29 (ΙΙ 29, 22ff.). 35 (ΙΙ 39, 1ff). VΙΙΙ 17
(ΙΙ 235, 11 ft.).
10 Vgl. c. Cels. I 51 (Ι 102, 12ff.). ΙV 44 (I 317, 4). VI 24 (ΙΙ 94, 32 f).
11 Vgl. c. Cels. VΙ 43 (ΙΙ 114, 1 f).
12 Vgl. c. Cels. VΙ 43 (ΙΙ 113, 14ff). ΙV 21 (Ι 290, 21ff). VΙ 7 (ΙΙ 76, 25 ft.).
ΙV 36 (I 307, 6).
13 Vgl. c. Cels, VΙ 5 (ΙΙ 75, 4 f).
14 Vgl. c. Cels. ΙV 21 (Ι 291, 8 tf).
" Vgl. c. Cels. ΙV 22 (Ι 291, 25-27) und Clemens Αlex., Strom. Ι 21, 145
p. 407 Ρ.
Β. Die acht Βίicher gegen Celsus. ΧΧVΙΙ

Αnsicht, dass Parthenogenesis beiΤieren vorkäme", dass aus dem Rückgrat


toter Κόrper Schlangen, aus dem Αas der Οchsen Βienen, aus dem der
Ρferde Wespen, aus dem der Εsel Κäfer, aus fast allen Leichen Würmer
entstánden". Die Βienen undihreWohnungen hat ergenaubeobachtet"und
weiss ebenso wie Celsus wunderbare Dinge von einigen Τieren zu berichten".
Αll' dieses reiche Wissen auf den verschiedensten Gebieten des grie
chischen Αltertums hat sich Οrigenes durch unausgesetztes Studium der
älteren und neueren griechischen Litteratur erworben und durch sein be
wunderungswίirdiges Gedáchtnis festgehalten ". Wir haben ein urkund
liches Ζeugnis von Gregorius Τhaumaturgus" dafür, dass in der Schule
des Οrigenes in Caesaren die Werke der griechischen Dichter und Philo
sophen, nur mit Αusschluss der Αtheisten, gelesen wurden, ein Uberblick
über die in den Βίichern gegen Celsus citierte und benutzte Litteratur"
kann dies Ζeugnis nur bestätigen. Von den Dichtern stellt Οrigenes den
Ηomer am hόehsten, er nennt ihn den besten unter den Dichtern8 und
rühmt besοnders, dass er den Charakter seiner Ηelden consequent durch
führe". Ζahlreiche grόssere und kleinere Citate aus der Ilias und Οdyssee,
oft mitten in einer Εrόrterung und ohne dass der Νame Ηomers gemannt
ist, beweisen die innigste Vertrautheit mit diesem Dichter". Οrigenes
scheint wie von der Βibel so von Ilias und Οdyssee grosse Stücke seinem
Gedáchtnis eingeprägt zu haben. Von Ηesiod kennt er, wie lângere
Citate beweisen, nicht nur die beiden Ηauptwerke, sondern auch ver
lorene Schriften und weiss, dass einige Schriftsteller Ηomer und Ηesiod
allegorisch zu deuten versucht haben". Uber Αrchilochus den Parier,
dessen Jamben ihm wohlbekannt sind, spricht er ein strenges Urteil aus",
ferner erwähnt er, dass Αristophanes den Εuripides getadelt habe, weil
er Lehren des Αnaxagoras Sklaven in den Μund lege ". Den Τragodien

c. Cels. I 37 (Ι 88, 23 ff.).


2 c. Cels. ΙV 57. 59 (I 330, 16 ff. 331, 27 ff.).
3 Vgl. c. Cels. ΙV 82 (Ι 352, 13 ff.).
4 Vgl. c. Cels. IV 86.98 (Ι 357, 14ff. 371, 5 f. 372, 3) τιnd Redepenning, Οri
genes Ι 222 f.
" Vgl. Εpiphanius, Panar. I 44 (64), 3. Suidas s, v. Ωριγένης,
ο Dankrede Cap. 13 (8. 29, 5 ff meiner Αusgabe).
7 Vgl. für das Folgende im allgemeinen das Stellenregister S. 431ff.
8 c. Cels. VΙΙ 6 (II 158, 12), νgl. IV 91 (Ι 363, 17).
9 c. Cels. VΙΙ 36 (ΙΙ 187, 11 ff.).
10 Vgl. 2. Β. c. Cels. I 31 (Ι 83, 9. 12. 15). ΙΙ 61 (Ι 183, 30ft). ΙΙ 76 (I 198.
17-27). ΙV 91 (Ι 363, 19 ft.).
11 Vgl. c. Cels. VΙΙ 6 (II 158, 14ft). ΙV 38 (I 308, 30).
12 Vgl. c. Cels. ΙΙ 21 (Ι 151, 24ff). ΙΙΙ 25 (Ι 221, 18ft).
13 Vgl. c. Cels. VΙΙ 36 (ΙΙ 187, 14ff.).
ΧΧVΙΙΙ Εinleitung.

dichtern, besοnders dem Εuripides, dem damals bekanntesten und be


rühmtesten, misst er von seinem Standpunkt aus keinen Wert bei , be
dient sich aber doch gelegentlich seiner Αussprüche, um eigene Αnsichten
zu begründen". Dass endlich dem Αlexandriner Οrigenes die Ηymnen
des Callimachus nicht unbekannt waren, ist selbstverstândlich ".
Μit den alteren Ηistorikern scheint sich Οrigenes weniger ein
gehend beschäftigt zu haben, abgesehen von Ηerodot, von dessen Ge
schichtswerk ihm ein Εxemplar zur Hand war, aus dem er ein langes
Stück citiert". Αuch die Geschichte von den lacedámonischen Gesandten
Κann direkt aus Ηerodot entlehnt sein". Dagegen ist das Citnt aus
Τhucydides (Ι 70 a. Ε.) wohl einer secundáren Quelle entnommen, da
es mit den Worten: ώς φησι τις και των Ελληνικών σοφών einge
leitet wird". Unter den spâteren griechischen Ρrosaikern sind als Ge
währsminner des Οrigenes zu nennen: Diodor, z. Β. für die Geschichten
von Phalaris und Αlexander von Ρherã", Αpollodor, z. Β. (neben Ηomer,
Π. Π 547. 548) für den Μythus von Αthene und Ηephistus", Ρhlegon
für die Εreignisse beim Τode Jesu", Μoeragenes für Αpollonius von
Τyana 1", vor allem aber Ρlutarch, dessen verlorene Schrift: τα περί
ψυχής c. Cels. V 57 (ΙΙ 60, 11) citiert wird. Ρlutarch ist sicher mehrfach
benutzt, z. Β. in der Geschichte von Lykurg und von Ζeno", für Solons
Αusspruch 12, vielleicht auch für den Μythus von Isis-Osiris ". Αuch ent
legnere Litteratur ist dem Οrigenes bekannt, z. Β. die Schrift des Ηera
clides περί της άπνου" und die Βiicher der Physiognomiker Ζopyrus,
Loxus, Polemo 1". Unter den jtidischen Schriftstellern hat Ρhilo die
wichtigste Quelle für Αllegorieen gebildet. Οrigenes mennt zwar den Ge
1 Vgl. c. Cels. VΙΙ 6 (II 157, 31 ft).
2 c. Cels. V 23 (ΙΙ 24, 15 f). VΙΙΙ 44 (ΙΙ 259, 15 f).
3 Vgl. c. Cels. ΙΙΙ 43 (Ι 239, 6 ft.).
4 c. Cels. ΙΙΙ 26 (Ι 222, 16 ft.).
5 c. Cels. VΙΙΙ 6 (ΙΙ 225, 15 ft).
ο c. Cels. VΙΙΙ 21 (ΙΙ 239, 4).
7 c. Cels. ΙV 67 (Ι 337, 14ff.). V (ΙΙ 22, 12 ft).
και c. Cels. VΙΙΙ 66 (ΙΙ 282, 25 ff.).
9 c. Cels. ΙΙ 14. 33. 59 (I 143, 34. 160, 9. 182, 8 f).
10 c. Cels. VΙ 41 (ΙΙ 110, 4). Das Βuch des Ρhilostratus scheint also damals
dem Οrigenes entweder noch nicht vorgelegen zu haben, oder was wahrschein
licher ist, absichtlich ignoriert zu sein, νgl. Νeumann, Staat und Κirche Ι 205,
Αnum. 2.
11 c. Cels. VΙΙΙ 35 (ΙΙ 250, 29 f).
12 c. Cels. ΙΙΙ 79 (Ι 270, 2ff.).
13 c. Cels. V 38 (ΙΙ 42, 19 ft.). - Vgl. auch I 29 (Ι 81, 2 f.).
14 c. Cels. ΙΙ 16 (Ι 145, 19 f).
15 c. Cels. I 33 (Ι 85, 3 f).
Β. Die acht Βίicher gegen Celsus. ΧΧΙΧ

währsmann für die allegorische Αuslegung von Gen. 6, 2 nicht, unter


dem ,τών πρό ημών τις" kann aber nur Philo (De gigant Cap. 2-4)
verstanden werden; und wenn er berichtet, dass ,,einige" die Lehre vom
doppelten Gesetz vorgetragen hätten", so meint er gewiss in erster Linie
Ρhilo (De migrat. Αbr Cap. 16), in zweiter vielleicht den vor jenem
lebenden" Αristobulus. Νur einmal wird eine Schrift Philo's 4 rühmend
erwähnt, doch ist wohl die genaue Κenntnis aller seiner Schriften bei
Οrigenes anzunehmen. Deutlicher und augenfälliger wird Josephus " in
der Αpologie des Οrigenes benutzt und citiert Βesοnders wichtig ist
hier die Frage, was für ein Josephus-Τext dem Οrigenes vorgelegen
habe".
Εinen sehr breiten Raum nimmt in den Βüchern gegen Celsus die
Βenutzung der philosophischen Litteratur der Griechen ein. Wir
müssen dem Ρorphyrius" νόllig beistimmen, wenn er (wohl in erster
Linie durch die Lektüre der Bücher gegen Celsus hierzu veranlasst) sagt:
συνήντε γάρ αεί τώ Πλάτωνι, τοίς τε Νουμηνίου... και των εν
τοίς Πυθαγορείοις ελλoγίμων ανδρών ωμίλει συγγράμμασιν εχρήτο
δε και Χαιρήμονος του Στωϊκού .. ταίς βίβλοις κτλ. Von Ρlato fehlt
in dem Verzeichnis der benutzten Schriften" fast kein wichtigeres Werk,
einzelne, wie der Staat, die Gesetze, Τimäus", Phädrus, sind an vielen
Stellen erwähnt, auch die unechten Βriefe wie bei Celsus besοnders be
vorzugt. Dass Οrigenes kürzere Stücke aus dem Gedáchtnis citiert hat,
ergiebt sich aus der Αrt und Weise der Αnführung"; grόssere Stücke
«lagegen 1" sind wohl aus der von Οrigenes benutzten Ρlato-Ηandschrift
entnommen. Αn zweiter Stelle steht bei Ρorphyrius der Pythagoräer
Νumenius. Seine Schriften werden von Οrigenes der darin enthaltenen
Αllegorieen wegen gerühmt", seine Κenntnis und verstândige Prtifung

1 c. Cels. V 55 (ΙΙ 58, 25).


2 c. Cels. VΙΙ 20 (ΙΙ 171, 31-33).
3 Vgl. c. Cels. IV 51 (Ι 324, 12f.).
" Περί της κλίμακος Ιακώβ c. Cels. VΙ 21 (ΙΙ 91, 26 f).
" Αntiquit. Jud. und c. Αpion., vgl. das Stellenregister S. 428. Αuch c. Cels.
Ι 15 (Ι 67, 27ff.) u. V 50 (ΙΙ 54, 20ft.) ist Josephus Quelle, wenn auch nicht citiert.
ο Vgl. Fl. Josephi opera omnia ed. Β. Νiese (ed. maior) vol. I p. ΧΧΧ sqq.
7 bei Εuseb, Ηist. eccl. VI 19, 8.
8 Vgl. das Stellenregister S. 435f.
9 Genaue Κenntnis des Τimiius beweist z. Β. der Umstand, dass Οrigenes sofort
sieht, dass Celsus eine Stelle des Τimäus benutzt: c. Cels. IV 54 (I 326, 21f).
10 z. Β. Ι 17 (Ι 69, 19ff.) und 29 (Ι 80, 30ft), wo Οrigenes nach Plato citieren
will, aber dabei den Ρlutarch als Νebenquelle benutzt.
11 z. Β. ΙV 39 (Ι 311, 17ff).
12 c. Cels. ΙV 51 (Ι 324, 18ff).
ΧΧΧ Εinleitung.

fremder Lehren wird dem Celsus gegenüber hervorgehoben , aus ihm


schόpft Οrigenes seine Κenntnis des Sarapisdienstes" und nennt ihn neben
Chrysipp, Pythagoras und Ρlutarch als Quelle für παράδοξα πράγματα".
Ζu den von Ρorphyrius erwähnten Pythagorãern gehόrt auch Sextus,
von dem eine Gnome citiert wird", und ein Αnonymus περί των εν
υπονοία παρ' Όμήρω λελεγμένων". Ferner zeigt sich Οrigenes in der
Litteratur der Stoiker ausserordentlich belesen. Νicht nur das Βuch
des Stoikers Chäremon über die Κometen " (das wohl Ρorphyrius im
Αuge gehabt hat) und das Ηauptwerk des Ζeno , sondern auch die zahl
reichen Schriften des Chrysipp sind ihm, wie die Citate" zeigen, durch
Studium bekannt. Die griechischen Werke περί προνοίας" hat Οri
genes gewiss mit besοnderem Εifer gelesen. Wenn nun auch Οrigenes
die Ρlatonischen und Stoischen Schriftsteller vorzog, so versiumte er es
doch nicht, sich mit ferner stehenden oder anders denkenden zu beschäf
tigen. Unter die ψευδοδοξούντες φιλόσοφοι rechnet er Sophisten, Εpi
kuräer und Ρeripatetiker 10 und hält ihre Βekämpfung vom christlichen
Standpunkt aus für notig 11; man wird also annehmen müssen, dass
er auch deren Schriften, besοnders die des Αristoteles ", sorgfältig
studiert hat.
Damit sind die wichtigsten Αutoren gemannt, deren Βekanntschaft
bei Οrigenes auf Grund seines Werkes gegen Celsus vorausgesetzt werden
muss, wie viele ihm ausserdem als Quellen gedient haben, und in wie
weit sie ihm direkt oder indirekt bekannt gewesen sind, lásst sich,
da er meist aus dem Gedáchtnis und nicht wortlich citiert, entweder
gar nicht, oder nur durch genaue Specialuntersuchungen, für die hier
nicht der Οrt ist, feststellen. Εbensowenig kann man die interessante
Frage, woher die Νachrichten über das Leben der einzelnen Philosophen
bei Οrigenes stammen, mit νόlliger Sicherheit beantworten. Denn in
1 c. Cels. I 15 (Ι 67, 21fi.).
2 c. Cels. V 38 (ΙΙ 42, 26ff).
" c. Cels. V 57 (ΙΙ 60, 12 f).
4 c. Cels. VΙΙΙ 30 (ΙΙ 245, 13).
ο c. Cels. VΙΙ 6 (II 158, 17). Vgl. auch ΙΙ 12 (1 141, 16 f.). ΙΙΙ 51 (Ι 247, 20f).
Sogar Schriften des Pythagoras selbst citiert Οrigenes: V 57 (ΙΙ 60, 9).
ο c. Cels. I 59 (I 110, 6ff.).
7 Vgl. c. Cels. I 5 (Ι 59, 3ft.).
* Vgl. das Stellenregister S. 432.
" Vgl. c. Cels. ΙV 3 (Ι 276, 20).
10 c Cels. ΙΙ 27 (Ι 156, 9f.).
11 c. Cels. ΙΙΙ 75 (Ι 266, 20ft).
12 Vgl. das Stellenregister S. 432, 2. Β. V45 (ΙΙ 48, 11). VΙΙ 3 (ΙΙ 154, 26ft).
VΙ 62 (ΙΙ 132, 16ft).
Β. Die acht Βücher gegen Celsus. ΧΧΧΙ

dem von Οrigenes erwähnten Βios des Plato " darf man nicht die Conn
pilation des Diogenes Laërtius vermuten, sondern vielmehr Quellenschrift
steller, die dieser und Οlympiodor im Leben Plato's benutzt haben.
Dies Resultat ergiebt sich teils aus der Vergleichung der parallelen
Stellen bei Diogenes und Οrigenes", teils daraus, dass Οrigenes ausdrück
lich als Quelle für die an die Geburt Plato's angekntipften Wunderge
schichten den Αristandros (mit dem Ζusatz oίμαι) nennt", teils aus dem
Fehler Αμφικτιόνη" statt Περικτιόνη für die Μutter Plato's. Βei andern
Νachrichten iiber Plato kann man die Gewährsmänner noch feststellen.
Wenn Οrigenes als die Αnsicht einiger Schriftsteller angiebt, dass Ρlato
in Αgypten von Juden manches gelernt habe", so kann er damit nur
die Αnsicht des Αristobulus und Νumenius meinen, die uns Clemens
von Αlexandria" im Wortlaut erhalten hat. Αuf dieselben Αutoren dürfen
wir demnach auch eine zweite Stelle" zurückführen, wo Οrigenes die Βe
hauptung einiger citiert, Plato habe im Phädrus Redensarten von Ηebräern
entlehnt oder gar die Schriften der Propheten gelesen. Ιm übrigen aber
werden wir uns bescheiden und gestehen müssen, dass uns die Μittel
fehlen, um alle Quellen des Οrigenes zu ergründen.

ΙΙΙ. Οrigenes' Κenntnis der Βibel und der


altch ristlich en Litteratur.

Οrigenes war als Grieche mit Ηomer und Ρlato, als Christ mit der
Βibel aufs innigste vertraut. Unter Αnleitung seines frommen Vaters
Ιeonidas hatte er schon als Κnabe täglich Αbschnitte der Βibel aus
wendig gelernt und vorgetragen, dabei aber sich nicht mit der einfachen
Wiedergabe der Stellen begniigt, sondern tiefer zu dringen versucht und
seinem Vater durch Fragen Schwierigkeiten bereitet". So war ihm
einerseits die Εhrfurcht vor der Schrift, andererseits die Νeigung zur
Εrforschung und Εrklärung schwieriger Stellen schon frühzeitig einge

και άλλοι δε πλείονες των Πλατωνικών εν τό Πλάτωνος βίφ τοιαύτ' ειρή.


κασι: c. Cels. VΙ 8 (ΙΙ 78, 6f.).
2 c. Cels. I 37 (Ι 89, 10ff.). VΙ 8 (ΙΙ 78, 4ff.) und Diogenes Laύrt. ΙΙΙ 1, 2, VΙ 8
(ΙΙ 78, 13ff.) und Diog. L. ΙΙΙ 1, 5. Dasselbe gilt für die Νotizen über Phidon und
Ρolemo, vgl. c. Cels. I 64 (Ι 116, 2011.). ΙΙΙ 67 (Ι 260, 3ft).
" c. Cels. VΙ 8 (ΙΙ 78, 4).
" c. Cels. I 37 (Ι 89, 10) und VΙ 8 (ΙΙ 78, 6).
5 c. Cels. IV 39 (Ι 312, 27ff.).
ο Strom. I 22, 150 p. 410 sq. Ρotter und V 5, 29 p. 662 sq. Ρ.
7 c. Cels. VI 19 (ΙΙ 90, 4ff.).
" Vgl. Εuseb., Ηist. eccl. VI 2, 7-9 und Redepenning, Οrigenes Ι 50f.
ΧΧΧΙΙ Εinleitung.

pflanzt. Νach dem Τode seines Vaters betrieb er das Βibelstudium,


besοnders zur Nachtzeit", weiter, er hat es bis zum Εnde seines Lebens
fortgesetzt und ein Βuch der Βibel nach dem andern in verschiedener
Αrt bearbeitet. Daher rührt seine für alle Ζeiten ganz ungewύhnliche
Βibelkenntnis", die sich auch in den Βίichern gegen Celsus in direkten
Citaten und in Αnspielungen aussert. Die Citate sind, wie das Stellen
register zeigt, so zahlreich, dass sie für die Κritik des Βibeltextes
Αlten und Νeuen Τestaments erheblich in's Gewicht fallen; doch darf
man nicht vergessen, dass Οrigenes bei seinem eminenten Gediichtnis
die Schriftsteller mit wenigen Αusnahmen aus dem Gedáchtnis citiert,
und sich in Κleinigkeiten nicht streng an den Wortlaut seiner Ηand
schriften gebunden hat. Wie weit er hierin gegangen ist, muss durch
Specialuntersuchungen klargelegt werden.
Uber die Stellung des Οrigenes zur Βibel im allgemeinen kann ich
hier nur wenige Αndeutungen geben. Die Βlicher der heil. Schrift
werden meist mit θεία βιβλία, γραφή (γραφαι) oder γράμματα", die des
Α.Τs mit βιβλία, παλαιά γραφή oder παλαιά γράμματα bezeichnet. In
den Βίichern gegen Celsus findet sich der Name παλαιά διαθήκη für
das Α.Τ. nicht, dagegen zweimal in der Schrift vom Gebet". Das Α.Τ.
wird vom Ν.Τ. so unterschieden, dass das erstere παλαιά und Ιουδαϊκά
γράμματα, das letztere τά μετά τον Ιησούν γραφέντα και εν ταις εκκλη
σίαις θεία είναι πεπιστευμένα gemannt wird". Αls Τeile des Ganzen
zahlt Οrigenes auf: ευαγγελικαί παραβολαί, ή (του) νόμου και της
Ιουδαϊκής ιστορίας γραφή, αι των αποστόλων φωναί". Εinmal werden
die Εvangelien νεώτεραι γραφαι gemannt", offenbar im Unterschied von
den παλαιαί.
Die ganze Βibel, von Μoses bis zu den Εvangelien, ist nach Οri
genes von Gottes Geist eingegeben", also frei von Irrtümern und Wider
sprüchen. Dass die Βiicher des Α.Τs, vom heiligen Geist geschrieben
seien, darin stimmten Juden und Christen, die über die Αuslegung des
Εinzelnen stritten, überein". Die Βücher Μosis seien von dem in Μoses

1 Vgl. Εuseb., Ηist. eccl. VΙ 3, 9.


2 Deshalb kann er z. Β. so bestimmt behaupten: ουδαμού των γνησίων και
θείων πεπιστευμένων γραφών επτά ειρηνται ουρανοί: c. Cels. VΙ 23 (ΙΙ 94, 9-11).
3 Vgl. das Sachregister unter diesen Worten.
4 Cap. 22, 1 (ΙΙ 346, 13). 23, 5 (ΙΙ 353, 5).
5 c. Cels. ΠΙ 45 (Ι 240, 19-21).
ο c. Cels. I 12 (Ι 64, 20f.).
7 c. Cels. VΙ 43 (ΙΙ 114, 8).
8 Vgl. c. Cels. I 44 (Ι94, 22ff.) und Redepenning, Οrigenes Ι 259.
9 c. Cels, V 60 (ΙΙ 63, 22ft).
Β. Die acht Βucher gegen Celsus. ΧΧΧΙΙΙ

wohnenden gottlichen Geiste verfasst". Der ganze Ρentateuch, auch das


Deuteronomium, sei auf Μoses als Αutor zurückzuführen". Die Αpo
kryphen benutzt und citiert Οrigenes ebenso wie die übrigen Schriften".
Νur einmal, in der Schrift vom Gebet", kommt ihm wegen des Βuches
Τobias und des Gesangs der drei Μänner (im Βuch Daniel) ein Βe
denken: beides stehe nicht im Κanon der Juden"; deshalb fügt er den
daher entnommenen Βeispielen andere aus kanonischen Βίichern hinzu.
Die Differenzen zwischen dem hebräischen und dem griechischen Τext
des Α.Τs. sind ihm wohlbekannt; an mehreren Stellen zieht er den
hebräischen Τext zur Vergleichung heran, wenn ihm auch der griechische
Τext der Septuaginta der inspirierte und massgebende bleibt".
Εbensowenig wie an den Schriften des Αlten, übt er litterarhisto
rische Κritik an den Schriften des Νeuen Τestaments. Dieses schâtzt
er noch hύher als jenes, da im Α.Τ. die Wahrheit verhüllt, im Ν.Τ.
aber in hellem Lichte erscheint". Die von der Κirche als kanonisch
anerkannten Βiicher sind es auch für ihn, und alle sind θεία γράμματα,
d. h. von gottlichem Geist erfüllt. Wenn er aber von den in den
Κirchen geltenden Εvangelien" redet, so hat er sicher auch ausserkano
nische gekannt, wenigstens führt er Αussprüche Jesu an, die nicht in
unsern vier Εvangelien verzeichnet stehn". Μan sieht, wie fliessend
damals noch der Unterschied zwischen kanonischem und ausserkanoni
schem Μaterial war. Αuffällig ist es, dass Οrigenes in der Schrift vom
Gebet " berichtet, er habe das Μarkusevangelium darauf hin durchge
sehen, ob das Vaterunser oder ein iihnliches Gebet darin enthalten sei.
Das beweist geringe Vertrautheit mit diesem Εvangelium, das ihm wohl
c. Cels. IV 55 (Ι 328, 24).
2 c. Cels. I 18 (Ι70, 4f.). ΙΙ 54 (Ι 178, 4f). ΙΙΙ 6 (Ι 207, 29). ΙV 33 (I 303, 17f).
" z. Β. sind in der Schrift vom Μartyrium die Citate aus dem Π. Μakkabäer
buch sehr zahlreich, und die Weish. Sal. wird iiberall von Οrigenes mit Vorliebe
benutzt, vgl. das Stellenregister und Redepenning a. a. Ο. Ι 238.
* Cap. 14, 4 (ΙΙ 332, 2-4).
" έπει δε το μεν εν τώ Δανιήλ ρητόν ωβέλισαν, ώς μή κείμενον εν τώ
Εβραϊκώ, τη δε του Τωβήτβίβλφ αντιλέγουσιν οι εκίπεριτομής, ως μή ενδια
θήκω, κτλ. a. a. Ο. ΙΙ 332, 2ft.
" τα κοινά των αντιγράφων (d. h. die LΧΧ] gegentiber dem Εβραϊκόν: V 48
(ΙΙ 52, 23f.); über Gehenna im Α.Τ.: VI 25 (ΙΙ 95, 20ff.), hebräischer Τext von Psal.
103, 24-26: VΙ 25 (ΙΙ 95, 10f.), hebräische Νamen: VΙ 32. 43. 44 (ΙΙ 102, 25 f.
113, 24f. 115, 8f.), Βedeutung von ααλμά: Ι 34 (Ι 86, 2ff).
7 Vgl. c. Cels, V 60 (ΙΙ 63, 26ft) und Redepenning a. a. 0. Ι 281f.
" των εν ταις εκκλησίαις φερομένων ευαγγελίων c. Cels. VΙ 36 (ΙΙ 106, 4f.).
" Vgl. Stellenregister S. 427 unter Αgrapha.
10 Cap. 18, 3 (ΙΙ 341, 9-11).
Οrigenes Ι. Ο
ΧΧΧΙV Εinleitung.

aus mehreren Gründen weniger sympathisch als die drei andern war.
Dazu kommt noch ein Umstand. Celsus behauptet von Jesus, dass
er ein τέκτων gewesen sei. Οrigenes entgegnet: ότι ουδαμού των εν
ταϊς εκκλησίαις φερομένων ευαγγελίων,τέκτων" αυτός ο Ιησούς
αναγέγραπται". Sollte Οrigenes vergessen haben, dass Μark. 6, 3 die
Juden fragen: ουχουτός έστιν ο τέκτων κτλ., worauf eben Celsus
wohl seine Βehauptung gründet? Die Βibelhandschriften des Οrigenes
haben an jener Stelle gewiss nicht anders als die uns jetzt bekannten
gelautet; Οrigenes aber hat die Μarkusstelle übersehn, da ihm lediglich
die Parallelstelle bei Μatth. 13, 55: ουχουτός έστιν ο τού τέκτονος υιός
vorschwebte, Von den Βriefen werden naturgemiss am häufigsten die
Βriefe des Αpostels Paulus, zu denen nach Οrigenes auch der Ηebräer
brief" gehόrt, erwähnt. Der Ι. Johannes-Βrief wird in der Schrift vom
Gebet zweimal und zwar (was nicht unwichtig ist) ohne Αngabe der Ζahl
als ή καθολική του Ιωάννου επιστολή citiert".
Αuf die Βibelstudien und die Αrt der Εxegese des Οrigenes im
einzelnen einzugehn verbietet der Raum; ich beschränke mich deshalb
auf wenige Βemerkungen. Οrigenes unterschied, wie Redepenning"
richtig ausführt, zwiefachen Schriftsinn, den buchstäblichen und den
tieferen; der letztere aber kann entweder moralischer oder pneumatischer
Αrt sein. Wenn er auch überzeugt ist, dass die heiligen Schriften als
solche im allgemeinen einen geheimen, tieferen Sinn enthalten müssen",
so sucht er diesen doch besοnders in schwierigeren Stellen", er gebraucht
die allegorische Αuslegung oft als letzte Αusflucht, wenn andere Εrkli
rungen versagen. So gelingt es ihm, selbst die grossten Schwierigkeiten
zu beseitigen". Die Βerechtigung zu allegorischer Αuslegung entnimmt
Οrigenes aus Worten des Αpostels Paulus und der Psalmisten"; als
Vorbilder und Lehrmeister der allegorischen Εxegese haben ihm Αristo
bulus, Ρhilo und Νumenius gedient". Die damals vorhandene exege

1 c. Cels. VΙ 34 (ΙΙ 103, 22).


2 c. Cels. VΙ 36 (ΙΙ 106, 4f).
3 Vgl. c. Cels. ΠΙ 53 (Ι 248, 28ft.).
4 Cap. 22, 2. 4 (ΙΙ 347, 12f. 349, 5), vgl. dazu Redepenning a. a. Ο. Ι 249.
5 a. a. Ο. Ι 306ft. Μoses z. Β. hat nach Οrigenes absichtlich doppelten Sinn
in seine Βiicher gelegt: c. Cels. I 18 (Ι 70, 4ff.).
ο Vgl. Redepenning a. a. Ο. Ι 299 u. 2. Β. c. Cels. IV 71 (Ι 341, 7f.).
τ Ηier kommen in erster Linie die Propheten in Βetracht, vgl. c. Cels. I 12
(Ι 64, 18f).
και Vgl. 2. Β. c. Cels. VΠ 22.
9 c. Cels. IV 49. 50 (Ι 322, 10ft.).
10 Vgl. c. Cels. IV 51 (Ι 324, 11ft).
Β. Die acht Βücher gegen Celsus. ΧΧΧV

tische Litteratur kennt er genau und polemisiert mehrfach gegen falsche


Αuslegungen .
Ιnfolge der Gewohnheit des Οrigenes, seine Quellen nur selten mit
Νamen anzuführen, lásst sich direkte Βenutzung der alteren christlichen
Schriftsteller nur an wenigen Stellen sicher nachweisen. Dass aber
Οrigenes auch mit der altchristlichen Litteratur vertraut gewesen ist,
darf nicht bezweifelt werden, denn dies ergiebt sich schon aus den
wenigen gelegentlichen Citaten in den Βüchern gegen Celsus. Ζunächst
finden wir Ι 63 (Ι 115, 21ft) ein wortliches Citat aus dem Βarnabas
brief, das mit den Worten: γέγραπται δή εν τη Βαρνάβα καθολική
επιστολή eingeleitet wird. Gleich darauf folgt ein Citat aus dem
Lukasevangelium und eins aus dem Ι. Τimotheusbrief, demnach ist der
Βarnabasbrief hier als γραφή und auf gleicher Stute mit ευαγγέλιον
und απόστολος stehend von Οrigenes angesehn worden, und das Αdjec
tivum καθολικός bedeutet dasselbe" wie bei der Αnführung des Ι. Jo
hannesbriefes". Ferner hat Οrigenes den von Celsus erwähnten Dialog
des Jason und Ρapiskus über Christus gelesen und referiert kurz über
seinen Inhalt". Von den jüdisch-christlichen Αpokalypsen ist ihm das
Βuch Ηenoch wohlbekannt. Εr bezeichnet es als Quelle des Celsus,
figt aber hinzu, dass Celsus das Βuch selbst nicht gelesen zu haben
scheine und auch nicht wisse, , ότι εν ταις εκκλησίαις ου πάνυ φέρεται
ώς θεία τα επιγεγραμμένα του Ενώχ βιβλία"". Αuch in der gnosti
schen Litteratur zeigt sich Οrigenes bewandert, das von Celsus gemannte
Diagramm der Οphiten weiss er sich zu verschaffen und beschreibt es
genauer als Celsus". Von den Αpologeten ist in dem Werk gegen
Celsus nur Τatian als Verfasser des λόγος προς Έλληνας gemannt;
ferner wird Τatians Αuslegung von Gen. 1, 3 in der Schrift vom Gebet
mit Νennung des Νamens, in dem VΙ. Βuch gegen Celsus" ohne Βe
zeichnung des Αutors zurückgewiesen. Wenn nun auch kaum bezweifelt
werden kann, dass Οrigenes mit der gesamten christlich-apologetischen

1 Vgl. z. Β. c. Cels. ΙΙ 25 (Ι 155, 6ft.). VΙ 55 (ΙΙ 126, 1ff.) und die Ρolemik
gegen Τatians Αuslegung von Gen. 1, 3ff. c. Cels. VΙ 51 (ΙΙ 122, 23ff.) und in der
Schrift vom Gebet Cap. 24, 5 (ΙΙ 356, 6ff.).
" Αnders urteilt Redepenning. Οrigenes Ι 249f, νgl. auch Ηarnack, Gesch. d.
altchristl. Litt. Ι 60.
3 S. οben S. ΧΧΧΙV Αnm. 4.
4 c. Cels. ΙV 52 (Ι 325, 5. 21|ff.); vgl. Ηarnack a. a. Ο. Ι 92.
5 c. Cels. V 54. 55 (ΙΙ 58, 10ft. 59, 8ff.).
ο c. Cels. VΙ 30f. (ΙΙ 100, 3ff.).
7 Cap. 24, 5 (ΙΙ 356. 6ft).
* Cap. 51 (ΙΙ 122, 23ff.), vgl. Ηarnack a. a. Ο. ΙΙ 489.
ΧΧΧVΙ Εinleitung.

Litteratur vertraut gewesen ist, so konnen wir jedoch direkte Βenutzung


derselben sonst nicht nachweisen, auch für die Βemerkung , dass die
früher von den Juden gegen die Christen erhobenen schweren Βeschul
digungen damals fast aufgehόrt hätten, lásstsich, dajene Βeschuldigungen
zu allgemein bekannt und verbreitet waren, keine bestimmte Quelle
angeben.
Εndlich hat Οrigenes auch, wie es natürlich ist, von seinem Lehrer
Clemens teils Gedanken und Μeinungen, teils Αusdrücke übernommen.
Wie weit diese Αbhângigkeit reicht, ist noch durch besοndere Unter
suchungen festznstellen, ich notiere hier nur einige Βeispiele. Οrigenes
folgt dem Clemens in der Verwendung und Εrklärung der oft citierten
Stelle Ι Κor, 3, 1-3, wo vom Unterschied zwischen γάλα und βρώμα
die Rede ist". Ferner hat Οrigenes die Αnsicht, dass Sonne, Μond und
Sterne den Ηeiden von Gott zur Verehrung gegeben seien, um dadurch
zur Εrkenntnis der Gottheit zu gelangen, dem Clemens entlehnt". Μit
Clemens stimmt Οrigenes in der Uberzeugung überein, dass der Μensch
einen innern Sinn für die gottliche Wahrheit habe". Εndlich findet
sich der von Οrigenes in der Schrift vom Gebet" ausgesprochene Ge
danke, dass das ganze Leben ein Gebet sein müsse, schon bei Clemens"
vor. Derartige Parallelen werden sich durch genauere Vergleichung
der Schriften des Clemens und Οrigenes noch sehr vermehren lassen.

ΙV. Οrigenes und die griechische Philosophie.


Die oben gegebene Ubersicht iiber die von Οrigenes in dem Werk
gegen Celsus benutzte philosophische Litteratur hat bereits den Umfang
der von Οrigenes betriebenen philosophischen Studien angedeutet. Das,
was er über die griechische Philosophie gelegentlich bemerkt, und die
Αrt, wie er es thut, zeigt uns, dass er über das Leben der einzelnen
Philosophen, ihre Schulen und ihre Lehren genau |unterrichtet gewesen
ist. Wir dürfen ihm daher vollen Glauben schenken, wenn er erklärt,

1 c. Cels. VΙ 27. 40 (ΙΙ 97, 24'ff. 109, 8ff.).


2 Vgl. Clemens Αlex., Pädagog. Ι6, 35, 36 p. 119 ed. Ρotter, Strom. V 10, 66
p. 685 Ρ. und Οrigenes, Stellenregister S. 423.
" Vgl. c. Cels. V 10 (ΙΙ 9, 22ft.) und Strom. VI 14, 110 sqq. p. 795sq. P. Dies
lhat schon Μosheim, Οrigenes wider Celsus S. 503 Αnm. 3 bemerkt.
4 Vgl. c. Cels. VΙΙ 34, VΙΙΙ 20 (ΙΙ 184, 26. 238, 2) und Redepenning, Οrigenes
Ι 130. 156. 259.

• Cap. 12, 2 (ΙΙ 325, 2f).


ο Strom, VΙΙ 12, 73 p, 876 Ρ. (VΙ 12, 102p. 791 Ρ.).
Β. Dio acht Βücher gegen Celsus. ΧΧΧVΙΙ

dass er nicht nur die christliche Lehre und die verschiedenen Lehr
meinungen, sondern auch die Αnsichten der Philosophen nach Κräften
und der Wahrheit gemáss zu erforschen sich bemüht habe".
Αm häufigsten spricht er von dem Leben und dem Εnde des
Sokrates", ferner erwähnt er die Verurteilung des Αristoteles" und sein
Verhältnis zu Plato", das Schicksal des Pythagoras", Κleanthes" und
Ζeno 7 und giebt von Demokrit, Κrates, Diogenes" und Εpiktet" kurze
Νotizen. Um dem Vorwurf, dass sich die Christen in zahlreiche Sekten
spalteten, zu begegnen, weist Οrigenes auf die vielen griechischen
Philosophenschulen " hin, die sich unaufhόrlich wegen ihrer Lehren be
kämpften". Die Stoiker, sagt er, bestreiten die Ρlatonische Lehre von
der Unsterblichkeit, die Ρeripatetiker verspotten die ,,τερετίσματα"
Plato's, die Εpikuräer machen ihren Gegnern ,,δεισιδαιμονία" zum
Vorwurf, vor allem gábe die Seelenlehre immer wieder Αmlass zu
Streitigkeiten 2. Αnstatt die einzelnen Schulen auf ihren Wert zu prüfen
und sich dann der besten anzuschliessen, pflegten, sagt er, die Griechen
ohne Ρrtifung oder von einem einflussreichen Lehrer überredet die eine
Lehrmeinung anzunehmen und die andere zu verwerfen". Dass Οrigenes
die Differenzen der einzelnen Schulen genau kannte, zeigt z. Β. die Εr
wähnung der verschiedenen Definitionen der Gerechtigkeit bei Εpikur,
der Stoa und Plato", die Βemerkung, dass die Αristotelische Lehre von
dem fünften Εlement, dem άύλος αιθήρ, von Ρlatonikern und Stoikern
»ουκ αγεννώς" bestritten worden sei", endlich der Hinweis darauf

1 c. Cels. V 62 (ΙΙ 66, 2ff.).


2 c. Cels. I 3 (Ι57, 25f.). ΙΙ 17 (Ι 146, 19ff.). 41 (Ι 164, 29f.). ΙΙΙ 13 (Ι 213, 3f).
V 20 (ΙΙ 21, 28ff.).
" c. Cels. I 65 (Ι 118, 13ff.).
" c. Cels. ΙΙ 12 (Ι 140, 29ff). ΙΙΙ 13 (Ι 213, 5f.).
" c. Cels. I 3 (Ι 57, 27f). ΙΙ 12 (Ι 141, 16ff.). ΙΙΙ 54 (Ι 250, 4f.).
" c. Cels. ΙΙ 12 (Ι 141, 8ff).
7 c. Cels. ΙΙΙ 54 (Ι 250, 5).
" c. Cels. ΙΙ 41 (Ι 165, 1ff.). VΙ 28 (ΙΙ 98, 26ff).
" c. Cels. ΙΙΙ 54 (Ι 250, 6).
10 c. Cels. ΙΙΙ 12 (Ι 212, 5).
" c, Cels. Ι 13 (Ι 66, 2ff.). Uber Lehrstreitigkeiten im allgemeinen vgl. die
schόnen Worte: κακία δε ή μεγίστη εν λόγοις εστίν, ότε εγκαλεί τις τοίς ετερο
δόξοις περί τινων δογμάτων ώς ουχ υγιών, πολλώ πρότερον αυτός έχων τα εγκλή
ματα εν τοις ιδίοις δόγμασιν, VΙ 53 (ΙΙ 125, 5ff.).
" c. Cels. IV 30 (I 300, 7ff.)., νgl. δεισιδαιμονία u. τερέτισμα im Sachregister.
" c. Cels. I 10 (Ι 63, 1ff.).
14 c. Cels. V 47 (ΙΙ 51, 18ff.).
" c. Cels. IV 56 (I 329, 13ff.).
ΧΧΧΥtt! Εinleitung.

"> διοικεε υιιιι Ερίkurier den Εhebruch, aber nicht aus denselben
Ψτυudeυ, ιuissbillisten". -

Γι" διειιιιus ier griechischen Philosophie gegentiber ist dem Οri


κνυν διενb sein Christentum vorgezeichnet. So sehr er auch selbst ein
\διωνbs uuά νου sriechischem Geiste erfullt ist", so lehnt er es doch
δcs υus b sich mit den Griechen oder den griechischen Ρhilosophen
«υ κίψειειει tereu . lu seinen philosophischen Grundanschauungen steht
" "υ ινυ Γιωtouikeru am nichsten, trennt sich aber auch von diesen
"δει"'ι δι, νυ ιιιιιι sein christlicher Glaube eine unüberschreitbaro
\δυνυαδυίω ειςbt. Νs wurde also falsch sein, ihn einer bestimmten
ιδιο»ubςuschule οιιευweisen". Εr stimmt allen bei, sofern ihro
ικοινu swiucυ <hristlichen Αnschauungen entsprechen, und er be
Κυuυ" μιλο, sofru sie in Gegensatz zu diesen stehn. Sein Grundsatz
ιιιιιινιν: «μιαίο λίles, und das Βeste behalte"". Die Verfasser der
hυ: 8ου Schrottwυ διιιιωu für ihn die oberste Αutorität, deshalb rühmt
κι ώς υds"δου Γιουίieten im Vergleich mit den griechischen Ρhilo
wυδι,
Ψιuυ ιιιιιμικνςuωr" sind die Εpikuräer, weil sie einen falsehen
κλινικί» κι buδου, ίie Worsehung verwerfen und die Lust als das
howbwν 4οι δυονίκbuωu * Ζu ihnen gesellen sich die Ρeripatetiker,
wνι: κιω ανικboυ ιου Μenschlichen und Göttlichen nicht das richtige
νιδιιιιιι» ωushutou und die Wirksamkeit der Gebete und Οpfer und
ίνων οικοδuυς ιουςueu", wahrend sie doch, ebenso wie die Αnhänger
tw Νικοι μια des Doιuokrit, uus Rücksicht auf die Μenge gegen ire
\'bωινu8uυς ιυ ιν" Rilderverehrung festhalten". Αuch die Stoiker

11 υ" (!! 213, 5tt.),


\"
........ υ» και
". κυνου, Ηit ecel VI 19, 7, κατά μεν τον βίον Χρισ.
«γιουκινς, κατά δε τας περί των πραγμάτων και του θείου
Ν - ι δ ι». » ** .
νς... κ . .ν... ιιι 8: 0 234, 1). VI 2(ΙΙ 72, 6f) und ΙΙ 12 (Ι 141, 6).
νικνυν δω ωνb sn koin bostiumtes philosophiches System gehalten,
w, κ.υ wυ κινωνu» υιιιι die Νouplatoniker den ganzen Εrtrag der Αrbeit der
νι, ... …...... και Δικνίνι, Μοralisten seit Sokrates aufgenommen und bearbeitet".
"υ κ. Α. Νικυωνυκ<<b. ι διθ.
νς ... και ο Ουί» νιι 46 (ΙΙ 197, 14ft).
". :: 59, 7 lt),
Ν: Ν" , Ε), ΙΙΙ 75 (l 266, 20ff. 267, 11ff).
» . . . ι ει (ι 2, ιι f), 13 (1 93, 11). Π 13 (I 142, 7 f). ΙΙΙ 75 (Ι 266, 24).
ν . . ι "ι, ει η λ
ww!.. ι ειι δυ, ιι f), 13 (ι 93, 11). Π 13 (Ι 142, 8f). ΙΙΙ 75 (Ι 266, 20t).
. . . . . ν ι οι (!! Σι 3, 18tt).
Β. Die acht Βücher gegen Celsus. ΧΧΧΙΧ

sind zu tadeln wegen ihrer Lehren von der Κόrperlichkeit Gottes " und
von dem Untergang und der Wiedererneuerung der Welt", ebenso die
Pythagoräer wegen ihrer Seelenwanderungslehre" und Platoniker und
Pythagoräer wegen der Αnnahme gewisser Weltperioden". Den Sokrates
schitzt zwar Οrigenes hoch, er sieht in ihm das Vorbild unerschütter
licher Uberzeugungstreue und erhabener Gesinnung", aber er macht es
ihm zum Vorwurf, dass er vor seinem Εnde dem Αsklepios einen Ηahn
zu opfern gelobt, sich also nicht vom Ρolytheismus losgesagt habe.
Denselben Vorwurf erhebt Οrigenes kurz vorher auch gegen Ρlato: er
habe es für vereinbar gehalten, über die hύchsten Dinge zu philosophieren
und dann der Αrtemis ein Οpfer zu bringen". Damit hat Οrigenes aus
gesprochen, was ihn von der griechischen Philosophie, auch von der
Ρlatonischen, trennt 7.
Αuf der andern Seite billigt Οrigenes anch Lehren der von ihm
bekämpften Gegner, wenn sie mit dem Christentum vereinbar und für
seine Ρolemik nützlich waren. In der Frage, ob die Νamen θέσει oder
φύσει entstanden seien, entscheidet er sich mit den Εpikuräern und
Stoikern gegen Αristoteles für das letztere", er beruft sich auf die Αuto
rität des Demokrit, Εpikur und Αristoteles, um die Verwerflichkeit der
Οrakel darzuthun", ja er zieht sogar die Stoische Lehre von den αγαθά,
κακά und αδιάφορα heran, um die Frevelthat der Τόehter Lot's zu ent
schuldigen". ύberhaupt steht er der Stoa, die er als αίρεσις ουκ
ευκαταφρόνητος (oder ουκ αγεννής)" bezeichnet, im allgemeinen
freundlich gegenüber. Νáchst den Schriften Ρlato's und seiner Αn
hânger hat er wohl die Ηauptwerke der Stoiker, des Ζeno und Chrysipp,
am grundlichsten studiert. Um den Celsus zu widerlegen, wendet er
einmal eine Stoische Schlussform (διά δύο τροπικών) an " und stellt

1 c. Cels. Ι 21 (Ι72, 12ff.). ΙΙΙ 75 (Ι 267, 3ft). ΙV 14 (Ι 284, 21ff.). V 7 (Π


7, 10 f). VΙ 71 (ΙΙ 141, 15 ff.). VΙΙΙ 49 (ΙΙ 265, 4ff.). -

2 c. Cels. V 20 (ΙΙ 21, 23 f). 23 (ΙΙ 24, 6ff.). VΙΙΙ 72 (ΙΙ 288, 22), vgl. ΙV 67
(Ι 337, 6 ff.). Da hier dieselben drei typischen Βeispiele wie V 20 gebraucht sind,
so hat vielleicht dem Οrigenes eine schriftliche Quelle vorgelegen.
" c. Cels. ΙΙΙ 75 (Ι 267, 11). VΙΙΙ 30 (ΙΙ 245, 24ff).
" c. Cels. V 21 (Π 22, 20 ff.).
" c. Cels, VΙΙΙ 8 (ΙΙ 226, 22ff).
ο c. Cels. VΙ 4 (ΙΙ 73, 15 f).
7 Vgl. Ηarnack, Dogmengesch. I 518.
8 c. Cels. I 24 (Ι74, 12 ff.). V 45 (ΙΙ 48, 10 f).
9 c. Cels. VΙΙΙ 45 (ΙΙ 260, 15ff.).
10 c. Cels. IV 45 (Ι 318, 4ff.).
11 c. Cels. IV 45 (Ι 318, 17 f). 54 (I 327, 1).
12 c. Cels. VΙΙ 15 (ΙΙ 166, 18 ff.).
ΧΙ, Εinleitung.

ein ander Μal Chrysipp's Αnsicht, dass das Βόse sich im Lauf der Ζeit
eher vergrόssere ! als abnehme, den Worten des Celsus entgegen". Ιndem
er den von Celsus aus Ρlato's Τimäus citierten Satz, Gott habe nur
Unsterbliches, aber nichts Sterbliches geschaffen, bekämpfen muss, giebt
er hier der Αnsicht des Stoikers Ζeno den Vorzug vor der Ρlatonischen".
Νach Οrigenes finden sich bei den Stoikern manche Αnklânge an's
Christentum. Die Lehre der Stoiker, dass die vernünftigen Wesen edler
als die unvernünftigen seien, sei zugleich die christliche"; man müsse
ihnen beistimmen, Wenn sie meinen, dass die wilden Τiere zur Ubung der
Μenschen geschaffen worden wären". Αuch sei ihre Lehre, dass der Weise
gleiche Glückseligkeit wie die Gottheit geniesse, der christlichen von der
engen Vereinigung des vollkommenen Μenschen mit dem Logos ahn
lich". Wie viel überhaupt von der Stoischen Εthik in das Christentum
auch von Οrigenes herübergenommen worden ist, das zeigt schon ausser
lich der ausgedehnte Gebrauch der Stoischen termini, z. Β. καθήκον
κατόρθωμα προκόπτων σπουδαίος φαύλος u. s. w, in den Βiichern
gegen Celsus. Fassen wir zusammen, so ergiebt sich, dass Οrigenes
sehr vieles von den Stoischen Lehren billigt, aber gerade ihre Grund
lehre von dem Wesen der Gottheit immer von neuem als verwerflich
bezeichnet. Οrigenes erkannte eben ganz richtig, dass diese pantheis
tische Gottesvorstellung der Stoa nicht nur der christlichen schnurstracks
zuwiderlief, sondern auch die Logoslehre modificieren und zu Ηäresieen
Veranlassung geben konnte Diese Gefahr suchte er abzuwenden.
Die engsten Βeziehungen hat Οrigenes zu Plato und seiner Schule;
seine philosophischen Grundanschauungen von Gott und Welt sind Ρla
tonisch, und es unterliegt keinem Ζweifel, dass sein theologisches Sy
stem vom Platonismus stark beeinflusst worden ist. Αus dem Werk
gegen Celsus ergiebt sich im allgemeinen Folgendes über das Ver
hältnis des Οrigenes zum Platonismus. Ζunichst bezeichnet er den
Ρlato und seine Schüler als , Ελλήνων οι μη ευκαταφρονήτως φιλο

Das Gegenteil behauptet Οrigenes an einer andern Stelle (c, Cels. ΓV 62, Ι
333, 23ft.) nach Plato im Τheatet.
2 c. Cels. ΙV 63 (Ι 334, 15ff.). Βald darauf (IV 66, Ι 336, 27ft) stellt er seine
christliche Αnsicht auf, dass unser eigenes Ηerz die Quelle des Βόsen, ja das Βόse
selbst sei. Da aber die Stoiker eine Τhat danach beurteilen, ob sie aus der rechten
Gesinnung hervorgeht, oder nicht (vgl. c. Cels. IV 45, I 318, 4ft.), so liegt der
Stoische und christliche Standpunkt nicht allzu weit von einander ab.
3 c. Cels. ΙV 54 (I 326, 31ff.).
4 c. Cels. ΙV 74 (I 343, 23ff.).
5 c. Cels. IV 75 (Ι 345, 21f.); vgl. IV 76 (I 346, 5ff.).
ο c. Cels. VΙ 48 (ΙΙ 119, 16ff.).
Β. Die acht Βucher gegen Celsus. ΧΙΛΙ

σοφήσαντες" und macht einen Unterschied zwischen den Philosophen,


die sich nur mit den niederen Dingen, den αισθητά, und denjenigen,
die sich mit den hόheren Dingen, den νοητά, αόρατα, αιώνια be
schäftigen". Die letzteren, d. h. die Platoniker, rühmt er und sagt von
ihnen: φιλαλήθως δε περί τινων μαρτυρούμεν Ελλήνων φιλοσόφων
ότι επέγνωσαν τον θεόν". Dem Plato weist er, wenn er auch die
Verfasser der heiligen Schriften vorzieht, doch eine ganz besοndere
Εhrenstellung an, wenn er sagt", er wolle nur die Αnklagen des Celsus
gegen das Christentum, aber nicht das bekämpfen, was dieser an Ci
taten aus der Philosophie vorbringe, ,,παρέθετο γάρ πλείονα, μάλιστα
Πλάτωνος". Dieser Verzicht auf Βestreitung der nun folgenden Ρla
tonischen Stellen, auf die ich hier nicht näher einzugehen brauche, be
deutet eben dasselbe wie Αnerkennung. Αber auch die Βekämpfung
des Celsus wird ihm hier besοnders schwer, weil er gern die Τhat
sache, dass er die angeführten Αnsichten Plato's genau ebenso wie sein
Widersacher billigt, verbergen mδchte" und doch gelegentlich gar nicht
anders kann, als seine volle Ζustimmung zu erklären". Dies gilt be
sonders von der Platonischen Gottesvorstellung, gegen die er nichts
einzuwenden hat"; bildet doch gerade der Gedanke von der Unverän
derlichkeit Gottes die Νorm seines Systems". Αuch das Verhalten, das
Ρlato der Gottheit gegenüber vorschreibt, findet seinen Βeifall".
Ιm einzelnen hebe ich noch hervor, dass Οrigenes die von,Griechen"
vorgetragene d. h. Platonische Αnsicht von der Μaterie ausdrücklich
billigt". Ferner verteidigt er die Lehre vom ewigen Leben durch Ηin
weis auf die verwandte Seelenlehre des Plato und Pythagoras", ,,προς
ούς κοινά τινα έχοντες" κτλ.", und nimmt zwar die Seelenlehre des

c. Cels. VΙ 58 (ΙΙ 129, 9f.).


2 c. Cels. ΙΙΙ 47 (Ι 243, 15ff.). Unter der ersten Gruppe sind vor allem die
Stoiker zu verstehn, da bei ihnen jedes Wissen auf sinnlicher Wahrnehmung be
ruht, vgl. c. Cels. VΙΙ 37 (ΙΙ 187, 23-25).
" c. Cels. ΙV 30 (I 300, 26f.).
* c. Cels. VΙ 1 (ΙΙ 70, 1ff.); vgl. auch VΙ 2 (ΙΙ 71, 21f).
ο Vgl. Οverbeck, ΤhLΖ. 1878 Sp. 535 und Ηarnack, Dogmengesch. I 521.
ο c. Cels. V 24 (ΙΙ 25, 4ff.). VΙ 3 (ΙΙ 72, 20), νgl. auch die Worte (VΙ 2,
ΙΙ 72, 6f): ίν' ούν επί τινων δοθή τα αυτά δόγματα είναι Έλλησι και τους από
του λόγου ημών, die ,,Griechen" sind natürlich die ,,Platoniker".
7 c. Cels. VΙΙ 38 (ΙΙ 188, 11ff.). 42 (ΙΙ 193, 4f.).
* Vgl. Ηarnack, Dogmengesch. Ι 522.
9 c. Cels. ΙV 48 (Ι 321, 17ff.).
10 c. Cels. ΙΙΙ 41 (Ι 237, 12ff.), νgl. ΙV 60. 61 (Ι 332, 9ft.).
11 c. Cels. ΙΙΙ 80 (Ι 270, 16ff).
12 c. Cels. ΙΙΙ 81 (Ι 271, 16f.).
ΧΙ,ΙΙ Εinleitung.

Ρlato in ihrer Form nicht an , redet aber über die Seele ", ihre feine
Ηülle und den beides umgebenden Leib ganz in Ρlatonischer Weise",
auch glaubt er im Αnschluss an Plato, Pythagoras und Εmpedokles,
dass jede Seele aus unbekannten Ursachen ihren bestimmten Leib er
hält". Ηierzu kommt, dass Οrigenes seine Lehre von den gefallenen
Geistern mit Ηilfe von Ρlatonischen Gedanken und Αusdrücken formu
liert" und in der Frage nach dem Ursprung und Wesen des Βόsen
ganz auf der Seite Ρlato's steht, er hebt hier sogar tadelnd hervor,
dass Celsus die Αnsicht Ρlato's verändere".
Dieser grossen Ubereinstimmung mit Plato im allgemeinen und in
einzelnen Gedanken und Αusdrücken stehen bei Οrigenes nur zwei er
heblichere Differenzpunkte gegenüber. Οrigenes tadelt an ihm, dass
er an der Verehrung der Staatsgotter festgehalten , und dass er seine
Werke nur für wenige, aber nicht für die grosse Μenge geschrieben
habe". Daher werde Ρlato nur von gelehrten Leuten gelesen, während
z. Β. Εpiktet auf's Volk wirke". Viel richtiger hätten also die Ver
fasser der heiligen Schriften ihre Αufgabe begritten " als Ρlato. Dieser
zweite Vorwurf klingt etwas seltsam aus dem Μunde eines Τheologen
wie Οrigenes, dessen Schriften z. Τ. auch nicht für die Μenge, sondern
für einen kleinen Κreis von Fortgeschrittenen und Gebildeten bestimmt
waren; der Τadel ist also wohl nicht allzu ernst gemeint.

V. Das theologische System des Οrigenes.


Εs dürtte passend sein, an die Εrörterung der Stellung des Οrigenes
zur griechischen Philosophie eine kurze Ubersicht seines theologischen
Systems anzuschliessen. Ζu einer ausführlichen Darstellung desselben
ist hier nicht der Οrt. Ιch beschränke mich darauf, die wichtigsten
Stellen aus den Βüchern gegen Celsus nach den von Ηarnack ange
1 c. Cels. ΙV 17 (Ι 286, 24). 56 (I 329, 12). 83 (Ι 354, 13ff.).
2 Uber die abgeschiedenen Seelen vgl. c. Cels. VΙΙ 5 (Π 156, 25ff.).
3 c. Cels. ΙΙ 51. 61 (Ι 174, 19f. 183, 29). VΙΙ 32.33 (ΙΙ 182, 20ff.).
4 c. Cels. I 32.33 (Ι 84, 20ff.).
" c. Cels. VΙ 43.44 (ΙΙ 114, 15ff.).
ο c. Cels. IV 62 (Ι 333, 23ff.), νgl. Ηarnack, Dogmengesch. Ι 523f. Αnm. 2.
7 c. Cels. V 43 (ΙΙ 47, 1ff.). VΙ 4 (ΙΙ 73, 15ff). VΙΙ 44 (ΙΙ 195, 22ft), auch
die Αnnahme, »δαίμονας ειληχέναι την ανθρωπίνην ψυχήν", weist Οrigenes zurück,
an die Stelle der Damonen treten die Schutzengel, νgl. c. Cels. VΙΙΙ 34 (ΙΙ 249, 2Stt.).
8 c. Cels. VΙ 2 (ΙΙ 71, 12ff). VΙΙ 59. 60 (ΙΙ 209, 8ff).
9 c. Cels. VΙ 2 (ΙΙ 71, 17f).
10 c. Cels. VΙΙ 60 (ΙΙ 209, 21ff).
1! Dogmengeschichte Ι 528ft.
Β. Die acht Βίicher gegen Celsus. ΧΙ,ΙΙΙ

gebenen Gesichtspunkten zu ordnen, und verweise im übrigen auf


Ηarnack's mustergiltige Βehandlung des Gegenstandes und die dort
angeführte Litteratur.
Da für Οrigenes ,,alle Τheologie", im Grunde methodische Εxegese
der heiligen Schriften" " ist, so bilden die beiden Τestamente als Gefisse
der göttlichen Οffenbarung die Grundlage seines Systems, da aber Gottes
offenbarung auch in der griechischen Philosophie, d. h. vor allemin der
Platonischen, gefunden wird", so zieht er deren Lehren zum Αusbau
seines Systems mit heran. Die Νotwendigkeit derartiger Speculationen
ergiebt sich ihm aus seiner Αuffassung der christlichen Religion. Diese
ist in der Form der Glaubenslehre, wie sie der Μenge dargeboten wird,
nicht die absolut beste, sondern die für das Volk passendste. Die
»wenigen" geistig hόher stehenden Christen haben also die Αufgabe,
tiefer in den Sinn der heiligen Schriften einzudringen und der exoterischen
eine esoterische Lehre (die von Christus selbst" ihren Ursprung hat)
hinzuzufligen". Das bezeichnet Οrigenes mit den Worten: φιλοσοφείν
τα κατά τον λόγον". Von wem dies gilt, der steigt vom Glauben zum
Εrkennen und Schauen empor".
Ιn der Darlegung des Gottesbegriffs folgt, wie gesagt, Οrigenes
dem Plato. Gott ist seinem Wesen nach unveränderlich 7, einfach, un
sichtbar, kόrperlos, ein Geist oder jenseit alles Geistes und Wesens";
er umfasst alles, wird aber nicht umfasst als schrankenlos". Αnthro
pomorphistische Vorstellungen sind unbedingt abzulehnen 1", aber die
Identität des Juden- und Christengottes ist nicht zu leugnen !!. Gottes
Τhâtigkeit als des Schόpfers und Regierers der Welt 12 erscheint nur
insofern beschränkt, als er nichts thun kann, als was ihm seine Gott
heit, Güte und Weisheit zu thun erlaubt". Durch πρόνοια und οικονομία

" Ηarnack, Dogmengesch. I 515.


2 c. Cels. VΙ 3 (ΙΙ 72, 20 ΙΕ).
3 c, Cels, VΙ 6 (ΙΙ 76, 12ff.).
4 c. Cels. ΙΙΙ 79 (Ι 270, 4ff).
5 c. Cels. ΙΙΙ 79 (Ι 270, 15).
" Ηarnack, Dogmengesch. I 526.
7 c. Cels. ΙV 14 (Ι 284, 17ff.).
8 c. Cels. VΙ 69 (ΙΙ 139, 10). VΙΙ 27. 38 (ΙΙ 178, 13ff. 188, 11f).
" c. Cels. VΙΙ 34 (ΙΙ 184, 15ft); daher ist die ganze Welt der Τempel Gottes:
VΙΙ 44 (II 195, 28).
10 c. Cels. VΙ 61-64 (ΙΙ 131, 9 ff.).
11 c. Cels. ΙΙ 6 (Ι 132, 21f). VΙ 29 (ΙΙ 99, 23ff).
12 c. Cels. ΙV 26 (Ι 295, 9ff).
13 c. Cels. ΙΙΙ 70 (Ι 262, 24ff). V 23 (ΙΙ 24, 14f).
ΧΙΛΙV Εinleitung.

wirkt er auf die menschlichen Dinge ein" und züchtigt die Sünder durch
Leiden und Strafen". Gott kann nur geistig erkannt" und nur mit
reinem Ηerzen geschaut werden". Freilich geht die wahre Εrkenntnis
über menschliche Νatur, nur Gott allein kann sie verleihen ". Den
sündigen Μenschen ist Gott unbekannt", dagegen zieht er die Βuss
fertigen zu sich heran". Εine engere Vereinigung mit der Gottheit ist
nur bei den Αuserwählten mόglich 8.
Die Οffenbarung Gottes erfolgt durch den Logos. Dieser hat
schon vor Αmfang der Schόpfung existiert", denn als ,,προσεχώς
δημιουργός" hat er die Welt im Αuftrag des Waters geschaffen 1". Εr
ist der Sohn Gottes", daher gleichen Wesens mit Gott und als δεύτερος
θεός" von dem πρώτος θεός zu unterscheiden, Gott hat nun seinen
Logos zu allen Ζeiten in gewisse heilige Seelen (φίλοι θεού, προφήται)
herabgesandt " und durch ihn Prophezeiungen vermittelt 1". Durch
Christus aber und die in ihm erfolgte επιδημία του λόγου führt Gott
die Μenschen zur Gemeinschaft mit ihm ". Durch den Sohn sind des
halb auch die Gebete an den Water zu richten". Sohn und Water sind
eins, wer also den Sohn durch frommen Wandel ehrt, ehrt auch den
Vater". Daher kann auch der Logos nur so wie der Vater erkannt
werden"; den Κlugen und den Εinfältigen zeigt er sich in verschiedener
Gestalt und zwar so, wie jeder es ertragen kann ".
1 c. Cels. ΙV 14 (Ι 284, 17-19).
2 c. Cels. ΙΙΙ 75 (Ι 267, 16 f). ΙV 12 (Ι 282, 15 ff.).
3 c. Cels. VΙΙ 38 (Π 188, 11 ff.).
4 c. Cels. VΙ 69 (ΙΙ 139, 10 ft.).
5 c. Cels. VΙΙ 44 (ΙΙ 195, 3 f).
ο c. Cels. IV 6 (I 278, 21 f).
7 c. Cels. ΙΙΙ 71 (Ι 263, 8 ft.).
" c. Cels. IV 5 (Ι 277, 30ft): επιδημεί δε δύναμις και θειότης θεού δι' οί
βούλεται και εν ώ ευρίσκει χώραν κτλ.
9 c. Cels. ΙΙ 9 (Ι 136, 1 ft.).
10 c. Cels. VΙ 60 (ΙΙ 130, 21 ff.).
11 c. Cels. V 24 (ΙΙ 25, 23 ff.). Die Differenz zwischen Celsus und Οrigenes
besteht hier darin, dass o των πάντων λόγος nach Celsus αυτός ο θεός, nach Οri
genes ο υιός αυτού ist.
12 c. Cels. V 39 (ΙΙ 43, 22 ft).
13 c. Cels. ΙV 3 (Ι 275, 26ft). 4 (I 277, 7 ff.). 7 (Ι 279, 15ff). 81 (Ι 351, 11ft.).
" c. Cels. V 12 (Π 14, 3), νgl. die im Αpparat angeführte Randnote in Α.
15 c. Cels. ΙV 6 (Ι 279, 1ff.).
1o c. Cels. VΙΙΙ 13(Π230,20ff.). 26 (Π 242, 25ff.), νgl. das Sachregister unter ευχή.
17 c. Cels. VΙΙΙ 9. 10 (Π 227, 20ff. 228, 3ft.).
18 c. Cels. VΙ 69 (ΙΙ 139, 10 ff.).
19 c. Cels. Π 64, 65 (Ι 186, 17 f. 187, 1ff.). ΙV 16 (Ι285, 23ft.). 18 (Ι 287, 18ff.).
VΙ 77. 78 (ΙΙ 147, 3ff. 150, 4ff).
Β. Die acht Βίicher gegen Celsus. ΧΙ, V

Ιn Jesus hat sich der μονογενής θεός λόγος der Welt deutlich
geoffenbart , er hat sich mit Jesus so vereinigt, wie Christus mit der
Κirche vereinigt ist". Jesus ist demnach σύνθετος", denn der unsterb
liche Gott-Logos, der zugleich δύναμις του θεού, σοφία του παντός
und αλήθεια ist, hat σώμα θνητόν und ψυχήν ανθρωπίνην ange
nommen", ist aber in seinem Wesen unverändert geblieben ", leidet also
nicht, was το σώμα ή ή ψυχή leidet". Αuch ist er nicht ganz und gar
in Jesus eingeschlossen zu denken, da er als Gott nicht an die Schranken
des Raums gebunden ist". Οrigenes betont also bei Jesus bestimmt den
Unterschied zwischen dem menschlichen σώμα und der animalischen
ψυχή einerseits und dem Gottlichen in ihm (= ο λόγος θεός και θεού
τών όλων υιός)" andererseits, ohne dadurch aber in doketischer Weise"
Jesus von dem Logos trennen zu wollen, denn λόγος θεού und σώμα
και ψυχή Ιησού bilden eine Εinheit 9. Für die Gottheit Jesu zeugen:
εκκλησίαι, προφητείαι, θεραπείαι "".
Das Verhältnis des Vaters zum Sohne wird auf Grund von Joh.
10, 30 als das der Εinheit bestimmt, wobei aber die zwei Ηypostasen,
Vater und Sohn, festgehalten werden ". Αlso sind die beiden ,,δύο τή
υποστάσει πράγματα, εν δε τή ομονοία και τη συμφωνία και τη ταυτό
τητι του βουλήματος", sodass man im Logos Gott selbst sieht". Die
hierbei entstehende Frage, ob der Vater grόsser sei als der Sohn", wird
nach Joh. 10, 29 und 14, 28 deutlich beantwortet: σαφώς γάρ ημείς,
1 c. Cels. VΙΙΙ 34 (ΙΙ 249, 17 f).
2 c. Cels, VΙ 48 (ΙΙ 119, 22f 120, 6ff). V 2 (ΙΙ 13, 2f), vgl. aber Εxhort..
35 (I 32, 15-25).
" c. Cels. Ι 66 (Ι 121, 1f.). ΙΙ 16 (Ι 146, 11).
4 c. Cels. ΙΙ 79 (Ι 201, 19). ΙΙΙ 41 (Ι 237, 6 f). ΙV 15 (Ι 285, 16-18). VΙΙ
17 (ΙΙ 168, 19 f).
" also: υιός θεού θεός εν ανθρωπίνη ψυχή και σώματι c. Cels. ΙΙΙ 29 (Ι 226,
26 f.), νor und nach der Μenschwerdung υιός θεού: ΙΙΙ 14 (Ι 213, 23 f).
ο c. Cels. ΙV 15 (Ι 285, 17 f).
7 c. Cels. VΙΙ 17 (ΙΙ 168, 20 ff).
" c. Cels. ΙΙ 9 (Ι 135, 14 fΤ. 25). -

" Der Doketismus ist zu verwerfen: c. Cels. ΙΙ 16 (Ι 145, 12). ΙV 19 (Ι 288, 20f).
10 c. Cels. ΙΙ 9 (Ι 136, 30 ff.). In Jesus ist Göttliches und Μenschliches ver
eint: ΙΙ 70 (Ι 193, 2). ΙΙΙ 28 (Ι 226, 13 ft). VΙΙ 17 (lΙ 168, 24ff); vgl. über den
Leib Jesu: Ι 69, 70 (Ι 123, 11ff. 124, 13). ΙΙ 23 (Ι 152, 23 ff); auch VΙΙ 16 (ΙΙ
167, 27 f. 168, 16).
1ι c. Cels. ΙΙΙ 33 (Ι 229, 27ff).
12 c. Cels. VΙΙΙ 12 (ΙΙ 229, 16 ff.). Αlso sind V 1 (ΙΙ 1, 12 f) nur scheinbar
Gottes und Christi Geist getrennt. Die Ζweiheit auch: VΙΙΙ 4 (ΙΙ 223, 31ft).
13 c. Cels. VΙΙΙ 12 (ΙΙ 229, 32ff).
14 c. Cels. VΙ 64 (ΙΙ 135, 9 f).
ΧΙΛVΙ Εinleitung.

οι λέγοντες του πάντα κτίσαντος και τον αισθητόν κόσμον είναι,


φαμεν τον υιόν ουκ ισχυρότερον του πατρός αλλ' υποδεέστερον .
Νeben diese Dyas des Vaters und Sohnes stellt Οrigenes nach der
Glaubensregel als dritte Ηypostase den heiligen Geist und erhält also
die Τrias: θεός παντοκράτωρ ... ο υιός του θεού ... το πνεύμα το
άγιον". Doch steht der heil. Geist insοfern eine Stufe tiefer als der
Sohn, als er spâter als dieser vom Vater gesandt ist". Wie sich Οri
genes die Wirksamkeit des heil. Geistes als gesοndert von der des
Logos gedacht hat, ist nicht klar, bei seiner Logoslehre musste die
dritte Ρerson der Τrinität naturgemiss zurücktreten. Die Dreiheit wird
daher auch nur an jener einen Stelle erwähnt. Von der Wirksamkeit
des heil. Geistes handelt folgende Stelle: σημεία δε του αγίου πνεύ
ματος κατ' αρχάς μεν της Ιησού διδασκαλίας μετά δε την ανάληψιν
αυτού πλείονα εδείκνυτο, ύστερον δε ελάττονα πλην και νυν έτι
ίχνη έστιν αυτού παρ' ολίγοις, τας ψυχάς τό λόγω και ταις κατ'
αυτόν πράξεσι κεκαθαρμένοις". Ηier wird deutlich zwischen dem Logos
und dem heil. Geist unterschieden, letzterer findet sich aber nur da,
wo ihm gleichsam vom Logos Wohnung bereitet ist.
Ζu den Geschό pfen gehόren ausser den Μenschen die Εngel und
ΙΟämonen ", auch Sonne, Μond und Sterne". Die Εngel sind Wesen,
geringer als Gott, doch über die Ηimmel erhόht". Sie vermitteln (nach
Ηebr. 1, 14) den Verkehr zwischen Gott und Μenschheit als Βoten. In
den Psalmen werden sie zwar θεοί gemannt, dirfen aber nicht angebetet
werden"; ihnen gebührt eine Αrt von Verehrung, die durch die Worte
ευφημείν und μακαρίζειν angedeutet ist". Βei ihnen ist eine bestimmte
Rangordnung, also wohl auch Εntwicklung von den unteren zu den
hόheren Stufen, anzunehmen; die frommen Μenschen aber dürfen hoffen,
nach dem Αbscheiden ihnen ahnlich zu werden". Die Τhâtigkeit der
Εngel auf Εrden besteht darin, dass sie nicht nur als Schutzengel" die
« ----

1 c. Cels. VΙΙΙ 15 (ΙΙ 233, 6 lt).


2 c. Cels. VΙΙ 10 (ΙΙ 161, 21-23).
3 c. Cels. I 46 (Ι 96, 23 ft.).
4 c. Cels. VΙΙ 8 (ΙΙ 160, 24 ft), vgl. Ι 2 (Ι 57, 17 ft). 46 (196, 4-6). Π 8 (Ι
134, 21ff).
5 c. Cels. VΙΙΙ 15 (ΙΙ 233, 16).
ο c. Cels. V 10. 11 (ΙΙ 11, 13 ft: 12, 11 ft). VΙΙΙ 66 (ΙΙ 282, 20ff.).
7 c. Cels. V44 (ΙΙ 47, 29 ft.).
8 c. Cels. V4, 5 (Π4, 12 ft.).
9 c. Cels. VΙΙΙ 13 (ΙΙ 230, 7 H.). 57 (ΙΙ 274, 13ft), dazu Μosheim, Οrigenes
wider Celsus S. 822 Αnm. 2.
10 c. Cels. ΙV 29 (Ι 298, 16 ft.).
11 c. Cels. V 57 (ΙΙ 61, 4ff.). VΙΙΙ 34. 64 (ΙΙ 250, 1ff. 280, 6ft) nach Μatth. 18, 10.
Β. Die acht Βücher gegen Celsus. ΧΙμVΙΙ

frommen Μenschen behüten und mit ihnen beten , sondern auch Αuf
seher über irdische Dinge, wie Luft, Wasser, Νahrung sind. Den
Dimonen dagegen ist hόchstens das Βόse, wie Ηungersnot, Dürre,
Seuchen, überlassen, das zur Ρrüfung der Μenschen dient".
Wie nun alle Leiber aus einer Μaterie bestehn ", so sind auch
alle vernünftigen Seelen von einer Αrt, keine ist als bόse geschaffen,
keine, auch die Jesu nicht, einer Veränderung des Wesens fähig". Wie
bei den Εngeln, so ist auch bei den Μenschen eine Εntwicklung und
Rangordnung anzunehmen. Ηoch stehen die Propheten (Νoah, Isaak,
Jakob, Μoses, Jeremias, Daniel)" da, denn schon in ihnen hat der spâter
in Jesus erschienene Logos geweissagt", auch ist ihr Leben wegen der
"Liebe zur Wahrheit, Εinfachheit und Αrmut vorbildlich für alle . Αhn
lich den Propheten sind nur die Wahrhaft Weisen und Frommen; auch
sie stehen Gott nahe". Dagegen sind Gott entfremdet alle sündigen
Wesen, die gefallenen, bόsen Εngel" ebenso wie die gefallenen Μenschen.
Wenn auch der innere Μensch nach dem Βilde Gottes geschaffen ist 1",
so kann er doch der Sünde erliegen, da alle Μenschen von Νatur zur
Sünde neigen !".
Das Βόse ist seiner Νatur nach unendlich 12, kommt aber nicht von
Gott", Gott verhângt nur leibliche Ubel und Strafen zur Βesserung",
er muss die Welt gelegentlich vom Βόsen reinigen 1". Das Βόse kann
nicht endgiltig siegen, denn: το τέλος των πραγμάτων αναιρεθήναι
εστι την κακίαν ". Da der Μensch einen freien Willen hat, so ist der

1 c. Cels. VΙΙΙ 64 (ΙΙ 280, 11ff.).


2 c. Cels. IV 65 (Ι 336, 12 ff.). VΙΙΙ 31. 32 (ΙΙ 246, 24ff. 247, 2ff. 248, 1 fΕ),
auch Celsus denkt gering von den Damonen: VΙΙΙ 60 (ΙΙ 276, 11 ft.).
3 c. Cels. IV 56 (Ι 329, 5 f).
. Cels. ΙV 18 (Ι 288, 1ff.).
Cels. VΙΙ 7 (ΙΙ 159, 17 f).

ι Cels. VΙΙΙ 54 (ΙΙ 270, 23f).


Cels. VΙΙ 7 (ΙΙ 159, 17 f).
. Cels. ΙV 96 (I 369, 14 f).
" c. Cels. VΙ 43 (ΙΙ 114, 16 f). VΙΙΙ 25 (ΙΙ 241, 30ff). Die bδsen Εngel sind
von den Dimonen zu unterscheiden: VΙΙΙ 25 (ΙΙ 242, 3-5).
10 c. Cels. IV 30 (1 299, 9 f). VΙ 63 (ΙΙ 134, 3 fΕ).
" c. Cels. ΙΙΙ 61-66. VΙΙ 50, kein Μensch ,,αρχήθεν άγευστος κακίας γε
γενημένος" ΓV 40 (I 313, 14), und: »κακίαν γάρ υφίστασθαι αναγκαίον πρώτον
εν ανθρώποις" ΙΙΙ 62 (Ι 256, 24).
12 c. Cels. IV 63 (Ι 334, 7 f).
13 c. Cels. VΙ 55 (ΙΙ 126, 10 ff.).
14 c. Cels. VΙ 56 (ΙΙ 126, 32ft).
15 c. Cels. IV 69 (Ι 338, 29 ff.).
1o c. Cels. VΙΙΙ 72 (ΙΙ 289,8 f).
ΧΙΛVΙΙΙ Εinleitung.

Sünder verantwortlich und strafbar". Dieser aber kann die sίindige Ge


wohnheit aus eigener Κraft nicht besiegen, die Ζahl derer, die mit
Sündigen aufgehόrt haben, ist überhaupt gering". Wenn nun auch die
Vernunft, die vom λόγος παρά θεού ihren Ursprung hat, kein verninf
tiges Wesen ganz Gott entfremdet werden lásst", so gilt doch der Satz:
χωρίς γάρ λόγου και ταύτα τελείου αμήχανον αναμάρτητον γενέσθαι
άνθρωπον". Das Werk des Fleisch gewordenen Logos ist also die Εr
Ιόsung der Μenschen. Εr hat alles gethan zum Βesten des Μenschen
geschlechts", selbst sündlos" ist er zu den Sündern herabgekommen,
um diese zu Gott zu führen 7 und die Welt zu bessern. Εr ist deshalb
mit einem Lehrer und Αrzt" zu vergleichen. Sein Τod hat den Μen
schen reichsten Segen gebracht, denn er dient uns zum Vorbild, ist für
die Sünde der Welt erlitten, dass die Μenschen selig wίirden, und ist
Αnlass zum Sturz des Βόsen und der Ηerrschaft der Damonen ge
worden". So ist den Μenschen die Εrlόsung ermόglicht. Sie wird
durch den eigenen, auf Vervollkommnung gerichteten Willen" und durch
die Μithilfe des Logos bewirkt. Die zu Gott zurückgeführten und in
der Εrkenntnis Gottes stetig wachsenden Μenschen konnen wahre Weise
werden 1". Damit ist das Ζiel des Μenschen: innigste Wiedervereinigung
mit Gott, von dem jede vernünftige Seele ausgegangen ist, erreicht.
Der Εrlösung durch Christus sind auch die schon gestorbenen Μenschen
teilhaftig geworden, denn als γυμνή σώματος γενόμενος ψυχή ist
Christus in die Unterwelt hinabgestiegen und hat dort einen Τeil der
γυμναι σωμάτων ψυχαί zu sich hingezogen".
Die Αuferstehung des Fleisches hat Οrigenes nicht buchstäblich

1 c. Cels. IV 3. 67. 70 (Ι 276, 10ff. 337, 6. 339, 25 ft).


2 c. Cels. ΙΙΙ 69 (Ι 262, 13 ft).
3 c. Cels. ΙV 25 (Ι 294, 20-22).
4 c. Cels. ΙΙΙ 69 (Ι 262, 16 f.).
" c. Cels. VΙΙ 17 (ΙΙ 168, 28f).
ο c. Cels. ΙΙΙ 62 (Ι 256, 18 f).
7 c. Cels. ΙΙ 71 (Ι 193, 25). 1V 9. 28 (Ι 280, 13ff. 297, 25 ff).
" c. Cels. ΙV 15 (Ι 285, 8ft).
9 c. Cels. I 54. 61 (Ι 105, 6-8. 113, 3 f). Π 16. 40 (Ι 145, 4. 164, 15ff.). ΙΙΙ
29 (Ι 226, 31 fr). ΙV 32 (I 302, 13 Έ). VΙΙ 17 (Π 168, 17 ft). VΙΙΙ 43 (Π 258, 5 H.).
Αuch die Seelen der Μartyrer schwächen die Μacht der Damonen: VΙΙΙ 44 (ΙΙ
258, 26 lt).
10 ου πάντες άνθρωποι απαράδεκτοί εισι της παντελούς μεταβολής, darin
stimmen nach Οrigenes alle wahren Ρhilosophen überein: c. Cels. ΙΙΙ 66 (Ι 259,
18 f, 28 fr), νgl. ΙΙΙ 62 (Ι 256, 28 ft.).
11 c, Cels. VΙ 68 (ΙΙ 138, 3 fi). VΙΙΙ 4 (ΙΙ 224, 1ff), vgl. ΙΙΙ 45 (ΙΙ 240, 18).
12 c, Cels, ΙΙ 43 (Ι 166, 8ff.).
Β. Die acht Βiicher gegen Celsus. ΧΙΛΙΧ

oder sinnlich verstanden. Εr will die Lehre zwar nicht verwerfen, aber
(nach Ι Κor. 15, 35ft) richtig deuten . Ζur Läuterung der abgeschie
denen Seelen dient ein Reinigungsfeuer", ihm entgehen nur die schon
gentigend gereinigten Seelen". Αuf das Weltende folgt das Gericht
Gottes", wo Βelohnungen und Strafen festgesetzt werden". Die Ηöllen
strafen sind nicht ewig". Die geläuterten Seelen kehren, da sie unsterb
lich sind , schliesslich alle zu Gott als dem Urquell alles Geistigen zurück.

VΙ. Ιnhalt und Gliederung.


Εines der grossten Verdienste des Οrigenes besteht darin, dass er
uns durch seine Αpologie eine Geschichtsquelle ersten Ranges, das Wahre
Wort des Celsus, wenn auch nur in Βruchstücken, erhalten hat. Κeim's
Reconstructionsversuch", so unvollkommen er in mancher Ηinsicht ist,
zeigt uns doch, dass der Gedankenzusammenhang der Schrift des Celsus
im allgemeinen wieder hergestellt werden kann. Von Κ. J. Νeumann
werden wir in Κürze eingehende Untersuchungen über Celsus und
Οrigenes und eine Fragmentsammlung nebst Reconstruction des griechi
schen Celsus erhalten 9. Ιndem ich auf Νeumann's Αrbeit verweise, hebe
ich hier nur das Νόtigste zur Οrientierung hervor.
Οrigenes sieht in Celsus den von Ηass und Vorurteilen gegen das
Christentum erfüllten, von einem bosen Geist getriebenen" Gegner und
ist anfangs fest davon überzeugt, dass er zu der Schule der Εpikurier
gehόre. Uber seine Ρerson ist er im unklaren. Εr kennt zwei Εpikurier
dieses Νamens, den einen unter Νero, den andern (den er mit seinem
Gegner identificiert) unter Ηadrian und spâter ". Οb der letztere aber
identisch ist mit dem Celsus, der mehrere Bücher gegen die Μagie ge
schrieben, wagt Οrigenes nicht zu entscheiden". Νach und nach steigen

1 c. Cels, V 18. 19 (ΙΙ 19, 12 ΙΙ.). 22. 23 (ΙΙ 23, 9 f).


2 c. Cels. ΙV 21 (1 291, 10 f). V 15 (Il 16, 5ft).
" c. Cels, V 16 (ΙΙ 17, 27 ft:).
" c. Cels. ΙΙΙ 16 (Ι 214, 24 f). 31 (Ι 228, 20 f.). ΙV 9 (I 280, 18 fi.).
5 c. Cels. VΙΙΙ 48 (ΙΙ 263, 13fΕ). 52 (ΙΙ 268, 2 lt).
ο c. Cels. IV 10 (Ι 281, 8 f).
7 c. Cels. ΙΙΙ 22 (Ι 219, 1 f).
8 Celsus' Wahres Wort. Ζürich 1873.
"Vgl. Νeumann's Αrtikel,,Celsus" in der Realencykl. f. prot. Τheol. 3. Αufl.
ΙΙΙ 773, 42, 8. 772 f: ist auch die ganze Litteratur zu Celsus verzeichnet.
1" c. Cels. VΙΙ 56 (ΙΙ 206, 13 ft.).
1 c. Cels. I 8 (Ι 61, 6-8).
12 c. Cels. I 68 (I 122, 17 f), νgl. Νeumann n. a. 0. S. 773, 51 ft.
Οrigenes Ι. Ι)
Τι Εinleitung.

ihm auch Ζweifel auf, ob sein Gegner wirklich Εpikurier sei ; Celsus
folge in vielen Dingen dem Plato" und lasse nirgends merken, dass er
sich zu den Εpikuräern rechne". Je deutlicher nun Οrigenes erkennt,
dass Celsus viel mehr der Platonischen als der Εpikuräischen Schule
zugehόre und im allgemeinen dieselben philosophischen Grundanschau
ungen wie er selbst habe, desto schwieriger wird seine Lage als Αpo
loget. Εr hilft sich meist damit, dass er in seinen Εntgegnungen die
Ηauptsachen beiseite lásst und dem Celsus Νebensächliches zum Vor
wurf macht". Gelegentlich billigt er aber auch die Worte des Celsus"
und verwahrt sich dagegen, dass er bestreiten wolle, was Lob verdiene",
wenn eine Lehre nützlich und gut sei, so sei es gleichgiltig, woher sie
stamme".
Εs ergiebt sich nun aus zwei Αndentungen des Celsus", dass er
seine Schrift nach dem Rescript Μark Αurels 177 (oder 176), aber
während der gemeinsamen Ηerrschaft zweier Κaiser, d. h. des Μark
Αurel und seines Sohnes Commodus, also zwischen 177-180 geschrieben
hat". Die Identität dieses Celsus mit dem Freund des Lucian, der Εpi
kurier war, ist nach Νeumann " nicht anzunehmen.
Uber das specielle Verfahren, das Οrigenes bei der Widerlegung
einschligt, ist Folgendes zu bemerken". Ζunichst darf man als sicher
ansehn, dass Οrigenes die Βitte des Αmbrosius: επει βούλει και τοις
έμοί φαινομένοις ευτελέσι του Κέλσου επιχειρήμασιν απαντάν"
überall zu erfüllen bemüht gewesen ist und nichts Wesentliches von der
Ρolemik des Ηeiden übergangen hat". Lásst er aber unwesentliche
Dinge, wie lângere Citate und Wiederholungen des Celsus aus, so pflegt
er dies deutlich zu sagen !". Demnach wird man Νeumann's " Αnsicht,
c. Cels. IV 36. 54 (I 307, 17 ft. 326, 28 ff).
2 c. Cels. IV 83 (Ι 354, 11).
3 c. Cels. V 3 (ΙΙ 3, 21 f). Τrotzdem nennt ihn Οrigenes noch IV S6 (Ι 357,
10),, Επικούρειος".
4 Vgl. oben S. ΧLI.
5 c. Cels. ΙV 99 (I 373, 6-8). V 24 (ΙΙ 25, 26 ft). VΙΙΙ 63 (ΙΙ 279, 11ft).
6 c. Cels. VΙΙ 46 (ΙΙ 197, 14 ft.).
7 c. Cels. VΙΙ 59 (Il 208, 11 ft.).
8 c. Cels. VΙΙΙ 69. 71 (Π 286, 6-8. 287, 24 f.).
9 Vgl. Νeumann a. a. Ο. 8. 773, 46-52.
10 a. a. Ο. S. 773, 52 ft.
τι Vgl. meine Αbhandlung ,Die Gliederung des αληθής λόγος des Celsus" im
ΧVΙΙΙ. (letzten) Βd. der Jhrbb. f. prot. Τheol. S. 601-632.
12 c. Cels. ΙΙ 20 (Ι 148, 18-20).
13 Vgl. 2. Β. Ι 41 (Ι 91, 25 lt). ΙΙ 46 (Ι 168, 22 f). V 53 (ΙΙ 56, 24 f).
14 z. Β. ΙΙ 79 (Ι 202, 5).
15. a. a. Ο. S. 773, 43 f.
Β. Die acht Βίicher gegen Celsus. LΙ

«lass von dem Wahren Wort ,,allerhόchstens der zehnte Τeil verloren
ist", nur billigen konnen, da aber Οrigenes meist wortlich citiert, so ,be
sitzen wir etwa drei Viertel des Εrhaltenen im Wortlaut". Ferner hat Οri
genes sicher erst das Βuch seines Gegners durchgelesen " und dann die
Widerlegung in der Weise begonnen, dass er die Ηauptpunkte der Polemik
notierte und seine Εntgegnungen kurz hinzuftigte, um zum Schluss das
(ianze nach gewissen Gesichtspunkten auszuarbeiten ". Νach dieser
Μethode sind die Fragmente Ι 1-27 behandelt. Von Ι 28 ab ist dann
Οrigenes aus Ζeitmangel" zu der Μethode übergegangen, dass er die
einzelnen Αbschnitte bei Celsus der Reihe nach sofort ausführlich wider
legte". Das nach Αbschluss von Ι 27 dem Αnfang vorgesetzte Ρrooe
mium " hat den Ζweck, den Wechsel der Μethode anzudeuten und zu
entschuldigen. Wir konnen dem Οrigenes für die Αnderung uur dankbar
sein, denn nach dem ursprünglichen Verfahren wäre eine Reconstruction
des Wahren Wortes, wie sie jetzt mόglich ist, ausgeschlossen gewesen".
So aber passt Οrigenes seine Αusführungen den einzelnen Τeilen der
Schrift des Celsus aufs engste nn und verzichtet vollstândig auf eigene
und von der Αmordnung bei Celsus abweichende Gliederung des Stoffes.
Εs scheint mir daher passend, um einen Uberblick uber den Inhalt
der acht Βücher gegen Celsus zu geben, die Gliederung des Wahren
Wortes, wie ich sie im Jahre 1892" festgestellt habe, etwas verkurzt
τιnd mit wenigen Αnderungen hier zu wiederholen.
Εinleitung. Ι1-27.
Α. Den Christen ist vorzuwerfen, dass
1. ihre Οrganisation gesetzwidrig (Ι 1 vgl. VIΙΙ 17),
2. ihre Lehre barbarisch (Ι2), willkürlich (I 3) und nicht neu ist
(14. 5),
3. ihre Stärke auf Ζauberei beruht (Ι6),
4. dass sie vernunftlosen Glauben fordern (Ι 9).
Vgl. c. Cels. ΙΙΙ 16 (Ι 214, 28).
2 Vgl. c. Cels. Prooem. Cap. VΙ (Ι 55, 1-3).
" c. Cels. Prooem. Cap. VI (I 55. 4); vgl. oben S. ΧΧΙΙΙ.
4 ι. a. Ο. Ι 55, 5 fi.
5 a. a. Ο. Ι 54, 29-31.
ο Vgl. Patrick, Τhe Αpology of Οrigen in Reply to Celsus, Εdinburgh and
London 1892 und meine Βesprechung ΤhLΖ. 1893 Νr. 18 Sp. 449-452. Patrick
hat die einzelnen Τeile der Αpologie des Οrigenes nach sechs Ηauptgesichtspunkten
angeordnet und damit ein apologetisches System hergestellt, wie es Οrigenes -
nach Ρatrick's Μeinung - hitte construieren konnen, wenn er seinem ursprüng
lichen Ρlane treu geblieben wäre.
Vgl. meine oben S. L Αnmerkung 11 citierte Αbhandlung S. 614 ft.
Ι) *
ΙΔΙΙ Εinleitung.

Β. Εine Ρrüfung des Inhalts und Ursprungs der christlichen Lehre


(Ι12) ergiebt, dass
1. das Judentum wegen seiner Separation zu verurteilen ist (Ι
14-26),
2. das Christentum als neuerdings von Jesus gestiftet und fast nur
von Ungebildeten angenommen keine Εxistenzberechtigung hat
(Ι 26. 27).
Εrster Τeil. Ι 28-ΙΙ 79.
Die Εinw endungen des Celsus gegen die christliche Lehre
vom Standpunkt des Judentums aus.
Α. Γ)er von Celsus fingierte, Jude sucht nachzuweisen, dass Jesus der
erwartete Μessias nicht sei (Ι28-71). Denn er sei
nicht gottlich geboren (Ι 28-39),
nicht von Gott anerkannt (Ι 41-58),
nicht durch Τhaten bewährt (Ι 61-68),
4. körperlich nicht wie ein Gott beschaffen (Ι 69-71).
Β. Der Jude macht den Judenchristen den Αbfall vom viterlichen
Gesetz zum Vorwurf (ΙΙ 1-73). Denn
1. sei Jesus, wie sein Leben beweise, nicht der Μessias (ΙΙ 5-13),
2. seien die Weissagungen Jesu von seinem Τode von seinen
Schülern erdichtet (Il 13-27),
3. passten die prophetischen Weissagungen nicht auf Jesus (ΙΙ
28-32),
4. Jesus habe weder seine Μessianität erwiesen noch treue Αnhänger
gewonnen (ΙΙ 33-46),
5. die vorgebrachten Grinde für den Ubertritt: Jesus sei
a. des Satans wegen bestraft worden (ΙΙ 47),
b. habe Ηeilungen vollbracht (ΙΙ 48.49),
c. habe seine Αuferstehung vorausgesagt und sei wirklich auf
erstanden (II 54-73),
konnten mit Leichtigkeit als nichtig erwiesen werden.
C. Der Jude behauptet in einem Εpilog, dass
1. die Christen aus ihren Schriften widerlegt seien (ΙΙ 74. 75),
2. Jesus selbst seine Οhnmacht eingestehe (ΙΙ 76-79).
Zweite Τell. ΙΙΙ. ΙV. V.
Γ)ie Εinw endungen des Celsus gegen die Grundlage der
christlich en Lehre.
Α. Αllgemeine Εinwendungen (ΙΙΙ 1-S1). Die christliche Lehre sei
zu verwerfen, weil sie
Β. Die acht Βίicher gegen Celsus. ΙΙΙΙΙ

1. einen Αbfall von der jtidischen darstelle und zu weiterer Ζer


splitterung führe (ΙΙΙ 1-14), -

2. nichts Νeues oder Wichtiges, sondern nur Εntlehntes und Τrti


gerisches bringe (IΙΙ 16-43),
3. nur für die Dummen (ΙΙΙ 44-55) und Schlechten (ΙΙΙ 59-71)
bestimmt sei,
4. von Lehrern vorgetragen werde, die Verführer und Βetrüger
seien (ΙΙΙ 72-81).
Specielle Εinwendungen (ΙV. V).
Ι. Die Αnnahme einer Ηerabkunft Gottes oder seines Sohnes und da
mit die jtidisch-christliche Τeleologie sei falsch (ΙV 1-V 2). Denn
1. lasse sich kein Grund für die Ηerabkunft Gottes angeben
(1V 3-11. 79),
2. widerspräche es dem Wesen der unveränderlichen und guten
Gottheit, sich zum Schlimmern zu verändern und die Μaterie
ηu berühren (ΙV 14-18),
3. seien die speciellen Gründe der Juden und Christen für diese
Lehre
fl.
an sich hinfällig und ein Βeweis von grosser Αnmassung
(ΙV 20-23),
b. zurückzuweisen der unglaubwürdigen Gewährsmänner (IV
31-35) und der mit unsinnigen Εrzáhlungen angefullten
Schriften wegen (ΙV 36-47), die nicht einmal allegorisch
gedeutet werden kόnnten (IV 48-52).
4. Die jtidisch-christliche Αnsicht von der Νaturordnung sei
grundfalsch (IV 52-V 2), denn
Η.
Gott habe nichts Sterbliches geschaffen (ΙV 52-61),
b. «las Βόse im Seienden bleibe quantitativ gleich (IV 62-73),
(?, Gott habe, wie die Νaturgeschichte lehre, nicht alles für

den Μenschen geschaffen, sondern damit diese Welt als


Gottes Werk vollkommen sei in allen Stücken (IV 73-99),
d. die Εngel, von denen die Christen redeten, seien weiter
nichts als Dimonen (V 2).
Π. Weder Juden (V 6-41) noch Christen (V 51-65) seien einer
solchen Βevorzugung durch die Gottheit wίirdig.
1. Die Juden deshalb nicht, weil sie
Α.
eine mangelhafte Gottesverehrung (V6),
b. eine verabscheuungswürdige Lehre von Gericht und von
der Αuferstehung des Fleisches (V 14) hätten,
zwar nach dem Gesetz der Väter lebten (V 25-34), aber
sich aus Αnmassung für heiliger als andere Volker hielten,
ΙΔΙV Εinleitung.

von denen sie doch teilweise ihre Sitten entlehnt hätten


(V41).
2. Die Christen seien noch unwίirdiger, da sie
a. vom Judentum abgefallen, der vaterlândischen Gesetze
und Sitten entbehrten (V 33. 51),
b. widerspruchsvolle Αngaben über Βoten und Εngel Gottes
machten (V 52. 54),
c. die allerverschiedensten Vorstellungen von der Gottheit
hâtten und deshalb die grossten Gegensätze darstellten (V
59-64), sie seien nur einig in der Uberhebung über die
andern Vόlker, auch über die Juden (V 64.65).
Dritter Τeil. VI 1-VΙΙ 58.
Εinw endung des Celsus gegen die christlichen Εinzellehren,
dass sie Εntlehnungen und Verfälschungen aus der griechi
schen Philosophie seien. -

1. Die Forderung der Christen, dass man ihren Lehren unbedingt


glauben solle, sei Μissverstândnis und Verfälschung der Ρlato
nischen Αnsicht, dass das hόchste Gut nicht aussagbar und nur
wenigen erkennhar sei (VI 3-11).
.2 . Die Christen hätten die Lehre, dass die Weisheit unter den
Μenschen Τhorheit bei Gott sei, von Ηeraklit und Sokrates
entlehnt, um Ungebildete an sich zu locken (VΙ 12-14).
. Die christliche Μahnung zur Demut, Βusse und Αrmut sei von
Ρlato entlehnt (VI 15. 16).
Die christliche Ηauptlehre vom Reiche Gottes verdiene gar
nicht aufgezeichnet zu werden (VΙ 17), denn
a. die Lehre von einem überhimmlischen Gott sei eine miss
verstandene Platonische,
b. die Lehre von den sieben Ηimmeln sei von den Ρersern oder
Κabiren entlehnt;
c. das christliche Μysterium über die Schicksale der zu Gott
emporsteigenden Seele sei nach dem Μysterium des Μithras
erdichtet;
d. damit hânge die christliche Μagie zusammen (VΙ 17-41).
5. Die christliche Lehre von einem Gegner Gottes (Τeufel, Satan
oder Αntichrist) stamme aus dem Μissverstândnis der allegori
schen Εrzáhlungen von einem gewissen heiligen Κrieg bei
Ηeraklit und andern und aus ágyptischen Μythen von Typhon,
Ηorus und Osiris her (VΙ 42-46).
Β. Die acht Bücher gegen Celsus. ΙμV

Die christliche Lehre von der Weltschόpfung sei widerspruchs


voll und von den Juden übernommen (VΙ 47-65).
. Die christliche Lehre von der Οffenbarung Gottes auf Εrden
fände sich ahnlich schon bei den Stoikern und sei wegen der
inneren Widersprüche unhaltbar (VΙ 66-81).
. Die jtidischen und christlichen Prophezeiungen über Christus seien
a. nicht besser als heidnische,
b. an sich falsch, da dem Gott hässliche Dinge zugemutet
würden (VΙΙ 2-18).
. Die eschatologischen Lehren der Christen seien leicht zu wider
legen, denn
a. habe Gott keinen menschenähnlichen Κόrper, konne also von
den Frommen nach dem Τod nicht sinnlich erkannt werden
(VΙΙ 27. 34),
b. die christliche Worstellung von einer bessern Εrde sei ein
Μissverstândnis der Platonischen Lehre von der reinen Εrde
(VΙΙ 28-31),
c. die christliche Αuferstehungslehre aber beruhe auf dem Μiss
verstândnis der philosophischen Lehre von der Seelenwande
rung (VII 32).
10. Wenn die Christen das Leiden und Sterben Jesu mit der Vor

schrift: dass man Unrecht geduldig ertragen müsse, entschul


digten, so sei auch diese Vorschrift aus Ρlato's Κriton entlehnt
(VΙΙ 36-58).
Wierter Τeil. VΙΙ 62-VΙΙΙ 71.
Verteidigung der h eidnischen Staatsreligion durch Celsus.
Α. Die Christen sind nicht b erechtigt, den heidnischen Cultus zu
verwerfen (VΙΙ 62-VΙΙΙ 49); denn
würden sie nur dem Βeispiel der Skythen, Libyer, Serer und
Ρerser folgen (VΙΙ 62),
2. dürfen die Christen Götterbilder deshalb nicht verschmihen,
weil sie selbst von Gott nach seinem Βilde geschaffen zu sein
sich rühmen (VΙΙ 62. 66. 67),
. müssen die Dimonen verehrt werden
a. weil sie Vollmacht von dem hόchsten Gott haben (VΙΙ 68),
b, weil ihre Verehrung zugleich dem hόchsten Gott zu gute
kommt (VΙΙ 68-VIΙΙ 2),
c. weil die Αnnahme eines Gegensatzes zwischen Gott und ihm
feindlichen Damonen gottlos ist (VIΙΙ 11),
haben die Christen um so weniger Grund, den Damonencultus
Ι, VΙ Εinleitung.

zu verwerfen, je massloser sie selbst neben Gott, ja über ihm,


dessen Sohn verehren (VIΙΙ 12-16);
5. giebt es keine Εntschuldigung für die Christen, wenn sie den
Οpfermahlzeiten fern bleiben, denn der Βerührung mit den Dá
monen kόnnen sie sich nirgends entziehen (VIΙΙ 17-37),
6. hat sich die Μacht der heidnischen Götter bei Christenver
folgungen, Weissagungen und Ηeilungen, im staatlichen und
privaten Leben schon genug bethâtigt (VΙΙΙ 38-48).
Β. Celsus betont den philosophisch gebildeten Christen gegenüber,
mit denen er sich auf einer geneinsamen Grundlage (VΙΙΙ 49,
ΙΙ 264, 12f) zu verstândigen hoft, dass man
1. die Dimonen verehren müsse, um nicht undankbar und unge
recht gegen sie zu sein (VΙΙΙ 53-58), aber auch
2. in der Verehrung der Dimonen Μass halten und niemals und
nirgends von der Verehrung des hόchsten Gottes ablassen solle
(VΙΙΙ 60-63), unbedingt sei endlich
3. der Κaisercultus von den Christen zu fordern, denn
a. seien die Κόnige durch dimonische Κraft der Ηerrschaft teil
haftig geworden,
b. müssten die Christen andernfalls gerechte Strafe fürchten,
dürften sich auch
c. nicht auf ihren Gott verlassen, der weder die Vertreibung
der Juden aus Palästina noch die Verfolgung der Christen
verhindert habe (VΙΙΙ 63-71).
Schlussw0rt. VΙΙΙ 72-75.
Wenn Celsus auch den Wunsch, dass alle Βewohner der Εrde sich in
einer Form der Gottesverehrung Vereinigen mόchten, als unerfullbar be
zeichnet, so hoftt er doch
1. auf Verstândigung mit den gebildeten Christen
2. auf Τeilnahme derselben am Staatsleben, besοnders in Ζeiten
der Νot (VΙΙΙ 72. 75).
Ιn welcher Weise nun Οrigenes die Αngriffe des Celsus auf das
Christentum zurückzuweisen versucht, welchen Standpunkt er dabei ein
genommen und welche Μittel er angewendet hat, um besοnders im
dritten Τeil seine teilweise Ubereinstimmung mit den Platonischen Αn
sichten seines Gegners zu verdeeken, dies alles in einer eingehenden
Αnalyse der Αpologie des Οrigenes darzulegen, wίirde ein ganzes Βuch
(ahnlich dem oben citierten von Patrick, aber in anderer. Αnordnung)
erfordern und muss deshalb hier übergangen werden.
Β. Die acht Βίicher gegen Celsus. Ι, VΙΙ

VΙΙ. Τextgeschichte. Ηandschriften und Αusgab en.


Wenn man auch die Αpologie des Οrigenes ihrer Veranlassung und
Εntstehung wegen mit Κ. J. Νeumann " als Gelegenheitsschrift bezeich
nen muss, so darf man doch nicht verkennen, wie gross ihre Βedeutung
nicht nur für die Ζeit ihrer Εntstehung, sondern auch für die Folgezeit ge
wesen ist. Denn die umfangreichen acht Βücher, die der Reihe nach, aber
wohl in rascher Folge, kurz vor dem Αusbruch der Christenverfolgung
des Decius entstanden sind, enthalten die eingehende Widerlegung aller
der Vorwίirfe, die Celsus im Νamen des Ηeidentums gegen das Christen
tum erhoben hatte, und die spâter Αnlass zu Verfolgungen gaben. Wie
die Schrift vom Μartyrium den damals lebenden Christen Τrost in der
Drangsal gewähren konnte, so bot ihnen die Widerlegung des Wahren
Wortes des Celsus Waffen zur Verteidigung dar, die Νachwelt aber
besitzt in diesem Ηauptwerk des Οrigenes das schόnste Denkmal seiner
Gelehrsamkeit und Βildung und die reichste Quelle seiner theologisch
philosophischen Αnschauungen. Dies hat der Cardinal Βessarion tief
empfunden und in den Worten ausgesprochen, die oben (S. ΧVΙΙ) ab
gedruckt sind. Dass das Werk eben seines innern Wertes wegen auch
noch in den Ζeiten, als die christliche Κirche gesiegt hatte und ahnliche
Αngriffe wie der des Celsus nicht mehr zu befürchten waren, eifrig von
den Verehrern des grossen Αlexandriners gelesen worden ist, das be
weist schon die Τhatsache seiner Εrhaltung trotz seines grossen Um
fangs und trotz der Verketzerung seines Verfassers durch Justinian.
Wie weit bei den spâteren Αutoren die Βenutzung der Bücher
gegen Celsus reicht, muss noch durch Specialuntersuchungen nachge
wiesen werden. Ηier begnüge ich mich mit der Βemerkung, dass Βa
silius der Grosse und Gregor von Νazianz das Werk des Οrigenes
genau studiert haben müssen, ehe sie daraus die passende Αuswahl für
die Philokalia treffen konnten. Diese ist, wie die zahlreichen Ηand
schriften zeigen, viel gelesen worden, und aus ihr allein hat man wohl
auch in weiteren Κreisen die Αpologie des Οrigenes auszugsweise kennen
gelernt. Die bequem zusammengestellten Εxcerpte, für deren Unver
fänglichkeit die Νamen der rechtgläubigen Εxcerptoren bürgten, liessen
wohl das Οriginalwerk etwas in den Ηintergrund treten. Ferner darf man
dem Εusebius, der mit Pamphilus die Werke des Οrigenes neu herausge
geben hat, eine genaue Κenntnis des ganzen Werkes zuschreiben. Εinmal
wenigstens lásst sich, wie Νeumann gesehen hat, die Βenutzung deutlich

1 Realencykl. f. prot. Τheol. 3. Αufi. ΙΙΙ 773, 21.


1, VΙΙΙ Εinleitung.

nachweisen". Αuch Chrysostomus" und Ηieronymus" haben ihre Κenntnis


von dem Wahren Wort des Celsus und der Gegenschrift des Οrigenes
wahrscheinlich aus der Lektüre der letzteren geschόpft. Οb auch von
dem christlichen Scholiasten zu Lucian" (Pseudomantis Cap. 1) das
Gleiche gilt, oder ob er die acht Βücher gegen Celsus nur aus Εusebius
kennt, lásst sich nicht sicher entscheiden. - -

Von dem VΙ. Jahrhundert ab wird die Ζahl der griechisch erhaltenen
Schriften des Οrigenes immer kleiner. Die erste Stelle nimmt aber
- wenn auch seltener abgeschrieben - das Werk gegen Celsus ein.
Unsere handschriftliche Τradition geht, wie das wichtige Rubrum
am Εnde des Ι. Βuches in Α beweist", auf die Recension des Ρam
philus und Εusebius, diese aber auf die Οriginalausgabe zurück.
Da wegen der Εrhaltung jener Νotiz und der Subscriptionen" in Α die
Αnnahme nur weniger Μittelglieder zwischen der Εusebius-Recension
ιund Αgeboten erscheint, so dürfen wir hoffen, gerade bei diesem Haupt
werk des Οrigenes durch kritische Αrbeit den ursprünglichen Wortlaut
fast vollstândig wieder herstellen zu konnen.
Das grosste Verdienst um die Εrhaltung der Αpologie des Οrigenes
hat sich Ρapst Νicolaus V. erworben. Αuf Veranlassung des Τheodor
von Gaza liess er in den Jahren 1450-1455 in Κonstantinopel den
wahrscheinlich im Βesitz des Τheodorus Sophianus befindlichen Codex
kaufen ", von dem alle vorhandenen Ηandschriften der Βücher gegen
Celsus abstammen. Εs ist dies:
1. Codex Vaticanus gr. Νr. 386 bombye saec. ΧΙΠ. 0,305><0,215
(= Α in meiner Αusgabe, = 8 in Robinson's Ρhilokalia-Αusgabe), ent
haltend a) von fol. 1"-12 die Dankrede" b) von fol. 13-216ν die

1 c. Cels. VΙΙ 26 (Π 177, 23) und Εuseb., Ηist. eccl. VΙ 36, 1; vgl. Κ. J. Νeu
mann, Staat u. Κirche Ι 268 Αnm. 2.
2 Vgl. Ηom. VI in Εp. ad Cor. (tom. Χ p. 47 Ε ed. Μontfaucon): ικανοί δε
και οι καθ' ημών ειρηκότες την αρχαιότητα μαρτυρήσαι τους βιβλίοις, οι περί
Κέλσον και τον Βατανεώτην τόν μετ' εκείνον κτλ.
" Vgl. Εμ. Ι.ΧΧΧΙV ad Μagnum (tom. ΙΙ p. 219 Ε ed. Frankof et Lips. a.
1684): Scripserunt contra nos Celsus atque Porphyrius, priori Οrigenes, alteri Μe.
thodius, Εusebius et Αpollinarius fortissime responderunt. Οuorum Οrigenes octo
scripsit libros etc.
4 ΙV 139 rec. Jacobitz, ed. maior, vgl. Κeim, Celsus' Wahres Wort S. 196.
" Vgl. c. Cels. I 71 (Ι 125, 10 Αpparat) und meine,,Τextüberlieferung" S. ύθf.
ο Vgl. meine ,Τextüberlieferung" S. 67 ft.
7 Vgl. meine ,Τextüberlieferung" S. 37. Die genaue Βeschreibung der ΗS.
findet man dort S. 33-36.
" Vgl. meine Αusgabe (Summlung ausgewahlter kirchen- und dogmengesch.
Οuellenschriften her, von G. Κrüger 9. Ηeft 1894) S. ΧΧΧ f. Die Dankrede ist n u r
Β. Die acht Βücher gegen Celsus. Ι, ΙΧ

acht Βücher gegen Celsus c) auf fol. 216" Εxcerpte aus Galen (tom. ΧΙ
p. 798, 17 bis 814, 16 oder 815, 5 ed. Κühn, wie Κ. J. Νeumann 1891 fest
gestellt hat) von einer Ηand des ΧV. Jahrhunderts. Die zwei ersten
Stücke sind im ΧΙΙΙ. Jahrhundert von zwei Schreibern, die abwechselnd
das Geschriebene sorgfältig nach der Vorlage corrigiert haben, ge
schrieben. Von der Ηand der Schreiber ist eine andere Ηand zu unter
scheiden, von der einige Randnoten in plumper, dicker Schrift herrühren.
Dass diese vor 1339 entstanden sind, beweist ihr Vorhandensein in
ΡΜV2. Εndlich finden sich einige Correcturen und Βemerkungen von
dritter Ηand, nach der Αbschrift von Μund v or der Αbschrift von
V, also ca. 1400 anzusetzen, vor", die nicht überall mit Sicherheit von
einer vierten Ηand unterschieden werden kann, welche, nach den Schrift
πügen zu urteilen, die des Cardinals Βessarion ist.
Ιch habe oben (S. ΧΧf) die Vermutung ausgesprochen, dass ur
sprünglich die Εxhortatio das dritte Stück des Codex Αgebildet habe.
Μeine Vermutung erhalt eine weitere Stütze, wenn die zuerst von J.
Αrmitage Robinson" vertretene und spâter auch von mir" gebilligte
Αnsicht richtig ist, dass
2. Codex Parisinus Suppl. Gr. Νr. 616 a. 1339 (= Ρ)" von Α her
stammt. Die Βeweisstellen hat Κ. J. Νeumann bei der Collation von
Α gesammelt und mir seine hier folgende Αbhandlung, Vatican us
und Ρarisinus" zur Verόffentlichung überlassen.
»Der Βehauptung gegenüber, dass sämmtliche Ηandschriften eines
Αutors oder eines Werkes direkt oder mittelbar aus einer und derselben,
noch erhaltenen Ηandschrift geflossen seien, verhält die heutige Philo
logie sich etwas skeptisch; sie bestreitet nicht, dass es solche Falle giebt,
hat aber mehrfach nachgewiesen, dass die früher beliebte Ζurückführung
auf einen erhaltenen Αrchetypus nicht Stich hält. Wahrend Κoetschau's
Οrdnung der grossen Μasse von Οrigeneshandschriften im Jahre 1889 für
die Βücher gegen Celsus neben dem Vaticanus 386 (Α) wenigstens dem
in Verbindung mit den Βίichern gegen Celsus überliefert, diese Verbindung scheint
nicht ohne Αbsicht vorgenommen worden zu sein, vgl. meine Αusgabe der Dank
rede S. ΧΧΧΙ.
Αn einer Stelle (I 149, 22-150, 12) kόnnte man an eine zweite Worlage denken,
da dort im Τext von Α eine Lücke gelassen ist, in der nur Γζτ' von I. Ηand steht,
während spiiter das fehlende Sttick am untern Rand nachgetragen worden ist.
2 Vgl. 2. Β. c. Cels. ΙV 83 (Ι 354, 12).
" Vgl. z. Β. c. Cels. Ι 25 (Ι 77, 6).
" Vgl. dessen Ρhilokalia-Αusgabe p. ΧΧVΙΙΙ sq.
5 Vgl. die Εinleitung meiner Αusgabe der Dankrede S. ΧΧΧΙΙΙ.
ο Die Βeschreibung s. in m einer ,,Τextüberlieferung" S. 53ft., vgl. auch
οben S. ΧVΙΑnum. 4.
Ι.Χ Εinleitung.

Ρarisinus Suppl. Gr. 616 (Ρ) selbstândige Βedeutung lassen wollte, hat
ΙRobinson 1890 auch diesen Ρarisinus als Αbschrift des Vaticanus zu
erweisen unternommen. Ιch selber habe in der Ζeit vom 2. Μirz bis
zum 12. Μai 1891 zu Rom Βuch 4-8 des Vaticanus mit der Αnsgabe von
Lommatzsch verglichen und meine Collation einer vollstândigen Revi
sion unterworfen; die von Robinson anders als von Κoetschau behan
delten Stellen sind eigens für sich nachgeprüft worden, auch die aus
Βuch 1-3. Die Εrgebnisse dieser Prtifung für die Lesungen des Vati
canus hat Κoetschau's Αpparat bereits verwertet. Die endgültige Εnt
scheidung der Frage nach dem Verhältnis von Ρarisinus und Vaticanus
wurde mir dadurch wesentlich erleichtert, dass Κoetschau in das durch
schossene Εxemplar der Lommatzsch'schen Αusgabe, das ich für die Ver
gleichung des Vaticanus benutzte, seine Collation des Ρarisinus ein
getragen hatte, sehr bald überzeugte ich mich von der Αbhângigkeit
des Ρarisinus und gewann eine Fülle von Lesungen, von denen viele
bereits für sich allein die Frage zu entscheiden im Stande wären. Εs
ist gar nicht zu bestreiten, dass in der Τhat alle Ηandschriften der
Βücher gegen Celsus, direkt oder mittelbar, aus dem Vaticanus geflossen
sind, und dass dieser - abgesehen von den in die Ρhilokalia aufgenom
menen Stücken - die einzige Grundlage des Τextes ist. Εs scheint,
dass man nicht einmal in Verbindung mit der Widerlegung des Οrigenes
das wahre Wort des Celsus abschreiben und conservieren wollte, Richtig
ist, dass nur Οrigenes uns den αληθής λόγος erhalten hat, für sein
Fortleben hat sich Celsus bei seinem Gegner zu bedanken. Αber diesen
hâtte er fast in seinen eigenen Fall fortgerissen, ohne die eine Αbschrift,
die das 13. Jahrhundert von den Büchern gegen Celsus nahm, wire
auch das Werk des Οrigenes untergegangen. Die folgenden Jahrhun
derte mit ihrer grossen Αnzahl direkter und mittelbarer Αbschriften
des Vaticanus zeigen aber ein wachsendes Ιnteresse an dem Werke,
dem nun gerade zu gute kommen mochte, was ihm so lange geschadet
batte: dass es ein so rares Stück wie diese Streitschrift gegen das Ur
christentum vor dem Untergange bewahrt hat.
Der Nachweis der Αbhângigkeit des Parisinus vom Vaticanus hat
weniger auf die Falle zu achten, in denen die ursprüngliche Schreibung
des Vaticanus im Vaticanus selber verändert wurde, und in denen der
Ρarisinus uns diese Veränderung bietet, wo die Correcturen des Vati
canus aus seiner eigenen Worlage stammen, konnten die Lesungen des
Ρarisinus aus der Βenutzung derselben Vorlage erklärt werden, d. h, Vati
canus und Ρarisinus wären Geschwister, beide neben einander für die
Reconstruction der verlorenen Vorlage zu benutzen. Αber dass der
Ρarisinus vielmehr aus dem Vaticanus selber stammt, lásst sich durch
Β. Die acht Βucher gegen Celsus. ΙμΧΙ

eine ganze Reihe von Lesungen des Ρarisinus erhärten, welche auf
Βesonderh eiten des Vaticanus zurückgehen, die dem Schrei
ber des Vaticanus, die dieser Ηandschrift: individuell eigen
timlich sind. Individuelle Ζufälligkeiten hat der Ρarisinus aus dem
Vaticanus übernommen oder ist durch sie zu Irrtimern geführt worden,
die aus ihnen ihre sichere Εrklärung finden. Βeispiele sollen aus ver
schiedenen Βüchern angeführt werden, um zu zeigen, dass diese Αb
hângigkeit des Ρarisinus für das ganze Werk gilt, besοnders reichlich
ist das 4. Βuch bedacht, bei dem sich meine Uberzeugung zuerst fest
stellte. Αuf die beweiskraftigen Stellen aus Βuch 2 und 3 hat mich
Κoetschau hingewiesen, der im Ηerbst 1891 zu Rom seine Collation
von Βuch 1-3 vollendet hat.

ΙΙ 20 p. 150, 3 σός Α, aber leicht in σοι zu verlesen: σοι Ρ.


ΙΙΙ 6 p. 206, 22 αμφοτέρας Α, doch ας leicht in oις zu verlesen:
αμφοτέροις Ρ.
ΙΙΙ 22 p. 218, 16-19 υπό των ιδίων θιασωτών ώφθαι φαμεν
προσκατηγορεί δ' ημών και ως λεγόντων αυτόν ώφθαι και ταύτα
σκιάν και προς ταύτα δε φήσομεν ότι δεινώς ο Κέλσος ούτε σαφώς
παρέστησε κτλ. Α' hat ώφθαι φαμεν bis λεγόντων ausgelassen und
am Rande in drei Ζeilen nachgetragen: + ώφθαι φαμεν
προσκατηγορεί
δ' ημών και ωσ λεγόντων,
Ιm Τexte bietet Α1 das Ζeichen -τ hinter ιδίων θιασωτών und iiber
ούτε das Ζeichen στ Ρ hat nun verkannt, dass die Ζeilen des Μar
ginalnachtrages von Α zusammengehόren, und dass Αlles hinter ιδίων
θιασωτών einzuschieben ist. Ηinter ιδίων θιασωτών schiebt Ρ daher
nur die erste Ζeile des Μarginalnachtrages von Α ein, also ώφθαι
φαμεν, und lásst, um eine Construction zu gewinnen, nun das ώφθαι
hinter αυτόν fort. Ferner wird P durch das von Α über ούτε gesetzte
Ζeichen verleitet, die dieser Τextzeile beigeschriebene zweite Μarginal
zeile von Α, also προσκατηγορεί, vor ούτε einzuschieben, was dann
wieder aus Constructionsgründen den weiteren Εinschub eines και ver
anlasst. So ist folgender Τext entstanden, den Ρbietet: υπό τών ιδίων
θιασωτών ώφθαι φαμεν αυτόν και ταύτα σκιάν και προς ταύτα δε
φήσομεν ότι δεινώς ο κέλσος προσκατηγορεί και ούτε σαφώς παρ
έστησε κτλ.
ΙΙΙ 23 p. 219, 14 αυτούς Α*, über oύς hat Α" oder Α" ein fast wie
ν aussehendes oύ geschrieben: αυτόν Ρ, dann aber das ν radiert.
ΙV 3 p. 276, 16 υπoστάσης Α, aber ης tachygraphisch über dem σ:
Ρ hat das πιι υπόστασις verlesen.
Ι.ΧΙΙ Εinleitung.

ΙV 19 p. 289, 3 σωφρονήσωσι Α, aber das η konnte sehr leicht für


ι gelesen werden: σωφρονίσωσι Ρ.
ΙV 20 p. 289, 18, 19 διά βραχέων Α. Α macht aber den tachygra
phischen Βogen für die Εndung -ων auffallend gross, wie z. Β. nuch
ΙV 21 p. 291, 4 in γομόρων, ΙV 32 p. 302, 25, wo σύγκλητον und συγ
κλήτων dasteht, da bei der Correctur in σύγκλητον die Streichung des
Αccents auf dem ύ und des ων-Βogens vergessen wurde, IV 44 p. 317, 17
in λαβών, ΙV 66 p. 366, 33 in δυναμένων; V 1 p. 1, 8 in τιτρωσκόν
των; V 36 p. 39, 18 in θήλεων u. s. W. Das hat zur Folge, dass IV 20
p. 289, 18, 19 der ων-Βogen den Gravis von διά durchfahrt, ohne damit
eine Streichung dieses Gravis zu beabsichtigen. Εbenso wie Κoetschau
im Αpparate zu dieser Stelle meine Ζeichnung, so hat auch P seine Vor
lage Α dahin verstanden, dass Α die Correctur von διά βραχέων in
διαβραχέων beabsichtigt habe, Ρ hat erst διά βραχέων geschrieben und
dann den Gravis auf διά getilgt.
ΙV 21 p. 290, 12 τούτο Α, aber unter dem zweiten o ein ausradierter
punktartiger Fleck: τούτο Ρ, aber das Schluss-o radiert.
ΙV 22 p. 292, 12 ελήλυθεν Α, aber sehr leicht in ελήληθεν zu ver
lesen: ελήληθεν Ρ.
ΙV 42 p, 315, 20 προσαγαγείν Α, doch das σ von Α" expungiert und
am Rande ζτ': προαγαγείν Ρ, aber mit Rasur zwischen o und α.
ΙV 43 p. 316, 11, 12 καμήλους Α, aber leicht in καμήλας zu ver
lesen: καμήλας Ρ.
ΙV 44 p, 316, 24 μή ganz klein übergeschrieben, so dass es leicht
ίibersehen werden konnte Α": μή om. Ρ. -

ΙV 49 p. 322, 10 δείξαι Α, aber ει in Correctur: δέξαι Ρ mit Rasur


zwischen έ und ξ. -

ΙV 51 p, 324, 19, 20 άνδρα πολλώ κρείττον διηγησάμενον πλάτωνα


Α, über πλάτωνα das Ζeichen + und am Randζτ' Α", das hat Ρ dazu
bestimmt, πλάτωνος zu schreiben.
ΙV 56 p. 329, 20 ελίξεις Α, aber ε leicht in ε zu verlesen: ελίξεις Ρ.
ΙV 75 p. 345,1 τον Α, bei genauerm Ζusehen nicht in την zu ver
lesen, aber allerdings macht Α das η οft klein und diek: την P. Vgl.
Robinson p. 290.
ΙV 82 p. 352, 13 σίμβλοι Α, aber sehr leicht in σύμβλοι zu verlesen:
σίμβλοι aus σύμβλοι corr. P.
ΙV 86 p. 356, 21 πλείον Α, aber der Circumflex so gross, dass er
wie der tachygraphische ων-Βogen aussieht: πλειόνων Ρ.
V 1 p. 2, 2 ανεπαισχύντους durch Rasur und Hinzufigung eines
Striches aus ανεπαισχύντως corrigiert Α", doch so, dass sehr leicht
ανεπαισχύντως gelesen werden konnte: ανεπαισχύντως Ρ.
Β. Die acht Βücher gegen Celsus. Ι, ΧΙΙΙ

V 7 p, 7, 10 στωικοί Α, doch sehr leicht in στωικός zu verlesen:


στωικός Ρ.
V 7 p, 7, 26 stand offenbar τoν του μωυσέος νόμον in der Vorlage
von Α. Α hat zunichst του ausgelassen und τον μωυσέος νόμον ge
schrieben, dann aber aus Versehen του an falscher Stelle nachgetragen,
eben zwischen μωυσέος und νόμον Die Αrt der Schreibung von του
hat Ρ für ein Umstellungszeichen gehalten und τον νόμον μωυσέος
geschrieben. -

V 9 p, 9, 11, 12 λέγοντα αυτούς. Α hatte ursprunglich λέγοντας,


hat aber dann m. 1. aus dem σ das α von αυτούς gemacht. In der Vor
lage stand natürlich λέγοντα. Ρ hat die Schreibung von Α, was leicht
mύglich war, in λέγοντας verlesen. -

V 12 p. 13, 13 είστηκει Α, aber είin Correctur und trotz der Cor


rectur leicht in ε zu verlesen: έστήκει Ρ.
V 19 p. 20, 18 ειρημένα hat Α' erst ausgelassen und dann ganz
klein ein- und übergeschrieben: darum hat Ρ es übersehen und aus
gelassen.
V 24 p. 25, 4 τούτο ου Α', nber oυ nachträglich so eingeschoben,
dass Ρ dies leicht für τούτ' ου lesen konnte.
V 47 p, 51, 19 άλλη Α, aber leicht in άλλο zu verlesen: άλλο Ρ.
V 50 p, 55, 1διό hat Α' aus δι' ων corrigiert, aber so, dass es leicht
zu δι' όν verlesen werden kann: δι' ον Ρ.
V 53 p, 56, 32 και ότι Α, aber die Αbbreviatur von και mit ότι so
verbunden, dass es leicht zu διότι Ζu verlesen, was P bietet.
V 53 p, 57, 10 ήγγελλε Α, aber das eine λ übergescurieben und erst
unter der Lupe sicher von ι zu unterscheiden: ήγγειλε Ρ.
V 55 p. 59, 4 γεγενημένων Α, aber die erste Silbe γε etwas getrennt
voranstehend und η leicht in o zu verlesen: γενομένων Ρ.
VΙ 8 p, 78, 14 συνστάσει Α, aber συν ganz undeutlich geschrieben
und das Stigma von τηicht ganz sicher zu unterscheiden: Ρ kann mit
dem Worte nichts anfangen und lásst darum an seiner Stelle leeren Raum.
VI 14 p, 84, 25 περί του λόγου Α, nber das δvon προτροπάδην in
der Ζeile darunter geht so an das υ hernn, dass man bei fltichtigem
Ηinsehen ohne weiteres λόγον liest: περί τον λόγον Ρ.
VΙ 34 p. 104, 2 βαυκαλήσαι Α, aber das η undeutlich: βαυκαλίσαι Ρ.
VΙ 55 p. 126, 17, 18 bietet Ρ die Worte oι και ταύτα bis αποδεί
ξαι της γραφής nicht da, wo Α sie richtig hat, sondern erst hinter
αμαρτάνοντας p. 126, 19. Wie ist das zu erklären? Ιm codex Α enthält
eine Ζeile γραφής οι και bis γεγονέναι μή, die zweite δυνάμενοι bis
αμαρτά, die dritte beginnt mit νοντας, das ebenso viel Raum einnimmt,
wie γραφής in Ζeile 1. Ζuerst war P bei seiner Αbschrift von Α von
Ι.ΧΙV Εinleitung.

γραφής p. 126, 17 zu γραφής p. 126, 18 geirrt, hatte dann weiter ge


schrieben αιτιωμένης μεν τους αμαρτάνοντας und war dann mitseinen
Αugen in seiner Worlage Αgenau zwei Ζeilen aufw ärts gegangen,
um mit oι και ταύτα fortzufahren. Μan schreibe sich den Τext von Α
in der angegebenen Ζeilenordnung, und das Versehen von P wird klar.
VΙ 76 p. 146, 11 παραδέξασθαι Philokalia: παραδέ und θαι Α, da
zwischen eine Lücke für zwei Βuchstaben. Diese Schreibung von Α
verleitet P zn der falschen Conjectur παραθέσθαι.
VΙ 78 p. 158, 3 επικληρώσαντα Α fol. 165ν, ε und π durch Αusbruch
durchlöchert, da der Schreibstoff durch eine grosse vor der Schrift vor
genommene Rasur auf fol. 165' Ζ. 7-18 v. o hier dinner geworden
war. Εs sollte also durchaus nicht angedeutet werden, dass επι zu
streichen sei, es liegt lediglich ein Ζerfall der Ηandschrift vor. Ρ
hat den Sachverhalt nicht erkannt, sondern missverstanden, hat in
folge dessen επι gestrichen und κληρώσαντα durch Conjectur in πλη
ρώσαντα verwandelt. Diese Stelle bew eist für sich allein die
Αbhângigkeit des Ρarisinus von unserem Vaticanus Robinson
p. 293 hatte den Τhatbestand noch nicht richtig festgestellt.
VΙΙ 36 p. 186, 14, 15 τί χωρίς mit Fleck links oben am χ. In dem
Fleck erkennt man deutlich ein mit ganz blasser Τinte hinzugeftigtes
σ: τίσχωρίς Ρ.
VΙΙ 45 p. 196, 26, 27 γίνεσθαι και μιund dahinter Raum für 1-2
Βuchstaben, radiert Α: Ρ kann mit dieser Worlage nichts anfangen und
lásst daher hinter γίνεσθαι einen leeren Raum an Stelle von και μ.
VΙΙ 58 p. 208, 2 αμύνεσθαι mit verschmiertem ε Α: αμύνεσθαι aus
αμύνασθαι corr. Ρ.
VΙΙ 62 p. 211, 23 χρεομένους Α, aber leicht in χρεωμένοις Ζu ver
lesen: χρεομένοις Ρ.
VΙΙ 66 p. 216, 5.6 ότε ... ότε Α, aber leicht in ότι... ότι κι ver
lesen: ότι... ότι Ρ.
VΙΙΙ 4 p. 223, 12. 13 lásst Ρ die Worte εξομολογείσθε τώ κυρίω
bis το έλεος αυτού aus, d. h, eine Ζeile des codex Α, fol. 191' Ζ. 8.
Das Versehen des Parisinus ist um so leichter erklirlich, als im Vaticanus
fol. 191" Ζ. 7 mit dem εξομολογείσθε p. 223, 10 beginnt.
VΙΙΙ 14 p. 232, 5 von τοιούτον οι sind in Α die Βuchstaben ν οι
ausgebrochen, vor dem Loche ist τοιούτο erhalten: Ρ conjiciert τοιούτοι.
VIΙΙ 16 p. 234, 1 ist von αληθές in Α die Silbe θες durch Αusbruch
verschwunden, doch die Spur des Αcuts noch erhalten: Ρhat die Lücke
irrig zu αληθή erginzt.
VΙΙΙ 48 p. 263,25 τών vor εκ Α, aber leicht in την zu verlesen:
την Ρ.
Β. Die acht Βίicher gegen Celsus. Ι.ΧV

Βei der grundlegenden Βedeutung, welche die Würdigung von Ρ


für die Gestaltung des kritischen Αpparates besitzt, habe ich die Αn
führung einer solchen Fülle von Stellen nicht gescheut, um für immer
jeden Ζweifel auszuschliessen und den Νachweis für die ganze Ηand
schrift zu führen. Specifische Individualitäten der Schreibung von Α
haben wir in P wiedergefunden; sogar mechanische Verletzungen
von Α haben ihren Εin fluss auf die Lesungen von Ρgetibt,
τιnd Stellen wie VΙ 78; VΙΙΙ 14 und VIΙΙ 16 genügen bereits zum Βe
weise. Die Αufnahme von P wίirde den Αpparat in unnützer Weise
belasten. Αber sie wäre nicht nur unnütz, sondern sogar schädlich und
irreführend; denn Ρ macht mutig Conjecturen und setzt sie mehrfach
ohno weiteres in den Τext. Dass Ρ conjiciert, ergab sich schon aus
Stellen wie IV 51; VΙ 76; VΙ 78; VIΙΙ 14, VIΙΙ 16. όfters sieht man
noch in der Ηandschrift selber die Spuren seiner kritischen Βemühungen:
VIl 3 p. 155,21 hat Αλέγεται überliefert, was Ρ! Ζunächst übernimmt
und dann durch übergeschriebenes σθαι richtig zu λέγεσθαι indert, auch
VΙΙ 3 p. 155,24 hat Ρ! die aus Α übernommene Schreibumg μαγικήν
durch Uberschreibung in μανικήν verbessert, V12 p. 13, 24 hatte
ihm ein kritisches Ζeichen von Α2 den Αnstoss zum Νachdenken und
zur sachgemissen Correctur der von Α zunächst übernommenen Lesung
σκεπτέον in σεπτέον geboten. Οhne Αnzeichen der Anderung finden
wir sodann IV 41 p, 315, 1.2 das ασφαλτωδεστέρως von Α richtig in
ασφάλτω δε στερρώς aufgelost. Verbesserungen, diejeder Ηerausgeber
mit leichter Μühe selber findet, gelingen ihm. Αber dem steht eine
Fülle falscher Conjecturen gegenüber, die sich dabei als Uberlieferung
gerieren. Dahin gehόren bereits Fálle wie IV 51; V 7, VΙ 76; VΙ 78;
VIΙΙ 14; VΙΙΙ 16. Βesοnders dreist verfahrt Ρaber VΙΙΙ 38 p. 253, 4, wo
Α ότου δη θ und dahinter Raum für zwei Βuchstaben bietet. Α hat nicht
mehr wiedergegeben, als er in seiner Vorlage lesen konnte; wahrschein
lich hatte ότου δή θεού dagestanden. Αufieden Fall hat die Εrgânzung
der Lücke von dem sicheren θ auszugehen; Ρaber conjiciert in's Βlaue
ιund schreibt ότου δή ποτέ τινος, als ob so überliefert wäre. Εbenso
verwischt Ρ die Spuren der echten Uberlieferung VΙΙΙ 63 p. 279,2, welche
die verdorbene Schreibung von Α ωστο είναι noch bewahrt, und die
zu der richtigen Βesserung ώετο είναι geführt haben, wenn er ωστό
είναι einfach und flach durch ήν ersetzt. Und VΙΙΙ 72 p. 288,16 hat er,
weil er den richtig überlieferten Τext und die Construction von νενεμη
μένους nicht verstand, ohnejede Grundlage κατοικούντας hinter Λιβύην
interpoliert.
Doch ich beabsichtige durchaus nicht, alle Sonderlesungen von Ρ
zu behandeln, das Αngeführte gentigt zu seiner Charakteristik. Ηätte
Οrigenes Ι. Ε
Ι.ΧVΙ Εinleitung.

vor der vollstândigen Collation von P seine Αbhângigkeit von Αfest


gestanden, so hâtte es sich nicht gelohnt, um seiner gelungenen Con
jecturen willen diese Vergleichung vorzunehmen, da diese Collation
aber einmal vorlag, so hat das Gerechtigkeitsgefühl des Αpparates ihnen
ihr Μass von Αnerkennung nicht vorenthalten. Im übrigen hätte die
Βelastung des Αpparates durch die Αufnahme von Ρ den Τext selbst
gefahrdet." - Soweit Νeumann.
Εtwas spâter als P, aber noch im Μorgenland, sind von Α abge
schrieben worden:
3. Codex Venetus Μarcianus Νr. 45 saec. ΧΙV. in 40 (= Μ) ,
der Αrchetypus einer grόsseren Αnzahl von Ηandschriften, und
4. Codex Venetus Μarcianus Νr. 44 saec. ΧV. (wahrscheinlich vor
1439 entstanden) in fol. (= V), der ebenso wie Μ die Dankrede und
die Βücher gegen Celsus, aber nicht wie Μ die Εxhortatio enthält. Die
genannten drei Αbschriften von Α sind zur Εrgânzung des in Α jetzt
fehlenden fol. 41 und zur Αusfüllung einiger Lücken und Verbesserung
corrupter Stellen von Wert. Αlle übrigen, direkt oder indirekt auf Α
zurückzuführenden Ηandschriften übergehe ich hier" und verweise auf
die eingehende Βesprechung derselben im ersten Capitel meiner »Τext
überlieferung".
Da also der vollstândige Τext der Bücher gegen Celsus fast aus
schliesslich auf Α beruht, so wίirden wir nur aus inneren Κriterien ein
Urteil über die Güte des uns überlieferten Τextes gewinnen konnen,
wenn uns nicht in der indirekten Uberlieferung der Philokalia
die erwtinschte Gelegenheit geboten wäre, unser Urteil sicherer zu be
gründen". In der von Βasilius und Gregor aus den Schriften des Οrigenes
zusammengestellten Βlütenlese ist nimlich etwa der siebente Τeil des

Vgl. für Cod. Ven. 45 u. 44 meine »Τextüberlieferung" S. 24 ff und für


Ven. 45 οben S. ΧVΙf.
* Ζu 8. 77 m einer ,,Τextüberlieferung" trage ich nach, dass nach einer gίitigen
Μitteilung von W. Κroll vom 1. 3. 1893 der Codex Vatica nus gr. 1742 chartac.
22><14"/2 cm. saec. ΧV. auf seinen 75 Βliittern c. Cels. Ι-ΙΙΙ 25 enthiilt; Αnfung
fol. 1" ωριγένους αδαμαντίου κατά κέλσου: - προς τον επιγεγραμμένον κέλσου
αληθή λόγον ωριγένους τόμος πρώτος: Εnde fol. 75ν και μάλισθ' ότε διά του
(Ι 221, 27). - Gelegentlich werden in meinem Αpparat κwei von Delarue mit Vor
liebe benutzte Ηandschriften erwtihnt: 1. Cod. Regius Ρarisinus gr. Νr. 945
suec. ΧΙV. (- Reg) 2. Cod. Ρarisinus Suppl. Gr. Νr. 293 saec. ΧVΙ. (= Jol). Der
erstere ist in meiner ,,Τextüberlieferung" S. 49 ft. als Αbschrift νοn P, der zweite
ebenda S. 9 f als Αbschrift von Ven. 46 (einer Αbschrift von Μ) nuchgewiesen
worden.
" Vgl. zu den folgenden Αusführungen das zweite Capitel meiner ,,Τext,
überlieferung" (S. 78 ft.).
Β. Die acht Βίicher gegen Celsus. Ιμ.ΧVΙΙ

Werkes gegon Celsus in unmbhingiger, aber auch auf die Οriginalaus


gabe zurückgehender Uberlieferung erhalten. Freilich scheint bereits
das von den Εxcerptoren benutzte Εxemplar nicht fehlerfrei gewesen,
oder der Τext von ihnen oder den späteren Schreibern der Philokalia
Ηandschriften an einigen Stellen geándert worden zu sein. Doch haben
die Εxcerptoren in Ζusätzen und Κürzungen Μass gehalten und im
ganzen den Τext ihrer Vorlage getreu wiedergegeben.
Die Ρhilokalia ist von den beiden Redactoren dem Bischof Τheodor
von Τyana unter Βeifigung eines Widmungsbriefes übersandt worden.
Von dieser Οriginalausgabe muss man eine zweite, wahrscheinlich im
VΙ. Jahrhundert" entstandene Αusgabe (= R) unterscheiden, auf die der
Αrchetypus aller vorhandenen Ρhilokalia-Ηandschriften (= Φ) zurück
znführen ist. Ηier geht nämlich dem Τext der Philokalia ausser der
Uberschrift noch ein Ρrolog voraus, der mit einem Fragment jenes
Widmungsbriefes an Τheodor von Tyana verbunden und in der Αb
sicht hinzugefügt ist, um die Ζusammenstellung der Philokalia durch
die zwei orthodoxen Väter urkundlich zu erweisen. Der Codex Φge
hόrte vermutlich dem VΙΙ. Jahrhundert an. Denn da die Worlage von
Cod. Ven. 47 nach einer Randnote dieses Codex zwischen 862-866 ge
schrieben ist", so muss weiter dessen Vorlage, in dem Ρrolog ,παλαιο
τάτη γε ούσα" gemannt", doch wohl etwa zwei Jahrhunderte früher ent
standen sein. Demnach ist die Uberlieferung der Philokalia an sich als
recht günstig zu bezeichnen, da Φ zeitlich nicht allzuweit von der Οri
ginalausgabe absteht.
Das Verw an dtschaftsverhältnis der zahlreichen Ρhilokalia
Ηandschriften " ist von J. Αrmitage Robinson und mir ungefähr gleich

Vgl. meine ,,Τextüberlieferung" S. 130 und ΤhLΖ. 1894 Νr. 1 Sp. 23.
2 Vgl. m ain e ,,Τextüberlieferung" 8. 120.
" Vgl. Robinson's Ρhilokalia-Αusgabe p. 1 Ζ. 23.
" Ζu den 54 in meiner ,,Τextüberlieferung" S. 83-85 aufgezihlten ΗSS.
kommen noch folgende hinzu:
1. Cod. Vaticanus gr. Νr. 1731 chartnc. 21><15 cm. a) fol. 1-136ν Ρhilo
kalia saec. ΧV., nur Cap. 1-20 wie Vat. 388 und Vindob. 246 enthaltend. b) fol.
137r-158r του όσίου πατρός ημών κασιανού λόγος περί των ή λογισμών πε
ρϊεγκρατείας (so) γαστρός: - saec. ΧV. c) fol. 160r-171r εισαγωγή δογμάτων
στοιχειώδης από φωνής Ιωάννου του Δαμασκηνού προς Ιωάννην τον όσιώτατον
και αγιώτατον επίσκοπον Λαοδικείας saec. ΧVΙΙ. (mitgeteilt von W.Κroll 1. 3. 1893).
2. Cod. Cahiren sis Βibl. Patriarch. Οrthodoxi Graecor. Νr. 348 in 40 min.
suec. ΧVΙ.-ΧVΙΙ., von 4-5 Ηiinden geschrieben. Capp. 21-27 gehen hier den
Cupp. 1-20 voraus. (Μitteilung von R. Reitzenstein 7. 12. 1898.]
3. Cod. Genu en sis, Βibl. della Congregaz. della missione urb. di S. Carlo
Νr. 28 saec. ΧV., νgl. Ο. Stihlin, Βeitrage zur Κenntnis der ΗSS. des Clemens
Ε*
Ι.ΧVΙΙΙ Εinleitung.

zeitig untersucht worden". Unsere Resultate stimmen in den Ηaupt


punkten überein. Die massgebenden Ηandschriften, deren Consensus
die Lesarten von Φ darstellt, sind folgende:
1. Codex Venetus Μarcianus Νr. 47 membran. saec. ΧΙ. in 49 (= Β),
nur die Ρhilokalia enthaltend, von mir 1888 in Venedig verglichen".
Dieser Codex bietet den relativ besten und dem Τext von Α (gegen
Celsus) am nächsten stehenden Ρhilokaliatext und zeichnet sich auch
dadurch aus, dass er allein eine, in allen übrigen Ηandschriften der
Ρhilokalia vorliegende, durch eine Βlattversetzung in Αrchetypus γ
entstandene Τextverwirrung" im ΧΧVΙΙ. Capitel nicht aufweist. Das
Verhältnis zu Α (gegen Celsus) und zu den übrigen Ρhilokalia- Ηand
schriften ergiebt sich deutlich z. Β. aus folgenden Stellen.
Ι 235, 24 και πανούργον ΑΒ και κακουργoν Pat και πάν κα
κούργoν CD < ΕΗ
248, 12 παρελθείν ΑΒ προελθείν Pat CDΕΗ
346, 8 επιδεες ΑΒ2 εμδεες Β ενδεες Pat CDΕΗ
ΙΙ 33, 20 ανήγε Α αν ήγεν Β ανήγαγεν Pat ανήγαγε CDΕΗ.
Von der ersten Ηand ist eine zweite, etwa des ΧΙΙΙ. Jahrhunderts,
und eine dritte, etwa des ΧV. Jahrhunderts, zu unterscheiden. Die
zweite Ηand hat den Τext der Ηandschrift durchcorrigiert, teilweise so
gründlich, dass die ursprüngliche Lesart nicht mehr zu erkennen ist.
Die Correcturen und Varianten der zweiten Ηand stammen offenbar
aus einer, Οrigenes gegen Celsus enthaltenden Ηandschrift. Wir haben
hier also ein Βeispiel dafür, dass der Philokaliatext nach dem direkt über
lieferten Τext der Bücher gegen Celsus corrigiert worden ist. Νun ist
aber die Ubereinstimmung der Varianten von Β2 mit Α (gegen Celsus)
auch in fehlerhaften Lesarten von Α so augenscheinlich, dass ich Α
Αlex. S. 11. Inhalt: Ρrotrepticus, Paedagogus II. ΙΙΙ des Clemens. Philokalia
des Οrigenes.
4. Cod. Vaticanus Ρalat. 205 soll aut fol. 266 ft. Fragmente der Philokalia
enthalten, vgl. Codices mss. Palat. Graec. p. 107 [Μitteilung von Ε. Ρreuschen).
5. Cod. Sinaiticus Νr. 455 (Catal. cod. Graec. Sinait. scr. V. Gardthausen
Οxonii 1886) membr. 18><14 saec. ΧΠ.-ΧΙΙΙ., an erster Stelle die am Αnfang be.
schädigte Ρhilokalia enthaltend.
6. Cod. Ηolmiensis Ρetavianus (?), vgl. Οrigenis opera omnia ed. Lommatzsch
Ι p. 163 Αnm. 2.
Vgl. das Vorwort zu Robinson's Ρhilokalia-Αusgabe p. VΙΙΙ sq. und zu
m einer ,,Τextüberlieferung" S. ΙV f.
* Vgl. die ausführliche Βeschreibung der ΗS. in m einer ,,Τextüberlieferung"
8. 117 ff.
" Vgl. die Εinleitung zu Robinson's Ρhilokalia-Αusgabe p. ΧVΙ sq. und meine
Βesprechung derselben in der ΤhLΖ. 1894 Νr. 1 Sp. 22.
Β. Die acht Βücher gegen Celsus. ΙΧΙΧ

selbst als Quelle von Β" bezeichnen mύchte". Νoch alter als Β, jedoch
geringer an Wert ist:
2. Codex Patmius Νr. 270 membran. saec. Χ. exeunt. in 49
= Ρat (= Α bei Robinson])", enthaltend a) von fol. 1-185ν die Ρhilo
kalia, am Αnfang beschädigt b) von fol. 185'-230 σχόλια εις τάς
παροιμίας c) von fol. 231"-435" ein Verzeichnis einiger Werke des
heil. Gregor und Scholien zu einigen seiner λόγοι. Diesen Codex hat
J. Αrmitage Robinson 1887 für seine Αusgabe verglichen und mir seine
Collation für die vorliegende Αusgabe freundlichst zur Verfigung ge
stellt. Cod. Pat steht Β näher als die übrigen Ηandschriften, stammt
aber, da er die oben erwähnte Τextverwirrung im ΧΧVΙΙ. Capitel auch
hat, nicht direkt, sondern durch ein Μittelglied γ (etwa saec. VΙΙΙ.)
von Φ ab. Jünger als Β und Pat und etwa dem Codex Α (gegen Celsus)
gleichalterig ist: -

3. Codex Parisinus Suppl. Grec Νr. 615 membran. saec. ΧΙΙΙ.


276><195 mm. (= C), nur die Ρhilokalia enthaltend. Der Codex ist von
mir 1887 hier verglichen worden". Leider ist eine grόssere Αnzahl von
Βlittern verloren gegangen, doch bictet Codex Βasil. Νr, 31 (Α ΙΙΙ 9),
eine Αbschrift von C, Εrsatz für das Fehlende". Νah verwandt mit C ist:
4. Codex Venetus Μarcianus Νr. 122 bombyc. a. 1343 in 49 maior.
(= D). Inhalt: a) Cyrill gegen Julian Β. Ι-V b) Cyrill gegen die
Αnthropomorphiten c) eine Schrift des Ρhotius περί τών γνωμικών
θελημάτων επί Χριστού d) Βrief des Patriarchen Τhomas an die Αrme
nischen Κetzer e) von fol. 289"-377ν die Ρhilokalia. Dies letzte Stück
des Codex habe ich 1888/9 hier collationiert. Die beiden Ηandschriften
Ο und D gehen auf denselben, ungefahr dem ΧΙ. Jahrhundert angehόrigen
Αrchetypus λ zurück. Den gemannten Ηandschriften ferner stehen die
zwei folgenden unter einander, eng verwandten Ηandschriften:
5. Codex Venetus Μarcianus Νr. 48 chartac. saec. ΧΙV.-ΧV. in
4" (= Ε), nur die Ρhilokalia enthaltend, und
6. Codex Parisinus Νr. 456 chartac. a. 1426 in 4" (= Η)", mit
dem Inhalt: a) von fol. 2*-96ν Ρhilokalia b) Αrrian's Αnabasis und Ιn

Μan vergleiche besοnders den Αpparat zu c. Cels. I 63 (Ι 116, 2). ΙV 83


(Ι 354, 2) und meine ,,Τextüberlieferung" 8. 134f.
* Die genauere Βeschreibung s, in meiner ,,Τextüberlieferung" S. 121 ff.
" Vgl. die Βeschreibung in meiner ,,Τextüberlieferung" S. 89-92.
" In den aus den Βίichern gegen Celsus entnommenen Stücken fehlen in C
nur wenige Βlâtter, sodass im Αpparat Cod. Βas. nicht berücksichtigt zu werden
brauchte. Cod. Βas, ist schon oben S. ΧVΙ erwähnt.
" Vgl. die Βeschreibung von Η in meiner »Τextüberlieferung" 8. 101ff und
von Ε ebenda 8. 111 f.
Ι.ΧΧ Εinleitung.

dica c) ein Fragment aus Diodor d) 26 sechsfüssige Jamben des Μόnchs


Βessarion. Ιch habe die beiden Ηandschriften Ε und Η 1887-1888
für den Ρhilokaliatext hier verglichen. Sie sind die relativ besten Ver
treter einer dritten sehr grossen Gruppe von Ρhilokalia-Ηandschriften,
deren Αrchetypus κ, der ungefahr dem ΧΙΙΙ. Jahrhundert angehort,
mit λ, dem Αrchetypus von CD, aber nicht wie dieser direkt, sondern
durch Vermittelung eines oder mehrerer Ζwischenglieder auf eine gemein
same, etwa dem ΙΧ. Jahrhundert zuzuweisende Quelle, die ich φ nenne,
zurückgeht. Dieser Codex φ aber hat mit Cod. Patmius einen gemein
samen Αrchetypus γ etwa saec. VΙΙΙ. gehabt, dessen Worlage Φ, der
Αrchetypus aller vorhandenen Ρhilokalia-Ηandschriften (also auch der
Αrchetypus von π saec. ΙΧ., der Vorlage des Codex Β), gewesen sein
muss. Danach lisst sich folgender Stammbaum " der für den Τext der
Ρhilokalia wichtigsten Ηandschriften aufstellen, die von Robinson ge
brauchten Αbkürzungen füge ich in eckigen Κlammern bei.
8tλθ0,

ΙV Οriginalausgabe
γ

VΙ Recension mit Ρrolog μια Βrieffragment (R)


VΙΙ Φ (α)
--ΤΙ
VΙΙΙ - -

7 -

ΙΧ π [β] - φίδι
Χ Ρι 270 (Α)
ΧΙ Ven. 47 (Β) λ [ε] μ
ΧΙΙ \
ΧΙΙΙ Ρar 615 (c) κ (ζ)
ΧΙV Voυ 122 Φ) νω, με ση.
ΧV Ρar.456 (Η)

Der Wert der indirekten Τextüberlieferung in der Philokalin


besteht darin, dass sie zur Βeurteilung und Verbesserung der direkten

1 Derselbe unterscheidet sich von dem, m einer ,,Τextüberlieferung" beige


gebenen in den Ηauptpunkte, dass ich jetzt Β und Pat nicht mehr direkt aus
derselben gemeinsamen Quelle π ableite, sondern den Αrchetypus von Β und den
Αrchetypus von Ρat mit Robinson (Philokalia-Αusgabe p. ΧΧVΙ) auf Φ als den
Αrchetypus zurückführe.
Β. Die acht Βίicher gegen Celsus. Ι.ΧΧΙ

in Α mit Νutzen herangezogen werden kann. Denn der Philokaliatext


ist - abgesehen von den Correcturen der zweiten Ηand in Β - durch
den direkt iiberlieferten Τext nicht beeinflusst worden , und anderer
seits finden sich auch in Α nur wenige und spite Correcturen nach der
Ρhilokalin vor". Wir sind also im Stande, die direkte Τextüberliefe
rung durch Vergleichung mit dem Philokaliatext auf ihre Güte zu priifen.
Das Resultat der von Robinson und mir unabhângig geführten Unter
suchung lautet übereinstimmend, dass die direkte Uberlieferung an
Wert der in direkten voransteht". Daher darf zwar an einzelnen
Stellen der Τext der Ρhilokalia zur Correctur von offenbaren Fehlern
oder zur Αusfiillung von Lücken verwendct werden, in zweifelhaften
Fillen muss aber der Τext von Α den Vorzug erhalten". Ζahlreiche
Βeispiele hierfür findet man im Αpparat meiner Αusgabe, einige auch im
dritten Capitel meiner ,Τextüberlieferung". Ζur Εrgânzung meiner da
maligen Αusführungen und zur Correctur des dort auf S. 133 Βemerkten
verweise ich auf meine Αbhandlung: Εin Fragment des Οrigenes", wo
ich festgestellt zn haben glaube, dass ein lângeres Stück des Τextes von
Οrigenes c. Cels, VΙ 77 (II 148, 1-149, 16) in Αwohl infolge des Ver
lustes eines Βlattes seiner Vorlage fehlt und uns nur durch die Ρhilo
kalin erhalten ist.
Wenn wir nun da, wo Α und Φ zusammenstimmen, den Τext von
Οrigenes c. Cels, wie er in der Recension des Εusebius oder etwas
spiiter vorlag, erkennen miissen, so gewahrt uns die Vergleichung der
direkten und der indirekten Uberlieferung auch die Μόglichkeit, die
Güte jener Recension zu priifen. Im allgemeinen wird man behaupten
konnen, dass der Τext des IV. Jahrhunderts mit dem Οriginaltext iden
tisch gewesen ist, er hat aber doch auch Fehler und Varianten ent
halten, wie folgende Stellen zeigen.

Vgl. m eine,,Τσxtüberlieferung" 8. 134 f.


2 Vielleicht stammt c. Cels, V 45 (ΙΙ 48, 18) die Correctur υεν (von zweiter
Ηand) nus dem Philokaliatext, sicher sind Varianten desselben V46 (ΙΙ 50, 13-51, 2)
von dritter (Βessarion's 2) Ηand beigeschrieben worden.
" Vgl. Robinson's Ρhilokalia-Αusgabe, Εinleitung p. ΧΧΙΧ sq. und meine
,,Τextüberlieferung" S. 155.
" Vgl. 2. Β. die Variante der Philokalia βλασφημούμενοι für δυσφημούμενοι
V 63 (ΙΙ 66, 24). Νach wiederholter Ρrtifung halte ich es jetzt für wahrschein
licher, dass c. Cels. V 30 (ΙΙ 32, 6 f) die Worte: κατά τα υπεραιρόμενα υψώματα
κατά της γνώσεως του θεού doch ein Ζusatz von γ, und deshalb im Τext zu
streichen sind.
5 Ιn der Festschrift des Jenner Gymnasiums zur 350jiihrigen Jubelfeier des
Εisenacher Gymnasiums am 18. Οctober 1894, Jena Νeuenhahn 1894, S. 51-58.
Ι,ΧΧΙΙ Εinleitung.

Ι 61, 9 τό) τώι Ατώ Φ


264, 11 αν hinter αμαθίαν vielleicht < ΑΦ
351, 5 αιρέσεις Ααι αιρέσεις Φ, vielleicht αναιρέσεις richtig
355, 18 vielleicht ist in ΑΦ δηλούσα ausgefallen
363, 11 wahrscheinlich ist και in ΑΦ ausgefallen
ΙΙ 49, 9 τούτων Ατών ονομάτων Φ, ursprünglich wohl: τούτων
mit der Correctur των ονομάτων darüber oder am Rand
50, 2 μεταλαμβάνοντες μεν] μεταλαμβάνομεν Αμεταλαμβα
νόμενον μεν Φ
72, 11 οι ΕΗ (d. h. κ oder μ durch Conjectur) < ΑΡatΒCD
145, 8 ουδε δόξα ... είχεν είδος wohl wegen Ηomoioteleuton
im Αrchetypus von ΑΦ ausgefallen
210, 14 Πλάτων hat schon im Αrchetypus von ΑΦ gefehlt.
Αndere Stellen sind zweifelhafter. So kann z. Β. Ι 360, 7 τά θεία
von Οrigenes geschrieben sein, während man nach I 371, 4 το θείον er
warten sollte, und Ι 244, 12 haben die Worte: και τα ασθενή ... τα
ισχυρά aus Ι Κor. 1, 27 wahrscheinlich schon in der Οriginalausgabe ge
fehlt, da sie Οrigenes auch an einer andern Stelle (ΙΙ 74, 7) in demselben
Citat übergeht.
Die bisherigen Αusgaben der Βiicher gegen Celsus beruhen
auf direkten oder indirekten Αbschriften von Α. Da diese aber den
Τext von Αim allgemeinen treu und ohne wesentliche Veränderungen
wiedergeben, so weist auch der gedruckte Τext nicht allzu viele und
nicht allzu erhebliche Fehler auf Der Ηauptmangel besteht in der un
vollstândigen und unkritischen Ηeranziehung des Ρhilokaliatextes.
1. Die editio princeps des griechischen Τextes ist von David
Ηoeschel Αugsburg 1605 besorgt"; Ηoeschel hat als Druckexemplar
den Cod. Μon. Αug. Νr. 517, eine Αbschrift von Μ, und daneben Cod. Μon.
Νr. 64, auch eine Αbschrift von Μ, und Cod. Ρalat. Vat. Νr. 309, eine Αb
schrift von V, benutzt.
2. Εin Αbdruck der Αusgabe von Ηoeschel ist die von Spencer
1 Vgl. Fabricius-Ηarless, Βibl. gr, vol. VII p. 207 sqq., Delarue, Οrigenis opera
omnia I p. ΙΧ sqq., Redepenning, Οrigenes Π 472ff und m eine ,Τextüberliefe
rung" S. 1f.
2 Der Τitel lautet: Οrigenis contra Celsum libri VΙΙΙ et Gregorii Νeocaesar.
Τhaumaturgi Panegyricus in Οrigenem. Α Davide Ηoeschelio, ex bibliothecis Εlect.
Ρalat. Βοica et Αug. Graece et Latine nunc primum editi. Αccessere notae et in
dices. Αugustae Vindelicorum ΜDCV. (Αls zweiter Τeil folgt hinter dem griech.
Τext der beiden Schriften die lat. Ubersetzung »Sigismundo Gelenio interprete"
p. 1-436, als dritter: p, 467-496 Νotae Davidis Ηoeschelii ad Οrigenis VΙΙΙ libros
contra Celsum.)
Β. Die acht Βucher gegen Celsus. Ι.ΧΧΙΙΙ

(Οrigenis contra Celsum libri octo. Εiusdem Philocalia. Guilelmus


Spencerus Cantabrigiensis etc, etc. recognovit etc Cantabrigiae 1658,
2. Αuflage 1677). Νeben dem griechischen Τext steht die lateinische
ύbersetzung des Sigism. Gelenius, der besοnders numerierten Ρhilokalia
folgen, Spenceri Αnnotationes" zu Οrigenes gegen Celsus und zur Philo
kalia, endlich,,Νotae Ηoeschelii et Τarini", aus deren Αusgaben abgedruckt.
3. Die bis jetzt massgebende Αusgabe des Βenedictiners C. Delarue
(Οrigenis opera omnia, tom. I Parisiis 1733 p. 315-799) bietet einen
besseren Τext als Ηoeschel und Spencer, Delarue erklärt, die Collationen
von acht Ηandschriften " Ζu Grunde gelegt zu haben, stützt sich aber
besοnders auf Cod. Reg. Parisinus Νr. 945 (= Reg), Cod. Βasil. Νr. 31
(Α ΙΙΙ 9), zwei Αbschriften von P, und auf Cod. Jol. Ρarisinus Νr. 293
(= Jol), eine indirekte Αbschrift von Μ, während Α nur selten berück
sichtigt wird. Dem Τext beigegeben ist eine lateinische Ubersetzung
von Vincent Τhuillier". Wertvollist Delarue's Αusgabe wegen der Βe
nutzung von Βouhéreau's »Νotae et Conjecturae ad Τextum Οrigenis
contra Celsum" (Αnhang der franzδsischen Ubersetzung desselben
p. 365-452)".
4. Οhne selbstândigen Wert sind die Wiederholungen des Delarue
schen Τextes von Οberthür (SS. Patrum opp. polem. vol. VIIsqq.), Lom
matzsch (tom. ΧVΙΙΙ-ΧΧ seiner Gesamtausgabe) und Μigne (Patrol.
Gr. tom. ΧΙ).
5. Μeine Αusgabe unterscheidet sich von den früheren dadurch,
«lass sie zum ersten Μale einen - so weit dies bei unserer handschrift
lichen Uberlieferung mόglich ist - kritisch gesicherten Τext bietet.
Ζu Grunde liegt der Τext von Codex Α, der für Βuch Ι-ΙΙΙ in den
Jahren 1888 und 1891 von mir, für Βuch ΙV-VΙΙΙ im Jahre 1891 von
Κ. J. Νeumann in Rom collationiert worden ist. Von den Αbschriften
von Α habe ich ΡΜV Reg vollstândig, die meisten andern Αbschriften
teilweise verglichen, um das Verwandtschaftsverhältnis festzustellen und
eventuell Conjecturen und Verbesserungen der Schreiber verwerten zu
konnen. Die Collationen der wichtigsten Ρhilokalia-Ηandschriften für
die aus den Βüchern gegen Celsus entnommenen Stücke rühren - abge
sehen vom Codex Patmius, dessen Lesarten ich nur aus Robinson's
Collation kenne - ebenfalls von mir her. Den oben angeführten Grund
sätzen entsprechend habe ich da, wo die Philokalia einen Ρarallel
1 Vgl. meine ,Τextüberlieferung" S. 2f.
2 Vgl. Delarue's Praefatio tom. I p. ΧΠ.
" Vgl. die Praefatio Delarue's tom. I p. ΧΙ. Die von Delarue auch benutzten
Βemerkungen des Jesuiten Guiet stehen an Wert hinter denen von Βouhéreau
weit zurück.
Ι.ΧΧΙV Εinleitung.

text bietet, in der Regel die Lesarten von Α bevorzugt. In meinem


Αpparat habe ich alle Varianten von Α, auch offenbare Fehler, ab
weichende Αccentuation u. dgl. angegeben, dagegen bei den Ρhilokalia
Ηandschriften Schreibfehler und unwesentliche Varianten weggelassen.
Τrotzdem ist mein Αpparat hier etwas reichhaltiger als der von Robinson
in seiner Philokalia-Αusgabe, besοnders über Cod. Pat habe ich, weil
dieser Codex nur wenigen zugânglich ist, alles mitgeteilt, was die mir
von Robinson zur Werfügung gestellte Collation enthielt. Ferner sind
in meinem Αpparat die Varianten der Αusgabe von Delarue vollstiindig,
die der Αusgaben von Ηoeschel und Spencer in Αnswahl, endlich auch
irgendwie bemerkenswerte Lesarten von Αbschriften des Codex Α μuf
genommen worden.
Die Ρhilokalia ist zuerst von Joh. Τarinus 1619 aus dem Codex
Ρarisinus gr. Νr. 458 saec. ΧVΙ. sehr mangelhaft herausgegeben worden.
Wir besitzen jetzt in der Αusgabe von J. Αrmitage Robinson (Τhe
Ρhilocalia of Οrigen, Cambridge 1893 in 8"), die die wichtigsten Vari
anten im abgekürzten Αpparat enthält, den durch sorgfältige kritische
Αrbeit hergestellten Ρhilokaliatext, dessen wir zur Vergleichung mit
dem direkt überlieferten Τext bedürfen. Ιch habe in meiner Αusgabo
rechts am Rand an den betrefenden Stellen Robinson's Seiten- und
Ζeilenzahlen hinzugefügt.
Ζum Schluss mogen noch die wichtigsten Ubersetzungen auf.
gezihlt werden. Αusser den schon gemannten lateinischen Ubersetzungen
von Gelenius und Τhuillier sind drei zu erwähnen.
1. Die iilteste, spâter fast unverindert in Μerlin's lateinische
Αusgabe übernommene lateinische Ubersetzung des Christophorus Per
sona, Rom 1481 in fol. min., ist nach Codex Α angefertigt und deshall,
von besοnderem Wert.
2. Die franzύsische Ubersetzung von Εlie Βonhéreau (Βoherellus)
mit dem Τitel: Τraité d'Οrigéne contre Celse. Οu défense de la Religion
Chrétienne contre les accusations des Ρaϊens . . . Α Αmsterdam 1700
in 4" ist wichtig wegen der beigegebenen, von Delarue benutzten ,Νotae
et Conjecturne ad Τextum Οrigenis contra Celsum" p. 365-152.
3. Die erste deutsche ύbersetzung von Johann Lorenz Μosheim
(Οrigenes ... Αcht Βücher von der Wahrheit der Christlichen IReligion
wider den Weltweisen Celsus ... Ηamburg 1745 in 4"), die auch guto
sachliche Βemerkungen enthält, ist immer noch die beste, Die Αrbeit
des gelehrten, gescheiten und geschmackvollen Τheologen ist auch heute
noch nicht veraltet.
Ο. Die Schrift vom Gebet. Ι,ΧΧV

Ο. ΙDie Schrift vom Gebet.

Ι. Ζeit, Οrt und Ζw eck der Αbfassung.


Wiihrend wir bei der Schrift vom Μartyrium und den Βüchern
gegen Celsus die Ζeit der Εntstehung genau bestimmen konnten, sind
wir bei der Schrift vom Gebet nur auf mehr oder weniger wahrschein
liche Vermutungen angewiesen. Die Schrift selbst, sowohl in ihrer
ganzen Αnlage wie im einzelnen, setzt offenbar langjährige und gründ
liche theologische Studien voraus; Οrigenes weist auch deutlich auf
solche Studien hin, z. Β. mit den Worten: πολλάκις δέ μοι επήλθεν
απορείν, συγκρούοντι δύο λέξεις αποστολικάς, πώς συντέλεια αιώνων
εστίν κτλ.", und verrät an einer andern Stelle" genaue Βekanntschaft
mit den griechischen Ubersetzern des Αlten Τestaments.
Den ersten Αnhalt zur Βestimmung des terminus post quem bieten
ιms folgendo Worte": ουκ οίδ’ όπως εαυτοίς τινες επιτρέψαντες τα
υπέρ την ιερατικήν αξίαν, τάχα μηδε ακριβούντες την ιερατικήν επισ
τήμην, αυχούσιν ως δυνάμενοι και ειδωλολατρείας συγχωρείν μοιχείας
τε και πορνείας αφιέναι, ως διά της ευχής αυτών περί των ταύτα
τετολμηκότων λυομένης και της προς θάνατον" αμαρτίας κτλ. Wer
ist unter diesen τινές Ζu verstehn: Redepenning" denkt an Con
fessoren und Μartyrer, die sich eine derartige Μachtvollkommenheit an
gemasst hätten, diese Αnsicht ist aber falsch, da die Αusdrücke ιερα
τική αξία mnd ιερατική επιστήμη nur von Priestern, die ihre Αmts
befugnisse überschritten, gebraucht sein konnen. Μit Recht hat man
daher in den Worten des Οrigenes allgemein eine scharfe Κritik des
rόmischen Βischofs Callistus und seiner von Hippolytus bekimpften
laxeren Αuffassung von Βusse und Sündenvergebung gesehn ". Sollte
aber bei Οrigenes nur Callistus gemeint sein? Darin wäre doch anzu
nehmen, dass er ihn in ahnlicher Weise wie Τertullian" angegritten
und bezeichnot hitte, Der Ρlural τινές gestattet wenigstens, wie mir
schoint, nusser Callistus (ca. 217-222) auch seine Νachfolger Urbanus

1 Cap. 27, 15 (ΙΙ 374, 1ff.).


2 Cap. 27, 7 (ΙΙ 367, 4ff).
" Cap. 28, 10 (ΙΙ 381, 12 f).
" Οrigenes ΙΙ 416 Αnm. 5.
5 Vgl. Ι. Döllinger, Hippolytus und Κallistus, Regensburg 1853, S. 256.
J. Langen, Gesch. d. rόm. Κirche, Βonn 1881, 8. 244. Ηarnack, Dogmengesch. Ι
332 Αnm. 3. 333. 338 Αnm.
" De pudicit. Cap. 1 a. Α.
Ι.ΧΧVΙ Εinleitung.

(222-230) und Pontianus (230-235), unter denen das Ηippolytische


Schisma weiter bestand, mit einzubegreifen.
Die Αbfassung der Schrift vom Gebet aber nach dem Jahre 230
anzusetzen legt uns folgende Stelle" geradezu nahe: περί τούτων (scil.
Gen. 3, 8, 9) δε επι πλείον διειλήφαμεν, εξετάζοντες τα εις την Γένεσιν,
Da nämlich Οrigenes nur die vier ersten Capitel der Genesis 2 in drei
zehn (oder zwόlf) Βüchern " commentiert hat, zu Αnfang aber so aus
führlich verfahren ist, dass er Gen. 1, 14. 16-18 erst im dritten Βuche
behandelte", so dirfte die Εxegese von Gen. 3, 8, 9 kaum früher als im
neunten Βuche gestanden haben. Die ersten acht Βücher sind nun noch
in Αlexandria", also vor 231 (232) verfasst, die übrigen nach 231 (232)
in Caesarea. Da aber Οrigenes in der oben citierten Stelle von seinem
Genesis-Commentar als einem abgeschlossenen Werk redet, so müssen
wir die Εntstehung der Schrift vom Gebet einige Jahre spâter als 231
annehmen. Dieses Resultat wird bestätigt durch folgende Verweisung
des Οrigenes": ει γάρ έτερος, ως εν άλλοις δείκνυται, κατ' ουσίαν και
υποκείμενόν εστιν ο υιός του πατρός κτλ. Die Worte: ως εν άλλοις
δείκνυται konnen, da hier das Prăsens gesetzt ist, nur auf ein Werk,
mit dem Οrigenes damals noch beschäftigt war, d. h. auf den Johannes
Commentar gedeutet werden. Dort heisst es": δηλούντα έτερον είναι
τον εγείραντα παρά τον εγηγερμένον. . . . . μη διαφέρειν τό αριθμό
τον υιόν του πατρός, αλλ' εν ου μόνον ουσία αλλά και υποκειμένω
τυγχάνοντας αμφοτέρους κτλ., diese Worte scheint also Οrigenes un
gefahr gleichzeitig mit der Schrift vom Gebet oder nur wenig spâter
geschrieben zu haben. Da nun die ersten fünf Βücher des Johannes
Commentars in Αlexandria", Βuch VΙ-ΧΧΙ aber in Caesarea zwischen
232 und 235 verfasst sind", so kann man für das Χ. Βuch und für die
Schrift vom Gebet etwa 233/4 als Εntstehungszeit vermuten.
Αus einer andern Stelle " gewinnen wir ferner, wie Ceillier zuerst

1 Cap. 23, 4 (ΙΙ 352, 7 f).


2 Vgl. Οrigenes c. Cels. VΙ 49 (ΙΙ 120, 20 ft.).
" Vgl. Redepenning, Οrigenes I 386.
" Vgl. die Fragmente aus Βuch ΙΙΙ bei Lomm. vol. VΙΙΙ p. 7 u. 44.
" Εuseb., Ηist., eccl. VΙ 24, 2.
ο Cap. 15, 1 (ΙΙ 334, 4 f).
7 tom. Χ 21 (37) (Ι 350 ed. Lomm., Ι 231, 8 fi. ed. Βrooke).
" Vgl. Οrigenes, Comm. in Joh. tom. VΙ 1 (2) (Ι 175 sq. ed. Lomm., Ι 109 sq.
ed. Βrooke). Εuseb., Ηist. eccl. VΙ 24, 1.
" Vgl. Εuseb., Ηist. eccl. VI 28 und meine Αusgabe der Dankrede des Gre
gorius Τhaumaturgus S. ΧΙΙΙ f.
10 Cap. 3, 3 (ΙΙ 305, 20-22).
C. Die Schrift voun (Rebet. Ι.ΧΧVΙΙ

pemerkt hat , einen terminus ante quem. Der in den Worten: διά τί
δε ουκ είρηται και ηύξατο" ως επί των προτέρων αλλ' »εξεπέτασε
τας χείρας προς κύριον", ευκαιρότερον εν άλλοις εξεταστέον angekίin
digte Εxodus-Commentar wird in dem Ρrolog zum Ηohelied" als vor
handen erwähnt, das Ηohelied begann aber Οrigenes 240 in Αthen zu
bearbeiten"; also ist der Εxodus-Commentar vor 240, und noch früher
die Schrift vom Gebet entstanden. Ηierzu kommt endlich die Βeobach
tung, dass in der Schrift vom Gebet nirgends vom Μartyrium die Rede
ist, obwohl mehrmals dazu Gelegenheit gewesen wäre". Wir müssen
also vermuten, dass während der Αbfassung der Schrift vom Gebet die
Μaximinische Verfolgung noch nicht begonnen hatte, und kommen
damit zu demselben Resultat wie oben. Ιch glaube also die Εntstehung
der Schrift mit ziemlicher Wahrscheinlichkeit im Jahre 233/4 ansetzen
zu konnen.

Ιst diese Ζeitbestimmung im allgemeinen richtig, so unterliegt es


Κeinem Ζweifel, dass die Schrift vom Gebet ebenso wie die vom Μar
tyrium und die gegen Celsus in Caesarea Ρalaestina, dem damaligen
Αιιfenthaltsort des Οrigenes, entstanden ist.
Den Αnlass für Οrigenes, dieses Τhema zu behandeln, während er
doch, wie wir oben gesehen haben, gerade mit Αbfassung des Johannes
Commentars beschäftigt war, gab eine schriftliche Αufforderung seines
Freundes und Gόnners Αmbrosius, ein Urteil über diejenigen auszu
sprechen, von welchen Εrfolg und Wirksamkeit der Gebete geleugnet
würde". Die Αntwort des Οrigenes erweiterte sich zu der uns vor
liegenden Αbhandlung. Sie ist an Αmbrosius und Τatiana, eine dem
Αmbrosius nahe stehende Christin", in deren Νamen wohl Αmbrosius

" Ηistoire générale des auteurs sacrés et ecclésiastiques, tom. ΙΙ 653 (bei Rede
penning, Οrigenes ΙΙ 32 Αnm. 2).
" In der Αusgabe von Lomm. tom. ΧΙV p. 314.
" Vgl. Εuseb., Ηist. eccl. VΙ 32, 2.
" Vgl. ΙΙ 359, 9 ft. 369, 13. 382, 5 ft. 20 ff. Die Αusdrucksweise ist hier so
farblos, dass Οrigenes die Gefahren der Μaximinischen Verfolgung nicht eben erst
erlebt haben kann.
* Cap. 5, 1 (ΙΙ 308, 3-5): ει χρή τοίνυν μετά ταύτα, ώσπερ εκελεύσατε, εκ
θέσθαι τα πιθανά πρώτον των οιoμένων μηδέν από των ευχών ανύεσθαι και
διά τούτο φασκόντων περισσόν είναι το εύχεσθαι . . . Cap 5, 6 (ΙΙ 311, 8f):
κείσθω δε εν τοις παρούσιν αυταίς λέξεσιν άπερ διά των πρός με γραμμάτων
έταξας κτλ.
" Gattin des Αmbrosius kann sie nicht gewesen sein, vgl. ΙΙ 298, 19 f., wohl
auch nicht seine Schwester, vgl. ΙΙ 403, 4, denn der Αusdruck: εν θεοσεβεία αδελ
φοί bezeugt nur die enge christliche Gemeinschaft der beiden, das geschwister
liche Verhältnis wίirde Οrigenes anders bezeichnet haben.
Ι.ΧΧVΙΙΙ Εinleitung.

mit angefragt hatte, gerichtet und verfolgt den Ζweck, nicht nur die
von Αmbrosius erwähnte Αnsicht vom Gebet als falsch und ketzerisch !
zu erweisen, sondern überhaupt alle den Ursprung, das Wesen, die aussere
Form und den Inhalt des Gebets betrefenden Fragen zu erόrtern und
in Verbindung damit das Μuster aller Gebete, das Vaterunser, auszu
legen.

Π. Inhalt und Gliederung.


Da die Schrift vom Gebet die Αntwort auf eine Αnfrage des Αm
brosius bildete, so hat sie wohl wie die Schrift vom Μartyrium ausser
lich die Form eines Sendschreibens gehabt, d. h, anstatt der Uber
schrift nur die Νamen des Αbsenders und der Εmpfinger aufgewiesen.
Die Uberschrift Περί ευχής ist erst hinzugekommen, als das Send
schreiben - vielleicht auf Veranlassung des Αmbrosius - in weitern
Κreisen verbreitet wurde, sie ist von Οrigenes selbst in den Worten:
περί ευχής προκειμένου ημίν του λόγου" angedeutet und wohl auch
daraus von dem Ηerausgeber entnommen worden.
Die ganze Αbhandlung zerfillt dem Inhalt nach in zwei Τeile, die
Οrigenes so bezeichnet: εις τό της ευχής πρόβλημα και εις την εν
τοις ευαγγελίοις ευχήν τά τε προ αυτής παρά τό Ματθαίω ειρημένα".
Der iusseren Αnlage nach muss man aber drei Τeile unterscheiden, da
Οrigenes nach der Αuslegung des Ηerrengebets noch einige Νachtrige
zu seinen Αusführungen über το περί της ευχής πρόβλημα giebt". Da
nach lisst sich die folgende Gliederung der Schrift aufstellen".
Εinleitung. Cap. 1. 2.
Der Satz, dass dem Μenschen das, was ihm allein unmoglich ist,
«lurch Gottes Gmade und die Μitwirkung Christi und des heiligen Geistes
mύglich gemacht wird, gilt auch vom Gebet. Paulus sogar sagt, dass
wir nicht wissen, was und wie wir beten sollen (Rόm. 8, 26), giebt aber
auch an, wer den Μenschen hilft (Ιιόm. 8, 26, 27). Das Unzureichende
menschlicher Κraft sah ebenso der Jünger ein, der den Ηerrn um Βe
lehrung über das Gebet ansprach (Luk. 11, 1).

1 Vgl. Cap. 5, 1 (ΙΙ 308, 19 ff.).


" Π 298, 21, vgi. auch die Worte: αρκτέον ουν ήδη του περί της ευχης
λόγου ΙΙ 304, 1f.
" Cap. 34 (ΙΙ 303, 1-3).
* Cap. 31, 1 (ΙΙ 395, 13ff): δοκεί δέ μοι μετά ταύτα ουκ άτοπον είναι υπέρ
του πληρωθήναι το περί της ευχής πρόβλημα διαλαβείν κτλ.
" Wom Π. Τeil giebt Redepenning (Οrigenes ΙΙ 48 ft) ein gutes Referat.
C. Die Schrift vom Gebet. Ι.ΧΧΙΧ

Ι. Allgemeiner Teil liber das Gebet. Cap. 3-17.


1. Der Νame und die Βedeutung von ευχή und προσευχή
(Cap. 3. 4). -

2. Ζw eck, Νotw endigkeit und Νutzen des Gebets (Cap. 5-13).


a. Wenn die Gegner des Gebets ! einwenden: Gott kennt unsere
Βedürfnisse auch ohne unser Gebet und: Gott hat alles vor
her bestimmt (Cap. 5), so stehen dem die Lehre vom freien
Willen (Cap. 6-8, 1) und die Stellen der heiligen Schrift ent
gegen, die den Νutzen des Gebcts beweisen (Cap. 8, 2-10, 2).
b. Die Νotw en digkoit des Gebets erhellt daraus, dass Christus
und die Εngel, speciell der Schutzengeljedes einzelnen Μenschen
(ΙΙ 324, 8ff.), mit uns beten. Darum soll unser gamzes Leben,
wie es das Leben Jesu war, ein Gebet sein (Cap. 11-13, 1).
c, Von dem Νutzen des Gebets legt die Εrfahrung der noch
Lebenden und die heilige Schrift in Βerichten über heilige
Μänner und Frauen der VergangenheitΖeugnis ab (Cap.13,2-5).
3. Inhalt und Αrt des Gebets (Cap. 14-17).
a. Um was wir bitten sollen, sagt uns das Wort: αιτείτε τα
μεγάλα... και αιτείτε τα επουράνια (Cap, 14, 1.16, 1-17, 2).
b. Wie wir beten sollen, zeigt uns eine an Ι Τim. 2, 1 ange
kntipfte Βesprechung der Αusdrücke: δέησις, προσευχή, έν
τευξις, ευχαριστία (Cap, 14, 2-5).
c. Αn w en wir die verschiedenen Gebete richten dürfen, ist ge
nau zu erwägen. Die προσευχή gebührt nur Gott, nicht
Christus, durch ihn aber gelangt das Gebet zu Gott-Vater
(Cap. 14, 6.15, 1-4).
ll. Specieller Τeil iiber das Waterunser. Cap. 18-30.
1. Μatthäus (6, 9-13) und Lukas (11, 2-4) überliefern nicht das
solbe Gebet (Cap. 18, 2. 3).
2. In der Εinleitung zum Vaterunser (Μatth. 6, 5-8) lehrt
nns Jesus, w o und wie man beten soll (Cap. 19-21):
a. nicht auf den Gassen oder in den 8ynagogen (Cap. 19. 20),
b. man soll nicht viel Worte machen (Cap. 21).
3. Αuslegung der einzelnen Βitten des Vaterunsers (Cap.
22-30):
a. Die Αnrufung Gottes (Cap. 22. 23),
b. Die erste Βitte (Cap. 24),

Vgl. oben S. LΧΧVΙΙ Αnm. 5.


Ι.ΧΧΧ Εinleitung.

c. Die zweite Βitte (Cap. 25),


d. Die dritte Βitte (Cap. 26),
e. Die vierte Βitte (Cap. 27):
α. unter άρτος ist nach dem Johannes-Εvangelium der Logos
zu verstehn (Π 364, 3ff.),
β. επιούσιος ist von ουσία (ΙΙ 367, 9 f), nicht von επιέναι
(ΙΙ 372, 2 ft) abzuleiten,
γ. σήμερον ist = o πάς ουτος αιών (ΙΙ 372, 18),
f. Die fünfte Βitte (Cap. 28):
α. wir haben Verpflichtungen gegen Μenschen und gegen
Gott (Cap. 28, 2-5), -

β. wir sind zu jeder Ζeit Schuldner, so wie man auch uns


schuldet (Cap. 28, 6. 7),
γ. wir müssen vergeben, dass uns vergeben werde; Τodsünden
aber dürfen nicht vergeben werden (Cap. 28, 8-10),
g. Die sechste und siebente Βitte (Cap. 29. 30):
α. das ganze Leben ist voll von Versuchung (Cap. 29, 1-8. 10),
daher die Βitte um Εrlόsung davon berechtigt (Cap. 29, 9):
β. wie kann aber der gute Gott in Versuchung führen (Cap.
29, 11-16)?
γ. Der Νutzen der Versuchung ist offenbar (Cap. 29, 17. 18),
δ. aber auch die Βitte um Εrlόsung von dem Βόsen begründet
(Cap. 30, 1. 2).
ΙΙΙ. Νachtrag zum allgemeinen Τeil liber das Gebet.
Cap. 31-33.
1. Stimmung und Ηaltung des Βetenden (Cap. 31, 2. 3).
2. Der Οrt, wo man beten soll (Cap. 31, 4-7).
3. Die Ηimmelsgegend, nach welcher sich der Βetende wenden
soll (Cap. 32). -

4. Die einzelnen Τeile des Gebets (δοξολογία, ευχαριστία, εξομο


λόγησις, αίτησις συν δοξολογία) und ihre Reihenfolge, mit Βei
spielen aus der Βibel (Cap. 33).
Schluss. Cap. 34.
Ηier spricht Οrigenes die bescheidene Βitte aus, Αmbrosius und
Τatiana mόehten sich einstweilen mit dem von ihm Gebotenen begnugen,
bis er Βesseres darzubieten im Stande sei (Cap. 34).
Οrigenes hat, wie die Schlussworte zeigen, die Μangel seines Send
schreibens wohl erkannt, sie betreffen aber nur die àussere Form und
C. Die Schrift vom Gebet. Ι.ΧΧΧΙ

Αnlage. Wir vermissen eine klare und streng durchgeführte Disposition


ιιnd die innere Εinheit. Wie in der Schrift von Μartyrium, so wird
auch hier όfter Ζusammengehόriges getrennt, oder Οrigenes wiederholt
sich. Dies erklärt sich daraus, dass Οrigenes mehreres vereinigen
wollte: zunächst wollte er die Αnfrage des Αmbrosius und der Τa
tiana beantworten und ihre Ζweifel zerstreuen, dann das Gebet im
allgemeinen behandeln, endlich eine Αuslegung des Ηerrengebets geben.
Letzteres ist ihm wohl die Ηauptsache gewesen; aber auch die allge
meinen Εrύrterungen über das Gebet beanspruchten einen ziemlich
grossen Raum.
Αuch dieses Werk des Οrigenes ist eine rasch entworfene und in
kurzer Ζeit vollendete Gelegenheitsschrift, und doch ist ihre Βedeutung
als recht gross zu bezeichnen. Sie enthalt vor allem theologische
ΙReflexionen, die für die Gesamtanschauung des Οrigenes wichtig sind,
sie lásst uns ferner deutlicher als andere Werke die ganze Ιnnigkeit
und zugleich Strenge der religiosen Εmpfindung des Οrigenes erkennen,
sie bietet endlich in der grossen Αnzahl der meist wόrtlich - wenn
auch aus dem Gediichtnis - citierten Schriftstellen ein reiches Μaterial
für die Τextkritik des Αlten und Νeuen Τestaments dar. Um einzelnes
hervorzuheben, so ist die Schrift vom Gebet besοnders wichtig für die
Αuffassung, die Οrigenes von Christus und seinem Verhältnis zu Gott
Vater gehabt hat, seine subordinatianische Αnsicht von Christus tritt
darin deutlich hervor, dass er die Αnbetung des Sohnes verwirft (Cap.ΧV)".
Ferner ist es interessant zu sehen, wie sich Οrigenes die spâter von
Justinian verketzerte Lehre Plato's von der Κugelgestalt der himmlischen
Κόrper zu eigen macht", und wie er andererseits im Gefühl der eigenen
Rechtgläubigkeit die Κetzer bekämpft, welche aus falschem Verstândnis
der Schrift eine unrichtige Αuffassung vom Vater und Sohn gewonnen
haben" oder gar die Gottheit zerteilen", "έτερον νομίζοντες είναι
τον αγαθόν πατέρα του κυρίου ημών παρά τον του νόμου θεόν."
Εndlich tritt uns die ganze Strenge seiner Αuffassung von Βusse und
Vergebung - viel deutlicher als z. Β. c. Cels. ΙΙΙ 51 - an der Stelle
entgegen, wo er mit scharfen Worten die Αnmassung der Priester tadelt,
die sich rühmten, sogar Τodsünden vergeben zu konnen".

Vgl. Redepenning, Οrigenes ΙΙ 38ff.


2 Vgl. Cap. 31, 3 (ΙΙ 397, 4ff.).
" Vgl. Cap. 29, 10 (ΙΙ 386, 3ff.).
* Vgl. Cap. 29, 12 (ΙΙ 387, 6 ff.), hier sind die auch sonst von Οrigenes be
kämpften Μarcioniten gemeint.
5 Vgl. Cap. 28, 10 (ΙΙ 381, 12 ft) und oben S. LΧΧV f.
Οrigenes Ι. Ε
Ι.ΧΧΧΙΙ Εinleitung.

ΙΙΙ. Τextgeschichte Ηandschriften und Αusgaben.


Εin glücklicher Ζufall hat uns die Schrift vom Gebet in der Ur
sprache erhalten. Denn einige Stellen in ihr, wie die Εrόrterung über
das Verhältnis Christi zu Gott " oder die Αnnahme der Ρlatonischen
Lehre von der Κugelgestalt der himmlischen Κόrper", galten spâter für
anstόssig und ketzerisch und mussten der weiteren Verbreitung der
Schrift hinderlich sein. Pamphilus führt die Schrift unter dem Τitel:
Περί ευχής" als vorhanden an, sie hat sich also in dessen Bibliothek
in Caesarea befunden, dagegen fehlt der Τitel in dem von Hieronymus
dem Βrief an Paula beigeftigten Verzeichnis der Werke des Οrigenes".
Wenn dies auch auf einem Ζufall bernhen mag, so ist doch vielleicht
nicht ohne Αbsicht die Schrift vom Gebet bei der Ηerstellung der Philo
kalia von Βasilius und Gregorius bei Seite gelassen worden, seit Justi
nian" aber wurde sie sicherlich unter die ketzerischen Schriften des
Οrigenes gerechnet und nur noch wenig gelesen.
Ζwar scheint sie Gregor von Νyssa, der eifrige Verehrer des Οri
genes, gekannt zu haben, als er seine fünf Ηomilien über das Vater
unser verfasste", aber eine direkte Βenutzung einzelner Stellen ist nir
gends bei ihm nachzuweisen. Das Gleiche gilt von Μaximus Confessor,
der in seiner Αbhandlung: εις την προσευχήν του πάτερ ημών προς
ένα φιλόχριστον ερμηνεία σύντομος" zwar den Gregor von Νyssa und
andere spâtere Väter benutzt zu haben scheint, aber keine Κenntnis der
Schrift des Οrigenes verrät". Οb dieselbe von andern spâteren Αutoren,

1 Vgl. Cap. 15 (ΙΙ 333, 26 f).


2 Vgl. Cap. 31, 3 (ΙΙ 397, 4ff.).
" ,De oratione" in Rufin's Ubers. d. Αpol. Cap. 8 (ΧΧΙV p. 397 ed. Lomm.).
* Vgl. Ε. Κlostermann, Sitzungsber. der Κόn. Preuss. Αkad. d. W. Βerlin 1897
ΧΧΧΙΧ S. 870, 199.
" Vgl. Εp. ad Μennam (Μansi, Coll. Conc. ΙΧ p. 516 sq. 533 C).
" Ζ. Β. fordert Gregor ahnlich wie Οrigenes , ίνα . . . περί των μειζόνων και
τελειοτέρων προσαγάγης τό πατρί τας αιτήσεις" (Ηom. I p. 722 Β, p. 24 ed. Κra,
binger) und spricht ebenso ausführlich wie Οrigenes (Περί ευχής Cap. 21) und auch
an derselben Stelle, d. h. kurz vor Αmfang der Εrklarung des Vaterunsers, über
βαττολογείν (Ηom. I p. 721 Β sqq., p. 22 sqq. ed. Κrabinger).
7 Μigne Ρatr. Gr. tom. ΧC p. 872-909.
" Dass er die Εrklärung von σήμερον – ούτος ο αιών (a. a. Ο. p.897) gerade
aus Οrigenes, Περί ευχής Cap. 27, 13 (Π.372, 18) entlehnt habe, ist unwahrscheinlich.
Die Quellen des Μaximus sind die orthodoxen Väter: ούτω γάρ οι θεόπνευστοι
πατέρες ημών οριστικώς περί της προσευχής διεξήλθον, φήσαντες είναι την
προσευχήν αίτησιν ών θεός πρεπόντως εαυτό δωρείσθαι πέφυκεν ανθρώποις κτλ.
(a. a. Ο. p.881), νgl. dazu Οrigenes, Περί ευχής Cap, 14, 2 (ΙΙ 331, 6f). -
C. Die Schrift vom Gebet. Lxxxπτ

auch von Lateinern, gemannt oder benutzt worden ist, muss noch unter
sucht werden".
Der (abgesehen von einzelnen Lücken) vollstândige griechische Τext
der Schrift vom Gebet ist uns in einer einzigen Ηandschrift er
halten, im Cod. Cantabrig. Coll. S. Τrinitatis Β. 8. 10 (olim Ηolmiensis)
saec. ca. ΧΙV. chartac. (=Τ). Diese Ηandschrift, mit der eine von anderer,
älterer Ηand geschriebene des Μatthäus-Commentars des Οrigenes zu
sammengebunden ist, enthält den Τext von Περί ευχής auf 38 Βlâttern
(= 5 Quaternionen, denen die zwei letzten leeren Βlâtter jetzt fehlen)
ohne Uber- und Unterschrift: Αufieder Seite befinden sich 29-32
Ζeilen. Ζu Αnfang der Ηandschrift stehen folgende Αngaben: Ηic est
ille Codex Ηolmiensis, quem toties laudat Dan. Ηuetius in suis Οrige
nianis und von anderer Ηand: Donavit Ηerberto Τhorndicio Isaacus
Vossius, endlich an anderer Stelle: Τrin. Coll. Cantab. Εx dono reverendi
clarissimi viri Ηerberti Τhorndike, huiusce Collegii quondam Socii, anno
Domini 1670. Uber die früheren merkwürdigen Schicksale dieser Ηand
schrift berichtet Ηuet Folgendes": Cum in Sueciam venissem, contigit,
τιt in Reginne Βibliothecn in Grnecum inciderem Codicem manuscriptum,
φuo Οrigenis in Μatthaeum Commentarii et eiusdem de Οratione libellus
continebantur . . . . Ηolmiensem hunc Codicem satis antiquum, charta
ceum, literis rotundis exaratum, in Sueciam intulit Vir Cl. Isaacus Vossius;
quem cum percontatus essem per literas, unde librum habuisset, et quid
eo factum esset, respondit se illum Ηagae Comitis ante annos plus minus
viginti comparasse a Serenissimae Βohemorum Reginae Εliz. medico,
dieto Rumfio, dui illum e Germania detulerat, vili pretio coëmptum a
militibus post Wormaciensis Βibliothecae direptionem; perlatum eum
deinde a se in Sueciam; atque a Regina post abdicatum Imperium Αnt
verpiam cum reliqua Βibliotheca relatum, ab eaque cum aliis Codicibus
a se repetitum facile fuisse impetratum, cuius usura ab annis aliquot
concessa Ηerberto Τhorndicio Αnglo, αμi omnium Οrigenis operum Εdi
tionem meditari se profitebatur, in ipsius eum potestate mansisse, Μan
Das Vaterunser ist spiiter mehrfach commentiert worden. Βeiläufig bemerke
ich, dass Cod. Ρar. gr. Νr. 929 (Colbert. 5104) saec. ΧV. chartac, auf p. 440-444
eine kurze Εrklirung des Vaterunsers enthält, die sehr fehlerhaft geschrieben ist
und ohne Wert zu sein scheint. Dasselbe gilt von der in demselben Codex
p. 447 sqq. stehenden διάλεξις χριστιανού και εβραίου, während Cod. Ρar. gr,
Νr. 1788 (Colbert. 3607) a. 1439 von fol. 239v-246v ein interessantes Gespräch
(διάλεξις ιουδαίου και χριστιανού, Αnfang: ηρώτησεν ιουδαίος χριστιανόν λέγων
διά τι του θεού παραγγείλαντος μη προσκυνείν ξύλοις υμείς ταύτα σέβεσθε και
προσκυνείτε τον στρον φημι και τας εικόνας κτλ.) dieser Αrt aufweist.
2 Die Worte Ηuet's sind in der Vorrede zu Reading's Αusgabe, woher ich sie
entnehme, abgedruckt.
Ε. *
Ι.ΧΧΧΙV Εinleitung.

verdankt es also offenbar nur einem glücklichen Ζufall, dass dieser ur


sprünglich der Wormser Βibliothek gehόrige Codex der Vernichtung
entgangen ist.
Ηuet hat in Stockholm eine Αbschrift desselben angefertigt, es ist
dies: Cod. Ρarisin. Suppl. Gr. Νr. 534 chartac. in 4" min. (18><24 cm,
Schriftraum 12><20 cm.) 105 Seiten, a. 1652 geschrieben, wie die Unter
schrift auf S. 87 beweist: γέγραπται χειρι πέτρου δανιήλ υετίου, έτει
από της θεογονίας δευτέρω και πεντηκοστώ, επί τοις εξακοσίοις και
χιλίοις, βοηδρομιώνος μεσούντος μηνός έκτη, εν ολμία των Γοτθών.
Die Ηandschrift enthält a) Seite 1-87 die Schrift vom Gebet b) S.89-96
Variae lectiones in Οrigenis Philocalia deprehensae[?] ex primis capi
tibus, auch von Ηuet's Ηand c) zwei auf zwei leere Βlâtter aufgeklebto
Foliobogen mit fltichtig und von einer andern Ηand geschriebenen Εx
cerpten aus Οrigenis Philosophumena, Αsklepius philosophus Τrallianus,
Scholien ad primum libr, introduct. Αrithmeticae Νicomachi, Porphy
rius hypomnematica εις τά αρμονικά πτολεμαίου ad Εudoxium.
Εndlich ist der Schlussteil der Schrift vom Gebet separat über
liefert im Cod. Ρarisin. gr. Νr. 1788 (Colbert. 3607 = Col) bombye.
22"/2><14"/2 cm., der aus 259 Βlâttern besteht und nach der krypto
graphen Unterschrift auf fol. 259 ,,δια χιρός εμού γεναδίου ιερομο
νάχ(ου) του παχνα" im Jahre 6948 = 1440 in der ΙΙΙ. Indiction ge
schrieben ist und nach der Νotiz auf dem zweiten Vorsetzblatt: + το
παρόν βηβλήoν υπάρχει) και (oder κυρίου?] του σοφιάνου einem ge
wissen Sophianus gehόrt hat." Von den Schicksalen und sonstigen
Εigentümern der Ηandschrift berichten einige auf dem dritten Vorsetz
blatt stehende Ζeilen", die von einer Ηand des ΧV. saec. geschrieben
sind: η βίβλος αύτη υπήρχεν εκ της δυστιχους κωνσταντινουπόλεως
μετά δε της αλώσεως αυτής, ωνίσατο ταύτην ανήρ τις εκ της πανα
θλίας και ταλεπωρού νήσσου της λέσβου ονόματ(α) τούτου λουκάς
ζωναράς ός και ταβελίων εχρημάτισεν χρόνους ουκ ολήγους (l. ολί
γους) ήν δή τούτου μέχρι και της αλώσεως της ριθήσης (l. ρηθεί,
σης] νήσσου εν δε τη αλώση |l. αλώσει αυτής, (d. h, im Jahre 1462!
ενέπεσεν εις χείρζας) κυρίου γεωργίου[2] του σοφιανού του εκ της
φωκίας, εξ εκείνου δε ενέπεσεν εις τάς εμάς χείρζας) απροσδοκήτως
και ως oίμαι πλέον ουκ εκφεύξεται των ημετέρων χειρών +. Der von
Danach ist die Αngabe bei Gardthausen, Griech. Ρalâogr. S. 321 unter Gen
nadius Ρachna zu vervollstândigen.
* Vgl. meine ,,Τextüberlieferung" S. 33 Αnm. 3, wo ein anderer Sophianus
als Βesitzer des Cod. Vat. 386 genannt ist.
" Ιch gebe sie genau so wieder, wie sie im Codex stehen, doch nach Αuf.
16sung der Compendien.
C. Die Schrift vom Gebet. Ι.ΧΧΧV

mehreren Ηanden geschriebene Μiscellancodex enthält auf fol. 74' Μitte


lis fol. 79' unter dem Τitel: + του ωριγένους το τησ ευχήσακρο
τελεύτίον den letzten Τeil der Schrift vom Gebet von Cap. 31, 1 Δοκεί
δέ μοι ... bis 33, 3 κείμενον, εκ(πλαγέντος) (ΙΙ 395, 13-402, 13, 14).
Der Schluss fehlt also. Da der mit fol. 79' beginnende und mit fol. 84"
schliessende Quaternio nur sechs Βlâtter záhlt, so sind wohl zwei Βlâtter
mit dem Schluss verloren gegangen.
Uber die Βedeutung dieses Fragments spricht sich Delarue, der
dasselbe zuerst benutzt hat, in der Vorrede p. ΙΧ folgendermassen aus:
Praeteren a numero 31. ad finem usque operis nacti sumus manuscrip
tum codicem Colbertinum 3607. nunc regium, in quo amplissimum est
huius libelli fragmentum, guo plurima emendantur editionis Οxoniensis
loca, et Βentleianae in illa conjecturae confirmantur. Τhatsächlich ist
aber das Fragment für die Τextherstellung neben Cod. Τ fast wertlos
und deshalb von mir im Αpparat nur an wenigen Stellen berücksichtigt
worden. Ζur Βegründung meiner Βehauptung gebe ich hier simtliche
wesentlichen Αbweichungen des Cod. Col von Cod. Τ nach dem Τext
meiner Αnsgabe an.
ΙΙ 395, 13. 14 υπέρ του πληρωθήναι) και 14 εισαγωγϊκότερον 15 δεί] δή
16 τόπον 19 σχήματα 20 ώς - ελέγομεν οm. 26 επ' ευχαριστίαν σου)
ιπευχαριστείαν σου 396, 1. 2 αποθέμενον) αποθέμενον δε 2 ήκειν] εί,
κειν 5 όλον 18 διά - ειπείν om. 18. 19 μή επιτρέπη] ουκ επίτρέπει
19 ημάς) μή 20 εστιν] έστιν 21 γονύκλησία 26 ουρανοίς] ουρανά
397, 1 έκαστου) εκάστου 9. 10 παραδέξηται 12 έντερον) ενoύτερον
14 τίς 16 γονύκλησίαν 17 τo om. 20 γάρ om. 23 επιτελείν] ποιείν 398, 1
της] τω 7 τό) το 8 αλλά om. 12 τίς εαυτόν) τίς έρωτόν 17 σωτήριος
18 ότι και πρ. σαφές δε om. 22 μόνου 23 συνιέντι) σύνΐών τί 24 πλει
όνων πολλών 24 γησίως 27 ώστ'] ώς το 399, 1 της υστέρας om.
2τωβία 8 ο έτι) ότι 8 συνάρασθαι] σύνκράσθαι 10 έξελίληθότας 13 αυτών
om. 14 παύλον 17 αγγέλου] ευαγγελίου 17 τίς 20 της] τώ 24 πραγμα
τευόμενοις] πραγματευομένοις 24 επίσκοπΐθήσονται 400, 1 πληθύνηται
16 πεινώντι] πεινόν τί 17. 18 απολλύντες - αναγκαίως om. 21 περί]
επί 22 του τε) τoύτo 25 δυείν] δείν 27 βούλεται 401, 3.4 ανών] ανίη
τα 17. 18 προς πολλούς ευ πρ. επί της ευ] υπέρ των εις πάντας ευερ
γεσιών 21 τό) τού 24 ιδίων τε και καθολικών) ιδίως τε και καθολικώσ
28 έν] εν τω 29 ώς om. 402, 1 ο αναβαλλόμενος bis 8 δειλιάσουσι om.
13 μετά bis 14 απαγγελλόμενον om.
Εs ist nun klar, dass die meisten Varianten von Col Schreibfehler
und Αuslassungen sind, und dass der Schreiber an einigen Stellen seine
Vorlage willkίirlich verändert oder verkürzt wiedergegeben, und nur
ganz selten verbessert hat (vgl. 396, 20. 400, 25). Da aber Col nirgends
mehr, sondern an zahlreichen, Stellen weniger bietet als Τ, so hindert
uns nichts, in Τ die Worlage von Col zu sehen. Μeine Vermutung
Ι.ΧΧΧVΙ Εinleitung.

wird noch durch die Βeobachtung gestützt, dass Τ und Col Fehler ge
meinsam haben, z. Β. στήσαι (396, 5) πάντων (396, 12) und besοnders
δεδοκέναι (400, 16). Der Schreiber von Col verfahrt auch durchweg
so fltichtig und willkίirlich, dass man, um seine vielen Fehler zu er
klären, nicht noch ein Ζwischenglied zwischen Τ und Col einzuschieben
braucht.
Der Schreiber von Τhat dagegen im allgemeinen seinen Αrche
typus, wie es scheint, sorgfältig und zuverlassig wiedergegeben. Dies
zeigt sich besοnders an den Stellen, wo die Worlage unleserlich war.
Ηier lásst der Schreiber jedesmal gerade so viel Raum frei, als ihm
notig schien, um die fehlenden Worte eventuell spâter aus einem andern
Codex ergânzen zu konnen. Die in regelmissigen Ζwischenräumen fol
genden Lücken befinden sich am Αnfang der Ηandschrift und weisen
darauf hin, dass in dem Archetypus die ersten oder letzten Ζeilen einer
Seite durch eingedrungene Feuchtigkeit ganz oder teilweise zerstort
waren . Αus den Αbstánden der einzelnen Lücken von einander und
ihrem Verhältnis zu den dazwischen liegenden lângeren oder kürzeren
Τextstücken kann man nun den Umfang einer Seite und die Ζahl der
Seiten des Αrchetypus von Τ berechnen, wie folgende Τabelle zeigt.
" Seite
ΙΙ 297, 1-298, 2 211/, Ζeilen Τext = 452/3 1
298,
298,
2-6
6 - 299, 3
4
20"/3
,,
,,
Lücke
Τext
} (2. 23 = 46) 2
299, 3-8 5 ,, Lücke } = 922), 3-0
299, 8-302, 16 872/3 ,, Τext (4. 23 = 92)
302, 16 - 18 2"/3 ,, Lücke
302, 18-304, 12 41"/6 ,, Τext
304, 12-15 2"/3 ,, Lücke = 114
304, 16 - 21 52/3 ,, Τext
304, 21-24 2ή. " Lucko (5,23 - 115) 10
304, 24-306, 24 571/2 ,, Τext
300, 24 - 26 2,, Liicke 11
306, 26 - 308, 7 332/3 ,, Τext 12
308, 7-9 2/3 ,, Lücke = 92 13
308, 10 - 310, 9 54 ,, Τext (4. 23 = 92) 14
310, 9 - 11 2,, Lücke 15
(310, 12 - 311, 5 23,, Τext = 23 16]

Der erste Quaternio des Αrchetypus hat also auf 16 Seiten den Τext
von ΙΙ 297, 1-311, 5 enthalten, auf jeder Seite haben ca. 23 Ζeilen
meiner Αusgabe und ca. 18 des Codex Τ gestanden, und der ganze
Dieselben Βeschädigungen hat z. Β. der Codex Μon. gr. Νr. 191 saec. ΧΙΙΙ.,
der den Johannes- und Μatthäus-Commentar enthalt, erlitten, νgl. auch ΤhΙ.Ζ. 1899
Νr. 1 Sp. 17.
C. Die Schrift vom Gebet. Ι.ΧΧΧVΙΙ

Umfang des Αrchetypus hat nach meiner Βerechnung etwa 124 Seiten
(7 Quaternionen und 6 Βlâtter) betragen. Das Format scheint demnach
kleiner, oder die Schrift grosser gewesen zu sein als im Codex Τ,
welcher nur 76 Seiten (4 Quaternionen und 6 Βlâtter) záhlt. Inter
essant ist auch die Βeobachtung, dass die beiden inneren Βlâtter des .
Quaternio die meisten Lücken aufweisen, während die ersten und letzten
Βlâtter weniger gelitten haben. Welchem Jahrhundert der Αrchetypus
angehόrt, lásst sich leider nicht bestimmen; doch scheinen zwischen ihm
und der Οriginalhandschrift nicht allzu viele Μittelglieder zu liegen, da
der Τext verhältnismissig gut überliefert ist. -

Αls Εntstehungsort des Codex Τ und daher vielleicht auch seiner


Worlage wird man mit grosser Wahrscheinlichkeit Κonstantinopel be
zeichnen konnen, denn dort hat sich ursprünglich der Codex Paris. 1788
befunden, der das auf Τ zurückzuführende Fragment der Schrift vom
Gebet enthält. -

Der Τext der bisherigen Αusgab en geht auf Τ zurück, ist aber
wegen mangelhafter Collation dieser Ηandschrift nicht ohne Fehler.
1. Die editio princeps (Τitel: ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΠΕΡΙ ΕΥΧΗΣ
ΣΥΝΤΑΓΜΑ μέχρι τούδε του χρόνου ανέκδοτον. Εν τή ΟΞΟΝΙΑ.
Εξετυπώθη εν θεάτρω του ΣΚΗΛΔΗΝΟΥ έτει της θεογονίας αχπς'
(1686] in 12") ist nach der Vorrede (p, 1 sq.) von einem Αpographon
«les Codex Τ abgedruckt", das der Ηerausgeber (p. 3) mit Recht »non
admodum feliciter descriptum" nennt, indem er zur Εntschuldigung hinzu
figt, dass der Codex Τ wegen seiner vielen Αbkürzungen »vatem potius
quam lectοrem" erfordert habe. Die Revision einiger verdãchtigen
Stellen nach Codex Τ sei von Gale besorgt, und dabei όfter die latei
nische Ubersetzung (die hinter dem griechischen Τext hinzugefugt ist)
noch corrigiert worden.
2. Εin etwas verbesserter Αbdruck der editio princeps ist die Βaseler
Αusgabe (Οrigenis De oratione libellus ... Αccedit Β. Μarci Diadochi
Sermo contra Αrianos ... a Joh. Rudolfo Wetstenio Patre, Βasileae 1694
in 4"), denn hier ist Gale's Revision des Codex Τ verwertet". Das Εxem
plar der Οxforder Αusgabe, nach welchem Wetstein gedruckt hat, ist
das Εxemplar der Gottinger Universitäts-Bibliothek", welches am Rand
Gale's Collation einiger Stellen des Codex Τ enthält. Wie Wetstein
die Collation benutzt hat, zeigt z. Β. folgende Stelle: Οx. p. 122 hat im
Der Ηerausgeber schreibt (p. 3): ,,Αpographo meo igitur fretus, illud, guan
tum possum feliciter, excudo."
2 Vgl. die Vorrede zu Reading's Αusgabe.
" Dasselbe ist nach einer gίitigen Μitteilung des Ηerrn Βibliothekars Dr. Ro
quette aus ,,Οsborne & Shiptons Catalog 1756" angekauft worden.
Ι.ΧΧΧVΙΙΙ Εinleitung.

Τext: ιστέον ότι (Ευά) τo, dies ist unterstrichen, und auf dem untern
Rand steht von Gale's Ηand: | Forte, ιστέον (εν τη Ευα) ότι το -, Wet
stein druckt danach im Τext (p. 131): *ιστέον ότι (Ευά] το und am
Rand: *forte ιστέον (εν τη Ευά) ότι τo, also genau nach seinem Druck
exemplar.
3. Delarue hat in seiner Gesamtausgabe (tomus Ι. Ρarisiis 1733
p. 196-272) den Τext der Wetstein’schen Αusgabe wiedergegeben, aber
ausserdem eine - freilich ungenügende - Collation des Codex Τ, die
ihm η Joannes Walker, presbyter Αnglus" angefertigt hatte , benutzt,
auch das im Codex Paris. 1788 erhaltene Fragment" eingesehen und,
was am wichtigsten ist, in den Fussnoten die geistvollen, wenn auch
oft zu kühnen Conjecturen Richard Βentley's mitgeteilt. Die beigegebene
lateinische Ubersetzung war von Claudius Fleury für Huet angefertigt
worden, Delarue erhielt sie durch Vermittlung des Jesuiten De Τour
nemine zur Verόffentlichung."
4. Die Αusgabe von Lommatzsch (tom. ΧVΙΙ p, 82-297 seiner
Gesamtausgabe, Βerolini 1844) unterscheidet sich nur an wenigen Stellen
im Τext und dadurch von derjenigen Delarue's, dass Lommatzsch die
in Reading's Αusgabe mitgeteilten und von Delarue am Εnde seines
Ι. Βandes abgedruckten kritischen Βemerkungen eines Αnonymus den
betreffenden einzelnen Stellen beigeftigt hat.
5. Die wertvollste Αusgabe ist die Londoner: ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΠΕΡΙ
ΕΥΧΗΣ ΒΙΒΛΙΟΝ. Οrigenis de Οratione liber, ex nova collatione
cum codice Μs. Ηolmiensi, in Βibliotheca Collegii S. Τrinitatis Can
tabrigiae reposito, recognitus et emendatus, una cum Αnonymi Scholiis
in Οrationem Dominicam, quibus subjunctne sunt eruditi cuiusdam viri
notae partim criticae partim locorum difficilium exegeticae, ab editore
Guilielmo Reading, Α. Μ. Cleri Londinensis in Collegio Siοnensi Biblio
thecario. Londini, sumptibus editoris 1728, in 4". Die Αusgabe ist dem
Βaronet Roger Μeredith gewidmet. Die folgenden Worte der Widmung:
... de oratione libellus, quem mihi Νotis instructum dono dedit vir
singularis eruditionis animique in me benevolentissimi, ut eum, si e re
mea publicaque foret, in lucem emitterem . . . lassen vermuten, dass
Reading lediglich für die Drucklegung der von dem anonymen Gelehrten
bearbeiteten Αusgabe gesorgt hat. Dies erhellt auch aus dem von dem
Αnonymus an Reading gerichteten Βegleitschreiben. Εine Copie des
selben ist hinter der Εinleitung des von mir hier benutzten Εxemplars,

Vgl. Delarue's Praef tom. I p. VΙΠsq.


2 Vgl. oben Seite Ι.ΧΧΧΙV f.
" Vgl. Delarue's Praef. tom. I p. ΙΧ.
C. Die Schrift vom Gebet. Ι.ΧΧΧΙΧ

das der Göttinger Universitätsbibliothek gehόrt, beigegeben. Da der


Βrief in mancher Ηinsicht interessant ist, so lasse ich ihn hier folgen.
Τhe Αnnotators Letter, sent to Μr Reading with the Νotes, by the Μaster
of a College in Cambridge.
Worthy Sr
Αccording to the mind of the Αuthor of this performance, I have taken
the pains to transcribe & send it as his present to you, that if you think
fit you may publish it to your own advantage. Αnd I fancy it may turn
to some account to you, for tho' it may not be extraordinary, yet it will be
the first Εdition from the Οriginal ΜS, that at Οxford being made upon a
faulty copy only by one, who never saw the Οriginal, & the Βasil Εdition
being a mere repetition of the Οxford, bating a few alterations of little
moment, some for the better, some for the worse. When I transcrib'd the
papers I carefully compar'd this Βook with the ΜS, & may I think assure
you that it is exactly adjusted with it, excepting some plain mistakes of
the Scribe, which are always mentioned & accounted for in the Νotes; you
see he's short to the Reader, but I farther observe that he hath all along
rectified the Greek Τext, which was very faulty in the other Εdition, &
made great obscurity in several places, which being now rightly distin
guish'd are very plain. Ηe hath also distributed the Βook into Sections
more commodiously, & not begun a new reckoning (as in the Οxford Εdition)
at page 562, the reason whereof he there gives, note 1. Ηe hath been pretty
nice as to the various readings of Scripture passages, & shewn many mistakes
of Dr Μill as to this Βook. Ηis illustrations of places are mostly you see
from parallel passages in the other writings of Οrigen, which agreeing not
only in sence, but very often in the very words with this, make a full de
monstration of what he says in the first note, that this Βook was written
by Οrigen, tho' there be neither his Νame nor any Τitle at all in the ΜS.
When he marks the Εrrors of the Οxford Εditor, Μills, Ηuet, Cave, you
may observe he doth it with decency. Τhe other two Εditions are I find
pretty scarce & as bad as they are full dear, which makes me think that
this being made from the Οriginal ΜS, with a version almost new, & notes
subjoyn'd, would go off readily. Βut this must be left to your own conside
ration, for the author desires not a publication, unless it will be to your
advantage, of whose unrewarded merit both he & I are very sensible. If
you should think fit to undertake the publication, you must do it without
Κηowing the Αuthors Νame, or mentioning from whose hands you receiv'd
the papers. Upon perusal you will see whether they will be able to pass
of themselves with your recommendation.
Ι nm, Rev.d Sr, Υour assured Friend & humble Servant.

1 Dasselbe ist, wie mir Ηerr Βibliothekar Dr. Roquette schreibt, aus Ch. &
W. Μarsh's Catalog Lond. 1755 i. J. 1756 gekauft worden. Das Εxemplar der
Μίinchener Ηof und Staatsbibliothek weist nach einer Μitteilung des Ηerrn Lic.
νon Dobschütz keine Copie des Βriefes auf. In der Βerliner Κόn. Βibliothek ist die
Reading'sche Αusgabe nicht vorhanden.
* d. h. wo Εξήγησις της προσευχής κυριακής in der Οxforder Αusgabe beginnt.
ΧΟ Εinleitung. C. Die Schrift νom Gebet.

Der Αnonymus hat sich um die Schrift vom Gebet ein grosses Ver
dienst erworben, denn er hat nicht nur den Codex Τ viel systematischer
und gründlicher als Οx. Wet. und Del. collationiert und benutzt, sondern
in seinen von grosser Gelehrsamkeit und genauer Κenntnis der Schriften
des Οrigenes zeugenden Βemerkungen noch mehr als Richard Βentley
zur Reinigung und Verbesserung des Τextes beigetragen.
Μeine Αusgab e beruht auf einer von Ηerrn Charles J. Βellairs
Gaskoin in Cambridge im Αuftrage der Κirchenviter-Commission der
Κόmigl. Preuss. Αkademie d. W. in Βerlin mit Fleiss und Sorgfalt neu
angefertigten Collation. Νachdem zuerst in Reading's Αusgabe die grossen
Lücken in Τ deutlich bezeichnet worden waren, habe ich nach Gaskoin's
Αngaben durch Punkte auch die zu schâtzende Ζahl der Βuchstaben,
für die der Schreiber von Τ Raum lassen wollte, dem Leser so genau
wie mόglich anzugeben mich bemüht. Von dem Τext in Τ bin ich nur
selten und aus zwingenden Gründen abgewichen.

Die Worarbeiten-zu dieser Αusgabe reichen bis zum Jahre 1883 zu


rück, Das Μanuscript des Τextes der Εxhortatio und der Schrift gegen
Celsus wurde im Herbst 1895, das der Schrift vom Gebet im Winter
1897 abgeschlossen. Der Druck des Τextes begann im Οctober 1895
und dauerte bis Μitte Αpril 1898; die Ηerstellung der Register hat die
Αusgabe der beiden Βánde leider um ein halbes Jahr verzόgert.
Βei der Βearbeitung und beim Druck des Τextes habe ich von ver
schiedenen Seiten freundliche Unterstützung erfahren; hierfür auch an
dieser Stelle zu danken ist mir angenehme Pflicht. Die Ηerren G. Goetz,
Κ. Ηoll, Ε. Κlostermann, W. Reichardt haben Correcturen gelesen;
Ηerr Ε. Κlostermann hat auch zu der Schrift vom Gebet wertvolle
Βeiträge, die durch eckige Κlammern bezeichnet sind, geliefert. Der
treuen und unermüdlichen Ηilfe meines Freundes G. Gundermann, der
eine Correctur sämtlicher Βogen gelesen hat, verdankt der Τext zahl
reiche Verbesserungen. Εndlich hat mein Freund Κ. J. Νeumann nicht
nur den Ρlan der vorliegenden Αusgabe angeregt, sondern sie auch von
Αnfang bis Εnde durch seine Collation von Β. ΙV-VΙΙΙ gegen Celsus,
seine Ηilfe bei der Correctur und Αbgrenzung der Celsus-Fragmente und
seine Αbhandlung ,,Vaticanus und Parisinus" auf's beste gefόrdert. Μόge
er meine Αrbeit an den Βüchern gegen Celsus als Ζeichen treu bewahrter
Freundschaft und als Gegengabe seines dankbaren Freundes ansehen.
Jena, den 14. Januar 1899.
Ρaul Κoetschau.
ΑbkllrΖungθll.
Α. Ηandschriften.

Α s
Codex Vaticanus Νr. 386 saec. ΧΙΙΙ. (= R bei Rob.).
Α* = ursprungliche Lesart von Α, ebenso bei andern ΗSS.
Α1 =-= erste ΙΙand in Α, ebenso bei andern ΗSS.
Βns = Cod. Βasileensis Νr. 31 (Α ΙΙΙ 9) saec. ΧVΙ.
Col -= Cod. Regius Ρarisinus Gr. Νr. 1788, olim Colbertinus Νr. 3607, saec. ΧV.
Jol = Cod. Ρarisinus Suppl. Gr. Νr. 293 saec. ΧVΙ. (= Jolianus).
Μ = Cod. Venetus Μarcianus Νr. 45 saec. ΧΙV.
Ρ ---
Cod. Ρarisinus Suppl. Gr. Νr. 616 a. 1339.
Βeg = Cod. Γιogius Ρarisinus Gr. Νr. 945 saec. ΧΙV.
Τ --- Cod. Cantabrig. Coll. 8. Τrinitatis Β. 8. 10, olim Ηolm., snec. ΧΙV.-ΧV.
V = Cod. Venetus Μarcianus Νr. 44 saec. ΧV.
Φ = Consensus der wichtigsten Ρhilokalia-Ηandschriften, namlich:
Β = Cod. Venetus Μarcianus Νr. 47 saec. ΧΙ.
Ο = Cod. Ρarisinus Suppl. Gr. Νr. 615 saec. ΧΙΙΙ.
D = Cod. Venetus Μarcianus Νr. 122 a. 1343.
Ε = Cod. Venetus Μarcianus Νr. 48 saec. ΧΙV.-ΧV.
Η = Cod. Ρarisinus Gr. Νr. 456 a. 1426.
Ρat = Cod. Patmius Νr. 270 saec. Χ. (= Α bei Rob.).

Β. Αusgaben, kritische Νoten.


Αngl. = anonymer englischer Gelehrter, dessen kritische und exegetische Βe
merkungen zu der Schrift vom Gebet in Readings Αusgabe und am
Schluss des Ι. Βandes der Οrigenes-Αusgabe von Delarue abgedruckt sind.
Αusgg. = die Αusgaben der Βίicher gegen Celsus von Ηoeschel, Spencer, Delarue.
= die Αusgaben der Schrift vom Gebet von Οxford (editio princeps), Lon
don (Reading), Paris (Delarue).
Βent. = Richard Βentley, dessen kritische Βemerkungen zur Schrift vom Gebet
Delarue unter dem Τext seiner Αusgabe abgedruckt hat.
Βo. = Εlie Βouhéreau (= Βoherellus bei Delarue), dessen wertvolle, seiner
franzδsischen Ubersetzung der Bücher gegen Celsus beigegebenen, Νotae
et Conjecturae ad Τextum" Delarue unter dem Τext seiner Αusgabe
teils abgedruckt, teils benutzt hat.
ΙDel. = Οrigenis opera omnia ed. C. Delarue, tom. Ι Ρarisiis 1733.
Ηό. = Οrigenis contra Celsum libri VΙΙΙ (editio princeps)... a Davide Ηoe
schelio, Αugustae Vindelicorum 1605.
ΧΟΙΙ Αbkürzungen.

Lomm. = Οrigenis opera omnia ed. Ο. Η. Ε. Lommatzsch, tom. ΧVΙΙ (Schrift


νom Gebet) ΧVΙΙΙ-ΧΧ (gegen Celsus) ΧΧ (Schrift von Μartyrium).
Lond. = Οrigenis de oratione liber ... recognitus . . . a Guilielmo Reading,
Ιμondini 1728.
Οx. - ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΠΕΡΙ ΕΥΧΗΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑ, editio princeps, εν θεάτρω
του ΣΚΗΛΔΗΝΟΥ Οxford 1686.
Rob. = Τhe Ρhilocalia of Οrigen . . . by J. Αrmitage Robinson, Cambridge 1893.
Sp. = Οrigenis contra Celsum libri octo . . rec. Gulielmus Spencerus, Canta
prigiae 1658.
Wet(t)stein = (im Ι. Βande) Οrigenis Εxhortatio ad Μartyrium . . . ed. J. R. Wet
stenius, Βasileae 1674 und (im Π. Βande) = Οrigenis de oratione li
pellus... ed. J. R. Wetstenius, Βasileae 1694.
Ι.ΧΧ = Vetus Τestamentum Graece secundum LΧΧ interpretes ed. C. Τischen
dorf Νestle ed. VΙΙ. 1887.

C. So nstige Αbkürzungen (ausser den selbstverstândlichen).


γρ = γράφεται οder γραπτέον,
ζτ' – ζήτει.
ση (ση σή σή) - σημειωτέον oder σημείωσαι.
Ρh. 97, 6 u. s. w. rechts am Rand des Τextes = Robinsons Ρhilokalia-Αusgabe.
w. e. sch. = wie es scheint.
Ζahlen rechts am Rand des Τextes = Seitenzahlen der Οrigenes-Αusgabe von De
larue, tom. Ι.
Ζahlen links am Rand des Τextes = Foliozahlen des Cod. Α (und der Codd. ΡΜ V
für das in Α fehlende fol. 41, Βd. I 142-146) in den Βüchern gegen
Celsus, des Cod. Τ in der Schrift von Gebet.
< = fehlt oder: lisst aus, lassen aus.
-Η = ftigt hinzu, fügen hinzu.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ

ΙΙΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ
ΩΙΡΙΓΙΕΝΟΥΣ
ΙΕΙΣ ΜΙΑΡΤΥΡΙΟΝΙΙΙΡΟΤΡΕΙΙΤΙΚΟΣ.

Ι. »Οι απογεγαλακτισμένοι από γάλακτος, οι απεσπασμένοι από 274


μαστού, θλίψιν επί θλίψει προσδέχoυ, προσδέχoυ ελπίδα επ' ελπίδι,
έτι μικρόν έτι μικρόν, διά φαυλισμόν χειλέων, διά γλώσσης ετέρας."
και υμείς τοίνυν κατά τον ΙΙσαίαν ως ουκέτι σάρκινοι ουδε νεν
5 Χριστώ" νήπιοι προκόψαντες ,εν τή" νοητή υμών, ηλικία", Αμβρόσιε

θεοσεβέστατε και Πρωτόκτητε ευσεβέστατε, και μηκέτι χρείαν έχοντες


γάλακτος" αλλά υστερεάς τροφής", ακούετε ως "απογεγαλακτισμένοι 275
από γάλακτος" και απεσπασμένοι από μαστού", τίνα τρόπον ως
αθληταίς τους απογεγαλακτισμένοις ουχ απλή θλίψις αλλά τις ηθλίψις
1() επί θλίψει" προφητεύεται, ο δε μή απωθούμενος την, επί θλίψει"
θλίψιν, αλλ' ως γενναίος αθλητής αυτήν προσδεχόμενος ευθέως προσ
δέχεται και ελπίδα επ' ελπίδι", ής μετ' ου πολύ της επί θλίψει"
θλίψεως απολαύσει τοιούτο γάρ έστι το ,έτι μικρόν έτι μικρόν."
Π. Αλλά και ει φαυλίζοιεν ημάς και εξευτελίζοιεν ήτοι ασεβείς
ή μωρούς αποκαλούντες οι αλλότριοι της κατά τας αγίας γραφάς
" « " Ο Κ 2 Χ , Σ « χr w

διαλέκτου, υπομιμνησκώμεθα ότι ή,,επ' έλπίδι" ελπις, ή ,έτι μικρόν"


αποδοθησομένη ημίν, αποδοθήσεται ,ιδιά φαυλισμόν χειλέων, διά
1 Jes. 28, 9-11. - 4 Vgl. l Κor. 3, 1. - 5 Vgl. Luk. 2, 52. - 6 Ηebr. 5, 12. -
7 Jos. 28, 9. 10. - 16 Vgl. Jes. 28, 10. - 17 Jes. 28, 11.

ώριγένους εις μαρτύριον προτρεπτικός: [Rubrum) Ρ fol. 345r, vgl. Νicepho


rus Callisti, Ηist, eccl. V 19 »τόν προτρεπτικόν εις μαρτύριον γενναίον λόγον",
νgl. ebenda V 31 n. Ε., dagegen Εuseb., Ηist. eccl. VΙ 28,,τότε και Ωριγένης τον
περί μαρτυρίου συντάττει", ebenso: Ρamphilus, Αpologia Οrigenis, Cap. VΙΙΙ (tom.
ΧΧΙV 397 ed. Lommatzsch), Hieronymus, De viris inlustr., Cap. LVI (S. 35, 3-4
der Αusgabe von C. Α. Βernoulli), Frechulf, Chron. ΙΙ 3, 7, Οtto Frising., Chron.
ΙΙΙ 31; keine Uberschrift Μ fol. 315r 1 Initial < ΜΡ, zum Αnfang vgl. Οrigenes,
Comm. in ep. ad Rom. Π 14 (tom. VI 150 ed. Lomm.) | 2 θλίψιν ΜΡ Del. | 4 υμείς] υ
auf Rasur Μ1 | ήσαίαν immer ΜΡ Ι 5 αμβρόσιε] μ aus ν corr. Μ Ι 6 θεοσεβέστατε
Μ θεοπρεπέστατε Ρ Del., νgl. Οrigenes, Περί ευχής, Cap. Π n. Α. ,,Αμβρόσιε
θεοσεβέστατε και φιλοπονώτατε" | μηκέτι) ετί in Correctur Μ' | 7 απόγεγαλακτισ
μένοι Ρ Ι 9 θλίψις ΜΡ Del. | θλίψις ΜΡ Del. | 10 επι θλίψει < Μ | 11 θλίψιν ΜΡ
Del. | 12 επί θλίψει schreibe ich, επ' ελπίδι ΜΡ Del. | 13.zu θλίψεως am Rand
ελπίδος Μ1 | 16 υπομιμνησκόμεθα ΜΡ | 17 αποδοθησομένη Μ αποδοθείσα Ρ Del.
1*
4 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

γλώσσης ετέρας" και τίς ουκ αν προσδέχoιτο ,θλίψιν επί θλίψει",


ϊνα ευθέως προσδέξηται και, ελπίδα επ' ελπίδι", λογισάμενος μετά
Παύλου, ότι ουκ άξια τα παθήματα του νυν καιρού", ών ώσπερεί
ωνούμεθα την μακαριότητα, προς την μέλλουσαν δόξαν αποκα,
5 λύπτεσθαι εις ημάς" από του θεού και μάλιστα έπει το παραυτίκα
ελαφρόν της θλίψεως ημών", »ελαφρόν" τοις μή βαρoυμένοις υπό
των περιεστηκότων και τυγχάνον και λεγόμενον, όσω πλείον υπερ
βάλλον γίνεται, τοσούτω μείζον και πλείον βάρος αιωνίου δόξης
κατεργάζεται ημίν", ει παρά τον καιρόν των θλιβόντων και ώσπερεί
10 πιέζειν τας ψυχάς ημών εθελόντων αποστρέψαντες το ηγεμονικόν
ημών από των επιπόνων σκοπούμεν ου τα ενεστηκότα επίπονα αλλά
τα διά την εν τούτοις υπομονήν τοίς και νομίμως" εν Χριστώ αθλή
σασι χάριτι θεού αποκείμενα, πολλαπλασιάζοντος τάς ευεργεσίας και
υπέρ την αξίαν τών του αγωνισαμένου καμάτων τοσαύτα δωρουμέ
15 νου, όσα αν πρέπη μή γλισχρολογουμένω διδόναι το μεγαλοδώρω
και επιστημόνως τας εαυτού χάριτας μεγεθύνοντι θεώ επί τους όση
δύναμις διά του καταπεφρονηκέναι του οστρακίνου σκεύους επιδειξα
μένους την όλη ψυχή προς αυτόν αγάπην.
ΙΙΙ. Όλη δε ψυχή νομίζω αγαπάσθαι τον θεόν υπό των αποσπών
20 των και διϊστάντων αυτήν διά πολλήν την προς το κοινωνήσαι τώ
θεώ προθυμίαν ου μόνον από του γηίνου σώματος αλλά και από
παντός σώματος οίς ουδε μετά περισπασμού και περιελκυσμού τινος
γίνεται το αποθέσθαι ,τό", της ταπεινώσεως", σώμα", όταν καιρός
διδώ διά του νομιζομένου θανάτου εκδύσασθαι το σώμα του θανά
25 του" και επακουσθήναι αποστολικώς εύξάμενον και ειπόντα ητα,
λαίπωρος εγώ άνθρωπος τίς με ρύσεται εκ του σώματος του θανά
του τούτου;" τίς γάρ τών, εν τώ σκήνει" στεναζόντων διά το βα 276
ρείσθαι υπό του φθαρτού σώματος ουχί και εύχαριστήσει πρότερον
ειπών ,τίς με ρύσεται εκ του σώματος του θανάτου τούτου;" βλέ
30 πων ότι διά της ομιλίας ουσθείς από »του σώματος του θανάτου"
1 Jes. 28, 10. - 3 Rόm. 8, 18. - 5 ΠΚor. 4, 17. - 8 ΙΙ Κor. 4, 17. - 12
Vgl. ΙΙ Τim. 2, 5. - 17 Vgl. ΙΙ Κor, 4, 7. - 23 Vgl. Phil. 3, 21. - 24 Vgl. Rύm.
7, 24. - 25 Rδm. 7, 24. - 27 Vgl. ΙΙ Κor. 5, 4. - 28 Vgl. Weish. Sal. 9, 15. -
29 Rδm. 7, 24. - 30 Vgl. Rόm. 7, 24.

1 θλίψιν ΜΡ Del. | 5 από του θεού < P Del. | 7 τυγχάνον) γ übergeschrie


ben Μ1 | υπερβάλλον) ν übergeschr. Ρ Ι 8 αιωνίου Μ, ebenso Wettstein (p 163
am Rand) und Del. (Ι 275 Αnm. a) als Vermutung, αιώνιον P Del., νgl. unten
Cap. 49 a. Ε. | 9 καιρόν) über ι Rasur Ρ| 11 ημών < Del. | σκοπούμεν Μ σκο
πώμεν ΡDel. | 15 πρέπή Μι πρέπόι Ρι | 16 vor όση + τώ Del.117 διά του < PDel.
19 αποσπώντων) ώ aus ό corr. Ρ2 | 20 διϊστάντων Del., διϊστώντων ΜΡ Ι τό) ο
auf Rasur Μ1 | 30 από Μ εκ ΡDel.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 2. 3. 4. 5

αγίως άναφθέγξεται τό , χάρις τώ θεώ διά Χριστού Ιησού του


κυρίου ημών", ει δέ τινι το τοιούτο χαλεπόν φαίνεται, ουκ ,εδί
ψησε", πρός τόν θεον" τον ισχυρόν ,τόν ζώντα" ουδε επεπόθησε
προς τον θεόν τον τρόπον επιποθεί ή έλαφος επί τάς πηγάς των
5 υδάτων" ουδε είπε πότε άρα ήξω και οφθήσομαι τώ προσώπω
του θεού;" ουδε εν εαυτώ ελογίσατο ά διαλογισάμενος ο προφήτης,
λεγομένου του που εστιν ο θεός σου;" αυτώ, καθ' εκάστην ημέραν"
εξέχεεν εφ' εαυτόν στην ψυχήν" αυτού, επιπλήσσων αυτή έτι κατ'
ασθένειαν περιλύπω γινομένη και συνταρασσομένη και λέγων ότι
10 διελεύσομαι εν τόπω σκηνής θαυμαστής έως του οίκου του θεού, εν
φωνή αγαλλιάσεως και εξομολογήσεως ήχου εορτάζοντος."
ΙV. Ευχόμηνουν υμάς παρ' όλον τον ενεστηκότα αγώνα μεμνη
μένους του αποκειμένου πολλού εν ουρανοίς μισθού τους διωχθείσι
και ονειδισθείσιν, ένεκεν δικαιοσύνης" και ένεκεν του υιού του αν
15 θρώπου χαίρειν και αγαλλιάν και σκιρτάν, ώσπερ οι απόστολοι
εχάρησάν ποτε καταξιωθέντες υπέρ του ονόματος αυτού ατιμασθή
ναι", ει δε και ποτε αισθάνοισθε συστολής περί την ψυχήν υμών,
ειπάτω αυτή ο εν ημίν Χριστού νους θελούση το όσον εφ' εαυτή
και αυτόν συγχείν ,ϊνα τί περίλυπος είψυχή, και να τί συνταράσσεις
20 με έλπισον επί τον θεόν, ότι εξομολογήσομαι αυτό" και πάλιν,
είθε μεν μηδαμώς μη ταραχθείη ή ψυχή, αλλά και παρ' αυτούς τους
δικαστηρίοις και παρά γυμνοίς τοίς ξίφεσιν επιφερομένοις τώ τραχήλω
φρουροίτο υπό της υπερεχούσης πάντα νούν" ειρήνης του θεού και
γαληνιάζοι, λογιζομένη ότι οι εκδημούντες νεκ του σώματος" ενδη
25 μούσιν αυτώ τώ τών όλων κυρίω ει δε μη τηλικoύτoί εσμεν, ως
αει το ατάραχον διατηρείν, κάν μή εκχέοιτο μηδε τους έξω εμφαίνοιτο
ή της ψυχής ταραχή, ίνα απολογίας χώραν έχωμεν προς θεόν λέγον
1 Rόm. 7, 25. - 2 Vgl. Psal. 41, 3. - 4 Vgl. Psal. 41, 2. - 5 Psal. 41, 3. -
7 Vgl. Psal. 41, 4. 11. - 8 Vgl. Psal. 41, 5. - 9 Vgl. Psal. 41, 6. 12. - Ρsal.
41, 5. - 13 Vgl. Μatth. 5, 12. Luk. 6, 23. - Vgl. Μatth. 5, 10, 11. - 15 Vgl.
Μatth. 5, 12. - 16 Vgl. Αct. 5, 41. - 19 Psal. 41, 6. 12. - 21Vgl. Psal. 41, 7.
- 23 Vgl. Ρhil. 4, 7. - 24 Vgl. ΙΙ Κor. 5, 8.

1 Χριστού < Μ Ι 5 άρα < P Del. | 8 εαυτόν] ον μuf Rasur Ρ! | αυτή] hin
ter η ein Βuchstabe, wohl ν, ausradiert, Circumflex aus Αcut corr. P1, τη muf
Rasur von drei Βuchstaben Μ! | 12 έστηκότα Del. | 17 ει δε και ποτε Μει δέ
ποτε και Ρ Del. | 18 o auf Rasur Ρ! | ημίν] Del. (Ι 276 Αnm. a) vermutet, wohl
unrichtig, υμίν 19 ινατί (zweimal so) ΜΡ | 20 πάλιν] Del. (Ι 276 Αnm. b) ver
mutet hier den Αusfall einer der vorhergehenden iihnlichen Schriftstelle, wohl mit
Unrecht, da και πάλιν auf die Wiederholung des 6. Verses am Schluss des Psalms
zu beziehen ist | 21 μή < P Del. | 25 τώ übergeschrieben Ρ! | 27 απολογίας) ο
(zwischen λ und γ) corr., vielleicht aus η, Μ" ! χώραν) ώραν Del.
6 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

τες αυτώ , ο θεός μου, προς εμαυτόν η ψυχή μου έταράχθη." με


μνήσθαι δε ημάς ο λόγος παρακαλεί και του εν ΙΙσαία τούτον ειρη
μένου τον τρόπον μη φοβείσθε ονειδισμόν ανθρώπων, και τώ φαυ
λισμό αυτών μη ήττάσθε" και γάρ άτοπον εναργώς εφεστώτος θεού
5 τή του ουρανού και των εν αυτώ κινήσει και τοίς εν γή και θαλάσση
υπο της θείας τέχνης αυτού επιτελουμένοις εν παντοδαπών ζώων
και φυτών γενέσεσι και συστάοεσι και τροφαίς και αυξήσεσι καμμύσαι
μεν και μη ενοράν θεώ, τρέψαι δε τους οφθαλμούς επί φόβον των
μετ' ολίγον τεθνηξομένων και παραδοθησομένων τη κατ' αξίαν
10 αυτών δίκη. -

V. Τό μεν ουν Αβραάμ ποτε υπό θεού είρητο ,έξελθε εκ της 277
γής σου", ημίν δε τάχα μετ' ολίγον λεχθήσεται εξέλθετε από της
όλης γής ώ πείθεσθαι καλόν, ίνα ημίν ταχέως δείξη τους ουρανούς,
εν οις εστιν ή καλουμένη των ουρανών βασιλεία περί μεν ούν πολ
15 λών αρετών έστιν ιδείν τον βίον αγώνων πεπληρωμένον και τους
αγωνιζομένους, δόξουσιγάρ περί μεν σωφροσύνης και έτεροι των από
της του θεού μερίδος ηγωνίσθαι πολλοί, και μετά ανδρείας εναπο
τεθνηκέναι τινές τηρούντες την υπέρ του κοινού δεσπότου πρόθεσιν,
φρονήσεως τε επιμεμελήσθαι οι περί τους εξεταζομένους λόγους δει
20 νοι, και δικαιοσύνη εαυτούς επιδεδωκέναι οι δικαίως ζήν προτεθειμέ
νοι, και στρατεύεται γε καθ' εκάστης αρετής ήτοι ητό της σαρκός
φρόνημα" (ή) και τα πολλά τών εκτός περι δε ευσεβείας μόνον το
εκλεκτον" αγωνίζεται, γένος, το βασίλειον ιεράτευμα, το έθνος το
άγιον, ο λαός ο εις περιποίησιν" ουδε μέχρι του δοκείν δεικνύντων
25 των λοιπών ανθρώπων ότι, ει έστι τα ανταγωνιζόμενα τοις εύσε
βέσι, προτίθενται υπέρ ευσεβείας αποθνήσκειν προτιμώντες τον μετ'
ευσεβείας θάνατον του μετά ασεβείας ζήν και έκαστός γε τών από
του εκλεκτού γένους είναι θελόντων ακούειν πείθεται θεού παντί
καιρώ λέγοντος, και ότε επιβουλεύουσιν αυτώ οι προφάσει του είναι
30 πολύθεοι όντες άθεοι, τό "ουκ έσονταί σοι θεοι έτεροι πλην εμού"

1 Psal. 41, 6. 7. - 3 Jes. 51, 7. - 7 Vgl. Jes. 6, 10 (Μatth. 13, 15. Αct.
28, 27). - 11 Gen. 12, 1. - 16 Vgl. Deut. 32, 9. Κol. 1, 12. - 21 Vgl. Rύm.
8, 6f. - 22 Vgl. Εxod. 19, 6. Jes, 43, 20, 21. Ι Ρetr. 2, 9. - 30 Εxod. 20, 3.

9 μετ' ολίγον ΡDel. μετολίγον Μ durch Rasur | 11 άβραάμ immer ΜΡ | 12 μετ'


ολίγον ΡDel. μετολίγον Μ durch Rasur | 15 έστιν Ρεστιν Μ Del. | 19 επιμεμελήσθαι
Μ επιμελείσθαι Ρ Del. | 20 προτεθειμένοι Μ προτεθυμημένοι Ρ! (doch υ auf Ra
sur, μη am Εnde der Ζeile angeftigt) Del. | 22 (ή) füge ich ein, in der Worlage von
ΜΡ stand wahrscheinlich ή daher schrieb Ρ και und Μ1 erst ή, corr. dies aber in
και | 27 και έκαστός γε bis Seite 7 Ζeile 2 εκ του στόματος υμών < P Del.
29 ότε scheint aus ότι corr. Μ".
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΙΙΤΙΚΟΣ 4. 5. 6. 7

και τό , όνομα θεών ετέρων ουκ αναμνησθήσεσθε εν ταις καρδίαις


υμών, ουδε ονομασθήσεται εκ του στόματος υμών". διόπερ καρδία"
μεν ο θεός τοις τοιούτοις πιστεύεται εις δικαιοσύνην, στόματι δε
ομολογείται" τοις τοιούτοις, εις σωτηρίαν", καταλαμβάνουσιν ότι ούτε
5 δικαιωθήσονται, εάν μη ούτω πιστεύσωσι τώ θεώ της καρδίας αυτών

ούτω διακειμένης, ούτε εν σωτηρία έσονται, εάν μή οποία η διάθεσις


ή, τοιούτος και ο λόγος εαυτούς γάρ απατώσιν οι νομίζοντες αρκείν
προς το τυχείν εν Χριστώ τέλους τό , καρδία γάρ πιστεύεται εις
δικαιοσύνην", κάν μη προσή τό ιστόματι δε ομολογείται εις σωτη
10 ρίαν". και έστι γε ειπείν ότι μάλλόν εστι ,τοις χείλεσι" τιμάν την
καρδίαν, πόρρω" έχοντα από θεού, ήπερ τη καρδία" τιμάν αυτόν,
του στόματος μη ομολογούντος πεις σωτηρίαν".
VΙ. Είπερ δε ο φάσκων ,,oυ πoιήσεις σεαυτώ είδωλον ουδε παν
τός ομοίωμα" και τα εξής, ως διαφερόντων προς άλληλα του ιού
15 προσκυνήσεις αυτοίς" και του ιουδε μη λατρεύσης αυτοίς", ταύτα
λέγει, μή ποτε ο μεν διακείμενος προς τα είδωλα λατρεύη αυτοίς ο
δε μη διακείμενος αλλά διά δειλίαν, ήνπερ ονομάζει συμπεριφοράν,
καθυποκρινόμενος αυτά υπέρ του δοκείν ομοίως τοις πολλοίς ευσε
βείν ου λατρεύει μεν προσκυνεί δε τους ειδώλοις, και είπoιμ αν
20 ότι οι επί δικαστηρίου εξομνύμενοι τον χριστιανισμόν ή προ δικαστη,
ρίου ου λατρεύουσι μεν προσκυνούσι δε τοίς ειδώλοις, λαμβάνοντες
το "νομα κυρίου του θεού το ...θεός" επί ματαίω και αψύχω ύλη. 278
προσεκύνουν δε ούτως και ουκ ελάτρευον ειδώλοις ο βεβηλωθείς λαός
εις τάς θυγατέρας Μωάβ". γέγραπται γούν αυταίς λέξεσιν ότι εκά
25 λεσαν αυτούς επί ταϊς θυσίας των ειδώλων αυτών, και έφαγεν ο
λαός των θυσιών αυτών, και προσεκύνησαν τοίς ειδώλοις αυτών
και ετελέσθησαν τώ Βεελφεγώρ" και παρατήρει ότι ουκ είρηται,
και ελάτρευσαν τοίς ειδώλοις αυτών, ουδε γαρ οίόν τε ήν μετά τοσ
αύτα σημεία και τέρατα υπό μίαν καιρού ροπήν πεισθήναι υπό τών
30 γυναικών, μεθ' ων εξεπόρνευον, προς το νομίσαι θεούς τα είδωλα.
τάχα δε ούτως και κατά την εν τη Εξόδω μοσχοποιίαν προσεκύ
νησαν", ου λατρεύσαντες τώ μόσχω, όν γινόμενον εθεάσαντο.
1 Εxod. 23, 13. - 2 Rδm. 10, 10. - 8 Rδm. 10, 10. - 10 Vgl. Jes. 29, 13.
Μatth. 15, 8. - 11 Vgl. Rύm 10, 10. - 13 Εxod. 20, 4. - 14 Εxod. 20, 5. -
23 Vgl. Νum. 25, 1. - 24 Νum. 25, 2, 3. - 31 Vgl. Εxod. 32, 8.

4 τοίς τοιούτοις < Ρ Del. | ότι Ρ Del. ότε Μ Ι 5 τώ < Μ Ι 6 οποία P Del.
οποία Μ Ι 13 Είπερ δε ο φάσκων bis 19 τοις ειδώλοις < P Del. | 13 σεαυτό
scheint aus εαυτό corr, zu sein Μ! | 19 είπoιμ' Ρ Del, είπoιμι Μ Ι 22 το θεός!
το auf Rasur, scheint aus του corr zu sein Μ", το θεός < P Del. | 23 ούτως Μ
ούτω Ρ Del. | 27 ετελέσθησαν Μ ετελέσθη Ισραήλ P Del. | 31 ούτως Μ ούτω
ΓΙΟρl.
6 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

τες αυτώ , ο θεός μου, προς εμαυτόν η ψυχή μου ετ


μνήσθαι δε ημάς ο λόγος παρακαλεί και του εν ΙΙσαΐα
μένου τον τρόπον μη φοβείσθε ονειδισμόν ανθρώπων
λισμό αυτών μη ήττάσθε" και γάρ άτοπον εναργώς έφι
τη του ουρανού και των εν αυτώ κινήσει και τοις εν γι
υπο της θείας τέχνης αυτού επιτελουμένοις εν παντο,
και φυτών γενέσεσι και συστάοεσι και τροφαίς και αυς,
μεν και μη ενοράν θεώ, τρέψαι δε τους οφθαλμούς ε.
μετ' ολίγον τεθνηξομένων και παραδοθησομένων,
10 αυτών δίκη. -

V. Τό μεν ουν Αβραάμ ποτε υπό θεού είρητο


γής σου", ημίν δε τάχα μετ' ολίγον λεχθήσεται εξέλ"
όλης γής ώ πείθεσθαι καλόν, ίνα ημίν ταχέως δείξη
εν οίς εστιν ή καλουμένη των ουρανών βασιλεία, περί
15
λών αρετών έστιν ιδείν τον βίον αγώνων πεπληρωμ,
αγωνιζομένους, δόξουσιγάρ περί μεν σωφροσύνης και ετ
της του θεού μερίδος ηγωνίσθαι πολλοί, και μετά αν
τεθνηκέναι τινές τηρούντες την υπέρ του κοινού δεσποι.
φρονήσεως τε επιμεμελήσθαι οι περί τους εξεταζομένοι.
20 νοι, και δικαιοσύνη εαυτούς επιδεδωκέναι οι δικαίως ζ,
νοι, και στρατεύεται γε καθ' εκάστης αρετής ήτοι,
φρόνημα" (ή) και τα πολλά τών εκτός περί δε ευσεβ
εκλεκτόν" αγωνίζεται, γένος, το βασίλειον ιεράτευμα
άγιον, ο λαός ο εις περιποίησιν" ουδε μέχρι του δοκ
25 των λοιπών ανθρώπων ότι, ει έστι τα ανταγωνιζόμ
βέσι, προτίθενται υπέρ ευσεβείας αποθνήσκειν προτιμά
ευσεβείας θάνατον του μετά ασεβείας ζήν και έκαστό
του εκλεκτού γένους είναι θελόντων ακούειν πείθεται
καιρώ λέγοντος, και ότε επιβουλεύουσιν αυτό οι προα
30 πολύθεοι όντες άθεοι, τό "ουκ έσονται σοι θεοί έτερο

1 Psal. 41, 6. 7. - 3 Jes. 51, 7. - 7 Vgl. Jes. 6, 10 (Μι


28, 27). - 11 Gen. 12, 1. - 16 Vgl. Deut. 32, 9. Κol. 1, 12.
8, 6f. - 22 Vgl. Εxod. 19, 6. Jes. 43, 20, 21. Ι Ρetr. 2, 9. - 3

9 μετ' ολίγον ΡDel. μετολίγον Μ durch Rasur | 11 άβραάμ in


ολίγον ΡDel. μετολίγον Μ durch Rasur | 15 έστιν Ρεστιν Μ Del. |
Μ επιμελείσθαι Ρ Del. | 20 προτεθειμένοι Μ προτεθυμημένοι Ι''
sur, μη am Εnde der Ζeile angeftigt) Del. | 22 (ή) fige ich ein, i
ΜΡ stand wahrscheinlich ή daher schrieb Ρ και und Μ1 erst ή,
και | 27 και έκαστός γε bis Seite 7 Ζeile 2 εκ του στόματος ,
- (.
29 ότε scheint aus ότι corr. Μ".
ΕΙΣ ΜΑ1ΤΥΡ10Ν ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 4. 5. 0. η

χαι το" , όνομα &εών ετε'ροιν ονκ άναμνηο&ήαεοΟε εν ταΐς χαρόίαις


υμών, ονδε υιομαο&ήαεται εχ τον ατόματος υμών", διόπερ ,,χαρδία"•
μεν ο ί)εός τοίς τοιούτοις ,,πιοτεύεται εις διχαιοαύνην, οτόματι δε
ομολογείται" τοϊς τοιούτοις ,,είς οωτηρίαν", καταλαμβάνουοιν ότι ούτε
0 δικαιω&ήβονται, Ιάν μη ούτω πΐϋτεύϋωΟι τω ϋεω της καρδίας αυτών
οντω διακείμενης, οντε ίν σωτηρία εοονται, Ιάν μη οποία η διάθεοις
η, τοιούτος χα) ο λόγος, εαυτούς γαρ άπατώοιν οι νομίζοντες άρχείν
ποος το τνχείν ίν Χριοτώ τέλ.ονς τό' ,.χαρδία γαρ πιατεύεται είς
διχαιοοννην", χαν μη προοή τό' ,,οτόματι δε ομολογείται είς οωτ?]-
10 ρίαν". χαι εοτι γε είπείν Οτι μάλλον εΰτι ,,τοίς χείλεοι" τιμάν την
καρδίαν ,,πορροί" έχοντα από ίϊεού, ϊ/περ τη ,,χαρύία" τιμάν αυτόν,
τον ατόματος μη όμολογούντος ,,είς Οωτηρίαν".
VI. ]•Λπερ δε ο φάοκων' ,,ού ποιηθείς οεαυτω εϊδωλον ονδε παν
τός ομοίωμα" χαι τα εξής, ως διαφερόντων προς αλλ.ηλα τον' ,,ον
10 προσκυνηθείς αύτοίς" χαι τον' ,,ονδε μη λατρεύαης αύτοίς", ταύτα
λέγει, μή ποτέ ο μεν διακείμενος προς τα είδωλα λατρενη αύτοΐς' 6
δε μη διακείμενος άλλα δια δειλίαν, ηνπερ ονομάζει ονμπεριφοράν,
καθ νποχρινόμένος αυτά νπερ τον δοκεϊν ομοίως τοίς πολλοίς εύσε-
βείν ον λατρεύει μεν προσκννεΐ δε τοις είδώλοις. χα) εϊποιμ αν
20 οτι οι Ιπϊ δικαοτηρίον ίξ,ομνύμενοι τον χριστιανιαμόν η προ δικαστή-
ρίον ον λατρενονσι μεν προσκννούσι δε τοις είδώλοις, λαμβάνοντες
το ί-ομα κνρίον τον θεού το ,,&ιός" επί ματαίω χαι αψνχφ ύλη. 278
προσεκύνονν δε ούτως χα) ούκ ελάτρενον είδώλοις ο βεβηλωΟε)ς λαός
,,είς τάς Μνγατέρας Μωάβ". γέγραπται γονν ανταϊς λέξεϋιν οτι ,,ίκά-
20 λεοαν αϊτούς Ιπϊ ταΤς ϋυαίαις τών εΙδώλων αυτών, χα) εφαγεν ο
λ.αός τών &υοιών αντών, χα) προσεκννησαν τοίς είδώλοις αυτών
κα) ετελέσβι/σαν τω Βεελφεγώρ". κα) παρατηρεί οτι ουκ εϊρηταΐ'
κα) έλάτρενσαν τοις είδώλοις αντών, ονδε γάρ ο'ιόν τε ην μετά τοΟ-
αντα οημεΐα καϊ τέρατα νπό μίαν καιρού ροπήν πειο&ήναι υπό τών
30 γυναικών, με&' οιν έξεπόρνενον, προς το νομίααι θεούς τα είδωλα,
τάχα όε ούτως χα) κατά την εν τη Έξόδω μοσχοποίίαν ,,προΰεχύ-
νηοαν", ου λατρενοαντες το) μόοχω, ον γινόμενον ε&εάοαντο.

1 Εχο<1. 23, 13. — 2 Κθω. 10, 10. — 8 ΚΟω. 10, 10. — 10 Ί%\. ^. 29, 13.
Μηίϋι. 15,8. — 11 \'ρ1. Κοιη 10,10. — 13 Εχοά. 20, 4. - 14 Εχοά. 20,5. —
23 Λ'κΐ. Νιιηι. 25, 1. — 24 Νυω. 25, 2. 3. — 31 ν81. ΕχοΛ. 32, 8.

4 τοις τοιοντοις < Ρ ϋβΐ. | οτι Ρ ϋβΐ. οτι Μ | 5 τω < Μ | 0 οποία Ρ ϋεΐ.
οποία Μ | 13 Εΐπεο 6Ί- ο φάοχων 1)ίβ 19 τοις εΙοΊϋί.οις < Ρ ϋβΐ. | 18 αεαντψ
βοΐιοπιΐ ηπβ ίαιτω οοχτ. ζυ ίβίη Μ' | 19 (ϊποιμ' Ρ ϋθΐ. εϊποιμι Μ | 22 το Οίος]
το αιιΓ ΚαβιΐΓ, βοΙιοϊιιΙ ηαϋ τοϋ οοιτ. ζα ββίη Μ1; το Οίος < Ρ ϋβΐ. Ι 23 όντως Μ
οντω Ρ ϋοΐ. ι 27 ίτείίο&ηοαν Μ έτελϊοΒη ΊοραήΙ Ρ ϋβΐ. | 81 όντως Μ οντω
8 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

δοκίμιον ούν και εξεταστήριον της προς το θείον αγάπης νομισ


τέον ημίν γεγονέναι τον έστηκότα πειρασμόν. »πειράζει γάρ ο κύριος
υμάς", ως εν Δευτερονομίω γέγραπται, ειδέναι, ει αγαπάτε τον κύ
ριον τον θεόν υμών εξ όλης της καρδίας υμών και εξ όλης της
5 ψυχής υμών", αλλ' υμείς πειραζόμενοι ,οπίσω κυρίου του θεού υμών
πορεύσεσθε και αυτόν φοβηθήσεσθε και τας εντολάς αυτού φυλάξεσθε",
και μάλιστα τήν ουκ έσονται σοι θεοί έτεροι πλην εμού", και της
φωνής αυτού ακούσεσθε και αυτό προστεθήσεσθε", λαμβάνοντι μεν
υμάς από των τήδε χωρίων, προστιθέντι δε αυτό εις ,τήν", ως ο
10 απόστολος ωνόμασεν, ναύξησιν του θεού" εν αυτώ.
VΙΙ. Αλλά και είπερ »πάν ρήμα" πονηρόν βδέλυγμα κυρίω" τώ
θεώ σου έστι, πηλίκον, βδέλυγμα" νομιστέον είναι το πονηρόν της
αρνήσεως όημα και τον πονηρόν της άλλου θεού αναγορεύσεως λόγον
και τον πονηρόν κατά τύχης ανθρώπων, πράγματος ανυποστάτου,
15 όρκον, ου προτεινομένου ημίν μνημονευτέον του διδάξαντος τό μεγώ
δε λέγω υμίν μη ομόσαι όλως", είπερ γάρ ο ομνύς ουρανόν παρα
νομεί τον θρόνον του θεού, και ο ομνύς γήν ασεβεί το λεγόμενον
»υποπόδιον των ποδών του θεού" θεοποιών, και ο ομνύς εις Ιερο
σόλυμα αμαρτάνει, καίτοι γε πόλις μεγάλου βασιλέως εστι, και ο
20 ομνύς την εαυτού κεφαλήν πλημμελεί πηλίκον αμάρτημα είναι νο
μιστέον το ομνύναι τύχην τινός, μνημονευτέον δε τότε και τού περί 279
παντός αργού ρήματος δώσετε ,λόγον εν ημέρα κρίσεως" τίς γάρ
άλλος ούτως αργός λόγος ως ο εν αρνήσει όρκος;
αλλ' εικός ότι θελήσει ημάς κατασoφίσασθαι δι' ων αν δύνηται
25 ο εχθρός προς το προσκυνήσαι ,τώ ηλίω ή τη σελήνη ή παντί τώ
κόσμω των εκ του ουρανού", αλλ' ημείς ερούμεν ότι ο του θεού
2 Deut. 13, 3; vgl. Μatth. 22, 37. Deut. 6, 5. - 5 Deut. 13, 4. - 7 Εxod.
20, 3. - Deut. 13, 4. - 9 Κol. 2, 19. - 11Vgl. Μatth. 12, 36. Ρrov. 15, 26. -
15 Μatth. 5, 34. - 16 Vgl. Μatth. 5, 34. - 18 Vgl. Μatth. 5, 35. Jes. 66, 1. - 19
Vgl. Μatth. 5, 35. Psal. 47, 3. - 20 Vgl. Μatth. 5, 36. - 21 Vgl. Μatth. 12, 36. -
25 Vgl. Deut. 17, 3. (4, 19).

2 ο < Μ Ι 3 υμάς Del. (Ι 278 Αnm. b) vermutungsweise, ημάς ΜΡ Del. im


Τext Ι τον (vor κύριον) < P Del. | 6 πορεύσεσθε Del. πορεύεσθε ΜΡ | 7 τήν, Μ
τό, Ρ Del. | 11 βδέλυγμα] γ in Correctur Μ! | 12 εστί,] hinter ι ein Βuchst. ausra
diert Μ Ι 15 τό < P Del. | 16 ομόσαι aus ομόσαι corr. Μι Ρ2 | 18 των ποδών
< P Del. | εις < Μ, doch am Rand εις Μ! | 19 καίτοιγε ΜΡΙ έστι,] hinter ι
ein Βuchst. ausradiert Μ Ι 21 τύχην P Del. τυχεϊν Μ Ι δε] ε in Correctur Μ1 του
Ρ Del. τό Μ Ι am Rand ότι, das wohl für τό stehen oder vor περί παντός ein
geschoben werden soll, Μ" | 24 αλλ' εικός bis S. 9 Ζ. 1 ου προσέταξεν < P Del.
24 αν schreibe ich, εάν Μ Ι 25 τό) o auf Rasur Μ Ι 26 τών) vielleicht isί τό zu
schreiben, vgl. Deut, 17, 3 Αpparat, Cod. Α, Οrigenes c. Cels. V 6 a. Ε u, Comm.
in Μatth. tom. ΧΙΙΙ 20 (tom. ΙΙΙ p. 248 ed. Lomm.).
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΙΙΤΙΚΟΣ 6, 7, 8, 9. 9

λόγος ταύτα ,ου προσέταξεν." ουδαμώς γάρ προσκυνητέον τα κτίσ


ματα παρόντος του κτίσαντος και διαρκούντος και φθάνοντος προς
την πάντων ευχήν και ουδ' αυτός γ' αν θέλoι ο ήλιος προσκυ
νείσθαι υπό τών από της του θεού μερίδος, εικός δε ότι ουδε υπό
5
άλλου τινός αλλά μιμούμενος τον ειπόντα ,τί με λέγεις αγαθόν,
ουδείς αγαθός ει μη εις ο θεός ο πατήρ" ωσπερει φήσει τό προσκυ
νείν αυτόν εθέλοντι τί με λέγεις θεόν, εις εστι θεός αληθινός και
τί με προσκυνείς, κύριον γάρ τον θεόν σου προσκυνήσεις και αυτό
μόνω λατρεύσεις." γενητός ειμι καγώ τί βούλει προσκυνείν τον
1() προσκυνούντα, καγώ γάρ τό θεό και πατρί προσκυνώ και λατρεύω

και αυτού πειθόμενος τους επιτάγμασι τη ματαιότητι" υπoτέταγμαι


διά τον υποτάξαντα επ' ελπίδι" και ελευθερωθήσομαι από της δου
λείας της φθοράς" νύν και αυτός ενδεδεμένος φθαρτώ σώματι »εις
την ελευθερίαν της δόξης των τέκνων του θεού."
VΙΙΙ. Εστι προσδοκήσαι και της ασεβείας τινά προφήτην τάχα
ουχ ένα αλλά πλείονας λαλήσοντας ημίν ως κυρίου ρήμα, ο ου προσέ
ταξε" κύριος, ή ως σοφίας λόγoν τον αλλότριον της σοφίας, ίν' ημάς
αποκτείνη τό λόγω του στόματος αυτού, αλλ' ημείς και τότε εντό
συστήναι τον αμαρτωλόν εναντίον ημών είπωμεν ,εγώ δε ωσεί κωφός
ουκ ήκουον και ωσεί άλαλος ουκ ανοίγων το στόμα αυτού και εγε
νόμην ωσεί άνθρωπος ουκ ακούων". καλή γάρ ή προς τους ασεβείς
λόγους κωφωσις, επάν απoγινώσκωμεν τήν των τά χείρονα λεγόντων 280

επανόρθωσιν. -

ΙΧ. Χρήσιμον δε ημάς εννοείν εν τοις καιροίς τών επί τά εναντία


25 προκαλουμένων, τί διδάξαι βουλόμενος ο θεός φησι τό μεγώ ειμι
κύριος ο θεός σου ζηλωτής" και οίμαίγε ότι όν τρόπον νυμφίος επι
στρέφων την νύμφην προς το σεμνώς βιούν συνάγουσαν μεν πάσαν εαυ
την προς τον νυμφίον παντί δε τρόπω φυλαττομένην εκχείσθαι προς
1Vgl. Rύm. 1, 25. - 4 Vgl. Deut. 32, 9. Κol. 1, 12. - 5 Vgl. Οrigenes c.
Cels. V 11 a. Ε. - Μark. 10, 18. Luk. 18, 19. (Μatth. 19, 17). - 8 Μatth. 4, 10.
Deut. 6, 13, 10, 20. - 11 Vgl. Rδm. 8, 20. 21. - 13 Vgl. I Sam. 25, 29. Weish.
Sal. 9, 15. - Rύm. 8, 21. - 16 Vgl. Deut. 18, 20, 22. - 17 Vgl. Ι Κor. 12, 8. -
19 Γsalm 37, 14, 15. - 25 Εxod. 20, 5. -

3 θέλοι am Rand nachgetragen Μ Ι 4 ουδε) ούτε Del. | 5-7 όρα (Rubrum)


am Rand P! | 5 αγαθόν] γα auf Rasur Ρ" | 8-9 και-λατρεύσεις < Μ Ι γενητός,
doch zwischen ε und ν ein Βuchst., wohl ν, ausradiert P γεννητός Μ Ι 10 τω ohne
Αccent Μ | 12 ελευθερωθήσομαι aus ελευθεροθήσομαι corr. Ρ" | 13 νύν < Ρ
Del. | 14 θεού auf Rasur Μ2 | 16 λαλήσοντας Μ λαλήσονται ΡDel. | 22 κώφωσις
scheint aus κούφωσις corr. Μ' | απoγινώσκωμεν aus απoγινώσκομεν corr. Μ" Ρ"
των übergeschrieben Μ2 Ρ2 | 24 ημάς aus εμάς corr. Ρ! | 26 ζηλωτής) ή in Cor
rectur Ρ2.
10 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

έτερόν τινα παρά τον νυμφίον, κάν σοφός ή, εμφαίνοι αν ζήλον ως


φαρμάκω τη τοιαύτη εμφάσει προς την νύμφην χρώμενος ούτως ο
χρηματίζων, και μάλιστα εάν φαίνηται υο πρωτότοκος είναι πάσης
κτίσεως", φησί προς την νύμφην ψυχήν θεός είναι ζηλωτής, πάσης
5 της προς τα δαιμόνια πορνείας και τους νομιζομένους είναι θεούς
αφιστάς τους ακροωμένους και ως θεός γε ούτω ζηλωτής φησι περί
των όπως ποτε οπίσω θεών ετέρων εκπεπορνευκότων, αυτοί παρ
εζήλωσάν με επ' ου θεώ, παρώργισάν με εν τοις ειδώλοις αυτών
καγώ παραζηλώσω αυτούς επ' ουκ έθνει, επί έθνει ασυνέτω παρορ
10 γιώ αυτούς ότι πύρ εκκέκαυται εκ του θυμού μου, καυθήσεται
έως άδου κατωτάτου"
Χ. Καν μή δι' εαυτόν δε ως σοφός ο νυμφίος και απαθής απο
στρέφη παντός μολυσμού την μεμνηστευμένην, αλλά γε δι' εκείνην
ορών αυτής τον μολυσμόν και τον βδελυγμόν πάντα τα ιάσασθαι και
15 επιστρέψαι αυτήν δυνάμενα ποιήσει, ως αυτεξουσίω φύσει προσάγων
λόγους αποτρεπτικούς του πορνεύειν ποιον αν ουν μιασμόν νοήσαις
χείρονα γίνεσθαι ψυχή, όπως ποτέ άλλον αγορευούση θεόν και μη
ομολογούση τον αληθώς ένα και μόνον κύριον, και οίμαίγε ότι,
ώσπερ ,ο κολλώμενος τη πόρνη εν σώμά εστιν", ούτως ο μεν όμο
20 λογών τινα και μάλιστα εν καιρώ βασάνου και εξετάσεως της πίστεως
ανακιρνάται και ενούται το ομολογουμένω, ο δε αρνούμενος υπ' αυτής
- της αρνήσεως τρόπον μαχαίρας διακοπτούσης απ' εκείνου, όν αρνείται,
πάσχει την διαίρεσιν χωριζόμενος εκείνου, όν ήρνήσατο, διόπερ επίστη
σον, μήποτε ως ακόλουθον και αναγκαίον συμβηναι τώ ομολογούντι το
25 ομολογηθήναι και τώ αρνουμένω το αρνηθήναι είρηται τό ,ός εάν
ομολογήση εν εμοί έμπροσθεν των ανθρώπων, καγω ομολογήσω έν
αυτώ έμπροσθεν του πατρός μου του εν ουρανοίς" και είπoι δ' αν
ο αυτολόγος και η αυτοαλήθεια τότε ομολογήσαντι και τώ αρνησα
μένω ,ώ μέτρω μετρείτε αντιμετρηθήσεται υμίν". συ μένουν ο
30 μετρήσας μέτρω της πρός με ομολογίας και πληρώσας το μέτρον της
ομολογίας απολήψη μέτρον της απ' εμού ομολογίας ,σεσαλευμένον
πεπιεσμένον υπερεκχυνόμενον", όπερ δοθήσεται »εις τον κόλπον"
σου και συ δε ο μετρήσας τώ της αρνήσεως μέτρω και αρνησάμενός 281
3 Κol. 1, 15. - 7 Deut. 32, 21, 22, vgl. Rόm. 10, 19. - 19 Ι Κor. 6, 16. -
25 Μatth. 10, 32. - 28 Vgl. Joh. 14, 6, 17, 17. - 29 Luk. 6, 38. Μatth. 7, 2.
Μark. 4, 24. - 30 Vgl. Μatth, 23, 32. - 31 Luk. 6, 38.

3 φαίνεται Del. | 6 γε < P Del. | 7 όπως ποτε Μ οπώσποτε Ρ Ι 8 παρώρ


γισάν με - αυτών < P Del. | 9 επ' Ρ Del, επι Μ | 12 αποστρέφη scheint aus
" (Η - Ι " {1
επιστρέφη von Ι. Η. corr. Ρ Ι 17 όπως ποέ"Μ όπωσποτε Ρ Ι 22 ον auf Rasur
Μ Ι 30 και πληρώσας το μέτρον της ομολογίας < P Del.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 9. 10. 11. 12. 11

με το ανάλογον τώ μέτρω της αρνήσεως απολήψη μέτρον της απ'


εμού περί σού αρνήσεως,
ΧΙ. Πώς δε πληρούται μέτρον ομολογίας ή ου πληρούται αλλ'
ελλείπει, ούτως αν θεωρήσαμεν ει παρ' όλον τον τής εξετάσεως και
5 του πειρασμού χρόνον μή διδοίημεν τόπον τώ διαβόλο» εν ταις καρ
δίαις ημών, μολύνειν ημάς διαλογισμούς πονηροίς θέλοντι αρνήσεως
ή διψυχίας ή τινος πιθανότητος προκαλουμένης επί τά εχθρά τώ
μαρτυρίου και τη τελειότητι, και προς τούτω ει μηδε λόγω αλλοτρίω
της ομολογίας εαυτούς μιαίνοιμεν και ει πάντα φέροιμεν τον από των
10 εναντίων ονειδισμόν και χλεύην και γέλωτα και δυσφημίαν και
έλεον, όν δοκούσιν ημάς ελεείν, πεπλανημένους και μωρους υπολαμ
βάνοντες είναι και εσφαλμένους αποκαλούντες, έτι δε ει μη περιελ
κοίμεθα περισπώμενοι και υπό της περί τα τέκνα ή την τούτων μη
τέρα ή τινα των νομιζομένων είναι εν τώ βίω φιλτάτων φιλοστοργί
15 ας προς την κτήσιν ή προς το ζήν τούτο, αλλ' όλα ταύτα αποστρα,
φέντες όλοι γενοίμεθα του θεού και της μετ' αυτού και παρ' αυτό
ζωής ως κοινωνήσοντες τώ μονογενεί αυτού και τους μετόχοις αυ
του, τότ’ ανείποιμεν ότι επληρώσαμεν το μέτρον της ομολογίας
ει δε κάν ενί τινι λείποιμεν, ουκ έπληρώσαμεν αλλ' εμολύναμεν το
20 της ομολογίας μέτρον και επεμίξαμέντι αυτώ αλλότριον, διό δεησό
μεθα ων δέονται οι εποικοδομήσαντες το θεμελίω ξύλα" ή χόρτον"
ή καλάμην".
ΧΠ. Και τούτο δε ημάς ειδέναι χρή, ότι τάς καλουμένας του
θεού διαθήκας επί συνθήκαις παρεδεξάμεθα αις προς αυτόν εποιησά
25 μεθα αναδεχόμενοι το κατά χριστιανισμόν βιούν, και εν ταις προς
θεον συνθήκας ημών ήν πάσα ή κατά το ευαγγέλιον πολιτεία, λέγον
..εί τις θέλει οπίσω μου ελθείν, αρνησάσθω εαυτόν και αράτω τον
σταυρόν αυτού, και ακολουθείτω μοι. oς γάρ αν θέλη την ψυχήν
αυτού σώσαι, απολέσει αυτήν ος δ' αν απολέση την ψυχήν αυτού
30 ένεκεν έμού, ουτος σώσει αυτήν." πολλάκις δε εμπνoυστότεροι γεγό
ναμεν άκούοντες και του ,τί γάρ ωφεληθήσεται άνθρωπος, εάν τον
3 Vgl. Μatth, 23, 32. - 10 Vgl. Jerem. 20. 7. 8. - 17 Vgl. Joh. 3, 16. I Joh.
4, 9. - Vgl. Ηebr. 3, 14. - 18 Vgl. Μatth. 23, 32. - 21Vgl. Ι Κor, 3, 12. - 24
Vgl. Gal. 4, 24. - 25 Vgl. Ignat. ad Μagn. Χ 1. - 27 Μatth. 16, 24, 25. - 31
Μatth. 16, 26, 27.

4 ελλείπει aus ελλείπη corr. Μ! | θεωρήσαμεν Μ Del. θεωρήσωμεν Ρ Ι 5 δι


δοίημεν Μ διδώμεν Ρ Del. | 8 μή δε ΜΡ | 12 είναι < Del. | 15 κτήσιν Ρ Del.
κτίσιν Μ Ι 20 και επεμίξαμέν τι αυτό αλλότριον < P Del. | 28 αυτού) αιτού
Del. | 29 αυτού) αιτού Del. | την ψυχήν αυτού Μ αυτού την ψυχήν Ρ αυτού την
ψυχήν Del. | 30 πολλάκις δε -31 και του < P Del. | ωφεληθήσεται aus οφελη
θήσεται corr. Ρ2 | εάν Μός εάν Ρ Del.
12 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

κόσμον όλον κερδήση, την δε ψυχήν αυτού ζημιωθή, ή τί δώσει


άνθρωπος αντάλλαγμα της ψυχής αυτού, μέλλει γάρ ο υιός του αν
θρώπου έρχεσθαι εν τη δόξη του πατρός αυτού μετά των αγγέλων
αυτού, και τότε αποδώσει εκάστω κατά την πράξιν αυτού."
5) το δε δείν αρνείσθαι εαυτόν και αίρειν τον εαυτού σταυρόν και
τώ Ιησού ακολουθείν ου μόνος Ματθαίος, ου την λέξιν παρεθέμε
θα, ανέγραψεν αλλά και Λουκάς και Μάρκος άκουε γάρ Λουκά μεν
λέγοντος ,έλεγε δε προς πάντας εί τις θέλει οπίσω μου έρχεσθαι,
αρνησάσθω εαυτόν και αράτω τον σταυρόν αυτού και ακολουθείτω
10 μοι. ός γάρ αν θέλη την ψυχήν αυτού σώσαι, απολέσει αυτήν ος
δάν απολέση την ψυχήν αυτού ένεκεν εμού, ουτος σώσει αυτήν, τί 282
γάρ ωφελείται άνθρωπος κερδήσας τον κόσμον όλον, εαυτόν δε απο
λέσας ή ζημιωθείς;" Μάρκου δέ και προσκαλεσάμενος τον όχλον
συν τοις μαθηταίς αυτού είπεν αυτοίς εί τις θέλει οπίσω μου ακο
15 λoυθείν, απαρνησάσθω εαυτόν και αράτω τον σταυρόν αυτού και
ακολουθείτω μοι. ός γάρ αν θέλη τήν εαυτού ψυχήν σώσαι, απολέ
σει αυτήν ος δαν απολέση ένεκεν του ευαγγελίου, σώσει αυτήν, τί
δε ωφελήσει τον άνθρωπον, εάν κερδήση τον κόσμον όλον και ζη
μιωθή την ψυχήν αυτού, τί γάρ δώσει άνθρωπος αντάλλαγμα της
20 ψυχής αυτού;"
πάλαι τοίνυν οφείλομεν αρνείσθαι εαυτούς και λέγειν ,ιζώ ουκέτι
εγώ" και νύν δε φανήτω, ει άραντες εαυτών τον σταυρόν τώ Ιησού
ήκολουθήσαμεν όπερ γέγονεν, εί,ζή" εν ημίν, Χριστός", ει θέλομεν
ημών σώσαι την ψυχήν, ίνα αυτήν απολάβωμεν κρείττονα ψυχής, και
25 μαρτυρίω απολέσωμεν αυτήν, εάν γάρ απολέσωμεν αυτήν ένεκεν
Χριστού αυτώ επιρριπτούντες αυτήν εν τώ δι' αυτόν θανάτω, την
αληθή σωτηρίαν περιποιήσομεν αυτή, εάν δε το εναντίον, ακούσομεν
ότι ουδέν ωφελείται ο τόν όλον κερδήσας αισθητόν κόσμον διά της
ιδίας απωλείας ή διά του εαυτόν έζημιώσθαι, άπαξ δε απολέσας τις

8 Luk. 9, 23-25. - 13 Μark. 8, 34-37. - 21 Gal. 2, 20. - 23 Vgl. Gal.


2, 20. - 28 Vgl. Luk, 9, 25. Μatth. 16, 26. Μark. 8, 36.

1 αυτού) αυτού Del. | 2 αυτού] αυτού Del. | 3 αυτού) αυτού Del. | 4 αυτού)
αυτού Del. | πράξιν Ρ Del. πράξιν Μ Ι 7 μεν < P Del. | 8 έλεγε δε προς πάν
τας < P Del. | 9 αυτού < Μ αυτού Del. | 10 την ψυχήν αυτού) την ψυχήν εαυ
του ΜΡ ψυχήν < Wettstein u. Del.im Τext, doch ψυχήν W. am Rand u. Del. Ι 281
Αnm. o | 11 αυτού < Μ αυτού Del. | 14 αυτού) αυτού Del. | 15 αυτού| αυτού Del.
19 αυτού) αυτού Del. | 20 αυτού) αυτού Del. | 22 φανήτω Μ φανείτω P Del. | εαυ.
τών] ών auf Rasur P! | 23 Χριστός Μ ο Χριστός Ρ Del. | 24 και < Ρ Del. | 25
απολέσωμεν (hinter μαρτυρίω)] oλ auf Rasur Ρ! | 27 άκούσομεν) durch Rasur aus
ακούσωμεν corr. Ρ" ακούσωμεν Μ Ι 29 ή διά του εαυτόν έζημιώσθαι < P Del.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΙΙΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 12. 13. 13

την εαυτού ψυχήν ή ζημιωθείς αυτήν, κάν τον όλον κερδήση κόσμον,
ου δυνήσεται αυτόν δούναι και αντάλλαγμα της" απoλλυμένης ψυχής".
ή γάρ κατ' εικόνα θεού" δεδημιουργημένη τιμιωτέρα εστι πάντων
σωμάτων, είς μόνος δεδύνηται δούναι αντάλλαγμα της απολλυμένης
5
πρότερον ψυχής ημών, ο ωνησάμενος ημάς τώ εαυτού τιμίω αίματι".
ΧΙΙΙ. Και κατά τινας δε βαθυτέρους λόγους φησίν Ησαίας
έδωκά σου άλλαγμα Αίγυπτον και Αιθιοπίαν και Συήνην υπέρ σού'
αφ' ου συ έντιμος εγενήθης εναντίον εμού", τον δε περί τούτου και
των λοιπών ακριβή λόγον εάν φιλομαθούντες εν Χριστώ και ήδη
10
ποτε το ιδι' εσόπτρου" και η εν αινίγματι" μανθάνειν υπερβαίνειν
θέλοντες σπεύδητε προς τον καλέσαντα, όσον ουδέπω πρόσωπον
προς πρόσωπον" είσεσθε ως φίλοι του εν ουρανοίς πατρός και δι
δασκάλου, οι γάρ φίλοι εν είδει και ου δι' αινιγμάτων μανθάνουσιν
ή γυμνή σοφία φωνών και λέξεων και συμβόλων και τύπων, προσ
βάλλοντες τή των νοητών φύσει και τώ της αληθείας κάλλει, είπερ
πιστεύετε ότι-Παύλος ήρπάγη, εις τρίτον ουρανόν" και πήρπάγη εις
τον παράδεισον και ήκουσεν άρρητα ρήματα, ά ουκ εξόν ανθρώπω
λαλήσαι", ακολούθως είσεσθε ότι τών τότε Παύλω αποκαλυφθέντων
όημάτων άρρήτων, μεθ' ά καταβέβηκεν από του τρίτου ουρανού,
20 πλείονα και μείζονα ευθέως γνώσεσθε, μετά την γνώσιν ου καταβη
σόμενοι, εάν αίροντες τον σταυρόν οπίσω του Ιησού ακολουθήτε, όν
έχομεν αρχιερέα μέγαν διεληλυθότα τους ουρανούς" και αυτοί ουκ
αφιστάμενοι των οπίσω αυτού διελεύσεσθε τους ουρανούς, ου μόνον 283
γήν και τα περί γης μυστήρια υπερβαίνοντες αλλά και ουρανούς και
τα περί αυτών, έστι γάρ εν τω θεώ εναποτεθησαυρισμένα πολλώ
μείζονα τούτων θεάματα, άτινα ουδεμία φύσις τών εν σώματι μη
πρότερον απαλλαγείσα παντός σώματος χωρήσαι δύναται, πέπεισμα
γαρ ότι ων είδεν ήλιος και σελήνη και ο των αστέρων χoρός αλλά και
άγγέλων αγίων, ούς εποίησεν ο θεός "πνεύμα" και "πυρός φλόγα", πολλώ
μείζονα ταμιεύεται και τηρεί παρ' εαυτώ ο θεός, ίνα αυτά φανερώση,
2 Vgl. Μatth. 16, 26. Μark. 8, 37. - 3 Vgl. Gen. 1, 27. - 5 Ι Ρetr. 1, 19. -
7 Jes, 43, 3. 4. - 10 Vgl. Ι Κor, 13, 12. - 11 Ι Κor. 13, 12. - 16 ΙΙ Κor. 12, 2.
4. - 21 Vgl. Μatth.16, 24. Μark. 8, 34. Luk. 9, 23. - 22 Vgl. Πebr. 4, 14. - 29
Vgl. Psal. 103, 4. Ηebr. 1, 7. -

1 αυτήν) αυτήν Del. | 2 αυτόν aus αυτόν corr. Ρ2 | 4 σωμάτων < Ρ Del.
6 Και κατά τινας bis 9 ακριβή λόγον < P Del. | 8 εγεννήθης Μ Ι 9 hinter εάν
-- ούν Ρ Del. | 11 ουδέπω P Del. ουδέποτε Μ | 12 και διδασκάλου < P Del. | 14 ή
dafür οι am Rand Μ2 | 16 πιστεύετε) πιστεύεται Del. και ηρπάγη εις τον παρά
δεισον < P Del. | 18 τότε Μ Del. τότε Ρ Ι 22 και αυτοί bis 23 τους ουρανούς
wegen des Ηomoioteleuton < Μ| 24 γήν < Del. γης Μ γήν Ρ Del. | 27 παν
τός < Ρ Del. | 28 ότι am Rand nachgetragen Ρ".
14 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

όταν πάσα ή κτίσις" ελευθερωθή ,από της δουλείας του εχθρού εις
την ελευθερίαν τής δόξης των τέκνων του θεού".
ΧΙV. Και επέκεινα ούν τις προμαρτύρων πλειόν τι παρά πολλους
μάρτυρας εχόντων το εν Χριστώ φιλομαθές τάχιον αναβήσεται. σοί
5 δε, ιερε Αμβρόσιε, ενιδόντι εξητασμένως ευαγγελική φωνή πάρεστιν
ιδείν, ως άρα τάχα ή ουδείς τών πώποτε ή πάνυ ολίγοι χύσεως μα
καρισμού επιτεύξονται εξαιρέτου τινός και πλείονος έν οποίω έση και
σύ, ει τον αγώνα αδιστάκτως διανήξαιο, τα δε ρήματα ούτως έχει ο
Πέτρος είπε ποτε τώ σωτήρι ιδού ημείς αφήκαμεν πάντα και ή
10 κολουθήσαμέν σοι τί άρα έσται ημίν, ο δε Ιησούς είπεν αυτοίς" (δη
λονότι τους αποστόλοις) ,αμήν λέγω υμίν ότι υμείς οι ακολουθήσαν
τές μοι εν τη παλιγγενεσία, όταν καθίση ο θεός έπι θρόνου δόξης
αυτού, καθήσεσθε και αυτοί επί θρόνους δώδεκα κρίνοντες τάς δώ
δεκα φυλάς του Ισραήλ. και πάς όστις αφήκεν αδελφούς ή αδελφάς
15 ή γονείς ή τέκνα ή αγρούς ή οικίας ένεκεν του ονόματός μου, πολ
λαπλασίονα λήψεται και ζωήν αιώνιον κληρονομησει" τούτων δε
ένεκεν των ρητών ηυξάμην αν τοσαύτα κτησάμενος επί γης, οπόσα
έχεις, ή και τούτων πλείονα γενέσθαι μάρτυς εν Χριστώ τώ θεώ,
ϊνα πολλαπλασίονα" λάβω ή, ως ο Μάρκος φησίν, εκατονταπλα
20 σίονα" (ά) πολλώ πλείονά έστιν ολίγων, οποία καταλείψομεν, εάν
επι μαρτύριον κληθώμεν, εκατονταπλασιαζομένων,
τούτου δε ένεκεν ει μαρτυρώ, έβουλόμην και τέκνα καταλιπείν
μετά αγρών και οικιών, ίνα και παρά τω θεώ και πατρί του κυ
ρίου ημών Ιησού Χριστού, εξ ου πάσα πατριά εν ουρανοίς και επί
25 γής ονομάζεται", πολλαπλασιόνων και άγιωτέρων τέκνων χρηματί
σω πατήρ ή, ίν' ωρισμένως είπω, εκατονταπλασιόνων, είπερ δέ εισι
πατέρες, περί ων είρηται τώ Αβραάμ ,σύ δε απελεύση προς τους
πατέρας σου μετ' ειρήνης τραφείς εν γήρα καλώ", είπoι άν τις (ουκ
οίδα ει αληθεύων) τάχα εκείνοι πατέρες εισί μαρτυρήσαντές ποτε και
30 αφέντες τέκνα, ανθ’ ών πατέρες γεγόνασι πατέρων του πατριάρχου
Αβραάμ και άλλων τοιούτων πατριαρχών εικός γάρ τους αφέντας
τέκνα και μαρτυρήσαντας ου νηπίων αλλά πατέρων γίνεσθαι πατέρας
1Vgl. Röm. 8, 21. - 9 Μatth. 19, 27-29. - 19 Μatth, 19, 29. - Μark.
10, 30. - 24 Εphes 3, 15. - 27 Gen. 15, 15. -

1 του εχθρού Μ της φθοράς P Del. | 3 Και επέκεινα bis 4 τάχιον ανα
βήσεται < PDel. | 7 οποίω) οποίοις (auf ολίγοι bezogen) vermute ich ! 8 διανήξαιο!
Wettsteins Vermutung (p. 175 am Rand): διανύ(σαιο) ist grundlos, vgl. unten S.
27, 21. | 13 αυτού) αιτού Del. | 20 (ά) vor πολλώ νon mir durch Conjectur eingeftigt!
ολίγων scheint aus ολίγοι corr. Μ' | 23 και (vor παρά) < P Del. | 26 είπερ δέ εισι
lis 32 γίνεσθαι πατέρας < P Del. | 30 πατέρων auf Rasur Μ".
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 13, 14, 15, 16, 17. 15

ΧV. Εάν δέ τις ώσπερεί ζηλών χαρίσματα τα μείζονα και μα


καρίζων πλουσίους μάρτυρας και πατέρας μάρτυρας, εκατονταπλασίονα"
γεννήσοντας τέκνα και εκατονταπλασίονας αγρούς και οικίας ληψο
μένους ζητή, ει ευλόγως εκείνοι παρά τους εν βίω πένητας μάρτυ 284
5 ρας πολυπλασιαζομένην έξουσι την εν νοητοίς κτησιν, λεκτέον προς
αυτόν ότι, ώσπερ οι βασάνους και πόνους υπομείναντες των μη εν
τούτοις εξητασμένων λαμπροτέραν επεδείξαντο την εν τώ μαρτυρίω
αρετήν, ούτως οι πρός τό φιλoσωματείν και φιλοζωείν και τους
τοσούτους κοσμικούς δεσμούς διακόψαντες και διαρρήξαντες μεγάλη
10 τη προς τον θεόν αγάπη χρησάμενοι και αληθώς ανειληφότες τον
ζώντα του θεού λόγον και ενεργή και τομώτερον υπέρ πάσαν μάχαι
ραν δίστομον" δεδύνηνται τους τοσούτους διακόψαντες δεσμούς και
κατασκευάσαντες εαυτοίς πτέρυγας ώσπερ αετός επιστρέψαι εις τον
οίκον του προεστηκότος" εαυτών. άξιονούν ώσπερ τοις μή εξετασθείσιν
εν βασάνοις και πόνοις παραχωρείν πρωτείων προς τους εν αρθρεμβό
λοις και ποικίλοις στρεβλωτηρίοις και πυρί ενεπιδειξαμένους την
υπομονήν, ούτως και ημίν τοις πένησι, καν μαρτυρήσωμεν, ο λόγος
υποβάλλει εξίστασθαι πρωτείων υμίν τοίς διά την εν Χριστώ προς
θεον αγάπην πατούσι την απατηλήν δόξαν και των πολλών καθικ
νουμένην και την τοσαύτην κτήσιν και την προς τέκνα φιλοστοργίαν,
ΧVΙ. "Αμα δε και τήρει το σεμνόν της γραφής πολυπλασιασμόν
και εκατονταπλασιασμόν υπισχνουμένης αδελφών και τέκνων και
γονέων και αγρών και οικιών, ου συγκατηρίθμηται δε τούτοις γυνή.
ου γάρ είρηται πάς όστις αφήκεν άδελφούς ή αδελφάς ή γονείς ή
25 τέκνα ή αγρούς ή οικίας ή γυναίκα ένεκεν του ονόματός μου, πολλα
πλασίονα λήψεται μεν γαρ τή αναστάσει των νεκρών ούτε γαμούσιν
ούτε γαμίσκονται, αλλ' εισίν ως οι άγγελοι οι εν τοις ουρανοίς"
ΧVΙΙ. Όπερ τοίνυν είπεν Ιησούς τω λαώ καθιστάς αυτούς επί
την αγίαν γην, ταύτα και ημίν αν λέγοι νύν ή γραφή, έχει δε ούτως
ή λέξις νύν φοβήθητε κύριον και λατρεύσατε αυτό εν ευθύτητι και
2 Vgl. Μark. 10, 30. - 11 Vgl. Hebr, 4, 12. - 13 Vgl. Prov.23, 5. - Proν.
23, 5. - 18 Vgl. Rύm. 8, 39. - 21Vgl. Μatth. 19, 27-29. Μark. 10, 28-30. -
22 Vgl. Μatth. 19, 29. - 26 Μatth. 22, 30. Μark. 12, 25. - 28 Vgl. Jos. 24. -
30 Jos, 24, 14.

3 εκατονταπλασίονας αγρούς] ας αγ auf Rasur Μ"|4 ζητή Μ", doch wahrschein


lich aus ζητεί corr., ζητεί Ρ Del. | 8 τώ Μ! am Rand, Del., το Μ. Ρim Τext | 9 κοσμι
κούς < Ρ Del. 13 αετός Del. (Ι 284 Αnm. a), νgl. Οrigenes c. Cels. VΙ 44 a. Α.,
αυτούς νεκmutet Wettstein (p. 177 am Rand) αυτός ΜΡ Del. im Τext | 16 εν
επιδειξαμένους Μ επιδειξαμένους Ρ Del. | 17 ούτως Μ ούτω Ρ Del. I hinter πένησι ein
Βuchst., wohl ν, ausradiert Μ | 18 υποβάλλει scheint aus υποβάλλη corr. Ρ" | 24 όστις
Ρ Del. oς Μ Ι 27 οι < Μ| 29 λέγοι Μλέγη P Del.
16 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

εν δικαιοσύνη" ερεί δε ημίν αναπειθομένοις ειδωλολατρείν και τα


εξής ούτως έχοντα περιέλεσθε τους θεούς τους αλλοτρίους, οίς
ελάτρευσαν οι πατέρες υμών εν τώ πέραν του ποταμού και εν
Αιγύπτω, και λατρεύετε κυρίω."
κατ' αρχάς μεν ούν ότε κατηχείσθαι εμέλλετε, ευλόγως αν υμίν
είρητο ,ει δε μη αρέσκει υμίν λατρεύειν κυρίω, εκλέξασθε υμίν αυτοίς
σήμερον τίνι λατρεύσετε, είτε τοις θεοίς των πατέρων υμών των εν
τώ πέραν του ποταμού είτε τοις θεοίς τών Αμοβραίων, εν οις υμείς
κατοικείτε επί της γης" και έλεγεν αν υμίν ο | κατηχών ,εγώ δε
10 και η οικία μου λατρεύσομεν κυρίω, ότι άγιός εστιν" νύν δε ταύ
τα ουκ έχει χώραν υμίν λέγεσθαι, τότε γάρ είπετε »μη γένοιτο ημίν
καταλιπείν κύριον, ώστε λατρεύειν θεοίς ετέροις, κύριος ο θεός ημών
αυτός θεός έστιν, ός ανήγαγεν ημάς και τους πατέρας ημών εξ Αιγύπ
του, και διεφύλαξεν ημάς εν πάση τη οδώ, ή επορεύθημεν εν αυτή"
15 αλλά και εν ταις περί θεοσεβείας συνθήκαις πάλαι τοίς κατηχούσιν
υμάς απεκρίθητε τόδε και ημείς λατρεύσομεν κυρίω ουτος γάρ ο
θεός ημών εστιν" ει τοίνυν ο παραβάς τάς προς ανθρώπους συνθή
κας άσπονδός τις εστί και σωτηρίας αλλότριος, τί λεκτέον περί των
διά του αρνείσθαι αθετούντων άς έθεντο προς θεόν συνθήκας και
20 παλινδρομούντων επί τον σατανάν, ώ βαπτιζόμενοι απετάξαντο,
λεκτέον γάρ προς το τοιούτον τους λελαλημένους υπό του Πλει τοις
υιοις λόγους, εάν αμαρτάνων αμαρτάνη ανήρ εις άνδρα, και προσεύξον
ται περί αυτού εάν δε εις κύριον αμαρτάνη, τίς προσεύξεται περί αυτού;"
ΧVΙΙΙ. Μέγα θέατρον συγκροτείται εφ' υμίν αγωνιζομένοις και
25 επι το μαρτύριον καλουμένοις ως ει το τοιούτον ελέγομεν γίνεσθαι
επί τινων νομιζομένων παραδόξων αγωνιστών fσυναγωνιζομένων
2 Jos. 24, 14. - 6 Jos. 24, 15. - 9 Jos. 24, 15. - 11 Jos. 24, 16. 17. - 16
Jos. 24, 18. - 22 Ι Sam. 2, 25. -

3 υμών Ρ Del. ημών Μ Ι 5 κατ' αρχάς ΡDel. καταρχάς Μ Ι 6 υμίν (hinter


αρέσκει)] ημίν Μ Ι αυτοίς σήμερον schreibe ich, εαυτοίς σήμερον Μ < P Del. | 7λα
τρεύσητε Del. | 8 αμορραίων Μ άμμοραίων Ρ Αμοραίων Del. | 10 εστιν Μ εστί Γ'
Del. | 11 τότε aus πότε corr. Ρ"Ι") τότε Del. πότε ΜΡ 13 ος ανήγαγεν bis 14 εν
αυτή < P Del. | 15 θεοσεβείας P Del. θεοσεβείαν Μ | 16 υμάς) aus ημάς corr. Ρ!
ημάς Μ Ι το δε Μ τό Ρ Del. | ο < Μ | 18 άσπονδός τις εστί < Μ, dafür Lücke von
13 mm., die etwa fünf Βuchst. fassen kύnnte | 21 το τοιούτον Μ τους τοιούτους
Ρ Del. | Ηλεί] ήλεί Μ ήλεί aus ήλεί corr. Ρ2 |τοίς υιούς λόγους Μ λόγους τους
υιοίς Ρ Del. | 22 vor εάν -- αυτού P Del. | 23 δε < Del. | άμαρτάνη Μ αμάρτη Γ'
Del. | προσεύξεται Μ Del. προσεύξετε Ρ Ι 24 υμίν Μ, a. Del. (Ι 285 Αnm. b) als
Vermutung, ημίν Ρ Del.im Τext | 26 συναγωνιζομένων) offenbar ein aus dem vor
lnergehenden Wort entstandener Schreibfehler, συναθροιζομένων vernute ich, συ
ναγομένων liest Del. (Ι 285 Αnm. c) | παραδόξων αγωνιστών hinter συναγωνιζο
μένων falschlich im Τext wiederholt, aber Ι 285 Αnnu. e getilgt Del.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 17. 18. 17

επί την θέαν του αγώνος μυρίων όσων και ουκ έλαττόν γε του Παύ
λου ερείτε, όταν αγωνίζησθε ,,θέατρον εγενήθημεν τώ κόσμο και
αγγέλοις και ανθρώποις" όλος ουν ο κόσμος και πάντες οι άγγελοι
δεξιοί και αριστεροί και πάντες άνθρωποι, οι τε από της του θεού
5 μερίδος και οι από των λοιπών, ακούσονται ημών άγωνιζομένων τον
Μ. περί χριστιανισμού αγώνα, και ήτοι οι εν ουρανοίς άγγελοι εφ' ημίν
ευφρανθήσονται, και ποταμοί κροτήσουσι χειρι επί το αυτό, και τα
όρη αγαλλιάσονται", και πάντα τα ξύλα του πεδίου επικροτήσει τους
κλάδοις" ή, ο μή είη, και κάτω δυνάμεις αι επιχαιρεσίκακοι | ευφραν 280
10 θήσονται, ουδέν δε άτοπον ιδείν εκ τών τώ ΙΙσαία γεγραμμένων τα
λεχθησόμενα υπό των εν άδoυ τoίς νενικημένοις και από του ουρα
νίου μαρτυρίου καταπεπτωκόσιν, ίν' έτι φρίξωμεν την εν τώ αρνείσ
θαι ασέβειαν, λεχθήσεσθαι γάρ oίμαι προς τον αρνησάμενον τοιαύτα,
νό άδης κάτωθεν επικράνθη συναντήσας σοι συνηγέρθησάν σοι πάντες οι
15 γίγαντες οι άρξαντες της γης, οι εγείραντες εκ των θρόνων αυτών
πάντας βασιλείς εθνών. πάντες αποκριθήσονται και ερoύσι σοι". τίνα
δε ερoύσιν αι νενικημέναι δυνάμεις τους νενικημένοις και οι υπό του
διαβόλου εαλωκότες τοίς εν αρνήσει εαλωκόσι, τίνα ούν ταύτα, και
σύ εάλως ώσπερ και ημείς, εν ημίν δε κατελογίσθης", εάν δε και με
20 γάλης τις ελπίδος τυγχάνων και ενδόξου της εν θεώ υπό δειλίας ή
πόνων προσαγομένων ηττηθή εν θεώ, ακούσεται κατέβη εις άδου
ή δόξα σου, ή πολλή ευφροσύνη σου υποκάτω σου στρώσουσι σήψιν,
και το κατακάλυμμά σου σκώληξ"ει δε και έλαμψέ τις εν ταις εκ
κλησίαις πολλάκις ως ,ο εωσφόρος" επιφαινόμενος αυταίς λαμψάντων
25 αυτού των καλών έργων, έμπροσθεν των ανθρώπων" και μετά ταύτα
τον μέγαν αγώνα αγωνιζόμενος τον στέφανον απολώλεκε τοιούτου
θρόνου, ακούσεται πώς εξέπεσεν εκ του ουρανού ο εωσφόρος ο
πρωί ανατέλλων, συνετρίβη επί την γην." και τούτο δε προς αυτόν
2 Ι Κor, 4, 9. - 4 Vgl. Deut. 32, 9. Κol. 1, 12. - 7 Psal. 97, 8. - 8 Jes.
55, 12. - 14 Jes. 14, 9. 10. - 18 Jes. 14, 10. - 21 Jes, 14, 11. - 24 Vgl. Jes.
14, 12. - 25 Vgl. Μatth. 5, 16. - 27 Jes. 14, 12.

2 αγωνίζησθε aus αγωνίζεσθε corr. Μ Ι 5 ημών) υμών liest Del. (Ι 285


Αnm. d) | 6 εφ' ημίν) εφ' υμίν liest Del. (Ι 285 Αnm. d) | 7 επιτοαυτό ΜΡ
9 και Μ αι ΡDel. | 18 τίνα ούν ταύτα; < PDel. | 19 εν ημίν δε κατελογίσθης <
ΡDel. | 21 ηττηθή Μ, Del. (1 286 Λnm. a) als Vermutung, ήττηθείς ΡDel. im Τext
εν θεώ will Wettstein (vgl. Αddenda zu p. 180) tilgen oder durch εκ θεού er
setzen, από θεού vermutet Del. (Ι 286 Αnm. a); niiher läge: ηττηθή, ευθέως α.,
νgl. Οrigenes c. Cels. VΙΙΙ 44; doch ist ήττάσθαι εν θεό vielleicht nach Αnalogie
νon στήκειν εν κυρίω (Phil. 4, 1. ΙΤhess. 3, 8) zu erklären | 22 ή πολλή ευφρο
σύνη σου < PDel. | υπό κάτω Μ | 23 κατακάλυμμά σου] κατάλυμά σου ΜΡΙ 25 με
ταταύτα immer ΜΡ | 26 vor τοιούτου--του Ρ2Del.
Οrigenes. 2
18 ΩΡΙΙ"ΕΝΟΥΣ

λεχθήσεται τώ διαβόλω διά της αρνήσεως ώμοιωμένον ηριφήση εν


τοις όρεσιν ως νεκρός εβδελυγμένος μετά πολλών τεθνηκότων εκκε
κεντημένων μαχαίραις καταβαινόντων εις άδου, όν τρόπον ιμάτιον
εν αίματι πεφυρμένον ουκ έσται καθαρόν, ούτως ουδε συ έση καθα
5 ρός" πώς γάρ έσται καθαρός αίματι και φόνω τώ βδελυκτώ της
αρνήσεως πταίσματι μεμιασμένος και εμπεφυρμένος τηλικoύτω κακό;
νύν δείξωμεν ότι ήκoύσαμεν τού ,ο φιλών υιόν ή θυγατέρα
υπέρ έμε ουκ έστι μου άξιος", πρόσχωμεν, μή ποτε καν δισταγμός
περί του, πότερόν ποτε αρνητέον ή ομολογητέον, γένηται εν ημίν,
10 ίνα μή και προς ημάς ο του Ηλίου λεχθή λόγος ούτως έχων ,έως
πότε υμείς χωλανείτε επ' αμφοτέραις ταις ιγνύαις, ει έστι κύριος ο
θεός, πορεύεσθε οπίσω αυτού."
ΧΙΧ. Εικός δε ημάς και ονειδισθήσεσθαι υπό γειτόνων και
μυκτηρισθήσεσθαι υπό τινων κυκλούντων ημάς και την κεφαλήν
15 ως επί ανοήτοις κινούντων ημίν, αλλά τούτων συμβαινόντων ημείς
λέγωμεν προς θεόν ,έθου ημάς όνειδος τους γείτοσιν ημών, μυκτη
ρισμόν και γέλωτα τοις κύκλω ημών, έθου ημάς εις παραβολήν εν
τοις έθνεσι, κίνησιν κεφαλής εν τοις λαοίς όλην την ημέραν ή
εντροπή μου κατ' εναντίον μου έστι, και η αισχύνη του προσώπου
20 μου εκάλυψέ με, από φωνής ονειδίζοντος και καταλαλούντος, από
προσώπου εχθρού και εκδιώκοντος" μακάριον δε και επί τούτοις
πάσι συμβαίνουσι την από παρρησίας του προφήτου επιφερομένην
αυτοίς φωνήν ειπείν τω θεώ τήν ταύτα πάντα ήλθεν εφ' ημάς,
και ουκ επελαθόμεθά σου, και ουκ | ήδικήσαμεν εν τη διαθήκη σου, 287
25 και ουκ απέστη εις τά οπίσω ή καρδία ημών"
ΧΧ. Μνημονεύωμεν ότι εν τώ βίω τούτω τυγχάνοντες και
1 Jes. 14, 19. 20. - 7 Μatth. 10, 37. - 10 Ι Κόn. 18, 21. - 13 Vgl.
Ρsal. 43, 14. - 14 Vgl. Psal. 43, 15, 21, 8. - 16 Psal. 43, 14-17. - 23 Psal.
43, 18. 19.

1ριφήση Μόιφήσονται PDel.|2 εκκεκεντημένων bis3 εις άδου<PDel.|3 εις άδου


schreibe ich, εις άδην Μ Ι 7 νύν δείξωμεν bis 8 ουκ έστι μου άξιος < PDel. | 10
Ηλίου) ήλιου ΜΡ | 13 δε Ρ δε aus δ' corr. Μιί"! | ημάς Μ ήμας (so) Ρι υμάς
Wettstein u. Del.im Τext, ημάς als Vermutung Wettstein (p, 181 am Rand) u. Del.
(Ι 286 Αnm. b) | ονειδισθήσεσθαι Μ μυκτηριθήσεσθαι (so) Ρ μυκτηρισθήσεσθαι Del.
υπό γειτόνων Μ υπό τινων ΡDel. | 14 μυκτηρισθήσεσθαι Μ ονειδιθήσεσθαι (so) Ρ
ονειδισθήσεσθαι Del. | υπό τινων Μ υπό γειτόνων PDel. | ημάς Μ ημάς Ρι υμάς
Wettstein u. Del.imΤext, ημάς als Vermutung Wettstein (p. 181 am Rand) u. Del, (I 286
Αnm. b) | 15 ημίν) Wettstein (p. 181 am Rand) vermutet unrichtig υμίν | 17 γέλωτα
Μ χλευασμόν ΡDel. | 19 κατ' εναντίον] κατεναντίον Μ Ι 21 μακάριον δε και επί
τούτοις πάσι συμβαίνουσι την από Μ αλλά προς ταύτα δεί την μετά P Del.
23 αυτοίς < PDel. | τήν < PDel. | 24 τή < PDel.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΙΙΡΟΤΡΕΙΙΤΙΙΜΟΣ 18, 19, 20, 21, 22. 19

νοούντες τας έξω του βίου οδούς τω θεώ φαμεν τό ,εξέκλινας τάς
τρίβους ημών από της οδού σου." νύν καιρός αναμιμνήσκεσθαι τού,
ότι τόπος κακώσεώς εστι της ψυχής το χωρίον τούτο, ενώ τετα
πεινώμεθα να ευχόμενοι λέγωμεν τό ,ότι εταπείνωσας ημάς εν τόπω
5} κακώσεως, και επεκάλυψεν ημάς σκιά θανάτου" θαρρούντες δε λέ
γωμεν και τό ,ει επελαθόμεθα τού ονόματος του θεού ημών, και
ει διεπετάσαμεν χείρας ημών πρός θεόν αλλότριον, ουχί ο θεός εκζη
τήσει ταύτα;"
ΧΧΙ. Μη το εν φανερώ δε μόνον μαρτύριον αλλά και το εν
1( κρυπτώ τελείως αναλαβείν αγωνισώμεθα, ίνα και αυτοί αποστολικώς
αναφθεγξώμεθα τό ,τούτο γάρ έστι το καύχημα ημών, το μαρτύ
ριον της συνειδήσεως ημών, ότι εν αγιότητι και ειλικρινεία θεού"
..ανεστράφημεν εν τω κόσμω." συνάπτωμεν δε τώ αποστολικό το προ
φητικόν τό , αυτός δε γινώσκει τά κρύφια της καρδίας" ημών, και
" - Α 1 " Σ " Ο ν & ν Λ
15
5 μάλιστα, εάν την επί θανάτω απαγώμεθα
*..
" α
ότε φήσομεν το υπό μό
" - - «" - " &
ναον μαρτύρων
(r Α
λεγόμενον τώ θεώ τό νότι ένεκα σου θανατούμεθα
« , " « ν " - 44 ν " Υ Α.

όλην την ημέραν, ελογίσθημεν ως πρόβατα σφαγής" εάν δέ ποτε άπό


- " - - - Σ

του φρονήματος της σαρκός" υποβάλληται ημίν φόβος των απειλούν


των ημίν θάνατον δικαστών, τότε είπωμεν αυτοίς το από τών Παροι
20 μιών ,υιε, τίμα τον κύριον, και ισχύσεις πλήν δε αυτού μη φοβού
άλλον."
ΧΧΙΙ. Και τούτο δε πρός τά προκείμενά εστι χρήσιμον, φησίν
- Χ. - C. - ν

εν τώ Εκκλησιαστή ο Σολομών ,επήνεσα εγώ πάντας τους τεθνηκό


- Ο - - - Υw Ο

τας υπέρ τους ζώντας, όσοι αυτοί ζώσιν έως του νύν." τίς δαν ούτως
Χ « C "
ευλόγως επαινοίτο τεθνηκώς
* * Υ ξΑ,
ως ο αυτοπροαιρέτως τον θάνατον
Χ. Ο : « Χ.Α.Τ " w Σ Χ.

υπέρ εύσεβείας άναδεξάμενος; οποίος ήν ο Ελεάζαρος »τόν μετ' εύ


κλείας θάνατον μάλλον ή τον μετά μύσους βίον αναδεξάμενος και αυτο-.
" Ο" η Χ

προαιρέτως επί το τύμπανον προάγων", όστις ,λογισμόν αστείον ανα


λαβών άξιον της ενενηκονταετούς αυτού ηλικίας και της του γήρως
1 Psal. 43, 19. - 3 Vgl. Psal. 43, 20. - 4 Peal. 43, 20. - 6 Ρsal. 43, 21.
22. - 11 ΙΙ Κor. 1, 12. - 14 Psal. 43, 22. - 16 Ρsal. 43, 23. - 18 Vgl. Röm.
8, 6f. - 20 Prov. 7, 1. - 23 Ρred. Sal. 4, 2. - 26 ΙΙ Μakk. 6, 19. - 28 ΙΙ Μakk.6, 23.

1 το, Μ ότι ΡDel. | 2 νύν καιρός αναμιμνήσκεσθαι του Μ αναμιμνήσκεσ


θαι δείΡDel. | 4 ίνα Μ ίν' ΡDel. |τό < PDel. | 5 και < Μ Ι 9 δε μόνον) aus
δαιμόνων corr. Μ2 δαιμόνων Ρ (vgl. Philokalia, Cap. ΧVΙΙ 1, p. 91, 1 ed. Robin
son) | 11 αναφθεγξώμεθα Μ φθεγξώμεθα PDel. τό < PDel. | 12 ημών < PDel.
ειλικρινεία] aus ειλικρινία corr. Μ"! ειλικρινεία Ρ Ι 13 συνάπτωμεν ΜDel. συ
νάπτoμεν Ρ Ι 14 ημών < PDel. | 15 ότε] Wettstein (p. 182 am Rand) vermutet
τότε | 16 τό. < ΡDel. | 23 ο < ΡDel. | 24 του νύν) τoυνύν ΜΡ | 26 ο < ΡDel.
ελεάζαρος Ρ Del. ελιέζερος immer Μ Ι 29 ενενηκονταετούς Ρεννενηκονταετούς
ΜΙ)ρl.
2*
20 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

υπεροχής και της επικτήτου και επιφανούς πολιάς και της εκ παιδός
καλλίστης ανατροφής μάλλον δε της αγίας και θεοκτίστου νομοθεσίας"
είπεν ότι ουκ έστι της ημετέρας ηλικίας άξιον υποκριθήναι, ίνα
πολλοί τών νέων υπολαβόντες Ελεάζαρον τόν ενενηκονταετή μετα
5 βεβληκέναι εις αλλοφυλισμόν, και αυτοί διά την εμήνυπόκρισιν και
διά το μικρόν και ακαριαίον ζήν πλανηθώσι δι' εμέ, και μύσος και
κηλίδα του γήρως κατακτήσομαι, ει γάρ και επί του παρόντος εξε
λούμαι την εξ ανθρώπων τιμωρίαν, αλλά τάς του παντοκράτορος
χείρας ούτε ζών ούτε θανών εκφεύξομαι, διόπερ ανδρείως νύν | με- 288
10 ταλλάξας τον βίον του μεν γήρως άξιος φανήσομαι, τοις δε νέοις
υπόδειγμα γενναίον καταλελοιπώς εις το προθύμως και γενναίως υπέρ
των σεμνών και αγίων νόμων ευθανατίζειν."
εύχομαι δε υμάς παρά ταϊς θύραις του θανάτου μάλλον δε της
ελευθερίας γενομένους, μάλιστα ει πόνοι προσάγοιντο (ουδέν γάρ έστιν
15 απελπίσαι από της βουλής των αντικειμένων ενεργειών παθείν υμάς),
τοιαύτα ειπείν ητώ κυρίω τώ την αγίαν γνώσιν έχοντι φανερόν
εστιν ότι δυνάμενος απολυθήναι του θανάτου σκληράς υποφέρω κατά
σώμα αλγηδόνας μαστιγούμενος, κατά ψυχήν δε ήδέως διά τον αυτού
φόβον ταύτα πάσχω." τοιούτος δή ο θάνατος Ελεαζάρου ήν, ως
20 επειρήσθαι αυτό μου μόνον τοίς νέοις αλλά και τοις πλείστoις του
έθνους τον εαυτού θάνατον γενναιότητος υπόδειγμα και μνημόσυνον
αρετής καταλέλοιπε."
ΧΧΙΙΙ. Και οι επτά δε εν τοις Μακκαβαϊκoίς αναγραφέντες αδελφοί,
ούς μάστιξι και νευραίς" ηκίσατο Αντίοχος εμμένοντας τη θεοσε
25 βεία, δυνήσονται παράδειγμα κάλλιστον είναι ρωμαλέου μαρτυρίου
παντί λογισαμένω αν, ει μέλλει παιδαρίων είναι ελάττων, ου καθ' ένα
μόνον βασάνους υπομεινάντων αλλά και τώ την αικίαν των αδελφών
τεθεωρηκέναι παράστημα εύτονον ευσεβείας επιδειξαμένων, αφ’ ών
εις γενόμενος, ως η γραφή ωνόμασε, προήγορος" είπε προς τον τύ
3 ΙΙ Μakk. 6, 24-28. - 16 ΙΙ Μakk. 6, 30. - 20 ΙΙ Μakk. 6, 31. - 23 Vgl.
ΙΙ Μakk. 7. - 24 ΙΙ Μakk. 7, 1. - 29 ΙΙ Μakk. 7, 2.
1 επικτήτου και < PDel. Ι 2 θεοκτίστου) durch Rasur aus θεοκτήτου corr. Ρι
θεοκτήτου Μ Ι 4 υπολαβόντες] υπολαμβάνοντες Wettstein Del. | ενενηκονταετή Ρ
εννενηκονταετή Μ Del. | μεταβεβληκέναι] μεταβεβηκέναι Del. | 6 μύσος Ρ μύσος
aus μύσος corr. Μ Ι 7 κηλίδα aus κηλίδα corr. Μ Ρ Ι εξελούμαι Μ εκφύγω ΡDel.
9 εκφεύξομαι Μ φεύξομαι PDel. | 14 προσάγοιντο) προάγοιντο Wettstein Del.
ουδέν γάρ έστιν bis 16 τοιαύτα < P Del. | 18 κατά ΡDel. και Μ Ι δε auf Rasur
Μ", am Rand steht μαστιγούμενος και ψυχήν ήδέως δε διά Μ2 | 19 Ελεαζάρου)
ελιεζέρου ΜΡ Ι 20 επειρήσθαι αυτό < PDel. | über τοίς (vor νέοις) hat Μ2 γαρ
geschrieben | 24 νευραίς Μ νεύροις PDel. | εμμένοντας aus εμμένοντες corr. Μ'
25 ρωμαλέου) ε auf Rasur Ρ" | 26 vor ει +- ότι PDel. | 29 προήγορος Μ und P
im Τext, πρώτος Ρ! (am Rand) Del.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 22, 23, 24. 21

ραννον ,τί μέλλεις ερωτάν και μανθάνειν, έτοιμοι γάρ αποθνήσκειν


εσμεν ή παραβαίνειν τους πατρίους νόμους". τί δε δεί λέγειν, οποία
υπέμειναν τηγάνων και λεβήτων εκπυρουμένων, ίνα εν αυτοίς βασα
νισθώσι προπαθόντες έκαστος διάφορα, ο γάρ ονομασθείς αυτών
5 προήγορος" εγλωσσοτομήθη πρώτον είτα περιεσκυθίσθη την κεφα
λήν, και ούτως ήνεγκε τον περισκυθισμόν ως άλλοι την διά τον θείον
νόμον περιτομήν, νομίζων και εν τούτω πληρούν λόγον διαθήκης
θεού και ουκ αρκεσθείς γε τούτοις ο Αντίοχος ηκρωτηρίασεν αυτόν
ντων λοιπών αδελφών και της μητρός συνορώντων" τη θέα κολάζων
10 τους αδελφούς και την μητέρα και οιόμενος την πρόθεσιν αυτών διά
των ούτω νομιζομένων φοβερών κινήσειν ούτως δή ο Αντίοχος τού
τοις μή αρκεσθείς άχρηστον" ως προς την του σώματος κατασκευήν
γενόμενον" δι' ων πρώτον έκόλασεν ,εκέλευσε τή" εν τοις τηγάνοις
και τους λέβησι πυρά προσάγειν έμπνουν και τηγανίζειν" αυτόν, ως

5 δε η ατμις ανεδίδοτο υπό της ωμότητος του τυράννου οπτωμένων
τών του γενναιοτάτου αθλητού της ευσεβείας σαρκών, οι λοιποί παρε
κάλουν αλλήλους συν τη μητρί | γενναίως τελευτάν" παραμυθούμενοι 289
εαυτούς τό λογισμό του εφοράν ταύτα τον θεόν ήρκει γάρ αύτοις
εις υπομονήν ή πειθώ του παρείναι τοις υπομένουσι τον του θεού
20 οφθαλμόν και παρεκάλει αυτούς ο αγωνοθέτης τών της ευσεβείας
αθλητών, παρακαλούμενος και, ίν' ούτως ονομάσω, ευφραινόμενος επί
τοίς κατεξανισταμένοις τών τηλικoύτων πόνων, εύκαιρον δ' αν είη
και ημάς εν τοιούτοις γενομένους ειπείν τους εκείνων λόγους προς
εαυτούς τούτον έχοντας τον τρόπον ούτως κύριος ο θεός έφορά
25 και ταίς αληθείαις εφ' ημίν παρακαλείται."
ΧΧΙV. Του πρώτου τούτον τον τρόπον δοκιμασθέντος, ως δο
κιμάζεται χρυσός εν χωνευτηρίω, ο δεύτερος επί τον εμπαιγμόν"
ήγετο ου το δέρμα συνταϊς θριξ περισύραντες" οι διάκονοι της
τυραννικής ωμότητος επί μετάνοιαν εκάλουν τον πεπονθότα επερω
30 τώντες, ει φάγεται των ειδωλοθύτων, πριν τιμωρηθήναι το σώμα
1 ΙΙ Μakk. 7, 2. - 3 Vgl. IΙ Μakk. 7, 3. - 5 Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 2. 4. - 7 Vgl.
Κol. 1, 25. - 8 Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 4. - 12 Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 5. - 18 Vgl. ΙΙ
Μakk. 7, 6. - 19 Vgl. Psal. 33, 16. Ι Ρetr. 3, 12. - 24 ΙΙ Μakk, 7, 6. - 26 Vgl.
Weish. Sal. 3, 6. Ρroν. 17, 3. - 27 Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 7.
2 τί auf Rasur Ρ Ι δεί < Μ Ι 4 αυτών Μ αυτώ ΡDel. | 5 προήγορος Μ πρώ
τος PDel. | εγλωσσωτομήθη Μ Ι περιεσκυτίσθη Del. | 6 περισκυτισμόν Del. | 7 λόγον
ΜDel. νόμον (so) Ρ! | 9 συνορώντων) o auf Rasur Ρ2 | 11 ούτω) ούτως Wettstein
Del. | 13 γενόμενον ΡDel. γινόμενον Μ | 15 οπτωμένων) aus οπτομένων corr. Ρ"
εψομένων Μ Ι 20 παρεκάλει durch Rasur aus παρακαλεί corr. Μ"! παρακαλεί
ΡDel. | 25 παρακαλείται] hinter αι Rasur von ein bis zwei Βuchstaben Μ Ι 28 ου
Μ και ΡΙ)ρ).
22 - ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

κατά μέλος" αυτώ, ως δ' ήρνήσατο την μετάνοιαν, επί την εξής" ήχθη
"βάσανον" τηρών την ένστασιν μέχρι της εσχάτης αναπνοής μηδαμώς
γάρ θραυσθείς μηδε ενδούς προς τους πόνους ταύτα είπε προς τον
ασεβή ,σύ μάλλον, αλάστορ, εκ του παρόντος ημάς ζήν απολύεις, ο
5 δε του κόσμου βασιλεύς αποθανόντας ημάς υπέρ των αυτού νόμων
εις αιώνιον αναβίωσιν ζωής αναστήσει"
ΧΧV. Και ο τρίτος δε εν ουδενί τάς αλγηδόνας τιθέμενος και
διά τήν προς τον θεόν αγάπην καταπατών αυτάς »την γλώσσαν
αιτηθεις ταχέως προέβαλε και τας χείρας ευθαρσώς προέτεινεν" είπε
10 τε διά τους του θεού νόμους ταύτα καταλιπών ελπίζω αυτά από
θεού κομίσασθαι τοιαύτα, οία αν αποδώη θεός τοίς της εις αυτόν
ευσεβείας αθληταίς.
ωσαύτως δε και ο τέταρτος έβασανίζετο τάς αικίας φέρων και
λέγων ότι η αιρετόν μεταλλάσσοντας απ' ανθρώπων τάς από του θεού
15 προσδοκάν ελπίδας και υπ' αυτού αναστήσεσθαι" ανάστασιν, ήν ουκ
αναστήσεται ο τύραννος ου γαρ εις ζωήν" αλλά εις ονειδισμόν και
εις αισχύνην αιώνιον αναστήσεται.
εξής τον πέμπτον ηκίσατο, ος ενιδών τώ Αντιόχω ωνείδισεν
αυτό το φθαρτον μή κoλoύων αυτού την υπερηφανίαν, νομίζοντος
20 μεγάλην είναι εξουσίαν την εν ολίγαις ημέραις τυραννίδα, έφασκε δε
και εν τούτοις ών το έθνος μή ,καταλελείφθαι" υπό θεού του όσον
ουδέπω τον Αντίοχον και το σπέρμα" αυτού βασανίσοντος.
μετά τούτον ο έκτος προς τώ αποθνήσκειν γενόμενος μή πλα
νώ", είπεν ημείς υπέρ ημετέρων αμαρτημάτων δίκας τίνοντες, ίν'
25 εν τοις πόνοις καθαρισθώμεν, εκουσίως ,ταύτα πάσχομεν" έλεγέ τε
αυτό, ως άρα ουχρή νομίζειν αυτόν αθώον έσεσθαι | θεομαχείν" επι 290

χειρούντα θεομάχος γαρ ο τοίς από του λόγου θεοποιηθείσι μα


χόμενος
ΧΧVΙ. Τελευταίον δε τον νεώτερον ο Αντίοχος εις χείρας λαβών
1Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 8. - 4 ΙΙ Μakk. 7, 9. - 8 ΙΙ Μakk. 7, 10. - 9 Vgl. ΙΙ Μakk.
7, 11. - 13 Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 13. - 14 Vgl. Il Μakk. 7, 14. - 18 Vgl. Π Μakk.
7, 15. - Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 16. - 21 Vgl. Π Μakk. 7, 16. - 22 Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 17.
- 23 Vgl. Π Μakk. 7, 18. - 26 Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 19. - 27 Vgl. Αct. 5, 39. -
29 Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 24.
1 αυτώ] hinter ω ein Βuchst., vielleicht ν, ausradiert Μ Ι 5 αυτού] αυτού
Del. | 10 του < Μ | 14 μεταλλάσσοντας aus μεταλάσσοντας corr. Μ" | 16 αλλά Μ
αλλ' ΡDel. | 17 εις < PDel. | 18 ηκίσατο Μ ηκίζοντο ΡDel. | 19 κoλoύων μus κολ
λούων durch Rasur corr. Μ κολλούων PDel. (im Τext) καλλύνων νοrmutet Wett
stein (p. 186 am Rand) κολoύον liest Del. (Ι 289 Αnm. d) | αυτού PDel. αυτώ Μ
23 ο < PDel. |τώ Μ το ΡDel. | 25 καθαρισθώμεν Μ καθαρθώμεν ΡDel. | 27 für
θεοποιηθείσι vermutet Wettstein (p. 187 am Rand) ohne Grund θεοπειθέσι | 29 ο
< Del.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 24, 25, 26, 27. 23

και πεισθείς και τούτον είναι αδελφόν τών εν ουδενί τάς τηλικαύτας
αλγηδόνας θεμένων και την αυτήν έχειν εκείνοις προαίρεσιν άλλαις
εφόδοις εχρήτο, νομίζων αυτόν παρακλήσεσι πεισθήσεσθαι και ταις
δι' όρκων πιστώσεσι περί του πλούσιον αυτόν ποιήσειν και μακα
5 ριστον", μεταθέμενόν τε από τών πατρίων" (και) εις φίλους εγκατα
ταχθέντα και χρείας" βασιλικάς εμπιστευθέντα ως δ' ουδεν ήνυε την
αρχήν μηδε προσέχοντος του νεανίου ως αλλοτρίοις της εαυτού προαι
ρέσεως τους λεγομένοις, προσκαλεσάμενος την μητέρα παρήνει γί
νεσθαι του μειρακίου σύμβουλον επί σωτηρία". ή δε επιδειξαμένη
1(
πείσειν περί ών ήθελε τον υιόν και χλευάσασα τον τύραννον πολλούς
τώ υιώ εκίνει λόγους περί υπομονής, ως τον νεανίαν μή περιμείναντα
την επιφερομένην κόλασιν προλαβόντα προκαλέσασθαι τους δημίους
λέγοντα τί μέλλετε και βραδύνετε, ακούομεν γαρ νόμου του δοθέν
τος από θεού ου προσιέναι δεί πρόσταγμα εναντιούμενον θείοις λό
5
γοις, αλλά και ώσπερεί βασιλεύς αποφαινόμενος κατά των υπ' αυτό
δικαζομένων απεφήνατο κρίσιν την κατά του τυράννου, δικάζων
μάλλον αυτόν ήπερ δικαζόμενος και έφασκεν, ως άρα επί τους ουρα,
νίους παίδας αράμενος χείρας, ουκ εκφεύξεται την του παντοκράτο
ρος επόπτου θεού κρίσιν."
20 ΧΧVΙΙ. Πν δε τότε την μητέρα των τοσούτων ιδείν νευψύχως"
φέρουσαν, διά τάς επί τον θεόν ελπίδας" τους πόνους και τους θανά
τους των υιών δρόσοι γάρ ευσεβείας και πνεύμα οσιότητος ουκ είων
ανάπτεσθαι εν τοις σπλάγχνοις αυτής το μητρικόν και εν πολλαίς
αναφλεγόμενον ως επί βαρυτάτοις κακoίς πύρ, νομίζω δε και ταύτα
25}
χρησιμότατα προς το προκείμενον επιτεμόμενος από της γραφής
παρατεθείσθαι ν' ίδωμεν, όσον δύναται κατά των τραχυτάτων πό
νων και των βαρυτάτων βασάνων ευσέβεια και το πρός θεόν φίλτρον
7 Vgl. Π Μakk. 7, 25. - 8 ΙΙ Μakk. 7, 25. - 9 Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 26. - 10
Vgl. Π Μakk, 7, 27-29. - 13 Vgl. Il Μakk. 7, 30. - 15 Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 31. -
17 Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 34. - 18 ΙΙ Μakk. 7, 35. - 20 Vgl. ΙΙ Μakk. 7, 20. - 22 Vgl.
Dan., Gebet des Αzarias V. 26.

1 τάς < ΡDel. | 2 άλλαις) αλλ' im Τext, άλλαις am Rand Μ1 αλλ' im Τext
Wettstein Del., doch άλλαις liest Del. Ι 290 Αnm. b | 5 (και) füge ich nach
ΙΙ Μakk. 7, 24 ein | εγκαταταχθέντα Μ εγκαταταχθήναι, doch η u. αι auf Rasur,
Ρι εγκαταταχθήναι Del. | 6 εμπιστευθέντα schreibe ich, εμπιστευθήναι ΜΡDel.
7 μή δε ΜΡ 9 für επιδειξαμένη vermuten Wettstein (p. 187 am Rand) und Del.
(I 290 Αnm. c) επιδεξαμένη | 17 ήπερ scheint aus είπερ corr. Ρ2 | 18 εκφεύξε
ται PDel. εκφεύξη Μ", doch η auf Rasur, wo εται gestanden haben kann | 20 τότε
Μ Del. τότε Ρ Ι 23 αυτής aus αυτοίς corr. Μ Ι 25 επιτεμόμενος] Rasur über ι Ρ;
επιτεμόνος Wettstein u. Del.im Τext, επιτεμόνως W. (p. 188) am Rand, επιτε
μόνως oder επιστημόνως Del. (Ι 290 Αnm. f) als Vermutung | 27 ευσέβεια) β auf
Rasur. Ρ1.
24 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

παντός φίλτρου καθ' υπερβολήν πλείον δυνάμενον τούτω δε τώ προς


θεον φίλτρω ανθρωπίνη ασθένεια ου συμπολιτεύεται υπερόριος αφ'
όλης της ψυχής ελαυνομένη και ουδε κατά ποσόν ενεργείν δυναμένη,
όπου εστιν ο οίός τε ειπείν ,ισχύς μου και ύμνησίς μου ο κύριος"
και »πάντα ισχύω εν τώ ενδυναμούντί με Χριστώ Ιησού τώ κυρίω
ημών".
ΧΧVΙΙΙ. Οποίον δ' εστί το μαρτύριον και πόσην παρρησίαν
εμποιούν προς τον θεόν, και εντεύθεν έστι καταμαθείν φιλότιμός
τις ο άγιος ών και αμείψασθαι θέλωντας φθασάσας εις αυτόν ευερ
10 γεσίας από | θεού ζητεί, τί αν ποιήσαι τό κυρίω περί πάντων ών απ' 201
αυτού είληφε και ουδέν άλλο ευρίσκει οιονεί ισόρροπoν ταις ευερ
γεσίαις δυνάμενον από ανθρώπου ευπροαιρέτου αποδοθήναι θεώ, ως
την εν μαρτυρίω τελευτήν. γέγραπται γάρ εν τώ εκατοστώ και πέμπ,
τω και δεκάτω ψαλμώ τα μεν της επαπορήσεως ούτως »τί ανταπο
15
δώσω τώ κυρίω περί πάντων ών ανταπέδωκέ μοι;" τα δε της προς
αυτήν απαντήσεως ειπόντος τί ανταποδώσει τώ κυρίω περί πάντων
ών απ' αυτού είληφεν ο λέγων, ούτως ειρημένα ποτήριον σωτηρίου
λήψομαι και το όνομα κυρίου επικαλέσομαι". »ποτήριον δε σωτη
ρίου" έθος ονομάζεσθαι το μαρτύριον, ως εν τώ ευαγγελίω εύρομεν.
ηνίκα γάρ μείζονος ορέγονται τιμής οι θέλοντες νεκ δεξιών" και εξ
ευωνύμων" καθεσθήναι τώ Ιησού εν τη βασιλεία αυτού, φησί προς
αυτούς ο κύριος ,δύνασθε πιείν το ποτήριον ο εγώ πίνω;" ποτήριον
λέγων το μαρτύριον, όπερ εστί σαφές και εκ του πάτερ ει δυνα
τον παρένεγκε το ποτήριον τούτο απ' εμού πλην ου τί εγώ θέλω
αλλά τί σύ", πλήν μανθάνομεν ότι συγκαθίσει και συμβασιλεύσει και
συνδικάσει τώ βασιλεί τών βασιλευόντων ο πιών το ποτήριον εκείνο,
όπερ έπιεν ο Ιησούς, τούτ' ουν εστι το του σωτηρίου",ποτήριον",
4 Ρsal. 117, 14. - 5 Ρhil. 4, 13. l Τim. 1, 12. - 14 Psal. 115, 3. - 16 Vgl.
Ρsal. 115, 3. - 17 Ρsal. 115, 4. - 19 Vgl. Οrigenes in Μatth. ser. vet. interpr.
92 (tom. ΙV p. 434 ed. Lomm.) u. Clemens Αlex., Ρiidagog. Ι 6 (p. 125 ed. Ρotter).
- 20 Vgl. Μatth. 20, 21. - 22 Μatth. 20, 22. - 23 Μark. 14, 36 (Μatth, 26, 39).
- 27 Vgl. Psal. 115, 4.

1 τούτω δε τώ bis 5 τώ κυρίω ημών < P Del. | τούτω aus τούτο corr.
Μ! | 4 μου auf Rasur Μ1 | 8 τον < Μ Ι 10 ποιήσαι aus ποιήσαι corr. Ρ
13 εν τω bis 14 επαπορήσεως ούτως < P Del. | εν τώ ριε ψαλμώ Μ Ι 15 τα
δε της bis 17 ούτως ειρημένα) και επάγει (επάγει scheint aus επάγη corr, Ρ"!
λέγων PDel. | 16 ειπόντος schreibe ich. vgl. z. Β. Οrigenes c. Cels. ΓV 3 a. Α. VΙ 66
a. Α. u. ahnliche Stellen, βρόντος Μ Ι 20 ορέγονται Μ ωρέγοντο Ρ! (doch ω aus ο
corr. und das Schluss-o auf Rasur) Del. | 24 παρένεγκε Μ Del. παρένεγκαι, doch αι
auf Rasur, wohl aus ε corr., Ρ" | 25 συγκαθίσει) συγκαθιεί Wettstein (p. 189)
am Rand, Del. im Τext.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 27, 28, 29. 25

όπερ ο λαβών επικαλέσεται το όνομα κυρίου" ,πάς δε ός αν επικα,


λέσηται το όνομα κυρίου σωθήσεται."
ΧΧΙΧ. Αλλά εικός τινα διά τό "πάτερ, ει δυνατόν εστι, παρελ
θέτω απ' εμού το ποτήριον τούτο" μή ακριβώσαντα το βούλημα της
5 γραφής νομίζειν ότι οιονεί και ο σωτήρ έδειλίασε παρά τον του πάθους

καιρόν εκείνου δε δειλιάσαντος, είπoι τις άν, ότι τις γενναίος εις αεί;
πρώτον δε πευσόμεθα τών ταύτα περί του σωτήρος υπολαμβανόν
των, ει ελάττων ήν του λέγοντος κύριος φωτισμός μου και σωτήρ
μου, τίνα φοβηθήσομαι, κύριος υπερασπιστής της ζωής μου, από τίνος
10 δειλιάσω, εν τώ εγγίζειν επ' εμε κακούντας του φαγείν τάς σάρκας

μου οι θλίβοντές με και οι εχθροί μου αυτοί ήσθένησαν και έπεσον,


εάν παρατάξηται επ' εμε παρεμβολή, ου φοβηθήσεται η καρδία μου.
εάν επαναστή επ' έμε πόλεμος, εν ταύτη εγώ ελπιώ." τάχα δε ουδε
άλλου τινός εστι ταύτα εντό προφήτη λεγόμενα τα ρήματα ή του
σωτήρος διά τον από του πατρός φωτισμόν και την απ' αυτού σω
τηρίαν ουδένα φοβουμένου και διά τον υπερασπισμόν, ον υπερήσπι
ζεν αυτού ο θεός, από μηδενός δειλιώντος τούτου δε και η καρδία
ούδαμώς εφοβείτο παρατασσομένης επ' αυτόν όλης της του σατανά
παρεμβο Ιλής ήλπιζε δε και επί θεώ πεπληρωμένη ιερών δογμάτων 292
20 αυτού καρδία επανισταμένου αυτό πολέμου, ου κατά τον αυτόν τοί

νυν έστι και κατά δειλίαν λέγειν τό "πάτερ, ει δυνατόν εστι, παρελ
θέτω απ' εμού το ποτήριον τούτο" και από ανδρείας φάσκειν ,εάν
παρατάξηται επ' εμε παρεμβολή, ου φοβηθήσεται η καρδία μου"
μή ποτ' ουν λανθάνη τι ημάς εν τω τόπο, και επιστήσεις τώ
παρά τους τρισίν ειρημένω τώ δεικτικό του ποτηρίου, ο μεν γαρ
Ματθαίος ανέγραψε λέγοντα τον κύριον "πάτερ, ει δυνατόν εστι, παρ-.
- - κ - " "

ελθέτω έαπ' εμού το ποτήριον τούτο", ο δε Λουκάς


λ Α Λ. - 2δι Μά
Σ
»πάτερ, ει βού
- "44 C - Σ - C

ει, παρένεγκε το ποτήριον τούτο άπ' εμού", ο δε Μάρκος ,άββά ο


4 " Α' - » Χ. -

πατήρ, δυνατά σοι πάντα παρένεγκε το ποτήριον τούτο απ' εμού".

1 Joel 2, 32. Αct. 2, 21. Rόm. 10, 13. - 3 Μatth. 26, 39. - 8 Ρsal. 26, 1-3.
- 15 Vgl. Psal. 26, 1-3. - 21 Μatth. 26, 39. - 22 Psal. 26, 3. - 26 Μatth, 26, 39.
- 27 Luk. 22, 42. - 28 Μark. 14, 36.

1 άν] εάν Wettstein Del. | επικαλέσηται aus επικαλέσεται corr. Μ" | 5 ο <
Wettstein Del. | 6 ότι < ΡDel. | εις αεί) εισαεί ΜΡ Wettstein Del. | 13 εάν
επαναστή bis εγώ ελπιώ] και τα εξής ΡDel. | 14 ρήματα) ρ auf Rasur Μ'
19 επί θεό schreibe ich mit Wettstein (p. 190 am Rand) und Del. (Ι 292 Αnm. a)
επί τη Μ επί τή (so] Ρ Ι 21 έστι schreibe ich, εστι ΜΡDel. | 23 έμε scheint aus
εμεί oder εμοι corr. Ρ! | 24 τι < Ρ Ι επιστήσεις) επιστήσης (so) vermutet Wett
stein (p, 190 am Rand) ohne Grund | 28 u. 29 παρένεγκε ΜDel. παρένεγκαι, doch αι
durch Rasur aus ε corr., Ρ2 | 29 δυνατά σοι πάντα] δυνατά πάντα σοι Μ.
26 ΩΡüΕΝoΥΣ

όρα τοίνυν ει δύνασαι, παντός μαρτυρίου του καθ' οποιανούν πρόφασιν


εξόδου αποτελουμένου ποτηρίου καλουμένου, φάσκειν ότι ου το γένος
του μαρτυρίου παρητείτο ο λέγων "παρελθέτω απ' εμού το ποτήριον
τούτο" (έφασκε γάρ άν παρελθέτω απ' εμού το ποτήριον) αλλά τάχα
5 το είδος τόδε, και πρόσχες ει δυνατόν ενορώντα τον σωτήρα τοις
είδεσιν, ίν' ούτως ονομάσω, των ποτηρίων και τοις δι' έκαστον γενομέ.
νοις άν, και καταλαμβάνοντα μετά τινος βαθυτάτης σοφίας τάς διαφοράς
τόδε το είδος της εξόδου παραιτείσθαι του μαρτυρίου άλλο δε τάχα
βαρύτερον αιτείν λεληθότως, ίνα καθολικώτερόν τι και επί πλείους
10 φθάνον ευεργέτημα ανυσθή δι' ετέρου ποτηρίου, όπερ ουδέπω ήν
θέλημα του πατρός γενέσθαι, σοφώτερον παρά το βούλημα του υιού
και παρ' ο εώρα ο σωτήρ οδό και τάξει οικονομούντος τα πράγ
ματα σαφώς δε εν Ψαλμοίς το του σωτηρίου" υποτήριον" o των
μαρτύρων εστί θάνατος, διόπερ τώ , ποτήριον σωτηρίου λήψομαι και
15 το όνομα κυρίου επικαλέσομαι" επιφέρεται τό »τίμιος εναντίον κυ
ρίου ο θάνατος των οσίων αυτού". "τίμιος" τοίνυν ημίν επέρχεται
"θάνατος" ως οσίοις του θεού και ουκ αναξίοις ουκ εν τώ κοινόν, ίν'
ούτως ονομάσω, και αργόν θεοσεβείας θάνατον αποθανείν αλλά τινα
εξαίρετον, τον διά χριστιανισμόν και ευσέβειαν και οσιότητα,
20 ΧΧΧ. Υπομνησθώμεν δε και ών ήμαρτήκαμεν, και ότι ουκ 293
έστιν άφεσιν αμαρτημάτων χωρίς βαπτίσματος λαβείν, και ότι ουκ
έστι δυνατόν κατά τους ευαγγελικούς νόμους αύθις βαπτίσασθαι ύδατι
και πνεύματι εις άφεσιν αμαρτημάτων, και ότι βάπτισμα ημίν δίδο
ται το του μαρτυρίου, ούτω γάρ ωνόμασται, ως δήλον εκ του επι
25 φέρεσθαι μεν τώ , δύνασθε πιείν το ποτήριον ο εγώ πίνω;" τό ή
το βάπτισμα ο εγώ βαπτίζομαι βαπτισθήναι;" αλλαχού δε είρηται,
νβάπτισμα δε έχω βαπτισθήναι, και πώς συνέχομαι έως ότου τελεσθή."
και επίστησον ει το κατά το μαρτύριον βάπτισμα, ώσπερ το του σωτή
ρος καθάρσιον γέγονε τώ κόσμω, και αυτό επί πολλών θεραπεία κα

3 Μatth. 26, 39. - 14 Ρsal. 115, 4. - 15 Psal. 115, 6. - 21 Vgl. Αct. 2, 38.
- 22 Vgl. Μatth. 3, 11. Μark. 1, 8. Luk. 3, 16. Joh. 1, 33. - 25 Μark. 10, 38.
- 27 Luk. 12, 50.

1 του < Del. | 2-13 am Rand πρόσχες ενταύθα τί φησιν Ρ! | 2 απο


τελουμένου ποτηρίου Μ μαρτυρίου Ρ Del. | vor φάσκειν + τούτο Del. | 3 ο
< PDel. | 5 πρόσχες) o auf Rasur Μ" | 13 σωτηρίου Μ σωτήρος ΡDel. | 14 μαρτύ,
ρων Wettstein (p. 191) am Rand u. Del. im Τext, μαρτυρίων ΜΡ | 18 τινά μus
τινός corr. ΜΨ! τινός PDel. | 19 και οσιότητα < PDel. | οσιότητα aus όσιώτατα
corr. Μ" | 20 ημαρτήκαμεν) aus ήμαρτήσαμεν corr. Μ' ήμαρτήσαμεν Ρ Ι 22 hinter
έστι ein Βuchst, wohl ν, ausradiert Μ Ι 25 o εγώ auf Rasur von sechs Βuchst. Ρι
| 27 πώς Μ τί ΡDel. έωσότου (so) Ρ Ι 29 τω κόσμω Μ του κόσμου ΡΙ)el.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 29, 30, 31. 27

θαιρομένων γίνεται, ως γάρ οι τώ κατά τον Μωυσέως νόμον θυσιαστη


ρίω προσεδρεύοντες διακονείν εδόκουν δι' αίματος, τράγων και ταύρων"
άφεσιν αμαρτημάτων εκείνοις, ούτως αι ψυχαί τών πεπελεκισμένων"
ένεκεν της μαρτυρίας Ιησού, μή μάτην τό εν ουρανοίς θυσιαστηρίω
5 παρεδρεύουσαι, διακονούσι τοις ευχομένοις άφεσιν αμαρτημάτων, άμα

δε και γινώσκομεν ότι, ώσπερ ο αρχιερεύς θυσίαν εαυτόν προσήνεγκεν


Ιησούς ο Χριστός, ούτως οι ιερείς, ών έστιν αρχιερεύς, θυσίαν εαυ
τους προσφέρoυσι δι' ήν ως παρά οικείω τόπω όρώνται τώ θυσιασ
τηρίφ, αλλά τών ιερέων οι μεν άμωμοι και αμούμους προσφέροντες
10 θυσίας εθεράπευον το θείον, οι δε μεμωμημένοι μωμοις, ους ανέ

γραψε Μωύσης εν τώ Λευϊτικώ, εξωρίζοντο από του θυσιαστηρίου, τίς


δε ο άμωμος ιερεύς άμωμον ιερείον προσφέρων ή ο κρατών της
ομολογίας και πληρών πάντα αριθμόν, όν απαιτεί ο του μαρτυρίου
λόγος, περί ου εν τοις ανωτέρω προειρήκαμεν.
ΧΧΧΙ. Μη θαυμάζωμεν δε ει την τηλικαύτην τών μαρτύρων
μακαριότητα, εσομένην εν βαθεία ειρήνη και γαλήνη και ευδία, δεί
άρξασθαι από τινος νομιζομένου σκυθρωπoτέρου και, ίν' ούτως ονο
μάσω, χειμερινού καταστήματος, πρότερον γάρ την στενήν και τε
θλιμμένην οδεύοντα εν χειμώνι δεήσει επιδείξασθαι ήν έκτήσατο έκασ
20 τος των μακαρίων κυβέρνησιν, ίνα μετά ταύτα γένηται το εν τώ 294

Αισματι των ασμάτων προς την τον χειμώνα διανηξαμένην νύμφην


λεγόμενον ,αποκρίνεται" γάρ φησιν ,αδελφιδός μου και λέγει μοι:
ανάστα, ελθε ή πλησίον μου, καλή μου, περιστερά μου, ότι ιδού ο
χειμών παρήλθεν, ο υετός απήλθεν, επορεύθη εαυτώ" και υμείς έτι
5 μέμνησθε ότι ουκ άλλως έστιν ακούσαι τό ο χειμών παρήλθεν", εάν
μή τον παρόντα χειμώνα ερρωμένως και ευτόνως αγωνίσησθε μετά
δε το παρελθείν τον χειμώνα και τον υετόν απελθείν και πορευθήναι
εαυτώ τα άνθη οφθήσεται ηπεφυτευμένοι γάρ εν τώ οίκω του κυρίου
εν ταίς αυλαίς του θεού ημών εξανθήσoυσι."
2 Vgl. Ηebr. 9, 13, 10, 4. Psal. 49, 13. - 3 Vgl. Αpok. Joh, 20, 4. 6, 9. -
4 Vgl. Ι Κor. 9, 13. - 6 Vgl. Ηebr. 5, 1. 7, 27. 8, 3. 10, 12. - 9 Vgl. Lev. 21, 17
21. - 12 Vgl. Ηebr. 9, 14. 7, 26. - 14 Vgl. oben Cap. ΧΙ, S. 11. - 18 Vgl.
Μatth. 7, 14. - 22 Ηohel. 2, 10. 11. - 25 Ηohel. 2, 11. - 27 Vgl. Ηohel. 2, 11. 12.
- 28 Psal. 91, 14.
1 μωσέως ΜΡ Ι 2 τράγων και ταύρων Μ ταύρων και τράγων PDel. | 7 ο <
Μ Ι vor αρχιερεύς +- ο Μ Ι 9 ιερέων Del. ιερών ΜΡ | 11 μωσης ΜΡ | 15 θαυ
μάζωμεν scheint aus θαυμάζομεν corr, P! | δε ει την < Μ, daftir Liicke, welche
etwa drei Βuchstaben fassen kόnnte | 16 ευδία] ευδεία Μ ευδία aus ευδεία corr.
Ρ! | 21 την übergeschrieben Μ2 | 22 λεγόμενον < PDel. | 24 χειμών aus χειμών
corr. Ρ| ο υετός απήλθεν < PDel. | 25 έστιν schreibe ich, εστιν ΜΡDel. | τό] του
Del. durch Conjectur.
28 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

ΧΧΧΙΙ. Και τούτο δε γινώσκομεν, ότι πεισθέντας ημάς υπό του


Ιησού καταλιπείν τα είδωλα και την πολύθεον αθεότητα πείσαι μεν
ο εχθρός ου δύναται προς το ειδωλολατρείν βιάσασθαι δε βούλεται,
και διά τούτο καθ’ ών λαμβάνει εξουσίαν ενεργεί τοιαύτα και ήτοι
5 μάρτυρας ή ειδωλολάτρας ποιήσει τους πειραζομένους, πολλάκις δε
και νύν λέγει ,ταύτά σοι πάντα δώσω, εάν πεσών προσκυνήσης μοι."
προσέχωμεν ουν, μή ποτε ειδωλολατρήσωμεν και τοις δαιμονίοις εαυ
τους υποτάξωμεν τά γάρ είδωλα των εθνών δαιμόνια, οιον δέ εστι
το καταλιπόντα τον χρηστόν Χριστού ζυγόν και το »ελαφρόν" αυτού
10,φορτίον" πάλιν εαυτόν υποβαλείν ζυγώ δαιμόνων και φορτίον βαστά
ξαι βαρυτάτης αμαρτίας μετά το εγνωκέναι ημάς ότι ,σποδός ή καρ
δία" των ειδώλοις λατρευόντων και υπηλού ατιμότερος ο βίος" αυτών
και μετά το ειρηκέναι ημάς υώς ψευδή έκτήσαντο οι πατέρες ήμών
είδωλα, και ουκ έστιν εν αυτοίς ύετίζων."
15 ΧΧΧΙΙΙ. Ου πάλαι μόνον ίστη την "χρυσήν εικόνα" Ναβουχοδο
νόσορ ουδε τότε μόνον ήπείλει τώ Ανανία και Αζαρία και Μισαήλ,
ει μη προσκυνήσαιεν, εμβαλείν αυτούς ,,εις την κάμινον του πυρός",
αλλά και νύν ο Ναβουχοδονόσορ τα αυτά λέγει ημίν τοις περατικοίς
και αληθινοίς Εβραίοις, αλλ' ημείς να δρόσου ουρανίου πειραθώμεν
20 σβεννυούσης πάν πυρ αφ' ημών και καταψυχούσης ημών το ηγεμονι
κόν, τους ιερούς εκείνους μιμησώμεθα, μή ποτε και νύν ο Αμάν θέλη
τους Μαρδοχαίους υμάς προσκυνήσαι αυτό, αλλ' υμείς είπατε ου
θήσω ηδόξαν ανθρώπων υπεράνω δόξης θεού" Ισραήλ, τον Βήλ
τώ λόγω του θεού | καταστρέψωμεν και τον δράκοντα μετά του Δα- 205
25 νιήλ αποκτείνωμεν, ίνα στόμασι λεόντων πλησιάζοντες μηδέν απ' αυ
των παθείν δυνηθώμεν μόνων των αιτίων ημίν του παρόντος αγώ
νος καταβρωθησομένων υπό των ημάς μη δυναμένων καταπιείν λεόν
των κρατώμεν ότι εν τοις ανδραγαθήμασι του Ιώβ είρηται και
6 Μatth. 4, 9. - 8 Vgl. I Chron. 16, 26. - 9 Vgl. Μatth. 11, 30. - 11 Vgl.
Weish. Sal. 15, 10. - 13 Jerem. 16, 19. - 14 Vgl. Jerem. 14, 22. - 15 Vgl.
Dan. 3, 1. - 16 Vgl. Dan. 3, 6. 14. 15. - 19 Vgl. Dan., Gebet des Αzarias V. 26.
- 21Vgl. Εsth. 3, 1-5. - 23 Vgl. Εsth. 4, 17. - Vgl. Dan., Βel u. Drache W. 22.
27. 31. 40-42.

1 του < PDel. | 4 διατoύτo immer ΜΡ | 6 προσκυνήσης aus προσκυνήσεις


corr. Ρ1 | 7 εαυτούς aus εαυτοίς corr. Ρ! | 11 σποδός ΜDel. ποδός Ρ Ι 12 πηλού Μ
Wettstein (p. 194) am Rand, Del. (Ι 294 Αnm. e) πολύ Ρ Ι 14 ιετίζων schreibe ich,
νgl. dasselbe Citat bei Οrigenes c. Cels. V 33 a. Ε., ύετίζειν Μ PDel..| 15 ίστη την
χρυσήν εικόνα ΡDel. την χρυσήν εικόνα στη Μ Ι 16 τότε ΜΡ Ι 21 ο <Μ αμάν
Ραμάν, doch ein zweites μ von ΙΙ. Η. übergeschrieben,Μ | 22 υμάς ΜDel. ημάς (so)P"
23 ανθρώπων PDel. ανθρώπω Μ Ι 26 αγώνος ΡDel. αιώνος Μ Ι 28 κρατώμεν bis
8. 29 Ζ. 3 και φιλήσαι < PDel.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 32, 33, 34. 29

τό ,επιθείς την χειρά μου επί στόματί μου έφίλησα, και τούτό μοι
άρα ανομία η μεγίστη λογισθείη" εικός δε ότι επιτάξουσιν ημών την
χείρα επιθείναι τώ στόματι και φιλήσαι.
ΧΧΧΙV. Και τούτο δε παρατηρήσωμεν, ότι ουκ εν τοις προς
5 τους πολλούς λόγοις τα περί μαρτυρίου προφητεύεται υπό του σω

τηρος αλλ' εν τοις προς τους αποστόλους, προειρημένου γάρ του,


τούτους τους δώδεκα απέστειλεν ο Ιησούς παραγγείλας αυτοίς εις
οδόν εθνών μη απέλθητε" και τα εξής, επιφέρεται τό προσέχετε
από των ανθρώπων παραδώσουσι γάρ υμάς εις συνέδρια, και εν ταις
10 συναγωγαίς αυτών μαστιγώσουσιν υμάς και επί ηγεμόνας και βασι
λείς άχθήσεσθε ένεκεν έμού, εις μαρτύριον αυτοίς και τους έθνεσιν.
όταν δε παραδώσιν υμάς, μή μεριμνήσητε, πώς ή τί λαλήσητε
(δοθήσεται γάρ υμίν εν εκείνη τη ώρα τί λαλήσητε) ου γαρ υμείς
έστε οι λαλούντες, αλλά το πνεύμα του πατρός το λαλούν εν υμίν,
παραδώσει δε αδελφός αδελφόν εις θάνατον και πατήρ τέκνον,
και επαναστήσονται τέκνα επί γονείς και θανατώσουσιν αυτούς και
έσεσθε μισούμενοι υπο πάντων διά το όνομά μου, ο δε υπομείνας
εις τέλος, ούτος σωθήσεται όταν δε διώκωσιν υμάς εν τη πόλει
ταύτη, φεύγετε εις την ετέραν, καν εκ ταύτης διώκωσιν, φεύγετε εις
20 την άλλην αμήν γάρ λέγω υμίν, ου μη τελέσητε τας πόλεις του
Ισραήλ, έως αν έλθη ο υιός του ανθρώπου"
και ο Λουκάς δε τοιαύτα αναγράφει και όταν δε φέρωσιν υμάς επί
τάς συναγωγάς και τας αρχάς και τας εξουσίας, μή μεριμνήσητε, πώς
απολογήσησθε ή τί είπητε το γάρ άγιον πνεύμα διδάξει υμάς εν αυτή
25 (τη) ώρα α δεί ειπείν." και μεθ' έτερα »θέσθε ούν εν ταις καρδίαις

υμών μή μελετάν απολογηθήναι εγώ γάρ δώσω υμίν στόμα και


σοφίαν, ή ου δυνήσονται αντιστηναι ή αντειπείν πάντες οι αντικεί,
μενοι υμίν παραδοθήσεσθε δε και υπό γονέων και αδελφών και
συγγενών και φίλων, και θανατώσουσιν εξ υμών, και έσεσθε μισού
1 Ηiob 31, 27. 28. - 7 Μatth. 10, 5. - 8 Μatth. 10, 17-23. - 22 Luk. 12,
11. 12. - 25 Luk. 21, 14-19.

6 τους < Μ Ι του < PDel. |8 τα auf Rasur Ρ Ι 12 παραδώσιν] παραδώσουσιν


ΜΡ Ι μεριμνήσητε ΡDel. μεριμνήσετε Μ Ι λαλήσητε Μ λαλήσετε PDel. | 13 (δoθήσε
ται - τί λαλήσητε ) wohl des Ηomoioteleutοn wegen in Αrchetypus von ΜΡ aus
gelassen, von mir nach Μatth. 10, 19 eingeftigt | 14 έστε ΜΡ Ι 16 επαναστήσονται Ρ
Del, επαναστήσεται Μ | 19 διώκωσιν Μ διώκωσι ΡDel. | 20 την < Μ Ι 22 υμάς
Μ ημάς PDel. | 23 μεριμνήσητε] μεριμνήσητε aus μεριμνήσετε corr. Μιι" | 24 απο
λογήσησθε απολογήσεσθε ΜΡ Ι εν αυτή (τη) ώρα < PDel., das in Μ fehlende
τη ftige ich ein | 25 ειπείν) ει auf Rasur Ρ! | εν ταις καρδίαις Μ εις τας καρδίας
ΡDel. | 28 και αδελφών και συγγενών και φίλων schreibe ich, και αδελφών και
φίλων και συγγενών Μ και συγγενών και φίλων και αδελφών ΡDel.
30 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

μενοι υπο πάντων διά το όνομά μου και θρίξ εκ της κεφαλής
υμών ου μή απόληται εν τη υπομονή υμών κτήσασθε τας ψυχάς
υμών" τοιαύτα δε και ο Μάρκος φησίν ,όταν δε άγωσιν υμάς πα
ραδιδόντες, μή προμεριμνάτε μηδε προμελετάτε (τί λαλήσητε), αλλ'
5 ο εάν δοθή υμίν εκείνη τη ώρα, εκείνο λαλείτε ου γάρ έστε υμείς οι
λαλούντες αλλά το πνεύμα το άγιον παραδώσει δε αδελφός αδελ
φόν εις θάνατον και πατήρ τέκνον, και επαναστήσονται τέκνα επί
γονείς και θανατώσουσιν αυτούς και έσεσθε μισούμενοι υπο πάντων
διά το όνομά μου, ο δε υπομείνας εις τέλος, ούτος σωθήσεται."
10 και ταύτα δε παρά τό Ματθαίω επί μαρτύριον προτρεπόμενα
ου προς άλλους ή τους δώδεκα είρηται ών ακούειν και ημάς δεήσει 296
εν τώ ακούειν εσομένους αδελφούς τών ακουσάντων αποστόλων και
αποστόλοις συγκαταριθμησομένους, τα δε ρητά ούτως έχει τιμή φο
βηθήτε από τών αποκτεννόντων το σώμα, την δε ψυχήν μη δυναμέ
15 νων αποκτείναι φοβήθητε δε μάλλον τον δυνάμενον (και) ψυχήν και
σώμα απολέσαι εν γεέννη" και εξής τούτοις διδάσκει ημάς ο κύριος,
ως ουκ άνευ προνοίας έρχεται τις επί τον του μαρτυρίου αγώνα,
λέγεται γάρ νουχί δύο στρουθία ασσαρίου πωλείται, και εν εξ αυτών
ου πεσείται εις την γην άνευ του πατρός τού εν τοις ουρανοίς.
20 υμών δε αι τρίχες της κεφαλής πάσαι ήριθμημένα εισί μή ούν φο
βείσθε πολλών στρουθίων διαφέρετε υμείς, πάς ούν όστις ομολο
γήσει εν έμοί έμπροσθεν των ανθρώπων, ομολογήσω καγώ εν αυτώ
έμπροσθεν του πατρός μου του εν ουρανοίς όστις δ'άν απαρνήσηται
με έμπροσθεν των ανθρώπων, απαρνήσομαι αυτόν καγώ έμπροσθεν
25 του πατρός μου του εν ουρανοίς". ισοδυναμεί δε τούτοις τα παρά
τώ Λουκά ,ταύτα δε λέγω υμίν τοις φίλοις μου, μη φοβηθήτε από
τών αποκτεννόντων το σώμα και μετά ταύτα μη εχόντων περισσό
τερόν τι ποιήσαι υποδείξω δε υμίν τίνα φοβηθήτε φοβήθητε τον
μετά το αποκτείναι έχοντα εξουσίαν εμβαλείν εις γέενναν, ναι λέγω
30 υμίν, τούτον φοβήθητε, ουχί πέντε στρουθία δύο ασσαρίων πωλείται,
και εν εξ αυτών ουκ έστιν επιλελησμένον ενώπιον του θεού, αλλά
3 Μark. 13, 11-13. - 13 Μatth. 10, 28. - 18 Μatth. 10, 29-33. - 26 Luk.
12, 4-9.

2 κτήσασθε Μ κτήσάσθε (so) Ρι κτήσεσθε Del. | 4 μή δε Ρ Ι (τι λαλήσητε)


ftige ich als notwendig ein | 5 έστε ΜΡ | 11 και < PDel. | 13 συγκαταριθμη
θησομένους Del. | 14 αποκτεννόντων Μ" αποκτενόντων Μ. Ραποκτεινόντων Del.
15 (και) vor ψυχήν ftige ich ein, vgl. unten S. 31 Ζ. 25 u. 28 | 18 στρουθία] στρου,
θίου Ρ Ι 19 τοίς < Μ Ι 21 πολλών ΜDel. πολλώ Ρ| όστις Μ Del. ός τις Ρ Ι 23
όστις δ'αν bis 25 του εν ουρανοίς wahrscheinlich wegen des Ηomoioteleuton < Μ
27 αποκτεννόντων Μ" αποκτενόντων Μ"Ρ αποκτεινόντων Del. | 30 φοβήθητε
aus φοβηθήναι corr. Μ". -
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΙΙΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 34. 31

και αι τρίχες της κεφαλής υμών πάσαι ηρίθμηνται μη ούν φοβη


θήτε πολλών στρουθίων διαφέρετε. λέγω δε υμίν πάς ός αν ομο
λογήση εν εμοί έμπροσθεν των ανθρώπων, και ο υιός του ανθρώ
που ομολογήσει εν αυτώ έμπροσθεν των αγγέλων του θεού ο δε
5 αρνησάμενός με ενώπιον των ανθρώπων απαρνηθήσεται ενώπιον των
αγγέλων του θεού." και εν άλλω τόπω ,ός γάρ αν αισχυνθη με και
τους έμούς λόγους, τούτον ο υιός του ανθρώπου επαισχυνθήσεται,
όταν έλθη εν τη δόξη αυτού και του πατρός και των αγίων αγγέλων."
τούτω δε παραπλήσιον και ο Μάρκος τοιούτον ανέγραψεν "ός γάρ
10 αν επαισχυνθή με και τους έμούς λόγους εν τη γενεά τη μοιχαλίδι

και αμαρτωλώ, και ο υιός του ανθρώπου επαισχυνθήσεται αυτόν, όταν


έλθη εν τη δόξη του πατρός μετά των αγγέλων των αγίων"
οι αναιρούντες oυν ημάς σώματος ζωήν αποκτέννουσι τοιούτον
γάρ έστι τό ,μή φοβηθήτε από τών αποκτεννόντων το σώμα",
1 5 αυταίς λέξεσιν υπό Ματθαίου και Λουκά ειρημένον, και μετά το απο

κτείναι γε το σώμα, καν θέλωσιν, ου δύνανται την ψυχήν αποκτεί


ναι αλλ' ουδε έχoυσι, περισσότερόν τι ποιήσαι". πώς γάρ δυνατόν
αναιρεθήναι ψυχήν υπ' αυτής της ομολογίας ζωοποιηθείσαν, αντι
μαρτυρούντος αυτή του προτρεπομένου ημάς επι το μαρτύριον εν
2() τώ ΙΙσαία και του παιδός αυτού, ένθα γέγραπται ηγένεσθέ μοι μάρ

τυρες, καγώ μάρτυς, λέγει κύριος ο θεός, και ο παίς όν εξελεξάμην"


και τούτο δε τήρει, ότι ου δούλοις του Ιησού αλλά και φίλοις" αυτού
δέδοται εντολή ήδε τιμή φοβηθήτε από τών αποκτεννόντων το σώμα
και μετά ταύτα μη εχόντων περισσότερόν τι ποιήσαι." φοβητέον 297
τοίνυν ,τόν δυνάμενον και ψυχήν και σώμα απολέσαι εν γεέννη."
ουτος γάρ μόνος, μετά το αποκτείναι" έχει εξουσίαν εμβαλείν εις
γέενναν." και εμβαλει γε τους φοβηθέντας από τών αποκτεννόντων
το σώμα και τους μη φοβηθέντας »τόν δυνάμενον και ψυχήν και
σώμα απολέσαι εν γεέννη" και,τόν μετά το αποκτείναι έχοντα εξου
30
σίαν εμβαλείν εις γέενναν", εί τινος δε άλλου, της κεφαλής αι τρίχες
6 Luk. 9, 26. - 9 Μark. 8, 38. - 14 Μatth. 10, 28. Luk. 12, 4. - 16 Vgl.
Μatth. 10, 28. - 17 Vgl. Luk. 12, 4. - 20 Jes. 43, 10. - 23 Luk. 12, 4. - 25 Μatth.
10, 28. - 26 Vgl. Luk. 12, 5. - 28 Μatth. 10, 28. - 29 Luk. 12, 5. - 30 Μatth. 10, 30.

2 πολλών ΜDel. πολλώ Ρ Ι 6 αν < Wettstein Del. | 8 εν übergeschrieben


Μ Ι 9 τούτω δε bis 12 των αγίων < PDel. | 13 αποκτέννουσι Μ2 αποκτένoυσι
Μ' Ραποκτείνουσι Del. | 14 αποκτεννόντων Μ2 αποκτενόντων Μ1Ρ αποκτεινόν
των Del. | 15 ειρημένον Wettstein Del. ειρημένων ΜΡ | 16 γε< ΡDel. | ψυχήν
ΜDel. ψυχή Ρ 1 19 αυτή ΜΡDel. αυτού corr. Wettstein Ι το < Μ Ι 21 λέγει
< ΡDel. | 23 εντολή) ή auf Rasur Μ" | ήδε schreibe ich, η Μ < ΡDel. | απο
κτεννόντων Μ" αποκτενόντων Μ"Ρ αποκτεινόντων Del. | 27 αποκτεννόντων Μ"
αποκτενόντων Μ1Ρ αποκτεινόντων Del.
32 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

ήριθμημένα εισι", κακείνοις δηλονότι τους διά τον Ιησούν αποτεμνο


μένοις, ομολογήσομεν εν τώ υιό του θεού και των ανθρώπων και ου
θεών έμπροσθεν ίν' ημάς αμείψηται ο ομολογηθείς, ομολογήσας ημάς
έμπροσθεν του θεού και πατρός εαυτού και ομολογήσας τον ομολο
5 γήσαντα αυτόν επί γης αυτός εν ουρανοίς.
ΧΧΧV. Τίς δ'αν λογισάμενος τα τοιαύτα ουκ επιφθέγξεται το
αποστολικόν εκείνο ,ότι ουκ άξια τα παθήματα του νυν καιρού προς
την μέλλουσαν δόξαν αποκαλυφθήναι εις ημάς" πώς γάρ ου πολλώ
μείζων ομολογίας της έμπροσθεν ανθρώπων ή έμπροσθεν του πατρός
10 ομολογία, πώς δ'ου καθ' υπερβολήν υπερέχουσα της επί γης ομολο
γίας, ήν οι μάρτυρες ομολογούσι τον υιόν του θεού, ή εν ουρανοίς
του ομολογηθέντος ομολογία, λογισάμενος δέ τις αρνήσασθαι ,έμπροσ
θεν των ανθρώπων" υπομιμνησκέσθω του αψευδώς ειπόντος ,απαρ
νήσομαι καγώ αυτόν έμπροσθεν του πατρός μου του εν τοις ουρανοίς."
15
επει δε ο μεν Ματθαίος ανέγραψεν, ομολογήσω καγώ εν αυτό
έμπροσθεν του πατρός μου του εν ουρανοίς", ο δε Λουκάς και ο
υιός του ανθρώπου ομολογήσει εν αυτώ έμπροσθεν των αγγέλων
του θεού", έφίστημι, μή ποτε ο μεν πάσης κτίσεως", πρωτότοκος",
ή ,εικών του αοράτου θεού", ομολογήση τον ομολογήσαντα έμπροσθεν
20 τού εν τοις ουρανοίς πατρός, ο δε γενόμενος νεκ σπέρματος Δαυίδ

κατά σάρκα" και διά τούτο, υιός ανθρώπου" τυγχάνων και γενόμενος
εκ γυναικός και αυτής ούσης ανθρώπου και διά τούτο χρηματίζων
»υιός ανθρώπου", όσπερ νοείται ο κατά τον Ιησούν άνθρωπος, ομολο
γήση τους ομολογήσαντας έμπροσθεν των αγγέλων του θεού." το
25 δ'ανάλογον και περί των αρνησαμένων αποδοτέον,

έτι δε και τούτο θεωρητέον, ότι ο μεν ομολογών εν τώ υιό


έμπροσθεν των ανθρώπων" το όσον εφ' εαυτώ συνίστησι χριστιανισ.
μόν και τον πατέρα του χριστιανισμού τούτου εφ' ών ομολογεί ο
δε ομολογούμενος υπό του πάσης κτίσεως πρωτοτόκου και του υιού
30 του ανθρώπου συνίσταται διά της του υιού του θεού και του υιού

2 Vgl. Μatth. 10, 32. Luk. 12, 8. - 7 Rόm. 8, 18. - 12.Vgl. Μatth. 10, 33.
Luk. 12, 9. - 13 Μatth. 10, 33. - 15 Μatth. 10, 32. - 16 Ι.uk. 12, 8. - 18 Vgl.
Κol. 1, 15. ΙΙ Κor, 4, 4 (Weish. Sal. 7, 26). - 20 Röm. 1, 3. - 21Vgl. Joh. 5, 27.
- Vgl. Μatth. 1, 20. - 24 Vgl. Luk. 12, 8. - 26 Vgl. Μatth, 10, 32. - 29 Vgl.
Κol. 1, 15.

6 δ'άν) δund ν auf Rasur, ob ursprtinglich γάρ ? Ρ! | επιφθέγξεται Μ επι


φθέγξηται PDel. Ι7 ότι Μ το PDel. | 10 καθ' υπερβολήν ΜDel. καθυπερβολήν Ρ
11 οι < PDel. | ή < Del. | 14 τοις < PDel. | 15 έπει δε bis 25 αποδοτέον < ΡDel.
23 ομολογήση schreibe ich, ομολογήσει Μ | 28 του übergeschrieben Μι < ΡDel.
30 του υιού του θεού και < Μ του υιού του θεού και Ρ (doch του θεού νοn ΙΙ. Η.
ίibergeschrieben) Del.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΙΙΡΟΤΡΕΙΙΤΙΚΟΣ 34, 35, 36. 33

του ανθρώπου ομολογίας τώ εν τοις ουρανοίς πατρί και τους αγγέ


λοις του θεού, είπερ δε νουχο αυτόν συνιστάνων, εκείνός εστι δόκι
μος, αλλά όν ο κύριος συνίστησι", πώς ουχρή νομίζειν είναι δόκιμον τον
άξιον κριθέντα της προς τον εν ουρανοίς πατέρα και της προς τους
5 αγγέλους του θεού συστάσεως, ει δε δόκιμος ουτος και οι παραπλή.
σιοι αυτώ, ούς ,ως χρυσόν εν χωνευτηρίω"ταϊς βασάνοις και ταις
εξετάσεσιν εδοκίμασεν" ο κύριος και ως ολοκάρπωμα θυσίας προσ
εδέξατο", τί χρή λέγειν περί των ελεγχθέντων εν τη καμίνω τοί
πειρασμού και αρνησαμένων, ούς ως αδοκίμους αρνείται έμπροσθεν
10 του εν τοις ουρανοίς πατρός και ,ενώπιον των αγγέλων του θεού"
ο τον άξιον αρνήσεως αρνούμενος,
ΧΧΧVΙ. Και ου μόνον γε προς το μή αρνήσασθαι αγωνιστέον
αλλά και προς το μηδε την αρχήν αισχυνθήναι νομιζόμενον παρά τοις
αλλοτρίοις θεού αισχύνης | άξια πάσχειν και μάλιστα ει δοξασθείς και 298
5 αποδεχθείς υπό πλείστων όσων πόλεων νύν ώσπερεί πομπεύεις αίρων
15

τον σταυρόν του Ιησού, ιερε Αμβρόσιε, και ακολουθών αυτώ προσά
γοντί σε επί ηγεμόνας και βασιλείς, ίνα αυτός σοι συμπορευθείς αυτός
σοι και δό στόμα και σοφίαν και σοί τώ συναγωνιστή αυτού, Πρω
τόκτητε, και συμμαρτυρούσιν υμίν τοίς αναπληρούσι ,τά υστερήματα"
20 των παθημάτων, του Χριστού", (και) συν υμίν γένηται επί τον παρά
δεισον του θεού υποδεικνύς, πώς αν διοδεύσητέ τε ,τα χερουβίμ και
την φλογίνην ρομφαίαν, την στρεφομένην και φυλάσσουσαν την οδόν
του ξύλου της ζωής". ταύτα γάρ αμφότερα ει και φυλάσσει, την
οδόν του ξύλου της ζωής", φυλάσσει, να μηδεις ανάξιος επιτραπή
25 αυτήν διελθών ελθείν επί το ξύλον της ζωής, η μεν γαρ φλoγίνη
ρομφαία καθέξει τους εποικοδομήσαντας τό κειμένω θεμελίω Ιησού
Χριστώ , ξύλα ή χόρτον ή καλάμην" και το ευκαυστότατον και επί
πλείον καιόμενον ξύλον της, ίν' ούτως ονομάσω, αρνήσεως τα δε
2 ΙΙ Κor. 10, 18. - 6 Vgl. Weish. Sal. 3, 6. - 8 Vgl. Dan. 3, 6. Μatth. 13, 42.
50. - 9 Vgl. Μatth. 10, 33. - 10 Luk. 12, 9. - 15 Vgl. Μatth. 16, 24. Μark.
8, 31. Luk. 9, 23. - 19 Vgl. Κol. 1, 24. - 20 Vgl. Luk. 23, 43. - 21 Gen. 3, 24.
- 23 Gen. 3, 24. - 26 Vgl. Ι Κor. 3, 12. 11.

1 τοίς (hinter εν) < PDel. | 2 αυτόν Μ εαυτόν ΡDel. | 3 αλλά Μαλλ' ΡDel.
6 χρυσόν) χρυσός Μ Ι 7 oλοκάρπωμα Μ Ι 10 τοις < PDel. | 13 μή δε ΜΡ | 16 προσ
άγοντι σε Μ προάγοντι σε Ρ προάγοντι Del. | 17 συμπορευθείς) ει auf Rasur
Μ' Ρι | 18 και δώ] δώ και Del. | 19 συμμαρτυρούσιν ημίν Del. im Τext, συμμαρ
τυρών υμίν Del. Ι 298 Αnm. a | 20 (και) fige ich ein, < ΜΡDel. | υμίν Μ", doch
ύ auf Rasur, wahrscheinlich von erster Ηand aus ή corr.; ημίν ΡDel. | 21 τε <
ΡDel. | 25 αυτήν) την αυτήν Del. | 27χριστώ Ρ χριστού aus χριστώ corr. Μ'
ευκαυστότατον Μ ευκαυστότατον aus ευκαστότατον corr. Ρ" | επι πλείον Μ επι
πλείον Ρ.
Οrigenes. 3
34 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

χερουβίμ τους ου πεφυκότας κρατείσθαι υπό της φλογίνης ρομφαίας


τώ μηδέν συγγενές αυτή ώκοδομηκέναι παραλαβόντα παραπέμψει
επί ητό της ζωής ξύλον" και πάντα ά νέφύτευσεν ο θεός" εν ταις ανα
τολαίς και εξανέτειλεν",εκ της γης". Ιησού δε συνοδεύοντος υμίν επί
τον παράδεισον καταφρονήσατε του όφεως νενικημένου και συντρι
βέντος υπό τους Ιησου πόδας και δι' αυτού και υπό τους υμετέρους,
δεδωκότος »υμίν εξουσίαν πατείν επάνω όφεων και σκορπίων και
επί πάσαν την δύναμιν του εχθρού, ίνα μηδεν υμάς αυτών αδικήση."
ΧΧΧVΙΙ. Ούτ' ουν αρνητέoν τον υιόν του θεού ούτ' επαισχυντέον
10 αυτόν ή τους οικείους αυτού ή τους λόγους αυτού, αλλ' ακουστέον

τούδε , όστις δ' αν απαρνήσηται με έμπροσθεν των ανθρώπων, απαρ


νήσομαι καγώ αυτόν έμπροσθεν του πατρός μου του εν τοις ουρα
νοις," και τού »ός γάρ αν επαισχυνθή με και τους έμούς, τούτον
ο υιός του ανθρώπου επαισχυνθήσεται, όταν έλθη εν τη δόξη αυτού
15
και του πατρός και των αγίων αγγέλων," και του ,ός γάρ αν
επαισχυνθή με και τους έμούς λόγους εν τη γενεά τη μοιχαλίδι και
αμαρτωλό, και ο υιός του ανθρώπου επαισχυνθήσεται αυτόν, όταν
έλθη εν τη δόξη του πατρός μετά των αγίων αγγέλων".
και ο Ιησούς δέποτε »υπέμεινε σταυρόν αισχύνης καταφρονήσας"
20
και διά τούτο,,εκάθισεν εν δεξιά" του θεού και οι μιμηται δε αυτού
αισχύνης καταφρονούντες συγκαθεδούνται αυτό και συμβασιλεύσουσιν
εν τοις ουρανοίς τώ ελθόντι ουκ ,,ειρήνην επί την γην" βαλείν αλλ'
επί την ψυχήν των μαθητών εαυτού, και »μάχαιραν" βαλείν ,,επί
την γην". επειγάρ »ο λόγος του θεού ζών και ενεργής και τομώ
25 τερος υπέρ πάσαν μάχαιραν δίστομον και διϊκνούμενος άχρι μερισμού

ψυχής και πνεύματος, αρμών τε και μυελών, και κριτικός ενθυμήσεων


και εννοιών καρδίας", ουτος μάλιστα νύν ειρήνην μεν την υπερέχου
3 Vgl. Gen. 2, 8, 9. - 5 Vgl. Röm. 16, 20. - 7 Luk. 10, 19. - 11 Μatth.
10, 33. - 13 Luk. 9, 26. - 15 Μark. 8, 38. - 19 Ηebr. 12, 2. - 20 Vgl. Ηebr.
8, 1. - 21Vgl. ΙΙ Τim. 2, 12. - 22 Vgl. Μatth. 10, 34. - 24 Hebr, 4, 12. - 27
Vgl. Ρhil. 4, 7.
6 δι' αυτού νεκmuten Wettstein (p. 201 am Rand) und Del. (Ι 298 Αnm. b), δι'
αυτόν ΜΡ Ι υμετέρους, υ durch Rasur aus ή corr., Μ ημετέρους PDel. | 7 δεδωκό
τος Ρ; unklar, ob δεδωκότος oder δεδωκότα, Μ Ι υμίν Μ ημίν Ρ Del. | και επι bis
8 του εχθρού < Μ 8 υμάς] Wettstein (p. 201 am Rand) und Del. (Ι 298 Αnm. c)
νermuten ημάς | 9 ούτ' (nach θεού) Μ ούτε PDel. | 10 ή τους οικείους αυτού <
PDel. | 11 όστις Μ ός τις Ρ Ι 13 με Μ έμε (doch von erster Ηand aus με corr.)
ΡDel. | εμους) εμούς λόγους vermutet Wettstein (p. 201 am Rand) nach dem Vul
gattext, εμούς verteidigt dagegen Del. Ι 298 Αnm. d | 15 και του ος bis 18 μετά
των αγίων αγγέλων < PDel. | 21 συγκαθεδούνται) Ζwischen ε und δ ein Βuchst.
ausradiert Μ | 22 αλλ' επι την ψυχήν των μαθ. εαυτού, και μάχ. βαλείν επί την
γήν) αλλά μάχαιραν ΡDel.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΙΙΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 36, 37. 38. 35

σαν πάντα νούν, ήν αφήκε τοίς αποστόλοις | εαυτού, βραβεύει ταϊς 299
ψυχαίς ημών, μάχαιραν δε έβαλε μεταξύ της του χοϊκού εικόνος και
της του επουρανίου ίν' επί του παρόντος τον επουράνιον ημών
παραλαβών ύστερον αξίους γενομένους του μη διχοτομηθήναι ημάς
5 εξ όλων ποιήση επουρανίους,
και ου μόνην, μάχαιραν" ήλθε βαλείν ,,επι την γην" αλλά και
, πύρ", περί ου φησι ,θέλω ει ήδη ανήφθη", αναφθήτω τοιγαρούν
τούτο το πύρ και εν υμίν εξαφανίζον πάντα γήϊνον και φιλοσώμα
τον λογισμόν υμών και το βάπτισμα, περί ου ο Ιησούς συνείχετο, έως
10 τελεσθή", μετά πάσης προθυμίας βαπτίσασθε νύν και συ μεν ο έχων
, γυναίκα και τέκνα και αδελφούς και αδελφάς" μέμνησο τού ,,εί τις
έρχεται πρός με και ου μισεί τον πατέρα και την μητέρα και την
γυναίκα και τα τέκνα και τους αδελφούς και τάς αδελφάς, ου δύναται
μου μαθητής είναι", αμφότεροι δε τού »εί τις έρχεται πρός με και
15 ου μισεί" προς τους προτέροις ,έτι και την εαυτού ψυχήν, ου δύ
ναταί μου μαθητής είναι". αλλ' ούτω μισήσατε την εαυτών ψυχήν,
ως διά του μισείν εις ζωήν αιώνιον φυλάσσειν αυτήν ,ο γάρ μισών",
φησί, ,τήν εαυτού ψυχήν εν τω κόσμω τούτω εις ζωήν αιώνιον φυ
λάσσει αυτήν." ουκούν την ψυχήν διά την αιώνιον ζωήν μισήσατε
20 πειθόμενοι ότι καλόν και ωφέλιμον μίσος διδάσκει μισείν ο Ιησούς.
ώσπερ δε υπέρ του φυλαχθήναι εις ζωήν αιώνιον την ψυχήν μιση
τέον ημίν έσται αυτήν, ούτως , γυναίκα και τέκνα και αδελφούς και
αδελφάς" μίσησον ο έχων ταύτα, ίν' ωφελήσης τους μισουμένους δι'
αυτού του μεμισηκέναι παρρησίαν αναλαμβάνων προς το ευεργετείν
25 αυτούς φίλος γενόμενος θεό.
ΧΧΧVΙΙΙ. Αμα δε και υπομιμνήσκου του ευξαμένου εν πνεύματι
περί τέκνων μαρτύρων διά την πρός θεόν αγάπην αυτών καταλελειμ
μένων και φήσαντος ,,περιποίησαι τους υιούς τών τεθανατωμένων".
μόνον δε ίσθι ότι ,ου τα τέκνα της σαρκός ταύτα τέκνα του θεού"
30 και ότι, ώσπερ λέγεται τοις εκ σπέρματος Αβραάμ τότε , οίδα ότι
1 Vgl. Joh, 14, 27. - 2 Vgl. Ι Κor. 15, 49. - 4 Vgl. Luk. 12, 46. - 6 Vgl.
Μatth. 10, 34. Luk. 12, 49. - 7 Luk. 12, 49. - 9 Vgl. Luk. 12, 50. - 11 Luk.
14, 26. - 14 Vgl. Luk. 14, 26. - 17 Joh. 12, 25. - 22 Vgl. Luk. 14, 26. - 28
Ρsal. 78, 11. - 29 ΙΚόm. 9, 8. - 30 Joh. 8, 37.

3 της < P Del. Ι τον επουράνιον) την υπουράνιον vermutet Wettstein (p. 202
am Rand) ohne Grund | ημών Wettstein u. Del.im Τext, υμών ΜΡ | 6 μόνην Μ
μόνήν (so) Ρι μόνον Wettstein u. Del. im Τext | 9 το βάπτισμα) ο β auf Rasur
Ρ! | ο Ιησούς < Μ Ι 10 νύν < Del. | 17 μισών aus μισών corr. Ρ2 | 18 εν τώ
κόσμφ τούτω < PDel. | κόσμω] σ aus στ corr. Μ! | 22 αυτήν) α aus ε corr, Ρι
ούτως Μ ούτω ΡDel. | 28 περιποίησαι ΡDel. περιποιήσαι Μ Ι 30 τό, τε Μ τότε
ΡΙΟe1.
3*
36 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

σπέρμα Αβραάμ έστε" και τό ,,ει τέκνα του Αβραάμ ήτε, τα έργα
του Αβραάμ εποιείτε", ούτως και τοίς τέκνοις σου λεχθήσεται οίδα
ότι σπέρμα Αμβροσίου έστε και τό ει τέκνα του Αμβροσίου έστε, τα
έργα του Αμβροσίου ποιείτε, και τάχα πoιήσoυσι, πλείω ωφελούν
τός σου αυτά μετά την τοιαύτην έξοδον ή ει παρέμενες αυτοίς, τότε
γάρ και επιστημονικώτερον αυτά αγαπήσεις και συνετώτερον περί
αυτών εύξη, εάν μάθης ότι τέκνα σου εστί και ου σπέρμα μόνον,
ανά στόμα νύν έχε τό , ο φιλών υιόν ή θυγατέρα υπέρ έμε ουκ έστι
μου άξιος" και τό , ο ευρών την ψυχήν αυτού απολέσει αυτήν, και
10 ο απολέσας την ψυχήν αυτού ένεκεν εμού εύρήσει αυτήν."
ΧΧΧΙΧ. Τόπον διά της εις το μαρτύριον προθυμίας δότε τώ
του πατρός υμών πνεύματι λαλούντι τοίς διά | θεοσέβειαν παραδοθεί 300

σιν εάν ειδήτε εαυτούς μισουμένους και βδελυκτούς και ασεβείς είναι
-
νομιζομένους, τότε αναλάβετε
Ο 2. ν 2 -
-
τό ,ιδιά τούτο ο κόσμος υμάς μισεί ,
" Α , Υ - "

νότι ούκ εστε εκ του κόσμου τούτου",,ει γάρ ήτε εκ του κόσμου τού
του, ο κόσμος αν το ίδιον έφίλει". πολλούς ονειδισμούς διά Χριστόν
και πολλούς κινδύνους, εξ ου πεπιστεύκατε, υπομείναντες έως τέλους
εν τώ υπομένειν προκόψατε, ότι ,ο υπομείνας εις τέλος, ουτος σω
θήσεται". ίστε ότι κατά τον Πέτρον αγαλλιάσεσθε, ολίγον άρτι ει
20 δέον εστί λυπηθέντες εν ποικίλοις πειρασμοίς, να το δοκίμιον υμών
της πίστεως πολυτιμότερον χρυσίου του απολλυμένου και διά πυρός
δεδοκιμασμένου ευρεθή εις έπαινον και δόξαν και τιμήν εν αποκα
λύψει Ιησού Χριστού", αλλά του ,λυπηθέντες" αντί του πονέσαν
τες ακούσατε, ως δήλον και εκ του εν λύπαις τέξη τέκνα" ου
γαρ πάντως εν λύπη τώ πάθει τίκτει γυνή αλλά εν πόνω.
ει μεν χρήσιμον τοίς Χριστού μαθηταίς τό , μή αγαπάτε τον
κόσμον μηδε τα εν τω κόσμω, εάν τις αγαπά τον κόσμον, ουκ έστιν
ή αγάπη του πατρός εν αυτώ ότι πάν το εν τω κόσμω, ή επιθυμία
της σαρκός και η επιθυμία των οφθαλμών και η αλαζονεία του βίου,
1 Joh. 8, 39. - 2 Vgl. Joh. 8, 37. - 3 Vgl. Joh. 8, 39. - 8 Μatth. 10, 37. -
9 Μatth. 10, 39. - 12 Vgl. Μatth. 10, 20. - 14 Joh. 15, 19. - 18 Μatth. 10, 22.
- 19 Ι Ρetr. 1, 6. 7. - 21 Vgl. Weish. Sul 3, 6. Ρroν. 17, 3. - 23 Ι Ρetr. 1, 6.
- 24 Gen. 3, 16. - 26 Ι Joh. 2, 15-17.

1 έστε PDel. εστί Μ Ι 2 ούτως Μ ούτω ΡDel. | 5 αυτά Μ αυτούς PDel.


ή ει aus ει corr. Γ2 | 9 αυτού] αυτού Del. | 10 αυτού) αυτού Del. | 14 δίά τοϊτο
(so) Ρ διατoύτo Μ Ι υμάς] υ auf Rasur Μ Ι 17 εξ ου Ρ εξού Μ Ι 19 άρτι ΡDel.
έτι Μ Ι 20 υμών Μ ημών ΡDel. | 21 πολυτιμότερον Μπολύ τιμιώτερον ΡDel.
χρυσίου) χρυσού, doch am Rand von erster Ηand: γρ(άφετ)αι χρυσίου, Μ | 22 δε
δοκιμασμένου Del. δεδοκιμασμένον ΜΡ Wettstein | 23 του ΜΙ τό ΡDel. | 26 ει
μεν χρήσιμον τοις Χριστού μαθηταίς τό < P Del. I hinter αγαπάτε + γάρ φησί
ΡDel. | 27 μή δε ΜΡ.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΙΙΤΙΚΟΣ 38, 39, 40. 37
Χ. χ" - 4 Χ. Χ - * - " ν. « Α

ουκ έστιν εκ του πατρός αλλ' εκ του κόσμου έστίν και ο κόσμος
w. α 4 » Α 3. Χ - 4 " Χ w

παράγεται και η επιθυμία" μή ούν άγαπάτε τα παραγόμενα, αλλά


- - - 3" " - Ο

ποιούντες το θέλημα του θεού άξιοι γίνεσθε του εν γενέσθαι άμα


υιό και πατρί και αγίω πνεύματι κατά την του σωτήρος ευχήν λέ
5 γοντος ως εγώ και συ ένεσμεν, ..ϊνα και αυτοί εν ημίν εν ώοι".
πόσας δε και ημέρας έστι κερδήσαι αγαπήσαντα τον κόσμον" ή ντά εν
τώ κόσμω" και την εαυτού ψυχήν ζημιούμενον ή απολλύντα και περι
φέροντα συνειδος βαρούμενον υπέρ ,φορτίον βαρύ" και βαρούμενον υπό
του της αρνήσεως πτώματος, υπομνησθώμεν έκαστος, οσάκις απο
10 θανείν τον κοινόν θάνατον εκινδύνευσε, και λογισώμεθα, μήποτε διά
τούτο ετηρήθημεν, ίνα βαπτισάμενοι τώ εαυτών αίματι και απολου,
σάμενοι πάσαν αμαρτίαν παρά τω εν ουρανοίς θυσιαστηρίωτάς δια
τριβάς μετά των συναγωνισαμένων ποιησωμεθα.
ΧΙ. Ει δέ τις ένδούς από πολλής φιλοζωίας ή της προς τους
5 πόνους μαλακίας ή των νομιζομένων πιθανώς προσάγεσθαι υπό τών
αναπειθόντων ημάς επί τα χείρονα αρνήσαιτο μεν το είναι ένα θεόν
και τον Χριστόν αυτού ομολογήσαι δε δαιμόνια ή τύχας, ίστω ο
τοιούτος ετοιμάζων ,τώ δαιμονίω τράπεζαν" και πληρών, τη τύχη
κέρασμα", εγκαταλιπών κύριον και επιλανθανόμενος του όρους του
20 αγίου αυτού, τούτοις τοίς ελέγχοις υποκεισόμενος, ως ο ΙΙσαΐας ανέ
γραψε τούτον τον τρόπον, υμείς δε οι εγκαταλιπόντες με και επι
λανθανόμενοι το όρος το άγιόν μου και ετοιμάζοντες τώ δαιμονίω
τράπεζαν και πληρούντες τη τύχη | κέρασμα, εγώ παραδώσω υμάς 301

εις μάχαιραν, πάντες εν σφαγή πεσείσθε ότι εκάλεσα υμάς και ουχ
5 υπηκούσατε, ελάλησα και παρηκούσατε και εποιήσατε το πονηρόν
εναντίον εμού και ά ουκ έβουλόμην εξελέξασθε, διά τούτο τάδε λέ
γει λέγει κύριος κύριος ιδού οι δουλεύοντές μοι φάγονται, υμείς δε
2 Vgl. I Joh. 2, 17. - 5 Vgl. Joh. 17, 21. - 6 Vgl. I Joh. 2. 15. - 7 Vgl.
Μatth. 10, 39. 16, 25. Μark. 8, 35. Luk. 9, 24. - 8 Vgl. Psal. 37, 5. - 12 Vgl.
Αμok. Joh. 6, 9. - 18 Vgl. Jes. 65, 11 (Proν. 9, 2). - 21 Jes, 65, 11-15.
1 εκ του πατρός Μ εκ του θεού, doch am Rand πατρός Ρ! ι εστίν Μ εστί
ΡDel. | 5 εν (vor ωσι) < Del. | 6 έστι] εστί ΜΡDel. | 8 βαρούμενον (vor υπο) <
ΡDel. | 9 οσάκις) κι auf Rasur Ρ! | 10 λογισώμεθα) hinter ι Rasur, vielleicht ι aus η
corr., Ρ Ι 15 μαλακίας) zwischen κ und ι ein Βuchst., wahrscheinlich ε, ausradiert
Ρ| 17 έστω) ίστω Ρ Ι ο τοιούτος, doch ο τοιού auf Rasur, Μ" ότι ούτος PDel.
18 δαιμονίω Μ δαίμονι ΡDel. | 19 εγκαταλιπών Μ εγκατέλιπε ΡDel. Ι του όρους
Μ Del. τους όρους Ρ Ι 20 ελέγχοις) ι auf Rasur Ρ! | υποκεισόμενος Μ υποκείσεται
ΡDel. | ο < PDel. | ανέγραψε τούτον τον τρόπον Μ τούτον τον τρόπον ανέ.
γραψε PDel. | 22 δαιμονίω Μ δαίμονί Ρ (doch das Schluss-Jota von zweiter Ηand)
Del. | 26 εμού Μ μου ΡDel. | λέγει λέγει κύριος κύριος Μ λέγει κύριος ΡDel. | 27
φάγονται bis S. 38 Ζ. 1 οι δουλεύοντές μοι wohl des Ηomoioteleutοn wegen aus
gelmssen, aber am Rand nachgetragen Μ" | φάγονται Ρφάγωνται Μ2 am Rand.
38 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

πεινάσετε, ιδού οι δουλεύοντές μοι πίoνται, υμείς δε διψήσετε, ιδού


οι δουλεύοντές μοι ευφρανθήσονται, υμείς δε αισχυνθήσεσθε, ιδού οι
δουλεύοντές μοι αγαλλιάσονται εν ευφροσύνη, υμείς δε κεκράξεσθε
διά τον πόνον της καρδίας και από συντριβής πνεύματος ολολύξετε.
5 καταλείψετε γάρ το όνομά μου εις πλησμονήν τοις εκλεκτοίς μου, υμάς
δε ανελεί κύριος", αλλά και είπερ νοούντες, τίς ή του κυρίου τράπεζα,
μετέχειν αυτής βουλoίμεθα, γινώσκωμεν τό",ου δύνασθε κυρίου τραπέζης
μετέχειν και τραπέζης δαιμονίων", αλλά και ει θέλομεν συνιέντες, τί
εστι τό »ου μή πίω απ' άρτι εκ του γενήματος της αμπέλου ταύτης
10 έως της ημέρας εκείνης, έως αυτό πίνω καινόν εν τη βασιλεία των
ουρανών", μετά των πινόντων συντώ Ιησού ευρεθήναι, προσέχω
μεν τώ »ου δύνασθε ποτήριον κυρίου πίνειν και ποτήριον δαι
μονίων".
τίς δε ακούσας του της βροντής υιού Ιωάννου λέγοντος ,,ο αρ
15 νούμενος τον πατέρα και τον υιόν, πάς ο αρνούμενος τον υιόν ουδε
τον πατέρα έχει ο ομολογών τον υιόν και τον πατέρα έχει" ου φο
βηθήσεται διά του λέγειν μή είναι Χριστιανός αρνήσασθαι τον υιόν,
εν τώ αρνείσθαι αυτόν ουχ έξων τον πατέρα, και τις ουκ αν προ
τραπείη ομολογείν το είναι Χριστιανός έργοις και λόγοις, ίνα και τον
20 πατέρα έχη, οι γάρ ομολογούντες έχουσι τον πατέρα
ΧLI. Ε μεταβεβήκαμεν ,,εκ του θανάτου εις την ζωήν" διά του
μεταβεβηκέναι από απιστίας εις πίστιν, μη θαυμάζωμεν, ει μισεί ημάς
ο κόσμος, ουδείς γάρ μη μεταβάς ,εκ του θανάτου εις την ζωήν"
αλλά μένων εν τώ θανάτω δύναται αγαπάν τους μεταβεβηκότας από
25 σκοτεινής της του θανάτου, ίν' ούτως ονομάσω, οικίας επί τά πε
πληρωμένα οικοδομήματα εκ λίθων ζώντων φωτός ζωής. »υπέρ ημών
έθηκεν" Ιησούς, την ψυχήν", και ημείς ούν θώμεν αυτήν, ουκ ερώ υπέρ
αυτού αλλ' υπέρ εαυτών, οίμαι δ' ότι καν υπέρ των εν τώ μαρτυρίω
6 Vgl. Ι Κor. 10, 21. - 7 Ι Κor, 10, 21. - 9 Μatth, 26, 29. - 12 Ι Κor.
10, 21. - 14 Vgl. Μark. 3, 17. - I Joh. 2, 22. 23. - 20 Vgl. I Joh. 2, 23. - 21
Vgl. Joh. 5, 24. - 22 Vgl. Joh. 15, 18. - 23 Vgl. Joh. 5, 24. - 26 Vgl. Ι Ρetr. 2, 5.
- Ι Joh. 3, 16.

1 πίoνται bis 2 δουλεύοντές μοι des Ηomoioteleutοn wegen < ΡDel. | πίoνται,
doch ω über o geschrieben, Μ" ("! | 5 καταλείψετε PDel. καταλείψεται Μ Ι 7 βουλοί
μεθα Μ βουλόμεθα ΡDel. | γινώσκωμεν ΜDel. γινώσκομεν Ρ Ι 8 αλλά και bis 12
ποτήριον δαιμονίων < PDel. | 9 απάρτι Μ | 14 ο αρνούμενος τον πατέρα και
τον υιόν < PDel. | 16 hinter o -- δε PDel. | 18 ουχ' έξων (so) Μ ουχ έξων Del.
ουχ έξω Ρ, vielleicht ist ουδ' έξων zu schreiben | 19 ομολογείν Μ, Del. (I 301 Αnm. b)
als Conjectur, ομολογών PDel, im Τext | 23 κόσμος, Wettstein (p. 207) am Rand,
Del.; κόσμος auf Rasur, wohl aus κύριος corr. Μ", κς d. h. κύριος Ρ Ι μή < Μ
25 πεπληρωμένα) hinter πε ein Βuchst. ausradiert P1.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 40. 41. 42. 39

ημών οικοδομηθησομένων ενέστη ημίν καιρός Χριστιανοίς καυχή


σεων που μόνον", γάρ φησιν, αλλά και καυχώμενοι εν ταις θλίψεσιν,
ειδότες ότι η θλίψις υπομονήν κατεργάζεται, ή δε υπομονή δοκιμήν,
ή δε δοκιμή ελπίδα ή δε ελπίς ου καταισχύνει", μόνον η αγάπη του
5 θεού" εκκεχύσθω εν ταις καρδίαις ημών διά πνεύματος αγίου". Παύ
λος μεν λεγέτω ,,ει κατά άνθρωπον εθηριομάχησα εν Εφέσω", ημείς
δέ ,,ει κατά άνθρωπον" ανηρέθην εν Γερμανία,
ΧΙΙΙ. | Ει, καθώς περισσεύει τα παθήματα του Χριστού", ούτω 302
διά του Χριστού περισσεύει και η παράκλησις", προθυμότατα παρα
10 δεξώμεθα τα Χριστού παθήματα, και περισσευσάτω εν ημίν, είπερ
ορεγόμεθα περισσής παρακλήσεως, ήν πάντες μεν οι πενθούντες"
"παρακληθήσονται", τάχα δε ουκ επ' ίσης, ει γάρ επ' ίσης ήν η παρά
κλησις, ουκ αν εγέγραπτο τό καθώς περισσεύει τα παθήματα του
Χριστού εις ημάς, ούτω περισσεύει και η παράκλησις ημών" οι κοινωνοί
- - τ

15 των παθημάτων κατά την αναλογίαν των παθημάτων, ών εισι


Α W χι .. "
κοι
- "

νωνοί προς Χριστόν, κοινωνοί έσονται και της παρακλήσεως ά και


- - Α

μανθάνετε από του πεπιστευμένως τα τοιαύτα λέγοντος οίδαμεν γαρ,


- - "

νως κοινωνοί έστε τών παθημάτων, ούτως και της παρακλήσεως."


$..."
φησί δε διά προφήτου ο θεός καιρώ δεκτό επήκουσά σου και εν
" " " 4ί : χr Σ " ν

20 ημέρα σωτηρίας εβοήθησά σοι." ποίος ούν άλλος εύπρόσδεκτος καιρός,


Υw C. 4 w - w

ή ότε διά την εις θεόν εν Χριστώ ευσέβειαν υπό φρουράν πομπεύον
τες εν τω κόσμω και θριαμβεύοντες μάλλον ήπερ θριαμβευόμενοι απ
αγόμεθα, οι γάρ εν Χριστώ μάρτυρες συναπεκδύονται αυτώ ητάς
αρχάς και τας εξουσίας" και συνθριαμβεύουσιν ως κοινωνοί των πα
25 θημάτων αυτού γινόμενοι ούτως και των εν τοις παθήμασιν αυτού
ανδραγαθημάτων εξ ών εστι και το θριαμβεύσαι ντάς αρχάς και τάς
εξουσίας", ας μετ' ολίγον όψεσθε νενικημένας και κατησχυμμένας, ποία
άλλη ούτως ημέρα σωτηρίας ως η ημέρα της τοιαύτης ημών εντεύθεν
2 Vgl. Rόm. 5, 3-5. - 6 Ι Κor. 15, 32. - 8 ΙΙ Κor. 1, 5. - 11 Vgl. Μatth. 5, 5.
- 13 ΙΙ Κor. 1, 5. - 14 Vgl. ΙΙ Κor. 1, 7. - 18 ΙΙ Κor. 1, 7. - 19 Jes, 49, 8.
ΙΙ Κor, 6, 2. - 23 Vgl. Κol. 2, 15. - 24 Vgl. ΙΙ Κor. 1, 7. - 26 Vgl. Κol. 2, 15. -
28 Vgl. Jes. 49, 8. ΙΙ Κor. 6, 2.

1 χριστιανοίς) χριστιάν (so] Μ' χριστιανών ΡDel. | 2 φησίν Μφησι ΡDel.


3 θλίψις ΜΡDel. | 4 καταισχύνει] ει auf Rasur, wohl aus η corr., Ρ! | 5 vor πνεύ
ματος -- του Wettstein u. Del. | 11 πάντες μεν ΡDel. μεν πάντες Μ", πάντες μεν
Μ2 am Rand | 12 επίσης immer ΜΡDel. | 13 εγέγραπτο PDel. έγγέγραπτο Μ
περισσεύει ΡDel. περισσεύσει Μ | 14 περισσεύει PDel. περισσεύσει Μ | 18 ούτως Μ
ούτω ΡDel. | 19 δε < Μ | 21 πομπεύοντες] das erste o auf Rasur Μ! | 24 συν
θριαμβεύουσιν ώς κοινωνοί Ρ συνθριαμβεύουσι κοινωνοί ώς Μ Ι 25 ούτως Μ ούτω
ΡDel. | 27 κατησχυμένας Ρ κατισχυμένας Wettstein u. Del. καταισχύνθείσας Μ
28 ή übergeschrieben Μ2.
40 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

απαλλαγής, αλλά παρακαλώ , μηδεμίαν εν μηδενί" δώτε, προσκοπην,


ϊνα μη μωμηθή" υπό υμών το πρεσβυτέριον ή »ή διακονία, αλλά εν
παντι εαυτούς" συστήσασθε , ως θεού διάκονοι, εν υπομονή πολλή"
λέγοντες και νυν τίς ή υπομονή μου, ουχί ο κύριος;" ,εν θλίψεσι"
πειθόμενοι ότι πολλαι αι θλίψεις των δικαίων", εν ανάγκαις", ίν
ως αναγκαίαν ημίν την μακαριότητα απαιτήσωμεν, νεν στενοχωρίαις",
ϊν' ως την στενήν και την τεθλιμμένην απαραλείπτως οδεύσαντες κατ
αντήσωμεν επί τήν ζωήν εάν δέον ή, συστήσωμεν εαυτούς και, εν
πληγαίς και εν φυλακαίς και εν ακαταστασίαις και εν κόποις και εν
10 αγρυπνίαις και εν νηστείαις" ιδού γάρ κύριος, και , ο μισθός αυτού"

εν χειρί, αποδούναι εκάστω", ως τα έργα αυτού εστι.


ΧΙΙΙΙ. Νυν δείξωμεν ότι γνώσιν διά έργα πρέποντα τη γνώσει
- C " « Σ 4 ν - »- C

επoθήσαμεν πάσα αγνότης ή από παντός ούτινοσούν του εν όποιω


δήποτε αμαρτήματι μολυσμού φανερωθήτω εν ημίν, ως μακροθύμου
15 θεού υιοι και μακροθύμου Χριστού αδελφοί μακροθυμήσωμεν εν πάσι
τοις συμβαίνουσι μακρόθυμος γάρ ανήρ, πολύς εν φρονήσει, ο δε
ολιγόψυχος ισχυρώς άφρων" ει δεί εαυτόν συνιστάναι ιδιά των
όπλων της δικαιοσύνης των δεξιών και των αριστερών", συστήσαν
τες εαυτούς ,διά δόξης" και μή χαυνωθέντες επ' αυτή νύν και την
20 ατιμίαν υπομείνωμεν αλλ' ει και ευφημίας αξίως επολιτευσάμεθα

και ευφημήθημεν, νύν Ι και της από τών δυσσεβών δυσφημίας ανα 303
σχώμεθα έτι δε ει ως αληθείς παρά τοις φιλαλήθεσιν έθαυμάσθημεν,
νύν επί τό λέγεσθαι ημάς πλανάσθαι γελάσωμεν επί πολλοίς κιν
δύνοις, αφ' ων εβρύσθημεν, πολλοί είπον ημάς από θεού επιγινώ
25 σκεσθαι νύν ο βουλόμενος λεγέτω ημάς αγνοείσθαι, ότε τάχα μάλλον

επιγινωσκόμεθα, φέροντες γούν τα συμβαίνοντα παιδευόμεθα μένου


θανατoύμεθα δε, και όμοιούμεθα λυπoυμένοις οι χαίροντες.
1Vgl. ΙΙ Κor. 6, 3. 4. - 4 Ρsal. 38, 8. - ΙΙ Κor. 6, 4. - 5 Ρsal. 33, 20. - ΙΙ Κor.
6, 4. - 6 ΙΙ Κor. 6, 4. - 7 Vgl. Μatth. 7, 14. - 8 ΙΙ Κor. 6, 5. - 10 Vgl. Jes.
40, 10. 62, 11. Ρsal. 61, 13. Αpok. Joh. 2, 23, 22, 12. - 12 Vgl. Π Κor. 6, 6. -
16 Proν. 14, 29. - 17 ΙΙ Κor. 6, 7. - 19 ΙΙ Κor. 6, 8. - 20 Vgl. ΙΙ Κor. 6, 8.
- 25 Vgl. ΙΙ Κor, 6, 9. - 27 Vgl. Π Κor. 6, 10.

1 προσκοπήν] σ übergeschrieben Μ" | 2 υπό ιμών το πρεσβυτέριον ή <


ΡDel. | πρεσβυτέρϊον aus πρεσβύτερον corr. Μ" | 4 και νύν] νύν δε Del. im Τext,
και νύν Ι 302 Αnm. c nach Wettstein (p.208 am Rand) | ο < Wettstein u. Del. | εν
θλίψεσι < PDel. | 7 ίν' ώς Μ και PDel. | την (hinter και) < PDel. | 8 και εν
πληγαίς και εν φυλακαίς και εν ακαταστασίαις και < Del. | 9 εν (vor ακαταστα
σίαις) < Ρ| 10 αυτού εν χειρι Μ εν χειρί αυτού ΡDel. | 13 ή από παντός bis 14
μολυσμού < ΡDel. | 18 τών (vor αριστερών) < PDel. | 19 και την] δε την Wett
stein u. Del. | 20 αλλ' ει aus αλλά corr. Μ Ι επολιτευσάμεθα) εθα auf Rasur, Αccent
fehlt, Ρ! | 21 νύν και] νύν δε Wettstein u. Del. | 22 φιλαλήθεσιν Μ φιλαληθέσιν
ΡDel. | 23 πλανάσθαι (sol Pι πλανάσθε Μ.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΙΙΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 42, 43, 44, 45. 41

ΧLΙV. Φησί που ο Παύλος προς τους εν αρχή υπομείναντας


παρακαλών αυτούς ακολούθως τη προτέρα υπομονή φέρειν κινδύνους
δευτέρους τους διά τον λόγον ..αναμιμνήσκεσθε δε τάς πρότερον
ημέρας, εν αις φωτισθέντες πολλήν άθλησιν υπεμείνατε παθημάτων,
τούτο μεν ονειδισμοίς τε και θλίψεσι θεατριζόμενοι, τούτο δε κοινω
νοι των ούτως αναστρεφομένων γενηθέντες και γάρ τους δεσμούς
μου συνεπαθήσατε, και την αρπαγήν των υπαρχόντων υμών μετά
χαράς προσεδέξασθε, γινώσκοντες ότι κρείττονα έχετε ύπαρξιν και
μένουσαν μή αποβάλητε ούν την παρρησίαν υμών, ήτις έχει μεγά
1() λην μισθαποδοσίαν υπομονής γάρ έχετε χρείαν" πολλήν" τοιγαρούν
και ημείς νύν άθλησιν" υπομείνωμεν παθημάτων", ονειδισμοίς και
θλίψεσι" και θεατριζόμενοι" και μετά χαράς" παραδεχόμενοι την
αρπαγήν των υπαρχόντων" ημών πειθόμεθα γάρ κρείττονα" έχειν
νύπαρξιν" ου γηίνην αλλ' ουδε σωματικήν αλλά τινα αόρατον και
ασώματον σκοπούμεν γαρ ου ,τά βλεπόμενα", oρώντες ταύτα μεν
"πρόσκαιρα" εκείνα δε "αιώνια".
ΧLV. Επει δέ τινες μη θεωρούντες τον περί των δαιμόνων
λόγον, και ως υπέρ του παραμένειν εν τώ παχεί τούτο και περιγείω
αέρι δεόμενοι τροφής της διά των αναθυμιάσεων επιτηρούσιν όπη 304
20 κνίσσα αει και αίματα και λιβανωτοί, εξευτελίζουσιν ως αδιάφορον το
θύειν, είπoιμεν αν και προς ταύτα ότι, είπερ οι τροφάς λησταίς και
φονεύσι και βαρβάροις έχθροίς του μεγάλου βασιλέως παρέχοντες ως
το κοινόν αδικήσαντες και κολάζονται, πόσω πλέον οι τοίς της
κακίας υπηρέταις διά του θύειν διδόντες τροφάς παρακατεχούσας
25 αυτούς εν τώ περιγείω τόπω δικαιότατα αν εγκαλοϊντο, και μάλιστα
είμαθόντες τό ,ο θύων θεοίς ετέροις εξολοθρευθήσεται, πλήν κυρίω
μόνο", θύoιεν τοις τών επί γης κακών αιτίοις και οίμαίγε επί τοις
αμαρτανομένοις υπό των δαιμόνων ενεργούντων κατά των ανθρώ
πων ουκ έλαττον εγκληθήσεσθαι των ενεργησάντων δαιμόνων τα
30 χείρονα, διά του θύειν θρέψαντες αυτούς οιονεί γάρ κοινή τα κακά
πεποιήκασι τοις ανθρώποις οί τε δαίμονες και οι κατασχόντες
3 Ηebr. 10, 32-36. - 10 Vgl. Ηebr. 10, 32. - 11 Vgl. Ηebr, 10, 33. - 12 Vgl.
Ηebr, 10, 34. - 15 Vgl. ΙΙ Κor, 4, 18. - 26 Εxod. 22, 20.
2 υπομονή ιus υπομοννή corr. Μ' | 7 μου übergeschrieben Μ", < PDel.
8 hinter ύπαρξιν -- εν ουρανοίς ΡDel. | 10 μισθαποδοσίαν ΡDel. παρρησίαν Μ
11 ημείς ΡDel, ημείς nus υμείς corr. Μ2 | 12 και (vor θεατριζόμενοι) < PDel.
16 αιώνια Ραιώνια durch Rasur wahrscheinlich aus αιώνιον corr. Μ" | 19 όπη
Μ όπου ΡDel. | 20 αει] εστί Del. | 23 και < PDel. | 26 ει aus οι corr. Μι οι
ΡDel. | 27 θύoιεν Μ θύειν ΡDel. | τοίς τών επί γης κακών αιτίoις naclι θύoιειν Μ,
zwischen εξολοθρευθήσεται und πλήν (Ζ. 26) ΡDel. | 30 χείρονα] o scheint durch
Rasur aus ω corr. Ρ.
42 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

αυτούς επί γης, μή αν δυνηθέντας διαρκέσαι χωρίς των αναθυμιά


σεων και των νομιζομένων είναι καταλλήλων τροφών τους σώμασιν
αυτών,
ΧLVΙ. | Πάλιν τε αυ υπολαμβάνοντές τινες θέσει είναι τα ονό 305
5 ματα και ουδεμίαν αυτά έχειν φύσιν προς τα υποκείμενα, ών έστιν
ονόματα, νομίζουσι μηδεν διαφέρειν, ει λέγοι τις σέβω τον πρώτον
θεόν ή τον Δία ή Ζήνα, και ει φάσκοι τις τιμώ και αποδέχομαι
τον ήλιον ή τον Απόλλωνα και την σελήνην ή την Αρτεμιν και το
εν τη γή πνεύμα ή την Δήμητραν Ι και όσα άλλα φασιν οι Ελλήνων
10 σοφοί πρός ους λεκτέον ότι έστι τις και περί ονομάτων πραγματεία
βαθυτάτη και ανακεχωρηκυία, ήντινα ο συνιεις όψεται ότι, είπερ ήν
θέσει τα ονόματα, ουχ υπήκουσαν αν οι καλούμενοι δαίμονες (ή) άλ
λαι τινές ημίν αόρατοι δυνάμεις τοίς εκείνους μεν νοούσιν ονομάζουσι
δε ως τεθέντα τα ονόματα νυνί δε φθόγγοι τινές και συλλαβαί και
15 μετά προσπνεύσεως ή ψιλότητος ή εκτάσεως ή συστολής ονομασίαι
απαγγελλόμεναι άγουσι τάχα τινι φύσει αθεωρήτω ημίν τους καλου
μένους, ει δε τούθ' ούτως έχει και μή έστι θέσει τα ονόματα, ουδενί
ονόματι κλητέον τον πρώτον θεόν ή οις ο θεράπων και οι προφή
ται και αυτός ο σωτήρ και κύριος ημών ονομάζουσιν αυτόν, οίον
20 Σαβαώθ, Αδωναϊ, Σαδδαί, και πάλιν θεός Αβραάμ, θεός Ισαάκ και
θεός Ιακώβ ντούτο" γάρ φησιν ,έστιν όνομα αιώνιον και μνημόσυνον
γενεαίς γενεών." ου θαυμαστόν δε, ει τα δαιμόνια τάς ιδίας ονομασίας
αναφέρει επί τον πρώτον θεόν, ν' ως ο πρώτος προσκυνηθή θεός.
όπερ τό καθ' ημάς θεράποντι και τοις προφήταις και τώ πληρώματι
25 νόμου Χριστό και τους αποστόλοις αυτού ουκ έστι πάτριον και
ταύτα αναγκαίως, να μή τις ημάς κατασoφίσηται ή καν επί ποσόν
μολύνη τον λογισμόν ημών, παρεθέμεθα οις επιμελώς προσεκτέον
μηδένα τόπον διδούσι παρεγχειρήσεως τοίς εναντίοις.
ΧLVΙΙ. Έτι δε και φιλοζωεί άνθρωπος πείσμα λαβών περί
30 ουσίας λογικής ψυχής ως εχούσης τι συγγενές θεώ, νοερά γάρ εκάτερα
18 Vgl. Ηebr, 3, 5. Νum. 12, 7. - 21 Εxod. 3, 15. - 24 Vgl. Ηebr, 3, 5.
Νum. 12, 7. - Vgl. Κol. 1, 19. 2, 9. Rόm. 10, 4.

1 δυνηθέντας ΜDel. δυνηθέντες Ρ Ι 4 αυ < Μ Ι 12 (ή) άλλα schreibe ich,


(και) άλλαι vermutet Del. (I 306 Αnm. a), αλλά ΜΡ | 13 νοούσιν) (μη) νοούσιν
schreibt Del., aber dann ware οι καλούμενοι unverstândlich, νοείν bedeutet hier
»meinen" | 16 αθεωρήτω ημίν ΡDel. ημίν αθεωρήτω Μ Ι 21 φησιν ΜDel. φησι
Ρ Ι 22 τάς ΜDel. ταϊς Ρ Ι 23 ο < PDel. | 26 κατασoφίσηται) so wahrschein.
lich Μ, αι fast ganz ausgebrochen, doch die Reste und der Raum passen nur auf
diese beiden Βuchst., κατασoφίσητε Ρ Ι 27 μολύνη Μ μολύνοι ΡDel. | λογισμόν)
zwischen o und γ ein Βuchst. ausradiert Ρ Ι 29 φιλοζωεί] scheint aus φιλοζωή
corr. Μ2 | περί ουσίας aus περϊουσίας corr. Μ" περιουσίας (so) Ρ.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 45. 46. 47. 48. 43

και αόρατα και, ως ο επικρατών αποδείκνυσι λόγος, ασώματα, τί δε 307


και ο κατασκευάζων ημάς ενεπoίει πόθον της προς αυτόν ευσεβείας
και κοινωνίας, όστις και εν τοις εσφαλμένοις ίχνη τινά σώζει του
θείου βουλήματος, είπερ μή ήν δυνατόν και εφικτόν το φυσικώς
5 ποθούμενον τοίς λογικοίς καταλαβείν, και σαφές ότι, ώσπερ έκαστον
μέλος ημών πρός τι πέφυκεν οικειότητα σώζειν, οι οφθαλμοί προς
τα ορατά και ώτα προς τα ακουστά, ούτω νούς προς τα νοητά και
τον επέκεινα των νοητών θεόν, τί τοίνυν οκνούμεν και διστάζομεν
αποθέμενοι το εμποδίζον υφθαρτον σώμα," βαρύνον ψυχήν, βρίθον
10,νούν πολυφρόντιδα" ηγεώδες σκηνος", απολυθήναι τών δεσμών και
αναλύσαι από τών μετά σαρκός και αίματος κυμάτων, ίνα συν Χριστό
Ιησού την οικείαν τη μακαριότητι ανάπαυσιν αναπαυσώμεθα, τον
αυτόν όλον δι' όλων έμψυχον λόγον θεωρούντες και απ' αυτού τρε
φόμενοι και την (εν) αυτό ποικιλωτάτην σοφίαν καταλαμβάνοντες
1 5 και τυπούμενοι υπό της αυτοαληθείας και εν φωτί τό αληθινό και

αλήκτω της γνώσεως τον νούν καταλαμπόμενοι προς την θέαν τών
δι' εκείνου του φωτός θεωρείσθαι πεφυκότων υπό οφθαλμών φωτιζο
μένων υπό της του κυρίου εντολής,
ΧLVΙΙΙ. Πάλαι ηκούσαμεν τών Ιησού λόγων και ήδη πολλώ
20 χρόνω τώ ευαγγελίω μεμαθητεύμεθα, και πάντες ώκοδομήσαμεν
εαυτοίς οικίαν, που δε οικοδομήσαμεν, πότερον ,επι την πέτραν"
σκάψαντες και βαθύναντες ή, επί την άμμον", χωρίς θεμελίου," ο
παρών δείξει αγών, ενέστηκε γάρ χειμών φέρων βροχήν και ποτα
μούς και ανέμους ή, ως ο Λουκάς ονομάζει, πλημμύραν, και ταύτα
25 προσρήξαντα τη οικία ήτοι ουκ ισχύσει ,σαλεύσαι αυτήν" και διά
τούτο ου πεσείται η οικία, άτε ,επί την πέτραν" τον Χριστόν τεθε,
9 Vgl. Weish. Sal. 9, 15. - 11 Vgl. Ρhil. 1, 23. Ι Κor. 15, 50. Gal. 1, 16.
Εphes. 6, 12. Ηebr. 2, 14. - 12 Vgl. Weish. Sal. 4, 7. Μatth. 11, 29. - 14 Vgl.
Εphes. 3, 10. 11. - 15 Vgl. Joh. 1, 9. I Joh. 2, 8. ΙΙ Κor, 4, 6. - 17 Vgl. Εphes.
1, 18. - 20 Vgl. Μatth. 7, 24. - 21 Μatth. 7, 24. Luk, 6, 48. - 22 Μatth. 7, 26.
Luk. 6, 49. - 23 Vgl. Μatth. 7, 25, 27. - 24 Luk. 6, 48. - 26 Vgl. Μatth. 7, 25.
Ι.uk. 6, 48.

1 και αόρατα < Μ Ι 3 όστις Μός τις ΡDel. | ίχνη) χ auf Rasur Ρ! | 4 και
εφικτόν < ΡDel. | 6 οικειότητα ΜDel. οικειότητι Ρ| 7 ορατά Ρ Ι 8 τοίνυν] ουν ver
muten Wettstein (p. 213 am Rand) u. Del. (I 307 Αmm. a) | 11 αναλύσαι Ρ ανα
λύσαι Μ | 13 όλον] όλως Wettstein u. Del. | όλων übergeschrieben Μ! | 14 für
αυτώ νοrmutet Wettstein (p. 213 am Rand) αυτού, Del. (I 307 Αnm. b) ausserdem
(εν) αυτό, was ich billige | ποικιλωτάτην (doch ω aus o corr.) Μ! ποικιλοτάτην
ΡDel. | 15 αληθινό) αληθεί Wettstein (p. 213 am Rand) Del. | 16 της γνώσεως
< Μ Ι θέαν ΜDel. θείαν Ρ Ι 20 μεμαθητεύμεθα Μ πεπολιτεύμεθα ΡDel. | 21 πότε
ρον) πwischen π und ό ein Βuchst., vielleicht ρ, ausradiert Ρ Ι 26 ου nachtriiglich
eingeftigt Μ", < Ρ Del., doch vgl. Del. I 307 Αnm. c.
44 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

μελιωμένη, ή ελέγξει το σαθρον της οικοδομής διά της ενεστηκυίας


προφάσεως συμπεσουμένης όπεραπείη των ημετέρων οικοδομημάτων
μεγάλη γάρ σφόδρα ή εν αρνήσει πτώσις ή, ως ο Λουκάς φησι,
ημέγα το ρήγμα" της χωρίς του θεμελίου οικοδομής, διόπερ ημείς
ευχώμεθα, ίνα ομοιωθώμεν ανδρι φρονίμω, όστις ώκοδόμησεν αυτού
την οικίαν επι την πέτραν" ήκέτω γάρ επί τοιαύτη οικοδομή ή
από τών, εν τοις επουρανίοις" πνευματικών της πονηρίας" "βροχή" ή
νποταμοί" των εχθρών ημίν αρχών και εξουσιών ή οι από των
κοσμοκρατόρων του σκότους τούτου, άνεμοι" σκληροί ή πλημμύρα
10 των καταχθονίων πνευμάτων και προσρηγνύτωσαν εαυτούς τή, επί

την πέτραν" ημών οικοδομή ίνα μη (μόνον) προς το μη πεσείν αλλά


μηδε σαλευθήναι την αρχήν την οικίαν πάθωσι μάλλον υφ' ημών τα
ενεργούντα ήπερ δράσωσι και λεγέτω γε εκάτερος υμών πλήσσων
τα αντικείμενα ,ούτω πυκτεύω ως ουκ αέρα δέρων"
15 ΧLΙΧ. Αλλά και έπει ,εξήλθεν ο σπείρων του σπείρειν," δείξω 308
μεν ότι η ψυχή ημών έλαβε τον σπόρον αυτού." ούθ' ως οι "παρά
την οδόν" ούθ' ως ,τά πετρώδη" ούθ' ως ναι άκανθαι" αλλ' ως ή
αγαθή γή ότι μένουν ούτε παρά την οδόν" ούτε επί τάς ακάν
θας" ήλθεν ο λόγος του Ιησού, το όσον εφ' ημίν εν κυρίω καυχησό.
20 μεθα, συνήκαμεν γαρ των λεγομένων διόπερ και ο πονηρός" ουχ
ήρπασε, το εσπαρμένον εν τη καρδία" ημών ότι δε ουδε ,επί τάς
ακάνθας" εσπάρη, πολλοί ημίν μαρτυρήσουσι θεωρούντες ότι ούτε
2 Vgl. Luk. 6, 49. - 3 Vgl. Μatth. 7, 27. - 4 Luk. 6, 49. - 5 Μatth. 7, 24.
- 7 Vgl. Εphes. 6, 12. Μatth. 7, 25. 27. - 9 Vgl. Luk. 6, 48. - 10 Vgl. Μatth.
7, 25. Luk. 6, 48. - 14 Ι Κor. 9, 26. - 15 Μatth. 13, 3. (Luk. 8, 5. Μark. 4, 3.) -
16 Luk. 8, 5. - Μatth. 13, 4. Luk. 8, 5. Μark. 4, 4. - 17 Μatth. 13, 5. (Luk. 8, 6.
Μark. 4, 5). - Μatth. 13, 7. Luk. 8, 7. Μark. 4, 7. - Vgl. Luk. 8, 8. (Μatth.
13, 8. Μark. 4, 8). - 18 Μatth. 13, 4. 19. Luk. 8, 5. 11. 12. Μark. 4, 4. 14. 15. -
Μatth. 13, 7. 22. Luk. 8, 7. 14. Μark. 4, 7. 18. - 19 Vgl. Jerem. 9, 23. 24.
Ι Κor. 1, 31. ΙΙ Κor, 10, 17. - 20 Vgl Μatth. 13, 19. - 21 Μatth. 13, 7. 22. (Luk.
8, 7. 14. Μark. 4, 7. 18).

1 ελέγξει Μ, doch ει auf Rasur, ελέγξαι Ρ Ι 3 ο < Del. | 5 ευχόμεθα ΜΡ,


doch ω über ό geschrieben Μ2 | αυτού) αυτού Del. | 7 βροχή) χ auf Rasur, Αcut
aus Gravis corr. Μ Ι 8 οι < Μ Ι 10 προσρηγνύτωσαν) zwischen σ und ρ ein
Βuchst. ausradiert Μ Ι 11 hinter οικοδομή ein Βuchst., wohl ν, ausradiert Μ ίνα
μή Ρ να δή durch Rusur wohl aus να μή corr. Μ Ι (μόνον) schon von Del. ein
gefugt | 12 μή δε ΜΡ | μάλλον ίφ' ημών τα ενεργούντα Μ μάλλον τα υφημών
(so) ενεργούντα Ρ μάλλον το ίφ' ημών ενεργούν Del. nach Wettstein | 13 ιμών
schreibe ich, ημών ΜΡDel. | 14 δέρων, doch ε auf Rasur, aus αι corr., Μ Ι 16
ότι ή) ότιη Ρ| 18 ότι] εί Del. nach Wettstein | 20 γάρ ΡDel. γοίν, duriiber γαρ,
Μ Ι 21 εσπαρμένον) σπαρμ auf Rasur Μ! | εν τη καρδία Μ εν ταις καρδίαις Ι'Del.
δε < Μ | 22 πολλοί] ο (vor i) auf Rasur Ρ Ι ούτε < Μ.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 48. 49. 45

C - ιώ Α" " ί4 1/ « - " Χ " 4, γr

ι,ή του αιώνος τούτου μέριμνα" ούτε ,ή του πλούτου άπάτη" ούτε
αι του βίου ήδοναι δεδύνηνται εμποδίσαι τό εν ταις ψυχαίς ημών
" - -

λόγω του θεού λοιπόν εστι τους ανθρώπους αμφιβάλλειν, πότερον


επί τά πετρώδη" ή ..επί τη λή ήν)" ήλθε το όσον εφ' ημί
"; ρώδη" ή επί την καλήν (γήν)" ήλθε το όσον εφ' ημίν
5 ο τού θεού λόγος, γέγονε γάρ θλίψις και διωγμός διά τον λόγον, - Ο

και ενέστη καιρός μεγάλου πειρασμού, ότε ο μεν ,επί τά πετρώδη


σπαρείς" ελέγχεται και οι μή εμβαθύναντες μηδε μέχρι του βάθους
της ψυχής παραδεξάμενοι τον Ιησούν ο δε συνιεις τον λόγον" καρπο
φορεί" και κατέχει τον λόγον μέχρι τέλους ,εν υπομονή" ποιών ,εκα
10 τονταπλασίονα."
ακούομεν γαρ, τίνα τρόπον ή γραφή παριστάσα τους μεν εν καιρώ
Α - -

..θλίψεως ή διωγμού" σκανδαλιζομένους μετά το εν χαρά δοκείν παρει


w " " - w 2 1

ληφέναι τα άγια μαθήματα και σκανδαλιζομένους τώ μή έχειν αυτούς


ρίζαν αλλά πρός καιρόν πιστεύειν φησί κατά μεν τον Ματθαίον ,ο
1 ί ν

15 δε επί τά πετρώδη σπαρείς, ουτός έστιν ο τόν λόγον ακούων και


2. - w -

ευθέως μετά χαράς λαμβάνων αυτόν ουκ έχει δε ρίζαν εν εαυτώ


2) 4 " " \ χι - ν 1

άλλα πρόσκαιρός εστι, γενομένης δε θλίψεως ή διωγμού διά τον


" Χ.. . - ν. • 44 ψ w w ' - t

λόγον εύθύς σκανδαλίζεται" κατά δε τον Μάρκον ,ουτοί εισιν οι (. Σ

επί τά πετρώδη σπειρόμενοι, οι όταν ακούσωσι τον λόγον ευθέως


* -ν Α' > 2, « C Χ. Α "

20 μετά χαράς λαμβάνουσι, και ουκ έχουσι βίζαν εν εαυτοίς άλλα πρόσ
καιροί
2 «1 ."
εισιν, επάν γενομένης θλίψεως ή διωγμού διά τον λόγον
Μ.- « ί4 ν ψ. \ 2-. • ζ w > Α

εύθέως σκανδαλίζωνται" κατά δε τον Λουκάν


Α { -
,οι δε επί τήν ν

πέτραν, οι όταν ακούσωσι μετά χαράς δέχονται τον λόγον, και


τ ν -

ουτοι έίζαν ουκ έχουσιν, οι πρός καιρόν πιστεύουσι και εν καιρώ


25 πειρασμού αφίστανται" περί δε των καλώς καρποφορούντων διδά - τ

σκουσα λέγει ,ο δε επί την καλήν γην σπαρείς, ουτός έστιν ο τόν κ w

λόγον ακούων και συνιεις, ός δή καρποφορεί και ποιεί ο μεν εκατόν,

1Vgl. Μatth. 13, 22. (Luk, 8, 14. Μark. 4, 19). - 2 Vgl. Luk. 8, 14. - 4 Μatth.
13, 20. Μark. 4. 16. (Luk. 8, 13). - Μatth. 13, 23. Μark. 4, 20. (Luk. 8, 15). - 5
Vgl. Μatth. 13, 21. Μark. 4, 17. - 6 Vgl. Luk. 8, 13. - Μatth. 13, 20, Μark.
4, 16. (Luk. 8, 13). - 7 Vgl. Luk, 6, 48. Μatth. 13, 5. Μark, 4, 5. - 8 Vgl. Μatth.
13, 23. Luk. 8, 15. - 9 Vgl. Luk. 8, 8. - 12 Vgl. Μatth. 13, 21. Μark. 4, 17. -
14 Μatth. 13, 20, 21. - 18 Μark. 4, 16. 17. - 22 Luk. 8, 13. - 26 Μatth. 13, 23.

2 ήδοναι] η nuf Rasur Pι 4 (γήν) fige ich nach Μatth. 13, 23 ein, νgl unten
Ζeile 26 | ήλθε ΡDel. ήλθεν Μ Ι 5 θλίψις ΜΡ Del. | 6 πετρώδη) η auf Rasur Μ"
7 οι auf Rusur Μ2 | μήδε ΜΡ | 9 υπομονή ΜDel. υπονή Ρ Ι 11 παριστάσα, doch
der Circumflex aus Αcut corr., Μ1 παριστά ΡDel. | 12 ή διωγμού < Μ| 14 hinter
φησί -- γάρ ΡDel. | 19 οι < Μ Ι 22 σκανδαλίζωνται Ρ σκανδαλίζωνται aus σκαν,
δαλίζονται corr. Μ1 σκανδαλίζονται Del. | 24 πιστεύουσι scheint aus πιστεύωσι
corr. Μ1 | 25 δε < ΡDel.
46 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

ο δε εξήκοντα, ο δε τριάκοντα," ή και (εκείνοί) εισιν (οι) επί την γην


την καλήν σπαρέντες, οίτινες ακούουσι τον λόγον και αποδέχονται και
καρποφορούσιν εν τριάκοντα και εν εξήκοντα και εν εκατον" ή ντο
δε εις την καλήν γην, ούτοι εισιν οίτινες εν καρδία καλή και αγαθή
5 ακούσαντες τον λόγον κατέχουσι και καρποφορούσιν εν υπομονή"
κατά τον απόστολον ούν έπει ,θεού γεώργιον, θεού οικοδομή
έστε" ηγεώργιον" μεν εν τη αγαθή γη, νοικοδομή" δε εν τη πέτρα,
ως νοικοδομή | θεού" στώμεν άσειστοι προς τον χειμώνα και ως 300
»θεού γεώργιον" μηδε του πονηρού φροντίζωμεν μήτε ,θλίψεως ή
10 διωγμού" των υδιά τον λόγον" γινομένων μήτε της του αιώνος τού
του μερίμνης ή της απάτης του πλούτου ή ητών του βίου ηδονών,"
αλλά πάντων τούτων καταφρονούντες το αμέριμνον της σοφίας
πνεύμα αναλάβωμεν και επί τον μηδαμώς έχοντα απάτην πλούτον
σπεύδωμεν και επί τάς, ίν' ούτως ονομάσω, ήδονας του παραδείσου
15 της τρυφής" επειγώμεθα, καθ' έκαστον των επιπόνων λογιζόμενοι
ότι το παραυτίκα ελαφρόν της θλίψεως ημών καθ' υπερβολήν εις
υπερβολήν αιώνιον βάρος δόξης κατεργάζεται ημίν, σκοπούντων
ημών ου τα βλεπόμενα αλλά τα μη βλεπόμενα"
L. Και τούτο δε γινώσκωμεν, ότι το ειρημένον περί του Αβελ
20 αναιρεθέντος υπό του ανθρωποκτόνου και αδίκου Κάϊν εφαρμόζει
πάσιν, ών αδίκως εξεχύθη το αίμα το γάρ ,φωνη αίματος του
αδελφού σου βοά πρός με εκ της γής" νομίσωμεν λέγεσθαι και περί
εκάστου των μαρτύρων, ών η φωνή του αίματος βοά προς τον
θεόν από της γής.
25 τάχα δε και ώσπερ ντιμίω αίματι" τό του Ιησού ηγοράσθημεν,
Ιησού λαβόντος το όνομα το υπέρ πάν όνομα," ούτως τώ, τιμίω
αίματι" τών μαρτύρων αγορασθήσονται τινες, και αυτών πλέον υψου
μένων παρ' ο υψώθησαν αν δίκαιοι μεν γενόμενοι μή μαρτυρήσαντες
1 Μark. 4, 20. - 3 Luk. 8, 15. - 6 Ι Κor, 3, 9. - 9 Vgl. Μatth. 13, 19. - Vgl.
Μatth. 13, 21. Μark. 4, 17. - 10 Vgl. Μatth. 13, 22. Μark. 4, 19. Luk. 8, 14. -
11 Luk. 8, 14. - 12 Vgl. Εphes. 1, 17. Jes, 11, 2. Weish. Sal. 7, 7. - 14 Gen.
3, 23. - 16 ΙΙ Κor. 4, 17. 18. - 21 Gen. 4, 10. - 23 Vgl. Gen. 4, 10. - 25 Vgl.
1 Ρetr. 1, 19. Αpok. Joh, 5, 9. - 26 Phil. 2, 9. - Vgl. Ι Ρetr. 1, 19. Αpok. Joh. 5, 9.

1 (εκείνοί) und (οι) füge ich mit Del. (der ούτοι für εκείνοί schreibt) aus
dem Ν. Τ. ein, die Αuslassung ist ein Fehler des gemeinsamen Αrchetypus, da
Οrigenes wortlich citiert | 3 εν) εν Del. | εν] εν Del. | εν] εν Del. | 6 έπει aus επί
corr. Μ! | 9 μή δε ΜΡ μήτε lesen Wettstein (p. 217 am Rand) u. Del, (I 309
Αnm. a) | 19 περί ΡDel. υπό Μ Ι 20 ανθρωποκτόνου] ανοποκτόνου (so) Μ Ι 24
από schreibe ich mit Del. (I 309 Αnm. b) nach Wettsteins Vermutung (p. 217 am
Rand) επί ΜΡDel. im Τext | 25 ώς περ Μ ώσπερ (so) Ρ Ι τώ < PDel. | 27 ύψου
μένων < PDel, doch νgl. Del. I 309 Αnm. d | 28 παρ' ό] παρο ΜΡDel.
ΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ 49, 50. 51. 47

δέ λόγον γάρ έχει το ιδίως τον εν μαρτυρίω θάνατον ύψωσιν


καλείσθαι, ως δήλον εκ του ,εάν υψωθώ εκ της γης, πάντας ελκύσω
προς εμαυτόν." δοξάσωμεν ουν και ημείς υψώσαντες τό εαυτών
θανάτω τον θεόν, επείπερ ο μαρτυρών τό εαυτού ,θανάτω δοξάσει
5 τον θεόν" όπερ και αυτό από Ιωάννου μεμαθήκαμεν ειπόντος
νταύτα δε είπε σημαίνων ποίω θανάτω δοξάσει τον θεόν." 310
Ll. Ταύτά μοι κατά το δυνατόν, ως οιόν τε ήν, προς υμάς υπη
γόρευται, άπερ εύχομαι υμίν γενέσθαι προς τον παρόντα αγώνα
χρήσιμα, ει δ' υμείς μάλιστα νύν ως άξιοι πλείονα βλέπειν τών του
10 θεού μυστηρίων μείζονα και πλουσιώτερα καταλαμβάνοντες και προς
το προκείμενον ανυσιμώτερα τούτων ως παιδικών και ευτελών κατα
φρονήσετε, καγώ αν το τοιούτον περί υμών ευξαίμην πρόκειται
γάρ υμίν ου το δι' ημών ανυσθήναι τα καθ' υμάς αλλά το όπως
ποτε ανυσθήναι και είθε γε ανυσθείη διά θειοτέρων και συνετοτέ
15 ρων και υπερεχόντων πάσαν ανθρωπίνην φύσιν λόγων και σοφίας
θεού.

2 Joh. 12, 32. - 4 Vgl. Joh. 21, 19. - 6 Joh. 21, 19. - 9 Vgl. Μatth. 13,
11. 16. Luk. 8, 10. (Μark. 4, 11). - 15 Vgl. Ρhil. 4, 7.

1 ύψωσιν < Μ Ι 4 δοξάσει Μ δοξάζει ΡDel. | 11 καταφρονήσετε) φ und ρ


jetzt fast ganz verschwunden Ρ Ι 12 πρόκειται) π und ρ jetzt erloschen Ρ Ι 13
υμίν) ημίν Del. | τα < Wettstein u. Del. | οπώσποτε ΜΡ Ι 14 θειοτέρων] o auf
Rasur, wohl aus ω corr. Μ! | 15 πάσαν) αν durch einen Fleck fast ganz zerstört
Ρ| mit σοφίας θεού: en digt Μ fol. 334r, und Ρ fol. 367ν.
ΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥ
ΙΙΙΡΟΣ ΤΟΝΙΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ
ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΗΘΙΙ ΛΟΓΟΝΩΡΙΤΕΝΟΥΣ
ΤΟΜΟΙΗ'.

ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
13 r Ι. Ο μεν σωτήρ και κύριος ημών Ιησούς Χριστός ψευδομαρτυ- 315
ρούμενος μεν,εσιώπα" κατηγορούμενος δε πουδεν απεκρίνατο", πειθό
μενος πάντα τον βίον εαυτού και τας εν Ιουδαίοις πράξεις κρείττους
γεγονέναι φωνής ελεγχούσης την ψευδομαρτυρίαν και λέξεων απολο
5 γουμένων προς τας κατηγορίας συ δ', ώ φιλόθεε Αμβρόσιε, ουκ οίδ'
όπως πρός τάς Κέλσου κατά Χριστιανών εν συγγράμμασι ψευδομαρ
τυρίας και της πίστεως τών εκκλησιών εν βιβλίω κατηγορίας έβου
λήθης ημάς απολογήσασθαι, ως ουκ όντος εναργούς ελέγχου εν τοις
πράγμασι και πάντων γραμμάτων κρείττονος λόγου, του τετάς ψευδο
10 μαρτυρίας αφανίζοντος και ταις κατηγορίαις μηδε πιθανότητα εις το
δύνασθαι τι αυτάς ενδιδόντος, περί δε του Ιησού ότι »εσιώπα" ψευδο
μαρτυρούμενος, αρκεί επί του παρόντος τά Ματθαίου παραθέσθαι'
τα γάρ ισοδυναμούντα αυτό ο Μάρκος έγραψεν έχει δ' ούτως ή του
Ματθαίου λέξις ,ο δε αρχιερεύς και το συνέδριον εζήτουν ψευδο
15 μαρτυρίαν κατά του Ιησού, όπως θανατώσωσιν αυτόν, και ουχ εύρον
πολλών προσελθόντων ψευδομαρτύρων, ύστερον δε προσελθόντες δύο
είπον ουτος έφη δύναμαι καταλύσαι τον ναόν του θεού και διά τριών
ημερών οικοδομήσαι και αναστάς ο αρχιερεύς είπεν αυτώ ουδεν απο
κρίνη, ότι ουτοί σου καταμαρτυρούσιν, ο δε Ιησούς εσιώπα" αλλά
1 Vgl. Μatth. 26, 59-63. Μark. 14, 55-61. - 2 Vgl. Μatth. 27, 12-14. Μark.
15, 3-5. Luk. 23, 9. - 14 Μatth. 26, 59-63.

Α beginnt fol. 13" oben, statt der von mir gewahlten Uberschrift steht
hier unter einem Οrnamentstreifen [Rubrum) auf der 1. Ζeile: ά κατά κέλσού: -
rechts daneben von jtingerer Ηand: ωριγένης ο λαμπρός; der Τext beginnt auf der
2. Ζeile | 9 γραμμάτων) πραγμάτων vermutet Guiet (bei Del. I 315 Αnm. c) ohne
Grund | 10 μήδε immer Α Ι πιθανότητα) ί auf Rasur Α! | 12 επι] über π und rechts
neben ι Rasur Α | 13 δ' Α δε Αusgg. | 17 καταλύσαι Α.
4*
52 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

και ότι ουκ απεκρίνετο κατηγορούμενος, τοιαύτα γέγραπται ,ο δε


Ιησούς εστάθη έμπροσθεν του ηγεμόνος και επηρώτησεν αυτόν λέγων
σύ εί ο βασιλεύς των Ιουδαίων, ο δε Ιησούς έφη αυτό συ λέγεις.
και εν τώ κατηγορείσθαι αυτόν υπό των αρχιερέων και πρεσβυτέρων
5 ουδεν απεκρίνετο, τότε λέγει αυτό ο Πιλάτος ουκ ακούεις, πόσα σου

καταμαρτυρούσι, και ουκ απεκρίθη αυτό προς ουδέν ρήμα, ώστε θαυ
μάζειν τον ηγεμόνα λίαν."
ΙΙ. Και γάρ θαυμασμού άξιον ήν παρά τοις και μετρίως φρονείν
δυναμένοις το τον κατηγορούμενον και ψευδομαρτυρούμενον, δυνά
10 μενον απολογήσασθαι και παραστήσαι αυτόν ουδενί ένοχον εγκλήματι

και εγκώμια του εαυτού βίου διεξελθείν και των δυνάμεων, ως από
θεού γεγένηνται, ίνα δώ τό δικαστή οδόν του χρηστότερα περί αυτού
απoφήνασθαι, τούτο μεν μη | πεποιηκέναι καταπεφρονηκέναι δε και 316
μεγαλοφυώς υπερεωρακέναι τους κατηγόρους, ότι δε, ει απελογήσατο,
15 απέλυσεν αν ο δικαστής μηδε διστάσας τον Ιησούν, δήλον εκ των

αναγεγραμμένων περί αυτού, εν οις είπε ντίνα θέλετε τών δύο απο
λύσω υμίν, τον Βαραββάν ή Ιησούν τον λεγόμενον Χριστόν," και τού,
ως επιφέρει η γραφή λέγουσα ,ήδειγάρ ότι διά φθόνον παρέδωκαν
13ν αυτόν." Ιησούς ουν αεί ψευδομαρτυρείται, και ουκ έστιν ότε κακίας
20 ούσης εν ανθρώποις ου κατηγορείται, και αυτός μεν και νυν σιωπά

προς ταύτα και ουκ αποκρίνεται μεν διά φωνής, απολογείται δε εν τώ


βίω τών γνησίων εαυτού μαθητών, κεκραγότι τα διαφέροντα και πάσης
ψευδομαρτυρίας όντι κρείττονι, ελέγχων και ανατρέπων τάς ψευδο
μαρτυρίας και κατηγορίας,
25 ΙΙΙ. Τολμώ μένουν και φημι ότι ην αξιoίς ποιήσασθαι ημάς απο
λογίαν υπεκλύει την εν τοις πράγμασιν απολογίαν και την επιφανή
τοις ουκ αναισθήτοις δύναμιν του Ιησού, όμως δ' ίνα μη δοκώμεν
οκνείν προς το επιταχθέν υπό σού, πεπειράμεθα υπαγορεύσαι κατά
την παρούσαν δύναμιν πρός έκαστον των υπο Κέλσου γεγραμμένων
30 το φανεν ημίν ανατρεπτικόν τών πιστόν ουδένα δυναμένων σείσαι

λόγων αυτού και μή είη γε ευρεθήναίτινα τοιαύτην ανειληφότα


αγάπην του θεού εν Χριστώ Ιησού", ως υπό των ρημάτων Κέλσου
1 Μatth. 27, 11-14. - 16 Μatth. 27, 17. - 18 Μatth. 27, 18. - 32 Vgl.
Rδm. 8, 39.

1 απεκρίνετο Α απεκρίνατο ΜΑusgg. | 2 εστάθη] έστη Ρ, Sp, am Rand, Del.


im Τext | 3 εί) über ι Rasur Α Ι 5 απεκρίνετο] der obere Τeil des ταυsgebrochen Α.
απεκρίνατο V Αusgg. | Πιλάτος schreibe ich, πιλάτος ΑΑusgg. | 6 καταμαρτυ
ρούσιν Del. | 9 κατηγορούμενον) ηγ fast ganz erloschen Α | 10 αυτόν Ρ εαυτόν
Μοοττ Αusgg. αυτόν Α | 17 και τού, ώς ΑΑusgg. κακ του ο liest Guiet (bei Del.
Ι 316 Αnm. b), dem Del. folgt | 19 ιό aus ιν corr. Α | 31 λόγων) ων teilweise er
loschen Α.
ΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥ ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ 1, 2, 3, 4, 53

ή τινος των ομοίων σεισθήναι την προαίρεσιν αυτού, ο δε Παύλος


μυρία όσα καταλέγων τα ειωθότα χωρίζειν από της αγάπης του
Χριστού" και αγάπης του θεού εν Χριστώ Ιησού", ων πάντων κρείτ
των ήν ή εν αυτώ αγάπη, λόγον ου κατέταξεν εν τοις χωρίζουσι,
5
πρόσχες γάρ ότι πρότερον μέν φησι ντίς ημάς χωρίσει από της αγά
πης του Χριστού, θλίψις ή στενοχωρία ή διωγμός ή λιμός ή γυμνότης
ή κίνδυνος ή μάχαιρα, καθάπερ γέγραπται ότι ένεκεν σου θανατού
μεθα πάσαν την ημέραν, ελογίσθημεν ως πρόβατα σφαγής, αλλ' εν
τούτοις πάσιν υπερνικώμεν διά του αγαπήσαντος ημάς" δεύτερον δε
10 άλλο τάγμα εκτιθέμενος των πεφυκότων χωρίζειν τους ανερματίστους
έν θεοσεβεία λέγει υπέπεισμαι γάρ ότι ούτε θάνατος ούτε ζωή, ούτε
άγγελοι ούτε αρχαι, ούτε ενεστώτα ούτε μέλλοντα, ούτε δυνάμεις ούτε
ύψωμα, ούτε βάθος ούτε τις κτίσις ετέρα δυνήσεται ημάς χωρίσαι
από της αγάπης του θεού της εν Χριστώ Ιησού τό κυρίω ημών."
15 ΙV. Και αληθώς άξιον μεν ημάς σεμνύνεσθαι επί θλίψει μη χωρι
ζούση ή τοις εξής αυτή κατειλεγμένοις, | ουχί δε Παύλον και τους 317
αποστόλους, και εί τις εκείνοις γέγονε παραπλήσιος, διά το πάνυ υπε
ράνω των τοιούτων είναι λέγοντα τό ,εν τούτοις πάσιν υπερνικώμεν
διά του αγαπήσαντος ημάς" όπερ μειζόν εστι του νικάν, ει δε δεί
20 και αποστόλους σεμνύνεσθαι, μη χωριζομένους από της αγάπης του
θεού της εν Χριστώ Ιησού τό κυρίω ημών", σεμνύνοιντο αν, ότι
ούτε θάνατος ούτε ζωή, ούτε άγγελοι ούτε αρχαι" ούτε τι των εξής
δύναται αυτούς χωρίσαι (από) της αγάπης του θεού της εν Χριστώ
Ιησού τό κυρίω ημών". τοίνυν ου συνήδομαι τό πιστεύσαντι εις
25 Χριστόν, ως δύνασθαι σαλευθήναι αυτού την πίστιν υπο Κέλσου, του
ουδε κοινοτέραν ζωήν ζώντος εν ανθρώποις έτι αλλ' ήδη και πάλαι
νεκρού, ή τινος πιθανότητος λόγου ουκ οίδα δ' εν ποίω τάγματι
λογίσασθαι χρή τον δεόμενον λόγων προς τα Κέλσου κατά Χριστια,
νών εγκλήματα εν βίβλοις αναγραφομένων, αποκαθιστάντων αυτόν
30 από του κατά την πίστιν σεισμού επί το στήναι εν αυτή όμως δ'
2 Vgl. Rόm. 8, 35. - 3 Vgl. Rόm. 8, 39. - 5 Rόm. 8, 35-37 (Psal. 43, 23). -
11 Rόm. 8, 38.39. - 15 Vgl. Rόm. 8, 35. - 18 Rόm. 8, 37. - 20 Vgl. Rόm. 8, 39.
- 21 Vgl. Rόm. 8, 38. - 23 Vgl. Rόm. 8, 39.
4 χωρίζουσιν ΜΑusgg. | 6 χριστου Reg Del., vgl. oben Ζ. 3, θεού Α Μ Ηό.
Sp. | θλίψις schreibe ich, θλίψις Α Αusgg. | 6-13 am Rand ση Α2 | 16 ουχί δε
scheint durch Rasur aus ουχί δε corr. Α | 17 πάνυ υπεράνω aus πανυπεράνω,
w. e sch, corr. Α Ι 21 ότι ΜΑusgg. ότε Α | 23 (από) ftige ich mit den Αusgg. ein,
νgl. oben Ζ. 20 | 24 τοίνυν ου) ου τοίνυν vermutet Guiet (bei Del. I 317 Αnm. b)
ohne Grund I hinter τό (vor πιστ.) ist vielleicht ούτω des Ηomoioteleutοn wegen
ausgefallen, Guiet (bei Del. I 317 Αnm. b) will ούτως vor ώς (Ζ. 25) einschieben
29 βίβλοις Αβιβλίοις Αusgg. I hinter αναγραφομένων -- των Μ""" Αusgg. | απο
καθιστάντων aus αποκαθισταυτόν, w. e. sch., durch Rasur corr. Α".
54 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

14" έπει εν τώ πλήθει τών πιστεύειν νομιζομένων ευρεθείεν άν τινες


τοιούτοι, ως σαλεύεσθαι μεν και ανατρέπεσθαι υπό τών Κέλσου γραμ
μάτων θεραπεύεσθαι δε από της προς αυτά απολογίας, εάν έχη χαρα
κτηρά τινα καθαιρετικόν τών Κέλσου και της αληθείας παραστατικόν
5 τα λεγόμενα, ελογισάμεθα πεισθήναι σου τη προστάξει και υπαγορεύσαι
πρός ο έπεμψας ημίν σύγγραμμα όπερ ουκ οίμαί τινα τών εν φιλο
σοφία καν επ' ολίγον προκοψάντων συγκαταθέσθαι είναι λόγον
αληθή, ως επέγραψεν ο Κέλσος.
V. Ο μεν ουν Παύλος συνιδών ότι έστιν εν φιλοσοφία Ελληνική
10 ουκ ευκαταφρόνητα τοις πολλοίς πιθανά, παριστάντα το ψεύδος ως
αλήθειαν, φησίν επ' εκείνοις τό βλέπετε, μή τις υμάς έσται ο συλα
γωγών διά της φιλοσοφίας και κενής απάτης κατά την παράδοσιν
των ανθρώπων, κατά τα στοιχεία του κόσμου και ου κατά Χριστόν."
και ορών εν τοις λόγοις της του κόσμου σοφίας εμφαινόμενόν τι μέ,
15 γεθος, είπεν είναι τους λόγους των φιλοσόφων κατά τα στοιχεία του
κόσμου" ουδείς δε των νούν εχόντων φήσαι αν και τα Κέλσου, κατά
τα στοιχεία του κόσμου" είναι γεγραμμένα, κακείνα μέν έχοντά τι
απατηλόν και κενήν απάτην ωνόμασε, τάχα προς αντιδιαστολήν απάτης
τινός ου κενής, ήν θεωρήσας ο Ιερεμίας ετόλμησε προς θεόν ειπείν τό,
20 νήπάτησάς με, κύριε, και ήπατήθην, εκράτησας και ηδυνήθης" τά δε 318
Κέλσου ουδαμώς απάτην έχειν μοι φαίνεται, διό ουδε κενήν, οποίαν
έχει τα τών αιρέσεις εν φιλοσοφία πηξάντων και των νούν ου τον
τυχόντα κατ' εκείνα ανειληφότων, και ώσπερ ου το τυχόν των ψευ
δομένων εν γεωμετρικοίς θεωρήμασι ψευδογραφούμενόν τις αν λέγοι
25 ή και αναγράφοι γυμνασίου ένεκεν του από τοιούτων, ούτως παρα
πλήσια είναι χρήτοίς τών αιρέσεις πηξάντων εν φιλοσοφία νοήμασι
τα μέλλοντα ομοίως εκείνοις λέγεσθαι κενήν απάτην και, παράδοσιν
ανθρώπων, κατά τα στοιχεία του κόσμου."
VΙ. Τούτο δε το προοίμιον μετά το υπαγορεύσαι πάντα τα μέχρι
30 της παρά Κέλσω του Ιουδαίου προς τον Ιησούν προσωποποιίας έδoξεν
ημίν προτάξαι της αρχής ίν' αυτό προεντυγχάνη ο αναγνωσόμενος τα
προς Κέλσον ημίν υπαγορευθέντα και ίδη ότι ου πάνυ πιστοίς γέγραπ
ται το βιβλίον τούτο αλλ' ή τέλεον αγεύστoις της εις Χριστόν πίστεως
ή τοις, ως ο απόστολος ωνόμασεν, ασθενούσιν εν τη πίστει," είπε
35 δ' ούτως »τον δ' ασθενούντα τη πίστει προσλαμβάνεσθε" απολογη
σάσθω δε το προοίμιον, ότι άλλη μεν προθέσει την αρχήν τών προς
11 Κol. 2,8. - 15 Κol.2, 8. - 16 Κol.2, 8. - 18 Vgl. Κol. 2, 8. - 20 Jerem. 20, 7.
- 27 Vgl. Κol. 2, 8. - 34 Vgl. Rόm. 4, 19, 14, 1. - 35 Rόm. 14, 1.
3 από Α Ηδ. Sp, υπό Del. nach Guiet (bei Del. I 317 Αnm. d) | 4 παραστατικόν)
ϊ eingefügt Α2 | 9 έστιν Α Ηό. εστίν Sp. Del. | 19 τό machgetragen Α! | 22 και των
Α και τον ΜΑusgg. | 24 ψευδογραφούμενον) ψευ auf Rasur Α".
ΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥ ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ 4, 5, 6. 55

Κέλσον υπηγορεύσαμεν άλλη δε τά μετά την αρχήν, πρότερον μεν γαρ


εσκοπούμεν υποσημειώσασθαι τα κεφάλαια και διά βραχέων τα προς
αυτά λεγόμενα, είτα μετά τούτο σωματοποιήσαι τον λόγον ύστερον δ'
αυτά τα πράγματα υπέβαλεν ημίν φειδομένοις χρόνου αρκεσθήναι μεν
5 τοις κατά την αρχήν ούτως υπαγορευθείσιν, εν δε τοις εξής κατά το
14' δυνατόν ημίν συγγραφικώς αγωνίσασθαι προς τα Κέλσου καθ' ημών
εγκλήματα, διόπερ αιτούμεν συγγνώμην επί τη αρχή των μετά το
προοίμιον, εάν δε μή κινηθής και υπό τών εξής υπαγορευθέντων ανυ
σίμως, και επ' αυτοίς την ομοίαν συγγνώμην αιτών αναπέμπω σε
10 εάνπερ έτι θέλης δι' υπαγορεύσεων τάς λύσεις σοι τών Κέλσου γενέσθαι
λόγων, επί τους ημών συνετωτέρους και δυνατούς, διά λέξεων και βι
βλίων ανατρέπειν δυναμένους τα καθ' ημών του Κέλσου εγκλήματα,
πλην βελτίων ο μηδε | την αρχήν δεηθείς, κάν εντυχών τώ Κέλσου 319
συγγράμματι, της προς αυτό απολογίας, αλλ' υπερφρονήσας πάντα τα
15 εν τώ βιβλίω αυτού ως και υπό του τυχόντος εν Χριστώ πιστού διά
το εν αυτώ πνεύμα ευλόγως καταφρονούμενα.
3 μετατoύτo immer Α | 10 εάν περ Α | 11 δυνατούς] Βo. (Νotae p, 366) will
δυνατούς οder δυναμένους (Ζ. 12) tilgen, ich vermute, dass δυνατούς als eine vom
Rand in den Τext eingedrungene Variante zu streichen u. δυναμένους beizubehalten
ist, vgl. unten Ι 29 u. VΙ 49 Μitte.
ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΓΕΓΡΑΜΜΕΝΟΝ
ΚΕΛΣΟΥ ΑΛΗΘΙΙ ΛΟΓΟΝΩΡΙΓΕΝΟΥΣ
ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ.

Ι. Πρώτον τό Κέλσω κεφάλαιόν εστι βουλoμένω διαβαλείν χρι


στιανισμόν, ως συνθήκας κρύβδην προς αλλήλους ποιουμένων
Χριστιανών παρά τα νενομισμένα, ότι τών συνθηκών αι
μέν εισι φανεραί, όσαι κατά νόμους γίνονται, αι δε αφανείς,
5 οσαι παρά τα νενομισμένα συντελούνται και βούλεται διαβα
λείν την καλουμένην αγάπην Χριστιανών προς αλλήλους, από του
κοινού κινδύνου υφισταμένην και δυναμένην υπερόρκια. 320
επει ούν τον κοινόν νόμον θρυλεί παρά τούτον λέγων Χριστια
νοις τας συνθήκας, λεκτέον προς τούτο ότι, ώσπερ εί τις παρά
10 Σκύθαις νόμους αθέσμους έχουσι γενόμενος αναχωρήσεως μη έχων
καιρόν βιούν παρ' εκείνοις αναγκάζοιτο, ευλόγως αν ουτος διά το
της αληθείας νόμον, ως προς τους Σκύθας παρανομίαν, και συνθή
κας προς τους τα αυτά αυτό φρονούντας ποιήσαι αν παρά τα
εκείνοις νενομισμένα ούτως παρ' αληθεία δικαζούση οι νόμοι των
15 εθνών, οι περί αγαλμάτων και της αθέου πολυθεότητος, νόμοι εισι
Σκυθών και εί τι Σκυθών ασεβέστερον ουκ άλογονούν συνθήκας
παρά τα νενομισμένα ποιείν τάς υπέρ αληθείας, ώσπερ γάρ, ει
υπέρ του τύραννον προλαβόντα τα της πόλεως ανελεϊν συνθήκας
τινές κρύβδην εποιούντο, καλώς αν επoίoυν ούτω δη και Χριστια
20 νοι, τυραννούντος του παρ' αυτούς καλουμένου διαβόλου και του ψεύ
δους, συνθήκας ποιούνται παρά τα νενομισμένα τώ διαβόλω
κατά του διαβόλου και υπέρ σωτηρίας ετέρων, ούς αν πείσαι δυνηθώ
σιν απoστήναι του ώσανεί Σκυθών και τυράννου νόμου,
Die Uberschrift steht in Α nicht am Αnfang, sondern am Schluss des Ι.
Βuches, der Schreiber geht auf derselben Ζeile vom Ρroδmium zum Ι. Βuch uber
τιnd lasst nur etwa 12 mm. Ζwischenraum | 4 γίγνονται Α Αusgg. | 6 από τού) ώς
από του liest Del. (Ι.319 Αnm. d) | 8 θρυλεί Αθρυλλεί Αusgg. | 13 ποιήσαι Α | 18
τά της πόλεως ανελεϊν, συνθήκας Βo. (Νotae p. 366), dem Del. folgt, τάς της πό
λεως συνθήκας ανελείν Α; Guiets Worschlag (bei Del. I 320 Αnm. d): τύρ. πρ. τάς
της πόλεως συνθήκας ανελεϊν, τινές κρύβδην (συνθήκας) εποιούντo κτλ. mit Recht
von Del. zurückgewiesen | 20 του παρ'] του παρ' Α | 23 ώσάνει (so) durch Rasur
aus ώσάνει corr. Α. -
ΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥΙ 1. 2. 3. 57

Π. Εξής βάρβαρόν φησιν άνωθεν είναι το δόγμα, δηλονότι


τον ιουδαϊσμόν, ου χριστιανισμός ήρτηται και ευγνωμόνως γε ουκ
ονειδίζει επί τη από βαρβάρων αρχή τό λόγω, επαινών ως ικανούς
ευρείν δόγματα τους βαρβάρους προστίθησι δε τούτοις ότι
5 κρίναι και βεβαιώσασθαι και ασκήσαι προς αρετήν τα υπό
" Ο " Χ " Ο - Χ 5' C

βαρβάρων ευρεθέντα αμείνονές εισιν Έλληνες, τούτ' ούν ημίν


εστιν εκ των υπ' αυτού λεγομένων εις απολογίαν περί των εν χριστια
νισμό κειμένων, όντων αληθών, ότι από Ελληνικών τις δογμάτων
και γυμνασίων ελθών επί τον λόγον ου μόνον κρίνοι αν αυτά αληθή
10 αλλά και ασκήσας κατασκευάσαι αν και το δοκούν ελλιπές ως προς
Ελληνικήν απόδειξιν αναπληρώσαι, κατασκευάζων την χριστιανισμού
15" αληθότητα, λεκτέον δ' έτι προς τούτο ότι έστι τις οικεία | απόδειξις Ρh. 72, 1
του λόγου, θειοτέρα παρά την από διαλεκτικής Ελληνικήν ταύτην
δε την θειοτέραν ο απόστολος ονομάζει απόδειξιν, πνεύματος και
15 δυνάμεως," (ως], πνεύματος" μεν διά τάς προφητείας ικανάς πιστο

ποιήσαι τον εντυγχάνοντα μάλιστα εις τα περί του Χριστού, ,,δυνά- 321
μεως" δε διά τάς τεραστίους δυνάμεις, ας κατασκευαστέον γεγονέναι
και εκ πολλών μεν άλλων και εκ του ίχνη δε αυτών έτι σώζεσθαι
παρά τους κατά το βούλημα του λόγου βιούσι.
20 ΙΙΙ. Μετά ταύτα περί του κρύφα Χριστιανούς τα αρέσκοντα 322
εαυτοίς ποιείν και διδάσκειν ειπών, και ότι ου μάτην τούτο
ποιούσιν, άτε διωθούμενοι την έπηρτημένην αυτοτς δίκην
του θανάτου, όμοιοί τον κίνδυνον κινδύνοις τοίς συμβεβη
κόσιν επί φιλοσοφία ως Σωκράτει εδύνατο λέγειν και ως Πυ
25 θαγόρα και άλλοις φιλοσόφοις, λεκτέον δε προς τούτο ότι επί | Σω- 323
κράτει μεν ευθέως Αθηναίοι μετενόησαν, και ουδέν παρέμεινεν αυτοίς
περί αυτού πικρόν ουδ' επί Πυθαγόρα οι γούν Πυθαγόρειοι επι πλείον
τάς διατριβάς συνεστήσαντο εν Ιταλία, τη κληθείση μεγάλη Ελλάδι,
επί δε Χριστιανοίς ή Ρωμαίων σύγκλητος βουλή και οι κατά καιρόν
14 Vgl. Ι Κor, 2, 4.

1 δηλον ότι Α Ι 2 ου wohl aus oυ corr. Α Ι 8 αληθή (εο] Α, ob aus αληθιν


corr.2 | 11 αναπληρώσαι Α | 12 έστι bis Ζ. 19 βιούσι = Ρhilokalia, Cap. ΧV 3
(p. 72, 1-8 ed. Robinson) | hinter έστι -- γάρ Φ | 13 αποδιαλεκτικής Α | ελληνικής
Ρat Ι ταύτην δε την θειοτέραν] ήν Φ, νgl. meine,,Τextüberlieferung" 8. 132 a. Ε.
14 ο übergeschr. Α Ι 15 (ώς] wohl durch Dittographie in den Τext von Αgekom.
men, von mir nach ΜΦ u. den Αusgg. getilgt | 17 τεραστείους Pat | 18 εκ του ίχνη
δε αυτών von Ι. oder ΙΙ. Η. aus εκ τού δε ίχνη αυτών corr. Α; εκ τούδε ίχνη
αυτών PatCD, εκ του ίχνη αυτών ΒΕ | έτι σώζεσθαι) επι σώζεσθαι Ρεπίσώζεσ
θαι Μ επισώζεσθαι, doch in έτι σώζεσθαι corr, Pat., σώζεσθαι έτι Β | 19 βιούσιν
ΦRob., hier en digt die Ρhilokalia, Cap. ΧV 3 (p. 72, 8 ed. Rob.) | 20 μεταταύτα
immer Α | 24 και übergeschrieben Α2"! | 27 γούν] darüber γάρ geschrieben Α2, die
Variante nicht in den Αbschriften.
58 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

βασιλείς και τα στρατιωτικά και οι δήμοι και οι τών πιστευόντων


συγγενείς προσπολεμήσαντες τό λόγω εκώλυσαν αν αυτόν νικηθέντα
υπό της τών τοσούτων επιβουλής, ει μη θεία δυνάμει υπερέκυψε και
υπερανέβη, ως νικήσαι όλον κόσμον αυτό επιβουλεύοντα,
5 ΙV. Ίδωμεν και ως τον ήθικόν τόπον οίεται διαβαλείν τώ
κοινόν είναι και προς τους άλλους φιλοσόφους ως ου σεμνόν
τι και καινόν μάθημα, προς τούτο δε λεκτέον ότι τοίς εισάγουσι
κρίσιν δικαίαν θεού απεκέκλειστο αν ή επί τοις αμαρτανομένοις δίκη,
μή πάντων εχόντων κατά τας κοινάς εννοίας πρόληψιν υγιή περί του
10 ήθικού τόπου, διόπερ ουδέν θαυμαστόν τον αυτόν θεόν άπερ εδί
δαξε διά των προφητών και του σωτήρος εγκατεσπαρκέναι ταϊς απάν
των ανθρώπων ψυχαίς ν' αναπολόγητος εν τη θεία κρίσει πάς άν
θρωπος ή, έχων το βούλημα ,του νόμου γραπτον" εν τη εαυτού καρ
δία όπερ ηνίξατο εν ώ νομίζουσιν Έλληνες μύθω ο λόγος ποιήσας
15 τον θεόν γεγραφέναι τώ ιδίω ,,δακτύλω" τάς εντολάς και Μωύσει
δεδωκέναι, ας συνέτριψεν" ή κακία των μοσχοποιησάντων, ως ει
έλεγεν, επέκλυσεν ή χύσις της αμαρτίας, δεύτερον δε γράψας πάλιν
έδωκε λατομήσαντος λίθους Μωυσέως ο θεός, οιονεί του προφητικού
λόγου ευτρεπίζοντος ψυχήν μετά την πρώτην αμαρτίαν δευτέροις
20 γράμμασι του θεού.

V. Τα δε περί της ειδωλολατρείας ως ίδια τών από του λόγου


εκτιθέμενος και υποκατασκευάζει λέγων αυτούς διά τούτο μή
νομίζειν αυτούς χειροποιήτους θεούς, έπει μή εύλογόν εστι
15ν τα υπό φαυλοτάτων δημιουργών και μοχθηρών ] το ήθος
25 ειργασμένα είναι θεούς, πολλάκις και υπό αδίκων ανθρώ

πων κατασκευασθέντα, εν τοις εξής ούν θέλων αυτό κοινοποιή 324


σαι ως ου πρώτον υπό τούτου ευρεθεν εκτίθεται Ηρακλείτου λέξιν
την λέγουσαν ,όμοια, ως εί τις τοίς δόμοις λεσχηνεύοιτο,
ποιείν τους προσιόντας ως θεοίς τοίς αψύχοις." ουκούν και
30 περί τούτου λεκτέον ότι ομοίως τό άλλω ήθικό τόπο εγκατεσπά
ρησαν τοίς ανθρώποις έννοιαι, αφ' ών και ο ΙΙράκλειτος και εί τις

13 Vgl. Rδm. 2, 15. - 15 Vgl. Εxod. 31, 18. - 16 Vgl. Εxod. 32, 19. - 17
Vgl. Εxod. 34, 1. - 28 Vgl. unten VΙΙ 62. 65 und Ηeracliti Εphesii Reliquiae rec.
Ι. Βywater, Οxonii 1877, p. 48 Νr. 126 (= Fr. phil. gr, ed. Μullach, I 323 Νr. 61).

6 κοινόν) kleine Rasur hinter o Α | 2wischen κοινόν u. είναι eine 9 mm. grosse
Rasur, wo 3-4 Βuchst. gestanden haben können, Α | 8 απεκέκλειστο Α απο
κέκλειστο Αusgg. | 9 ενοίας Α | 14-18 am Rand ση Α" | 15μωυσή Α | 18 μωσέως Α
Αusgg. | 21 ειδωλολατρείας schreibe ich, vgl. unten VΙ 17a. Α., ειδωλολατρίας Α
Αusgg. | 23 αυτούς (hinter νομίζειν) ist fehlerhaft; Βo. (Νotae p. 366), dem Del. (Ι 323
Αnm. g) beistimmt, schreibt τους, ich vermute αν τους | 28 ομοία aus όμοια corr.
Α Ι τίς nachgetragen Α Ι λέσχη νεύοιτο Α.
ΙΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥ Ι 3, 4, 5, 6. 7. 59

άλλος Ελλήνων ή βαρβάρων τούτ' ενενόησε κατασκευάσαι εκτίθεται


γάρ και Πέρσας τούτο φρονούντας, παρατιθέμενος Πρόδο τον
ιστορούντα αυτό προσθήσομεν δε και ημείς ότι και Ζήνων ο
Κιτιεύς εν τη Πολιτεία φησίν ,ιερά τε οικοδομείν ουδέν δεήσει ιερόν
5 γαρ ουδεν χρή νομίζειν ουδε πολλού άξιον και άγιον, οικοδόμων τε

έργον και βαναύσων" σαφές ούν ότι και περί τούτου του δόγματος
γέγραπται, εν ταις καρδίαις" των ανθρώπων γράμμασι θεού το πρακτέον,
VΙ. Μετά ταύτα ουκ οίδα πόθεν κινούμενος ο Κέλσος φησί δαι
μόνων τινών ονόμασι και κατακηλήσεσι δοκείν ισχύειν Χρισ
10 τιανούς, ως oίμαι αινισσόμενος τα περί των κατεπαδόντων τους

δαίμονας και εξελαυνόντων έοικε δε σαφώς συκοφαντείν τον λόγον, 325


ου γάρ κατακηλήσεσιν ισχύειν δοκούσιν αλλά τώ ονόματι Ιησού
μετά της απαγγελίας των περί αυτόν ιστοριών, ταύτα γάρ λεγόμενα
πολλάκις τους δαίμονας πεποίηκεν ανθρώπων χωρισθήναι, και μάλισθ'
όταν οι λέγοντες από διαθέσεως υγιούς και πεπιστευκυίας γνησίως
αυτά λέγωσι τοσούτον μέν γε δύναται το όνομα του Ιησού κατά
των δαιμόνων, ως έσθ' ότε και υπό φαύλων ονομαζόμενον ανύειν
όπερ διδάσκων ο Ιησούς έλεγε τό πολλοί ερoύσι μοι εν εκείνη τη
ημέρα τό ονόματί σου δαιμόνια εξεβάλομεν και δυνάμεις εποιήσαμεν"
τούτο δ' ουκ οίδα πότερον εκον παρείδε και κακουργεί ο Κέλσος ή
μή επιστάμενος, κατηγορεί δ' εν τοις εξής και του σωτήρος, ως γοη
τεία δυνηθέντος α έδοξε παράδοξα πεποιηκέναι και προϊ
δόντος ότι μέλλουσι και άλλοι τα αυτά μαθήματα εγνωκότες
ποιείν το αυτό, σεμνυνόμενοι τό θεού δυνάμει ποιείν ούσ
τινας απελαύνει της εαυτού πολιτείας ο Ιησούς και κατη
γορεί αυτού ότι, ει δικαίως απελαύνει και αυτός ένοχος ών
τοίς αυτοίς, φαυλός εστιν ει δ’ αυτός ου φαύλος ταύτα
ποιήσας, ουδ' οι ομοίως αυτό πράττοντες. άντικρυς δε, καν
δοκή ανέλεγκτον είναι το περί του Ιησού, πώς ταύτα εποίησε, σαφές
30 ότι Χριστιανοί ουδεμιά μελέτη επωδών χρώμενοι τυγχάνουσιν αλλά
τώ ονόματι του Ιησού και άλλων λόγων πεπιστευμένων κατά την
θείαν γραφήν,
VΙΙ. Είτ' επεί πολλάκις ονομάζει κρύφιον το δόγμα, και εν
τούτω αυτόν ελεγκτέον, σχεδόν παντός του κόσμου εγνωκότος το
3 Vgl. Ηerodot 1 131. - 4 Vgl. Clemens Αlex., Strom. V 11, 76 (p. 691 ed.
Ρotter) u. Τhe Fragments of Ζeno and Cleanthes by Α. C. Pearson, Cambridge 1891,
p. 200 Νr. 164. - 7 Vgl. Rόm. 2, 15. - 18 Vgl. Μatth. 7, 22.
2 ήρώδοτον Α Ι 4 κιττιεύς ΜΑusgg. | 8 ο übergeschr. Αί"! | 9 κατακλήσεσι
(so) Α Ι 12 κατακλήσεσιν (εο] Α Ι 15-17 am Rand ση Α Ι 18 τό < ΜΑusgg.
30 ουδεμιά aus ουδεμία corr. Α! | τυγχάνουσιν schreibe ich, εντυγχάνουσι Αusgg.
εντυγχάνουσιν, doch εν spâter expungiert, Α.
60 ΩΡΙΓΕΝoΥΣ
κήρυγμα Χριστιανών μάλλον ή τα τοις φιλοσόφοις αρέσκοντα τίνα
γάρ λανθάνει ή εκ παρθένου γέννησις Ιησού και ο εσταυρωμένος και
16 r ή παρά πολλοίς πεπιστευμένη ανάστασις αυτού και η καταγγελλομένη
κρίσις, κολάζουσα μεν κατ' αξίαν τους αμαρτάνοντας γέρως δ' αξιούσα
5 τους δικαίους, αλλά και μη νοηθεν το περί της αναστάσεως μυστήριον
θρυλείται γελώμενον υπό των απίστων, επί τούτοις ουν λέγειν κρύ
φιον είναι το δόγμα πάνυ εστίν άτοπον το δ' είναι τινα οίον
μετά τα εξωτερικά, μή εις τους πολλούς φθάνοντα, ου μόνου ίδιον
του Χριστιανών λόγου αλλά γάρ και του φιλοσόφων, παρ' οίς τινες
10 μεν ήσαν εξωτερικοί λόγοι έτεροι δε εσωτερικοί και τινες μεν ακού

οντες Πυθαγόρου, ως αυτός | έφα" άλλοι δ' εν απορρήτω διδασκό 326


μενοι τά μή άξια φθάνειν εις ακοάς βεβήλους και μηδέπω κεκαθαρ
μένας, και πάντα δε τα πανταχού μυστήρια κατά την Ελλάδα και
την βάρβαρον κρύφια όντα ου διαβέβληται διόπερ μάτην μηδε νοήσας
15 ακριβώς το κρύφιον του χριστιανισμού διαβάλλει αυτό.

VΙΙΙ. Έοικε δε μετά δεινότητος συναγορεύειν πως τοις μαρτυ


ρούσι τώ χριστιανισμό μέχρι θανάτου λέγων και ου τούτο λέγω,
ως χρή τον αγαθού δόγματος περιεχόμενον, ει μέλλει δι'
αυτό κινδυνεύειν παρ' ανθρώποις, αποστήναι του δόγματος
ή πλάσασθαι ως αφέστηκεν ή έξαρνον γενέσθαι και κατα
γινώσκει γε τών φρονούντων μεν τα χριστιανισμού προσποιουμένων
δε μή φρονείν ή αρνουμένων, λέγων μή δείν τον εν τώ δόγματι πλά
σασθαι ως αφέστηκεν ή έξαρνον αυτού γενέσθαι ελεγκτέον
δή ως τά εναντία εαυτώ λέγοντα τον Κέλσον, ευρίσκεται μεν γαρ εξ
άλλων συγγραμμάτων Επικούρειος ών ενταύθα δε διά το δοκείν
ευλογώτερον κατηγορείν του λόγου μή ομολογών τα Επικούρου
προσποιείται κρείττόν τι του γηίνου είναι εν ανθρώπω συγγενές θεού
και φησιν ότι οίς τούτο ευ έχει, τουτέστιν η ψυχή, πάντη εφίε
ται του συγγενούς, λέγει δε του θεού, και ακούειν αεί τι(και)
αναμιμνήσκεσθαι περί εκείνου ποθούσιν. όρα ούν το νόθον
αυτού της ψυχής, ότι προειπών, ως χρή τον αγαθού δόγματος
18 Vgl. Η. Usener, Εpicurea p. 347, 28 Νr. 222.
1 χρηστιανών Α | 2 γέννησις Α im Τext, γρ και γέν(εσις) Α" am Rand
4 αμαρτάντ Α Ι 5 μή Del, (I 325 Αnm. c), μήν ΑΑusgg. | 0 θρυλλείται Αusgg.
7 hinter είναι kleine Rasur Α | 9 φιλοσόφων ΜΑusgg. φιλοσόφου Α | 11 πυθα,
γόρου ΡΜ"οτε Πυθαγόρα Β6. Sp. Πυθαγόρα Del. πυθαγόρα, doch Schluss-α sieht
wie ου aus, Α | 12 βεβήλους aus βεβίλους corr. Α"! | κεκαθαρμένας) vor θ ein
Βuchst. (ob ρ") getilgt, ρ nachtraglich eingefugt Α Ι 20 καταγιγνώσκει Α Ι 21
προσποιουμένων) προσmachtraglich ubergeschr, am Rand ζτ' Α Ι 25 επικούρειος
wohl aus επικούριος corr. Α Ι 26 κατηγορεί(?] Α | 27 νor θεού 5 mm. grosse Rasur,
wo 1-2 Βuchst. gestanden haben kόnnen, Α | 28 έφίεται] Guiet (bei Del. 1326
Αnm. c) vermutet έφίενται vielleicht richtig | 29 (και) ftige ich mit PDel. ein.
ΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥΙ 7. 8. 9. 61

περιεχόμενον, και ει μέλλει δι' αυτό κινδυνεύειν παρ' αν


θρώποις, μή αφίστασθαι του δόγματος μηδε πλάσασθαι ως 327
αφέστηκε μηδ' έξαρνον γενέσθαι, αυτός τους εναντίοις πάσι πε
ριπίπτει ήδει γάρ ότι ομολογών Επικούρειος είναι ουκ αν έχoι το
5 αξιόπιστον εν τώ κατηγορείν τών όπως ποτέ πρόνοιαν εισαγόντων

και θεόν εφιστάντων τοίς ούσι, δύο δε παρειλήφαμεν Κέλσους γεγο


νέναι Επικουρείους, τον μεν πρότερον κατά Νέρωνα τούτον δε κατά
Αδριανόν και κατωτέρω.
ΙΧ. Μετά ταύτα προτρέπει επί τό λόγω ακολουθούντας και Ρh. 96, 10
1() λογικώ οδηγώ παραδέχεσθαι δόγματα, ως πάντως απάτης

γινομένης τώ μή ούτω συγκατατιθεμένω τι σί και εξομοιοί


τους αλόγως πιστεύοντας μη τραγύρταις και τερατοσκόποις,
Μίθραις τε και Σαβαδίοις, και ότω τις προσέτυχεν, Εκά
της ή άλλης δαίμονος ή δαιμόνων φάσμασιν, ως γάρ εν εκεί
15
νοις πολλάκις μοχθηροί άνθρωποι επιβαίνοντες τη ιδιωτεία των ευεξα
πατήτων άγουσιν αυτούς ή βούλονται, ούτως φησί και εν τοις
Χριστιανοίς γίνεσθαι, φησί δέ τινας μηδε βουλομένους διδό
16 ν ναι ή λαμβάνειν λόγον περί ών πιστεύουσι χρήσθαι τώ μή
εξέταζε αλλά πίστευσον" και ,ή πίστις σου σώσει σε." και
20 φησιν αυτούς λέγειν κακόν ή εν τω κόσμω σοφία αγαθόν δ'
ή μωρία." λεκτέον δε προς τούτο ότι ει μεν οιόν τε πάντας κατα
λιπόντας τα του βίου πράγματα σχολάζειν το φιλοσοφείν, άλλην οδόν
ου μεταδιωκτέον ουδενί ή ταύτην μόνην ευρεθήσεται γάρ εν τώ χρισ
τιανισμό ουκ ελάττων, ίνα μη φορτικόν τι είπα», εξέτασις τών πε
πιστευμένων και διήγησις τών εν τοις προφήταις αινιγμάτων και των
εν τοις ευαγγελίοις παραβολών και άλλων μυρίων συμβολικώς γεγε
νημένων ή νενομοθετημένων, ει | δε τούτ' αμήχανον πή μεν διά τάς 328
του βίου ανάγκας πή δε και διά τήν των ανθρώπων ασθένειαν, σφόδρα

2 πλάσασθαι) über dem 2. α Rasur, ob άσα aus ανά corr.? Α Ι 5 οπώσποτε


Α | εισαγόντων Αεισαγαγόντων Αusgg. | 6 am Rand von Ι. (oder ΙΙ. 2) Η. ότι δύο
οι κέλσοι: -Α | 9 Μετά ταύτα bis 8. 64, 10 σωτηρίας = Ρhilokalia, Cap. ΧVΙΙΙ 1-3
(p. 96, 10-99, 24 ed. Rob.) | μεταταύτα Α μετά τούτο Φ Ι τό) auf Rasur Μ τώι Α
τώ Φ Ι ακολουθούντας] ούντας übergeschr. Α2 | 11 ούτως ΑΒD ΕΗ | 12μητραγύρ
ταις ΑΡat Βim Τext, Αusgg. Rob., μηναγύρταις Α2 am Rand Ρim Τext, μιτρα
γύρτας CDΕΗ | 13 μιθροις Ρat | σαβαδίοις Α σαββαδίοις ΜΑusgg. σαβιζίοις Φ
15 ιδιωτία ΑΡat | 16 ήl Spiritus asper aus Sp, lenis corr., η auf Rasur Α | ούτως Α
ούτω ΦΑusgg. Rob. | 17 γίνεσθαι Β γίγνεσθαι ΑDel. γενέσθαι PatCDΕΗ | μηδε]
μή δε Α, doch δε auf Rasur, μή Φ| 18 τώ] το PatB | 19 πίστευσον) πίστευσ, doch
ον wohl verklebt, Α Ι 20 φησιν) φασιν Ρat | εν τω κόσμω) εν βίω Φ εν τώ βίω
Del. | δ'] δε Φ Ι 21-23 am Rand ση Α2 | 21 δε) δή PatCDΕΗ | hinter τε +ην Φ
καταλειποντας Ρat | 23 hinter γάρ +- και ΒΕΗDel. |τώ < Φ | 24 ελάττων)
έλαττον Φ Ιμή < Φ | 27 τούτ'] τούτο Φ Ι 28 ανθρώπων] hinter π kleine Rasur Α.
62 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

ολίγων επί τον λόγον αττόντων, ποία αν άλλη βελτίων μέθοδος προς Ph. 97, 6
τό τοις πολλοίς βοηθήσαι ευρεθείη της από του Ιησού τοίς έθνεσι
παραδοθείσης,
και πυνθανόμεθά γε περί του πλήθους των πιστευόντων, την
5 πολλήν χύσιν της κακίας αποθεμένων, εν η πρότερον εκαλινδούντο,
πότερον βέλτιόν έστιν αυτοίς αλόγως πιστεύουσι κατεστάλθαι πως
τα ήθη και ωφελήσθαι διά την περί των κολαζομένων επί αμαρτίαις
και τιμωμένων επί έργοις χρηστοίς πίστιν, ή μή πρoσίεσθαι αυτών
την επιστροφήν μετά ψιλής πίστεως, έως αν επιδώσιν εαυτούς εξε
10 τάσει λόγων, φανερώς γάρ οι πάντες παρ' ελαχίστους ουδε τούτο
λήψονται, όπερ ειλήφασιν εκ του απλώς πεπιστευκέναι, αλλά μενούσιν
εν κακίστω βίω, είπερ ούν άλλο τι κατασκευαστικόν εστι του το φι
λάνθρωπον του λόγου ουκ αθεει τώ βίω τών ανθρώπων επιδεδημη
κέναι, και τούτ' αυτούς συγκαταριθμητέον, ο γάρ ευλαβής ουδε σωμά
15 των ιατρόν, πολλούς επί το βέλτιον νοσούντας αγαγόντα, οιήσεται
αθεει πόλεσι και έθνεσιν επιδημείν ουδέν γάρ χρηστόν εν ανθρώποις
αθεει γίνεται, ει δε ο πολλών σώματα θεραπεύσας ή επί το βέλτιον
προαγαγών ουκ αθεει θεραπεύει, πόσω πλέον ο πολλών ψυχάς θερα
πεύσας και επιστρέψας και βελτιώσας, και αναρτήσας αυτάς θεού του
20 επί πάσι και διδάξας πάσαν πράξιν άναφέρειν επί την εκείνου αρέ
σκειαν και πάντ' εκκλίνειν, όσ' απάρεστά εισι θεώ, μέχρι του ελαχίστου
των λεγομένων ή πραττομένων ή και εις ενθύμησιν ερχομένων,
Χ. Είτ' επεί τα περί της πίστεως θρυλούσι, λεκτέον ότι ημείς
μεν παραλαμβάνοντες αυτήν ως χρήσιμον τοις πολλοίς ομολογούμεν
25 διδάσκειν πιστεύειν και αλόγως τους μη δυναμένους πάντα καταλιπείν
και ακολουθείν εξετάσει λόγου, εκείνοι δε τούτο μή ομολογούντες
τοις έργοις αυτό ποιούσι, τίς γάρ προτραπείς επί φιλοσοφίαν και
αποκληρωτικώς επί τινα αίρεσιν εαυτόν φιλοσόφων ρίψας ή τώ ευπο
ρηκέναι τοιούδε διδασκάλου άλλως επι τούτο έρχεται ή τώ πιστεύειν
1 ποία Pat | 4 πυνθανώμεθά γε liest Del. (I 328 Αnm. a) | 5 εκαλινδούντο)
ουν aus oν (oder αν) corr. Α! | 6 εστιν αυτοίς] αυτοίς εστιν Φ Ι 7 ωφελήσθαι auf
Rasur Pat | επι] εφ' Φ 8 επι] επ' Φ | 11 όπερ ειλήφασιν) ό παρειλήφασιν Ρat
ΒCD, doch Β' am Rand: γρ όπερ | απλώς αυτούς Φ, vgl. meine »Τextüberliefe.
rung" S. 149 Νr. 1 | μένούσιν [so] Α' 12 hinter βίω -- τώ των ανθρώπων Φ
τού τό] τούτο Pat | 13 αθεϊ Ρat | 14 τούτ'] τούτο Φ | 16 αθεϊ Ρat | 17 γίνεται)
γίγνεται Αusgg. | δε] δ' ΦRob. | σώματα scheint aus σωμάτων corr. Α! | 18 θερα
πεύσας και < Φ, doch nachgetragen Β" | 19 αναρτήσας] απαρτήσας Μ" Η6. am
Rand, Sp. Del.im Τext | 21 πάντ'] πάντα ΦRob. | όσ'] όσα ΦRob. | εισι ΑCD Hό.
Sp, Rob. εστι ΡatΒΕΗDel. | μέχρι του ΑΗό.Sp.Rob. και μέχρι του Β2 (του ίiber
geschr.) Del. και μέχρι PatΒ, C και μέχρις ΕΗ | 23 θρυλλούσι ΜΑusgg. | 25-27
am Rand ση Α2 | 25 καταλιπείν) kleine Rasur hinterλ Α καταλειπείν Ρat | 27
ποιούσιν Ρat | 29 τοιούδε] δε auf Rasur Α1 | hinter διδασκάλου -- ή ουκ ΡatΒ* Ο
DΕΗ, +- ή ου Β (durch Rasur des κ), νgl. meine,,Τextüberlieferung" S. 154 Νr. 24.
ΙΚΑΤΑ ΙΚΕΛΣΟΥΙ 9. 10. 11. 63

την αίρεσιν εκείνην κρείττονα είναι, ου γαρ περιμείνας ακούσαι τους Ph, 98, 9
πάντων φιλοσόφων λόγους και των διαφόρων αιρέσεων και την ανα
17 τροπήν μεν τώνδε κατασκευήν ! δε ετέρων, ούτως αιρείται ήτοι
Στωϊκός ή Πλατωνικός ή Περιπατητικός ή Επικούρειος είναι ή οποιασ
5 δήποτε φιλοσόφων αιρέσεως | αλλ' αλόγω τινί, καν μή βούλωνται 320
τούτο ομολογείν, φορά έρχονται επί το ασκήσαι, φέρ' ειπείν, τον Στα
ϊκόν λόγον, καταλιπόντες τους λοιπούς τον Πλατωνικόν υπερφρονή
σαντες ως ταπεινότερον των άλλων ή τον Περιπατητικόν ως ανθρω
πικώτατον και μάλλον των λοιπών αιρέσεων ευγνωμόνως ομολογούντα
10 τα ανθρώπινα αγαθά και από πρώτης δε προσβολής ταραχθέντες
τινές εις τον περί προνοίας λόγoν εκ τών επί γης γινομένων φαύλοις
και σπουδαίοις προπετέστερον συγκατέθεντο τώ μηδαμώς είναι πρό
νοιαν και τον Επικούρου και Κέλσου είλοντο λόγον.
ΧΙ. Είπερ ουν δεί πιστεύειν, ως ο λόγος εδίδαξεν, ενί τινι των
15 αιρέσεις εισηγησαμένων εν Έλλησιν ή βαρβάροις, πώς ουχί μάλλον τώ
επί πάσι θεώ και τώ διδάσκοντι τούτον μόνον δείν σέβειν τα δε
λοιπά, ήτοι ως μη όντα ή ως όντα μεν και τιμής άξια ου μην και
προσκυνήσεως και σεβασμού, παροράν, περί ων ο μη πιστεύων μόνον
αλλά και λόγω θεωρών τα πράγματα ερεί τάς υποπιπτoύσας αυτό και
20
ευρισκομένας εκ του πάνυ ζητείν αποδείξεις, πώς δ' ουκ ευλογώτερον,
πάντων των ανθρωπίνων πίστεως ήρτημένων, εκείνων μάλλον πιστεύειν
τώ θεώ, τίς γάρ πλεί ή γαμεί ή παιδοποιείται ή ρίπτει τα σπέρματα
επί την γην μή τα κρείττονα πιστεύων απαντήσεσθαι, δυνατού όντος
και του εναντία γενέσθαι και έστιν ότε γινομένου, αλλ' όμως η περί
του τα κρείττονα και τα κατ' ευχήν απαντήσεσθαι πίστις τολμάν
πάντας ποιεί και επί τά άδηλα και δυνατά άλλως συμβηναι, ει δε
συνέχει τον βίον εν πάση πράξει αδήλω, όπως εκβήσεται, η ελπίς και
ή περί των μελλόντων χρηστoτέρα πίστις, πώς ου μάλλον αύτη πα
2 φιλοσόφων aus φιλοσόφους, w. e sch., corr. Α Ι λόγους hinter αιρέσεων
Φ Ι 4 ή (vor Περιπατητικός) < Pat | επικούριος Pat επικούριος in επικούρειος
corr. Α' Β2 | 5 αλλ'] αλλά ΒDΕ | 6 έρχονται) έρχεται PatΒ*0*DDel. | φέρ'] φέρε
ΒCD | 7 καταλιπόντες ΑΒD Ηό.Sp.Rob. καταλίπόντες, όντες auf Rasur, vielleicht
aus ών corr., C1 καταλειπόντες Ρat καταλιπών τε ΕΒΙDel. I hinter λοιπούς -- ή
Φ Del. "έωϊκόν (so] wohl aus στωϊκόν corr., da τauf Rasur, Α' | υπερφρονήσαντες]
υπερφρονήσας Del, περιφρονήσας ΕΗ | 8 ταπεινότερον) ταπεινοτέρων Β | τον über.
geschr. Α! | ανθρωπικώτατον) ανθρωπικώτερον Del. | 9 hinter λοιπών + των Ρat
ευγνωμόνως] ανθρωπίνως ΡatΒ*Ο DΕΗ, vgl. m eine »Τextüberlieferung" S. 149
Νr. 2 | 11 γινομένων) γενομένων Αusgg. | 13 τον aus των corr. Α Ι είλοντο)
ειλαντο (so] Pat | 14 ενί] επί PatCD ΕΗ εν Β | 16 μόνον δείν Ρat μόνον δείν,
doch δείν aus δεί corr., Αι μόνον δεί Β δεί μόνον ΕΗ δή μόνον CD | 17 και (vor
τιμής)nachgetragen Α1 | 19 υποπιπτoύσας)πί übergeschr. Α! | 20-22 nm Rand ση Α2
20 δ' δε Φ | 24 εναντία τά εναντία Ρat ΒDΕΗ ταναντία C γενομένου Del. 25 τα
(vor κρείττονα) übergeschrieben ΑίθΒ2 < PatΒ' CDΕΗRob. | 28 ου] ουχί ΡatΒDΕ.
64 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

ραληφθήσεται ευλόγως τώ πιστεύοντι υπέρ την πλεομένην θάλασσαν Ρh. 99, 13


και γήν σπειρομένην και γυναίκα γαμουμένην και τα λοιπά εν ανθρώ
ποις πράγματα τώ ταύτα πάντα δημιουργήσαντι θεώ και τώ μετά
υπερβαλλούσης μεγαλονοίας και θείας μεγαλοφροσύνης τολμήσαντι
τούτον τον λόγον παραστήσαι τοις πανταχού της οικουμένης μετά
μεγάλων κινδύνων και θανάτου νομιζομένου ατίμου, ά υπέμεινεν υπέρ
ανθρώπων, διδάξας και τους υπηρετείσθαι τη διδασκαλία αυτού εν
τη αρχή πεισθέντας μετά πάντων κινδύνων και των αεί προσδοκω 330
μένων θανάτων τολμήσαι αποδημήσαι πανταχού της οικουμένης υπέρ
10 της των ανθρώπων σωτηρίας,
ΧΠ. Είτ' επεί φησιν ο Κέλσος αυταίς λέξεσιν ει μεν δή θελή Ρh. 100, 29
σουσιν αποκρίνεσθαι μοι, ως ου διαπειρωμένω (πάντα γάρ
οίδα) αλλ' ως εξ ίσου πάντων κηδoμένω, ευ αν έχοι ει δ'
ουκ εθελήσουσιν αλλ' ερoύσιν, ώσπερ ειώθασι, »μή εξέταζε"
15 και τα εξής, ανάγκη αυτούς ταύτά τε, φησί, διδάξαι όποτ' άττα
εστίν, ά λέγουσι, και ο πόθεν ερρύηκε, και τα εξής λεκτέον δε
17" προς το πάντα Ι γαρ οίδα, αλαζονικώτατα υπ' αυτού αποτετολμη
μένον, ότι, είπερ ανεγνώκει μάλιστα τους προφήτας, ομολογουμένων
αινιγμάτων πεπληρωμένους και λόγων τοις πολλοίς ασαφών, και ει
20 εντετεύχει ταις ευαγγελικαϊς παραβολαίς και τη λοιπή (τού) νόμου
και της Ιουδαϊκής ιστορίας γραφή και ταις των αποστόλων φωναίς,
και αναγνoυς ευγνωμόνως έβούλετο εισελθείν εις τον τών λέξεων
νούν, ουκ αν ούτως έθρασύνετο ουδ' είπε πάντα γάρ οίδα, ως
ουδ' ημείς οι τούτοις ενδιατρίψαντες είπoιμεν άν πάντα γάρ οίδα,

5 φίλη γάρ ή αλήθεια, ουδείς ημών ερεί πάντα γάρ οίδα τα Επι
Υ Ω -

κούρου, ή θαρρήσει ότι πάντα οίδε τά Πλάτωνος, τοσούτων ουσών


διαφωνιών και παρά τοις διηγουμένοις αυτά τίς γάρ ούτω θρασύς

14 Vgl. oben I 9, S. 61 Ζ. 18f.

2 και γυναίκα γαμουμένην < PatCDΕΗ | 7 διδασκαλεία Pat Ι 8 πάντων


<Φ, doch übergeschr. Β", vgl. meine »Τextüberlieferung" 8. 141 Νr. 8 | 10 mit
σωτηρίας en digt die Ρhilokalia, Cap. ΧVΙΙΙ 3 (p. 99, 24 ed. Rob.) | 11 Είτ' επεί
φησιν bis S. 66 Ζ. 23 θεού σοφίαν = Philokalia, Cap. ΧVΙΙΙ 6. 7 (p. 100, 29-103, 9
ed. Rob.) ι αυταίς zweimal geschr, das erste Μal getilgt Α Ι δή) ουν Φ, doch δή
am Rand Β2 | θελήσωσιν ΡatΒ* | 12 αποκρίνεσθαι) αποκρίνασθαι PatCDΕΗ απο
κρίνασθαι in αποκρίνεσθαι corr. Β" | 13 αλλ' bis 16 ερρύηκε < Φ| 15 ταύτά τε)
ταύτά γε lesen Βo. (Νotae p.367) u. Del. (I 330 Αnm. b) | 16 δε] γάρ C < PatΒDΕΗ
17 αποτετολμημημεν [so], das tibrige verklebt, Α Ι 20 εντετεύχει ΑRob. εντετυ
χήκει Φεντετύχει ΜΑusgg. | (τού) ftige ich mit ΜΒCDΕΗ u. den Αusgg. ein
23 ουδ'] ουδε ΒCDΕΗ ούτε Ρat | είπεν Ρat | 24 ουδ'] ουδε Φ Ι τούτοις) τούτους
Ρat | ενδιατρίψαντες] εν durch Rasur vielleicht aus εσ corr. Α! | 25 φίλη) φιλει
Ρat φιλεί in φίλη corr, Β2 | 26 οίδεν ΡatΒ* | 27 γαρ) δ' Φ.
ΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥΙ 11. 12. 13. 65

ειπείν πάντα γάρ οίδα τα Στοϊκά ή πάντα τα Περιπατητικά, ει Ph. 101, 13


μή άρα το πάντα γάρ οίδα από τινων ιδιωτών αναισθήτων ακού
σας, ουκ αισθανομένων της εαυτών αμαθίας, οήθη ως τοιούτοις διδα
σκάλοις χρησάμενος πάντα εγνωκέναι, δοκεί δέ μοι τοιούτόν τι πε
5 ποιηκέναι, ως εί τις τή Αιγύπτω επιδημήσας, ένθα οι μεν Αιγυπτίων
σοφοί κατά τα πάτρια γράμματα πολλά φιλοσοφούσι περί των παρ'
αυτοίς νενομισμένων θείων, οι δε ιδιώται μύθους τινάς ακούοντες,
ών τους λόγους ουκ επίστανται, μέγα επ' αυτοίς φρονούσιν, ώετο
πάντα τα Αιγυπτίων εγνωκέναι, τους ιδιώταις αυτών μαθητεύσας
1() και μηδενί τών ιερέων συμμίξας μηδ' από τινος αυτών τα Αιγυπτίων

απόρρητα μαθων, ά δ' είπον περί Αιγυπτίων σοφών τε και ιδιωτών


δυνατόν ιδείν και περί Περσών παρ' οίς εισι τελεται, πρεσβευόμεναι
μεν λογικώς υπό των παρ' αυτούς λογίων συμβολικώς δε γινόμεναι
υπό τών παρ' αυτούς πολλών και επιπολαιοτέρων, το δ’ αυτό και
15 περί Σύρων και Ινδών και των όσοι και μύθους και γράμματα
έχουσι λεκτέον,
ΧΙΙΙ. Επει δ' ο Κέλσος έθηκεν ως λεγόμενον υπό πολλών Χρισ- 33ι
τιανών κακόν μέν γε ή εν τώ βίω σοφία αγαθόν δ' ή μωρία",
λεκτέον ότι συκοφαντεί τον λόγον, μή εκθέμενος αυτήν την παρά τώ
20 Παύλφ κειμένην λέξιν ούτως έχουσαν ,,εί τις δοκεί σοφός είναι εν
υμίν, εν τώ αιώνι τούτω μωρός γενέσθω, ίνα γένηται σοφός ή γάρ
σοφία του κόσμου τούτου μωρία παρά θεώ έστιν." ουκούν ο μεν
απόστολός φησιν ουχ απλώς η σοφία μωρία παρά θεώ έστιν," αλλ'
..ή σοφία του κόσμου τούτου" και πάλιν ουκ ,εί τις δοκεί σοφός
2.5 είναι εν υμίν" απαξαπλώς τιμωρός γενέσθω," αλλ' ,εν τώ αιώνι

τούτο μωρός γενέσθω, ίνα γένηται σοφός",σοφίαν" ούν ,τούτου


του αιώνος" λέγομεν την κατά τας γραφάς καταργουμένην πάσαν
18 Vgl. Ι Κor, 3, 18. 19. - 20 ΙΚor. 3, 18. 19. - 23 Vgl. Ι Κor. 3, 19. -
24 Vgl. Ι Κor. 3, 18. - 26 Vgl. Ι Κor, 2, 6.

1Στωϊκά) στωϊκών ΡatCDΕΗ στoϊκώνin στoϊκά corr.Β2|περιπατητικών CDΕΗ


4 τοιούτόν τι] τοιούτό τι PatΒΕΗ τοιούτον C 5 Αιγυπτίων) αιγύπτιοι PatCDΕΗ
αιγύπτιοι in αιγυπτίων corr, Β2 | 7 θείων) θεών PatCDΕΗ | ακούοντες) ακούσαντες
ΜΑusgg. | 10 μήδ' immer Α Ι 11 δ'] δε ΒCDΕΗ | είπον aus είπων, w. e sch., corr.
Α Ι 12 ιδείν] ειπείν Μ am Rand; Ηύ.Sp, am Rand, Del. im Τext | 13 γινόμενα]
γιγνόμεναι PatΒ γινωσκόμεναι vermutet Guiet (bei Del. I 330 Αnm. 1) | 14 υπό τών
zweimal geschr., einmal getilgt Α Ι επιπολαιοτέρων) επιπολαιωτέρων Α εποπολεω
τέρων Ρat επιπολεωτέρων Β παλαιοτέρων Ο | 15 γράμματα) πράγματα PatΒ* C
DΕΗ γράμματα aus πράγματα corr. Β | 17 δ'] δε ΡatΒ* CDΕΗ δ' Βoorr, hinter
χριστιανών + ότι Φ | 18 μέν γε < PatCDΕΗ | γε < Β | δ' ΑRob. δε ΦΑusgg.
20-22 am Rand ση Α2 | 22 vor θεό -- τώ PatΒDΕΗ Αusgg. | μεν (so] Α Ι 23
νor θεώ + τό PatΒCDΕΗΑusgg. | 24 σοφός] σοφ, rechts neben φ Rasur, Α Ι 26
τούτου του αιώνος του αιώνος τούτου Φ.
Οrigenes. 5
66 - ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

ψευδοδοξούσαν φιλοσοφίαν και μωρίαν λέγομεν αγαθόν ουκ απολελυ- Ph. 102, 13
μένως, αλλ' ότε τις τώ αιώνι τούτω γίνεται "μωρός" ως ειλέγοιμεν
και τον Πλατωνικόν, πιστεύοντα τη αθανασία της ψυχής και τοις
περί αυτής λεγομένοις περί μετενσωματώσεως, μωρίαν ανειληφέναι
18 ως προς τους Στωϊκούς διασύροντας την τούτων συγκατάθεσιν, Ι και
ως προς Περιπατητικούς θρυλούντας τά Πλάτωνος »τερετίσματα," και
ως προς Επικουρείους δεισιδαιμονίαν εγκαλούντας τους εισάγουσι πρό
νοιαν και θεόν εφιστάσι τοις όλοις, έτι δε ότι και κατά το τώ λόγω
αρέσκον πολλώ διαφέρει μετά λόγου και σοφίας συγκατατίθεσθαι τοις
10 δόγμασιν ήπερ μετά ψιλής της πίστεως, και ότι κατά περίστασιν και
τούτ' έβoυλήθη ο λόγος, να μη πάντη ανωφελείς εάση τους ανθρώ
πους, δηλοί ο του Ιησού γνήσιος μαθητής Παύλος ειπών ,επειδή γάρ
εν τη σοφία του θεού ουκ έγνω ο κόσμος διά της σοφίας τον θεόν,
ευδόκησεν ο θεός διά της μωρίας του κηρύγματος σώσαι τους πιστεύον
15 τας" σαφώς oύν διά τούτων δηλούται ότι εν τη σοφία του θεού
έχρήν γινώσκεσθαι τον θεόν και επεί μή τούτο γεγένηται ούτως,
δεύτερον ευδόκησεν ο θεός σώσαι τους πιστεύοντας ουχ απαξαπλώς
διά μωρίας αλλά διά μωρίας όσον επι κηρύγματι, αυτόθεν γαρ κη
ρυσσόμενος Ιησούς Χριστός εσταυρωμένος μωρία εστί κηρύγματος ως
20 και ο συναισθόμενος αυτού λέγει Παύλος εν τώ νήμείς δε κηρύσσομεν
Ιησούν Χριστόν εσταυρωμένον, Ιουδαίοις μεν σκάνδαλον έθνεσι δε
μωρίαν, αυτοίς δε τοίς κλητοίς, Ιουδαίοις τε και Έλλησι, Χριστον
θεού δύναμιν και θεού σοφίαν."
ΧΙV. | Συγγένειαν παρά πολλοίς τών εθνών νομίζων είναι 332
25 ο Κέλσος του αυτού λόγου πάντα μεν ονομάζει τα έθνη ως αρξά
μενα του τοιούδε δόγματος ουκ οίδα δ' όπως μόνους Ιουδαίους συκο
φαντεί, ου συγκαταλέγων αυτών το έθνος τους λοιποίς, ως είτε συμ
φιλοπονήσαν εκείνοις και ομοφρονήσαν είτε παραπλήσια εν πολλοίς
δογματίσαν άξιον ούν αυτόν ερέσθαι, τί δήποτε ιστορίαις μεν βαρ
30 βάρων και Ελλήνων πεπίστευκε περί της αρχαιότητος ών ωνόμασε,
μόνου δε του έθνους τάς ιστορίας τούτου ψευδοποιεί ει γάρ έκαστοι
2 Vgl. Ι Κor, 3, 18. - 6 Vgl. Αristot., Αnalyt. post. 122 (vol. I p. 83", 33 ed.
Αcad. Reg. Βoruss.). - 7 Vgl. Η. Usener, Εpicurea p. 248, 24 Νr. 369. - 12 Ι Κor.
1, 21. - 20 Ι Κor. 1, 23, 24.
1 φευδόξούσαν (so] δo übergeschr. Α"ί"! | αγαθόν ΡatΒ* CDΕΗ Rob. αγαθήν
ΑΑusgg. | απολελυμένως ΑΒ" απολελυμένον PatΒ* CD ΕΗ | 2 λέγομεν Ρat | 4 ανει
ληφέναι] ειληφέναι Pat | 6 προς übergeschr. Α" < Ο | θρυλλούντας ΒΑusgg. | 6-8
am Rand ση Α2 | 7 επικουρίοις Ρat | 10 ήπερ] είπερ Pat | 11 τούτ'] τούτο Φ | 12
δηλοί] kleine Rasur vor η Α | 16 γιγνώσκεσθαι ΑRob. | 18 vor κηρύγματι + τό ΒCD
ΕΗDel. | αυτόθεν) αυτός Pat | 21 έθνεσι] έλλησι ΒCDΕΗ, Ηό. am Rand, Sp.Del.
im Τext | 23 mit σοφίαν endigt die Ρhilokalia, Cap. ΧVΙΙΙ 7 (p. 103, 9 ed. Rob.)
25 ο übergeschr. Α Ι 26 οίδα δ' όπως Μ"Αusgg, oιδ' όπως Α | 29 έρεσθαι Α.
ΙΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥ Ι 13, 14, 15. 67

τα παρ' αυτούς εξέθεντο φιλαλήθως, τί τοις Ιουδαίων απιστούμεν


μόνοις προφήταις, ει δε κεχαρισμένως Μωυσής και οι προφήται τώ
εαυτών λόγω πολλά ανέγραψαν περί των παρά σφίσιν αυτοίς, διά
τί το παραπλήσιον ουκ ερούμεν και περί των εν τοις λοιποίς έθνεσι
συγγραφέων, ή Αιγύπτιοι μεν εν ταις εαυτών ιστορίαις Ιουδαίους
κακολογούντες πιστοί εισι περί Ιουδαίων ταυτά δε λέγοντες Ιουδαίοι
περί Αιγυπτίων, πολλά αδίκως πεπονθέναι αναγράφοντες εαυτούς και
διά τούτο λέγοντες αυτούς κεκολάσθαι υπό θεού, ψεύδονται, και ου
περί Αιγυπτίων γεμόνων τούτο λεκτέον εύρήσομεν γαρ επιπλοκήν
10 Ασσυρίων προς Ιουδαίους, και ταύτα ιστορούμενα εν ταις Ασσυρίων

αρχαιολογίας, ούτω δε και Ασσυρίους ανέγραψαν εαυτοίς πολεμίους


οι Ιουδαίων συγγραφείς, ίνα μη δόξω προλαμβάνων λέγειν το οι προ
φήται όρα ούν ευθέως το φίλαυτον του τοίσδε μέντισι πιστεύοντος
ως σοφοίς έθνεσι τώνδε δε καταγινώσκοντος ως πάντη ανοήτων,
άκουε γάρ λέγοντος του Κέλσου ότι έστιν αρχαίος άνωθεν λόγος,
περί ον δή αεί και τα έθνη τά σοφώτατα και πόλεις και άν
δρες σοφοί κατεγένοντο και ουκ εβoυλήθη έθνος σοφώτατον
18ν ειπείν Ι καν παραπλησίως [και] Αιγυπτίοις και Ασσυρίοις και Ιν

δοίς και Πέρσαις και Οδρύσαις και Σαμόθραξι και Ελευσινίοις


20 τους Ιουδαίους
ΧV. Πόσω δε βελτίων Κέλσου και διά πολλών δείξας είναι ελλο
γιμώτατος και πλείονα βασανίσας δόγματα και από πλειόνων συνα
γαγών α εφαντάσθη είναι αληθή ο Πυθαγόρειος Νουμήνιος, όστις εν
τώ πρώτω περί ταγαθού λέγων περί των εθνών, όσα περί του θεού 333
" Σ

5 ως ασωμάτου διείληφεν, εγκατέταξεν αυτοίς και Ιουδαίους, ουκ οκνή


σας εν τη συγγραφή αυτού χρήσασθαι και λόγοις προφητικοίς και
τροπολογήσαι αυτούς, λέγεται δε και Έρμιππον εν τώ | πρώτω περί 334
νομοθετών ιστορηκέναι Πυθαγόραν τήν εαυτού φιλοσοφίαν από Ιου
δαίων εις Έλληνας αγαγείν και Εκαταίου δε του ιστορικού φέρεται
23 Vgl. Νumenius bei Εusebius, Praep. Εvang. ΙΧ 7 u. Frid. Τhedinga, De
Νumenio philos. Platon., Diss. Βonnae 1875, p. 46 Νr, ΙΧa. - 27 Vgl. Josephus,
c. Αpion. I 22, 163-165. 183ff.

3 διατί Α Ι 4 zwischen λοιποίς und έθνεσι eine 10 mm. grosse Rasur, wo


4 Βuchst. gestanden haben können, ΑΙ 6 ταυτά Ηό.Sp. ταύτα Del. ταυτά, Rasur
über υ, Α Ι 8 διατoύτo immer Α | 10 ασυρίων Α Ι ταύτα) Βo. (Νotae p. 367) u. Del.
(1332 Αnm. c) lesen ταυτά, wohl unrichtig | ασυρίων Α Ι 11 ασυρίους Α] 18 (και)
Αιγυπτίοις) ασυρίοις (durchstrichen] και αιγυπτίοις Α", d. h. der Schreiber hatte
αιγυπτίοις και übergangen und schon ασυρίοις και geschrieben, als er die Αus
lassung bemerkte und die Worte mit Τilgung von ασυρίοις niederschrieb, dabei
vergass er aber και (hinter ασυρίοις) zu streichen, das V! ausradiert u. Del. mit
Recht weggelassen hat | 19 οδρυσαις (so] Α.
5*
68 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

περί Ιουδαίων βιβλίου, ενώ προστίθεται μάλλόν πως ως σοφώ τώ


έθνει επί τοσούτον, ως και Ερέννιον Φίλωνα εν τώ περί Ιουδαίων
συγγράμματι πρώτον μεν αμφιβάλλειν, ει του ιστορικού εστι το σύγ
γραμμα, δεύτερον δε λέγειν ότι, είπερ έστιν αυτού, εικός αυτόν συνηρ
5 πάσθαι από της παρά Ιουδαίοις πιθανότητος και συγκατατεθείσθαι

αυτώ τω λόγω.
ΧVΙ. Θαυμάζω δε, πώς Οδρύσας μεν και Σαμόθρακας και
Ελευσινίους και Υπερβορέους εν τοις αρχαιοτάτοις και σοφ ω
τάτοις έταξεν έθνεσιν ο Κέλσος, τους δε Ιουδαίους ουκ ήξίωσεν ούτε
10 εις σοφούς παραδέξασθαι ούτε εις αρχαίους πολλών φερομένων συγ

γραμμάτων παρά Αιγυπτίοις και Φοίνιξ και Έλλησι, μαρτυρούντων


αυτών τη αρχαιότητι, άπερ εγώ περισσόν ήγησάμην είναι παραθέσθαι.
δυνατόν γάρ τον βουλόμενον αναγνώναι τα γεγραμμένα Φλαυίω Ιω
σήπω περί της των Ιουδαίων αρχαιότητος εν δυσίν, όπου πολλήν 335

συναγωγήν συγγραφέων φέρει μαρτυρούντων τη Ιουδαίων αρχαιότητι,


και Τατιανού δε νεωτέρου φέρεται ο πρός Έλληνας λόγος, πολυμα
θέστατα εκτιθεμένου τους ιστορήσαντας περί της Ιουδαίων και Μωύ
σέως αρχαιότητος, έoικεν ουν ουκ αληθώς αλλά φιλαπεχθημόνως ο
Κέλσος ταύτα λέγειν, σκοπόν έχων κατηγορήσαι της αρχής του χριστια
20 νισμού, ήρτημένης από Ιουδαίων, αλλά και τους μεν Ομήρου Γα
λακτοφάγους και τους Γαλατών Δρυίδας και τους Γέτας
σοφώτατα λέγει έθνη είναι και αρχαία, περί των συγγενών τοις
Ιουδαϊκοίς λόγοις διαλαμβάνοντας, ών ουκ οίδα ει φέρεται συγ
γράμματα Εβραίους δε μόνον το όσον εφ' εαυτώ εκβάλλει και της
25 αρχαιότητος και της σοφίας,

πάλιν τε αύ κατάλογον ποιούμενος ανδρών αρχαίων και σοφών,


ωφελησάντων τους κατ' αυτούς και διά συγγραμμάτων τους μετ'
αυτούς, Μωύσέα εξέβαλε του καταλόγου των σοφών και Λίνου μεν,
όν προέταξεν ών ωνόμασεν ο Κέλσος, ούτε νόμοι ούτε λόγοι φέρον
30 ται επιστρέψαντες και θεραπεύσαντες έθνη Μωυσέως δε τους νόμους
19 r όλον έθνος φέρει επεσπαρμένον τη πάση οικουμένη όρα ούν ει μη
αντικρυς κακουργών εξέβαλε του καταλόγου των σοφών και Μωύσέα,
Λίνον δε και Μουσαίον και Ορφέα και τον Φερεκύδην και τον
20 Vgl. Ηomer, Π. ΧΠΙ 6.

2 ερέννιον Α | Φίλωνα εν) ωνα εν auf Rasur Α | 6 αυτώ] αυτών νεnmuten


Βo. (Νotae p. 367) und Del. (Ι 334 Αnm. b) wohl richtig | 7 oδρύσας, der Αcut
auf Rasur, Α Ι 8 υπερβοραίους Α Ι 17 hinter ιστορήσαντας + λόγους, doch durch.
gestrichen, Α Ι μωσέως ΑΑusgg. | 18 αλλά] der Αcut auf Rasur Α Ι 21 δρυάδας
ΑΗό.Sp. | 29 ών < Αim Τext, doch am Rand ist jetzt noch zu erkennen ώ, dartiber
ζτ' Α", das übrige ist verklebt, εν οις V" (fibergeschr.) Αusgg. | ών ωνόμασεν) εν
τοίς ωνόμασιν Μ""" ! 31 επεσπαρμένον ΑDel, επεσπαρμένους Μ2Hό.Sp.
ΙΚΑΤΑ ΙΜΕΛΣΟΥΙ 15, 16, 17, 18. 69

Πέρσην Ζωροάστρην και Πυθαγόραν φήσας περί τώνδε διειλη


φέναι, και ες βίβλους κατατεθείσθαι τά εαυτών δόγματα και
πεφυλάχθαι αυτά μέχρι δεύρο και έκών μεν επελάθετο του περί
των νομιζομένων θεών μύθου ως ανθρωποπαθών, αναγεγραμμένου
5 μάλιστα υπό Ορφέως,
ΧVΙΙ. Εν δε τοίς εξής κατηγορών της Μωυσέως ιστορίας αιτιάται 336
τους τροπολογούντας και αλληγορούντας αυτήν ήν δ' αν ειπείν προς
τον γενναιότατον και αληθή λόγον επιγράψαντα το εαυτού βιβλίον,
τι δήποτε, ώ ουτος, θεούς μεν τηλικαύταις περιπίπτοντας συμφοραίς,
10 οποίας αναγράφουσιν οι σοφοί σου ποιηται και φιλόσοφοι, και εναγέσι
μίξεσι χρωμένους και κατά των πατέρων στρατευομένους και τα αιδοία
αυτών αποτέμνοντας σεμνολογείς αναγεγράφθαι τα τηλικαύτα τετολ
μηκέναι και πεποιηκέναι και πεπονθέναι όταν δε Μωυσής μή περί
θεού τοιαύτα λέγη αλλά μηδ' αγγέλων αγίων περί δε ανθρώπων
15 πολλώ ελάττονα (ουδείς γάρ παρ' αυτώ ετόλμησεν όσα Κρόνος κατά
του Ουρανού ουδ' όσα Ζευς κατά του πατρός, ουδ' ότι τη εαυτού
θυγατρί ο πατήρ ανδρών τε θεών τε" συνελήλυθεν), πλανάν νομίζετε
ήπατημένους τους νενομοθετημένους υπ' αυτού; δοκεί δέ μοι και πα
ραπλήσιόν τι Κέλσος ποιείν τώ Πλατωνικώ Θρασυμάχω, μή επιτρέ
20 ποντι ως βούλεται αποκρίνασθαι περί της δικαιοσύνης Σωκράτει αλλά
λέγοντι όρα μη το συμφέρον είπης είναι το δίκαιον μηδε το δέον μηδ'
άλλο τι των παραπλησίων και γάρ ουτος κατηγορήσας, ως οίεται,
τών παρά Μωύσει ιστοριών και μεμψάμενος τοίς αλληγορούσι μετά
του και έπαινόντινα περί αυτών λέγειν, ότι εισιν οι επιεικέστεροι,
25 οιονεί κωλύεται κατηγορήσας, ως βούλεται, απολογείσθαι τους δυνα
μένους, ως πέφυκεν έχειν τα πράγματα. -
ΧVΙΙΙ. Είποιμεν δ' αν προκαλούμενοι βίβλους βίβλοις παραβάλ
λεσθαι ότι φέρε, ώ ουτος, τα Λίνου και Μουσαίου και Ορφέως ποιή
ματα και Φερεκύδου την γραφήν και συνεξέταζε τοίς Μωυσέως νόμοις,
3/ ) ιστορίας ιστορίαις και ηθικούς λόγους νόμοις και προστάγμασι παρα

τιθείς και όρα οποία μάλλον επιστρέψαι δύναται και αυτόθεν τους
ακούοντας, και τίνα αυτών καν επιτρίψαι τον ακροατήν και κατανόει
όπως το μεν τάγμα τών σών συγγραφέων ολίγον μεν εφρόντισε τών
17 Vgl. Ηomer, Π. Ι 544 u. a. Stellen. - 21 Vgl. Ρlato, Res publ. 1 p. 336 CD.
6 μωσέως ΑΑusgg. | 7 αληγορούντας Α | 10 εναγέσι) über α Rasur Α | 13
μωσης ΜΑusgg. | 16 ουδε όσα Αusgg. | 17 συνελήλυθε Αusgg. | νομίζετε Α, doch der
letzte Βuchst. auf Rasur, ob νομίζεις 2u corr.? νομίζετε ΡΜΗό. Sp, νομίζεται Del.
20 σωκράτέ (sol Α Ι 22 οιτος] αυτός PDel. | 23 μωσεί ΑΑusgg. | 25 κωλύεται)
κωλύει vermutet Guiet (bei Del. I 336 Αnm. c) | ως (so] Α, ob ών zu schreiben
ist 2 | βούλεται] βούλονται vermutet Del. (Ι 336 Αnm. c) nach Jol" | 32 επιτρίψαι
ΑΑusgg.
-
70 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

αυτόθεν εντευξομένων, μόνοις δε άρα τους τροπολογήσαι και αλλη


γορήσαι δυναμένοις έγραψε την ιδίαν, ως φής, φιλοσοφίαν, ο δε
Μωυσής ανάλογον γενναίω ρήτορι σχήμα μελετώντι και πανταχού
την διπλόην της λέξεως πεφυλαγμένως προφερομένω επί των πέντε
10 ν
βιβλίων πεποίηκε, μήτε τό πλήθει των νομοθετουμένων Ιουδαίων
διδούς αφορμάς βλάβης | εν τώ ηθικό τόπω, μήτε τοις ολίγοις και 337
συνετώτερον εντυγχάνειν δυναμένοις ουχί πλήρη θεωρίας εκτιθέμενος,
τοίς ερευνάν το βούλημα αυτού δυναμένοις, γραφήν, και των μεν
σοφών σου ποιητών έoικε μηδε τα βιβλία έτι σώζεσθαι, φυλαχθέντα
10 άν, ει ο εντυγχάνων ήσθετο ωφελείας του δε Μωυσέως τα γράμματα

πολλούς και των αλλοτρίων της παρά Ιουδαίοις αναστροφής κεκίνηκε


πιστεύσαι, ότι κατά την επαγγελίαν τών γραμμάτων ο πρώτος αυτά
νομοθετήσας και Μωύσει παραδούς θεός ο κτίσας τον κόσμον ήν και
γάρ έπρεπε τον όλου του κόσμου δημιουργόν, νόμους τεθειμένον όλω
τώ κόσμω, δύναμιν παρασχείν τοις λόγοις, κρατήσαι τών πανταχού
δυναμένην και ταύτά φημι ουδέπω περί του Ιησού εξετάζων αλλ'
έτι Μωυσέα, τον πολλώ ελάττονα κυρίου, δεικνύς, ως ο λόγος παρα
στήσει, πολλώ διαφέροντα των σοφών σου ποιητών και φιλοσόφων,
ΧΙΧ. Εξής τούτοις ο Κέλσος λεληθότως βουλόμενος διαβαλείν
20 την κατά Μωύσέα κοσμοποιίαν, εμφαίνοντα μηδέπω μυρίων ετών
αριθμόν έχειν τον κόσμον αλλά πολλώ τούτου λειπόμενον, προστί
θεται κλέπτων αυτού το βούλημα τοις λέγουσιν αγένη τον είναι
τόν κόσμον, το γαρ πολλάς εκ παντός αιώνος εκπυρώσεις
γεγονέναι πολλάς δ' επικλύσεις και νεώτερον είναι τον επί
Δευκαλίωνος κατακλυσμόν έναγχος γεγενημένον σαφώς τοίς
ακούειν αυτού δυναμένοις παρίστησι το κατ' αυτόν του κόσμου αγένη
τον λεγέτω δή ημίν ο τη πίστει Χριστιανών εγκαλών, ποίοις αποδεικτι Ρh. 90, 25
κoίς λόγοις ηναγκάσθη παραδέξασθαι πολλάς γεγονέναι εκπυρώ
σεις και πολλούς κατακλυσμούς, πάντων δε νεώτερον είναι
30 κατακλυσμόν μεν τον επί Δευκαλίωνος εκπύρωσιν δε την

επί Φαέθοντος, αλλ' εάν προβάλληται τους Πλάτωνος περί τούτων


1 αληγορήσαι [so] Α Ι 3 μωσης ΑΑusgg. | 4 προφερομένω) über ε ein Αccent
ausradiert, έ auf Rasur Α", ob aus προφέρων corr. ? 5 ιουδαίων übergeschr. Α!
7 πλήρη] λ auf Rasur Α' | 10 μωσέως Α (doch zwischen ω u. σ ein Βuchst. aus
radiert), Αusgg. | 11 hinter παρά + τοίς ΜΑusgg. | αναστροφής ΡΜΙ am Rand
Ηδ. Sp. ανατροφής Del. ανατροφής Α im Τext, γρ' αναστροφζής) Α! am Rand,
(ής) jetzt vom Βuchbinder verklebt | 12 των γραμμάτων übergeschr. Α! | 13 μωσεί
ΑΑusgg. | 14 hinter έπρεπε eine 6 mm. grosse Rasur Α | 17 μωσέα ΑΑusgg. | 19
εξής aus εξής corr. Α Ι 22 αυτού) αυτού liest Βo. (Νotae p. 367) | αγένητον, doch
νor η ein Βuchst., wahrscheinlich ν, ausradiert, Α | 26 hinter αυτόν -- το Guiet
(bei Del. 1337 Αnm. e) | 27 λεγέτω bis S. 71 Ζ. 8 έχειν – Philokalia, Cap. ΧVΙΙΙ 4
(p.99, 25-100,8 ed.Rob.) δή) δ' ΡatΒ*CDΕΗ | 31 προβάλληται) προβάληται ΒCΕΗ.

ΙΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥΙ 18. 19. 20. 71

διαλόγους, φήσομεν αυτώ και ημίν εξείναι πιστεύειν εν καθαρά και Ρh. 99, 30
ευσεβεί ψυχή Μωυσέως, πάν γενητον υπεραναβάντος και του δημιουρ
γού των όλων εαυτόν εξαρτήσαντος, εμπεπολιτεύσθαι πνεύμα θείον,
πολλώ εναργέστερον Πλάτωνος και των παρ' Έλλησι και παρά βαρ
άροις | σοφών
Α
ν φ
-
τά (τού) θεού παραστήσαντος,
"
ρ
"
Ι ει δ' απαιτεί ημάς
" Α
7μ 338 w τ 2 , >

λόγους της τοιαύτης πίστεως, διδότω πρότερος περί ων αύτός άνα


ποδείκτως απεφήνατο, και εξής κατασκευάσομεν τά ημέτερα ταύθ'
ούτως έχειν.
ΧΧ. Πλήν και άκων ενέπεσεν ο Κέλσος εις το μαρτυρείν τώ
10 νεώτερον είναι τον κόσμον και ουδέπω μυρίων ετών είπών και Έλ

ληνας ταύτα νομίζειν αρχαία, ως πρεσβύτερα διά τους κατα


>

κλυσμούς και τάς εκπυρώσεις ου τεθεωρήκασιν ουδ' απο


μνημονεύουσιν έστωσαν δε τό Κέλσω του περί των εκπυροόσεων
« ν Α" " Α Σ ψι / "
Ρh. 100, 9
και εξυδατώσεων μύθου διδάσκαλοι οι κατ' αυτόν σοφώτατοι Αιγύπ
155 τιοι, ών της σοφίας ίχνη άλογα ζώα προσκυνούμενα και λόγοι παρισ
τάντες εύλογον είναι και ανακεχωρηκυίάντινα και μυστικήν την τοιαύ
την του θεού θεραπείαν, κάν μεν Αιγύπτιοι περί των ζώων σεμνύνοντες
20 r εαυτών τον λόγον θεολογίας φέρωσι, σοφοί εισιν εάν δε ο τό Ιου

δαίων συγκαταθέμενος νόμω και νομοθέτη πάντα αναφέρη επί τον


2( τών όλων δημιουργόν μόνον θεόν, ήττων είναι παρά Κέλσω και τοις

ομοίοις αυτό λογίζεται του μη εις λογικά μόνον και θνητά ζώα αλλά και
εις άλογα κατάγοντος την θεότητα υπέρ την μυθικήν μετενσωμάτω
σιν, την περί της πιπτoύσης από τών αψίδων του ουρανού ψυχής
και έως τών αλόγων ζώων, ου μόνον ημέρων αλλά και αγριωτάτων,
255
καταβαινούσης, και εάν μεν Αιγύπτιοι μυθολογώσι, πιστεύονται πε
φιλοσοφηκέναι δι' αινιγμών και απορρήτων, εάν δε Μωυσής όλω έθνει
συγγράφων ιστορίας και νόμους αυτούς καταλίπη, μύθοι κενοί νομί
23 Vgl. Ρlato, Ρhädr. Cap. ΧΧV p. 246 Β-D.

1 φήσωμεν Ρat | 2 μωύσέος ΑΗό.Sp. μωσέως PatΒRob. | 4 παρά < Pat


ΒDΕ Ι 5 τα τού ΦDel.Rob. τα Α* (doch in του corr. Α2"Ι) Ηό.Sp. | παραστήσαντος)
παραστήσαν vermutet Del. (Ι 338 Αnm. a) | 7 κατασκευάσομεν ΦDel. Rob. κατα
σκευάζομεν ΑΗό.Sp. | 8 mit έχειν endigt die Philokalia, Cap. ΧVΙΙΙ 4 (p. 100, 8 ed.
Rob.) | 11 ώς] ών verinuten Guiet (bei Del. I 338 Αnm. b) und Del, vielleicht richtig
12 ου τεθεωρήκασιν] ου τέθεωρήκασιν (so) d. h, ου als Variante zu oυ fiberge
schrieben, Α! | 13 έστωσαν bis S. 72, 2 δοκεί = Ρhilokalia, Cap. ΧVΙΙΙ 5 (p, 100,
9-28 ed. Rob.) | 14 Αιγύπτιοι] ί (hinter τ) übergeschr. Α! | 17 θεού) θείου Ρat
ΒCDRob. | μέν] γάρ Ρat | 18 δε ο τό ΡRob. δε o των ΑΗό.Sp, δέ τις των Ρat
ΕΗDel. δέ τις τώΙΙΙΙΙ Β (am Rand γρ εάν δε ο Β") δέ τις τώ τών CD | 19 αναφέρει
Pat | 20 δημιουργόν) δη u. die erste Ηalfte von μ auf Rasur Α' | hinter δημιουργόν
-- και Ρat[2]CDΕΗDel. | 22 υπέρ PatΒ*CDΕΗDel.Rob. επί ΑΒ"Ηό.Sp. | 23 αψί.
δων) αψίδων ΑCΕΗ | 24 μόνον) μόνων Α | 26 αινιγμών] αινιγμάτων Φ Ι μωσής
CRob. | 27 καταλίπη) καταλείπη ΡatΒD ΕΗ | κενοί] καινοί Pat.
72 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

ζονται μηδ' αλληγορίαν επιδεχόμενοι οι λόγοι αυτού ΧΧΙ. τούτο Ph. 100, 20
γάρ Κέλσω και τοίς Επικουρείοις δοκεί.
Τούτου ουν, φησί, του λόγου του παρά τους σοφοίς έθ
νεσι και ελλoγίμοις ανδράσιν επακηκοώς όνομα δαιμόνιον
5 έσχε Μωυσής, και προς τούτο δε λεκτέον, ίν' αυτό συγχωρηθή
Μωυσέα ακηκοέναι αρχαιοτέρου λόγου και τούτον Εβραίοις παρα
δεδωκέναι, ότι ει μεν ψευδούς λόγου ακούσας και μή σοφού μηδε
σεμνου παρεδέξατο αυτόν και παρέδωκε τοίς υπ' αυτόν, έγκλητός
εστιν ει δ', ως συ φής, συγκατέθετο δόγμασι σοφοίς και αληθέσι
10 και επαίδευσε τους οικείους δι' αυτών, τί κατηγορίας άξιον πεποίη
κεν, ως είθε και Επίκουρος και ο έλαττον | αυτού εις την πρόνοιαν 339
ασεβών Αριστοτέλης και οι σώμα ειπόντες τον θεόν Στωϊκοί του
λόγου τούτου ήκουσαν ίνα μη πληρωθή ο κόσμος λόγου αθετούντος
πρόνοιαν ή διακόπτοντος αυτήν ή αρχήν φθαρτην εισάγοντος την
15 σωματικήν, καθ' ήν και ο θεός τοις Στωϊκοίς εστι σώμα, ουκ αιδου
μένοις λέγειν αυτόν τρεπτόν και δι' όλων αλλοιωτόν και μεταβλητον
και απαξαπλώς δυνάμενον φθαρήναι, ει έχει τον φθείροντα, ευτυ
χούντα δε μη φθαρήναι παρά το μηδεν είναι το φθείρον αυτόν, αλλ'
ο Ιουδαίων και Χριστιανών λόγος, ο τό άτρεπτον και αναλλοίωτον του
20 θεού τηρών, ασεβής είναι νενόμισται, έπει μη συνασεβεί τοίς ασεβή
περί θεού φρονούσι λέγων εν ταις προς το θείον ευχαίς ,σύ δε ο αυτός
εί" πεπίστευται δε και ο θεός ειρηκέναι το πουκ ήλλοίωμαι."
ΧΧΙΙ. Μετά ταύτα το περιτέμνεσθαι τα αιδοία μη διαβαλών ο
Κέλσος υπό Ιουδαίων γινόμενον, φησίν από Αιγυπτίων αυτό έλη
25 λυθέναι, Αιγυπτίοις μάλλον ή Μωύσει πιστεύσας, λέγοντι πρώτον
εν ανθρώποις περιτετμησθαι τον Αβραάμ. του δ' Αβραάμ το όνομα
ου Μωυσής αναγράφει μόνος οικειών αυτόν θεώ, αλλά γάρ και πολλοί
τών επαδόντων δαίμονας χρώνται εν τοις λόγοις αυτών τώ ,ο θεός
Αβραάμ," ποιούντες μεν διά το όνομα και την προς τον δίκαιον του
30 θεού οικειότητα, διό παραλαμβάνουσι την »(ό) θεός Αβραάμ" λέξιν,
ουκ επιστάμενοι δε, τίς εστιν ο Αβραάμ, τά δ’ αυτά λεκτέον και
περί του Ισαάκ και περί του Ιακώβ και περί του Ισραήλ άτινα ομο- 310
λογουμένως Εβραία όντα ονόματα πολλαχού τοις Αιγυπτίοις επαγ
21 Psal. 101, 28. - 22 Μal. 3, 6. - 25 Vgl. Gen. 17, 26.

2 επικουρίοις ΡatΒ mit δοκεί endigt die Ρhilokalia, Cap. ΧVΙΙΙ 5 (p. 100, 28
ed. Rob.) | 10 hinter τί + ποτε ΜΑusgg. | 11 vor Επίκουρος -- ο Α! (doch von
Ι. oder ΙΙ. Η. expungiert) Αusgg. | 16 δι' όλων] δι' όλου vermutet Guiet (bei Del.
Ι 339 Αnm. c) ohne Grund | 21 σύ δε Α | 24 γιγνόμενoν Α Αusgg. | 24-27 am
Rand ση Α2 | 25 μωσεί ΑΑusgg. | 26 περιτετμήσθαι) zwischen μ u. ή ein Βuchst.
ausradiert Α | άβραάμ immer Α | 30 (ό) fige ich mit Del. ein | 31 δε) γε νermutet
Guiet (bei Del. 1339 Αnm. e) ohne Grund | ο übergeschr. Α Ι 32 ήσαάκ Α.
ΙΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥΙ 20, 21, 22, 23, 73

γελλομένοις ενέργειάν τινα ενέσπαρται μαθήμασι, τον δε λόγον της


περιτομής, αρξάμενον από του Αβραάμ και κωλυόμενον υπό του
20 Ιησού, μη βουλομένου τους εαυτού μαθητάς το αυτό ποιείν, | ου πρό
κειται νύν ερμηνεύειν, ου γαρ της περί τούτων διδασκαλίας ο παρών
5
καιρός αλλ' αγώνος καθαιρούντος τα φερόμενα υπό Κέλσου κατά του
Ιουδαίων λόγου εγκλήματα, οιoμένου τάχιον ψευδοποιήσειν τον χρισ
τιανισμόν, εάν της αρχής αυτού εν τοις Ιουδαϊκοίς ούσης λόγοις
κατηγορών παραστήση κακείνον ψευδή.
ΧΧΙΙΙ. Εξής τούτοις φησίν ο Κέλσος ότι τώ ήγησαμένω σφών
1(
επόμενοι Μωύσει αιπόλοι και ποιμένες, αγροίκοις απάταις
ψυχαγωγηθέντες ένα ενόμισαν είναι θεόν, δεικνύτω τοίνυν
πώς, αιπόλων και ποιμένων αλόγως, ως οίεται, αποστάντων του
σέβειν θεούς, αυτός δύναται παραστήσαι το πλήθος των καθ' "Ελλη
νας θεών ή τους λοιπούς βαρβάρους δεικνύτω τοίνυν υπόστασιν και
15 ουσίαν Μνημοσύνης γεννώσης από Διός τάς Μούσας, ή Θέμιδος τάς
Ώρας, ή τάς Χάριτας αει γυμνάς παραστησάτω δύνασθαι κατ' ουσίαν
ύφεστηκέναι, αλλ' ού δυνήσεται τα Ελλήνων αναπλάσματα σωματο
ποιείσθαι δοκούντα από των πραγμάτων δεικνύναι θεούς, τί γάρ
μάλλον οι Ελλήνων μύθοι περί θεών αληθείς ή, φέρ' ειπείν, οι Αιγυπ
20
τίων, ουκ ειδότων τη σφών διαλέκτω Μνημοσύνην μητέρα Μουσών
εννέα ουδε Θέμιν Ωρών ουδε Ευρυνόμην μίαν των Χαρίτων ουδε τα
λοιπα ονόματα αυτών, πόσω ουν ενεργέστερον και πάντων τούτων
των αναπλασμάτων βέλτιον το εκ των όρωμένων πειθόμενον τοίς
κατά την ευταξίαν του κόσμου σέβειν τον δημιουργόν αυτού ενός
25 όντος ένα και συμπνέοντος αυτού όλω εαυτό και διά τούτο μή δυνα
μένω υπό πολλών δημιουργών γεγονέναι, ως ουδ' υπό πολλών ψυχών
συνέχεσθαι όλον τον ουρανόν κινουσών αρκεί γάρ μία ή φέρουσα
όλην την απλανή από ανατολών επί δυσμάς και εμπεριλαβούσα ένδον
πάντα, ών χρείαν έχει ο κόσμος, τα μη αυτοτελή πάντα γάρ μέρη
30 κόσμου, ουδέν δε μέρος όλου θεός δεί γάρ είναι τον θεόν μή ατελή,
ώσπερ εστί το μέρος ατελές, τάχα δε βαθύτερος λόγος δείξει ότι κυρίως 341

1 ενέργειάν] ενάργειάν, doch ερ über άρ geschrieben u. am Rand ζτ' Α", da,


neben + Α"ί"! | ενέσπαρται] Rasur über αρ Α Ι 3 πρόκειται] hinter ό ein Βuchst.
ausradiert Α Ι 5 αλλά Αusgg. | 7 ιουδαϊκής, doch ής, wie es scheint, aus oίς corr.
Α' | 8 κακείνον] κακείνην vermuten Βo. (Νotae p. 367) u. Del. (I 340 Αnm. b) ohne
Grund | 10 μωύση ΑΑusgg. | 11 ψαχαγωγηθέντες Α | 14 τοίνυν) τοί (sol auf Rasur
Α! | 20 hinter τη kleine Rasur Α | 21 μίαν] dafür ist nicht mit den früheren Ηeraus
gebern (vgl. Βο. Νotae p. 367 u. Del. I 340 Αnm. d) μητέρα (nach Ηesiod, Τheogonie
V. 907) zu lesen, sondern eher Gundermann's Vermutung: μαίαν anzunehmen | 22
ενεργέστερον Α εναργέστερον Μ"τ Αusgg. | τούτων) τούτίllΙΙ (so) Α | 25 δυναμένω
Α δυναμένου Μ"Αusgg. | 26 ουδ' υπό] υ auf Rasur Α1 | 30-31 am Rand ση Α2.
74 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

θεός ώσπερ ουκ έστι μέρος ούτως ουδε όλον, έπει το όλον εκ μερών
εστι και ουχ αιρεί λόγος παραδέξασθαι τον επί πάσι θεόν είναι εκ
μερών, ών έκαστον ου δύναται όπερ τα άλλα μέρη.
ΧΧΙV. Μετά ταύτά φησιν ότι οι αιπόλοι και ποιμένες ένα Ph.89, 24
5 ενόμισαν θεόν, είτε ύψιστον είτ' Αδωναί είτ' ουράνιον είτε
Σαβαώθ, είτε και όπη και όπως χαίρουσιν ονομάζοντες τόνδε
τόν κόσμον και πλείον ουδέν έγνωσαν και εξής δέ φησι μηδεν
διαφέρειν τό παρ' Έλλησι φερομένω ονόματι τον επί πάσι
θεον καλείν Δία ή τώ δείνα, φέρ' ειπείν, παρ' Ινδοτς ή τώ
10 δείνα παρ' Αιγυπτίοις λεκτέον δε και προς τούτο ότι εμπίπτει
εις το προκείμενον λόγος βαθύς και απόρρητος, ο περί φύσεως ονο
μάτων πότερον, ως οίεται Αριστοτέλης, θέσει εισί τά ονόματα ή,
ως νομίζουσιν οι από της Στοάς, φύσει, μιμουμένων των πρώτων
φωνών τα πράγματα, καθ’ ών τα ονόματα, καθο και στοιχειά τινα
21" (της) ετυμολογίας εισάγουσιν, ή, ως διδάσκει Επίκουρος, ετέρως | ή
ως οίονται οι από της Στοάς, φύσει εστί τα ονόματα, απορρηξάντων
των πρώτων ανθρώπων τινάς φωνάς κατά των πραγμάτων, εάν 342
τοίνυν δυνηθώμεν εν προηγουμένω λόγω παραστήσαι φύσιν ονομάτων
ενεργών, ών τισι χρώνται Αιγυπτίων οι σοφοί ή τών παρά Πέρσαις
20 μάγων οι λόγιοι ή τών παρ' Ινδοίς φιλοσοφούντων Βραχμάνες ή
Σαμαναίοι, και ούτω καθ' έκαστον των εθνών, και κατασκευάσαι οιοί
τε γενώμεθα ότι και η καλουμένη μαγεία ουχ, ως οίονται οι από
Επικούρου και Αριστοτέλους, πράγμά έστιν ασύστατον πάντη αλλ',
ως οι περί ταύτα δεινοί αποδεικνύουσι, συνεστός μεν λόγους δ' έχον
15 Vgl. Η. Usener, Εpicurea p. 266, 6 Νr. 334.

2 ουχ αιρεί schreibe ich, ουκ ερεί ΑΑusgg. 4 Μετά bis 8. 77, 9 δημιουργώ
- Ρhilokalia, Cap. ΧVΙΙ 1. 2 (p, 89, 24-93, 4 ed. Rob. I hinter φησιν +- ο Κέλσος
Φ Rob. Ι am Rand ein Ζeichen, das ζήτει oder κέλσος bedeuten kann, Α Ι 5 είτ']
είτε Φ Αδωναί Αusgg. αδωναί, doch i auf Rasur, wo ίον gestanden haben kann,
Αι αδωναίον ΦRob. | είτ'είτε Φ | ουράνιον aus ουρανόν corr. Α" | 7 πλείον) πλέον
Φ vor εξής -- εν τοις Φ Rob., vgl. meine ,,Τextüberlieferung" 8. 139 Νr. 9
9 Δία Φ Rob. ή Δία Αusgg. ιδία, darüber von ΙΙ. Η. + δία geschrieben, am Rand ζτ'
νon Ι. Η. Α Ι τό δείνα] το δείνα PatΒCD | φέρ' φέρε CDΕΗ |τώ δείνα] το δείνα
ΡatΒCD | 12 θέσει übergeschr. Α! | εισί ΑΗό.Sp.Rob. εστί ΦDel. | 15 (της) ftige
ich mit Φ u. Rob. ein | ετυμολογίας] ετοιμολογίας PatΒ* ! hinter εισάγουσιν +- οι
από της στοάς φύσει μιμουμένων των φωνών τα πράγματα καθ' ων τα ονόματα,
doch getilgt Α | ετέρως] ετέρ, rechts neben ρ Rasur, Α Ι 19 των παρά Πέρσαις
aus παρά των πέρσαις corr. Α" | 20-22 am Rand ση Α" | 20 ή των παρ' Ινδοίς
φιλοσοφούντων 2weimal geschr. Pat | βραχμάνες Μ"ΕΗΑusgg. Βράχμαναι
Rob.βραχμάνα, (so), das übergeschriebene ες νοη Ι. (oder ΙΙ.) Η., am Rand ζτ' von
Ι. Η. Α βραχμάνες Ρ βραχμάναι PatB βραχμάνων CD | 21 και (hinter εθνων)
< Φ 24 συνεστός PatΒ συνεστώς CDΕΗ Αusgg.Rob. συνεστώς Α.
ΙΚΑΤΑ ΙΜΕΛΣΟΥ Ι 23, 24, 25. 75

σφόδρα ολίγοις γινωσκομένους τότ’ ερούμεν ότι το μεν Σαβαώθ Ρh. 90, 23
όνομα και το Αδωναι και (όσα) άλλα παρ' Εβραίοις μετά πολλής
σεμνολογίας παραδιδόμενα ουκ επί των τυχόντων και γενητών κεί
ται πραγμάτων αλλ' επί τινος θεολογίας απορρήτου, αναφερομένης
5 εις τον τών όλων δημιουργόν, διό και δύναται ταύτα τα ονόματα,
λεγόμενα μετά τινος του συνυφούς αυτοίς ειρμού, άλλα δε κατά
Αιγυπτίαν φερόμενα φωνήν επί τινων δαιμόνων, τών τάδε μόνα
δυναμένων, και άλλα κατά την Περσών διάλεκτον επί άλλων δυνά
μεων, και ούτω καθ' έκαστον των εθνών, εις χρείας τινάς παραλαμ
10 βάνεσθαι και ούτως ευρεθήσεται των επί γης δαιμόνων, λαχόντων
διαφόρους τόπους, φέρεσθαι τα ονόματα οικείως ταϊς κατά τόπον και
έθνος διαλέκτοις, ο τοίνυν μεγαλοφυέστερον καν ολίγην τούτων
περίνοιαν ειληφώς ευλαβηθήσεται άλλα άλλοις εφαρμόζειν ονόματα
πράγμασι, μή ποτε όμοιον πάθη τους το θεός όνομα εσφαλμένως φέ
15 ρουσιν επί ύλην άψυχον, ή την του αγαθού προσηγορίαν κατασπώσιν
από του πρώτου αιτίου ή από της αρετής και του καλού επί τον
τυφλόν πλούτον και επί την σαρκών και αιμάτων και οστέων συμ
μετρίαν εν υγεία και ευεξία ή την νομιζομένην ευγένειαν.
ΧΧV. Και τάχα ουκ ελάττων ο κίνδυνος τώ το όνομα του θεού
20 ή το όνομα του αγαθού εφ' ά μή χρή κατάγοντι, ήπερ τό τα κατά
τινα απόρρητον λόγον ονόματα εναλλάσσοντι και τα μεν κατά των
ελαττόνων | φέρoντι επί τά κρείττονα τα δε κατά των κρειττόνων 343
επί τά ήττονα και ου λέγω ότι τό Διί ευθέως συνεξακούεται ο
Κρόνου και Ρέας υιός και ΊΙρας ανήρ και Ποσειδώνος αδελφός και
25 Αθηνάς και Αρτέμιδος πατήρ και ο τη θυγατρί Περσεφόνη μιγείς,
ή τό Απόλλωνι συνεξακούεται ο Λητούς και Διός υιός και Αρτέμιδος
1 γιγνωσκομένους ΑRob. τότ'] τότε ΒCDΕΗ |ερούμεν (so] aus έρoυμεν
corr. Α Ι 2 (όσα) füge ich mit Φ u. Rob. ein | 3 παραδιδόμενα] παραδεδομένα
ΦRob. Ι και zweimal geschrieben, das zweite Μal getilgt, Α! | 6 συνυφούς Rob.
συνύφους ΑΗό. u. Sp. am Rand, συμφυούς Φ συνήθους Μοοτ". Η5. u. Sp. im Τext,
νgl. meine ,,Τextüberlieferung" 8. 149 Νr. 3 κατά) κατ' CDΕΗ και κατ' Β 7
φερόμενα ΑΑusgg. εκφερόμενα ΦRob. Ι τάδε μόνα] τα δαιμόνια Φ, ein iihnlicher
Fehler: Οrigenes, Εxhort. Cap. 21 a. Α. (oben 8. 19, 9), vgl. auch meine »Τext
ίiberlieferung" 8. 149 Νr. 3 | 9 τινάς übergeschr. Α Ι παραλαμβάνεσθαι] παραλαμ
βάνεται liest Βo. (Νotae p. 368) οhne Grund, da der Infinitiv παραλαμβάνεσθαι
mit δύναται (Ζ. 5) zu verbinden ist | 12 κάν) και PatCDΕΗ | τούτων περί
νοιαν περίνοιαν τούτων ΒDΕΗ | 13 ευλαβηθήσεται Α (doch aus ευλαβήσεται
corr.) Φ Ηό. am Rand, Sp.Del. im Τext, ευλαβήσεται Ηό.Rob. im Τext, Sp, am
Rand | 19 ελάττων) ελαττον (so) Pat | 20 ή το όνομα του αγαθού < Φ, vgl.
meine »Τextüberlieferung" 8.140 Νr. 1 | ήπερ τό) ήπερ"(so) Α' ή Φ Ι 22 ελατ
τόνων (so) Α | 23 τό Διί ευθέως ευθέως τώ διι Φ | ό) τό, doch darüber o von
Ι. (oder ΙΙ. 2) Η. geschrieben, Α | 24 ποσειδόνος Pat | 25 ο < Φ | Περσεφόνη μι
γείς] περσεφωνη μιγείς Β φερσεφονιμηγείς Ρat.
76 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

αδελφός και Ερμού ομοπάτριος αδελφός, και όσα άλλα φέρoυσιν οι Ph.91, 23
σοφοί Κέλσου των δογμάτων πατέρες και αρχαίοι θεολόγοι Ελλήνων,
τίς γάρ ή αποκλήρωσις, κυριολεκτείσθαι μεν τον Δία ουχί δε και τον
πατέρα μεν αυτού είναι Κρόνον μητέρα δε Ρέαν, το δ' όμοιον ποιη
5 τέον και επί των άλλων ονομαζομένων θεών, τούτο δε το έγκλημα
ουδαμώς άπτεται των κατά τινα απόρρητον λόγον το Σαβαώθ τασ
σόντων επί του θεού ή το Αδωναί ή τι των λοιπών ονομάτων,
όταν δε τα περί ονομάτων τις δύνηται τα εν απορρήτοις φιλο
21 σοφείν, πολλά αν εύροι και περί Ι της επικλήσεως των αγγέλων του
10 θεού ών ο μέντις Μιχαήλ έτερος δε Γαβριήλ και άλλος Ραφαήλ
καλείται, φερωνύμως τοις πράγμασιν, ά διακονούνται κατά βούλημα
του θεού τών όλων εντό παντί της δ' ομοίας έχεται περί ονο
μάτων φιλοσοφίας και ο ημέτερος Ιησούς, ου το όνομα μυρίους ήδη
εναργώς εώραται δαίμονας εξελάσαν ψυχών και σωμάτων, ενεργήσαν
15 εις εκείνους αφ’ ών απηλάθησαν,
έτι δ' εις τον περί ονομάτων τόπον λεκτέον ότι οι περί την
χρήσιν τών επωδών δεινοί ιστορούσιν, ότι την αυτήν επωδήν ειπόντα
μεν τη οικεία διαλέκτω έστιν ενεργήσαι όπερ επαγγέλλεται η επωδή,
μεταλαβόντα δε εις άλλην οιανδηποτούν φωνήν έστιν ιδείν άτονον και
20 ουδεν δυναμένην, ούτως ου τα σημαινόμενα κατά των πραγμάτων
αλλ' αι των φωνών ποιότητες και ιδιότητες έχουσι τι δυνατόν εν
αυταίς πρός τάδε τινά ή τάδε ούτω δ' απολογησόμεθα διά των τοι
ούτων και περί του μέχρι θανάτου αγωνίζεσθαι Χριστιανούς, να μη
τον Δία θεόν αναγορεύσωσι μηδ' άλλη διαλέκτω αυτόν ονομάσωσιν.
25 ή γάρ αορίστως ομολογούσι το κοινόν όνομα το θεός ή και μετά
προσθήκης της" ο δημιουργός τών όλων, ο ποιητής ουρανού και γης,
ο καταπέμψας τώ γένει των ανθρώπων τούσδε τινάς τους σοφούς",
1 και Ερμού ομοπάτριος αδελφός wohl wegen des Ηomoioteleuton <Φ, νgl.
meine »Τextüberlieferung" 8. 141 Νr. 2 | 3 ή übergeschr. Α Ι κυριολεκτείσθαι] κτ
auf Rasur, τηachgetragen Α' κυριολεκτήσθαι Pat | 4 δ' όμοιον) όμοιον δε Φ
8 τα (vor περί) < Del. | 9 εύροι PatΒDΕΗRob. ευρίσκοι C εύρη ΑΑusgg. | 12
του νon Ι. (oder Π. 2) Η. übergeschr. Α | 13 μυρίους) μυρίοις ΡatDΕ | 14 εναργώς
ενεργώς ΡatΒΕΗ | εώραται] εω auf Rasur Αί"! | 15 απηλάθησαν) απηλάσθησαν
ΡatRob. | 16-18 am Rand ση Α2 | 16 δ'] δε Φ | 17 ιστοριούσιν Ρat | επωδην) η
halb ausgebrochen Α | ειπόντα) ειπον, τα Pat | 18 επαγγέλλεται) ε/π scheint aus
απ corr. Α! | 19 μεταλαβόντα PatRob. μεταβαλόντα, doch β (vielleicht auf Rasur)
u.λ, w. e sch., corr., Α1 μεταβαλόντα ΒC DΕΗΑusgg. | οιανδηποτούν Αusgg. οιαν
δηποτ' ουν, Rasur über η, Α οποιανδηποτούν ΒCDRob, οποιανδήποτ' ούν Ρat
οποιανδήποτε ΕΗ | 22 δ'] δε Φ Ι διά των τοιούτων < Φ, vgl. meine ,Τeztüber
lieferung" 8. 141 Νr. 9 | 24 τον Δία θεόν] δία τον θεόν C2 τον θεόν Δία νεrmutet
Βo. (Νotae p. 368), dem Del. (Ι 343 Αnm. e), aber nicht Rob. (p. 92 Αpp. 19) bei
stimmt | αναγορεύσωσιν Pat | μηδ'] μήδε Φ | 25 vor θεός + ο ΦDel.Rob. | 27 τα
γένει των ανθρώπων ΑΗό.Sp, τώ των ανθρώπων γένει ΦDel.Rob.
ΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥ Ι 2ύ. 26. 77

ών τώ ονόματι εφαρμοζόμενον το θεός όνομα δύναμιν τινα παρά Ph, 92, 24


ανθρώποις επιτελεί. 1 χ Υw ν Χr ν κ. Χ. " " Α

πολλά δ' αν και άλλα λέγοιτο εις τον περί όνομάτων τόπον προς
τους οιoμένους δείν αδιαφορείν περί της χρήσεως αυτών, και είπερ
5 θαυμάζεται Πλάτων ειπών εν Φιλήβω ,το δ' εμόν δέος, ω Πρώταρχε,
1 Χ. " - - > Χ 44 Α w Α C

περί τα ονόματα των θεών ουκ ολίγον," έπει Φίληβος θεόν την ήδο
ν { " - " - Σ - -

νήν είπεν ο προσδιαλεγόμενος τώ Σωκράτει πώς ου μάλλον της 344


2. Σ " - W - -

ευλαβείας αποδεξόμεθα Χριστιανούς, μηδέν τών εν ταις μυθοποιίαις


παραλαμβανομένων ονομάτων προσάπτοντας τώ του παντός δημι
- Α - Ο

10 oυργό, αλλά γάρ τούτων επί του παρόντος άλις.


ΧΧVI. "Ιδωμεν δε τίνα τρόπον συκοφαντεί Ιουδαίους ο πάντ'
επαγγελλόμενος ειδέναι Κέλσος, λέγων αυτούς σέβειν αγγέλους
και γοητεία προσκείσθαι, ής ο Μωυσής αυτοίς γέγονεν εξη
γητής, που γάρ των γραμμάτων Μωυσέως ευρε τον νομοθέτην
15 παραδιδόντα σέβειν αγγέλους, λεγέτω ο επαγγελλόμενος ειδέναι
τα Χριστιανών και Ιουδαίων, πώς δε και γοητεία παρά τοις
παραδεξαμένοις τον Μωυσέως νόμον έστιν, ανεγνωκόσι και το ντοίς
επαοιδοίς ου προσκολληθήσεσθε εκμιανθήναι εν αυτοίς", επαγγέλλεται
δε διδάξειν εξής, πώς και Ιουδαίοι υπό αμαθίας εσφάλησαν
2. ) εξαπατώμενοι και ει μεν ηύρισκε την περί Ιησού του Χριστού

εν Ιουδαίοις αμαθίαν, μη κατακούσασιτών περί αυτού προφητειών,


- Μ. - - -

αληθώς αν εδίδαξε, πώς εσφάλησαν Ιουδαίοι νύν δε ταύτα


Χ 1 ν. - ν w. " Σ " "

ούδε βουληθείς φαντασθήναι τα μη σφάλματα Ιουδαίων σφάλματα


είναι υπολαμβάνει,
...) επαγγειλάμενος δ' ο Κέλσος ύστερον διδάξειν τα περί Ιου
δαίων, πρώτον ποιείται τον λόγον περί του σωτήρος ημών, ως
γενομένου ηγεμόνος τη καθο Χριστιανοί εσμεν γενέσει ημών,
και φησιν αυτόν προ πάνυ ολίγων ετών της διδασκαλίας
ταύτης καθηγήσασθαι, νομισθέντα υπό Χριστιανών υιόν
5 Vgl. Ρlato, Phileb, p. 12 ΒC. - 12 Vgl. Ρraedic. Ρetri (bei Ηilgenfeld,
Ν. Τ. extra can. rec. IV 58, 33). - 17 Lev. 19, 31.

1 hinter το +- ο PatΒCDRob | δύναμιν) ι ausgebrochen Α Ι 5 vor Πλάτων +- ο


V (doch expungiert) Αusgg. | φιλήβω auf Rasur Α1 | 6 έπει φίληβος VPatΒΕΗ, Ηό.
am Rand, Sp. Del.Rob. im Τext, επειδή φίληβος CD επί φιλήβου (sol, am Randζτ',
alles, w. e sch., von Ι. Η., vielleicht ist aber ει von ΙΙ. Η. (jedenfalls v or der Αb
schrift von Μ, wo ει επί φιλήβου steht) iibergeschrieben, von ΙΙΙ. Η. (nach der
Αbschrift von Μ u. v or der Αbschrift von V) scheint ει verwischt zu sein, u. ist
επί φιλήβου in έπει φίληβος corr. Α | 8 αποδεξόμεθα) αποδειξώμεθα Ρat | 9 προσ
άπτοντας Φ, Ηό. am Rand, Sp. Del. Rob. im Τext, προσαπτόντων nach der Αb
schrift von Μ u. v or der Αbschrift von V in προσάπτοντας corr. Α" | mit δημι
ουργώ endigt die Ρhilokalia, Cap. ΧVΙΙ 2 (p. 93, 4 ed. Rob.) | 17 μωύσέος Α.
78 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

είναι του θεού και περί αυτού δε του προ ολίγων ετών αυτόν
22" γεγονέναι τοιαύτα φήσομεν άρα Ι το εν τοσούτοις έτεσι βουληθέντα
σπείραι τον εαυτού λόγον και διδασκαλίαν τον Ιησούν τοσούτον δε
δυνήσθαι, ως πολλαχού της καθ' ημάς οικουμένης διατεθήναι προς
5 τον λόγον αυτού ουκ ολίγους Έλληνας και βαρβάρους, σοφούς και
ανοήτους, ώστε μέχρι θανάτου αγωνίζεσθαι υπέρ χριστιανισμού, ν'
αυτόν μή εξομόσωνται, όπερ ουδείς υπέρ άλλου δόγματος ιστόρηται
ποιείν, αθεει γεγένηται, εγώ μεν ουν ου κολακεύων τον λόγον αλλά 5

πειρώμενος τεθεωρημένως εξετάζειν τα πράγματα φήσαιμι άν ότι


10 ουδ' οι σώματα πολλά κάμνοντα θεραπεύοντες αθεει τυγχάνουσι του
κατά την υγίειαν των σωμάτων τέλους ει δε και ψυχάς τις δύναιτο
απαλλάττειν της κατά την κακίαν χύσεως και ακολαστημάτων και
αδικοπραγημάτων και της περί το θείον καταφρονήσεως, και δείξιν
διδοίητου τοιούτου έργου βελτιωθέντας τον αριθμόν εκατόν (έστω
15 γάρ επί τοσούτων ο λόγος), ουδε τούτον αν ευλόγως φήσαι τις ουκ
αθεει λόγον τοσούτων κακών απαλλακτικόν εμπεποιηκέναι τοις εκα
τόν, ει δ' ο ευγνωμόνως ταύτα κατανοών συγκαταθήσεται τώ μηδεν
κρείττον εν ανθρώποις γεγονέναι αθεει, πόσω πλέον το τοσούτον
περί του Ιησού θαρρών αποφανείται, συνεξετάζων πολλών προσερχο
20 μένων αυτού τό λόγω αρχαιοτέρους βίους μεταγενεστέροις και κατα
νοών, εν όσαις μεν ακολασίας όσαις δε αδικίας και πλεονεξίας έκασ
τος τώνδε ήν, πριν, ώς φησι Κέλσος και οι τά αυτά αυτό νομί
ζοντες, απατηθώσι και παραδέξωνται λόγον λυμαινόμενον,
ως εκείνοι λέγουσι, τον των ανθρώπων βίον, εξ ου δε παρειλή
25 φασι τον λόγον, τίνα τρόπον γεγόνασιν επιεικέστεροι και σεμνότεροι
και ευσταθέστεροι, ώς τινας αυτών δια τον έρωτα της υπερβαλλούσης
καθαρότητος και διά το καθαρώτερον θρησκεύειν το θείον μηδε των
συγκεχωρημένων υπό του νόμου άπτεσθαι αφροδισίων,
ΧΧVΙΙ. Εξετάζων δέ τις τά πράγματα όψεται ότι μείζω της αν
30 θρωπίνης φύσεως ετόλμησεν ο Ιησούς και τολμήσας ήνυσε πάντων
γάρ αρχήθεν αντιπραττόντων τό σπαρήναι τον λόγον αυτού επί την
όλην οικουμένην, τών τε κατά καιρούς βασιλέων και των υπ' αυτούς
αρχιστρατήγων και ηγεμόνων πάντων τε ως έπος ειπείν τών ήντι
νούν εξουσίαν εγκεχειρισμένων έτι δε και των κατά πόλεις αρχόντων
1 γεγονέναι αυτόν ΜΑusgg. | 2 τοσούτοις Α τούτοις τοίς Μ" (aus τούτοις
corr.) Αusgg. | 4 διατεθήναι ΜΑusgg. διατεθείναι Α Ι 7 εξομόσωνται aus εξομό
σονται corr. Α' εξομόσαιντο ΡDel. | 11 υγιείαν Α | 14 διδοίη νοη Ι. (oder II.) Η.
aus διδώη corr. Α | 15 ανευλόγως aus αν ευλόγως corr. Α2 | ούκ < Sp, Del. | 17
ο < Del. | 18 hinter το kleine Rasur Α | 22 και] Rasur über αι, οb και mus κάν
corr.? Α κάν ΡΜVΗό. im Τext, Sp, am Rand | 24 δε Α, Ηό. u. Sp, am Rand, δή
Sp. u. Del. im Τext | 26 ώς τινάς, über ώ ein Αcut ausradiert, Α | 29 μείζω aus
μείζον corr. Α Ι 32 αυτοίς Α αυτούς ΜΑusgg.
ΙΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥ Ι 20. 27. 28. 79

και στρατικών και δήμων, | ενίκησε μή πεφυκώς κωλύεσθαι ως λόγος 346


θεού, και γενόμενος τοσούτων ανταγωνιστών ισχυρότερος πάσης μεν
Ελλάδος επί πλείον δε της βαρβάρου εκράτησε και μετεποίησε μυρίας
όσας ψυχάς επί την κατ' αυτόν θεοσέβειαν, αναγκαίον δ' ήν εν
5 πλήθει κρατουμένων υπό του λόγου, ών πολλαπλασίους οι ιδιώται

και αγροικότεροι των εν λόγοις γεγυμνασμένων, πολλαπλασίους γε


νέσθαι τους ιδιώτας και αγροικοτέρους των συνετωτέρων, αλλά
μη βουληθεις ταύτα ο Κέλσος κατανοήσαι, την του λόγου φιλανθρω
πίαν και φθάνουσαν επί πάσαν ψυχήν (..από) ανατολής ηλίου" oίεται
1()
είναι ιδιωτικήν, διά το ιδιωτικόν και ουδαμώς εν λόγοις δυνατόν
ιδιωτών μόνων κρατήσασαν, καίτοι ουδ' αυτός ιδιώτας μόνους
22" φησίν υπό του λόγου προσήχθαι τη κατά Ιησούν θεοσεβεία | όμο
λογεί γάρ και μετρίους και επιεικείς και συνετούς τιναξ και
επ' αλληγορίαν ετοίμους είναι εν αυτοίς.
-15 ΧΧVΙΙΙ. Επει δε και προσωποποιεί, τρόπον τινά μιμησάμενος
εν ρήτορος εισαγόμενον παιδίον, και εισάγει Ιουδαίον προς τον Ιη
σούν λέγοντά τινα μειρακιωδώς και ουδέν φιλοσόφου πολιάς άξιον
φέρε κατά δύναμιν και ταύτα εξετάσαντες εξελέγξωμεν ότι ουδε το
αρμόζον πάντητώ Ιουδαίω πρόσωπον εν τοις λεγομένοις τετήρηκε.
20 μετά ταύτα προσωποποιεί Ιουδαίον αυτώ διαλεγόμενον τώ Ιησού και
ελέγχοντα αυτόν περί πολλών μεν, ως οίεται, πρώτον δε ως πλασα
μένου αυτού την εκ παρθένου γένεσιν ονειδίζει δ’ αυτό και
επί τό εκ κώμης αυτόν γεγονέναι Ιουδαϊκής και από γυναι
κός εγχωρίου και πενιχράς και χερνήτιδος, φησί δ’ αυτήν
25 και υπό του γήμαντος, τέκτονος την τέχνην όντος, εξεώσθαι
ελεγχθείσαν ως μεμοιχευμένην, είτα λέγει ως εκβληθείσα υπό
του ανδρός και πλανωμένη ατίμως σκότιον εγέννησε τον
Ιησούν και ότι ουτος διά πενίαν εις Αίγυπτον μισθαρνήσας
κακεί δυνάμεών τινων πειραθείς, εφ’ αίς Αιγύπτιοι σεμνύ
3()
νονται, επανήλθεν εν ταις δυνάμεσι μέγα φρονών, και δι'
αυτάς θεόν αυτόν ανηγόρευσε ταύτα δε πάντα τώ μηδεν δυνα
9 Vgl. Αpok, Joh. 7, 2. 16, 12.

1 στρατικών Αστρατιωτικών ΜΗύ.Sp, στρατιωτών PDel. ώς übergeschr.,


am Rand das Ζeichen + Α1 | 5 ών] ώς liest Βo. (Νotae p. 368) οhne Grund | 9
(από) fige ich ein | ανατολήν lesen Βo. (Νotae p. 368) u. Guiet (bei Del. I 346
Αnm. c) u. glauben hier eine Αnspielung auf Luk. 1, 78 zu finden | 10 hinter ιδιω
τικήν + και Sp, Del. | 16 εν εισαγόμενον οήτοβος παιδίον (so] Α εν ρήτορος παι
δίον εισαγόμενoν ΜΑussg. | 17 πολιάς) λί auf Rasur Α1 | 24 δ' Α δε Αusgg. | 26
ελεγχθείσαν) γ nachträglich eingeftigt Α Ι 28 μισθαρνήσας) vgl. unten S. 89, 30,
daher ist die Vermutung von Guiet (bei Del. I 346 Αnm. f): μισθαρνήσων ανεχώρησε
abηulehnen | 31 αυτόν aus αυτόν corr. Α Ι μηδέν αβασάνιστον δυνάμένω (εο] Α.
80 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

" Σ " - - " Ο Υ - Χ. " Σ -

μένω αβασάνιστον εάν τών λεγομένων υπό τών απιστούντων αλλά


την αρχήν των πραγμάτων εξετάζοντι δοκεί μοι συμπνείν τώ άξιον
γεγονέναι της προόρήσεως περί του θεού υιόν είναι τον Ιησούν.
- "

ΧΧΙΧ. | Ανθρώποις μεν γαρ συμβάλλεται προς το γενέσθαι τινά 347


Υ - " \ Χ - " Ο

5 αυτών διάσημον και ένδοξον και το όνομα αύτου διαβόητον γένος, όταν
οι γονείς εν υπεροχή και προαγωγή τυγχάνωσι, και πλούτος των ανα
θρεψαμένων και δυνηθέντων αναλώσαι εις παίδευσιν του υιού και
w ; Ο *

πατρίς μεγάλη τις ούσα και επίσημος όταν δε πάντα τα τούτοις - « -

εναντία έχων τις δυνηθή υπερκύψας τα εμποδίζοντα αυτόν γνωσθή


10 ναι και σείσαι τους περί αυτού ακούοντας και γενέσθαι εμφανής και
- Ο - -

δήλος οικουμένη όλη, τα ανόμοια λεγούση περί αυτού, πώς ου θαυ Λ. - τ -

μαστίον την τοιαύτην φύσιν αυτόθεν μεν ως μεγαλοφυή και μεγάλοις C /

επιβάλλουσαν πράγμασι και έχουσαν παρόησίαν ούκ ευκαταφρόνητον,


ει δε και επί πλείον εξετάζοι τις τά κατά τον τοιούτον, πώς
15 ουκ αν ζητήσαι, τίνα τρόπον εν ευτελεία και πενία ανατεθραμμένος
" Υ " Ω...Υ ν "

και μηδεμίαν εγκύκλιον παιδείαν παιδευθείς μηδε μαθων λόγους και


" Σ Χ ζ Υ\ ν ".- Ο ν C χr ν

δόγματα, αφ’ ών καν πιθανός γενέσθαι εδύνατο όμιλείν όχλοις και


δημαγωγείν και επάγεσθαι ακροατάς πλείονας, επιδίδωσιν εαυτόν
- ν - -

διδασκαλία καινών δογμάτων, επεισάγων τώ γένει των ανθρώπων


20 λόγον τά τε Ιουδαίων έθη καταλύοντα μετά του σεμνοποιείν αυτών
τους προφήτας και τους Ελλήνων νόμους μάλιστα περί του θείου
- - ΥΛ C - Ο " ν

καθαιρούντα; πώς δ' αν ο τοιούτος και ούτως ανατεθραμμένος και


μηδέν (ως και οι κακολογούντες αυτόν ομολογούσι) σεμνόν παρά
ανθρώπου μαθών τοιαύτα περί κρίσεως θεού και κολάσεων μεν τών
1 - - - < - -

23" κατά της κακίας τιμών δε τών υπέρ του καλού λέγειν έδύνατο ουκ Ο Σ Α

ευκαταφρονήτως, ώστ' ου μόνον αγροίκους και ιδιώτας άγεσθαι υπό


- w. Χ - ν

των λεγομένων αλλά και ουκ ολίγους των συνετωτέρων και δυνα
μένων ενοράν αποκρύψει τών ευτελεστέρων νομιζομένων απαγγέλ
λεσθαι, περιεχούση τι, ώς έστιν ειπείν, ένδον απορρητότερον,
2. - Χ -

30 ο μεν ουν παρά τω Πλάτωνι Σερίφιος ονειδίζωντώ Θεμιστο


κλεί, διαβοήτω γεγενημένω επί τη στρατηγία, ως ουκ εκ του ιδίου
χr ν Χ " Χ. Χ - Χ " -

ήθους το ένδοξον ανειληφότι άλλ' εκ του ευτυχηκέναι πατρίδος της


Ο C Α. " Χ. " Χ w Χ -

εν όλη Ελλάδι επισημοτάτης, άκήκοεν άπό εύγνωμονούντος Θεμιστο


3 Vgl. Μatth. 3, 17. 17, 5. Μark. 1, 11. Luk. 3, 22. ΙΙ Ρetr. 1, 17.

1 εάν τών scheint aus εαυτών corr. Α Ι 5 γένος] 2wischen έ u. ν eine 3 mm.
grosse Rasur, wo 1-2 Βuchst. gestanden haben konnen, Α | 6 ενυπεροχή Α Ι 7
ανwischen του u. υιού ein Βuchst. ausradiert Α! | 11 όλη von ΙΙ. (oder Ι.?) Η. über
geschr. Α | 15 ζητήσαι τίνα aus ζητήσαι τινα corr. Α! | 19-22 am Rand ση Α2
20 αυτών aus εαυτών corr. Α" | 23 ώς και Μ"Αusgg. και ώς Α Ι 24 τών κατά
zweimal geschrieben, das erste Μal getilgt Α | 25 ήδύνατο ΑΑusgg. | 28 ευτε
λεστέρων) iiber ων von IV. Η. ς geschrieben Α | 33 όλλη Α Ι θεμιστοκλέος Α.
ΙΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥΙ 28, 29, 30. 81

κλέους και ορώντος ότι συνεβάλετο αυτό προς το ένδοξον και η πα


τρίς, ότι ,ούτ’ αν εγώ Σερίφιος ών ούτως ένδοξος εγεγόνειν, ούτε
συ Αθηναίος ευτυχήσας γενέσθαι εγένου αν Θεμιστοκλής" ο δ' ημέ
τερος Ιησούς και ονειδιζόμενος ως εκ κωμης γεγονός και ταύτης ουχ
5 Ελλαδικής ουδέ τινος έθνους όντος παρά τοις πολλοίς εν προαγωγή,

δυσφημούμενος δε και επί τό πενιχράς και χερνήτιδος υιός είναι


και διά πενίαν καταλιπών την πατρίδα εν Αιγύπτω μισθαρνήσαι, | 348
και οιονεί προς το ληφθέν παράδειγμα ου μόνον Σερίφιος γεγονώς
και από ελαχίστης και ασημοτάτης νήσου αλλά και Σεριφίων, ως
10 έστιν ειπείν, ο αγεννέστατος, δεδύνηται σείσαι την πάσαν ανθρώπων
οικουμένην ου μόνον υπέρ Θεμιστοκλέα τον Αθηναίον άλλά και υπέρ
Πυθαγόραν και Πλάτωνα και τινας άλλους τών οποιποτούν της
οικουμένης σοφών ή βασιλέων ή στρατηγών,
ΧΧΧ. Τις ούν μή παρέργως ανερευνών την των πραγμάτων
15 φύσιν ουκ αν αυτόν καταπλαγείη νικήσαντα και υπεραναβηναι δυνη
θέντα τη δόξη τα ποιητικά αδοξίας πάντα (και) πάντας τους πώ
ποτ' ενδόξους, καίτοι γε οι εν ανθρώποις ένδοξοι σπάνιον ει επί
πλείονα άμα την δόξαν αναλαβείν δεδύνηνται, ο μεν γαρ επί σοφία
άλλος δ' επί στρατηγία βαρβάρων δέτινες επιταις παραδόξοις εξ
20 επωδών δυνάμεσι και άλλοι επ' άλλοις ου πολλοίς άμα έθαυμάσθησαν
και ένδοξοι γεγένηνται' ουτος δε προς τοις άλλοις θαυμάζεται και
επί σοφία και επί δυνάμεσι και επί τό αρχικώ, έπεισε γάρ ούθ' ως
τύραννος συναποστήναι αυτό τινας των νόμων ούθ' ως ληστής κατ'
ανθρώπων αλείφων τους επομένους ούθ' ως πλούσιος χορηγών τοις
25 προσιούσιν ούθ' ώς τις των ομολογουμένως ψεκτών, αλλ' ως διδά
σκαλος του περί του θεού τών όλων λόγου και της εις αυτόν θρη
σκείας και παντός ηθικού τρόπου, δυναμένου οικειώσαι τό επί πάσι
θεό τον κατ' αυτόν βιώσαντα και Θεμιστοκλεί μεν ή τινι των έν
δόξων ουδέν γέγονε το εναντιούμενον τη δόξη τούτω δε προς τους

2 Vgl. Ρlato, Res publ. I p. 329Ε-330Α. Ρlutarch, Τhemist. Cap, 18, 3.

2 ούτ' αν schreibe ich, ουκ άν ΜΑusgg., ουκ άν, darüber von IV. (Βessarions?)
Η. ούτ άν, Α Ι 4 ουά (εο] Α Ι 5 πολλοίς aus πολλής corr. Α Ι 6 χερνίτιδος Α !
10 αγεννέστατος] das zweite ν übergeschr. Α Ι 14 ανερευνών] ευρών, doch von
Π. Η. (v or der Αbschrift von ΡΜV) durchgestrichen u. darüber ανερευνών ge
schrieben, am Rand das Ζeichen + Α | 15 υπεραναβήναι) υπεράβήναι (εο] να von
ΙΙ. Η. (vor der Αbschrift von ΡΜV) übergeschr. Α | 16 (και) füge ich mit Μ" u. den
Αusgg, ein | 17 über σπάνιον u. am Rand das Ζeichen + Α" | 18 πλείονα άμα την
aus πλείον μάτην, w. e, sch., corr. Α" πλείον άμα την Ρ πλείονα άμα την ΜΗό.
Sp. im Τext πλειόνων άμα την V (πλειόνων Η5.Sp, am Rand) Del. | 19 εξ επωδών)
εξ επω auf Rasur Α' | 27 τρόπου) ρ ίibergeschr., am Rand das Ζeichen + Α".
Οrigene8. 6
82 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

ειρημένοις, ικανώς δυναμένοις εν αδοξία καλύψαι ανθρώπου ψυχήν


και πάνυ ευφυούς, και ο δοκών άτιμος είναι θάνατος σταυρωθέντι
ικανός ήν και την φθάσασαν δόξαν και προκαταλαβούσαν εξαφανίσαι
και τους, ως οίονται οι μη συγκατατιθέμενοι αυτού τη διδασκαλία,
5 προεξαπατηθέντας ποιήσαι της μεν απάτης αποστήναι καταγνώναι
δε του απατήσαντος,
ΧΧΧΙ. Προς τούτοις δε θαυμάσαι άν τις, πόθεν επήλθε τοις
μαθηταίς αυτού, ως λέγουσιν οι κακολογούντες τον Ιησούν, μή έωρα
κόσιν αυτόν αναστάντα από των νεκρών μηδε πεισθείσιν ότι θειότερόν
10 τι ήν εκείνος, πρός τό μη φοβηθήναι τα αυτά τό διδασκάλω παθεϊν
23ν και ομόσε χωρήσαι τώ κινδύνω | και καταλιπείν τάς πατρίδας υπέρ
του διδάξαι κατά το Ιησού βούλημα τον παραδοθέντα αυτοίς υπ'
αυτού λόγoν οίμαι γάρ ότι ο ευγνωμόνως εξετάζων πράγματα ουκ
αν λέγοι τούτους εαυτούς παραδεδωκέναι | περιστατικό βίω ένεκεν 349
15 της Ιησού διδασκαλίας χωρίς τινος μεγάλης πειθούς, ήν ενεποίησεν
αυτοίς διδάσκων ου μόνον διακείσθαι κατά τα μαθήματα αυτού αλλά
και άλλους διατιθέναι, και διατιθέναι προύπτου όντος ως προς τον
ανθρώπων βίον ολέθρου τώ τολμώντι πανταχού και προς πάντας
καινοτομείν και μηδένα ανθρώπων, εμμένοντα τοις προτέροις δόγμασι
20 και έθεσι, φίλον εαυτό τηρείν, άρα γαρ ουχ εώρων οι του Ιησού
μαθηταί, τολμώντες ου μόνον Ιουδαίοις εκ των προφητικών λόγων
παριστάνειν ότι ούτος είη ο προφητευθείς, αλλά και τους λοιπούς
έθνεσιν ότι ο χθες και πρώην σταυρωθείς εκών τούτον τον θάνατον
υπέρ του των ανθρώπων γένους ανεδέξατο, ανάλογον τοίς αποθα
25 νούσιν υπέρ πατρίδων επί τό σβέσαι λοιμικά κρατήσαντα καταστή
ματα ή αφορίας ή δυσπλοίας, εικός γάρ είναι εν τη φύσει των πραγ
μάτων κατά τινας απορρήτους και δυσλήπτους τους πολλούς λόγους
φύσιν τοιαύτην, ως ένα δίκαιον υπέρ του κοινού αποθανόντα εκουσίως
αποτροπιασμούς εμποιείν φαύλων δαιμονίων, ενεργούντων λοιμους ή
30 αφορίας ή δυσπλοίας ή τι των παραπλησίων,
λεγέτωσαν ούν οι βουλόμενοι απιστείν τώ Ιησούν υπέρ ανθρώ
πων αποτεθνηκέναι τρόπω σταυρού, πότερον ουδε τας Ελληνικάς
παραδέξονται και βαρβαρικάς πολλάς ιστορίας περί του τινας υπέρ
12 Vgl. Μatth. 28, 19, 20.
1 καλύψαι εν αδοξία ΜΑusgg. | 3 vor προκαταλαβούσαν + την ΜΑusgg.
8 έωρακόσιν) Rasur rechts neben u. über ό Α | 12 το nachtriiglich eingeftigt Α'
20 άρα, doch der Αccent jetzt ausgebrochen, Α | 24 αποθανούσιν] ο (hinter π) auf
Rasur Α | 25 vor επί + υπέρ, doch durchgestrichen, Α Ι λοιμικά) ι (hinter o)
nachtragl. eingefügt Α! | 25-27 am Rand ση Α" | 29 λοιμούς] so ist mit Μ" u.
den Αusgg. zu schreiben, vgl. oben Ζ. 25, λιμούς Α | 31-33 zu den Worten τώ
Ιησούν bis παραδέξονται am Rand das Ζeichen + Α2 | 33 παραδέξονται) ται jetzt
verklebt Α.
ΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥΙ 30, 31, 32. 83

του κοινού τεθνηκέναι καθαιρετικώς των προκαταλαβόντων τάς


πόλεις και τα έθνη κακών ή εκείνα μεν γεγένηται ουδέν δε πιθανόν
έχει ο νομιζόμενος άνθρωπος προς το αποθανείν επί καθαιρέσει με
γάλου δαίμονος και δαιμόνων άρχοντος, υποτάξαντος όλας τας επί
5 γήν εληλυθυίας ανθρώπων ψυχάς, ορώντες δε ταύτα οι του Ιησού

μαθηται και άλλα τούτων πλείονα, ά εικός αυτους εν απορρήτω από


του Ιησού μεμαθηκέναι, έτι δε και δυνάμεώς τινος πληρωθέντες, επει
έδωκεν αυτοίς
μένος και θάρσος
10 ου ποιητική τις παρθένος αλλ' ή αληθώς φρόνησις και σοφία του
θεού, (έσπευσαν)
ϊν' έκδηλοι μετά πάσιν
ου μόνοις Αργείοις γένoιντο αλλά και πάσιν Έλλησιν όμου και βαρ
βάροις, και
15 κλέος εσθλόν άροιντο. -

ΧΧΧΙΙ. Αλλά γάρ επανέλθωμεν εις την του Ιουδαίου προσω


ποποιίαν, εν ή αναγέγραπται ή του Ιησού μήτηρ ως εξωσθείσα
υπό τού μνηστευσαμένου αυτήν τέκτονος, ελεγχθείσα επί 350
μοιχεία και τίκτουσα από τινος στρατιώτου Πανθήρα τού
20 νομα και ίδωμεν ει μη τυφλώς οι μυθοποιήσαντες την μοιχείαν
τής παρθένου και του Πανθήρα και τον τέκτονα εξωσάμενον
αυτήν ταύτα πάντα ανέπλασαν επί καθαιρέσει της παραδόξου από
4 Vgl. Μatth. 9, 34. 12, 24. Μark. 3, 22. Luk. 11, 15. - 9 Ηomer, Il. V 2. -
12 Vgl. Ηomer, Il. V 2. - 15 Vgl. Ηomer, Il. V 3.
1 καθαιρετικώς) καθαιρετικούς Jol am Rand. ,,Quae correctio non spermenda"
Del. (Ι 349 Αnm. b) | προκαταλαβόντων) κατα übergeschr. Α' 5 εληλυθυίας] Αcut
aus Circumflex corr. Α Ι 8 έδωκεν aus έδoκεν corr. Α Ι 10 οϋποιητΐίσ[εο] Αι
11 (έσπευσαν) ftige ich mit Μ2 (am Rand) u. den Αusgg. als m όgliche Εrgânzung
ein, vielleicht ist aber erst hinter άροιντο (Ζ. 15) eine Lticke anzunehmen | 15
εσθλον) über θλ Rasur Α Ι 17 hinter μήτηρ +- κύουσα Αusgg. | 18 υπό Ρ, Ηό. u.
Sp. am Rand, Del. im Τext, από Α Ι 19 die Worte και τίκτουσα bis τoύνομα
in Α nach der Αbschrift νon Ρ u. Μ und v or der Αbschrift von V ausradiert, nur
von και ist κ zum Τeil und der Αccent deutlich zu sehn. Die ganze Rasurist
10 cm. gross u. kann 32-40 Βuchst. enthalten haben. Ρu. Μ bieten die in Αge
tilgten Worte, doch liest Ρ πάνθηρος u. < και τίκτουσα. Ζu der mit -στευσαμένου
(Ζ. 18) beginnenden u. mit μοιχεία (Ζ. 19) schliessenden Ζeile, d. h. wohl zu τί
κτουσα (Ζ. 19), hat Α' am Rand κύουσα (noch vorhanden) beigeschrieben, Ρ hat
wohl deshalb και τίκτουσα ausgelassen, aber vergessen κύουσα einzufügen, Μ! bietet
am Rand γρ(άφε)ται κύουσα, νgl. oben I 28 (S. 79, 24-28) u. meine ,,Τextüber
lieferung" 8. 31f. | 21 και του πανθήρα in Α nach der Αbschrift von Ρu. Μ und
v or der Αbschrift von V ausradiert, auf der 3 cm. grossen Rasur haben 12 Βuchst.
gestanden, in Pu. Μ sind die Worte erhalten, nur liest P, wie Ζ. 19, für πανθήρα:
πάνθηρος.
6*
84 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

αγίου πνεύματος συλλήψεως έδύναντο γάρ άλλως ψευδοποιήσαι διά


το σφόδρα παράδοξον την ιστορίαν και μή ώσπερει ακουσίως συγκατα
θέσθαι ότι ουκ από συνήθων ανθρώποις γάμων ο Ιησούς εγεννήθη.
και ακόλουθόν γε ήν τους μη συγκαταθεμένους τη παραδόξω γενέσει
5 του Ιησού πλάσαι τι ψεύδος, το δε μή πιθανώς αυτούς τούτο ποιήσαι
αλλά μετά του τηρήσαι ότι ουκ από του Ιωσήφ παρθένος συνέλαβε
τον Ιησούν, τους ακούειν και ελέγχειν αναπλάσματα δυναμένοις εναργές
ήν ψεύδος, άρα γάρ εύλογον τον τοσαύτα υπέρ του γένους των αν
θρώπων τολμήσαντα, να το όσον επ' αυτό πάντες Έλληνες και
10 βάρβαροι κρίσιν θείαν προσδοκήσαντες αποστώσι μεν της κακίας πάντα
δε πράττωσιν αρεσκόντως τώ τών όλων δημιουργό, παράδοξον μεν
μή εσχηκέναι γένεσιν πασών δε γενέσεων παρανομωτάτην και αισχίστην,
ερώ δε ως προς Έλληνας και μάλιστα Κέλσον, είτε φρονούντα είτε
24 μή, πλήν παρατιθέμενον τά Πλάτωνος, άρα ο καταπέμπων | ψυχάς
15 εις ανθρώπων σώματα τον τοσαύτα τολμήσοντα και τοσούτους διδά
ξοντα και από της χύσεως της κατά την κακίαν μεταστήσοντα πολ
λους ανθρώπων επί την πασών αισχροτέραν γένεσιν ώθει, μηδε διά
γάμων γνησίων αυτόν εισαγαγών εις τον των ανθρώπων βίον, ή
ευλογώτερον εκάστην ψυχήν κατά τινας απορρήτους λόγους (λέγω 351
20 δε ταύτα νύν κατά Πυθαγόραν και Πλάτωνα και Εμπεδοκλέα, ους
πολλάκις ωνόμασεν ο Κέλσος) εισκρινομένην σώματι κατ' αξίαν
εισκρίνεσθαι και κατά τα πρότερα ήθη, εικός ουν και ταύτην την
ψυχήν, πολλών (ίνα μή συναρπάζειν δοκώ, λέγων πάντων) ανθρώπων
ωφελιμωτέραν τώ βίω τών ανθρώπων επιδημούσαν, δεδεήσθαι σώ
25 ματος, ου μόνον ως εν ανθρωπίνοις σώμασι διαφέροντος αλλά και
του πάντων κρείττονος,
ΧΧΧΙΙΙ. Ει γάρ ήδε μεν ή ψυχή, κατά τινας απορρήτους λόγους
αξία γενομένη μήπάντη μεν εν αλόγου γενέσθαι σώματι ου μην και
καθαρώς εν λογικού, ενδύεται σώμα τερατώδες, ως μηδε τον λόγον
30 συμπληρωθήναι δύνασθαι τώ ούτωσι γεγενημένω και ασύμμετρον
έχοντι την κεφαλήν τώ λοιπώ σώματι και πάνυ βραχυτέραν, ετέρα
δε τoιόνδε σώμα αναλαμβάνει, ως ολίγω εκείνου γενέσθαι λογικωτέρα,
και άλλη έτι μάλλον, της φύσεως του σώματος επι πλείον ή επ'
έλαττον αντιπραττούσης τή του λόγου αντιλήψει διά τί ουχί και
35 ψυχή τις έσται πάντη παράδοξον αναλαμβάνουσα σώμα, έχον μέντι
14 ψυχάς ας verblasst, aber noch zu erkennen, Α Ι 17 ανθρώπων (εο] Α'
24 ωφελίμωτέραν aus ωφελίμοτέραν corr. Α" | hinter ωφελιμωτέραν ist vielleicht
των ψυχών ausgefallen | -τδεδεήσθαι σώματος am Rand nachgetragen, das
Ζeichen -τ, welches die Liicke im Τext andeutet, steht filschlich rechts statt links
von oύ Α1 | 25 διαφέροντος) δια aus δαι corr. Α" ! 34 και] αι auf Rasur Α!
35 am Rand ση Α".
ΙΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥΙ 32, 33, 34. 85

κοινόν προς τους ανθρώπους, να και συνδιατρίψαι αυτοίς δυνηθή,


έχον δέ τι και εξαίρετον, ίνα της κακίας άγευστος ή ψυχή διαμείναι
δυνηθή, εάν δε και τα τών φυσιογνωμονούντων κρατή, είτε Ζωπύ
ρου είτε Λόξου είτε Πολέμωνος είτε ούτινός ποτ' ουν τοιαύτα γρά
5
ψαντος και επαγγειλαμένου ειδέναι τι θαυμαστόν, οικεία τους ήθεσι
των ψυχών πάντ' είναι τα σώματα, τη ούν μελλούση παραδόξως
επιδημείν τώ βίω και μεγαλοποιείν έδει γενέσθαι σώμα (ουχ), ως
οίεται Κέλσος, από Πανθήρα μοιχεύσαντος και παρθένου μοι
χευ|θείσης (εκ γάρ τοιούτων ανάγνων μίξεων έδει μάλλον ανόητόν 352
10 τινα και επιβλαβή τους ανθρώποις διδάσκαλον ακολασίας και αδικίας
και των λοιπών κακών γενέσθαι ουχί δε σωφροσύνης και δικαιοσύνης
και των λοιπών αρετών), (ΧΧΧΙV.] αλλ' ως και προφήται προείπον,
από παρθένου, κατ' επαγγελίαν σημείου γεννώσης τον επώνυμον
πράγματος, δηλούντος ότι επί τη γενέσει αυτού μετ' ανθρώπων
15 έσται θεός. - -

Και οικείόν γε φαίνεται μοι προς την του Ιουδαίου προσωπο


ποιίαν παραθέσθαι την του ΙΙσαίου προφητείαν, λέγουσαν εκ παρ
θένου τεχθήσεσθαι τον Εμμανουήλ ήν ουκ εξέθετο, είτε μή επιστά
μενος ο πάντ’ επαγγελλόμενος ειδέναι Κέλσος είτ' αναγνούς μεν
20 εκών δε σιωπήσας, ίνα μη δοκoίη κατασκευάζειν άκων τον λόγον
εναντιούμενον αυτού τη προαιρέσει, έχει δ' ούτως ή λέξις ,και
προσέθετo κύριος τό Αχαζ λέγων αίτησαι σεαυτό σημείον παρά
κυρίου θεού σου εις βάθος ή εις ύψος και είπεν Αχαζ ου μη αι
τήσω ουδ' ου μή πειράσω τον κύριον (και είπεν) ακούσατε δή, οί
25 κος Δαυίδ, μή μικρόν υμίν αγώνα παρέχειν ανθρώποις, και πώς
κυρίω παρέχετε αγώνα, διά τούτο δώσει κύριος αυτός υμίν σημείον
ιδού ή παρθένος εν γαστρί λήψεται και τέξεται υιόν, και καλέσεις
το όνομα αυτού Εμμανουήλ", όπερ ερμηνεύεται, μεθ' ημών ο θεός".
ότι δε κακουργών ο Κέλσος ουκ εξέθετο την προφητείαν, δήλόν μοι
30 γίνεται εκ του παραθέμενον αυτόν πολλά από του κατά Ματθαίον
ευαγγελίου, ώσπερ τον ανατείλαντα αστέρα επί τη γενέσει του
Ιησού και άλλα των παραδόξων, μηδε την αρχήν τούτου εμνημο
νευκέναι, εάν δε Ιουδαίος ευρεσιλογών το ,,ιδού ή παρθένος" μή
14 Vgl. Μatth. 1, 23. - 17 Vgl. Jes. 7, 14. - 21 Jes. 7, 10-14. - 28 Vgl.
Μatth. 1, 23. - 31 Vgl. Μatth. 2, 2. 9. - 33 Jes. 7, 14, Μatth. 1, 23.

1 συνδιατρίψαι Α Ι 4 λοξού (so] u. ζτ' am Rand Α Ι ουτινoσπoτούν Α


7 (ουχ) ftige ich ein u. stelle den in den Αusgaben gestorten Ζusammenhang der
von Ζ.3-15 reichenden Periode wieder her | 13-15 am Rand ση Α2 | 14 vor πράγ
ματος + του Sp.Del. | 22 προσέθετο) σεθ auf Rasur Α! | hinter κύριος +- λαλήσαι
LΧΧ,Μ (am Rand) Αusgg. | 23 θεού] του θεού vermute ich, vgl. unten S. 86, 20. 28
24 (και είπεν.) fige ich mit d. Αusgg. nach d. LΧΧ ein, και είπεν ήσαίας Ρ.
86 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

γεγράφθαι λέγη αλλ' αντ' αυτού, ιδού ή νεάνις", φήσομεν προς αυ


τον ότι η μεν λέξις ή ααλμά, ήν οι μεν έβδομήκοντα μετειλήφασι
2" προς την παρθένον άλλοι δ' εις την νεάνιν, | κείται, ώς φασι, και
εν τά Δευτερονομίω επί παρθένου, ούτως έχουσα ,εάν δε γένηται
5 παις παρθένος μεμνηστευμένη ανδρι, και ευρών αυτήν άνθρωπος εν
πόλει κοιμηθή μετ' αυτής, και εξάξετε αμφοτέρους επί την πύλην
της πόλεως αυτών, και λιθοβοληθήσονται | λίθοις, και αποθανούν 353

ται την νεάνιν επιλόγου, διότι ουκ εβόησεν εν τη πόλει, και τον
άνθρωπον επί λόγου, διότι εταπείνωσε την γυναίκα του πλησίον αυ
10 τού" και εξής ,εάν δε εν πεδίω εύρη άνθρωπος την παιδα την
μεμνηστευμένην και βιασάμενος αυτήν ο άνθρωπος κοιμηθή μετ' αυ
της, αποκτενείτε τον άνθρωπον τον κοιμώμενον μετ' αυτής μόνον,
και τη νεάνιδι ου ποιήσετε ουδέν ουκ έστι τη νεάνιδι αμάρτημα
θανάτου."
15 ΧΧΧV. "Ινα δε μη δοκώμεν από λέξεως Εβραϊκής τοις μη κατα
λαμβάνουσι, πότερον συγκαταθετέον αυτή ή μή, φέρειν παραμυθίαν
περί του προφήτην ειρηκέναι εκ παρθένου τεχθήσεσθαι τούτον, εφ'
ου τη γενέσει λέλεκται το »μεθ' ημών ο θεός", φέρε επ' αυτής της
λέξεως παραμυθησώμεθα το λεγόμενον, ο μεν κύριος αναγέγραπται
20 ειρηκέναι τώ Αχαζ ,αίτησαι σεαυτό σημείον παρά κυρίου του θεού
σου εις βάθος ή εις ύψος," εξής δε το διδόμενον σημείον το νιδου
ή παρθένος εν γαστρί έξει και τέξεται υιόν." ποίον ούν σημείον το
νεάνιδα, μη παρθένον τεκείν, και τίνι μάλλον αρμόζει γεννήσαι, Εμ
μανουήλ," τουτέστι μεθ' ημών ο θεός," άρα γυναικι συνουσιασθείση
25 και διά πάθους γυναικείου συλλαβούση ή έτι καθαρά και αγνή και
παρθένω, ταύτη γάρ πρέπει γεννάν γέννημα, εφ' ώ τεχθέντι λέ
4 x C - α " w C/ C - Ρ

γεται το ,,μεθ' ημών ο θεός." εάν δε και ούτως ευρεσιλογή λέγων


ότι τώ Αχαζ είρηται »αίτησαι σεαυτώ σημείον παρά κυρίου του
θεού σου;" απαντήσομεν κατά τους χρόνους του Αχαζ τίς εγεννήθη,
30 εφ' οί τη γενέσει λέγεται το Εμμανουήλ, ό εστι μεθ' ημών ο θεός;"

4 Deut, 22, 23, 24. - 10 Deut. 22, 25, 26. - 18 Μatth. 1, 23. - 20 Jes. 7, 11.
- 21 Jes. 7, 14. - 23 Vgl. Jes. 7, 14. Μatth. 1, 23. - 27 Μatth. 1, 23. -
28 Jes. 7, 11. - 30 Μatth. 1, 23.

1 νεάνις aus νεάνις corr. Α Ι 3 δ'] δε Αusgg. | 4 "επί παρθένου übergeschr.


Α! | 8 νεάνιν Α | 10 παίδα] γυναίκα, darüber παίδα geschrieben, Α1 | 12 αποκτε
νείτε scheint aus αποκτενoίτε corr. Α Ι 18 επ'] Βo. (Νotae p. 368) u. Del. (Ι 353
Αnm. c) lesen απ', vielleicht richtig | 21-23 am Rand ση Α2 | 25 και (vor παρ.
θένω) < PDel. | 27 ευρεσιλογή aus ευρησιλογή corr. Α Ι 29 απαντήσομεν schreibe
ich, vgl. unten IΙΙ 17 a. Ε., απαιτήσομεν ΑΑusgg. | εγεννήθη schreibe ich nach der
Vermutung von Del. (Ι 353 Αnm. e), vgl. oben Ζ. 17, 18, έγέννησεν Α Αusgg.
ΚΑΤΑ ΙΜΕΛΣΟΥΙ 34, 35, 36. 87

ει γάρ ουδείς ευρεθήσεται, δηλονότι το τώ Αχαζ ειρημένον τώ οίκω


είρηται Δαυίδ διά τό ,εκ σπέρματος Δαυίδ" αναγεγράφθαι τον σω
τήρα γεγονέναι το κατά σάρκα" αλλά και το σημείον" τούτο εις
βάθος ή εις ύψος" λέγεται είναι, έπει ,ο καταβάς ουτός έστι και ο
5 αναβας υπεράνω πάντων των ουρανών, να πληρώση τα πάντα."
ταύτα δε λέγω ως προς τον Ιουδαίον συγκατατιθέμενον τη προφη
τεία, λεγέτω δε και Κέλσος ή τις των συν αυτώ, ποίω νώ ο προ
φήτης περί μελλόντων ή ταύτα ή έτερα λέγει, οπόσα αναγέγραπται
εν ταις προφητείαις άρα γάρ προγνωστικό μελλόντων ή ού, ει μεν
10 γάρ προγνωστικώ μελλόντων, θείον είχον πνεύμα οι προφήται ει
δ' ου προγνωστικό μελλόντων, παραστησάτω τον νούν του αποτολ
μώντος και λέγοντος περί μελλόντων και θαυμαζομένου παρά τοις
Ιουδαίοις επί προφητεία,
ΧΧΧVΙ. Επει δ' άπαξ εις τον περί των προφητών ήλθομεν λό
15 γον, Ιουδαίοις μεν, τοις πιστεύουσι θείω πνεύματι αυτούς λελαλη
κέναι, ου μόνον ουκ έσται αχρήσιμα τα εποιίσθησόμενα (αλλά) και 354
τοις ευγνωμονούσι δε τών Ελλήνων προς ους ερούμεν ότι αναγ
καίον παραδέξασθαι ότι και Ιουδαίοι προφήτας είχον, είπερ έμελλον
συνέχεσθαι εν τη δοθείση αυτοίς νομοθεσία και πιστεύειν τώ δη
20 μιoυργό, καθάπερ ειλήφεισαν, και όσον επι τω νόμω μή έχειν αφορ
μάς απoστήναι εις την τών εθνών πολυθεότητα, το δ' αναγκαίον
ούτω παραστήσομεν. »τά έθνη," ως γέγραπται και εν αυτώ τω των
Ιουδαίων νόμω, κληδόνων και μαντειών ακούσονται" τώ δε λαώ
εκείνω είρηται ισοί δε ουχ ούτως έδωκε κύριος ο θεός σου" και
25 επιφέρεται τούτω το προφήτην εκ των αδελφών σου αναστήσει
σοι κύριος ο θεός σου." είπερούν των εθνών χρωμένων μαντείαις
είτε διά κληδόνων" είτε δι' οιωνών είτε δι' ορνίθων είτε δι' εγγασ
τριμύθων είτε και διά τών την θυτικήν επαγγελλομένων είτε και
διά Χαλδαίων γενεθλιαλογούντων, άπερ πάντα Ιουδαίοις απείρητο,
30 Ιουδαίοι ει μηδεμίαν είχον παραμυθίαν γνώσεως των μελλόντων, υπ'
αυτής αν της ανθρωπίνης περί την γνώσιν λιχνείας των εσομένων
αγόμενοι κατεφρόνησαν μεν αν τών ιδίων ως ουδέν εχόντων θείον
εν εαυτοίς και ουκ αν μετά Μωυσέα προφήτην προσήκαντο ουδ'
ανέγραψαν αυτών τους λόγους, αυτόμολοι δε επί τά των εθνών
2 Rύm. 1, 3 (Joh. 7, 42. ΙΙ Τim. 2, 8). - 3 Vgl. Jes. 7, 11. - 4 Εphes. 4, 10. -
22 Deut. 18, 14. - 24 Deut. 18, 14. - 25 Deut. 18, 15. - 27 Vgl. Deut. 18, 14.
5 υπέρ άνω Α | 12 θαυμαζομένου] θαυμάζομεν %ί (so) Α | 14 δ'] δε Sp.Del.
16 ουκ <Sp, Del. | αχρήσιμα schreibe ich, χρήσιμα ΑΑusgg. | (αλλά) fige ich mit
Μ2 u. den Αusgg. ein | 17-21 am Rand ση Α2 | 26 σοι scheint aus σε corr. Α!
27 δι' εν γαστρί μύθων Α | 30 ει in Μ ausradiert, von Hό. u. Sp. eingeklammert,
νon Del. getilgt | 33 μωσέα Α Αusgg. | 34 ανέγραψαν Del. άν έγραψαν ΑΗό.8p.
88 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

μαντεία και χρηστήρια μετέστησαν ή επεχείρησαν αν ιδρύσαι τι τοι,


ούτον και παρ' εαυτοίς, ώστ' ουδέν άτοπόν εστι και περί των τυ
χόντων τους παρ' αυτοίς προφήτας εις παραμυθίαν τών τα τοιαύτα
ποθούντων προειρηκέναι, ώστε και υπερί όνων απολωλυιών" προ
5 φητεύειν τον Σαμουήλ και περί νόσου παιδος βασιλικού τον εν τη
τρίτη των Βασιλειών αναγεγραμμένον πώς δ' αν τώ βουλομένω
από των ειδώλων μαντείαν λαβείν επέπλησσον οι τά του νόμου Ιου
δαίων πρεσβεύοντες, ώσπερ ευρίσκεται ΙΙλίας τό Οχοξία επιπλήσσων
25 και λέγων ,,ει παρά το μή είναι θεόν εν Ισραήλ υμείς πορεύεσθε
10 εκζητήσαι εν τη Βαάλ μυϊαν θεόν Ακκαρών."
ΧΧΧVΙΙ. Δοκεί μοι ούν μετρίως κατεσκευάσθαι ου μόνον ότι
γεννηθήσεται εκ παρθένου ο σωτήρ ημών αλλ' ότι και προφήται
ήσαν εν Ιουδαίοις, προλέγοντες ου μόνον τα καθολικά περί μελλόν
των, ως τα περί Χριστού και τα περί βασιλειών κοσμικών και περί
15 τών συμβησομένων τώ Ισραήλ και περί των πιστευόντων τώ σω
τήρι εθνών και πολλών άλλων των περί αυτού λεχθέντων, αλλά
και τα καθ' ένα, ως περί των όνων Κις απολομένων, πώς ευρεθή
σονται, και περί της νόσου, ής ενόσησεν ο του βασιλέως Ισραήλ υιός,
ή ει τι άλλο αναγέγραπται τοιούτον,
20 έτι δε προς Έλληνας λεκτέον, απειθούντας τη εκ παρθένου | γενέ- 355
σει του Ιησού, ότι ο δημιουργός εν τη των ποικίλων ζώων γενέσει
έδειξεν ότι ήν αυτό βουληθέντι δυνατόν ποιήσαι όπερ εφ' ενός ζώου
και επ' άλλων και επ' αυτών των ανθρώπων, ευρίσκεται δέ τινα
των ζώων θήλεα, μη έχοντα άρρενος κοινωνίαν, ως οι περί ζώων
25 αναγράψαντες λέγουσι περί γυπών και τούτο το ζώον χωρίς μίξεως
σώζει την διαδοχήν των γενών, τί ούν παράδοξον, ει βουληθείς ο
θεός θείόν τινα διδάσκαλον πέμψαι τώ γένει των ανθρώπων πεποί
ηκεν αντί σπερματικού λόγου, του εκ μίξεως των αρρένων ταις γυ
ναιξί, (ποιήσαι) άλλω τρόπω γενέσθαι τον λόγον του τεχθησομένου,
4 Vgl. I Sam. 9, 20. - 5 Vgl. Ι Κόn. 14, 1-18. - 9 ΙΙ Κόn. 1, 3. - 17 Vgl.
Ι Sam. 9, 1-20. - 18 Vgl. Ι Κόn. 14, 1-18. -

2 εαυτοίς aus αυτοίς corr. Α! | 6 δ'] δε Sp. Del. | 8 ηλίας Α | 9-10 am Rand
das Ζeichen + Α" | 10 βααλ Αβάαλ Μ Αusgg. | ακαρών Α | 11 κατεσκευάσθαι
aus κατασκευάσθαι corr. Α" | 12 προφήται aus προφήται corr. Α" | 14 τά (hinter
ώς) übergeschr. Α! | 15 πιστευόντων) πιστευσόντων vermuten Ηό. u. Sp, am Rand,
Βo. (Νotae p. 368) u. Del. (Ι 354 Αnm. e) | σωτήρι) ίin Correctur Α | 17 καθένα Α
ευρεθήσονται aus ευρεθήσεται corr. Α Ι 23-24 am Rand ση Α" | 24 των ζώων
übergeschr. Α! | 25 γυπών, doch oς über ων geschrieben, Α' | 29 (ποιήσαι) tilge
ich mit Μu. den Αusgg., vielleicht hat εποίησε als Variante zu πεποίηκεν (Ζ. 27)
am Rand gestanden u. ist, in ποιήσαι veriindert, an falscher Stelle in den Τext
gesetzt worden.
ΚΑΤΑ ΙΜΕΛΣΟΥΙ 36, 37, 38. 89

και κατ' αυτούς δε τους Έλληνας ου πάντες άνθρωποι εξ ανδρός


και γυναικός εγένοντο ει γάρ γενητός εστιν ο κόσμος, ως και πολ
λοίς Ελλήνων ήρεσεν, ανάγκη τους πρώτους μή εκ συνουσίας γεγο
νέναι αλλ' από γής, σπερματικών λόγων συστάντων εν τη γή, όπερ
5 oίμαι παραδοξότερον είναι του εξ ημίσους ομοίως τους λοιποίς αν
θρώποις γενέσθαι τον Ιησούν, ουδέν δ' άτοπον προς Έλληνας και
Ελληνικαίς ιστορίαις χρήσασθαι, ίνα μη δοκώμεν μόνοι τή παραδόξω
ιστορία ταύτη κεχρήσθαι. Έδοξε γάρ τισιν ου περί αρχαίων τινών
ιστοριών και ηρωϊκών αλλά και περί τινων χθες και πρώην γενο
10 μένων αναγράψαι ως δυνατόν ότι και Πλάτων από της Αμφικτιόνης
γέγονε, κωλυθέντος του Αρίστωνος αυτή συνελθείν, έως αποκυήσει
τον εξ Απόλλωνος σπαρέντα, αλλά ταύτα μεν αληθώς μύθοι, κινή
σαντες εις το αναπλάσαι τοιούτό τι περί ανδρός, όν ενόμιζον μεί
ζονα των πολλών έχοντα σοφίαν και δύναμιν και από κρειττόνων
15 και θειοτέρων σπερμάτων την αρχήν της συστάσεως του σώματος
ειληφέναι, ως τούθ' αρμόζον τοίς μείζοσιν ή κατά άνθρωπον, επει
δε τον Ιουδαίον ο Κέλσος εισήγαγε διαλεγόμενον τώ Ιησού και δια
σύροντα την, ως οίεται, προσποίησιν της εκ παρθένου γενέσεως αυ
του, φέροντα τους Ελληνικούς μύθους περί Δανάης και Μελα
20 νίππης και Αύγης και Αντιόπης, | λεκτέον ότι ταύτα βωμολόχω 356
έπρεπε τα βήματα και ου σπουδάζοντι εν τη απαγγελία,
ΧΧΧVΙΙΙ. Έτι δε λαβων από της γεγραμμένης εν τώ κατά Ματ
θαίον ευαγγελίο ιστορίας περί του εις Αίγυπτον αποδεδημηκέναι
τον Ιησούν τοις μεν παραδόξοις εις τούτο ουκ επίστευσεν, ούθ' ότι
25 άγγελος τούτο έχρησεν, ούτε εί τι ηνίσσετο ο καταλιπών την Ιου
δαίαν Ιησούς και Αιγύπτω επιδημών ανέπλασε δέ τι έτερον, συγ
κατατιθέμενος μέν πως ταις παραδόξοις δυνάμεσιν, ας Ιησούς εποί
ησεν, εν αις τους πολλούς έπεισεν ακολουθείν αυτώ ως Χριστώ,
διαβάλλειν δ' αυτάς βουλόμενος ως από μαγείας και ου θεία δυνάμει
25ν γεγενημένας | φησί γάρ αυτόν σκότιον τραφέντα, μισθαρνή
σαν τα εις Αίγυπτον, δυνάμεών τινων πειραθέντα εκείθεν
επανελθείν, θεόν δι' εκείνας τας δυνάμεις εαυτόν αναγο
ρεύοντα, εγώ δ' ουκ οίδ' όπως αν μάγος ήγωνίσατο διδάξαι λόγον,
πείθοντα πάντα πράττειν, ως θεού κρίνοντος έκαστον επί πάσι τοις
22 Vgl. Μatth. 2, 13-15. - 34 Vgl. Ι Ρetr. 1, 17.

6 δ' auf Rasur Α! | 7 ελληνικαίς aus ελληνικάς corr. Α' 9-10 am Rand σή
Α" | 12 κινήσαντες εις τό) εκινήθησαν γάρ νermutet Guiet (bei Del. I 355 Αnm. d),
κινηθέντων εις το Βo. (Νotae p. 368) | 17 εισήγαγε) εις nachgetragen Α | 19 με
λανίπης Α Ι 20 και αυγής και αντιόπης übergeschr. Α! | 26 vor Αιγύπτω -Η εν
ΜΑusgg. | 27 μέν πως aus μεν πώς corr. ΑΨ! | 34 κρίνοντος] κρινούντος liest
Βo. (Νotae p. 368) u. hat Del. im Τext.
90 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

πεπραγμένοις, και ουτω διατιθέντα τους εαυτού μαθητάς, οις έμελλε


χρήσασθαι διακόνοις της εαυτού διδασκαλίας, άρα γάρ κακείνοι ούτω
διδαχθέντες ποιείν δυνάμεις ήρουν τους ακούοντας ή ουδε δυνάμεις
εποίουν, το μεν ουν λέγειν ότι ουδαμώς δυνάμεις επoίoυν αλλά πισ
5 τεύσαντες ουδεμιά λόγων ικανότητι παραπλησίως τη εν διαλεκτική
Ελλήνων σοφία επέδωκαν εαυτούς τώ καινόν διδάσκειν λόγον οίς αν
επιδημήσωσι πάνυ εστιν άλογον τίνι γάρ θαρρούντες εδίδασκoν τον
λόγον και εκαινοτόμουν, ει δε δυνάμεις ετέλουν κακείνοι, τίνα έχει
πιθανότητα το μάγους τοσούτοις κινδύνοις εαυτούς παραβεβληκέναι
10 (διά) διδασκαλίαν μαγείας απαγορεύουσαν,
ΧΧΧΙΧ. Ου δοκεί μοι αγωνίσασθαι πρός λόγον, μή μετά σπουδής
αλλά μετά χλεύης ειρημένον ει άρα καλή ήν η μήτηρ του Ιη
σού, και ως καλή αυτή εμίγνυτο ο θεός, ου πεφυκως εράν
φθαρτου σώματος, ή ότι ουδ' εικός ήν ερασθήσεσθαι αυ
15 της τον θεόν, ούσης ούτ' ευδαίμονος ούτε βασιλικής, επει
μηδείς αυτήν ή δει μηδε των γειτόνων παίζει δε λέγων και
ότι μισουμένην αυτήν υπό του τέκτονος και εκβαλλομένην
ουκ έσωσε θεία δύναμις ουδε λόγος πιστικός, ουδένουν,
φησί, ταύτα προς την του θεού βασιλείαν. τί ουν ταύτα δια
20 φέροι αν τών εν ταις τριόδοις λοιδορουμένων τισί και ουδέν σπου
δής άξιον λεγόντων,
ΧL. Εξής δε τούτοις από του κατά Ματθαίον τάχα | δε και 357
των λοιπών ευαγγελίων λαβων τα περί της επιπτάσης τώ σωτήρι
βαπτιζομένω παρά τώ Ιωάννη περιστεράς διαβάλλειν βούλεται ως
25 πλάσμα το ειρημένον διασύρας δε, ως ώετο, την περί του εκ παρ
22 Vgl. Μatth. 3, 16 (Μark. 1, 10. Luk, 3, 21. 22). - 25 Vgl. Μatth. 1, 18-25
(Luk. 1, 26-38).
1 έμελλε Ρήμελλε ΑΑusgg. Ι 2 χρήσασθαι (so) ε von IV. (Βessarions") Η.
übergeschr. Α Ι 10 (διά) füge ich vor διδασκαλίαν mit Μ" ein, dafür (εισάγοντας)
Sp. (durch Conjectur) Del, im Τext | 12 ει άρα] ει άρα Del. im Τext ή άρα als
Vermutung (Ι 356 Αnm. c) | 13 εμίγνυτο aus εμίκνούτο corr, am Rand ζτ' Α'
14 ή ότι) ή ότι Lomm. ήτοι oder noch besser καίτοι (die Αbkürzung von και ist
όfters mit ή verwechselt worden) könnte man vermuten, wenn die folgenden Worte
als Εinwand des Celsus aufzufassen wären | hinter ερασθήσεσθαι +- σώματος, doch
expungiert, Α' | 15 ευδαίμονος) αι auf Rasur Α | 16 μηδείς] Rasur über ει Α Ι γει
τόνων) vor τ ein Βuchst. getilgt Α | 18 πΐστίκοσ, darüber das Ζeichen * ll, 4llΙΩ
Rand ζτ' Α", ob πειστικός zu schreiben ist" | 24 παρά τω Ιωάννη) π τ ιώ (sol,
τώ scheint machtraglich eingeftigt, Α' παρά του Ιωάννου Αusgg. παρά τω Ιορ
δάνη vermutet Del. (Ι 357 Αnm. a) ohne Grund, νgl. unten Ι 41 (S. 92 Ζ. 1) u.
Οrigenes, Comm. in Εvang. Joh. tom. VI 14 a. Ε. (tom. I p. 222 ed. Lomm.) | 25 δε)
"δή (so), ε u. " (dazu am Rand dasselbe Ζeichen) νon ΙΙ. Η., Α | ώς ώετο im
Τext, am Rand γρ’ και ώς έδόκει, doch durchgestrichen, Α.
ΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥΙ 38, 39, 40, 41. 91

θένου γεγεννήσθαι τον σωτήρα ημών ιστορίαν ου τα εξής τη τάξει


εκτίθεται, έπει μηδεν έχει τεταγμένον θυμός και έχθρα, αλλά κατά
το επελθόν οι οργιζόμενοι και οι εχθραίζοντες κακηγoρoύσιν ούς
μισούσι, μη επιτρεπόμενοι από του πάθους τεθεωρημένως και κατά
5 τάξιν λέγειν τάς κατηγορίας, ει μεν γαρ τήν τάξιν ετήρει, λαβών
αν το ευαγγέλιον και κατηγορείν αυτού προθέμενος της πρώτης αν
ιστορίας κατειπών εξής επί την δευτέραν παρεγίνετο, και ούτως επί
τάς λοιπάς νυνί δε μετά την εκ παρθένου γένεσιν ο πάντ' ειδέναι
επαγγειλάμενος Κέλσος τα ημέτερα κατηγορεί του παρά τώ βαπ
10
τίσματι φανέντος αγίου πνεύματος εν είδει περιστεράς, είτα μετά
τούτο διαβάλλει το προφητεύεσθαι την του σωτήρος ημών επιδη
μίαν, και μετά ταύτα ανατρέχει επί το εξής τη γενέσει του Ιησού
αναγεγραμμένον, το περί του αστέρος διήγημα και των εληλυθότων
από ανατολής μάγων ,προσκυνήσαι" τό παιδίω, πολλά δ' αν και
15 αυτός επιτηρών εύροις συγκεχυμένως τό Κέλσω ειρημένα δι' όλης

της βίβλου ίνα και διά τούτου υπό τών τάξιν επισταμένων τηρείν
και ζητείν ελεγχθή μετά πολλής θρασύτητος και αλαζονείας επι
γράψας αληθή λόγον την βίβλον αυτού, όπερ τών ελλογιμων φιλο
σόφων ουδείς εποίησεν, ο μεν γαρ Πλάτων φησίνου κατά τον νούν
20 έχοντα είναι το διϊσχυρίζεσθαι περί των τοιώνδε και άδηλοτέρων ο

δε Χρύσιππος πολλαχού εκθέμενος τα κινήσαντα αυτόν αναπέμπει


26 r ημάς εφ' ους άνεύροιμεν κρείττον αυτού ερούντας. | ουτος ούν ο

και τούτων και των λοιπών Ελλήνων σοφώτερος ακολούθως τώ


φάσκειν πάντ' ειδέναι αληθή λόγον επέγραψεν αυτού το βιβλίον.
25 ΧLl. Ίνα δε μή δοκώμεν εκόντες διά το απορείν απαντήσεως
υπερβαίνειν αυτού τα κεφάλαια, εκρίναμεν έκαστον κατά δύναμιν
λύσαι των υπ' αυτού προτιθεμένων, φροντίσαντες ου του εν τη φύ
σει των πραγμάτων ειρμού και ακολουθίας αλλά της τάξεως τών
εν τη βίβλω αυτού αναγεγραμμένων, φέρ' ουν ίδωμεν, τίποτε και
30 λέγει διαβάλλων το οίον σωματικώς έωραμένον υπό του σωτήρος

πνεύμα άγιον είδει περιστεράς έστι δ' ο Ιουδαίος αυτό έτι ταύτα
λέγων, προς ον ομολογούμεν είναι κύριον ημών τον Ιησούν λουο
9 Vgl. Μatth. 3, 16 (Μark. 1, 10. Luk. 3, 21. 22). - 11 Vgl. Jes. 7, 14.
11, 1. 2. Μich. 5, 2. - 13 Vgl. Μatth. 2, 1-12. - 19 Vgl. Plato, Phädon Cap. 63
p. 114 C-D.

1 γεγενησθαι Del. | 2 μηδεν immer Α | 4 από] υπό Μ""" Ηό. u. Sp. am


Rand | 8 γένεσιν in γέννησιν corr, darüber u. am Rand das Ζeichen + Α" | 15 εύ
ροις Μ1 (als Variante) Sp., εύρης ΑΗό.Del. | 16 διατoύτoυ immer Α | 18 αυτού)
αυτού Sp.Del. | 18-21 am Rand ση Α2 | 24 αυτού] αυτού Αusgg. | 31 hinter ά
γιον -+ εν Del.
92 . ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

μένω, φησί, σοί παρά τώ Ιωάννη φάσμα | όρνιθος εξ αέρος 358


λέγεις επιπτή ναι, είτα πυνθανόμενος ο παρ' αυτώ Ιουδαιός φησι,
τίς τούτο είδεν αξιόχρεως μάρτυς το φάσμα, ή τίς ήκουσεν
εξ ουρανού φωνής εισποιούσης σε υιόν τώ θεώ, πλήν ότι
5 συ φής και τινα ένα επάγη τών μετά σου κεκολασμένων,
ΧΙΙΙ. Πριν αρξώμεθα της απολογίας, λεκτέον ότι σχεδόν πάσαν Ph.82, 6
ιστορίαν, κάν αληθής ή, βούλεσθαι κατασκευάζειν ως γεγενημένην
και καταληπτικήν εμποιήσαι περί αυτής φαντασίαν τών σφόδρα εστί
χαλεπωτάτων και Κεν) ενίοις αδύνατον, φέρε γάρ τινα λέγειν μή
10 γεγονέναι τον Ιλιακόν πόλεμον μάλιστα διά το αδύνατον προσπε
πλέχθαι λόγον περί του γεγενήσθαι τινα Αχιλλέα θαλασσίας θεάς
(Θέτιδος) υιόν και ανθρώπου Πηλέως, ή Σαρπηδόνα Διός, ή Ασκά
λαφον και Ιάλμενoν Αρεος, η Αινείαν Αφροδίτης πως αν κατα
σκευάσαμεν το τοιούτον, μάλιστα θλιβόμενοι υπό του ουκ οίδ' όπως
15 παρυφανθέντος πλάσματος τη κεκρατηκυία παρά πάσι δόξη περί του
αληθώς γεγονέναι τον εν Ιλίω πόλεμον Ελλήνων και Τρώων, φέρε
δε (και) τινα απιστείν περί Οιδίποδος και Ιοκάστης και των γεννη
θέντων από αμφοτέρων Ετεοκλέους και Πολυνείκους διά το προσ
πεπλέχθαι τώ λόγω την Σφίγγα μιξοπάρθενόν τινα πως αν το
20 τοιούτον αποδείξαμεν, ούτω δε και τα περί των Επιγόνων, κάν
μηδέν τοιούτον επιπεπλεγμένον ή τώ λόγω, ή περί της Πρακλειδών
καθόδου ή περί άλλων μυρίων, αλλ' ο ευγνωμόνως εντυγχάνων ταις
ιστορίαις και βουλόμενος εαυτόν τηρείν και εν εκείναις ανεξαπάτητον
κρινεί, τίσι μεν συγκαταθήσεται τίνα δε τροπολογήσει, το βούλημα

1 Vgl. Μatth. 3, 16 (Μark. 1, 10. Luk. 3, 21. 22), - 3 Vgl. Μatth. 3, 17


(Μark. 1, 11. Luk. 3, 22). - 5 Vgl. Joh. 1, 32. - 19 Vgl. Εuripid. Phόmiss. V. 1023.

1 παρά τώ Ιωάννη] παρά τω Ιορδάνη vermutet, wie oben S. 90 Ζ. 24, Del.


(Ι 357 Αnm. e) ohne Grund, ιορδάνη (als Correctur zu Ιωάννη) bietet Μ am Rand
6 αρξώμεθα Del. αρξόμεθα ΑΗό.Sp. | λεκτέον) προς τούτο δε λεκτέον bis S. 93
Ζ. 8 γέγραπται = Philokalia, Cap. ΧV 15 (p. 82, 6-83, 3 ed. Rob.) | hinter σχε
δόν + το Φ Ι 8 εμποιήσαι ΦDel. Rob. ποιήσαι ΑΗό.Sp. | έστι ΑΒ | 9 (εν), das
vor ενίοις leicht ausfallen konnte, ftige ich nach ΡatΒΕΗ mit Del. u. Rob. ein
10 προσπεπλέχθαι] πρ wohl von Ι.Η. dick machgezogen, über π (vor ρ) kleine Rasur,
Α | 12 (Θέτιδος) ftige ich nach Φ mit Del. u. Rob. ein | 12-14 am Rand ση Α2
13 άρεως ΒD άρεος aus άρεως durch Rasur corr. Α Ι κατασκευάσαι μεν Pat
15 παρ' υφανθεντος (so] Pat | 16 πόλεμον hinter τρώων Φ | 17 δε) δή ΒΙ (και)
ftige ich nach Φ mit Del, u. Rob. ein | 18 πολυνίκους ΑΡat | 19 μιξοπάρθενόν) dar
ίiber - u. am Rand dasselbe Ζeichen Α' μηξοπαρθενον Pat | 20 ούτω δε bis

Ζ. 22μυρίων < ΦRob. | επιγόν" (so) γo auf Rasur, wohl aus γω von 1. Η. corr,
das Ζeichen + am Rand u. im Τext von ΙΙ. Η. Α | 24 τκρινεί übergeschr., anι
Rand ζτ' Α |τίσι aus τισι corr. Α Ι τίνα aus τινά corr. Α".
ΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥ Ι 41, 42, 43. 93

ερευνών των αναπλασαμένων τα τoιάδε, και τίσιν απιστήσει ως διά Ph.82, 25


την πρός τινας χάριν αναγεγραμμένοις, και τούτο προλαβόντες δι'
όλην την φερομένην εν τοις ευαγγελίοις περί του Ιησού ιστορίαν ει
ρήκαμεν, ουκ επί ψιλήν πίστιν και άλογον τους εντρεχεστέρους εκκα
5 λούμενοι, αλλά βουλόμενοι παραστήσαι ότι ευγνωμοσύνης χρεία τοις

εντευξομένοις και πολλής εξετάσεως και, ίν' ούτως ονομάσω, εισόδου


εις το βούλημα των γραψάντων, ίν' ευρεθή, ποία διανοία έκαστον
γέγραπται. -

ΧLlΙΙ. Φήσομεν ούν πρώτον ότι, ει μεν ο απιστών τό περί του


10 είδους της περιστεράς φάσματι του αγίου πνεύματος ανεγέγραπτο
Επικούρειος είναι η Δημοκρίτειος | ή Περιπατητικός, χώραν αν είχεν 359
ακόλουθον τώ προσωποποιουμένω το λεγόμενον νυνί δε ουδε τούθ'
ο σοφώτατος Κέλσος εώρακεν, ότι Ιουδαίω, πλείονα πιστεύοντι και
παραδοξότερα εκ των προφητικών γραφών της περί του είδους της
26" περιστεράς ιστορίας, τον τοιούτον περιέθηκε λόγον. | είπoι γάρ άν
τις τό Ιουδαίω, περί του φάσματος απιστούντι και οιoμένω κατη
γορείν αυτού ως πλάσματος σύ δε πόθεν, ώ ουτος, αποδείξαι αν
έχοις ότι είπε κύριος ο θεός τό Αδάμ ή τη Εύα ή τό Κάϊν ή τώ
Νώε ή τώ Αβραάμ ή τό Ισαάκ ή το Ιακώβ τα αναγεγραμμένα αυ
20 τον ειρηκέναι τοις ανδράσι τούτοις, ίνα δε τή ιστορία ταύτη ιστο
ρίαν παραβάλω, είπoιμ' αν προς τον Ιουδαίον και ο σος Ιεζεκιήλ
ανέγραψε λέγων νήνοίχθησαν οι ουρανοί, και είδον όρασιν θεού,"
ηντινα διηγησάμενος επιφέρει αυτή ναύτη ή όρασις ομοιώματος δόξης
κυρίου και είπε πρός με "ει γάρ ψευδή τα περί του Ιησού αναγε
25 γραμμένα, έπει μή έχομεν, ως υπολαμβάνεις, εναργώς παραστήσαι,
πώς ταύτά εστιν αληθή υπ' αυτού μόνου έωραμένα ή ακουσθέντα
και, ως έδoξας τετηρηκέναι, και υπο ενός των κολασθέντων τί
ουχί μάλλον και τον Ιεζεκιήλ φήσομεν τερατευόμενον ειρηκέναι το
νήνοίχθησαν οι ουρανοί" και τα εξής, αλλά και εάν ο Ησαίας φάσκη,
3() είδον τον κύριον Σαβαώθ καθήμενον επί θρόνου υψηλού και επηρ

μένου και τα Σεραφίμ ειστήκεισαν κύκλω αυτού, εξ πτέρυγες τό ενί


και εξ πτέρυγες τώ ενι" και τα εξής, πόθεν, ότι αληθώς εώρακε;
9 Vgl. Η. Usener, Εpicurea p. 259, 27 Νr. 391. - 10 Vgl. Μatth. 3, 16 (Μark.
1, 10. Luk. 3, 22). - 22 Εzech. 1, 1. - 23 Εηech. 1, 28. 2, 1. - 27 Vgl. Joh.
1, 32. - 29 Εzech. 1, 1. - 30 Jes. 6, 1. 2.
1 τοιάδε] τοιαδί ΒCDΕΗ τoίαδι Pat |τίσιν aus τισιν corr. Α! | 2 δι'] διά
PatΒ | 3 την (so) Α Ι 5 χρεία Pat | 7 ποία] οποία Φ Ι 8 mit γέγραπται endigt
die Ρhilokalia, Cap. ΧV 15 (p. 83, 3 ed. Rob.) | 10 αναγέγραπτο ΜΑusgg. | 12
προσωποποιουμένω Sp.Del.im Τext, προσποιουμένω ΑΗό. | 13-14 am Rand σή
Α" | 14 παραδοξώτερα Α | 29 αλλά και εάν) αλλ' εάν και ΜΑusgg. | 32 πόθεν)
dahinter + δήλον Ηό. am Rand, + (οίδας] Sp, im Τext, den Αusfall eines Wortes
nimmt auch Del. (Ι 359 Αnm. c) an, doch mit Unrecht, νgl. unten VΙ 77 a. Ε.
94 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

πεπίστευκας γαρ, ώ Ιουδαίε, | τούτοις ως αψευδέσι και υπό θειοτέρου 300


πνεύματος ου μόνον έωραμένοις το προφήτη αλλά και ειρημένοις
και αναγεγραμμένοις, τίνι δε και πιστεύειν μάλλον άξιον, φάσκοντι
ανεώχθαι αυτό τους ουρανούς και φωνής ακηκοέναι ή έωρακέναι
5 ,τον κύριον Σαβαώθ καθήμενον επί θρόνου υψηλού και επηρμένου"
Ησαία και Ιεζεκιήλ ή τώ Ιησού, εκείνων μεν γαρ έργον ουδεν τηλι
κούτον ευρίσκεται του δε Ιησού το ανδραγάθημα ου κατά τους αυ.
τους της ενσωματώσεως μόνους γέγονε χρόνους, αλλά και μέχρι του
δεύρο ή Ιησού δύναμίς εστιν ενεργούσα την επιστροφήν και την
10 βελτίωσιν εν τοις πιστεύουσι δι' αυτού τω θεώ, εναργές δε δείγμα
του δυνάμει αυτού ταύτα γίνεσθαι το, ως αυτός φησι και καταλαμ
βάνεται, μή όντων εργατών των εργαζομένων τον θερισμόν των
ψυχών, τοσούτον είναι θερισμόν συγκομιζομένων και συναγομένων
εις τάς πανταχού άλωνας του θεού και εκκλησίας,
15 ΧLIV. Και ταύτα προς τον Ιουδαίον λέγω, ουκ απιστών ο Χρισ
τιανός τό Ιεζεκιήλ και τώ Πσαία, αλλά δυσωπών εκ των κοινή
ημίν πεπιστευμένων ότι πολλώ ούτος εκείνων άξιός εστι του πιστεύ
εσθαι τοιαύτα λέγων έωρακέναι και ως εικός παραδούς τοίς μαθη
ταις ήν είδεν όψιν και την φωνήν ής ήκουσεν, άλλος δ' άν τις εί
20 πoι ότι ου πάντες του Ιησού ήκουσαν ταύτα διηγουμένου οι ανα
γράψαντες τα περί του είδους της περιστεράς και της εξ ουρανού
φωνής αλλά το διδάξαν Μωύσέα πνεύμα την πρεσβυτέραν αυτού
ιστορίαν, αρξαμένην από της κοσμογενείας μέχρι της κατά τον
Αβραάμ τον πατέρα αυτού, τούτ' εδίδαξε και τους γράψαντας το
25 ευαγγέλιον το γενόμενον παράδοξον κατά τον χρόνον του βαπτίσμα
τος Ιησού, ο δε κοσμηθείς χαρίσματι καλουμένω, λόγω σοφίας" και
την αιτίαν διηγήσεται της ανοίξεως τών ουρανών και του είδους
της περιστεράς, και ότι ουκ άλλου τινός ζώου είδει ή τούτου εφάνη
το άγιον πνεύμα τώ Ιησού, περί τούτου δε ουκ απαιτεί νύν ημάς
30 ο λόγος διηγήσασθαι το γάρ προκείμενόν εστιν ελέγξαι τον Κέλσον
ουχ υγιώς Ιουδαίω περιθέντα μετά τοιώνδε λόγων απιστίαν περί
3 Vgl. Εzech. 1, 1. 28. - 4 Vgl. Jes. 6, 1. - 11 Vgl. Μatth. 9, 37. 38
(Luk. 10, 2). - 13 Vgl. Μatth. 3, 12 (Luk. 3, 17). - 21 Vgl. Μatth. 3, 16, 17
(Μark. 1, 10. 11. Luk. 3, 22). - 23 Vgl. Gen. 1-25. - 26 Ι Κor. 12, 8. - 27
Vgl. Μatth. 3, 16 (Μark. 1, 10, Luk. 3, 22).

6-7 am Rand σή Α"19 ή" (sol Α' | 13 vor τοσούτον Rasur, wo o gestan.
den zu haben scheint, Α | 17 πολλώ] ob πολλώ (μάλλον)? | 20 πάντεό (so) ως νοη
ΙΙ. (oder ΙΙΙ.) Η. übergeschr. Α, die Variante nicht in den Αbschriften | 21-23 am
Rand σή Α" | 23 κοσμογενείας ΜΑusgg, vgl. unten VΙ 29 u. VΙ 49 a. Α., κοσμο
γενίας Α Ι μέχρι της) μέχρι τών vermutet Guiet (bei Del. I 360 Αnm. c) | 29 hinter
απαιτεί eine 15 mm. grosse Rasur, wo 6-7 Βuchst. gestanden haben können, Α.
ΙΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥΙ 43, 44, 45, 46. 95

πράγματος, κατά το εικός γενομένου μάλλον παρά τα πεπιστευμένα


υπ' εκείνου.
ΧLV. Μέμνημαι δέ ποτε έν τινι προς Ιουδαίων λεγομένους σο
φους διαλέξει χρησάμενος τοιούτω λόγω, πλειόνων κρινόντων το λε
γόμενον ,,είπατέ μοι, ώ ουτοι, δύο τινών επιδημησάντων τό των
ανθρώπων γένει, περί ων παράδοξα και υπέρ την ανθρωπίνην φύσιν
αναγέγραπται, Μωυσέως λέγω, τού υμών νομοθέτου περί εαυτού
αναγράψαντος, Ι και Ιησού, του ημετέρου διδασκάλου μηδέν περί εαυ- 361
του σύγγραμμα καταλελοιπότος αλλ' υπό των μαθητών εν τοις ευ
10 αγγελίοις μεμαρτυρημένου τίς ή αποκλήρωσις πιστεύεσθαι μεν Μωύ

σέα ως αληθεύοντα, καίτοι γε Αιγυπτίων διαβαλλόντων αυτόν ως


γόητα και μαγγανεία τάς δυνάμεις πεποιηκέναι δοκούντα, Ιησούν δε
απιστείσθαι, έπει υμείς αυτού κατηγορείτε; έθνη γάρ αμφοτέροις
μαρτυρεί, Ιουδαίοι μεν Μωύσει, Χριστιανοί δε μή αρνούμενοι την
15
5 Μωυσέως προφητείαν αλλά κακείθεν αποδεικνύντες τα περί του Ιη
σου παραδέχονται τα περί αυτού αληθή είναι παράδοξα υπό τών
μαθητών αυτού αναγεγραμμένα είτε γάρ λόγον απαιτείτε ημάς περί
του Ιησού, απόδοτε περί Μωυσέως του προ αυτού γενομένου πρό
τερον, είθ' εξής ημείς αποδώσομεν τον περί τούτου υμών δ' ανα
20 δυομένων και φευγόντων τάς περί εκείνου αποδείξεις, ως μεν προς

το παρόν το όμοιον υμίν ποιούντες ουκ αποδεικνύομεν, ουδέν δε


ήττον ομολογήσατε το μή έχειν δείξιν περί Μωυσέως και ακούσατε
τάς περί Ιησού αποδείξεις από του νόμου και των προφητών, και
το παράδοξόν γε εκ τών περί Ιησού αποδείξεων εν νόμω και προ
φήταις αποδείκνυται ότι και Μωυσής και οι προφήται ήσαν προ
φήται του θεού."
ΧLVΙ. Πεπλήρωται δε ο νόμος και οι προφήται των παραπλη
σίων παραδόξων τό αναγραφέντι περί του Ιησού παρά τό βαπτίσ
ματι περί της περιστεράς και της εξ ουρανού φωνής, σημείον δε
30 oίμαι του τότε οφθέντος αγίου πνεύματος εν είδει περιστεράς τα
υπο του Ιησού παράδοξα γεγενημένα, άτινα διαβάλλων Κέλσος φη
σιν αυτόν παρ' Αιγυπτίοις μεμαθηκότα πεποιηκέναι και
ουκ εκείνοις γε μόνοις χρήσομαι άλλα γάρ κατά το εικος και οις οι
28 Vgl. Μatth. 3, 16, 17 (Μark. 1, 10, 11. Luk. 3, 22).

1 πράγματος) γ auf Rasur Α | 3-5 am Rand ση Α" | 3 Ιουδαίων) ων scheint


aus oν corr. Α! | 7 εαυτού scheint aus αυτού corr. Α Ι 14 Μωυσή Αusgg. μωυσή,
η auf Rasur, wohl aus ει corr., Α' 15 μωσέως ΑΗό.Sp. | 18 μωσέως ΑΑusgg.
22 ώμολογήσατε Α' Μ", doch ο über ώ geschrieben Α"Μ" | Μωσέως Αusgg. μωσέως
aus μωυσέως corr. Α! | 28 αναγραφέντι liest Βo. (Νotae p. 369), dem Guiet u. Del.
(l 361 Αnm. d) folgen, αναγράψαντι ΑΑusgg.
96 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

απόστολοι του Ιησού πεποιήκασιν ουκ αν γάρ χωρίς δυνάμεων και


παραδόξων εκίνουν τους καινών λόγων και καινών μαθημάτων
ακούοντας προς το καταλιπείν μεν τα πάτρια παραδέξασθαι δε μετά
κινδύνων των μέχρι θανάτου τα τούτων μαθήματα και έτι ίχνη
5 του αγίου εκείνου πνεύματος, οφθέντος εν είδει περιστεράς, παρά
Χριστιανοίς σώζεται, εξεπάδουσι δαίμονας και πολλάς ιάσεις επιτε.
λούσι και ορώσι τινα κατά το βούλημα του λόγου περί μελλόντων,
κάν χλευάση δε Κέλσος το λεχθησόμενον ή ον εισήγαγεν Ιουδαίον,
όμως λελέξεται ότι πολλοί ώσπερεί άκοντες προσεληλύθασι χριστι
10 ανισμώ, πνεύματός τινος τρέψαντος | αυτών το ηγεμονικόν αιφνί- 362
διον από του μισείν τον λόγον επί το υπεραποθανείν αυτού και
φαντασιώσαντος αυτούς ύπαρ ή όναρ. πολλά γαρ και τοιαύτα ιστο
ρήσαμεν άτινα εάν γράφωμεν αυτοί αυτοίς παρατυχόντες και ιδόντες,
γέλωτα πλατύν οφλήσομεν τους απίστοις, οιoμένοις ημάς ομοίως οίς
15 υπολαμβάνουσι ταύτ’ αναπεπλακέναι και αυτούς πλάσσειν, αλλά γάρ
θεός μάρτυς του ημετέρου συνειδότος, βουλομένου ου διά ψευδών
απαγγελιών αλλά διά τινος εναργείας ποικίλης συνιστάνειν την Ιη
σού θείαν διδασκαλίαν,
27 ν επει δε Ιουδαίός εστιν ο περί του αναγεγραμμένου αγίου πνεύ
20 ματος κατεληλυθέναι εν είδει περιστεράς προς τον Ιησούν απορών,
λεκτέον αν είη προς αυτόν ώ ούτος, τίς εστιν ο εν τώ Πσαία λέ
γων , και νύν κύριος απέστειλέ με και το πνεύμα αυτού;" εν ω
αμφιβόλου όντος του ρητού, πότερον ο πατήρ και το άγιον πνεύμα
απέστειλαν τον Ιησούν, ή ο πατήρ απέστειλε τόν τε Χριστόν και
25 το άγιον πνεύμα, το δεύτερόν έστιν αληθές, και έπει απεστάλη ο
σωτήρ, είτα το πνεύμα το άγιον, ίνα πληρωθή το ειρημένον υπό
του προφήτου, εχρήν δε την της προφητείας πλήρωσιν εγνώσθαι
και τοις εξής διά τούτο ανέγραψαν οι Ιησού μαθηται το γεγε
νημένον,
30 ΧLVΙΙ. Εβουλόμην δ' αν Κέλσω, προσωποποιήσαντι τον Ιου
δαίον παραδεξάμενόν πως Ιωάννην ως βαπτιστήν βαπτίζοντα τον
Ιησούν, ειπείν ότι το Ιωάννην γεγονέναι βαπτιστήν, εις άφεσιν αμαρ
τημάτων βαπτίζοντα, ανέγραψέ τις των μετ' ου πολύ του Ιωάννου
και του Ιησού γεγενημένων, εν γάρ τώ οκτωκαιδεκάτω της Ιου
5 Vgl. Luk. 3, 22. - 19 Vgl. Luk. 3, 22. - 22 Jes. 48, 16. - 26 Vgl. Αct.
2, 16-21. - 27 Vgl. Αct. 2, 39. - 32 Vgl. Μark. 1, 4. Luk. 3, 3. - 34 Vgl.
Josephus, Αntiquitat. Jud. ΧVΙΠ 5, 2 (116-119).
6 εξεπάδουσί, am Rand ζτ' γρ' εξάγουσιν Α! εξάγουσι ΡDel. | 8 ιουδαίον
ΑΗό. Ιουδαίος Sp.Del. | 24 απέστειλαν Ηό. am Rand, Sp, Del. im Τext, απέστειλε
Α | 24-27 am Rand ση Α" | 28 ίησού auf Rasur Α'.
ΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥ Ι.46. 47. 48. 97

δαϊκής αρχαιολογίας ο Ιώσηπος μαρτυρεί τώ Ιωάννη ως βαπτιστή


γεγενημένω και καθάρσιον τοίς βαπτισαμένοις επαγγελλομένω, ο δ'
αυτός, καίτοι γε απιστών τώ Ιησού ως Χριστώ, ζητών την αιτίαν
τής τών Ιεροσολύμων πτώσεως και της του ναού καθαιρέσεως, δέον
5
αυτόν ειπείν ότι η κατά του Ιησού επιβουλή τούτων αιτία γέγονε
τώ λαώ, έπει απέκτειναν τον προφητευόμενον Χριστόν, ο δε και
ώσπερ άκων ου μακράν της αληθείας γενόμενός φησι ταύτα συμ
βεβηκέναι τοις Ιουδαίοις κατ' εκδίκησιν Ιακώβου του δικαίου, ός ήν 363

αδελφός , Ιησού του λεγομένου Χριστού," επειδήπερ δικαιότατον αυ


10 τον όντα απέκτειναν τον δε Ιάκωβον τούτον ο Ιησού γνήσιος μα
θητής Παυλός φησιν έωρακέναι ως , αδελφόν του κυρίου," ου τοσ
oύτoν διά το προς αίματος συγγενές ή την κοινήν αυτών ανατρο
φήν όσον διά το ήθος και τον λόγον, είπερ ούν διά Ιάκωβον λέγει
συμβεβηκέναι τοις Ιουδαίοις τα κατά την ερήμωσιν της Ιερουσαλήμ,
πώς ουχί ευλογώτερον διά Ιησούν τον Χριστόν τούτο φάσκειν γεγο
νέναι, ου της θειότητος μάρτυρες αι τοσαύται των μεταβαλόντων
από της χύσεως των κακών εκκλησίαι και ηρτημένων του δημιουρ.
γού και πάντ' αναφερόντων επί την προς εκείνον αρέσκειαν.
ΧLVIII. Ει και μη απολογήσεται ουν ο Ιουδαίος περί Ιεζεκιήλ
20 και ΙΙσαίου, κοινοποιούντων ημών τα περί της ανοίξεως τών ουρα

νών επί Ιησού και της ακουσθείσης αυτώ φωνής και τα όμοια ευ
ρισκόντων εν τώ Ιεζεκιήλ αναγεγραμμένα και εν τώ ΙΙσαία ή και
τινι άλλω προφήτη, ημείς γε τον λόγον όση δύναμις ημίν παραστή
σομεν λέγοντες ότι, ώσπερ όναρ πεπίστευται πολλούς πεφαντασι,
25 ώσθαι τινά μεν θειότερα τινά δε περί μελλόντων βιωτικών αναγ.

γέλλοντα είτε σαφώς είτε και δι' αινιγμάτων, και τούτ' εναργές εστι
παρά πάσι τοις παραδεξαμένοις πρόνοιαν, ούτως τί άτοπον το τυ.
πούν το ηγεμονικόν εν ονείρω δύνασθαι αυτό τυπούν και ύπαρ προς
το χρήσιμον τώ εν ώ τυπούται ή τοίς παρ' αυτού ακουσομένοις,
30 και ώσπερ φαντασίαν λαμβάνομεν όναρ ακούειν και πλήσσεσθαι την

αισθητήν ακοήν και οράν δι' οφθαλμών, ούτε τών του σώματος
οφθαλμών ούτε της ακοής πλησσομένης αλλά του ηγεμονικού ταύτα
πάσχοντος, ούτως ουδέν άτοπον τοιαύτα γεγονέναι επί των προφη
8 Vgl. Josephus, Αntiquitat.Jud. ΧΧ 9, 1 (200. 201) u. Εusebius, Ηist. eccl. ΙΙ 23,
19. 20. - 11Vgl. Gal. 1, 19. - 20 Vgl. Μatth. 3, 10. 17 (Μark. 1, 10. 11. Luk. 3,
21. 22). - 22 Vgl. Εzech. 1, 1. 28. 2, 1. Jes. 6, 1. 2.
8 Ιουδαίοις) ή aufRasur Α Ι 13-14 συμβεβηκέναι λέγει ΜΑusgg. | 16 ου aus ου
corr. Α1ί"! | 22-26 am Rand ση Α2 | 22 Ιεζεκιήλ Α | 27 παρά ανθimal geschrieben
Α | ούτως Α ούτω Αusgg. | 29 τώ) το, über o ist ώ (das fast wie oύ aussieht u.
auch so von Ρ u. Μgelesen worden ist) von Π. Η. geschrieben, Α | 31 τών του
σώματος οφθαλμών ούτε übergeschr. Α".
Οrigenes. 7
98 ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

τών, ότε αναγέγραπται έωρακέναι τινά αυτούς παραδοξότερα ή ακη


κοέναι λόγους κυρίου ή τεθεωρηκέναι ουρανούς ανοιγομένους, εγώ
γαρ ουχ υπολαμβάνω τον αισθητον ουρανόν ανεώχθαι και το σώμα
28 αυτού ανοιίγνύμενον διηρήσθαι, να αναγράψη το τοιούτον Ιεζεκιήλ.
5 μή ποτ' ουν και επί του σωτήρος τον φρονίμως ακούοντα των ευ.
αγγελίων το όμοιον εκδεκτέον, κάν προσκόπτη το τοιούτον τοις
απλουστέροις, οι διά πολλήν απλότητα κινούσι τον κόσμον, σχίζοντες
το τηλικoύτoν σώμα ηνωμένον του παντός ουρανού.
ο δε βαθύτερον το τοιούτον εξετάζων ερεί ότι ούσης, ως | ή
10 γραφή ωνόμασε, θείας τινός γενικής αισθήσεως, ήν μόνος ο μακάριος
ευρίσκει ήδη κατά το λεγόμενον και παρά τό Σολομώντι ,ότι αίσ
θησιν θείαν ευρήσεις," και όντων ειδών ταύτης της αισθήσεως, ορά
σεως πεφυκυίας βλέπειν τα κρείττονα σωμάτων πράγματα, εν οις
δηλούται τα χερουβίμ ή τα σεραφίμ, και ακοής αντιληπτικής φω
15 νών ουχί εναέρι την ουσίαν εχουσών, και γεύσεως χρωμένης άρτω
ζώντι και εξ ουρανού καταβεβηκότι και ζωήν διδόντι τω κόσμω, ούτω
δε και όσφρήσεως οσφραινομένης τοιώνδε καθό,Χριστού ευωδία" λέγει
είναι »τώ θεώ" Παύλος, και αφής, καθ' ην Ιωάννης φησί ταις χερ
σιν εψηλαφηκέναι, περί του λόγου της ζωής" οι μακάριοι προφήται
20 την θείαν αίσθησιν εύρόντες και βλέποντες θείως και ακούοντες
θείως και γευόμενοι ομοίως και οσφραινόμενοι, ν' ούτως ονομάσω,
αισθήσει ουκ αισθητή και απτόμενοι του λόγου μετά πίστεως, ώστ'
απορροήν αυτού ήκειν εις αυτούς θεραπεύσουσαν αυτούς, ούτως εώ
ρων ά αναγράφουσιν έωρακέναι και ήκουον ά λέγουσιν ακηκοέναι και
25 τά παραπλήσια έπασχον, ως ανέγραφον, εσθίοντες,,κεφαλίδα" διδομένην
αυτοίς βιβλίου, ούτω δε και Ισαάκ ,ωσφράνθη της οσμής τών" του
υιού θειοτέρων, ιματίων" και επείπε πνευματική ευλογία τό νιδου
οσμή του υιού μου ως οσμή αγρού πλήρους, όν ευλόγησεν ο κύριος."
παραπλησίως δε τούτοις και νοητώς μάλλον ή αισθητώς Ιησούς
1 Vgl. Jes. 6, 1. 2. ΕΖech. 1, 1. 28. 2, 1. - 11 Ρrov. 2, 5. - 15 Vgl. Joh. 6, 33.
- 17 Vgl. ΙΙ Κor. 2, 15. - 18 Vgl. I Joh. 1, 1. - 20 Vgl. Ρrov. 2, 5. - 25 Vgl.
Εzech. 2, 9-3, 3. - 26 Gen. 27, 27. - 29 Vgl. Μatth. 8, 3. Μark. 1, 41. Luk. 5, 13.

1 αυτούς scheint aus αυτού corr. Α Ι παραδοξώτερα Α | 4-5 am Rand σή


Α! | 4 ιεζεκιήλ aus ιεζεκιήλ corr. Α Ι 6 προσκόπτη aus προσκόπτει corr. Α! | 11
ευρίσκει ήδη) Guiet (bei Del. I 364 Αnm. a) vermutet: ευρίσκειν οίδε oder ευρί,
σκειν ήδει; letzteres zieht Del, (I 364 Αnm. a) wohl mit Recht vor | 14 ή auf Rasur
Α Ι αντιληπτικής dazu am Rand +γρ' και αντιλαμβανομένης, Α Ι 16 ούτω ΑΗύ.
ούτως Sp, Del. | 18 αφής aus αφ' ής corr. Α Ι 20 τκαι ακούοντες θείως am Rand
nachgetragen Α Ι 21 ονομάσω) νο übergeschr. Α! | 23 εις αυτούς ήκειν ΜΑusgg.
θεραπεύουσαν ΜΑusgg. | 25 κεφαλίδα εσθίοντες ΜΑusgg. | 27 υιού aus ίύ corr.
.Α Ι 28 ον scheint aus ων corr. Α".
ΚΑΤΑ ΚΕΛΣΟΥΙ 48. 99

,,ηψατο" του λεπρού, ίν' αυτόν καθαρίση, ως εγώ oίμαι, διχώς, απαλ
λάττων αυτόν ου μόνον, ως οι πολλοί ακούουσι, λέπρας αισθητής
δι’ αισθητής αφής αλλά και της άλλης διά της ως αληθώς θείας
αυτού αφής, ούτως ουν,,εμαρτύρησεν Ιωάννης λέγων ότι τεθέαμαι
το πνεύμα καταβαίνον ως περιστεράν εξ ουρανού, και έμεινεν επ'
αυτόν καγώ ουκ ήδειν αυτόν, αλλ' ο πέμψας με βαπτίζειν εν τό
ύδατι, εκείνος μοι είπεν εφ' όν αν ίδης το πνεύμα καταβαίνον και
μένον επ' αυτόν, ουτός έστιν ο βαπτίζων εν πνεύματι αγίω καγω
εώρακα, και μεμαρτύρηκα ότι ουτός έστιν ο υιός του θεού" και τό
10 Ιησού γε ήνοίχθησαν οι ουρανοί και τότε μεν πλην Ιωάννου ουδείς
αναγέγραπται έωρακέναι ανοιχθέντας τους ουρανούς, τούτο δε το
ανοιχθήναι τους ουρανούς προλέγων τοις μαθηταίς ο σωτήρ εσόμενον
όψομένοις αυτό φησιν ναμην αμήν λέγω υμίν, όψεσθε τον ουρανόν
ανεωγότα και τους αγγέλους του θεού αναβαίνοντας και καταβαίνον
τας επί τον υιόν του ανθρώπου" και ούτως Παύλος ήρπάγη εις
τρίτον ουρανόν, πρότερον ιδών αυτόν ανοιχθέντα, έπει μαθητής ήν
Ιησού διηγήσασθαι δε νύν, διά τί ο Παύλος λέγει τό »είτε εν σώ
ματι ουκ οίδα, είτε εκτός του σώματος ουκ οίδα, ο θεός οίδεν," ου
του παρόντος εστί καιρού.
20 έτι δε προσθήσω τό λόγω και αυτά, ά οίεται ο Κέλσος, ότι 365

αυτός Ιησούς είπε τα περί την άνοιξιν τών ουρανών και το καταβαν
πνεύμα άγιον επ' αυτον (εν) είδει περιστεράς παρά τό Ι