Sie sind auf Seite 1von 248

NUNC COGNOSCO EX PARTE

THOMASJ. BATA LIBRARY


TRENT UNIVERSITY
Digitized by the Internet Archive
in 2019 with funding from
Kahle/Austin Foundation

https://archive.org/details/corpuschristiano0049unse
CORPVS CHRISTIANORVM

Continuatio Mediaeualis

XLIX
CORPVS CHRISTIANORVM

Continuatio Mediaeualis

XLIX

GERARDI
MORESENAE
AECCLESIAE
SEV CSANADIENSIS
EPISCOPI
DELIBERATIO SVPRA
HYMNVM TRIVM PVERORVM

TVRNHOLTl

TYPOGRAPH1 BREPOLS EDITORES PONTIFICII

M CM L X X V I 1 1
GERARDI
MORESENAE
AECCLESIAE
SEV CSANADIENSIS
EPISCOPI
DELIBERATIO SVPRA
HYMNVM TRIVM PVERORVM

EDIDIT

Gabriel SILAG1

TVRNHOLT1

TYPOGRAPHI BREPOLS EDITORES PONTIFICII

MCMLXXV111
SvMPTIBVS SVPPEDITANTE

Svpremo Belgarvm Magistratv

PVBLICAE INSTITVTIONI

atqve Optimis Artibvs Praeposito

EDITVM

© Brepols 1978
No part of this work may be reproduced in any form,
by print, photoprint, microfilm or any other means
without written permission from the publisher.
VORWORT

Ais ich 1967 in meinen “Untersuchungen zur ‘Deliberatio supra


hymnum trium puerorum’ des Gerhard von Csanad”, S. 19
schrieb, “daB eine kritische Neuausgabe von Gerhards Deliberatio
nicht zu den vordringlichen Aufgaben der lateinischen Philologie
des Mittelalters gehort”, hatte ich das Interesse unterschatzt, das
dem ersten in Ungarn wirkenden Schriftsteller entgegengebracht
wird. Es fiel mir daher nicht schwer, dem Vorschlag der Redaktion
des Corpus Christianorum Folge zu leisten, die Ausgabe fur die
Continuatio Mediaeualis zu erstellen. Der freundlichen und ver-
standnisvollen Betreuung wahrend des Editionsvorhabens geden-
ke ich mit Dankbarkeit: Die Bekanntschaft in Steenbrugge mit
Abt Eligius Dekkers O.S.B. und Roel Vander Plaetse hat mich
nicht nur fachlich sondern auch menschlich bereichert. Zu danken
habe ich auch Elisabeth Heyse (Miinchen), die mir in selbstloser
Weise bei der technischen Einrichtung des Manuskriptes half.

G. S.

Bachenhausen, Dezember 1977


*
EINLEITUNG

Gerhard von Csanad

Die verlaBlichen Nachrichten uber Gerhard, den ersten Bischof


von Csanad, (*) sind auBerst sparlich : Aus Oberitalien, vermutlich
\ enezien, stammend, wurde er — vielleicht anlaBlich einer begon-
nenen Pilgerreise ins Heilige Land — von Konig Stephan zum
Bleiben in Ungarn veranlaBt, im Jahre 1030 ais Bischof von
Csanad eingesetzt und 1046 von heidnisch-reaktionaren Aufstan-
dischen getotet. (1 2) 1083 wurde Gerhard zugleich mit Konig
Stephan und dessen Sohn Emerich heiliggesprochen.
Gerhards einziges erhaltenes Werk (3) ist die hier vorgelegte
Deliberatio supra hymnum trium puerorum, ein Kommentar zu
Daniel 3, 57 - 65 (4). Die Zuweisung dieses Werkes an Gerhard ist
gesichert: Die Handschrift, noch im 11. Jahrhundert geschrieben,
tragt den vollstandigen Titel: Deliberatio Gerar di Moresenae
aecclesie episcopi supra hymnum trium puerorum. Die Erwahnung
von Verona, Ravenna und Venedig im Werk (4, 473 - 475) deutet
aut das wachgebliebene Interesse des Autors an den Vorgangen in
seiner Heimat, wahrend die Nennung von nostra Pannonia (3, 425)
und die Mitteilung quando doceo gentiles et Christum nescientes (7,
596) sowie episcopi nominamur (4, 463) aut den Bischof weisen, der

(1) Morissena urbs, ungarisch Marosvar, von Konig Stephan nach seinem
siegreichen Heerfiihrer in Csanad umbenannt, heute Cenad, nordwestlich von
Temesvar (Timisoara), Banat, Rumanien. Der Sitz des Bischofs von Csanad ist
heute in Szeged. Die ungarische Form fur St. Gerhard ist Szent Gellert.
(2) Die Hauptquellen sind die Legenda minor aus dem 11. Jahrhundert und die
Legenda maior S. Gerhardi aus dem 14., beide hg. von E. Madzsar, Scriptores
rerum Hungaricarum 2 (1938) S. 47iff. und 48off. Die beiden Bande der SRH
enthalten auch die anderen einschlagigen Geschichtsquellen fur die Ereignisse
zur Zeit der Arpadenherrschaft. Die Legenden liegen auch in einer Ubersetzung
durch G. Silagi, in: Ungarns Geschichtsschreiber 1, die Heiligen Konige (1976) S.
77ff. und 86ff. vor. Literatur zur ungarischen Geschichte im Mittelalter und zu
den Gerhards-Legenden ist angefiihrt bei G. Silagi, Lntersuchungen %ur Delibera¬
tio supra hymnum trium puerorum des Gerhard von Csanad (1967) (in Zukunft zitiert
ais: Untersuchungen). Von dem seither Erschienenen ist zu erwahnen Th. von
Bogyay, Grundspige der Geschichte Ungarns (2i973), wahrend das Kollektivwerk
Die Geschichte Ungarns (1971), in dem L. Makkai das Zeitalter des Feudalismus
behandelt, wenig ergiebig ist.
(3) Zur Zuschreibung weiterer Werke vgl. unten S. X.
(4) Bisher einziger Druck: Sancti Gerardi episcopi Chanadiensis scripta et acta
hactenus inedita cum serie episcoporum Chanadiensium, Opera et studio Ignatii comitis
de Batthyan, Albo-Carolinae (Karlsburg) 1790, hinfort zitiert ais : Batthya-
ny. Zum Herausgeber, Bischof von Transsilvanien, vgl. C. von Wurzbach,
Biographisches Lexikon des Kaiserthums Osterreich 1 (1856) S. i76f. Uber das
Zustandekommen der Ausgabe berichtet Batthyany S. Illff. Zur Qualitat der
Ausgabe Batthyanys vgl. Untersuchungen S. 17ff. und S. 94-104.
VIII EINLEITUNG
in Ungarn fiir Stephan — und nach dessen Tod 1038 fur dessen
Nachfolger — missionierte und mit der Verbreitung des noch
jungen Christentumes das Staatsgebilde festigen half.
Gewidmet ist die Deliberatio einem Isingrimus, der im Titel das
Epithet liberalis tragt. Von ihm war, wie immer wieder deutlich
wird, (5) die Aufforderung an Gerhard ergangen, die Verse zu
erlautern. Isingrim selbst war nicht nur an den Artes interessiert,
sondern — das betont Gerhard immer wieder mit groBem Respekt
— er besaB auch eine beeindruckende Kenntnis u.a. von
Arithmetik (6), Astronomie (7) und wohl auch allgemeinen enzy-
klopadischen Fragen, wie sie bei Isidor in den Etymologien
nachgeschlagen werden konnten. (8) Die zuerst von Jean
Mabillon (9) angeregte Identifizierung Isingrims mit dem aus St.
Feter in Salzburg kommenden, ab 1074 amtierenden ersten Abt
von Admont ist bisher unwiderlegt geblieben. (10) DaB es ein
Monch war, der sich fiir die Auslegung der Verse interessierte, hat
schon deswegen groBe Wahrscheinlichkeit fiir sich, weil der Hym¬
nus der Jiinglinge im Feuerofen Bestandteil des monchischen
Offiziums von alters her war. (n)
Wahrend wir uber den von Gerhard erwahnten Presbyter Dodo,
dem er einmal ein Werk fiir Isingrim mitgegeben habe, gar nichts
wissen, war der Empfanger eines anderen Werkes von Gerhard,
“De diuino patrimonio’’, ein Presbyter Andreas, der Gerhard
offenbar mit der Bitte um ein weiteres Buch belastigte. (12) Dieser
Andreas hielt sich zur Zeit der Abfassung der Deliberatio bei einem
Abt Richard auf, den schon Batthyany mit dem Reformabt
Richard von St-Vannes in Verdun identifizierte, welcher im Jahre
1026 auf einer Reise zum Heiligen Grab von Konig Stephan
gastlich aufgenommen worden war und bei dieser Gelegenheit
Gerhard kennengelernt haben konnte. (13)
Wie nun die beiden mit einiger Wahrscheinlichkeit bestimmba-
ren, von Gerhard erwahnten Zeitgenossen Abte waren, so galt es

(5) 1, 12; 1, 47; 3> 99; 3, 444; 7, 957; 8> 521-


(6) 4, 68.
(7) 5, 47i-
(8) 2, 422; 8, 915.
(9) Annales Ordinis S. Benedicti 5, Luccae 1740, S. 103.
(10) Zu den Beziehungen Admonts nach Ungarn vgl. E. von Ivanka,
Griecbiscbe Kirche und griechisches Moncbstum im mittelalterlicben Ungarn, in :
Orientalia Christiana Periodica 8 (1942) S. 189 und L. Mezey, Codex Albensis
(1963) S. 19.
(11) Der Hymnus erscheint noch jetzt an Sonntagen im Breviergebet zu den
Laudes; vgl. S. Baumer, Geschicbte des Breviers (1895) S. 125 und 166.
(12) Dodo : 3, 244 ; Andreas : 8, 232 und 8, 1693 ; a nostro semper collo dependat
scheint etwa den Sinn zu haben: “Er geht mir damit auf die Nerven.”
(13) Batthyany S. IXf.; vgl. Adhemar von Chabannes, Historiae III, MGH,
Scriptores 4, S. 145.
EINLEITUNG IX

bis vor einigen Jahren ais gesichert, daB Gerhard selbst Monch,
vielleicht sogar Abt des Georgs-Klosters auf der Insel San Giorgio
Maggiore vor Venedig gewesen sei. Jean Leclercq hat indes
gezeigt, daB dies keineswegs erwiesen, ja sogar unwahrscheinlich
ist, weil Gerhards Deliberatio keinerlei monchische Ziige aufweise,
insbesondere den Monchsstand nicht so hervorhebe, wie man das
von einem seiner Angehorigen erwarten wiirde. (14)
Uber Gerhards Bildung ist bemerkenswert viel gehandelt wor-
den, meist auf Grund profunder Fehleinschatzung der einzigen
zuverlassigen Quelle dafiir, namlich der Deliberatio. (15) Die ihm
friiher regelmaBig zugeschriebenen Kenntnisse aller mbglichen
profanen Autoren reduzieren sich aber im wesentlichen auf die
Kenntnis von Isidors Etymologien ; Anregungen fur die sprachli-
che Gestaltung seines Werkes, weniger schon fur den Gedanken-
gang, holte er sich in den lateinischen Ubersetzungen des Pseudo-
Dionysius Areopagita und des Maximus Confessor durch Johan-
nes Scotus und Anastasius Bibliothecarius. Zitate aus Ambrosius,
Cassiodor und Beda, die Anfiihrung des Hieronymus ais Autoritat
sind nicht sonderlich eindrucksvolle Zeichen von Belesenheit. DaB
er, wie er selbst betont, quondam apud Galliam constitutus Plato,
also Chalcidius gelesen habe, (16) ist kein Beweis fur einen Studien-
aufenthalt an einem beriihmten Schulzentrum, (17) wie auch das
Lob seiner Bildung in den Legenden ais hagiographischer Topos
sehr wemg aussagt. Auf der anderen Seite bietet aber die Delibe¬
ratio auch keine Hinweise auf eine bildungsfeindliche Einstellung'
Gerhards — wir konnen ihn ais Vertreter des schon von Augustin,
De doctrina Christiana 2, 40 vertretenen Gedankens einordnen,
wonach die weltliche Bildung — mortalium ac seducentium lectio¬
nes ist das Negativste, das Gerhard einmal dariiber sagt (3, 276) —
mit den silbernen und goldenen GefaBen verglichen wird, die die
Israeliten nach Exodus 3, 22 aus Agypten mitnehmen diirften ;
dieser Vergleich war das ganze Mittelalter hindurch verbreitet,
besonders auch um die Lektiire heidnischer Literatur gegen
Eiferer zu verteidigen. (18)

(14) J. Leclercq, Saint Gerard de Csanad et le monackisme, in : Studia Monastica


13 (1971) S. 13 - 30 und ders., (dasselbe) San Gerardo di Csanad e il monacbesimo, in :
Veneria e Ungberia nel Tinascimento, hg. V. Branca (1973) S. 3 - 22.
(15) Vgl. den Forschungsbericht, Untersucbungen S. 20 - 34.
(16) 4, 103.
(17) Einem grotesken MiBverstandnis zum Opfer gefallen ist Z.J. Kosztol-
nyik, The Importance of Gerard of Csanad as the First Author in Hungary, in : Traditio
25 (1969) S. 379, Anm. 7, der die einem Prahler in den Mund gelegte Aussage
Multa legi, multa cucurri etc. (8, 674 - 676) ais Gerhards “statement on his earlier
life” auffaBt. Die Meriten dieses Aufsatzes liegen nicht im Verstandnis von
Gerhards Werk.
(18) Vgl. andere, ahnliche AuBerungen Gerhards 3, 5 5 - 71 ; 6, 58 ; 8, 1427 ;
die librigen Stellen, an denen ebenfalls lediglich der Vorrang christlicher
X EINLEITUNG
Gerhard erwahnt in der Deliberatio noch zwei weitere Werke,
die er verfaBt habe : Einen stilo latissimo geschriebenen Kommen-
tar zum Hebraerbrief (19) und ein Werk De diuino patrimonio, das
ebenfalls extente abgefaBt sei. (20) Alie weitere Zuschreibungen von
Werken an Gerhard sind spekulativ. (21)

Inhalt und Sprache der Deliberatio

Die Deliberatio ist auBerlich ais Kommentar zu 9 Versen aus


dem Buch Daniel angelegt. Schon die Lange des Werkes weist
darauf hin, daB die eigentliche Kommentierung nur den Aus-
gangspunkt fur weit ausfiihrlichere Erorterungen bildet: gleich-
sam in freier Assoziation fallen Gerhard zu einzelnen Wortern
seiner Kommentierung weitere allegorische Ausdeutungen ein, in
denen wiederum irgendein Wort zum Ausgangspunkt fur allegori-
sierende, erbauliche, oft auch moralisierende Gedanken genom-
men wird. Von Zeit zu Zeit, manchmal recht unvermittelt,
erinnert sich Gerhard an sein eigentliches Thema — eben den in
dem betreffenden Buch behandelten Daniel-Vers — worauf er
wieder ein Wort aus diesem ausdeutet, um aber gleich wieder vom
Hundertsten ins Tausendste gelangend abzuschweifen. (22) Allego-
risch ausgedeutet werden somit nicht nur Bibelstellen, sondern
auch die zu ihrer Erklarung herangezogenen Passagen, vornehm-
lich aus Isidors Etymologien. (23) Das Werk, das nur einen kleinen
Teii des Hymnus kommentiert, ist von Gerhard nicht langer ge-
plant gewesen, wie aus den friihzeitigen Ankiindigungen des
Schlusses hervorgeht. (24)
Wer aus der Deliberatio, ais der altesten aus Ungarn erhaltenen
literarischen Quelle, historische Nachrichten erwartet, wird ent-
tauscht werden. Die wenigen tadelnden Bemerkungen liber den

Glaubenslehren vor dem weltlichen Wissen betont wird, sind ausfuhrlich


erortert Untersuchungen S. 44 - 47.
(19) 5, 747-
(20) 8, 720 und 8, 1693.
(21) H. Barre, L’auvre Mariale de Saint Gerard de Csanad, in: Marianum 25
(1963) S. 262 - 292 iibersieht, daB die von ihm angefiihrten Quellen keines der
Werke anfiihren, die nachweislich von Gerhard stammen; damit werden seine
Zuschreibungen von Marien-Homilien an Gerhard von Csanad eher unwahr-
scheinlich.
(22) Der Ausdruck discurrere, den Gerhard im Sinn von “erortern” gebraucht
(8, 1242), auch passivisch (8, 1489) und ais Adverb fur “ausfuhrlich erortert” (2,
9) scheint recht passend gewahlt.
(23) Um einen Uberblick liber die allegorisch ausgedeuteten Dinge zu
erleichtern, sind die betreffenden Stellen im Index rerum durch * gekennzeich-
net.
(24) 8, 725 und 8, 1657.
EINLEITUNG XI

Sittenverfall der Zeit,(25) besonders uber Riickfallerscheinungen


zum Heidentum (26) sind nicht sehr aussagekraftig; es hat aber
insbesondere die Ketzerforschung geglaubt, aus topischen Ausfal-
len Gerhards gegen “Haretiker” (27) weitreichende Folgerungen
ziehen zu sollen, obschon allein der Umstand — vielleicht —
erwahnenswert scheint, daB Gerhard von der Uriel-Verehrung der
Bogomilen gehort hat. (28) So bleibt ais bemerkenswertes histori-
sches Faktum die Bekanntschaft eines Bischofs in Ungarn mit den
pseudo-dionysischen Werken in deren lateinischer Ubersetzung,
eine Bekanntschaft, die sich auch in Gerhards Sprache in hochst
auffalliger Weise bemerkbar macht. Es sind eine ganze Reihe
ungewohnlicher Worter, die sich Gerhard aus diesen Werken zu
eigen gemacht hat, so perfector (Bischof, Gelehrter), manatio,
manatiuus (durch Gott inspiriert, von Gott kommend), eloquia
(Bibel), vor allem aber die vielen mit super- zusammengesetzten
Worter, die andeuten sollen, daB eine Aussage uber Gott gemacht
wird, womit ein Begriff eine vom einfachen Gebrauch des Wortes
abweichende Qualitat gewinnt. (29)
Wahrend man den Gebrauch von liquidius, specialius,
duplicatius (30), diurnius (31), vor allem aber solius (32) ais Adver-
bien im Sinne des Positiv noch ais Eigentiimlichkeit des Autors
hinnehmen kann, fallt bei anderen Erscheinungen in Gerhards
Sprache die Entscheidung schwerer, wann man von einer Eigen-
heit, wann von einem Fehler zu sprechen hat. Das Fehlen einer
Grammatik des mittelalterlichen Latein macht solche Urteile
ohnehin von der Belesenheit des einzelnen abhangig und meist
fragwiirdig. (33) So findet sich die Fiigung a istiusmodi gleich
zweimal (3, 171 und 5, 325), was ais Abschreibfehler schwer
vorstellbar ist und ebenso in den Text zu setzen war wie indulgi (4,

(25) 1, 150; 4, 463 ; 5, 5 52 17, 367; 8, 90T ; 8, 926.


(26) 2, 211 ; 4, 451.
(27) Vgl. im Index rerum et uerborum s.v. haeresis, haereticus.
(28) 8, 76. Mit der gebotenen Zuriickhaltung behandelt den Text M.D.
Lambert, Medieval Heresy (1977) S. 35 und 347.
(29) Vgl. im Index rerum et uerborum super-. Zu viel zu weitreichenden
Schliissen uber Gerhards Kenntnisse von den pseudo-areopagitischen Schnften
kommt E. von Ivanka, Das ‘Corpus Areopagiticum’ bei Gerhard von Csanad, in:
Traditio 15 (1959) S. 205ff., dessen Aufsatz in gewisser Weise verdienstlich war,
vgl. aber Gntersuchungen S. 3 3G
(30) 7, 480; 8, 76; 6, 564.
(31) 8, 1332; 8, 1472.
(32) Vollstandig im Index rerum et uerborum angefiihrt.
(33) Am aufschluBreichsten fur das hier angesprochene Problem ist N.
Fickermann, Thietmar von Merseburg in der lateinischen Sprachtradition, in:
Jahrbuch fur die Geschichte Mittel- und Ostdeutschlands 6 (1957) S. 21 - 76 ; Gerhards
Text zeigt im iibrigen deutlich, daB manche Sprachtatsachen auch zur Zeit ihres
Vorkommens ais Fehler angesehen wurden : die von Fickermann S. 69 in den
XII EINLEITUNG
17 fur indulgeri); eine Korrektur etwa von uti mit Akkusativ (1,
324 und 5, 635) verbietet sich von selbst, sobald man die Freihei-
ten insgesamt ins Auge faBt, die sich Gerhard der lateinischen
Grammatik gegeniiber herausnimmt: es sei nur auf die merkwiir-
dige Komparation unter Weglassung von quam hingewiesen, (34)
auf den unbekiimmerten Gebrauch von Deponentien in passiver
Bedeutung, (35) die Heteroklisie bei Nomina (36) und Verben, (37)
schlieBlich auf den ziemlich wahllosen Gebrauch von Prapositio-
nen wie circa, iuxta, supra und ad. All dies laBt schon erkennen,
daB auch auf der weitgefacherten Skala von Moglichkeiten, die
dasmittelalterliche Eatein bietet, GerhardsSprachezum Umgangs-
sprachlichen, fast mochte man sagen: Verwahrlosten, hin ten-
diert. Dies paBt auch zum Urteil, das wir uber Gerhards — eher
bescheidene — Bildung fallen muBten. Ware jemand so belesen
gewesen, wie dies zuweilen Gerhard zugeschrieben wurde, hatte
dies sicher auch in der Sprache Spuren hinterlassen miissen. Dem
widerspricht es in keiner Weise, daB an vielen Stellen der Delibera¬
tio rhetorische Mittel zur Erzielung packender Emphase einge-
setzt werden — ais Prediger diirfte Gerhard durchaus ein Naturta-
lent gewesen sein. (38)

Der Codex der Deliberatio und


die Prinzipien der Edition

Gerhards Werk ist in einer einzigen Handschrift auf uns gekom-


men: Bayerische Staatsbibliothek Miinchen, Clm 6211. Die Bi-
bliotheksheimat der Handschrift ist Freising, wo sie schon lm 12.
Jahrhundert lag, wie ein Besitzvermerk aus dieser Zeit ausweist,
der fol. ir uber dem Titel angebracht ist. Die Schrift laBt sich nicht

Cambridger Liedern 7, 4b, 5 fur 1021 (und spater bei Benzo von Alba)
nachgewiesene Form incensanter scheint dem Schreiber T der Handschrift von
Gerhards Deliberatio an drei Stellen (4, 446; 7, 363; 7, 675) in die Feder
geflossen zu sein, wurde aber vom etwa gleichzeitigen Korrektor zu incessanter
geandert. Da der Korrektor sonst auch grobe VerstoBe gegen die Formenlehre
iiberging, kann man ihn wirklich nicht ais iiberpedantisch abtun und wird die
korrigierte Form in den Text setzen, zumal ihm, wie aus anderen Eingriffen
hervorgeht, offenbar eine bessere Vorlage zum Vergleich zur Verfiigung stand.
(34) 4, 362 ; 8, 580 (wo ein Zitat zu dieser Konstruktion umgeformt wird !);
8, 875.
(35) admirari 6, 656; amplecti 6, 263 ; hortari 1, 278 ; 2, 83 ; 3, 135 ; 4, 42;
insectari 3, 427 ; metiri und perscrutari 7, 794 ; persequi 5,600 ; prosequi 2, 14 ; 2, 463 ;
6, 258; 8, 904.
(36) subtilissimo arbitri 8, 237; ingrates 7, 365.
(37) mulcat 1, 374; 3, 39; ui compellabuntur 4, 457.
(38) Zu den hyperbolischen Annahmen beztiglich Gerhards Belesenheit vgl.
den Forschungsbericht Untersuchungen S. 20 - 34; keinen Fortschritt bietet der
seither erschienene Aufsatz von Kosztolnyik (s. oben Anm. 17).
EINLEITUNG XIII

genau lokalisieren, doch wurde die Handschrift nicht in Freising


geschrieben. (39) Der Codex besteht aus 166 gezahlten und 2
ungezahlten Pergamentblattern am Anfang und SchluB. Die
einzelnen Blatter sind von verschiedener Starke, die (glatte und
weiBe) Fleischseite laBt sich im allgemeinen von der dunkleren
Haarseite leicht unterscheiden. Die einzelnen Blatter sind 320x
206 mm groB, der Schriftspiegel der 166 gezahlten Blatter 214X
ni mm, so daB vor allem seitlich em reichlicher Rand bleibt. Die
Blatter sind in Quaternionen gelegt, die einzelnen Quatermonen
jeweils auf der ersten Seite in der Mitte unten mit den Buchstaben
des Alphabets fortlaufend gekennzeichnet (Fol. ir ein Capitalis-A,
fol. gr B usw.). Der letzte Quatermo ist nicht gekennzeichnet. Er
beginnt mit fol. 161, den SchluB bilden ein noch mit Finiierung
versehenes letztes Blatt und der aufgeklebte Deckelspiegel. Aus
gotischer Zeit stammt die spatere Blattzahlung rechts oben auf
der Rektoseite eines jeden Blattes. Die Finiierung fur die 26 Zeilen
auf jeder Seite ist blind eingeritzt.
Die Handschrift besitzt einen spatmittelalterlichen Einband:
Holzdeckel mit hellem Federbezug und einer FederschlieBe. Die
Deckelflachen sind durch Doppellinien in Felder geteilt. Die fiinf
Biinde ragen stark heraus. Der hintere Deckel zeigt Wurmscha-
den. Auf dem vorderen Deckel steht etwa 35 mm vom oberen
Rand mit klobigen gotischen Buchstaben in einer teilweise schon
abgeblatterten braunen Schrift: Supra ymnu(m) triu(m)
pu(er)or(umj. 2 cm tiefer steht — nur noch mit Miihe zu entziffern
— derselbe Text in etwas kleineren Buchstaben, offenbar von
alterer Hand. Der Schriftschmuck des Codex ist eher schlicht
gehalten. Mit roter Tinte geschrieben ist der Titel des Werkes (mit
den Worten : ad Isingrimum liberalem) sowie die Initiale auf fol. ir.
Die Initiale ist ein vier Zeilen hohes unziales E. Der Text der ersten
Zeile ist mit einer starkeren Feder ais der Rest der Seite in einer
grdBeren schwarzen Unziale geschrieben, einzelne Buchstaben sind
mit roten Tupfen verziert. Die folgende Zeile ist in etwas kleinerer
schwarzer Capitalis geschrieben. Auch die Hervorhebung des
Titels durch rote Tinte ist nur bei den ersten zwei und bei dem
fiinften Buch durchgefiihrt. Die iibrigen Titel unterscheiden sich
nur durch die Capitalisschrift und starkere Feder vom Text.Der
Text ist von Anfang bis Ende von einer Hand (T) geschrieben.
Nach Buch 2 tritt Tintenwechsel ein, an Stelle der satten dunklen
beniitzt der Schreiber jetzt eine hellere, mehr braunliche Tinte.
Diese braunliche Tinte beniitzt auch eine zweite, etwas gleichzeiti-

(39) Gegen meine in den Untersuchungen S. 17 geauBerte Hypothese, der


Codex konnte in Admont oder Salzburg vom Widmungsexemplar, das fur
Isingrim bestimmt war, abgeschrieben und von C nach diesem Exemplar
korrigiert worden sein, sind mir keine Argumente bekannt geworden; dafiir
freilich auch nicht.
XIV EINLEITUNG
ge Hand (C), die denText korrigiert hat. An den Rand haben
Hande des 15. Jahrhunderts (G, M) kurze Titel geschrieben, die
den Inhalt jeweils eines Abschnittes zusammenfassen. Anfangs
sind diese Titel haufiger, im Verlauf des Werkes werden sie
seltener ; die vorletzte Anmerkung findet sich fol. ioir, eine letzte
schlieBlich fol. n6v; vereinzelte Nota-Zeichen im folgenden Teii
deuten aber darauf hin, daB G auch das letzte Drittel noch gelesen
hat. (40) Es geht aus den Fehlern der Texthand hervor, daB wir
nicht das Original vor uns haben, sondern daB T eine Vorlage fur
die Abschrift des Werkes zur Verfugung stand : T hat oft Worter
und Satzteile ausgelassen, die zum Verstandnis notwendig sind,
und die von C — sicherlich nach dieser Vorlage — nachgetragen
wurden. Die Schrift des Codex, die karolingische Minuskel der
zweiten Halfte des 11. Jahrhunderts, weist ais einzige Besonder-
heit eine eigenwillige Abkiirzung auf: p mit ubergeschriebenem
offenen a wird fur prae- (pre-) gesetzt, nicht, wie zu erwarten ware,
fur pra-. Die orthographischen Eigentiimlichkeiten (von den
sprachlichen nicht immer leicht abzugrenzen) werden, wie bei
einem Codex unicus angebracht, in der Ausgabe unverandert
wiedergegeben : so stehen im Text die Formen celeris (fur sceleris :
8, 1004) oder prescentem (8, 175), iuxtam (fur iustam : 8, 1065) und

die regelmaBig abscentia geschriebene Form (fur absentia : 3, 79 ; 5,


214 ; 5, 317 ; 5, 844 ; 7, 764), das ebenso wie repugnascet (6, 44) oder
discensio (fur dissensio : 2, 247) moglicherweise Ausspracheeigen-
tumlichkeiten wiedergibt. Eingriffe zum besseren Verstandnis von
Fugungen, wie sie durch Zusammenschreibung von Praposition
und Nomen entstehen, sind — wie bei a(d} proposita redeamus
(7, 204) — nur ganz selten vorgenommen worden.
Die Fehler des alten Druckes von Batthyany, der auch eine
normalisierte Orthographie bietet, wurden nicht in den Apparat
aufgenommen, eine Liste findet sich Untersuchungen S. 94 - 104.

(40) Die Hand G laBt sich mit Sicherheit ais die des Bischofs von Freising
Johann III. Griinwalder (1392-1452) identifizieren. Zu ihm vgl. Allgemeine
Deutsche Biographie 10 (1879) S. 60 und A. Koniger, in: Programm des K.
Wittelsbacher Gymnasiums in Miinchen fur das Schuljahr 1913/14 (Munchen 1914).
Autographe von Griinwalder hat mir Giinter Glauche (Munchen) nachgewie-
sen u.a. in : Bayerisches Hauptstaatsarchiv Munchen, Allgemeines Staatsarchiv,
Fiirstenbucher Tom. V, und Bayerisches Hauptstaatsarchiv Abt. II (Geheimes
Staatsarchiv) Kasten schwarz 4190.
LITERATUR

H. Barre, L’ceuvre Mariale de Saint Gerard de Csanad, in:


Marianum 25 (1963), S. 262-296.
Emil Bekesi, Magyar irok az Arpadhdzi kiralyok koraban (Ungari-
sche Schriftsteller im Zeitalter der Konige aus dem Arpaden-
haus), in: Katholikus Szemle 10 (1896), S. 369-375.
Andras (Andreas) Bodor, Szent Gellert Deliber atio-janak foforrasa
(Die Hauptquelle der Deliberatio des hl. Gerhard), in : Szazadok
77 (i943)> S. 172-227.
Arno Borst, Die Katharer, Stuttgart 1953.
Max Budinger, Osterreichische Geschichte bis zum Ausgang des 13.
Jahrhunderts, Leipzig 1858.
Maurice Coens, “Utriusque linguae peritus”, in : Analecta Bollan-
diana 76 (1958), S. 118-150.
Ignaz von Dollinger, Beitrage zur Sektengeschichte des Mittelal-
ters, Miinchen 1890.
Joseph Anton Endres, Studien zur Geschichte der Fruhscholastik,
Gerard von Czanad, in : Philosophisches Jahrbuch 29 (1913), S.
349-359. (Wieder abgedruckt in : Forschungen zur Geschichte der
jriihmittelalterlichen Philosophie, in : Beitrage zur Geschichte der
Philosophie des Mittelalters 17 (1917), S. 51-64).
Istvan (Stephan) Fenczik, Szent Gellert helye a filozofia tortenelme-
ben (Die Stellung des hl. Gerhard in der Philosophiegeschichte),
Budapest 1918.
Martin Grabmann, Die Geschichte der scholastischen Methode Bd.
1, Freiburg/Br. 1909 (Nachdruck Darmstadt 1961).
Tibor Hajdu, Sz. Gellert "Deliberatio“ cz. miivenek meltatasa
(Wurdigung des “Deliberatio” betitelten Werkes des hl.
Gerhard), in: A pannonhalmi Szent-Benedek-Rend tortenete
Bd 1, Budapest 1902, S. 381-397.
Valentin Homan, Konig Stephan F der Heilige, Breslau 1941.
Derselbe, Geschichte des ungarischen Mittelalters, 2. Bde. Berlin
1940 und 1943.
Janos (Johann) Horvath, Arpadkori latinnyelvu, irodalmunk
stilusproblemai (Stilprobleme unserer lateinischen Literatur der
Arpadenzeit), Budapest 1954.
Ferenc (Franz) Ibranyi, Szent Gellert teologiaja (Die Theologie des
hl. Gerhard), in: Emlekkonyv Szent Istvan Kiraly haldlanak
kilencszazadik evfordulojan (Gedenkbuch zum 900. Todestag
von Konig Stephan) Bd. 1, Budapest 1938, S. 495-556.
Endre von Ivanka, Szent Gellert gdrog miiveltsegenek problemaja
(Das Problem der griechischen Bildung des hl. Gerhard),
Antrittsvorlesung an der ungarischen Akademie der Wissen-
schaften, in: SB der sprach- und literaturwissenschaftlichen
Klasse 26, Budapest 1942, S. 221-238.
Derselbe, Szent Gellert Deliberatio-ja. Problemak es feladatok. (Die
Deliberatio des hl. Gerhard. Probleme und Aufgaben), in:
XVI LITERATUR
Szazadok 76 (1942), S. 497-500.
Derselbe, Gerardus Moresanus, der Erzengel Uriel und die Bogomi-
len, in: Orientalia Christiana Periodica 20 (1954), S. 143-146.
Derselbe, Das "Corpus Areopagiticum’’ bei Gerhard von Csanad,
in: Traditio 15 (1959), S. 205-222.
Coloman Juhasz, Die Beziehungen der "Vita Ger ardi maior" zur
"Vita minor", in : Studien und Mitteilungen zur Geschichte des
Benediktinerordens 47, NF 16 (1929), S. 129-145.
Derselbe, Gerhard der heilige, Bischof von Marosburg, ebda. 48, NF
17 (1930), S. 1-35.
Derselbe, Das Tschanad-Temesvarer Bistum im friihen Mittelalter,
Miinster 1930.
Raimund Friedrich Kaindl, Studien zu den ungarischen Ge-
schichtsquellen, in : Archiv fur osterreichische Geschichte 91
(1902), S. 1-58.
Janos (Johann) Karacsonyi, Szent-Gellert csanadi piispok elete es
miivei (leben und Werke des hl. Gerhard, Bischofs von Csanad),
Budapest 1887.
Derselbe, Szent Gellert piispok miinchem kodexe (Der Miinchener
Codex des Bischofs St. Gerhard), in: Magyar Konyvszemle
1894, S. 10-13.
Derselbe, Szent Gellert csanadi piispok es vertanu elete (Das Leben
des Martyrers und Bischofs von Csanad St. Gerhard), Budapest
1925-
Domokos (Dominikus) Kosary, Bevezetes a magyar tortenelem
forrasaiba es irodalmaba (Einfuhrung in die Quellen und in die
Literatur zur ungarischen Geschichte) Bd. 1, Budapest 1953.
Zoltan J. Kosztolnyik, The Importance ofGerard of Csanad as the
First Author in Hungary, in: Traditio 25 (1969) S. 376-386.
Floris (Florian) Kuhar, Szent Gellert Bakonybelben (Der heilige
Gerhard in Bakonybel), in: Pannonhalmi Szemle 2 (1927), S.
305-3I9-
Jean Leclercq, Saint Gerard de Csanad et le monachisme, in:
Studia Monastica 13 (1971) S. 13-30, italienisch unter dem
Titel: San Gerardo de Csanad e il monachesimo, in : Venezia e
Unghena nel Rinascimento (ed. V. Branca) 1973, S. 3-22.
Jean Mabillon, Annales Ordinis S. Benedicti Bd. 5, Lucca 1740.
Carlile Aybner Macartney, The Medieval Hungarian Histonans,
Cambridge 1953.
Max Manitius, Geschichte der latemischen Literatur des Mittelalters
Bd. 2, Miinchen 1923.
Karl Meichelbeck, Historia Frisingensis Bd. 1, Augsburg 1724.
Germain Morin, Un theologien ignore du Xle siecle: L’e'veque-
martyr Gerard de Csanad, O.S.B., in: Revue Benedictine 27
(1910), S. 516-521.
Matrai ErnoOMPOLYi, Gellert, azelsomagyarscholastikus (Gerhard,
der erste ungarische Scholastiker), in : Figyelo 4 (1878), S. 209-
223.
LITERATUR XVII

Edith Pasztor, Problemi di datazione della "Legenda maior S.


Gerhardi episcopi", in: Bullettino dell’ Istituto Storico Italiano
73 (1961), S. 113-140.
Dieselbe, Gerardo, vescovo di Csanad, in : Bibliotheca Sanctorum 6
(1965) 184-186.
Gyula (Julius) Pauler, Szent Gellert csanadi piispok elete es miivei
(Leben und Werke des hl. Gerhard, Bischofs von Csanad),
Rezension in: Szazadok 22 (1888), S. 57-65.
Karoly (Karl) Redl, Problemak Gellert piispok Deliberatiojaban
(Probleme in der Deliberatio des Bischofs Gerhard), in : Iroda-
lomtorteneti Kozlemenyek 69 (1965), S. 211-217.
Gyorgy (Georg) Ronai, Bogumilizmus Magyarorszagon a XP
szazad elejen, Gellert piispok "Deliberatio’janak tiikreben (Bo-
gumilismus in Ungarn zu Beginn des 11. Jahrhunderts im
Spiegel der Deliberatio des Bischofs Gerhard), in : Irodalomtor-
teneti Kozlemenyek 60 (1956), S. 471-474.
Gabriel Sil agi, Untersuchungen zur 'Deliberatio supra hymnum
trium puerorum’ des Gerhard von Csanad (Miinchener Beitrage
zur Medidvistik und Renaissance-Forschung 1, 1967).
Derselbe, Die Gerhards-Legenden (Ubersetzung und Kommentar)
in : Ungarns Geschichtsschreiber 1, Die Heiligen Konige (hg. Th.
von Bogyay) 1976.
Scriptores rerum Hungaricarum tempore ducum regumque stirpis
Arpadianae gestarum, ed. E. Szentpetery et al.; vol. I et II
(1937)-
Pongracz Soros, Collatio codicis olim Frisingensis, nunc Monacen-
sis, cum editione ... Batthian, in : A pannonhalmi Szent-Benedek-
Rend tortenete Bd. 1, Budapest 1902, S. 579-586.
Girolamo Tiraboschi, Storia della letteratura italiana Bd. 3,
2Modena 1787.
DELIBERATIO GERARDI
MORESENAE AECCLESIAE
EPISCOPI SVPRA HYMNVM
TRIVM PVERORVM
AD ISINGRIMVM LIBERALEM
SIGLA

In codice unico operis (Bayerische Staatsbibliothek Miinchen, Clm 6211,


saec. XI):
T = manus textum conscribens.
C = manus correctoris quasi contemporanei.
G Ioannes Griinwalder episcopus Frisingensis titulos marginales saec. XV
addens.
M = alia manus saeculi XV titulos marginales fol. 27v-68v addens.
b = Editio Ignatii de Batthyan, Albo-Carolinae 1790.

Editionis nostrae numeri marginales ir, iv etc. ad folia codicis Monacensis,


numeri praemissa littera p. (p. 1, p. 2 etc) ad paginas editionis Ignatii de Batthyan
pertinent.
DELIBERATIO GERARDI MORESENAE AECCLESIAE
EPISCOPI SVPRA HYMNVM TRIVM PVERORVM AD
ISINGRIMVM LIBERALEM

Erigendum in optimis ex consuetudine contemplationibus


5 et admodum duris incitationibus circa uirium robor, licet
nodosum ad quod conandum, per quod incedendum, amplec¬
tendum, minime uero, quantum pectoratim reor, quemadmo¬
dum potentes in theoricis aiunt, nec uero declinandum, p. 2
quamlibet circulosum. Sudor enim in hoc omni sopore suauior
10 aestimandus, praesertim cum diuinus processus cuncta
confidat ad optimum respicientia perficere. Fateor uero me
quemquam in hoc, quod examinandum postulasti, minime
admisisse. Ideo difficillimum sumas, quod ex continuo usu
leuiter sonat, et p^ne ab omnibus intactum dimissum, quia
15 assiduum, unde totum laboriosissimum. Deus autem meus,
in cuius praeconio elementa omnia prouocantur, quique ange¬
lum suum descendere fecit cum Anania et sociis eius in forna¬
ce ad ostendendam potenciam suq deitatis et magnitu¬
dinem, adiuuet sic me tu£ postulationi satisfacere, quo inimi-
20 eorum laqueos possim euadere | et tibi plenissime ad libitum iv
obuiare. Igitur assumenda est clauis, qua arca testamenti ape¬
ritur ; reseratur et ianua, per quam introitur ad sancta
sanctorum. De istiusmodi arca ajlestes suauitates manant,
flagrantque odores unguenti effusi cunctis ungentis praecio-
25 sioris, in qua urna aurea habens manna et tiirga Aaron, qu%.
fronduerat et tabul^ testamenti praeciosissime continentur
et cetera.
Benedicite, omnia opera Domini, Domino, ait, laudate et su-

1 Moresena seu Morissena urbs (Hungarice: Marosvar) a Sancto Stephano


rege in honorem ducis sui uictoris Csanad nominata est, cf. Legendae maioris S.
Gerardi Cap. VIII. 3 Isingrimus an ille primus abbas Admontensis fuerit, qui
anno 1074 officio fungi coepit, adhuc non nisi suspicari possumus, cf. supra
p. VIII 4 Erigendum] id quod enitendum. Ad Godefridi Admontensis
homiliam, quae uerbis : Erigenda nobis est hominis interioris intentio incipit (Migne,
PL 174, 990), cf. Untersuchungen 17, Adn. 6. 11/13 Modestiae topos, haud
facile intelligibilis. 16 Cf. Hieronymi, In Danielemprophetam, Praef. (Migne,
PL 25,491 ; CC SL 75 A): Vt —.. ad laudem Dei omnia elementa prouocarent. 25
Hebr. 9, 4. 28 Dan. 3, 57.

Supra titulum a manu saec. XII: Liber iste est sancte Marie sanctique
Corbiniani Frising(ensis)

I, 1/3 Litteris capitalibus coloris rubri 4 Erigendum - optimis: litteris


uncialibus quae dicuntur maioribus; littera initialis E coloris rubri; ex - contemplatio :
litteris capitalibus 24 flagrantque corr. ex fraglantque T 28 Benedicite
omnia : litteris uncialibus maioribus; littera initialis B coloris rubri; opera - laudate :
litteris capitalibus
>

2 LIBER I

perexaltate eum in saecula. In hoc primo uersiculo prima ponun-


30 tur generalissime, media autem et ultima, quibus formatiue
illi admittendi sunt, qui primatum sanctitatum in aecclesia p. 3
optinent et dicere cum beatissimo Paulo possunt : Nostra con-
uersacio in cqlis est. Illi uero, qui post hos gradi cupiunt, qui¬
bus Paulus tuba o/lestis fatetur: imitatores nostri facti estis et
35 domini excipientes uerbum in tribulatione multa cum gaudio
Spiritus sancti. Illi autem, qui similiter nituntur in hoc ipso,
sed grauati corpore, quod corrumpitur in inperfectione,
positi, succumbunt fragilitatibus, ad quos idem gencium
doctor : Estote benigni, ait, et ambulate | in dilectione sicut 2r
40 filii carissimi. Fornicatio et omnis inmunditia aut auaricia nec
nominetur in uobis, aut turpitudo, aut stultiloquium, aut
scurilitas, qu<^ ad rem non pertinet. Hoc enim scitote intellegentes,
quod omnis fornicator aut inmundus aut auarus, quod est
idolorum seruitus, non habet hereditatem in regno Christi et
45 Dei. In his autem et his, siue his admittenda sunt omnia ope¬
ra Domini, nimirum prima, media, ultima, circa celestem tro¬
pologiam et sacras formationes, secundum quas iussisti diuinas
reserare benedictiones. Verumtamen ultima non per se,
sed per prima et media benedicunt semper benedicendo.
50 Denique in aecclesia mediocres non ita in benedictione
redduntur potentes, ut diuini perfectores et illi, qui post p. 4
hiromistas uestigia formant. Vltima uero demonstrantur in
operibus primis et mediis deitatis cunctis praeter haec, qu£
mendatio dimissa ueritate utuntur. Verum nullum opus Dei
55 uacat a laude. Manichei dicunt quod non omnia creauerit
ualde bona Deus, conantes ut bonorum sic malorum omnipo¬
tentem asserere creatorem. Deus uero boni conditor super-
admittendus, non mali, qui creauit omnia ualde bona. Igitur
bonorum conditor est, non malorum. In suis enim operationi-
60 bus nil mali. Malum enim opus non est, quia non in essencia
neque | ex essencia, ideo non factum. Hoc autem propter Ma- 2v
nicheum, qui dicit qugdam a Deo, qugdam a diabolo, qugdam-
que Dei bona, qu^damque mala. Himnus autem sacer : Bene¬
dicite, ait, omnia opera Domini, Domino; laudate et superexalta-
65 te eum in saecula. Laudare in saeculo, superexaltare in regno.
Ergo hic laus, alibi superlaudatio, quemadmodum in utro-

32 Phil. 3, 20. 34/36 I. Thess. 1, 6. 39/45 Eph. 4, 32; 5, 2; 5, 3-5.


52 Hiromista] hieromystes, id est Sacrae Scripturae doctor, cf. infra VIII,
352. 60 Cf. Ps.-Dionysivs Areopagita, De diuinis nominibus (Migne, PL
122, 1138) 64 Dan. 3, 57.

40 In marg.: Apostolus anumerat mala a quibus cauere debemus G 42


intellegentes corr. in intelligentes (C?) 56 In marg.: De manicheis. G'
LIBER I 3
que benedictio. Tribulando igitur sancti laudant, laetando
superexaltant. Vtrumque ut autem admittatur, ex utroque
auctoritas loquatur. Si qua, ait, consolatio in Christo, si quod p. 5
70 solatium caritatis, si qua societas spiritus, si qua uiscera
misericordiae, implete gaudium meum.
Hoc quidem Philipensibus in uinculis constitutus, ex quo
laudare et benedicere confortatori suo non cessabat, quem¬
admodum in secunda Corinthiorum inluininatione in uoce
75 prorumpit dicens : Benedictus Deus et pater Domini nostri Iesu
Christi, pater misericordiarum et Deus totius consolationis,
qui consolatur nos in omni tribulatione nostra. Hoc autem
de laude. Quod amodo de superlaude, ut uera comprobetur
ratio ex auctoritate dixisse : Et uidi, ait, et audiui uocem
80 angelorum multorum in circuitu throni, et animalium et se¬
niorum, et erat numerus eorum milia milium dicentium uoce
magna : Dignus est agnus, qui occisus est, accipere uirtutem
et diuinitatem et sapiendam et fortitudinem \ et honorem et 3r
gloriam et benedictionem. Et omnem creaturam, qu% in cflo et
85 qu% super terram et subtus terram, qu% sunt in mari et qu^
in eo sunt, omnes audiui dicentes sedenti in throno et agno :
Benedictio et honor et gloria et potestas in saecula saeculorum.
Haec itaque, si fas uidetur, superlaudatio admittenda.
Hoc autem quare ? Nimirum dictum supra parum reliquimus,
90 quia sancti tribulando laudant, laetando superexaltant. Hoc
itaque inuenies in Anania, Azaria et Misahele, quorum di- p. 6
uinissimum prae manibus melodema, si te delectat, habetur.
Et praecepit, ait, ut succenderetur fornax septuplum quam
solebat, et uiris fortissimis de exercitu suo iussit, ut ligatis
95 pedibus Sidrac, Misac et Abdenago mitterent eos in fornacem
ignis ardentis. Et confestim uiri illi uincti cum brachiis suis
et tiaris et calciamentis et uestibus missi sunt in medio fornacis
ignis ardentis. Et ambulabant in medio flamm£ laudantes
Deum et benedicentes Dominum. Stans autem Azarias orauit
100 sic, apperiensque os suum in medio ignis ait: Benedictus es Do¬
mine, Deus patrum nostrorum, et laudabilis, et gloriosum nomen
tuum in saecula, quia iustus es in omnibus, qu£ fecisti nobis, et
uniuersa opera tua uera, et cetera talia. Rex maledictus
circa suam uoluntatem non est obeditus a sanctis. Idcirco in

69/71 Coi. 3, 12 (cf. Phil. 2, 1; Luc. 1, 78). 75/77 II. Cor. 1, 3. 79/87
Apoc. 5, 11-13. 90 Supra, 1. 67. 93/103 Dan. 3, 19-21; 24-27.

67 In marg.: Sancti tribulacionibus laudant dominum et omnis creatura G


68 ut ss. C 92 In marg. : De Anania, Michaele etc. qui in fornace
laudauerunt dominum G 100 In marg.: Oracio Azarie G
4 LIBER I
105 furore exarsit, statuam erexit, | fornacem succendit. De- 3V
cretum dedit, ut omnis, qui audierit sonitum tub^, fistulQ,
citharQ et sambuc^ et psalterii et simphoniq et uniuersi
generis musicorum, prosternat se et adoret statuam auream.
Si quis autem non procidens adorauerit, mittatur in fornacem
uo ignis ardentis. Vq nobis, qui quotiens magis principi obedimus p. 7
quam deo, tociens statuam auream adoramus, et ad uocem
tub^, fistul^ et citharq, sambucq et psalterii et simphoniq et
uniuersi generis musicorum nosmet prosternimus. Haec qui¬
dem omnia secundum hoc instrumenta diaboli sunt. Non
115 enim de musica Dei procedunt talia. Instrumenta uiciorum
sunt omnes huius uitQ exultationes.
Itaque melius est mitti in fornacem quam ad uocem talium
statuam adorare. Quid dico statuam adorare ? Nolite, ait,
diligere mundum, neque ea, quQ in mundo sunt. Et nolite
120 confidere in principibus neque in filiis hominum, in quibus
non est salus. Et maledictus homo qui confidit in hominem et
ponit carnem brachium suum et a Deo recedit cor eius. In
rapinis autem nolite concupiscere, et diuitiq. si affluunt nolite
cor apponere et multa infinita. Hoc autem de statua et ap-
125 pendiciis eius. Nunc de camino ignis dicendum, quem sancti 4r
potius | appetunt quam praedicta. Dicat itaque Paulus in is-
tiusmodi camino constitutus de camino, in quem sancti mit¬
tuntur : In omnibus, ait, exhibeamus nosmetipsos sicut Dei
ministros in multa paciencia, in tribulationibus, in necessitati-
130 bus, in angustiis, in plagis, in carceribus, in seditionibus, in la¬
cerationibus, in laboribus, in uigiliis, in ieiuniis, in castitate,
in scienda, in longanimitate, in suauitate, in beniuolencia,
in Spiritu sancto, in caritate non ficta, in uerbo ueritatis, in uir-
tute Dei, per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam
135 famam ; ut seductores et ueraces, sicut qui ignoti et cogniti ; qua¬
si morientes et ecce uiuimus ; ut castigati et non mortificati ; p. 8
quasi tristes, semper autem gaudentes ; sicut egentes, multos
autem locupletantes / tamquam nihil habentes et omnia possi¬
dentes. Iste est caminus, quem sancti sibi eligunt inprimis

106/109Cf. Dan. 3, 5 et 15. 109Cf. Dan. 3, 15. 1181. Io. 2, 15. 119
Ps. 145,2-3. 121 Hierem. 17, 5. 123 Ps. 61,11. 128 139 II. Cor. 6, 4-
IO.

105 succenddit: d alterum ss. C 109 procidens corr. ex procedens C


110 In marg.: Ve hominibus qui magis principibus quam deo oboediunt; hii
statuam auream adorant et ydola colunt, de quibus Zacharias XI cap. G;
quotiens corr. ex quoties C 111 tociens corr. ex tocies C 124 apponere corr.
ex aponere C 125 Nunc corr. ex nun C 126 In marg.: De camino
sanctorum G
LIBER I 5
140 quam faueant iussis Nabuchodonosor, id est operibus diaboli,
postposito sonito tub^ et fistuR et cithar^ et sambuc^ et
psalterii et simphoni^ et diuersi generis musicorum, id est
relicto omni opere carnis et sanguinis, qu^ societatem in
Christi regno non possident. Nemo dubitet haec ad iocun-
145 ditatem uiri contaminatissimi tunc temporis in Babilonia
instrumenta musica esse. Quicquid itaque ad uoluntatem
hominis potius quam | ad laudem Dei exercetur in Babilonia, 4V
id est in hoc saeculo nequam, non uirtus sed uitium et ad
uitia. Ouia uero non uirtus, ideo autem peccatum. Multi hodie
150 non solum laicorum, quin etiam clericorum, ut meretricibus
possint placere, uersantur in talibus. Quos Deus durissi¬
me suo confodit mucrone, maxime ut ingurgitari possint ad
uentrium extensionem uictimamque fornicationum. Cithara,
ait, et lira et timpanum et tibia et uinum in conuiuiis uestris.
155 Quid autem ? Propter ea, ait, dilatauit infernus animam suam
et apperuit os suum absque ullo termino. Quia uero talibus
non accomodauerunt serui se ipsos Dei, missi sunt in ca¬
minum ignis ardentis. Nabuchodonosor rex Babilonia fecit
hoc, id est rex confusionis, qui euidentissime demonstrat dia-
160 bolum, qui seruis Dei die ac nocte non cessat praeparare for¬
nacem ignis ardentis, id est temptamenta carnis et sanguinis.
Totus mundus, qui Spiritum sanctum accipere non potest,
fornax dicendus, qui cottidie ad omne opus malum succendi¬
tur et seuire non cessat contra Christi electos. Verum angelus p. 9
165 Domini, qui cum Anania et sociis eius descendit in fornacem,
non deserit illos, qui Dei amore tribulantur. Ecce, ait, ego
uobiscum sum omnibus diebus usque ad con\summationem 5r
saeculi. Quur ad tanta deuenimus ? Nimirum quia in superio¬
ribus diximus quod tribulando sancti laudant, laetando super-
170 laudant, quemadmodum potius auctoritas quam ratio
demonstrat. Itaque omnibus laudare, sed non superlaudare,
quemadmodum omnibus esse est, non uero superesse. In hoc
quoque nobis aderis, nisi brachiis Ciceronis astringaris.
Sed quid tibi ? Vbi sapiens, ait, ubi scriba, ubi conquesitor huius
175 saeculi ? Forte Macrobrius tales in superioribus dicit, quo-

153/156 Esai. 5, 12 et 15. 159 Confusio] cf. Hieron., Interpretatio


nominum Hebraicorum, s.v. P>abylon; Isidori, Rtym. 15, 1,4. 166/168 Mt. 28,
20. 169 Supra 1. 67. 171sq. Cf. Ps.-Dionysivs Areopagita, Cael.
Hierarchia: Esse enim omnium est, superesse diuinitas (-atis) (Dionysiaca, ed. Ph.
Chevallier 1937, uol. II, p. 802 = Migne, PL 122, 1046). Haec sententia
quanti momenti sit, exposui Untersucbungen p. 65sq. Adfert etiam Iohannes
Scotvs, Periphyseon I (ed. Sheldon- Williams p. 38, 26sq.). 1741. Cor. 1, 20.

140 faueant corr. ex faueat C 147 In marg.: De camino malorum hominum


qui bonos persecuntur G
6 LIBER I
niam horum unus idem. Reprobam uero semiuirbius noster
talium philosophiam dicit diuinissimum fecisse Iesum. Zeno
suam euomuit ; Menander quicquid habuit una totum cum spi¬
ritu emisit ; ceteri nihilominus autem. Tripertite generale p. io
180 formulatim inspecto, iungamus insidenti, antequam nos
hora praetereat, uerum quod in prima fronte benedictionum
habetur, sacramentorum obscuritas non patitur concite de
traduce cimam arripere, nec adeo etiam differre. Non igno¬
ro linguam frequenter reuerberatam theologorum atque
185 maxima necessitate pro rosis in eloquiis ignitis Dei uti saliuncis,
quemadmodum in contemplationibus iudicii mundi ualde p. n
astrictus perhibetur, ubi partem uasorum Dei leniter affatim
tetigit. Benedicite, ait, omnia opera Domini, Domino, laudate 5V
et superexalta\te eum in saecula. Tres erant isti iuncti filio
190 Dei in camino ignis ardentis, qui omnia simul hortabantur
ad benedicendum uiuentem in aeternum. Ananias nimirum, qui
gratia Dei sonat, uel ouis, idem et Sidrac lingua Caldea quod
interpretatur decorus meus, Azarias, qui dicitur auxilium
Domini, idem et Abdenago, quod Latine potest dici seruiens
195 taceo, Misahel, qui populus domini, ipse et Misac, quod
interpraetatur risus uel gaudium ; in quibus nimirum omnes
demonstrantur, qui in aecclesia minus potentibus subsidium
circa utramque substanciam prestant et onera peccatorum
adleuiant,ut Paulus uas electionis nobiliter demonstrat dicens:
200 Alter alterius onera portate et sic adimplebitis legem Christi.
Et simplicem uitam expetunt ut apostoli fecerunt, uirtutum-
que decori redduntur operibus, et alta misteriorum Dei celesti
praeuenti gratia meditantur, ut diuini perfectores fecerunt,
atque cum omnibus parere diuinis satagunt edictis decretalia-
205 que ex more perficiunt, quemadmodum ex cenobitis iugiter
comprobatur, inferiores se ceteris estimant usque quaque p. 12
silentes, ut ille faciebat, qui dicit : Obmutui et hximiliatus
sum et silui a bonis. In euangelio autem Christus discipulis :

176 Semiuirbius id quod seminiuerbius (Act. 17, 18); cf. etiam infra VIII,
789. 176/179 Isidori, Chron. 198 (Hieron. 1696): Hoc tempore 7,eno stoicus et
Menander comicus et Theofrastus philosophus claruerunt (MGH, Auct. Ant. XI, p.
449). Alludit ad Zenonis mortem, quem cibo abstinendo se interfecisse
constabat. Cf. etiam infra VIII, 1212, ubi simili modo poeta philosophis iungitur
confusione quadam Gerardi. 180sq. Antequam nos hora praetereat] flosculum
huncGerardus haud raro adhibet, cf. infra I, 298 ; II, 3 18 ; III, 291 ; IV, 307; VII,
383; 1018 ; VIII, 1319. 185 Cf. Ps. 118, 140. 188 Dan. 3, 57. 191/196
Isidori, Etym. 7, 8, 24. 199 Cf. Act. 9, 15. 200Gal.6, 2. 207 Ps. 38, 3.

191 In marg.: Exponit tria nomina G; Ananias corr. ex Anania C 193


Azarias corr. ex Azaria C 201 et 204 apii omib: signa compendii desunt
LIBER I 7
Cum perfeceritis omnia dicite: Serui inutiles sumus. Quod debui-
210 mus facere, fecimus. Illud autem, si sanctus | sum, non leuabo 6r
caput. Conuersantur uero sine querela, quemadmodum de Za-
charia et Elisabeth legitur, quia incedebant in omnibus iusti-
ficationibus Domini sine querela, gaudentes tam in pros¬
peris quam etiam in aduersis, cum summa meditacione diem
215 expectantes mortis. Igitur in Anania eminentiores, in Azaria
instructi, in Misahele qui ad omnia perficienda sunt parati et
praeparantur, in quibus summa admittenda constat iustorum.
Cum talibus quoque angelus Domini ut audisti descendit, ni¬
mirum ille, qui magni consilii angelus in eloquiis peribetur, id
220 est inhabitat et graditur ubique. Hi uero sine repraehensione
mordacis conscienci^ laudes possunt Deo referre, benedic¬
tiones persoluere et omnia elementa ad id ipsum prouocare.
Ceterum qui non circa hoc sed magis aduersum id ualent p. 13
quidem, sed quia, ut dicitur, non est speciosa laus in ore pec-
225 catoris, optimi non laudatores dicendi. Non accipiam, ait,
de domo tua uitulos, neque de gregibus tuis hircos. In hoc namque
dicto uehementer inuitur, quoniam ab inimicis laudes Deus
non expetit. Si queris, qui inimici dicendi, audi quod dicitur :
Omnes querunt quQ sua sunt et non quq. lesu Christi. Vae itaque
230 nobis, qui quoties saecularia appetimus et transeuncia, toties
Deum prouocamus ad inimiticiam nostram. Quod dictum au¬
disti : | Non accipiam de domo tua uitulos, neque de gregibus 6v
tuis hircos, optime sume quia superbos et luxuriosos aeterno
Deus odio habet, et a malignis et reprobis nullam accipit sup-
235 plicationem. Quare ? Vocaui, ait, et rennuistis ; extendi manum
meam et non fuit, qui aspiceret. Despexistis omne consilium
meum et increpationes meas neglexistis. Ego quoque in interitu
uestro ridebo, et subsannabo, cum uobis quod timebatis aduenerit,
cum inruerit repentina calamitas et interitus quasi tempestas
240 ingruerit ; quando superuenerit super uos tribulatio et angustia,
tunc inuocabunt me, et non exaudiam. Mane, cum surgent
et non inuenient me, eo, quod exosam habuerint disciplinam et
timorem domini non susceperint nec adquieuerint consilio meo
et detraxerint uniuerse correctioni me&. Hoc quoque sapienda
245 qu^ foris praedicat, ut nullus excusationem in examine utique
habeat, qu? in plateis dat uocem suam, quo nemo se abscondat
a calore eius, qu£ in capite turbarum clamitat, ut non de tur- p. 14

209 Lc. 17, 10. 210 Iob 10, 15. 212 Lc. 1, 6. 224 Eccli. 15, 9.
225 Ps. 49,9. 229 Phil. 2, 21. 232Ps.49>9- 235/244 Prou. 1, 24-30.
244 Prou. 1, 20.

222 ad idpsum T 226 tua : tuo T (sedinfra 2)2 recte) 230 In marg.: De
appetentibus saecularia et transeuncia, Deus tales spernit G
8 LIBER I
ba quisquam nostrum fiat, sed de societate apostolorum, quQ
in foribus portarum profert uerba sua, quo omnes pariter con-
250 uertantur ad creatorem suum atque intromittantur CQlestem
Ierusalem. | De talibus loquitur, ne tales ignorentur. Quur y
talia in dictis prosequeris, inquis ? Re uera dictum propter
quoniam ab inimicis Deus non suscipit utrumque ex'utroque
quod audiuimus. Igitur ut non reprobentur nostra, non
255 efficiamur nostri. Quid dico ? Si quis uult post me uenire,
ait, abneget semetipsum et tollat crucem suam et sequatur me.
El si uis perfectus esse, uade, uende uniuersa, quQ habes, et da
pauperibxis, et ueni, sequere me. A proposito autem recedens in¬
tromitto eloquia ex eloquiis, quo potius delecter tecum in offi-
260 ciis. Porro, si ais rabulatorem potius quam enucleatorem, in
hoc conueniam, quod Dei sermo potestatis plenus est, nec in p. 15
arbitrio humano eloquia, immo in eius, qui annunciator elo¬
quiorum in uiuificatricibus denunciationibus perhibetur. Sed
ne oneri deputetur cumulatius quam examini optimorum
265 dictorum pudica congressio, ad sulcationem conuertatur pris¬
tinam stiua. Benedicite, ait, omnia opera Domini, Domino, lau¬
date et superexaltate eum in saecula. Hoc uero, ut audisti, Ana-
nias, Azarias, Misahel, quibus omnes demonstrantur, qui prae¬
paratos habent pedes ad denunciandum in Qcclesia Dei, ut
270 apostoli extiterunt et sequaces eorum atque illi, quorum
stric|tim mentio in superioribus facta est. Nam ut genera- 7V
liter hortantur, sic generaliter omnes designant perfectos, qui
trino gradu in ecclesia incedunt, arguendo, obsecrando, in¬
crepando, misterium trinitatis omnem docentes hominem,
275 ut omnis homo perfectus fiat in domo Dei, et omnis mundus
iuxta dictum ore peccati destructo subditus fiat Deo praecipui
splendoris saeculi. Benedicite, angeli Domini, Domino, ait,
benedicite, ctfi, Domino. Hortatis et inuitatis generaliter omni¬
bus ad himnificam benedictionem confestim angelos inuitant
280 et cQos ad hoc ipsum quasi uno ore dicentes: Benedicite, angeli
Domini, Domino, benedicite, cgli, Domino. Quod quasi uno
hore id agunt iuxta eloquium, in sacris doctoribus una de¬
monstratur esse concordia doctrinarum, quemadmodum Chris¬
to concordante propitio est. Non inuenies Petrum distare a p. 16
285 Paulo, non Iacobum a Iuda sancto, non Iohannem a ceteris,

255sq. Mt. 16, 24. 257 Mc. 10, 21. 258 Lc. 18,22. 266 Dan. 3, 57.
275/276 Cf. Rom. 3, 19. 277 Dan. 3, 58. 278 Dan. 3, 59. 280/281
Dan. 3, 58-59.

268 Ananias, Azarias corr. ex Anania, Azaria C 269 habent corr. ex habet
C 275 Dei corr. ex Deo C 279 inuitant corr. ex inuitat C 284 In marg.:
De unanimitate apostolorum et sanctorum G 285 Iacobum corr. ex Iacobo C
LIBER I 9
excepto quia inuestigabilem manifestauit thesaurum dicens :
In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus
erat Verbum ; hoc erat in principio apud Deum. Vnde uero
filius tonitrui nominatur. Nimirum si plus diceret praeter
290 quod dixit, totus conquassaretur orbis. Iure igitur sic cense¬
tur. Inuenies autem non solum istos in dictis concordes, quin
potius | omnes diuina sapientissime deliberantes. Solius he- 8r
retici et Iudei discordes sunt. Ideo in aecclesia, quQ diuina con¬
cordia pollet, stare non potuerunt. Denique sicut diuerso stilo,
295 non uaria fide doctrin^ sunt sanctorum, sic diuersQ sunt secte
hereticorum, non ab uno, sed a diuerso errore delapse. Vt au¬
tem sapias nos uera dicere, expediam quedam de talibus in
praesenti, antequam nos hora praetereat, si cordi est opere :
Igitur aliter errant Simoniani, aliter Menandriani, aliter Ba-
300 silidiani, aliter Nicolaite, aliter Agnostici, aliter Carpogratiani,
aliter Ofite, aliter Valentiniani, aliter Caiani, aliter Melchise-
dechiani, aliter Angeliani, aliter Apostolici, aliter Cerdoniani,
aliter Marcionist^, aliter Artoterit</, aliter Aquarii, aliter Tati-
ani, aliter Alogii, aliter Catafrigii, aliter Cataroe, aliter Pau-
305 liani, aliter Ermogeniani, aliter Manichei, aliter Antropofor-
mit£, aliter Ereaclitg, aliter Nouatiani, aliter Origeniani, aliter
Sabelliani, aliter Arriani, aliter Macedoniani. Sic autem aliter
atque aliter infinitus eorum exercitus. Simoniani quidem di- p.
eunt creaturam non a Deo sed a uirtute quadam superna crea-
310 tam. Basilidiani Iesum Christum abnegant passum. Nicolaitg
stuprum magnificant, de quibus Iohannes dicit : Odisti | facta 8v
Nicolaitarum. Agnostici animam Dei naturam esse dicunt.
Carpogratiani Christum hominem fuisse tantum et de utroque
sexu progenitum. Cirintiani circumcisionem obseruant, mille
315 annos post resurrectionem in uoluptate carnis futuros prae- p.
dicant, unde et Ciliaste atque Miliasti Grece et Latine appel¬
lantur. OffitQ serpentem colunt dicentes ipsum in paradiso
induxisse uirtutis cognitionem. Valentiniani quqdam tempo¬
ra in origine dei creatoris inducunt Christumque de uirgine nil
320 corporis sumpsisse, sed per eam quasi per fistulam transisse.
Caiani Cain adorant, dicentes sed Christum esse. Melchisede-

287/288 Io. 1, 1-2. 289 Mc. 3, 17. 294/296 Hieron., In Es. 16 (72):
Una uia est ueritatis, et multae mendaciorum uiae (Migne, PE 24, 5 5 3B ; CCSE 73 A,
649). 298 Cf. supra I, 180. 300 Agnostici] Gnostici apud Isidorum.
Formam Agnostici (ut infra 312) apud alios medii aeui scriptores non inueni.
308/362 Cf. Isidori, Etym. 8, 5, 2-44 (quod etiam ab Hrabano Mavro, De
inst. clericorum 2, 58 excerptum est). 311 Apoc. 2, 6 ex Isidoro.

292 In marg. : Infideles discordant ab ecclesia et infra anumerantur secte


eorum G 302 Angeliani corr. ex angeli C 311 dicit: dicitur 7
IO LIBER I
chiani Melchisedech non hominem sed uirtutem Dei opinantur.
Angeliani angelos et non Deum colunt. Apostolici nil possident p. 19
illosque minime recipiunt qui aliquid in hoc mundo utuntur.
325 Cerdoniani duo contraria principia asserunt. Marcionistg al¬
terum bonum, alterum iustum Deum asserunt, tamquam duo
principia creatoris et bonitatis. Artoteritg panem et caseum of¬
ferunt, dicentes primis hominibus oblationem a fructibus terrg
et a fructibus ouium fuisse celebratam. Aquarii solam aquam
330 offerunt in calice sacramenti. Seueriani uinum non bibunt,
uetus testamentum et resur| rectionem non recipiunt. Taciani 9r
carnes abominantur, unde et Encreittg nominantur. Alogii
Verbum Deum non credunt, unde sine nomine uocantur,
Apocalipsin et Euangelium respuentes Iohannis. Catafrigii
335 aduentum Spiritus sancti non in apostolis sed in se traditum p. 20
asserunt. Cataroe penitentibus ueniam negant peccatorum,
de suis meritis gloriantes. Viduas uero, si nupserint, tam¬
quam adulteras dampnant. Pauliniani non semper esse
Christum sed de Maria dicunt sumpsisse exordium. Ermoge-
340 niani in elementis confidunt. Manichei duas substancias et na¬
turas introducunt, nimirum, ut in praelibatis audisti, bonam
et malam, et animas ex Deo quasi ex quodam fonte manare
asserunt. Testamentum uetus respuunt, nouum ex parte
recipiunt. Antropoformite humana membra Deum habere con-
345 tendunt, cum praecipue incorporeus sit credendus, ignorantes
uocem dicentis : Deus spiritus est. Eraclitg solius monachos re¬
cipiunt, regna calorum paruulos habere non credunt. Nouatiani
baptizatos rebaptizant, ut plerumque apud nos contigit, apos¬
tatas reuertentes recusantque suscipere. Orieniani dicunt, p. 21
350 quod Filius non possit uidere Patrem, neque Spiritus sanctus
Filium ; animas quoque in mundi principio peccasse et pro di-
uersitate peccatorum a c^lis usque ad terras diuersa corpora
quasi uincu|la meruisse. Eaque causa factum mundum fuisse. 9V
Noetiani dicunt Christum eundem esse Patrem et Spiritum
355 sanctum, ipsamque trinitatem in offitiorum nominibus, non
personis accipiunt, unde et Patripassiani uocantur, quia
Patrem passum dicunt. Sabelliani unam personam Patris
et Filii et Spiritus sancti astruunt. Arriani co^ternum Dei Fi¬
lium non intellegentes diuersas in trinitate substancias af-
360 firmarunt, contra illud, quod singularissimus Dei unigenitus p. 22
loquitur : Ego et Pater unum sumus. Macedoniani Deum esse
Spiritum sanctum uetant. Laboriosum autem nimis est ta¬
lium ineptias percurrere, et languidis lectoribus periculosissi-

346 Io. 4, 24 ex Isidoro. 361 Io. 10, 30 ex Isidoro.

323 Angeliani corr. ex angeli C 335 spiritus: spiritum T


LIBER I ii

mum recitare. Id namque ex his ideo prosequuti sumus, quia


365 demonstrauimus nostros beatissimos perfectores sic pari
concordia in eloquiorum castissimis uociferationibus esse in
Christi ^cclesia unitos. Quemadmodum illi, qui in camino ig¬
nis ardentis missi uno quasi ore ut uenerabiliter dicitur clama¬
bant dicentes: Benedicite, omnia opera Domini, Domine, lauda-
37° te et superexaltate eum in saecula. Hos uero diuersissimos ex

diuersitate, quemadmodum Christo propitio acutissime demon¬


stratum est. Beatus caminus ille, in quo tantQ claruerunt sua-
uitates. Incendebatur et minime incendebat nisi indignos. ior
Iste itaque caminus catholicos mulcat, scismaticos | uorat. p. 23

375 Caminus iste non honorat Nabuchodonosor regem Babilonit/,

non statuam quam erexerat auream, non Chaldeos ministros


regis, qui incendebant fornacem, immo incendit omnes, qui
perpetua digni sunt ustione. Iste caminus liberat de ca¬
mino. Quomodo ? Omne gaudium, ait, existimate, fratres mei,
380 cum in temptaciones uarias incideritis, scientes quod probatio

fidei uestre pacienciam operatur. Paciencia opus perfectum


habeat, ut sitis perfecti et integri in nullo deficientes. Petrus quo¬
que beatus : Modicum nunc oportet contristari in uariis tempta¬
tionibus ; ut probatio uestr£ fidei multo praeciosior sit auro, quod
385 per ignem probatur. Apostolorum uero lingua : Non sunt condig¬

na passiones huius temporis ad superuenturam gloriam, qu£


reuelabitur in nobis. Talis et istiusmodi tolerancia caminus
comprobatur sanctorum. Iste uero, ut dixi, liberat de cami¬
no. De quo, inquis ? Audi quod dicitur: Ite, maledicti, in ignem
39° aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius. Ecce habes,

de quo. Sed cuperem longius dicere. Hora autem nos expectat


et cauma usquequaque conturbat. Quoniam in crastino ad
insidencia nosmet extendere cupimus et rimari circa potenciam
omissum optamus, ideo tali termino ex more lectionem conclu-
395 damus : Sit nomen Domini benedictum, ex hoc nunc, et usque

in saeculum. Arnen.

369 Dan. 3, 57. 374 Lege : mulcet; Gerardus coniugationes mulcandi et


mulcendi confundit, cf. III, 39 et IV, 457 compellare pro -ere. 379/382 lac. 1,
2-4. 383/385 I. Petr. 1, 6. 385/387 Rom. 8, 18. 389 Mt. 25,41. 395
Ps. 112, 2.

367 In marg.: De unione doctorum katholicorum G 377 incendebant


corr. ex incedebat C 379 In marg.: De pacientibus persecucionem apostolus G
380 incideritis corr. ex incederitis T 384 Post quod septem litterae (purior
e?) rasae 394 optamus: opta in ras. C
ITEM EIVSDEM EX HOC IPSO LIBER SECVNDVS. io'
p. 24

Iterum in manatiuis theoricis circa dictum ducenda est


contemplacio et iuxta fortitudinem cQestis deliberanda
denunciatio. Iuxta uoluntatem, ad uoluntatem et circa p. 25
5 aliam formationem et regulam satis profunda dignoscitur,
quantum reor, ad satisfacionem co^ssentium, sine tipo aes¬
timata a potentibus, ideoque nuda relicta in iacentibus
atque porrectis caracteribus. Quocirca perdura desudatio
et discurse non potest, quemadmodum nec oportet exami-
10 nari inexaminatis taxacionibus, praecipue ad eruditam de¬
liberationem et ignitum iuditium contra iuditium et ad
cetera iuxta cetera. Igitur inuocato ex more sanctissimo p. 26
annunciatore in alio opere solius in flore relictum in huberta-
te optimorum prosequatur pomorum, quibus copiosissimum
15 impleamus cartallum. De istis pomis in canticis aecclesia fate¬
tur : Omnia poma notia et uetera reseruaui fratrueli meo.
Poma istiusmodi eloquiorum suauissimQ manaciones opti¬
me superadmittend^ uirtutum odoribus refertQ, quibus nisi
cottidie uescamur, continua inedia utrobique fame ingruente
20 periclitabimur. Nam et superoptimus dicitur descendisse
in ortum nucum ad uidendum poma conuallium. Quia fecit
ut audis, ideo fregit nuces discipulis, quo quandoque | uesce- nr
rentur ex nucleis. Si queris quid sit, quod obducitur, disce,
quia post resurrectionem apperuit illis sensum, ut intellegerent
25 scripturas. Ideoque omnem praecesserunt philosophiam iniit- p. 27
terate doctissimi sine litteris sanctiones dantes c^lestes
cunctis superdesiderabilibus formationibus imbuti gratia et
ueritate pleni. Non dubites diuinissimumC^phan Aristotile pro¬
fundiorem, non Paulum cunctis humanis oratoribus eloquen-
30 tiorem, non Iohannem omni c^lo altiorem, non Iacobum
tuo Plotio expeditiorem. Queso autem, ne dicas offendere sti¬
lum dialecticorum auditum, neque rusticam rationem magnum
oratorem. Habemus, ait, thesaurum istum in uasis fictilibus,

1/15 Translationem praebui Untersuchungen 72sq. 6sq. Sine tipo aestimata]


idem quod infra III, 454sqq. (inmisterialem hunc arbitrati) dicit, opinans se
primum hymnum explicauisse. 9 Discurse] id quod late, cf. infra III, 314 et
VIII, 1485. 14 Prosequatur] passiuo sensu, cf. infra II, 463 ; VI, 255 ; VIII,
904. 21 Cant. 6, 10. 24 Lc. 24, 45. 31 Plotii nomen ex Chronico
quodam sumpsisse uidetur, utputa ex Prosperi Tironis 303 (AIGH, Auct. Ant.
IX, p. 403) uel Hieronymi 1929; cf. infra ad 111, 337. 32 II. Cor. 4, 7.

II, 1 Gitteris capitalibus coloris rubri 2 Iterum in mana/ litteris capitalibus


12 In marg.: Pulcrum exordium pro themate G 23 In marg.: Cibus sacre
scripture omnem philosophiam precellit G 29 In marg.: Prosequitur de
apostolis G
LIBER II 13

et nos non contemplamur qu^ uidentur sed qu£ non uidentur.


35 Hoc uero ille, qui raptus usque ad tercium cflum peribetur
et audiuit ibi archana uerba, qu£ non licet homini loqui. Ni¬
mirum quando homines sumus non reddimur capaces misteri-
orum. Homines in eloquiis plerumque perhibentur, qui non p. 28
audent attingere inuolutum archanum, ut ibi, quem dicunt
40 homines esse filium hominis ? Alii aiunt Iohannem Bap¬
tistam, alii uero Hieremiam aut unum ex prophetis. Vos
ait quem esse dicitis? Respondens Simon \ Petrus dixit: Tu es nv
Christus filius Dei uiui. Vide, quia homines non cognouerunt
quod cognouit Petrus, qui non homo, sed plus quam homo
45 erat factus. Vt de hoc, sic de ceteris. Verumtamen homines et
iumenta saluat Deus. Et hoc in eloquiorum dictis simbolice
admittitur. Homines autem hic potentes in theophaniis
dictorum, iumenta in sterquilinio gentilium promulgationum
figentes gressum luxuriosissima deliberatione. Hi autem et p. 29
50 hi saluantur, illi autem ut huberius adsurgant, isti ut resur¬
gant, secundum multiplicationem totius deitatis misericordiae.
Nil itaque aestimes nuditati commendatum in sanctissimis
uociferationibus, uerum contendendum, ut cum Petro sapia¬
mus, non cum hominibus, qui iumentis iunguntur, si meditari
55 desideramus inmeditabile et maxima denunciare. Ne dubites
quenquam diuina sufferentem ab hominibus amoueri et se¬
gregari in splendoribus reformatiuis. Ex cunctis unus eli¬
gitur Moyses ad montem et caliginem, in qua dicitur deus
descendisse. Idcirco cornutus redditur in facie. Ad montem
60 Christus conscendens duodecim quos ipse uoluit uocauit. De
Paulo quoque Anani^ : Vade, quoniam uas electionis est
mihi iste, dicitur, ut portet nomen meum coram gentibus et re¬
gibus et filiis Israel. Iterum de Paulo et Barnaba Spiritus
sanctus fatetur : | Separate mihi Saulum et Barnaban in opus i2r
65 ministerii. Deus Christus noster : Ego scio, quos elegerim, p. 30
ait. Tres pueri de omnibus eliguntur ad confessionem atque
fornacem, quorum sacratissimum himnum omni nube inuo¬
lutum affurcilare desideramus. Sic de aliis atque aliis, nisi
Crisippus obstaculum tibi fiat, inuenies. Nisi isti beatissimi et
70 omni honore digni redderentur segregati, non tam essent
praeclari, nec talia exprimerent in laude conditoris in camino
constituti. Denique ad tantam uirtutum deuenerunt arcem,

34II. Cor. 4, 18. 35/36II. Cor. 12, 2-4. 41 Mt. 16, 15. 45Ps. 35,7.
51 Cf. Ps. 35, 8. 61/63 Act. 9, 15. 64 Act. 13, 2. 65 Io. 13, 18.

44 In marg.: De Petro apostolo G 47 t eophaniis T 49 figentes corr. ex


fingentes 51 secundum (scdm) corr. ex scm C 55 In marg. : Regula
studendi in diuinis libris. Exempla infra ponuntur de pluribus segregatis seu
separatis G 70 essent corr. ex esse C
14 LIBER II
ut uisibilia et inuisibilia omnia uno uocis articulo pariter con¬
glomerarent ad benedicendum superbenedicendum : Benedi-
75 cite, omnia opera Domini, Domino, laudate et superexaltate eum
in saecula. Benedicite, cfli, Domino, benedicite, angeli Domini,
Domino, et cetera usque in finem. Sed quia hoc prosequendum
est carmen, iam in sui contemplatione figendus est gressus.
Benedicite, angeli Domini, Domino ; benedicite, cqli, Domino.
80 Distinctio hic facta est, dum dicitur angeli Domini, quasi uelint
dicere quosdam non Domini, quamlibet omnes a Domino con¬
diti. Sunt quidem angeli mali, quemadmodum et boni. Ideo
angeli hortantur ad benedicendum Domini, non aduersarii,
ergo electi sunt hortati, abiecti non hortati. Id quoque de
85 stantibus et ruentibus. Consideremus | uero quur angeli, et i2v
sic tropologice aduertamus et confidentissime dicamus, p. 31
Omnes namque cognoscimus, quod angeli Grece Latine nuntii
dicantur, propter quod Domini uoluntatem populis nunciant.
Ideo autem eorum uocabulum offitii nomen est, non natura.
90 Dum mittuntur angeli, nuncupantur, quibus ideo, ut docti
tradunt, pictorum licencia pennas facit, quo citatissimum
eorum ubique disdursum significet. Hoc uero de superioribus ;
quia uero intencio est aliter querere et potius ea, qu£ circa
nos sunt, quam circa illos, iuxta uoluntatem interim meditari,
95 aliorsum stilus uertendus est. Igitur non dubites per ange¬
los significari angelos et per celum celum, quemadmodum
per cetera cetera. Angeli, ait, pacis amare flebunt. Iesus autem
magni consilii angelus dicitur, sacerdotum uero unusquisque
in Malachia angelus Domini exercituum nominatur. Ideo
100 angelos iuxta ueritatis lineam illos admittere procul dubio
in ^cclesia reuerentissime possumus, qui plebibus hoc denun-
ciant, ut ex consuetudine sacerdociali cernimus, quod ad lu¬
crum pertinet uit? probabilis et optim^ actionis. Si displicet
dictum, Isaie introducatur supermundanum uaticinium :
105 Ecce uidentes, ait, clamabunt foris, angeli pacis amare fle\bunt. i}r
Videntes prophetas demonstrat beatissimus uidens. Si qui¬
dem uidentes prophetq dicuntur, nimirum hoc ipsi uident,
quod ceteros latet. Beatissimus quoque Hieronimus suum
uidentem doctissimum consueuit uocare Didimum. Quos
110 autem propheticus sermo inprimis uidentes dixit, hos poste- p. 32

74/77Dan. 3,57-59. 79Dan. 3,58-39. 83Hortantur)passiuosensu,cf.


suprall, 14. 87/92Isidori, Etym. 7,5,1-3. 97Esai-33,7. 98cf.Esai.9,
6. 99Mal. 2,7. 105 Esai. 33, 7. 109 cf. Hieronymi, Comm. in Gal. Prol.
(Migne, PL 26, 5Q7sqq.).

81 quamlibet - conditi in marg. suppleuit C 82 In marg.: De angelis bonis


et malis G 106 In marg.: Prophete uidentes dicuntur et infra angeli
nominantur G 109 Didimum in ras. C(?)
LIBER II 15

rius angelos pacis nominauit, quos etiam flentes praemonuit,


nam firmati flentes non dicendi ; ex toto enim spiritus sunt.
Ergo si ob enuntiationem angeli dicuntur, omnes eloquiorum
annunciatores angeli demonstrantur. Ergo prophet^ angeli et
115 ad offitium praedicandi praecogniti. Sed uide, quia dictum est:
Ecce indentes clamabunt foris, angeli pacis amare flebunt.
Trium nobilissima societas angelos Domini, propheticus sermo
angelos pacis. Legimus in apostolo, quia Christus est pax nostra,
qui fecit utraque unum. Ergo angeli pacis angeli Domini sunt.
120 Christus enim, qui pax dicitur, Dominus est. Dominus autem
quur, in prophetis idem exponit dicens : Si dominus sum,
ubi est timor meus ? Ergo a timore Dominus, quemadmodum
a dilectione deus. Quidam uero gramaticorum dicunt, quod
Deus timor dicatur. Iohannes uero illorum mendatio longius
125 obuiat dicens : Deus caritas est. Non dixit timor, sed caritas
Deus est. Qui timet, ait, non est perfectus \ in caritate, quoniam i3v
perfecta caritas foras expellit timores. Timor uero, ut ait, non
est in caritate. Sic itaque sugillantur tales. Demencia summa
est in contubernio disputare ancillarum de illo, cui psallendum
130 est in conspectu angelorum. Hoc uero discurso reuertamur ad
nostra. Benedicite, ait, angeli Domini, Domino. Multi itaque p. 33
angeli, qui non sunt Domini, ut dixi, dum distincte dicitur :
Benedicite, angeli Domini, Domino. Apostolus quippe trans¬
figurare dicit angelum Sathan^ in angelum lucis et ministros
135 eius. Legimus autem angelos tenebrarum, quemadmodum
angeli tenebrarum sunt innumerabiles. Omnes itaque aeccle-
si^ doctores angeli ueritatis causam denunciantes fidelibus
optime admittendi diuini. Sed diabolus sine angelis etiam
secundum hoc non est, quamlibet omnes refuga angeli illum
140 sequuti sint. Ne dubites hereticos angelos omnes esse dt/mo-
nis, quorum exercitum pridie ex quadam parte ad notionem
prosequutus sum. Omnis itaque, qui aliud in aecclesia Dei sa-
pit praeter quod illum sapere oportet, angelus diaboli est.
Distincti igitur sunt angeli ueritatis ab angelis falsitatis. Si
145 queris quomodo, recurre ad theologiam diuini Iohannis et
inuenies dictum secundum hoc dictum. Di hoc cognoscitur spiri¬
tus veritatis et spiritus nequam : Omnis itaque spiritus, qui p. 34

116 Esai. 33, 7. 118 Eph. 2, 14. 121 Mal. 1, 6. 125 I. Io. 4, 16.
126/128 I. Io. 4, 18. 131 Dan. 3, 58. 133 Dan. 3, 58. 134 Cf.
II. Cor. 11, 14. 146/155 I. Io. 4, 2-6.

123 Post uero : duo uocabula (metus parentis ?) dei. 136 In marg.: Doctores
ecclesie angeli dicuntur et heretici angeli dyaboli C 142 Manicula in marg.
delineato. Iuxta positum: Ad Galathas c. I G 146 In marg.: Quomodo
cognoscitur spiritus bonus et spiritus malus G
i6 LIBER II
confi\tetur Iesum Christum in carne uenisse, ex Deo est. Et i4r
omnis spiritus, qui soluit Iesum, ex Deo non est ; et hic est
150 antichristus, quod audistis quia uenit et nunc iam in mundo est.
Vos ex Deo estis filioli, et uidistis eum. Quoniam maior est qui
in uobis est quam qui in mundo ; ipsi enim de mundo sunt,
ideo de mundo loquuntur et mundus eos audit. Nos ex Deo sumus,
qui nouit Deum, audit nos, qui non est ex Deo, non audit nos.
155 In hoc cognoscimus spiritum ueritatis et spiritum erroris. Sic
distinguntur isti ab illis, ut audisti. Terribile autem totum
quod dicitur, mihi crede, beatissime frater. Ex Deo nimirum
non peribentur, qui de mundo loquuntur, ut tua beatissima
auris audiuit, et qui Iesum soluit, antichristus peribetur. O
160 quanti confitentur, qui soluunt, praecipue apud nos. Sol-
uunt nimirum Iesum Christum, qui impiis actionibus illum a
se expellunt. Scriptum quippe est : Qui adheret Domino, unus
spiritus est. Et mihi, ait, adherere Deo bonum est. Tandiu
itaque adheret unusquisque Domino, quandiu huic non pla-
165 cet saeculo. Atque in hoc facto quasi cuiusdam societatis
uinculo cum eodem adstringitur, cum quo unus perhibetur
esse spiritus factus. Cum autem adfectare quid contra hanc
societatem ceperit, actutum Iesum Christum a se soluit. Contra
hanc quippe societatem facit, qui caritatem | relinquit de corde i4v
170 puro et consciencia bona et hde non ficta. Iuxta enim theo¬
logicam tubam, qui manet in caritate in Deo manet et Deus p. 35
in eo. Quare ? Nimirum ut splendor mundi fatetur : Caritas
paciens est, benigna est. Caritas non emutatur, non agit perper-
ram, non inflatur, non est ambiciosa, non querit qu^ sua sunt,
175 non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitatem,
congaudet autem ueritati. Qui hanc igitur habet et in hac
manet, non potest solui a Christo, neque ab eodem Christus,
non placere huic nequissimo mundo, qui amicos Dei non
audit, solius uero suos. Propterea autem suos, quoniam ea,
180 qu</ sua sunt, sapiunt. In hoc autem facto Iesum soluunt, id
est negant ; si dicis quur negant, quia confitentur, disce diui-
nissimo dicente Iacobo, quia fides sine operibus mortua est.
Itaque, si mortua est fides, et ille uiuere non potest, cuius fides
mortua est. Dura cautio, qua etiam qui alicuius momenti
185 uidentur, ut non illuminati plectentur. Confitentes, ait,

1621. Cor. 6, 17. 163 Ps. 72, 28. 171 I. Io. 4, 16. 172/176 I. Cor.
13, 4-6. 182 lac. 2, 26. 185sq. Tit. 1, 16.

149 omnis corr. ex omnes C 151 eum corr. ex eo C 152 enim corr. ex
exin C ( 160 In marg.: Notat ueram et falsam confessionem Christianorum G
d69 hanc corr. ex hac C 171 In marg.: De caritate G. Capita hominis et equi-
iuxfta delineat a 176 in ss. C 182 fides corr. ex fide C
LIBER II 17

nosse Deum, factis autem negant illum. Hoc autem apostolus,


per quem semper loquitur Christus. Multi loquuntur de Deo
nec sunt in Deo, quemadmodum non sunt, qui de mundo lo¬
qui non cessant. Si queris | quomodo, disce, quia ludas et i5r
190 Petrus pariter ad mensam, uterque discipulus, uterque uero
apostolus. Horum autem unus adsumitur et alius reproba¬
tur. Vt ex istis, sic et ceteris, ut de Cain et Abel, et Iacob et
Esau, et Stephano et Nicolao, quemadmodum de angelis
Domini et angelis diaboli. Hoc autem in superioribus cir-
195 ca ueram discriminationem. Dictum autem audisti, quia p. 36
uidentes clamabunt foris et angeli pacis amare flebunt. Foris
perhibentur clamare, quia non sunt fures, neque latrones,
neque constituti sub humano timore, uerbum ueritatis cum
omni constancia ad omnem carnem denunciantes. Ama-
200 sias Amos uidentem ad fugam hortatur in terram Iuda, nec
prophetaret in Bethel. Qui audito uerbo regis respondit : Non
sum propheta, non sum filius prophetg, sed armentarius ego
sum uellicans siccomoros. Cui confestim dicitur : Vade et pro¬
pheta ad populum meum Israel dicens : Nunc audi uerbum domi-
205 ni: Tu dicis : Non prophetabis super Israel et non stillabis su¬
per domum idoli. Propter hoc haec dicit Dominus Deus : Vxor
tua in duitate fornicabitur ; et filii tui et filig tuae in gladio
cadent ; et humus tua funiculo medetur ; et tu in terra polluta
morieris, et Israel captiuus migrabit de terra sua. Sic nimi-
210 rum | uidentes clamant foris, nil formidantes saeculi istius. i5v
Pro nephas, nostri uidentes non foris clamant, sed intus mur¬
murant, atque sine iussu et interrogatu nil musitare audent,
ne quidem aures offendant regales. Quomodo, inquiunt, dis¬
plicentia loqui possumus regi ? Ira succenditur, furore ar-
215 matur, et nos insonabimus ? Magis simulatum expetunt ca¬
chinnum quam ualidum Dei denuncient uerbum. Hoc autem
quidem ut eorum siue contigui ab inditis non suspendan¬
tur officiis, ipsi uero ne priuentur paleis. Dum offendere uero
corruptiuum quis metuit hominem propter hominem et ea,
220 qu£ in usu sunt hominum, atque ob hoc placere gestit huic,
qui hodie est et mane uestigium illius non inuenitur super ter¬
ram, nil distare uidetur ab illis, qui statuam adhorabant regis
Babilonis. Disperdet Deus, ait, ossa eorum, qui hominibus p. 37
placent ; confusi sunt, quia Deus dissipauit illos. Hoc autem

193 Cf. Act. 6, 5 et Isidori, Etym. 8, 5, 5. 196 Esai. 33, 7. 201/209


Amos 7, 13- 17. 223 Cf. Ps. 52, 6.

189 In marg. : Questio G 196 In marg. : De predicacionibus ueritatis G


200 Post Amasias ras. duorum litterarum 211 In marg.: De adulacionibus.
Non audentes ueritatem predicare assimilantur ydolatris statuam adorantibus
Nabuchodonosor G
i8 LIBER II
225 propter hoc nimirum uidentes clamabunt foris. Vis iterum
audire, quomodo unus noster uidens clamabat extrorsus?
Stans, ait, Paulus in medio Harioriago ait : Viri Athenienses,
per omnia quasi supersticiosos uos uideo. Ad Elimam magum
ueritati resistentem : 0 plene omni dolo et omni fallacia, fili | i6r
230 diaboli, inimic£ omnis iustici£, non desinis subuertere uias
Domini rectas. Ideo uero hoc supra hoc, ut qui facile non
adquieuit credere uerbis, saltim credere discat auctoritatibus.
Angeli, ait, pacis amare flebunt. Quomodo ? Euntes, ait, ibant
et flebant mittentes semina sua. Sic inuenies fecisse Isaiam, sic
235 Hieremiam, qui totius mundi in Cinoth sui mala defleuit,
sic etiam ceteros. Paulus uero : Ex multa, ait, tribulatione et
angustia cordis scripsi uobis per multas lacrimas, non ut contris¬
temini, sed ut sciatis, quam caritatem habeam in uobis. Alibi p. 38
quoque infra eandem ad eosdem: timeo, ait, ne forte cum uenero,
240 non quales uolo inueniam uos, et ego inueniar a uobis, qualem
uos non uultis ; ne forte contenciones, emutationes, susurrationes,
infiaciones, sediciones sint inter uos, ne iterum, cum uenio, hu¬
miliet me Deus apud uos et lugeam multos ex his, qui ante pec-
cauerunt et non egerunt poenitendam super inmunditia et forni-
243 catione et inpuditicia, quam gesserunt. Sic nimirum comproban¬
tur angeli pacis amare flere. Ideo hoc faciunt, quia angeli
pacis et non discensionis sunt. Neminem diuinorum in¬
uenies ex talibus sine amarissimo fletu. Hoc autem de ange¬
lis, quod amodo ad cQos circa uirtutem | perueniendum. Bene- i6v
250 dicite, cfii, Domino, ait. Pluraliter dictum est cQi, quasi
non sit unum cQum sed plures. Verumtamen et cQum et cQos
legimus, ut illud : Qui operit cfium nubibus, et : cfii enarrant
gloriam Dei. In principio autem creauit Deus cfium ; et cum
obduxero nubibus cfium, et multa talia. Philosophi autem p. 39
255 mundi, quemadmodum optime admittis, septem cQos, id est
planetas globorum consono motu introduxerunt, quique uolu-
bile iterum cQum atque ardentem uolunt, hocque nomine
uocatum, quod tamquam uas celatum inpraessa signa habeat
stellarum, cuius spera species quadam in rotundum forma-
260 ta, cuius centrum terra est ex omnibus partibus equaliter
conclusa. Hanc speram nec principium uolunt habere in¬
structi, nec terminum. Inprimis autem de cqdo disserendum,

225 Esai. 33, 7. 227 Act. 17, 22. 229 Act. 13, 10. 233 Esai. 33, 7 ;
Ps. 125, 6. 235 Cinoth\ id est Lamentatio, cf. Isidori, Etym. 6, 1, 8.
236/238 II. Cor. 12, 20-21. 249 Dan. 3, 59. 252 Ps. 146, 8 ; Ps. 18, 2.
253 Gen. 1, 1 ; Gen. 9, 14. 255/262 Isidori, Etym. 3, 31-32.

233 In marg.: De lacrimis sanctorum G 249 In marg.: De celo questio G


262 In marg.: Responsio de celo et de celis. Tropologice comparacio ad
ecclesiam G
LIBER II 19

demumque de cQis. Ecclesia, ut mihi uidetur, tropologice est


celum rotundum et uolubile atque ardens. Si queris quomodo
265 rotundum sit cQum, istiusmodi disce, quia per circuitum dif¬
fusa mundi et ad omne opus bonum parata et in illo fundata
est, qui dicit : Ego sum Alfa et Q. Nil inuenies rotundius littera
o in modum circuli expraessa. Si plenissime uis sapere rotundi¬
tatem, de qua dico, audi theologum dicentem Iohannem :
270 In principio erat Verbum, et Verbum \ erat apud Deum, et i7r
Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. Ista ro¬
tunditas semper simplex, ideo inpartibilis. Quomodo ?
Ego et Pater unum sumus, ait. Ideo uero rotundum celum, de
quo ratio agitur. Est enim simplex ut fundamentum quan-
275 quam lapis angularis iungat parietes maculam non habens
neque rugam uel si quid istiusmodi est. Rotunda idcirco, p. 4°
quia diuersa non sapit ut hereses, immo semper ad unum
respicit. Vnde columba et formosa peribetur in Canticis supra
rotam euangelii collocata. Quid rotundius rota arbitrandum ?
280 Ezechiel rotam in rota intuitus est, id est uetus in nouo,
nouum in uetere testamentum, quibus firmissime stabilita
aecclesia ubique rotatur ad omne opus bonum iuxta aposto-
licum iussum sine ruina. Et hoc est sui uolubilitas. Iesus uero,
huius cQi beatissimus auctor, castella et duitates circumibat
285 sanando omnes a diabolo oppressos, ut sermo demonstrat diui-
nus. Perhibetur autem ardens, ut rotundum et uolubile.
De uolubilitate uero et rotunditate tropologice breuiter dixi.
Dicam quomodo ardens. Quis nos, ait, separabit a caritate Chris¬
ti ? Tribulatio an angustia an persequutio an fames an nuditas | i7v
290 an periculum an gladius ? Certus sum, ait, quia neque mors,
neque uita, neque angeli, neque principatus, neque uirtutes,
neque instanda, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo,
neque profundum, neqtie creatura aliqua poterit nos separare a
caritate Dei, qu% est in Christo Iesu Domino nostro. Sic itaque
295 ardens Christi nimia dilectione succensum redditur, de quo
loquimur, cQum. Hoc autem distinxit Deus claris luminibus et

267 Apoc. 22, 13.270 Io. 1,1. 273 Io. 10,30. 274/276 Cf. Esai. 28,
16 et Eph. 5, 27. 280 Ez. 1, 16. 282 II. Tim. 2, 21. 284 Mt. 9, 35.
285 Act. 10,38. 288/290 Rom. 8, 35. 290/294 Rom. 8, 38-39.
296/298 Isidori, Etym. 3, 31, 2.

264 uolubile corr. ex uolubilem 265sq. per - parata et in marg. suppleuit C


267 In marg. : Fundamentum ecclesie et De rotunditate G ; rotundius corr. ex
rotundus C 278 In marg. : Canticorum VI c. G; manicula in alia margine
delineato 283 In marg.: De uolubilitate ecclesie G 288 In marg.: Ardens est
ecclesia G 296 In marg.: Luminaria celi id est ecclesie sunt doctores ecclesie G
20 LIBER II
impleuit sole et luna, et astrorum micantium splendentibus
signis adhornauit. Quomodo ? Si queris quomodo, audi quod
dicitur : Quosdam quidem posuit Deus in aecclesia : Primum a-
300 postolos, secundum prophetas, tercio doctores, deinde uirtutes, p. 41
exinde gratias curationum, opitulationes, gubernationes, ge¬
nera linguarum et cetera. Talibus quidem ornamentis hor-
nauit deus istud ct/lum, talibus inluminauit sideribus. Huius
autem cQi spera est Dominus Iesus, qui sicut initium, sic nul-
305 lum finem habet, cuius centrum terra ex omnibus partibus
aequaliter conclusa. Quomodo ? Ex ipso, ait, et per ipsum et
in ipso sunt omnia. Et : Terra scabellum pedum eius est. Huc
usque de uno cQo, nunc autem de pluribus, demumque
similiter ad ipsum animus dirigendus. Diximus te in superiori-
310 bus audiente, quod philosophi mundi septem c^los introdux¬
erunt. Misterio uero mi|nime dictum remouetur, nisi ab his, i8r
qui dicunt in scripturis non allegorizandum, praepediamur.
Paulus fons doctrinarum ad profundissimas nos frequenter
dirigit allegorias. Nam et prophet^ nubibus allegoriarum in-
315 uoluti uidentur, saluator turbis non nisi in parabolis fate¬
batur. Inuenies autem sic ceteros obumbratos, quemad¬
modum spectabile fessenium aput poetas simbola quedam di-
noscuntur. His autem omissis, antequam nos hora praetereat,
breuiter inspiciamus de septem cQis quod promisimus.
320 Vis itaque audire unum celestium philosophorum non utique
talem aut talem, sed omnium altitudinem calorum transcen¬
dentem dictis et optutibus mentis philosophantem de hoc,
quod acumine mentis in eloquiis ex septem cQis circa tropolo¬
giam nitimur, contemplari ? Iohannes, ait, septem aeccle- p. 42
325 siis, quq. sunt in Asia : Gratia uobis et pax ab eo, qui est et qui
erat et qui uenturus est, et a septem spiritibus, qui in conspectu
throni eius sunt, et ab lesu Christo, qui est testis fidelis primo¬
genitus mortuorum et princeps regum terr£. Igitur si delectat,
quantum ad pulchras attinet formationes, habemus septem cq_-
33° los non secundum mundanos disputatores, sed circa diui-
nos. Septem uero sic admittendi, ut unum admittatur cir¬
ca sensum theosophorum. In septena|rio enim numero aeccle- i8v
si^ perfectio demonstratur. Nam ut septem audisti aeccle-
sias, sic septem nihilominus spiritus. Denique et septem
335 sunt superdiuina carismata, quibus uniuersalis aecclesia

299/302 I. Cor. 12, 28. 305 Isidort, Etym. 3, 32. 306 Rom. 11, 36.
307 Mt. 5, 35. 318 Cf. supra I, 180. 324/329 Apoc. 1, 4-5.

304 ln marg.: Spera huius celi Iesus Christus G 306 ipsum corr. ex ipso C
308 7« marg.: Sequitur de pluribus G 319 ln marg.: De 7tem celis G
327 throni ss. C
LIBER II 21

regitur. In Isaia uero legitur, quod septem mulieres uirum


unum adpraehenderint dicentes : Panem nostrum manduca¬
bimus, uestimentis nostris operiemur, tantummodo inuocetur
nomen tuum super nos. Septem, quas audisti, mulieres septem
34° praedictas ecclesias indubitanter sume. Virum, quem au¬
disti unum, illum delibera de quo Spiritus sanctus : Ecce
mV, ait, oriens nomen eius, et mulier circumdedit uirum,
nimirum Maria, que numquam sapuit uirum ad amplexum
luxuriosum. Virum uero circumdedit, quando filium Dei in
345 utero concepit. Dicitur autem uir unus, quia solius Dei
carissimus unigenitus uirificatus, id est homo factus, in quo
omnes thesauri sapientig et scientig sunt reconditi, et totius
diuinitatis plenitudo inhabitat corporaliter. Siue dicitur unus, p. 43
quia numerari non potest, unde et sapientig perhibetur Dei non
350 esse numerus. Sapientia nimirum Dei Christus, quemad¬
modum et uirtus tuba intonante apostolica. Verum diuini
numeri nimis faborantur in denuntiationibus ; | sciendum uero, i9r
quia unum semen numeri est, non numerum. Vnde numerus
sapienti^ non est. Verum dicitur unum, ut subtilius disse-
355 ramus, quia omnia uniuersaliter est per unius unitatis ex¬
cellendam, et omnium est unius inreuersibiliter causalis.
Nullum enim existentium est non participans unius, sed sicut
simul omnis numerus monada participat et unum, duo et
decem dicitur et semis unum et tercium et decimum unum, sic
360 omnia et omnium pars unum participant, atque unum essen-
do omnia sunt existencia. Verum, ut audisti, sapienti^ eius non
est numerus. Numero uero circa nos nummus nomen dedit,
et a sui frequentacione uocabulum indidit. Est itaque Deus in
numero, quasi caput numeri, innumerabiliter uero. Omnia
365 namque in se ipso uniformiter praeambit et circumpraehendit.
Theologia igitur totam deitatem, quam thearchiam quidam
uolunt, ut omnium causam laudat unius uocabulo, ut unus Deus p. 44
Pater et unus Dominus Iesus Christus et ipse Spiritus sanctus
superexcellenter totius diuin^ unitatis conexio nominatur.
370 Hoc uero propter uirum unum a muliere circumdatum in¬
numerabilem, qui licet non possit numerari, uerum in numero,
praecipue in septenario. Multos quidem numeros misticos | i9v

336/339 Esai. 4, 1. 341 Zach. 6, 12. 346 Coi. 2, 3. 347 Coi. 2, 9.


349 Cf. Ps. 146, 5. 352 Faborare] id quod praedicare; Italianismus
(fauolare) uidetur, cf. infra III, 427 ; VIII, 221, 884. 353 Isi dori, Etym. 3,31.
355/361 Iohannis Scoti, Translatio Ps.-Dionysii Areopagitae (Chevallier,
Dionysiaca 1, 540sqq. = Migne, PL 122, 1169). 362 Isidori, Etym. 3, 3, 1.
364/369 Iohannis Scoti, loc. cit. (Chevallier, Dionysiaca 1, 545 ; Migne
1170).

340 In marg.: De uiro uno quem circumdederunt septem ecclesie G 354


Post est ras. trium litterarum
22 LIBER II
aduerto, sed caumatis improbitas et temporis breuietas non
patitur dicere. Huc usque autem de multis cQis, quod amodo
375 de uno rimandum aestimo, quia nunc cQos, nunc cQum legi¬
mus. Qui operit, ait, cQum nubibus. Simbolum quoddam maxi¬
mis sacramentis perplexum. Qui operit, ait, cQLum nubibus.
Vtique Christus operit, Christus inuoluit, alius non potest.
Sine ipso enim nemo quid potest. Sine me, ait, nil potestis fa-
380 cere. Sed sicut operit sic denudat, cui uult et quando uult.
Quibus nubibus operitur cQum, de quo nunc dicitur ? Man¬
dabo, ait, nubibus, ne pluant super Israel himbrem. Ecce
nubes, quibus operitur cqIuiu hoc. Nam cQum, quod uide-
mus, nubibus non operitur, quanquam obducatur. Misterium
385 itaque magnum cQum opertum. Enigmate allegoriarum pro¬
fundissimarum operitur et nubibus altissimorum dictorum.
Est itaque cQum hic theologia reuerenter doctis traden¬
tibus admittenda, qu^ in nubibus uehementissime tonat et
fulgurat coruscationes et emittit tonitrua. Nimis opertum c£- p. 45
390 lum, cuius misterium nemo sine Spiritus sancti magisterio pe¬
netrare potest. Ct/lum ideo, quod celatum sit, ut supra retuli¬
mus. Itaque quanta obumbrationis sacra habeatur scriptura,
illi tantummodo norunt, qui in assiduitate utriusque | testa- zo1
menti uersantur, licet in superficie nonumquam patescat,
395 uerum in interioribus acutissimos latet. Quandiu cQitus hu¬
manus non aperitur sensus, theologicus non discitur intellec¬
tus. Rarissimos uolunt theologi huius habere noticiam. Clausa
in Danihele perhibentur uolumina. Venter prophet^ amari¬
catur deuorato trinummo. Ad uisiones supermundanas diu
400 languescit fatidicus. Perhibetur quod nemo ut est attin¬
gere possit himnorum misterium. In prophetis omnes pe¬
ne ante nos defecerunt. Quorsum talia ? Qui operit, ait, cQtum
nubibus, atque ut cQos et cqlum iterum admittamus magnus
restat cursus. CQi enarrant, ait, gloriam dei. Horum calorum
4°5 numerum facile nemo potest sapere. Multi enim fuerunt
cQi, qui narrauerunt gloriam Dei. Istos autem cQos nostri
dicunt apostolos. Ergo si ita est, duodecim admittendi.
Sed ego dico, quia non solum apostoli, sed et prophet^ omnes
et patriarcha simulque uniuersi aecclesiae rectores cQi sunt glo-
410 riam dei narrantes, ideo innumerabiles. Verum, quia pari fide

376 Ps. 146, 8. 377 Ps. 146, 8. 379 Io. 15,5. 381/382 Esai. 5, 6.
389 Ps. 143,6. 391 Isidori, Etym. 3,31, 1. 397 Cf. Dan. 12, 9. 398
Cf. Apoc. 10, 9. 402 Ps. 146, 8. 404 Ps. 18, 2.

387 In marg. : De theologica facultate que nubibus tecta obscuritatum, et sine


spiritus sancti magisterio nemo penetrare potest G 408 In marg.: Notat qui
celorum nomine comprehendantur G
LIBER II 23
et dilectione adstricti, ideo non multi, licet perplures. Ac p. 46

per hoc unum ct/lum legitur, non plures, quanquam dican¬


tur septem. Vnum igitur semper credendum. Quid dico ?
Audi, quid dicat Paulus, praeclarissimus orbis doctor :
415 St quidem \ sunt dii multi et domini multi, nobis tamen unus 2ov
Deus Pater, ex quo omnia et nos in illum, et unus Dominus
Iesus Christus, per quem omnia et nos per ipsum. Ecce habes,
de quo cQo dictum est. Verumtamen hoc cQum in principio
creauit cqlum, quod et firmamentum in eloquiis ideo uocatur,
420 quod cursu sit siderum et ratis legibus fixisque firmatum. In¬
terdum et cQum pro aere accipitur, ubi uenti et nubes et
procell^ et turbines fiunt. Vnus autem uestrum ait cQum quod
dicitur aer : psalmographus nobilissimus noster : Volucres
c^li, ait, cum euidentissimum sit uolucres in aere uolare.
425 Verum non proposuimus phisice sed tropologice loqui.
Nil ualet littera sine spiritu, unde spiritualibus spiritualia
comparanda sunt. In beatissimis autem dictis admodum
laudatur, qui possessor est spiritus. Omnia enim diiudicat talis,
et ipse a nemine iudicatur. Animalis uero non percipit ea, qu^
430 sunt Spiritus sancti. Igitur iterum eleuemus paululum nos in
contemplationem dictorum spectabilium, ut ex more uota
soluamus. Dixi in superioribus, quia cQum creauit cQum,
utique Deus, sicut dicitur : In principio creauit Deus cfium. p. 47
Hoc autem post sui creationem uocatum est firmamentum,
435 quo nimirum comprobatur, quod post ruinam | malorum ange- 2ir
lorum hii, qui permanserunt, firmitate perpetua stabiliti sunt.
Id autem euidentissime, sed ego aliud quero sine hoc cQo,
quod in principio creauit Deus. Recurrendum autem nobis ad
euangelium quanto citius circa Matheum. In quo plenissime
440 continetur de istiusmodi cQi prima, ut ita fatear, creatione.
Ambulans, ait, Iesus iuxta mare Galilee uidit duos fratres,
Simonem, qui uocatur Petrus, et Andream fratrem eius, mitten¬
tes rete in mare ; erant enim piscatores. Et ait illis : Venite post
me et faciam uos fieri piscatores hominum. At illi continuo relic-
445 tis retibus sequuti sunt eum. Et procedens inde uidit alios duos

fratres, Iacobum Zebedei et Iohannem fratrem eius in naui cum


Zebedeo patre eorum, reficientes retia sua, et uocauit eos. Illi
autem relictis retibus et patre et sequuti sunt eum. Et circuibat
Iesus totam Galileam docens in sinagogis eorum et praedicans
450 euangelium regni, et sanans omnem languorem et omnem infir-

415/417 I. Cor. 8, 5-6. 419/424 Isidori, Etym. 13, 4, 2-5. 423 Ps. 8, 9
ex Isidoro. 428 I. Cor. 2, 15. 433 Gen. 1,1. 441/451 Mt. 4, 18-24.

426 In marg.: Nil ualet littera sine spirituali intellectu G 438 In marg. : In
principio deus creauit ecclesiam, iam clare parebit G
24 LIBER II
mitatem in populo, et abiit oppinio eius in totam Siriam. Ecce,
quando creauit Deus c^lum utique aecclesiam uocando ad se
quos audisti, exordium aecclesi^ istud accipiendum. Statim
enim quattuor assumptis adoritur saluator praedicandi
455 offitium et sanare incipit omnes lanjguentes, et oppinio eius 2iv
iuit per totam Siriam, id est per totum mundum, quia Iesus
est iudex uiuorum et mortuorum. Vnde et de eodem in canticis
Spiritus sanctus fatetur : Vnguentum effusum nomen tuum.
Si queris, quomodo sit unguentum effusum nomen Christi,
460 disce, quia dedit illi Deus Pater nomen, quod est super omne no- p. 48
men, ut in nomine Iesu omne genu flectatur afestium, terrestrium
et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Iesus
Christus in gloria est Dei Patris. Dictum de c^lo uero prosequa¬
tur et adiungatur de firmamento. Denique superius expraes-
465 simus, quia c^lum post sui creationem firmamentum uoca-
tum est, sed ante cecidit refuga cum suis. Videamus seriem
rationis et sic prosequamur misterium dicti. Cecidit refuga
cum suis de celo, et c^lum firmamentum uocatum est. Re¬
manentes uero firmati ad statum sunt. Sic nimirum contigit
470 de hoc c^lo quod diximus, utique de conuentu apostolico, quo
dedicata est ^cclesia. ludas nimirum cecidit cum suis nimi¬
rum resistentibus ueritati, et hoc c^lum firmamentum est fac¬
tum. Nam antequam inflammarentur sancti uapore Spiritus,
non firmati apostoli perhibentur ; immo Petrus negauit, ce-
475 teri fuga lapsi sunt, quemadmodum dicitur : Dimisso eo
omnes fugerunt, ueniente uero superno paraclito in apostolis
totum diuinis mundum | terruerunt bucinis. In omnes zzT
illorum deueniebat stupor, timor uero et tremor inuadebant
uniuersos. Recurre ad eorundem Actum, et tunc nos plenissime
480 ueraces inuenies. Lege illorum testimonia, et ueridicos nos
comprobabis. Demonstrauimus autem, quod firmamentum
dictum eo, quod cursu siderum et ratis legibus hxisque firma¬
tum sit. Videamus igitur, quid in interioribus dictorum et sic
consideremus, quo cursu siderum et ratis legibus fixisque
485 sit hoc firmamentum firmatum. Dicat itaque Marcus, qui
interpraetatur excelsus : Recumbentibus undecim discipulis
apparuit illis Iesus et exprobrauit incredulitatem eorum et
duriciam cordis, quia his, qui uiderant eum resurrexisse a

457 Act. 10, 42. 458 Cant. 1, 2. 460/463 Phil. 2, 9-11. 463
Prosequatur] passiuo sensu, cf. supra II, 14. 476 Mt. 26, 56. 481/483
Isidori, Etym. 13, 4, 2 et 7, 9, 22. 486/498 Mc. 16, 14-20.

458 In marg.: Vnguentum effusum nomen suum, id est Iesu Christi G'
466 In marg.: De casu angelorum G 481 In marg.: Apostoli post spiritus
sancti missionem firmati fuerunt G
LIBER II 25

mortuis, non crediderant, et dixit eis : Euntes in mundum uni-


490 uersum praedicate euangelium omni creaturQui crediderit p. 49
et baptizatus fuerit, saluus erit, qui uero non crediderit, con-
dempnabitur. Signa autem eos, qui crediderint, haec sequentur:
In nomine meo demonia eicient, linguis loquentur nouis, ser¬
pentes tollent ; et si mortiferum qui biberint, non eos nocebit,
495 super egros manus imponent et bene habebunt. Et Dominus qui¬
dem Iesus postquam loquutus est eis, assumptus est in celum et
sedit a dextris dei. Illi autem profecti praedicauerunt ubique | 22*
Domino cooperante sermone confirmante sequentibus signis.
Tali itaque et istiusmodi siderum cursu et ratis legibus firma-
500 mentum, de quo diximus, constat firmatum. Hoc uero iux-
ta, et quod dictum, tropologiam inspecto refferamus gratias
creatori, qui c^lum angelis, aer uolucribus, mare piscibus,
terram hominibus ceterisque animantibus dedit. Illud autem in
fine pono, quod iuxta sacrum dictum omnia opera Dei inuesti-
505 gabilia sunt. Ideo numquam quorundam somniis leuiter
aures adcommodandum. Huic autem ad presens dicto ex
more silentium ponamus, quia duce Deo concite ad sequen¬
tia peruenire optamus. Sit nomen Domini benedictum, ex hoc
nunc, et usque in saeculum. Arnen.

502/503 Isidori, Etym. 13, 3, 3. 508 Ps. 112, 2.

497 a dextris: ad dextris T 509 Amen capitalibus litteris per totam fere
lineam distractum
ITEM EIVSDEM AD EVNDEM LIBER TERTIVS. p. 50

Intuenda denuo ex more sunt et circa solitam sponsionem tri¬


plicis diuin^ optima societatis eloquia iuxta eloquia per elo¬
quiorum sagacem et intimam manationem ad rationem con-
5 siderationis discret^ et indisiungibilis meationis, qug in bea-
tricibus et opulentissimis narrationibus pollere nitidissime
consueuit, | quanquam laboriosissimum, ut in primordiis di- 2}T
missum non dubitemus. Vnde autem praeambiendus suauis-
simus conatus contra conatum omni uero sopore quietior et
io omni meile dulcior. Quam dulcia, ait;faucibus meis eloquia tua p. 51
super mei et fauum ori meo. Nil quippe hoc estimando dul¬
cius, in quo semper diuina supercollocatur dulcedo. Reponi¬
tur uero, quo id intellegatur, a quo omne diuinum totius iocun-
ditatis delectamentum descendit et manat. Vnde super mei
15 et fauum dulcia propheticus sermo nominare non metuit uerba
sacra. Etenim materialis mellis dulcedo minime semper eadem,
secundum quod est, arbitranda, quanquam circa naturam,
praecipue cum ad id, quod natura agit, proueniat, ut ex natura
omnimode admittitur ; diuina uero eloquia super mei et
20 fauum dulcia narrata sic minime, immo transcendunt omnes
passibiles delectaciones suis inmaterialibus et semper mei- p. 52
lifluis delectamentis. Nec dubites simbolice dictum, quod au¬
dis narratum. Mortalibus sic quidem recitatoribus mortalia
inpendio uidentur dulcia esse dicta, in quibus pene omnes,
25 qui futtilem scienciam appetunt, in uanissimis deliberationi- 23''
bus stabilitam desudare | delectant, quemadmodum olim
multi fecerunt. Diuinus uero arbiter, ueluti circa nobilissima
disciplina partem potius quam instrumentum mei id atque
fauum intuitus, omnibus humanis diuina misterialiter prae-
30 posuit, mirabiliter etiam segregauit, considerans illa a mul¬
titudine, haec ab unitate, illa dependentia, hec ratissima, p. 53
illa circa inanem philosophiam, haec secundum celestem sa¬
pientiam. Ouod autem instabilis mortalium philosophia in
mellis tipo aliquando in diuinis uociferationibus nominetur,
35 superna sapiencia apertissime testatur: Fauus distillans labia
meretricis. Meretrix nimirum et optime dicitur, quia illum
non habet uirum, qui stilum reprobat mendacem, falsorum-

3 Lege: intuenda triplicis diuin^ societatis (id est trium puerorum) optima
eloquia 10 Ps. 118, 103. 21 Passibilis] id quod sensu percipi potest. 27
Arbiter] sc. psalmista. 35 Prou. 5, 3.

III, lsq. Item - more litteris capitalibus-, Intuenda: Littera initialis I rubri
coloris 11 In marg. : Nil suauius diuinis eloquiis G 31 ab unitate in ras. 32
In marg.: De inani philosophia audi scripturam G
LIBER III 27

que uerborum trutinatorem. Fauus autem distillans :


Dulci enim metrorum lege et ordine resonantium mulcat ani-
40 mos, licet et de doctrina hereticorum plenissime accipi possit.
Quamlibet uero id faciat, proueniet uero quandoquidem suis
intolerabilis amaritudo. Vt id autem uerissime dictum ad-
uertas, diligenter ausculta sequentia : Nonissima, ait, illius
amara quasi absinthium, et acuta quasi gladius biceps. Pedes
45 eius descendunt in mortem, et ad inferos gressus illius penetrant.

Si reminisci obtas antiquQ uetustatis uirorum, summam tibi


fidem | facit eloquium, dicens : An hoc legibus diuinitus opti¬ 24r
marum disciplinarum inspiratis detraho ? Ab inefabili to¬
tius sapienciQ pectore non abnego descendisse, in quo omnes
50 thesauri sapienti^ et scienti^ reconditi predicantur ; etenim in
omnibus principia non dubitanda, quemadmodum in prima
athomus, in secunda pronunciatiuum, in tercia proloquium, P- 54
in quarta monas, in quinta punctus, in sexta semitonium,
in septima ostentum, quemadmodum honorabiliter nosti,
55 sine quibus mundus nimirum non regitur. Dicendum in his,
qui corruptionibus non secundum corruptiones placent, mi¬
nime mortalis, quin potius celestis, quemadmodum euidenter
in optime perficientibus cognoscitur ; demonstratur uero
etiam nostro in fratre diuini collegii Isingrimo, nec ideo sanctus
60 quisquam arbitrandus, si horum nil nouerit, qu^ ad diui-
num hornamentum horis omnibus prouenire possunt. Recte
scientes beatissima nostra nutrix et secundum eadem per¬
ficientes multis assueta est laudibus beatissime honorare et
ubique in sua splendidissima mensa extollere. Illa igitur morta-
65 lis, qu£ ad amorem uitQ non sectatur, solius imprimenda est P- 5 5
sapiencia. Deus sicut ipse naturaliter non solum sapiens,
quin potius | supersapiens, ideo ab ipso omnis sapientia, 24v

id est, quicquid diuin^ sapienti^ obtemperat. Ergo et supra


dictarum scientia ab ipso dicenda, et ante palam in ipso
70 reposita. Dicitur autem idem, quod nemo nos bellicosos
contra hanc opinetur, immo contra illos, qui dixerunt se esse sa¬
pientes et stulti facti sunt et seruierunt potius creatur£ quam

39 Mulcat\ pro mulcet, cf. supra I, 374. 43/45 Prou. 5, 4-5. 51/54
Septem artium elementa peculiari modo enumerat; quae quo de fonte hauserit
nescio, cf. B. Bischoff, Eine verscbollene Einteilung der Wissenschaften (Mittelalter-
liche Studien I, 1966) p. 273-288. 55/71 Sententiae ad definiendum, Gerardus
de septem artibus quid existimauerit, satis grandis momenti: Auctor enim, qui
asserit mundanam quoque scientiam a Deo prouenire (69) seque bellicosum
contra illam putari nolle, haud merito inter artium liberalium aduersarios
numeratur. 71 Rom. 1, 22. 72 Rom. 1, 25.

39 resonantium: se sonantium T 40 licet - possit in marg. T 46


reminisci corr. ex reminiscere C 71 opinetur corr. ex oppinetur C
28 LIBER III
creatori, qui est Deus benedictus in saecula. Verum omnis sapien¬
tia Christus superintellegendus, qui Dei dicitur uirtus, et sa-
75 pientia apostolica uociferatione intonatur, a quo omnis sa¬
pientia peribetur. Nil igitur est sapienciam non participans ;
quod uero non participans, insipientia et hebitudo, qu£ in uera
scientia locum non habent. Hebitudo uero non timide demon¬
stranda, et insipientia dicenda diuin^ notionis abscentia, quan-
80 quam ut est nemini reuelata umquam, nisi sibimet arbi¬
tranda. Quidam uero uolunt scientiam differenter in hu¬
manis, sapienciam in diuinis. Sacer autem et omnia diiudicans
sermo plerumque utrumque indifferenter ponit. Populus autem
Dei ideo captiuatus dicitur, quia Dei scientiam non habuit.
85 Deus nihilo minus potius scienciam in sacris requirit dictis
suam quam holocaustum. Ergo multi multa scientes quan-
quam | participantes inscii facti sunt, ut stulti sapientes, quo- iy
rum numerus a Spiritu sancto perhibetur infinitus. Verumta- p. 56
men ignorantia promerente et errore mortalium potius ta-
90 lium adsumuntur rumores quam eloquia dulcia super mei et
fauum Dei. Hos uero omnes, qui ausi non sunt, quamlibet
insectionibus trium instrumentorum glorientur et apud
rusticos potentur, in ecclesia dei loqui, ut lutum habeamus et
illorum dicta ut stercora arbitremur, atque diuina eloquia su-
95 per mei et fauum dulcia, fulti gratia et misericordia dei, omni,
prout possumus, tempore meditemur, et pro eisdem postulan¬
tibus gratanter circa uirtutem inperciamur. Itaque post
primum atque secundum in trium puerorum immo circa dis¬
positum, quo tibi plenissime et supra potentiam satisfaciam,
too tercium librum adhoriar. Quicquid uero diuinus totius diuini-
tatis spiritus subministrauerit, omni reiecta tarditate in
eodem conectam. Benedicite, ait, aqu£ omnes, quQ super p. 57
celos sunt, Domino ; benedicite, omnes uirtutes Domini, Domi¬
no. Aquas quidem supra cQos esse non solum humani sed
105 etiam diuini tradunt libri : Aqu%_, ait, qu^ super celos sunt, lau¬
dent nomen Domini. Nihilo minus himnus diuinus : AquQ
omnes, qu^ super cqIos \ sunt. Philosophi uero saeculi solis 25’
ignem dicunt aqua nutriri et e contrario elemento uirtutem

75 Apostolica uociferatione] I. Cor. 1, 24 et 30. 81 Cf. Isidori, Differentiae 2


(Migne, PL 83, 93C). 84 Esai. 5, 13. 85 Sacris dictis] Os. 6, 6. 88 Cf.
Eccle. 1, 15. 93 Potentur] propotententur. 102/104 Dan. 3, 60-61. 105
Ps. 148, 4. 106 Dan. 3, 60. 107/110 Isidori, Etym. 3, 49.

75 omnis : omni T 81 In marg.: Differentia inter scienciam et sapienciam


G 91 Hos corr. ex nos 93 potentur corr. «c potentantur
T 102 In marg.:
De aquis et casu angelorum prosequitur G 105 celos: celo T 107 In
marg.: De sole G
LIBER III 29
luminis et caloris accipere. Vnde sepissime rorans et madidus
10 conspicitur a mortalibus. Hoc dicentes aquas in superiori¬
bus indubitanter uolunt esse. Igitur nil mirabilius aquis in
celo stantibus et celum sibi uindicantibus. Benedicite, ait,
aqu£ omnes, qu% super celos sunt, Domino. Non omnes aquQ
demonstrantur supra celos, dum omnes aqu^, qut^ super c^los
15 sunt, solius hortentur. Dicitur autem separatim quibusdam,
non uero omnibus, quia non omnes superius. Ergo qu^ inferius
sunt, uacant. Superius quq sunt, insistunt circa hortamentum.
Forte aqu^, qu^ super c^los sunt, remanentes, qu£ non supra
celum sunt, ruentes demonstrare figuratiue uult recitacio an-
20 gelos. Nam illi semper benedicunt. Ad benedicendum enim,
malignis ruentibus, firmati sunt, ab initio incorporei et sanc¬
tissimi et sapientissimi conditi. Ruentes ergo non benedicunt,
quia, ut benedicerent, stare noluerunt. Ipsi se priuauerunt,
propterea demersi sunt, ideo benedicere non possunt, quan-
25 quam maledicere, nisi quantum illis permittitur, nequeant.
Denique | nec in ipsis malum praedicandum, quanquam 26r
praeuaricati sunt. Vnde nec mali, quamlibet dampnati et
maligni facti. Sine omni malitia a deo conditi a se ipsis ma- p. 5
li sunt facti, uel superbi. Superbia enim proiecti sunt et omni
30 bono priuati, a Deo enim separati. Hoc uero de illis et istis ;
sub specie aquarum inspecto uidendum subtilius aliud
per aliud circa hoc et hoc, quanquam aestimare malum non
sit hoc. Diuini quidem diuini collegii uiri in tantum arbitrandi
diuinitus perlustrati, quo de omnibus in omnibus iure ad-
35 mittendi doctissimi. Ergo, si superiores insistunt, cur hor¬
tantur ad hoc, quod indefesse persoluunt ? Benedicite, aiunt,
aqu%_ omnes, qu£ super cplos sunt, Domino. Trium sanctis¬
simorum uirorum uox est. Ergo non solum de praedictis
estimandum circa dictum, quin potius de aliis aquis sentien-
40 dum. Nam illi, de quibus superius uerbum fuit, nullo umquam
tempore uacant. Ac per hoc non absurdum dicendum ad illos
sub tipo aquarum hortamentum factum, quanquam ad alios |
tropum aestimemus suo tempore plenissime conuertendum. 26v
Non dubites in fornace constitutos seniores ad celestia mente
45 et ultra celestia raptos, praecipue cum inter illos quasi filius

112 Dan. 3, 60. 133 Diuini collegii\ Secus ac supra III, 54 de tribus pueris
agitur. 135 Hortantur) sensu passiuo. 136 Dan. 3, 60. 143 Tropum] id
est thema.

118 Forte a manu recentiore in ras. 119 Figuratiue in marg. C 120 In


marg.: De angelis bonis et malis G 138 In marg.: R. Post uox est ras. longior,
textus erasi hae partes cognoscuntur: ex perfecta CSe (?) si quidem omnis perfectio...
in... tremenda et... semper adoranda in iudice consistit 144 In marg.: De
pueris in camino ignis et in medio filius dei G
30 LIBER III
Dei sit, non solum ab ipsis, quin potius ab iniquissimo rege
uisus. Nec dicas illum umquam carnalibus optutibus uisum, p. 59
qui cum illis in camino legitur uisus. Nec iterum dubites
illos totos spirituales esse, Spiritui, qui Deus est, adherentes.
150 Propterea minime combusti, quia nil dignum combustione est

inuentum in illis. Ideo in se adque ad aduersarios fornax toto


impetu direxit incendium, illis pariter cum Deo in camino
deambulantibus, immo uero in celestibus triumphatorium
carmen personantibus. Nabuchodonosor rex, ut ad superiora
155 recurram, inpassibilis non a camino mansit, qui intuitus est

numquam, ut est uisum interiori lumine, non uero exteriori


acumine. Ergo nil misteriorum hos latuit, quorum himnus
pene de omnibus concinit, et unus Spiritus cum Deo extitit.
Nam et qui cum illis quasi Filius Dei in medio rogi uisus est,
160 Spiritus a se ipso dicitur : Deus Spiritus est, ait. Ab illo itaque
spirituales redditi et de omnibus, qu£ prope spiritum sunt,
plenissime instructi, non mirum etiam si spiritua|les diuinis- *7r
simas essentias hortabantur circa diuini himni uociferatio-
nem. Nam et in diuini Iohannis diuinissima contemplatione
165 tale huic iuxta rationem simile et uerisimile : Et uox de throno, p. 60
ait, exiuit dicens: Laudem dicite Deo nostro omnes serui eius,
et qui timetis Deum, pusilli et magni. Et audiui, ait, quasi uocem
tub% magnq et sicut uocem aquarum multarum, et sicut uocem
tonitruorum magnorum, dicentium alleluia, quoniam regnauit
170 Dominus Deus noster omnipotens, gaudeamus et exultemus et
demus gloriam ei. A istiusmodi gaudio extorres minime ar¬
bitrandi tres diuinissimi uiri iuncti Filio Dei. Ideo non inmun-
de rendum etiam ad superiora ad celeste praeconium indiuisi-
bile hortamentum omni ineffabili iubilo permixtum. Hoc uero
175 totum circa tropologiam temperanter inspectum ; circa
spiritualem classicum nulli nuditati seruire arbitrandum
inmortalissimum carmen. Nam ut nemo dubitaret, quod
aqu£ aliud praeter aquas in sacris caracteribus praefigura¬
rent : A quas, ait angelus ad Deiloquum, quas uidisti, ubi mere-
180 trix sedet, populi sunt, et gentes, et lingu£. Ergo, si meretrix
sedet super aquas, quanto magis sapientia, qu£ edificauit sibi
domum, scidit colump|nas septem, qu^ Deus nimirum est, 27v
qui regnat et superhabitat in sanctis. Consuetudo theologi^
inoleuit quadam pro quibusdam et pro aliis alia ponere, quemad- p. 61
185 modum ipse ex suo cottidie gremio colligere potes, nisi fas¬
tidium pariat deliberatio mordax. Tichonius quippe inter suos

160 Io. 4, 24. 165/171 Apoc. 19, 5-7. 179 Apoc. 17, 15.

151 fornax ss. C 156 uisum corr. ex uisus T 159 in medio corr. ex
imedio C 164 In marg.: In apocalipsi M 175 In marg.: Tropologia G
LIBER III 3i
quondam doctissimus de huiuscemodi rationis genere in
septem regulis nobilissime concertatus est, quas utique prae¬
sens nolo opus efugere, quo procaces, si non nobis, uel eidem
19° discant obedire : Prima itaque regula de Domino Iesu Christo

et corpore ipsius, quando a capite ad corpus uel a corpore


transitur ad caput, et tamen ab una eademque persona non
receditur, quia una persona loquitur dicens : Sicut sponso in-
posuit mihi mitram, et sicut sponsam hornauit me hornamento.
195 Et tamen, quid horum capiti, quid corpori, id est quid Christo,

quid ^cclesiQ conueniat, utique intellegendum est. Secunda est


de Domini corpore bipertito, uel potius de Domini corpore
uero atque simulato. Dicit quippe ecclesia : Fusca sum et spe- p. 62
ciosa, ut tabernacula cedar et ut pellis Salomonis. Non enim
200 ait : Fusca fui et formosa sum, sed utrumque dixit propter
communionem sacramentorum et temporaneam commix¬
tionem. Sunt quippe | pisces boni, sunt et mali ; sunt animalia 28r
munda, sunt et inmunda. Coruus extra arcam, columba in
eadem perhibetur. Tercia de littera et spiritu, qu£ dici potest
205 de gratia et mandato, qu^ cuidam magis questio quam
regula, qu£ soluendis questionibus adhibenda, uidetur, a cuius
scientia quidam longe redditi in heresium ceciderunt la-
berintum. Quarta est de specie et genere. Species enim pars
est, genus autem totum, cuius est pars, sicut unaquaque ciui-
210 tas pars est totius prouinti^ et unaquaque prouincia pars
est totius orbis. Vnde et in noticia uulgi uerba ista uenerunt, ut
etiam idiote intellegant, quid specialiter, quid generaliter in
quocumque praecepto imperiali sit constitutum. Fit hoc
etiam de hominibus, sicut ea, qu£ de Salomone dicuntur,
215 excedunt eius modum et potius ad Christum et ecclesiam, cuius
ille pars est, relata clarescunt. Nec species semper exceditur, p. 6j
Sepe enim talia dicuntur, que uel ei quoque, uel ei fortasse tan¬
tummodo apertissime congruant. Sed cum a specie transi¬
tur ad genus, quasi adhuc de specie loquente scriptura,
220 uigilare ibi debet lectoris intentio. Quintam ponit regulam,
quam de temporibus nuncupat, que | etiam secundum cuius- 28v
dam eruditissimi uiri arbitrium de numeris apellari potest,
qua uel legitimus numerus superadmittitur aut parte totum,
aut toto partem, quo loquutionis modo etiam illa de resurrec-
225 tione Christi soluitur questio. Pars enim nouissima diei, quo

190/202 Beda, Explan. Apocalypseos, Prol. (Migne, PL 93, i29sqq.). 193


Esai. 61, 10 ex Beda. 198 Cant. 1, 5 ex Beda. 204/235 Beda, loc. cit.

188 In marg. : De septem regulis Tichonii M 190 In marg.: Regula prima


de capite et corpore ecclesie G 196 In marg.: 2a regula G 204 In marg.:
regula 3a G 208 In marg.: 4a G
32 LIBER III
passus est, nisi pro tota die accipiatur, id est adiuncta etiam
nocte praeterita, et nox, in cuius parte ultima resurrexit,
nisi totus dies accipiatur, adiuncto nimirum inlucescente
die dominico, non possunt esse tres dies et tres noctes,
230 quibus se in corde terrt^ prodixit futurum. Legitimos autem
numeros dicit, qui eminentius in eloquiis commendantur, ut
septempnarius et denarius et duodenarius, quibus plerumque
uel uniuersitas temporis uel alicuius rei perfectio designa¬
tur, quemadmodum : Septies in die laudem dixi tibi, quam
233 nil est aliud nisi semper laus eius in ore meo. De principalibus
autem numeris ad Saloninum Eucherii fateor me quondam
legisse librum, qui etiam euidentissimas informationes et p. 64
regulas nobilissimas, quibus diuina superadmittenda est
scriptura, formis omni laude dignis comendauit, qu£ ideo
240 omittuntur, siue ne onerosum uolumen | redderent, siue quia 29r
tempus non patitur, ad alia nos mittere concite desiderans, in
procrastinatione dicti modum extendere, praecipue cum
cetera nos multa pro foribus expectent, siue te enim ex
parte haec non ambigo quondam per presbiterum Dodonem a
243 nobis accepisse. Sexta regula recapitulatio uocatur. Sicut
enim dicuntur in scripturis quadam quasi sequantur in or¬
dine temporis, uel rerum continuatione narrentur, cum ad pri¬
ora, quQ praetermissa sunt, latenter narratio reuocetur,
sicut in Genesi quod dicitur: Isti filii Noe in tribubus et linguis
230 suis. Ab his diuise sunt insule gentium super terram. Et
statim erat, ait, omnis terra labii unius et sermonum eorundem.
Ita dictum uidetur tamquam eo tempore, dispersi quo fue¬
runt, una fuerit omnibus lingua, cum potius recapitulando
latenter adiungeret, qualiter sint linguQ diuis^. De hoc autem,
255 nisi fallor, instigatus a te ipso, quocirca tuam interrogationem
ualde, ut ita fatear, circulosam nimirum de diuisione lingua¬
rum, labii autem confusione, Adf/ quoque peritia iuxta ar¬
bitrium conueniam. Supra uero hoc nos proprius locus cum p. 65
summo otio instanti atque insidenti terminata actione exjpec- 29’
260 tat. Magnus enim sudor in talibus, quanquam socius ueritatis
non multum desudet ex talibus. Numquam enim arbitrandus
arduus in ueritate conatus, quanquam in hoc, quod sui est,

234 Ps. 118, 164 ex Beda. 235 Ps. 33, 2 ex Beda. 236 Evcherii,
Formulae spiritalis intelligentiae capiti XI inscribitur : De numeris, quorum significa¬
tiones in allegoriam trahuntur. Gerardus hoc opus ad Vranium directum confunde¬
re uidetur alio opere, cui inscribitur Instructiones ad Salonium. 244 Dodo
presbyter quis fuerit, penitus ignoramus. 245/254 Beda, loc. cit.

236 ad corr. ex a C 244 quondam corr. ex qondam C 245 In marg.:


Recapitulacio M
LIBER III 33
inueniendus sit labor non modicus. Mortales instructissimi
quondam introductiones ad cognoscendam rerum ueritatem
265 doctissime finxerunt. Secundum id uero denticatissimas
leges dederunt, ponentes primum genus, deinde speciem et
cetera, qu^ tu docere non cessas, tandiu interponentes differen¬
tias, quousque ad proprium eius.de quo querebant, signata eius
expraessione, uenirent, quemadmodum tuus Porphirius in suis
270 Isagogis comprobatur fecisse, quamlibet contra prophetas et

apostolos multa impiissimo ore latrasse. Ergo Tichonius,


quanquam Donatista nimis amplectendus, in istiusmodi p. 66
regulis atque ceteris a perfectoribus correctis, dum omni affec-
tuositate blasphemus in omnibus adstringitur, in introductio-
275 nibus uero clarus. Verum tantum est nobis nonumquam mor¬

talium ac seducentium accomodare animum lectionibus,


quantum extitit Dei populo iubente Domino per Moysen
sacrum uasa argentea et aurea mutuo accipere Egyptiorum :
In agris aliquando lilia et in spinis ros£, immo et ex his le-
280 guntur plerumque a nonullis | quemadmodum de terra au- 3or
rum ac de ceteris cetera. Hoc propter Tichonianas infor¬
mationes catholice indultas, diuinitus inspiratas, et scientia-
tas Porphirii Isagogas, quin potius et Aristotelis praedi¬
camenta, ut nimirum qui his credere consueuerunt trinitatis
285 nomine signati, quorum anim^ in inferno non dubitantur
sepult^, credere ne dedignentur huic, qui preclarus dicitur in
nonullis eloquiorum dictis, quemadmodum et illi celebres in
disciplinis et illis incoadunatis, qui in celesti regno, quocum¬
que uadit.iam agnum dei sequuntur. De multis autem modico
290 expraesso, sex uero praedicti peritissimi uiri regulis inspectis

antequam nos hora praetereat, ad septimam perueniamus.


Septima igitur regula eiusdem est de diabolo et eius corpore.
Aliquando enim in diabolo dicitur, quod non in ipso, sed in
eius corpore sit agnoscendum, sicut exterminator ipsius mali-
295 ti^ sacro lob eiusdem hostis fraudes et uires exponens inter p. 67

cetera dixit: Numquid multiplicabit ad te praeces aut loquatur


tibi mollia ? Non quippe ipse diabolus legitur uspiam peniten-

265 Denticatus] id quod argutus, cf. infra VI, 419. 266/269 Isidori, Etym.
, , 1.
2 25 275/281 Satis communes fuisse uidentur huiusmodi cogitationes, cf.
Avgvstini, De doctr. Christiana 2, 40. 291 Cf. supra I, 180. 292/300 Beda,
loc. cit.

267 tu ss. T 272 quanquam Donatis/ in ras., ta ss. T; istiusmodi in ras.


273 a in ras., perfectoribus cor/ in marg., rectis in ras. T; post dum tres litterae
erasae 274 in omnibus in marg. C 276 ac seducentium in marg. C
286/288 qui preclarus - disciplinis in marg. C 288 incoadqui T, unatis ss.
C 290 Post uiri rasura unius ferme lineae 292 In marg.: De dyabolo et eius
corpore C 293 in„ rr. C
34 LIBER III
tiam acturus, sed corpori prius, quod dampnatum sit, in fine
dicturum : Domine, Domine, aperi nobis. Has igitur regulas
300 in omni canonica scriptura et praecipue prophetica | uigere, 3ov

si prudens lector accesserit, inueniet, quas ideo ad medium


deducere curauimus, quo nemo effraenate per latissimos
scripturarum campos falsissima oppinione nos incedere iudicet.
Insuper enim diximus, quia in superioribus consuetudo
305 diuine theologi^ consueuit quadam pro quibusdam et alia
pro aliis introducere, quemadmodum et in diuino trium diui-
norum uirorum non iniuste arbitramur. Quia fratres nos prae¬
stolantur et ineuitabilia quadam expectant, non incedendum
per multa. Verum ne istum ignores Tichonium, cognoscas il-
310 lum ex antiquis unum, cuius admodum uiri ecclesiastici
consueuerunt laudare ingenium, quem diuinus sacerdos
et terapeuta optimus Beda celebrem in proimio opusculorum,
que in contemplationibus ex contemplatione uoluminis diuini
Iohannis apocalipseos sagaciter, quanquam breuiter, perfecit,
315 dicit, eiusque imitator, ex parte ipso referente uestigium, qui p. 68

uirtutum in Christi ^cclesia est cunctis factus exemplar.


Fuerunt multi informatores circa easdem imitationes, quorum
longi temporis senio et incuria tepidorum oblitterationi beatis¬
sima, pro dolor, comendata sunt studia, licet in superioribus
320 non habeantur | interlita. Benedicite, ait, aqu% omnes, qu% 3ir
super celos sunt, Domino. Adhuc autem hic fortissime figendum
uestigium, data responsione de aquarum creatione nitide
non satis querentibus. In eadem uero satisfatione nec adeo
summisse, quia non suauis est quorumpiam questio, non au-
325 tem usque ualde grauiter, quia nec adeo incitacio facta est,

moderamen autem adhibendum. Non enim magna progres¬


sio. Etenim perfectorum nonulli trimodum dicendi genus
uolunt in omnibus habere dictis, utique humile, medium
et grandiloquum, denique eminentia dum sunt dicenda,
33° granditer proferenda, parua autem subtiliter, et mediocria
temperate. Ac per hoc nemo debet excedere modum suum.
Hic autem non multum necesse habetur loqui de talibus :
Nec enim huic scribitur liber, qui talia ignoret, quamlibet non

304 Supra III, i8 3sq. 314 Antithesim (quanquam) nota, quae Gerardi
stilum illustrat; is enim stilo latissimo (V, 749) uel latissime (VIII, 1696) scripsisse
se iactat aut admodum extente (VIII, 722), immo aduerbium discurse (II, 9) suis
cogitationibus longe lateque discurrentibus format (cf. VI, 412). 320 Dan. 3,
60. 327/331 Isidori, Etym. 2, 17.

300 canonica corr. ex cananica T 309 In marg. : De Tichonio G 310 ex


antiquis in ras., post antiquis ras. duorum uocabulorum (licet pertranuer/ribus ?)
313 intemplationibus, ? (con) ss. T 315 imitator corr. ex imitatur T
327 In marg.: In omnibus tres modi dicendorum obseruandi sunt G
LIBER III 35
tantum ignorantibus, quam etiam optime scientibus dicta
335 nos oporteat commendare diuina. Sapientiam, ait, loquimur
inter perfectos. Perfectos demonstrat doctissimos, quemadmo¬
dum extitit Dionisius et Hireneus, Ignatius et Policarpus, p. 69
totius philosophie uiri sanctissimi, illuminatione perfecti, ut
extiterunt alii multi imbuti, et in Athenis quam plures,
340 cum quibus constanter de his, qu§ ad superiora respiciebant, | 3iv
et sapienter disputabat Paulus, fons et manatio doctrinarum.
Vt autem dixi, soliti sunt quidam de aquarum creatione que¬
rere ; quia creat^ specialiter non leguntur, nolunt eas creatas
esse, ignorantes dictum iuxta dictum : Qui regnat in aeter-
345 num, creauit omnia simul. Verum Spiritus sanctus, qui nul¬
lum diligit errorem, per Dauidicum os aquas a Deo creatas
manifestat dicens : Quoniam ipsius est mare, et ipse fecit
illud. Dum mare Dei dicit esse et ab ipso factum, procul du¬
bio aquarum cunctarum creationem a Deo testatur fore.
350 Congregationes aquarum, ait, apellauit maria. Appellare
aquarum congregationes maria eadem creasse potenter
dicendum. Quidam nostrum aqu^ spetiem tercia luce con¬
ditam dicit, et prima luce lucem perfectam, quemadmo¬
dum firmamentum secunda. Hoc autem in fronte de talibus p. 70
355 superuacue querentium iactato, reddeamus ad nostra. Bene¬
dicite, ait, aqu£ omnes, qug super celos sunt, Domino. In su¬
perioribus multos introduximus celos, et aliquando apos¬
tolos accepimus per celos, et sermo himnificus aquas non timide
narrat super celos. Hoc autem opere dictum dimisimus, quia
360 aqu$ omnes non supra celum, sed ali^ sunt, quq sub cQo, at¬
que ali^, qu^ supra. Tropologice per aquas superi | ores stantes 32r
firmatos, per eas uero, quQ deorsum sunt, ruentes et refugas
omnes admisimus. Iterum autem ad hoc ipsum licet aliter
respiciendum. Nebula uero grandis ex aquis omnibus, quQ su-
365 pra celum, quibus solius fit hortacio, ceteris repudiatis, non
enim exhortatis, non enim superius. Quoniam ut sunt aqu^
ascendentes ad superiora, sunt etiam descendentes ad in¬
feriora. Quomodo ? Qui crediderit, ait, et baptizatus fuerit,
saluus erit. Qui uero non crediderit, condempnabitur. Ergo
370 per superiores uenientes ad fidem per apostolorum praedi- p. 71

335 I. Cor. 2, 6. 337 Nomina (praeter Dionysium : Act. 17, 34) feruntur
in Chronicis, ut Prosperi Tironis 550 (MGH, Auct. Ant. IX, p. 419) uel
Hieronymi 2116. 344 Eccli. 18, 1. 347 Ps. 94, 5. 350 Gen. 1, 10.
352 Cf. Gen. 1, 3-10. 355sq. Dan. 3, 60. 357 Supra II, 407. 360sq.
Supra III, 119. 368sq. Mc. 16, 16.

336 In marg. : De perfectis G 342 In marg.: De aquarum creacione G


363 admisimus in marg. C 366 In marg.: Tropologica exposicio de aquis
M
36 LIBER III
cationem, tendentesque ad superiora per eadem admittendi
spiritualissime per aquas, qu^ super celos sunt. Aqu^ igitur
supra celos fundatos demonstrant super doctrinam et fidem
apostolorum, qui per celos in sacratissimis designantur dictis.
375 Aqua siquidem dicta, quod in superficia equalis sit. Considere¬

mus itaque de aquis, quq super celos sunt, non mortalium


more, sed sacra deliberatione. Videamus, quomodo in super-
ficig equales sunt aqu^ celestes. Multitudinis, ait, credentium
erat cor et anima una, nec quisquam eorum, qu% possidebat,
380 aliquid suum esse dicebant, sed erant illis omnia communia. Ne¬

que enim quis quam egens erat inter illos. Quotquot enim pos¬
sessores agrorum et domorum erant, uendentes adferebant \
pretia eorum, qu^ uendebant, et ponebant ante pedes apostolorum. 32v
Diuidebantur autem singulis, prout cuique opus erat. Sic
385 aquales fuerunt ist£ in superfiti^ aqu^. Vt de his autem,
sic de omnibus, qui digni sunt facti gratia dei per apostolorum
praedicationem et baptismatis fontem. Omnes itaque in
uera fide conuersantes non dubitandi iam supra celos esse,
praecipue cum omnes filii dei nominentur, accepta potestate
390 filii Dei iuxta Iohannis diuini uocem essendi. Paulus autem
totius deitatis electionis uas talium conuersationem in celes-
tibus perhibet : Nostra, ait, conuersatio in cglis est. Id est hoc
cottidie operamur, quo non dubitemus supra celos conscen¬
dere, luce terminata caduca. Omnes, qui, relictis uiciis et cupi-
395 ditatibus ad infernum animas mergentibus, in uirtutum ac- p. 72

tionibus uersantur, unici Domini nostri sequentes exemplum,


celestes et non terreni dicendi, in cQo uero, non in mundo,
quanquam terrena adgrauentur habitatione, corpore ad-
stricti corruptiuo. Quia solius illi, qui Dei sunt et esse desi-
400 derant, Deum benedicere et laudare mereantur, dicit beata
societas : Benedicite, aqu^ omnes, quq. stiper celos sunt, Domi¬
num. Nullus enim laudare Deum recte potest, nisi qui agni¬
tus est ab eo, et suo sociatus corpori. Proinde | non ad omnes 33r
aquas exortatio fit, sed ad illas tantum, qu^ super celos
405 sunt, id est non ad illos, qui ea, quQ istius mundi, sectantur,

sed ad eos, qui suas inlecebras et peccatrices demulcationes


cum omnibus his similibus reiciunt : Taliter uiuere supra celos
consistere est ; secundum hoc non uiuere in infernum descen¬
dere est. Illi uero, quibus descensio infernalis paratur, per

375 Isidori, Etym. 20, 3, 1. 378/384 Act. 4,32et 34-3 5. 389Cf.Io.i,


12. 391 Cf. Act. 9, 13. 392 Phil. 3, 20. 401 Dan. 3, .
60

372 spiritualissime j\r. C 374 designatur T 387 In marg. : De


conuersantibus in uera fide et qui in ea non dubitant aque dicuntur esse super
celos G 402 recte xx. C
LIBER III 37
410 aquas inferiores, ad quas himnus sacer non loquitur, optime
iuxta tropologiam admittuntur, in quorum ore laus speciosa
non habetur. Amarissima quippe aqut/ in eloquiis perhibentur
et nimis insuaues, quibus tropologice illi aduertendi, qui a
celorum regno sunt excludendi et deorsum deducendi, qui-
415 busue prohibemur a perfectoribus sub omni contestatione mis¬
ceri, nisi a mala sequestrentur mixtura. Scripsi, ait, uobis p. 73
in epistula : Ne commisceamini fornicariis huius mundi, aut
auaris, aut rapacibus, aut idolis seruientibus. Alioquin debue¬
ratis de hoc mundo exire ; nunc autem scripsi uobis, ne com-
420 misceri uos, si quis frater nominatur et est fornicator, aut
auarus, aut idolis seruiens, aut maledicus, aut hebriosus, aut
rapax, cum eiusmodi nec cibum quidem sumere. Quid plus ?
Quantum reor iam ^stimata recte | capis dicta, et cur in talibus 33v
priuatio sit facta. autem nobis, qui contra istiusmodi
425 imperium uictitare non formidamus. Nullos tam caros nostra
Pannonia consueuit habere ut tales. In illa uero, qui istius¬
modi differt faborare, non differtur ab omnibus insectari.
Beatus autem et felix, qui in hac parte neminem honorat
nisi ueritatem, qu^ nullam inimiticiam mundi timet. Beati,
430 ait, cum maledixerint uobis homines et persequuti uos fuerint

et dixerint omne malum aduersum uos, mentientes propter me.


Nullus beatus, nisi qui hinc accipit hoc, unde beatus possit
esse. Igitur nulla umquam amititia habenda cum his, quo¬
rum uita non est nisi peccatum, quibus benedictio Christi tol-
435 litur suaque laus in eorum ore non habetur. Quomodo Do¬

minum nostrum Iesum Christum diligere possumus, si suos


aduersarios amamus ? Quis principum ex suis quenquam suf¬
ferat se odientes diligere, immo non statim funditus uel interi¬
mat, uel metallis subigat et carceribus horrendis adhibitis
440 custodibus tradat ? Hoc autem supra hoc, ut distingueremus

geminam seriem, superiorum nimirum et inferiorum aqua- p. 74


rum, circa diuinum tipum secundum ex eloquiis quod loqui
debemus, quandiu in simbolis permanemus. Vt dixi, alie-1
goricum ne dubites, quod explanando me frequenter es 34r
445 hortatus percurrere. Sed non facilis tribuitur cursus, ubi
hiperbolicus, quantum ad nos pertinet, debet, si fas uide-
tur, esse intellectus, excedens minime fidem, qu^ sequenda
est per dilectionem. Quis possit cito tanta secundum dignita¬
tem tantorum siue ore dicere, siue mente concipere, siue

411 Cf. Eccli. , .


15 9 416/4221. Cor. 3,9-1 x. 427 Faborare] Cf. supra II,
352. 430sq. Mt. 5,11.

411 iuxta tropologiam in marg. C 412 aqu^ corr. ex qu^ C, 413 qui corr.
ex quia 416 In marg. : De cauenda societate malorum G 435 Manicula in
marg. delineato. luxtapositum : De aduersariis Christi et ecclesie G
38 LIBER III
450 stilo explicare ? Nam si Tullius redderetur ex nostris uixque
suus sufficeret conatus, uir diffusissimus et utraque lingua
doctissimus. Miror, quur sanctissimi perfectores et ad hoc
operam dantes ut quaque obscurissima penetrarent, huius
himni misterium adgressi non sunt. Forte uero inmisteria-
455 lem hunc arbitrati circa dictum fecerunt. Vbi uero de omni¬
bus fit loquutio, non totum arbitrandum subduci a mis-
terio, immo maximum haberi sacramentum. Verum nostri
mediocritas diutius postulata ideo distulit olim adoriri, ne tan¬
torum sacramentorum indagine potius deprimeretur quam ele- p. 75
460 uaretur, atque in ipso sui exordio talia scrutandi de eminentis-
simi cuiusdam uertice deducti montis ad ima terrarum totius
funditus debilitata corporis fabrica laberetur. Caritate autem,
ut in operis fronte illa confisus dixi, qu^ omnia superat et ma¬
gis qu£ alterius sunt | qu^rit, quam sua, accessi ad carmen mis- 34v
465 teriale, quoquo modo desiderans inuestigare, quod tu mira¬
bilius solius cordi esset, quiueras perlibare, quia adhuc
in uestibulo tanti carminis positus et quasi ante ianuam
consistens, quod penetrare opto, palatii eminentis atque
latissimi, in quo multa, qu£ similiter penetranda sunt, tri-
47° clinia continentur, atque de introitu dulcissimum exitum con¬
sequar ; quod de aquis commendatum est, qu£ super celos per¬
hibentur esse, huius tertii opusculi termino iam longius ex con¬
fluentibus protracti, ut sine stomacho fiat, circa consuetu- p. 76
dinem epilogum, nos hora expectante nona, faciat, et in cras-
475 tino duce uerbi Christo propitio ut de aquis, sic de uirtutibus
in quarta denuntiatione disputare adoriamur, et de dono Dei,
quicquid inuenerimus, proferamus. Ideo talem finem fa¬
ciamus. Sit nomen Domini benedictum, ex hoc nunc, et usque
in saeculum.

451 Vtraque) sc. Latina et Graeca, cf. M. Coens, Vtriusque linguae peritus,
Anal. Boli. 76 (1958) pp. ijisqq. 451/454 Inmisterialem etc.] cf. supra ad II,
6sq. 464 I. Cor. io, 24. 478 Ps. 112, 2.

463 confisus corr. ex confixus C


ITEM EIVSDEM AD EVNDEM LIBER QVARTVS.

Fer in insidentibus circa ordinem uociferationis et bene dis¬


posita rei, si fas uidetur, adiungi ratiotinationem ex ratione in
contemplandis repositam formationibus formatiue iuxta or- 35r
5 dinem et indultam et superpositam rerum iacentium exsecu- p. 77
tionem, secundum quod et in perfectis dignoscitur, et nos
minime ambigimus, nisi anasceuicis obitionibus inretiemur.
Nec per siluarum amplitudinem dictorum gressuum sunt
laxanda nimis uestigia, neque multa talium prosequenda
10 ambulacra. Festinate uero, quod prosequendum certis
spatiis et horarum temporibus non diutinati temporis protela¬
ti spatii largioris, circa quod in nonnullis tenorem consueta
tenuit actio ex initio promulgationum et ultimo. Hoc autem
leue et suauissimum est, et mordatiorem animum facit in
15 hoc, quod erigendum desiderium huius caus£ est. Nec au¬
tem euitabile aliquando prouenit, nec seponendum adeo prae¬
dicandum, cui etiam a robustissimis multum indulgi dignos- p. 78
citur. Nec nos licenter te latet dixisse, si aliorsum dirigis,
quod introrsus geris. Benedicite, ait, omnes uirtutes Domini,
20 Domino. Vt in superioribus ex omnibus aquis, qu£ super celos
sunt, sic et in isto classico de cunctis Dei uirtutibus, ex
quibus uera fit ad Deum benedictio, id est aeterna laus.
Denique dum quis benedicit, procul dubio laudat quem uel
cui benedicit. Consors enim est talium bene|dictio laudis. Li- 35v
25 cet aliquando alteri competat benedictio, alteri laus, quan-
quam indiferenter utrumque eidem, quem indesinenter decet
laus et benedictio. Dauid autem laudes exsoluere cuncta ele¬
menta hortatus est, tres uero diuinissimi iuuenes benedictio¬
nes. Ille singilatim, isti uero in primordio sacrq adorsionis
30 generalissime omnia opera Dei. Quod ille gradatim et per
ordinem, isti omnia pariter. Quod apud illum laus, hoc apud
istos benedictio. Vnde autem illa laus et ista benedictio
indifferenter unum accipiendum. Non enim in Deo soluitur
hoc sine hoc, nec sine hoc illud, quamlibet non proueniat
35 ita mortalibus. Denique quosdam laudare ex quibusdam
actibus possumus, non uero facile benedicere ; indignos Dei p. 79
redditos benedictione scriptum reuerenter legimus et in

1 Fer adiungi ratiotinationem idem significat quod: Tolera me adiungere


ratiocinationem, cf. etiam Ps.-Dionysii, lerarchiam caelestem cum commento
Iohannis Scoti, CXV (CCCM 31, p. 187): Sibi ipsi imperat uel Timotheo, cui hec
scripsit: Fer quod restat. 7 Obitionibus] id est impedimentis. An legatur
obiectionibus cum Ivanka, Traditio 15 (1959), p- 208 ? 19 Dan. 3, 61. 27
Dauid] Ps. 148. 29sq. Sc. Dan. 3, 57.

IV, lsq. Item - circa litteris capitalibus. Fer: Littera initialis F coloris rubri
40 LIBER IV
Christi societate frequenter psallimus. Qui noluit benedictio¬
nem, elongabitur ab eodem. Vt autem uerius conueniam, non
40 tantum mortales laudandi, quantum illorum pulchra ingenia.
Ne laudes hominem, ait, in uita sua. Verumtamen benedi¬
cere hominibus hortamur, non solum diligentibus, sed etiam |
odientibus nos : Benedicite, ait, persequentibus uos. Bene- 36r
dicite et nolite maledicere. Hoc autem facere laus non modica
45 Dei seruorum accipienda, qu£ tota in Deum expendenda :
Nemo dignus laude, nisi ipse, nemo benedictione. Sed ut dixi,
quibusdam laus prout danda est potius quam benedictio, nec
illis iterum, sed illorum ingeniis. Ac per hoc sicut nullus lau¬
detur in uita sua, quin potius ille semper laudetur, qui id in
50 illis coruscare fecit, quod laudandum iuxta dictum peribetur.
Laudare itaque antiquorum ingenia et iure debemus, sed ad
ueram laudem illius, qui sine cessatione laudandus est, et
in cuius benedictione nullus est modus ponendus. Non uero
conpetenter illos benedicere possumus, quoniam ubi iugis
55 benedictio exsoluitur, non habent locum. Gorgia, Aristotiles,

Ermachora Greci rethoric^ artis inuentores benedicendi ? Au-


lius et Quintilianus acutissimi translatores eiusdem artis p. 8c
similiter ? Nonne illorum studia potius censenda ? Ta¬
les Milisius, qui apud Grecos fisic^ primus perscrutator
60 perhibetur, et Varro, qui nobiles geminas disciplinas dif¬
finiendo sic distinguere dignatus est, dicens, quod altera ab
altera in manu homi|nis pugnus adstrictus et palma distensa, 36’
una uerba contrahens, alia distendens, una ad disserendum
accutior, altera ad ea, quQ nititur, instruenda facundior,
65 una ad coessentes, alia ad forenses procedit, quarum una
studiosos requirit rarissimos, altera facundissimos populos.
Plato, qui quattuor in phisica distributiones donauit : Arit-
meticam, nimirum, quemadmodum ipse tuos plerumque p. 81
doces, geometricam uero, musicam et astronomiam. Tuusque
70 Socrates ad corrigendos mores componendos primus instituens
et ad omne studium eius bene uiuendi disputacionem per¬
ducens eamque in quattuor uirtutibus animQ diuidens, ni¬
mirum : Prudentia, iusticia, fortitudine, temperantia,
subiungens loicam, qu£ rationalis uocatur, per quam dis-
75 cursis rerum morumque causis uim earum rationabiliter per-

38 Ps. 108, 18. 41 Cf. Eccli. 11, 30: Ante mortem ne laudes hominem
quemquam. 42 Hortamur] Sensu passiuo. 43 Rom. 12, 14. 55/59
Isidori, Etym. 2, 2, 1. 60/82 Cf. Isidori, Etym. 2, 23, 1 - 2, 24, 8.

39 In marg.: Non solum mortales sed eciam ingenia hominum laudanda sunt
G 59 In marg.: Milisius primus phisicus G 60 In marg.: Varro geminas
disciplinas distinguens per manuum directionem G 67 In marg.: Plato G
69 geometricam corr. ex geometriam T; in marg.: Socrates de moribus G
LIBER IV 4i
scrutatus, diuidens eam in supra praedictas geminas discipli¬
nas, dialecticam utique et rethoricam, in quibus tribus p. 82
generibus philosophi^ etiam diuina eloquia tota a peritis
constare uidentur. Denique autem de natura disputare solent,
80 ut in uolumi|ne Geneseos et in Ecclesiasten, aut de moribus 37r
ut in Prouerbiis, sparsimque in omnibus pene libris, aut de
loica, ut in diuino epitalamio. Licet autem sic sudassent tam
isti quam ceteri illis similes, sudor illorum potius laudandus
quam ipsi benedicendi. Nam priuatio illis facta non dubitatur,
85 quemadmodum tota depulsio praedicatur. Hieremias, di-
uinus per omnia uir, refutauit Platonem et sua, qui stre¬
nuissime optabat audire uidentem. Non, ait, permanebit spiri- p. 83
tus meus in homine. Hominem hic scias uocatum, qui post cor¬
ruptionem sanctum non est dignus participare Spiritum.
90 Quanquam imbuti essent et docti et diuino dono dicerent,
quod dixerunt, laboriosissimi studii uiri, tamen alienati a deo¬
rum spiritu non dubitandi. Si dicit quis : Vtiliter enim conati
sunt, dico, quia utiliter, dico autem quia instinctu desuper
uenienti dixerunt, quicquid boni dixerunt. Verum, dicto
95 quod dixerunt, homines remanserunt, in quibus non per¬
manet Dei spiritus. Mirum si Deus homines fecit loqui, qui
asinum reddidit rethorem ? Balaam arriolus non solum dixit, p. 84
immo etiam prodixit: Videbo eum, inquit, | sed non modo; intue- 37v
bor illum, sed non prope. Orietur stella ex Iacob, et consurget uir-
100ga ex Israel; et percudet duces Moab, uastabitque omnes
filios Seth. Quid altius, quidue lucidius de Christo exprimere
uatum quisquam potuit ? Sed ut Caiphas a se ipso non dixit,
quod dixit, sic nec arriolus iste, sed diuina uirtute, quemad¬
modum ceteri ex altera parte redditi. In Platone quippe dispu-
105 taciones, quondam apud Galliam constitutus, quasdam de
deo Hebreorum confidenter fateor me legisse et cQestibus ani¬
mis. In Zenone autem, Stoicorum principe, inferos et inmor-
tales animas legere potes, si placet, solius uolumen ades¬
set. Quia uero, ut dictum audisti, spiritus Domini in homini-
1 iobus non permanet, ideo uero tales minime benedicendi circa
dimissionem, quamlibet, ut dixi, ingenia praedicanda siue tem-

85sq. Cf. infra VI, 697-699, ubi Scriptura Sacra alterum Platoni anteponetur.
87 Gen. 6, 3. 97 Balaam asina Num. 22, 28-30 loquitur. 98/101 Num.
24, 17. 105 De Gerardi in Gallia studiis cf. Untersuchungen p. 5. 107
Hieronymi, Comm. in Danielem 1, 1, 2.

83 In marg.: Conclusio inter laudem et benedictionem G 85 In marg.:


Ieremias per omnia spreuit Platonem G 89 dignus corr. ex dignum C 90
docti corr. ex docto T 91 tamen: tanem corr. ex tandem T 93 In marg. :
Dictum bonum attribuitur deo G 99 In marg. : Mali eciam prophetant ut infra
patet G
42 LIBER IV

perate laudanda. Ne laudes, ait, horninem in uita sua. Dii


quippe multi perhibentur, quanquam facile possint deduci dii p. 85
diriuatiue ab Adam, qui filius Dei nuncupatus est. Homo
115 ab umo dicitur. Igitur uita hominis humida, id est inlecebris
peruersorum desideriorum plena, in qua nemo laudandus
et homo nominatur. Si est uita non hominis, immo plus
quam hominis, ut extitit uita illorum, qui dii in denuntiationi¬
bus uocantur, | si laudes inde latenter deo exsoluimus, bene- 38'
120 dictiones uero damus, minime offendimus, etiam si uspiam
praedicamus. Non enim ex uita hominis laudamus hominem,
immo ex uita angelica illum laudare uidemur, quem supra
hominem fecit Spiritus sanctus, qui peribetur non permanere
in homine. Ergo solius Deo benedicendum secundum omnium
125 plenitudinem benedictionum ipsum, eique referendum laudes
perpetes iugesque honores. Cognoscendum uero, quod ex
omnibus, qu£ in praesenti cernuntur, nil permanebit, nisi
sola laus Dei et homo in saeculo futuro. Sciendum, quod solius
in Deo omnis laus cadat et benedictio, quarum ab ipso fit
130 omnis manatio. Ceterum, si laudamus impios pro muneribus,
fornicarias, opibus mundi prosapiisque superbi sanguinis
potentes, siue benedicimus, nec benedictio dicenda, nec laus,
immo subsannatio omnis et derogatio. Iterum si persequenti¬
bus nos benedicimus, uitam Christi imitamur, ideoque ad ip-
135 sum refferenda, quia ut fieret, ab eodem manauit illis bene¬
dicentibus illum, pro cuius amore haec facimus, siue a malis
ad bona reuertentibus corde conpuncto. | Potenter siquidem 38v
illum benedicimus atque laudamus, dum taliter facimus. Sic
luceat, ait, lux uestra coram hominibus, ut uideant uestra bona p. 86
140 opera et glorificent patrem uestrum, qui in c^lis est. Dum uero
benedicimus optime uictitantibus, et secundum uirtutem con-
uersantes, ut ante dictum scimus, laudamus. Ad eundem
referenda sunt, a quo acceperunt, quo digni benedictione et
laude admittuntur. Porro, cum laudamus mirabilem fabricam,
145 et illum benedictionibus inuoluimus, qui fabricator est suus ;
non tantum illam laudamus, quam ipsum, atque nostra laude
benedictio quasi quadam ab ipsa fit ad eundem, quamlibet non
per se, immo per se ammirantes benedicat. Vnde iuxta op¬
time comprobatum omnis laus et benedictio ad creatorem
150 omnium dirigitur, undecumque laus et benedictio fiat, qug

112 Cf. Eccli. 11, 30, ut supra IV, 41. 114sq. Isidori, Etym. 11, 1, 4.
138/140 Mt. 5, 16.

113 multi perhi/ in ras, bentur in marg. T 113sq. dii — nuncupatus est in
marg. T 121 In marg.: Notat quare homines laudantur G 134 nos corr. ex
nobis T 150 In marg.: De laude creatoris G
LIBER IV 43
numquam fit nisi optime et pleniter, quamlibet nonumquam in
momento occurrat ex hoc, quod nostrum est. Dicendum
iterum in omnibus extenditur benedictio Dei, et laus sua
permanet in uniuersis, quamlibet dicat : Non permanebit spiri-
155 tus meus in homine, eo, | quod caro sit in fternum. Quoniam ista 39r
sententia frequenter hic uoluitur, te quoque auidum talium
reseracione non dubito, cernens me multoties ex talibus
prouocatum, quanquam uoluminis excedam modum, dicam
ex eadem tu£ familiaritati, quod inuenero. Non permanebit,
160 ait, spiritus meus in homine, eo, quod caro sit, in aeternum.
A superioribus itaque exordium capiamus, et sic per singula
discurrentes ad ueram manifestationem perueniamus, quam¬
libet inuestigandi non sit modicus labor. Dixit itaque Adam p. 87
de Seth, filio suo, qui per Abel ei natus est, in quo resuscita-
165 tum est nomen iustorum, qui interpretantur filii Dei : exci-
tauit mihi Deus aliud semen pro Abel, qui resurrectio dicitur,
eo, quod in eo resuscitatum sit nomen iustorum. Igitur qui
de Seth nati sunt, ipsi uocantur filii Dei. Qui uero de Cain,
non filii dei, sed filii hominis. Ob hoc in libro Geneseos : Con-
170 cupierunt, ait, filii Dei filias hominum, quod, sicut doctissimi
tradunt, intellegendum : Concupierunt filii de generatione
Seth filias de generatione Cain. Postquam discessio facta
est inter filios Seth | et filios Cain ut de utraque generatione 39v
inter se uiros et coniuges non acciperent. Perseuerauit autem
175 sic usque ad sextum gradum. Quo autem transeunte con¬
cupierunt filii eorum filias de generatione Cain, ex quibus
nati sunt gigantes, propter quorum iniquitates diluuium
factum peribetur. Ideo, cum haec uidisset Deus, ut ad filias
de generatione Cain homini peccatoris, coniuncti essent filii
180 de generatione Seth, qu£ erat iusta, dixit : Non permanebit
spiritus meus in homine in aeternum, quia caro est. Id est : Non
permanebit generatio iustorum de stirpe Seth cum generatione
peccatorum filiorum Cain. Propterea adduxit Deus aqu£ dilu¬
uium super terram, cuius inundatio ablueret effusionem
185 sanguinis Abel, quem interfecit Cain. Vnde furor Dei non est

154sq. Gen. 6, 3. 159sq. Gen. 6, 3. Locus saepissime expositus, cf.


Avgvstini, De duitate Dei 23, isqq. (CC SL 48, 49osq.). 163/167 Isidori,
Chron. 4 (MGH, Auct. Ant. 11,426). 169 Cf. Gen. 6, 2, sed ex Isidori, Chron.
11 -13 (MGH, Auct. Ant. 11, 427) sumptum uidetur. 180 Gen. 6, 3.

153 iterum in marg. C 163 In marg.: De Seth resuscitatum est nomen


iustorum qui pro Abel Ade natus est G 168 In marg.: De successione Chain G
169 inin libro T 170 ait ss. T; dei filias hominum in ras., de genere dei.
173 Seth corr. ex s&h, h primum rasa deinde ss. C 176 In marg.: De
generatione Chain nati sunt gigantes propter quos diluuium deleuit totam
terram G 181 in homine in marg. C 182 7« marg.: De diluuio G
44 LIBER IV
mitigatus nisi in diluuio, cum deleta est omnis caro. Ideo
autem elegit Noe cum uxore et filiis, ut remanerent post
diluuium, qui erant de generatione Seth, ut non abduceretur
ab genere origo filiorum Dei, et exinde repleretur mundus, ut
190 electa generatio Dei, qu^ prius in Abel et renouata fuerat in
Seth, perseueraret in Noe et in filiis eius generatio filiorum
dei. | Quidam autem hereticorum non sic hoc uoluerunt 4°r
accipere, utique de filiis Dei et filiabus hominum, immo peruer- p. 88
sissimo errore subuersi nescio in quo angelo coitum praedi-
195 care uoluerunt, ex quo filii Dei procrearentur. Dictum uero a
potentissimis quondam ^stimatum et amabilibus formatio¬
nibus commendatum. Sub hoc autem aduertendum, quemad¬
modum et superius reliquimus, quia in illis, qui porcili-
ter conuersantur et secundum hominum desideria uitam
200 consumare festinant, Spiritus sanctus non habitat, quamlibet
participent uitam. Non habitat, ait, in corpore subdito peccatis.
Et peccata nostra fecerunt diuisionem inter nos et Deum.
Omnes, qui sua potius qu^runt quam ea, qu£ caritatis sunt,
filii hominum iudicandi, in quibus Spiritus sanctus non reg-
205 nat. Non dubites uere dictum de talibus, licet sint multi
sancti homines et uiri religiosissimi. Sed ut potius confirmetur
auditus, intellectus uero ancebs non reddatur, iungam, quod
in psalmicis eloquiis fatetur Spiritus sanctus : Ego dixi :
Dii estis et filii excelsi omnes ; uos autem sicut homines mo-
210 riemini et sicut unus de principibus cadetis. Hinc colligere
potest, quid plerumque in honorabilibus dictis per hominum
designationem sit intellegendum. Ouia uero alia | nos ex- 4ov
pectant et hora elabitur, reuertamur ad ea, qu^ proposuimus, p. 89
Benedicite, ait, omnes uirtutes Domini, Domino. Vt dixi :
215 Sicut de aquis distincte, sic de uirtutibus Domini. Nec dubi¬
tandum uirtutes contrarias et potestates, sicut diuinas cottidie
sacra dicta nostri auribus infundunt. Virtutes, ait uirtus
Dei, Christus, calorum monebuntur. Quas utique, quin potius
per quas, omnes optime remanentes. Nam et theologia ma-
220 nifestatiuis cognominationibus celestes essentias nominauit,
etiam mundi lumen in tres ternas ordinationes has omni dili¬
gentia segregare curauit. Hac autem in parte supra omnes
desudauit beatus, immo omnes superauit Dionisius, omni ro-

201 Sap. 1,4. 208/210 Ps. 81, 6. 210 Colligere] lege colligi. 214 Dan.
3,61. 217sq. Lc. 21, 26. 223 Dionysius] In operet Hierarchiacaelesti, c. IV.

194 subuersi corr. ex subuerso T 200 non habitat in marg. C 203 qui
sua corr. ex que suo T 216 In marg.: De uirtutibus contrariis G
LIBER IV 45
bore de eisdem essentiis ad beatissimum disputans Timotheum,
225 cuius dicta tui similes expectant. Possumus uero multa conqui¬
rere, dicere autem infinita, inuenire fortissima, aestimare etiam
procatia, quia parua ingenia non sufferunt talia et lectores,
antequam lectio accedat, stomachari non dubitamus, operam
dantes magis uelle auribus peregrina admittere quam in- p. 90
230 diculis natiua capere, ingentia praetermittimus. Benedicite,
ait, omnes uirtutes Domini, Domino. Dictum sic, quasi qua¬
dam uirtutes, ut | audisti, Domini, qu£ Domino benedicunt, 4ir
quadam quQ non, qu£ autem non Dei, sed contrari^. Quod au¬
tem contraria sint uirtutes et contra iusticiam rebellantes, Ef-
235 fesiis lux gentium Paulus apertissime designat dicens : In¬
duite uos armatura Dei, ut possitis stare aduersus insidias
diaboli, quia non est nobis conluctacio aduersus carnem et
sanguinem, sed aduersus principes et potestates, aduersus mundi
rectores tenebrarum harum, contra spirituales nequitias in c^les-
240 tibus. Nisi bellicosas contra iusticiam, ut dixi, potestates sape-
ret, non armari hortaretur credentes. Nisi autem innumera¬
bilia sentiret talium agmina, innumerabilia etiam certamina
mouenda, non tam sollicitos uellet, ad quos scripserat di¬
cens : Induite uos armatura Dei. Recte uero armatura Dei
245 indui monet. Sine hoc enim contraria fortitudines non pros-
trantur. Qu^ uero armatura superadmittenda in superioribus,
infra eiusdem, ubi haec continentur, diuini uoluminis corpus
optime manifestat ad eosdem dicens: Renouamini spiritu mentis
uestr£ et induite nouum hominem, qui secundum Deum creatus
250 est in iusticia et sanctitate ueritatis. Iste nouus homo, qui se¬
cundum | Deum creatus dicitur in iusticia et sanctitate 4iv
ueritatis, qualiter sit nobiliter aduertendus, continuo ex- p. 91
ponere procurauit. Propter quod, ait, deponentes mendatium
loquimini ueritatem unusquisque cum proximo suo, quoniam
255 sumus inuicem membra. Irascimini et nolite peccare. Sol non
occidat super iracundiam uestram. Nolite locum dare diabolo ;
qui furabatur, iam non furetur. Omnis sermo malus ex ore
uestro non procedat. Omnis amaritudo et furor et ira et clamor et
blasphemia tollatur a uobis cum omni malitia. Estote benigni,
260 misericordes et imitatores Dei, sicut filii karissimi. Fornicatio
et omnis inmunditia aut auaricia nec nominetur in uobis,
sicut decet sanctos, aut turpitudo, aut stultiloquium, aut scuri-
litas, quq_ ad rem. non pertinet, sed magis gratiarum actio.

230sq. Dan. 3,61. 235/240Eph. 6, 11 12- . 244 Eph. 6, 11. 248/250


Eph. 4, 23. 253/263 Eph. 4, 25 - 5, 4.

225 tui in ras. 235 In marg.: Quomodo resistere debemus malis et cum
quibus armis M 247 uoluminis: uolumini T
46 LIBER IV
Haec quippe cuncta deuitare ueterem hominem optime intel-
265 legimus exuere et nouum induere, id est uitam, que secundum
Deum est, assumere, que nimirum homo secundum hunc in
iusticia et sanctitate ueritatis creatus dicitur. Sic autem
et Christus indui dicitur. Quotquot, ait, in Christo baptizati es¬
tis, Christum induistis. Christum induere secundum sua
270 monita uiuere est, qui est armatura uera credentium, in quo

omnis uictoria demonstratur, et instru|menta recte contra 4*r


iniquas potestates dimicandi consistunt. Non carnem dicit
pr^liari, non sanguinem contra nos, sed demones eorumque
insidias, quasi solius obedientes manifestare hic uelit nostras
275 creationes. Vnde succinctos lumbos in ueritate praecipit habere

iuxta Christi uocem dicentis : Sint lumbi uesitri praecincti, et


indutos lorica iustici £,
et praeparatos pedes in praeparatione
Euangelii pacis, scutum tenere fidei et galeam salutis assumere,
et gladium Spiritus, quod est Verbum Dei. Haec, inquam,
280 armatura Dei, haec arma c^lestia Christi, quibus omnes
debellantur aduersarii, tam sui quam nostri. Haec autem p. 92
omnia nobis ipse, ut uincamus tenebrarum aciem et cu¬
neum belli uenientis a parte aquilonis. In omnibus, ait,
sumentes scutum fidei, in quo possitis tela nequissimi ignea ex-
285 tinguere. Clippeus iste, quo ista tela nequissimi ignita extingun-

tur, sanguis dominicus est et corpus, sine quo nemo potest ha¬
bere uitam aeternam. Lorica uero suum praeceptum, quod si
obseruauerimus, in ueritate erimus triumphatores. Galea
quoque dilectio gemina, sine qua nemo uidebit Deum ad suam
290 salutem. Gladius spiritus illa potestas, que conquassauit ca¬

pita multa in terra copiosa. Qui his telis armatus procedit,


confidentissime dirigit aciem aduersus | principes et potesta-
tes, aduersus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiri¬
tuales nequitias in celestibus. Etiam fortes istius saeculi et ama-
295 tores de talium contubernio adsignantur, quos contra iugiter

dimicandum et usque ad sanguinem pro fide et ueritate


resistendum. Contra spirituales nequitias in cfiestibus, ait.
Non intellegendum, quod exercitus demonum iam in caesti¬
bus conuersetur, quia dicit: In celestibus, immo ut cQestia non
300 perdamus regna, oportet nos stare in atie aduersum principes

et potestates, aduersum mundi rectores tenebrarum harum,


contra spirituales nequitias. Proiecti autem a superioribus

268Gal. 3,27. 276/279 Eph. 6,14-17. 283/285 Eph. 6, 16. 290Ps.


109, 6. 292/294 Eph. 6, 12 297 Eph. 6, 12. 300/302 Eph. 6, 12.

266 nimirum in marg. C 267 sanctitate : sanctitatis T 272 iniquas corr.


ex inquas T 275 In marg.: Arma fidelium M 286 et corpus ss. T 300
stare corr. ex staret T
LIBER IV 47
recte doctis tradentibus caliginoso aere inter superiora et
inferiora medio teneri permissi sunt, quasi in quodam car-
305 cere aestuque usque ad iuditii diem, quorum princeps diabolus
est. Hoc autem de sublimibus dei potestatibus et corruentibus
uirtutibus iniquitatis inspecto, iterum, antequam nos hora
praetereat, formatiue aliter atque aliter dissologice inspi- p. 93
ciamus. Benedicite, ait, omnes uirtutes Domini, Domino.
310 Vt dixi, differenter accipiendum secundum quod demonstra¬
tur ubique in eloquiis dictum. Ergo, sicut sunt uirtutes Do¬
mini, sunt etiam et demonis, ruentium | principis. Inprimis 43r
autem de diuinis, sic uero de sinistris. Igitur uirtutes Domini
sunt accipiendi omnes, qui ualidissima fide Christi Quan-
315 gelium denuntiauerunt et adnuntiare non cessant per totum
mundum. Ideo uirtutes, quia fortes in fide facti omnem
malitiam superauerunt saeculi, ut legimus fecisse apostolos eo-
rumque sequaces. Non misit Deus angelos cQitus cum euange¬
lio in orbem terrarum contra potestates saeculi et principes
320 mundi, sed homines ; non eruditos, sed piscatores ; non dialec¬
ticos, sed simplices, quorum uestigio totus orbis subiugatus.
Haec, ait, est uirtus et potestas mea maxima. Et hoc nimirum
propter minuta animantia, quibus correcta in propheta
legitur rebellis, ac diuinis contraria, terra. Nulla denique
325 plaga ex omnibus sic conturbauit regnum Pharaonis sicut
uix apparentium animalium. Hinc colligendum, quam uir¬
tus Dei magna et potentia inmensa, qui praedicatione duode¬
cim uirorum litteras non scientium suo euangelio totum
mundum submisit. Denique piscatores ex illis legimus potius
330 quam litteratos. Ille autem, qui accepit potestatem cQi et do¬
minationem in omni saeculo post Deum, potius, ut ita dicam,
sapiebat | instrumenta pisces capiendi quam legere. Quod 43v
de isto, sic de Andrea, sic de Iacobo, sic de Iohanne. Matheus,
qui primus in Iudea Christi evangelium sancti Spiritus stilo
335 commendauit, publicanus et ad toloneum instans ex sua
scriptione fuisse cognoscitur. Ceteri uero uulgares uiri esse
nulli dubium. Verum postquam Spiritus sanctus eructauit in il- p. 94

307 Antequam etc.] Cf. supra I, 180. 308 Dissologice) uario modo, cf. infra
VII, 188. 309 Dan. 3, 61. 320 Cf. Hieron., in Matthaeum I, 404 (CC SL
77, 23). 322 Dictum in Sacra Scriptura non inuenitur, cf. infra IV, 361.
’ 322/326 Vtrum de sciniphibus (Ex. 8, i7sq.) an de muscis (aisq.) an de
locustis (10, 5-15) cogitauerit, diiudicari non potest, praesertim cum harum
plagarum nulla exodum effecerit.

303 In marg.: De mansione malignorum spirituum G 317 In marg. : De


missione apostolorum et eorum uirtutibus a manu quadam seniore ac intremiscente,
simili ac M
48 LIBER IV
lis, quQ sua sunt, omnem deliberationem mortalium philosopho¬
rum transcenderunt, omnibus acutiores atque dissertiores in-
340 uenti sunt. Nemo umquam ad fidem Dei legitur uenisse sapien¬
tia humana. Solius simplici apostolorum doctrina, Christi Dei
nostri anticipante gratia, totus mundus saluatus est. Et hoc
lucifluum gentium sidus : Videte, ait, uocationem uestram,
fratres, quoniam non multi sapientes secundum carnem, non
345 multi potentes, non multi nobiles, sed qu^ stulta sunt mundi elegit
Deus, ut confundat sapientia; et infirma mundi elegit, ut con¬
fundat fortia; et ignobilia huius mundi et contemptibilia elegit
Deus, et ea, que non sunt, ut ea, que sunt, destrueret, ut non glorie-
tur omnis caro in conspectu eius. Et in infirmitate, ait, et timore
350 multo fui afud uos, et sermo meus et praedicatio non in persua¬
sione et sapientia uerbi, sed \ in ostensione spiritus et uirtutis 44r
Dei, ut fides uestra non in sapientia hominum, sed in uirtute Dei
sit. Sapientiam autem loquimur apud perfectos, sapientiam
autem non huius saeculi, neque principum huius saeculi, qui
355 destruuntur, sed loquimur Dei sapientiam in ministerio
Christi, qu£ abscondita est, quam praedestinauit Deus ante saecu¬
la in gloriam nostram, quam nemo principum huius saeculi cog-
nouit. Sic itaque abstractus est mundus a faucibus mortis,
sic liberatus de potestate tenebrarum et translatus ad regna
360 celorum, philosophia saeculi nesciente suaque ignorante nobili¬
tate. Vnde optime congruit huic dicto dictum: Haec uirtus et p. 95
potestas mea maxima. Quid fortius, ut ita fatear, totum
saeculum superare cum duodecim? Non minus hoc aestiman¬
dum de nihilo illud creasse, potius intuendum recreare a
365 diabolo deglutitum et eruere de uinculis mortis, quam de
nihilo facere. Post autem hos formatiue per uirtutes superiores
inspectos, ut supra dictum, non dubitatur admittendos omnes
horum uestigia imitantes, quos intellegimus non solum
nobilissimos testes, quin potius sanctissimos perfectores omnes-
370 que diuinos ordines et aduersitatibus animarum inperantes,
hereses de Christi ecclesia expellentes, | aduersantia queque 44v
sufferentes, cruces et carceres et omnia genera pinarum non
timentes, atque ex utroque sexu carnem suam cum uitiis et
concupiscentiis crucifigentes. Nil uirumuius illis, qui demo-
373 nes et eorum incitamenta pedibus calcant. Hoc autem a
deo, non ab homine. Ecce, ait, dedi uobis potestatem calcandi
super omnes scorpiones et serpentes terrQ. Vis pr^terea audire,

343/349 I. Cor. 1, 26-29. 349/358 I. Cor. 2, 3-8. 361 Vide supra IV,
322. 362 id fortius] Coniunctionem “quam” omittit, ut infra VIII, 5 79sq.
et VIII, 875. 374 I 'irumuius] Idem quod fortius significare uidetur, ut infra
VIII, 583, sed apud alios non inueni. Batthyan tacite in uirtuosius emendauit.
LIBER IV 49
quanta sit uirtus in talibus, quanquam pro conditione carnis
adhuc sint uasa fictilia ? Quis nos separabit a caritate Christi ?
380 Tribulatio, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas,

an periculum, an gladius ? Certus sum enim, quia neque mors,


neque uita, neque angeli, neque principatus, neque uirtutes,
neque instanda, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo,
neque profundum, neque creatura alia poterit separare nos a cari-
385 tate Dei, quQ est in Christo Iesu, Domino nostro. Haec, inquam

denuo, uirtus et potestas ualida Christi, qnq suo dono regnat


in talibus uasis. Habemus, ait, thesaurum istum in uasis fictili¬
bus. Magnus thesaurus ille, qui omnes facultates superat sae¬
culi, et in nullis aliis uestariis reseruatur nisi in uasis fictilibus, p. 96
390 quibus nil inutilius fractis. Istiusmodi thesaurum non po|tuit 45'
habere Darius rex, non Xerses, non Arthaxerses, non Ochus-
xerses, non Xerses Ochi natus, non Alexander Macedo, non
Phtolomeus Largi filius, non Phtolomeus Philadelphus, non
Ptholomeus Euergetes, non Ptholomeus Epiphanes, non
393 Ptholomeus Philomater, non Ptholomeus Soter, non Ptholo¬

meus Alexander, non Ptholomeus filius Cleopatre, non ceteri


orbem diuidentibus et optinentibus totum, non Stoici, non
Platonici, non Achademici, omnia opinantes incerta, non
Peripatetici, qui dicunt quandam anim^ partem esse occiduam,
400 quandamque aeternam, non Epicurii, illius coessentes, qui
porcus a stultis sapientibus nuncupatus est, asserens, solius
athomis mundum constare seque post mortem non esse,
non Gimnosophist^ mundum inuisibilem et ex quattuor ele¬
mentis deum esse dicentes, non talium collegii ceteri. Vasa
405 autem fictilia illum habere meruerunt, nimirum humiles et
quieti et trementes uerba illius, cuius sermo, ut malleus
conterens petras, a prophetarum insonatur tubis. Licet sint
in praesentiarum fictilia, ac per hoc summi thesauri conserua-
tores sunt. Multi, ait, reges et propheta uoluerunt uidere, qu£
410 uidetis, et non uiderunt. Beati autem, qui \ non uiderunt et 45v
crediderunt. Ecce uasa, in quibus thesaurus conseruatur p. 97

376 Lc. 10, 19. 379 Fictilia] Cf. II. Cor. 4, 7. 379/381 Rom. 8, 35.
381/385 Rom. 8, 38-39. 387 II. Cor. 4, 7. 391 /396 Nomina ex Isidori,
Chron. 173-223 (MGH, Auct. Ant. 11, 448-452) sumpta, cf. infra VIII, 1212.
397 Diuidentibus et optinentibus] Confusio quaedam constructionis, diuidentes
et obtinendes intellegendum. 397/404 Cf. Isidori, Etym. 8, 6, 6 ; 8, 6, 19 et 8,
6, 18 ubi pro inuisibilem uisibilem legitur; locus tamen citatus hic quoque

potius ornatu fungitur quam intellectu lectoris promouendo. 409 Lc. io, 24.
410 Io. 20, 29.

378 In marg.: Apostolus G 387 In marg.: De thesauro in uasis fictilibus M


390 In marg.: Non potentes huius seculi neque philosophi habuerunt
thesaurum apostolorum M 393 Photolomeus Largi T 396 ceteri corr. ex
ceri C
50 LIBER IV
supernus, nimirum cognitio ueritatis et noticia filii Dei.
Simile est, ait, regnum calorum thesauro abscondito in agro,
nimirum occultato in diuinarum nubibus scripturarum, qui est
415 Christus deus noster, habitans in mentibus per fidem ueram

credentium, et rectissimum opus adhibita caritate de corde


puro et conscientia bona et fide non ficta. Qua quidem stabiliti
omnes ad uitam electi uirtutes Dei procul dubio sunt facti, de
quibus sacer himnus: Benedicite, ait, omnes uirtutes Domini,
420 Domino. Ex aduersariis non suscipitur laus, quemadmodum
Dathan et Abiron horumque omnium thura non fuerunt
accepta et uictima Saul repudiata. Ne autem parum hoc uide-
retur : Illi uiui cum uniuersis familiis suis iatu terr^ facto de¬
scenderunt in infernum ; hic autem a se ipso interiit in monte
425 Gelboe cum filio suo Ionatha. Promisimus autem post diuinas
uirtutes etiam de aduersatricibus loqui : Ad uotum adhuc est
stilus figendus. Igitur sicut Deus habet ad suam benedic¬
tionem et laudem, sic etiam diabolus ad suam perditionem
ex humanis conditionibus et pestem. Itaque omnes, qui Chris-
43° to et su^ ^cclesi^ aduersantur, diabolica uirtutes dicendi,
quam|uis ad nichilum sint redacti, ex quibus Eunomius et 4<>r
Arrius, cuius latratus et rabies contra Christum ab India
superiori usque ad Gallicum Oceanum migrauit, fuerunt.
Excepto his tanti alii fuerunt, ut uix pauci illorum explicatores
435 inueniantur. Totus mundus talium multitudinum impiissi-
morum ore plenus fuit, quemadmodum ultro citroque demen¬
tia Porphirii inundauit, qui etiam aduersus Danielem toto
mendatii agmine heresiarchicum direxit exercitum, quem
sollertissimi uiri Eusebius Cesariensis episcopus tribus
44° nobilissimis uoluminibus, Appollenaris unius grandissimi p. 98
corpore libri, Methodius uero ex parte, qui de miliariis mundi
nimis commendauit membranis. Post hos quoque splendor
doctorum Hieronimus et lux inter rutilantissima cQi sidera
clarius omnibus lucens decem sic illum persequutus est
445 illuminationibus, quanquam in omnibus suis dictis celestibus
hunc incessanter percutiat hastis, ut ulterius cuiquam contra
eundem necessarium non esset arma dirigere. Pro dolor, uero

413 Mt. 13, 44. 416sq. I. Tim. 1, 5. 419 Dan. 3, 61. 421/424 Cf.
Num. 16. 424sq. Cf. 1. Reg. 31. 431 Eunomius] Cf. Isidori, Etym. 8, 5, 39.
432 Arius] Cf. Isidori, Etym. 8, 5,43. 437/442 Cf. Hieronymi, Comm. in
Danielem, Prol. (CC SL 753, 771). 447/477 Hi passus de uiris doctis haereses
medii aeui inuestigantibus satis diffuse pertractati utrum de statu ecclesiae
undecimi saeculi testimonium praebeant an generaliter piam Gerardi lacrimosi-
tatem illustrent diiudicare nolim. Cf. etiam infra V, 552-560.

420 In marg.: Ex aduersariis nascuntur dyabolice uirtutes que Christo et


ecclesie aduersantur G 446 incessanter corr. ex incensanter C
LIBER IV 5i
nunc multi pullulant in ^cclesia, immo iam totum occupant or¬
bem, et nemo est, qui talium ineptiis contradicat. O quantos
450 sentio diaboli filios, quibus loqui non patior. | Hoc tempore om- 46*
nes maledixerunt apud nos concitati zelo non solum diuinis
ritibus et aecclesi^ et sacerdotibus, quin etiam ipsi Dei filio Iesu
Christo, Domino nostro. Omnibus inaudita saeculi hereses re¬
petere helemosinas pro animabus defunctorum Christianorum
455 more expensas. Non ^stimes, frater carissime, minorem perse- p. 99
quutionem et heresem antiquioribus hanc esse. In fide et ueri-
tate fateor, quod ui compellabantur intolerabilia mendatia in
Dei expendere sacerdotes. Diaboli autem iniquitas unum, quod
potuit, fecit, nimirum quicquid ex lege Dei nouiter uenientes
460 ad beatissimam illuminationem docuimus, abstulit. Om¬
nes uno pene simul ore carnis negant resurrectionem, qua
iniquitate nulla umquam in mundo maior iniquitas arbitranda.
Prohibemur iam loqui et episcopi nominamur, constituti etiam
sub tributo, quibus totus committitur diuino imperio mundus.
465 Nam quorundam, nisi fallor, intentio est, quo ecclesiastica
uirtus, suffragantibus Methodianistis, atque dignitas apud
nos circa hereticorum libitum tota quandoque infirmetur.
Quare hoc ? Nimirum dixi, quia filii diaboli, qui potestates
sunt tenebrarum, ubique regnant et dominantur : Italia non
470 consueuit he|reses nutrire - ad praesens in quibusdam parti- 47r
bus heresium fomentis habundare auditur. Gallia uero felix,
que his munda peribetur, in multis claudicat. Gretia infelix,
sine quibus numquam uiuere uoluit. Verona, urbium Italie
nobilissima, his grauida redditur, illustris Rauenna et beata
475 Venetia, que numquam inimicos dei passe sunt, ferre. In¬
felices et miserrimi, qui Dei et aecclesie sue aduersarios questu
lucri attollunt. Hoc autem diximus, ut demonstraremus cir¬
ca dictum contrarias multas uirtutes diaboli esse, licet de
multis exemplicaremus per pauca. Illud autem dico, quod
480 omnes, qui sacris institutis contradicunt, uentrem colunt pro p. 100
Deo, uitam sibi praesentem uindicant pro paradiso, et cetera
secundum eadem et alia persoluere festinant, non solum uir¬
tutes tenebrarum, quin etiam diaboli sequaces et membra post
uanitatem a Deo dimissi dicendi. Dedit illis Deus, ait, in corda
485 eorum, ut faciant, quod illis placitum est, et dent regnum suum

457 Compellare] pro compellere-, cf. supra I, 374. 484/486 Apoc. 17, 17.

450 Post patior quinque uocabula erasa 464 tributo rr. C.; amore dei., huma/
in marg. dei.; no in ras. dei. An legendum sub tributo humano ? 471 In marg.:
Nota : Frantia M 472 munda corr. ex mundi T; in multis claudicat tn marg. C
479 In marg.: Notat de his qui sacris canonibus contradicunt G 481
uindicant corr. in uendicant C
52 LIBER IV
bestia, donec consummentur uerba Dei. Bestiam, quam audis,
diabolum siue antichristum intellege, cui seruiunt omnes,
qui carnis desiderium secundum desiderium faciunt, quorum
etiam interitum istum dicit Iohannis sermo: Et uidi unum ange-
490 lum, ait, j stantem in sole, et clamauit uoce magna dicens omni- aV
bus auibus, qu^ uolabant per medium cqli: Venite, congregamini
ad cenam magni Dei, ut manducetis carnes regum et carnes
tribunorum et carnes fortium et carnes equorum et sedentium in
ipsis et carnes omnium liberorum ac seruorum et pusillorum et
495 magnorum. Et uidi bestiam et reges terr£ et exercitus eorum con¬
gregatos ad faciendum praelium cum illo, qui sedebat in equo,
et cum exercitu eius. Et appraehensa est bestia, et cum illa
pseudopropheta, qui fecit signa coram ipso, quibus seduxit eos,
qui acceperunt caracterem bestia, et qui adorant imaginem eius.
500 Viui missi sunt hi duo in stagnum ignis ardentis et sulphuris ;
ceteri occisi sunt gladio sedentis super equum, qui procedit de ore
ipsius, et omnes aues saturat£ sunt carnibus eorum. Hoc autem
dictum, ut scires diuini et terribilis dicti nos esse concordes, et
praedictorum considerares perditionem. Quia uero sim-
505 bolica sunt et nimis inuoluta, iterum secundum reserationem p. 10
aliter admittenda, solius morbido auditui tinnitum ad surdi¬
tatem ne pariant, quibusque inspectis quart^ sedul^ ex more
terminus fiat. Et uidit, ait, unum angelum stantem in sole,
et clamauit uoce magna dicens omnibus auibus, qu£ uolabant
510 fer | medium c^li. Si ad solem, quem fulgere in orbe respicimus 48r
et in eodem angelum stare deliberamus, suffocabitur quod
dicendum numquam enim dicendum. Sol autem hic, in quo
angelus stare dicitur, diuin^ praedicationis fulgur demon¬
stratur in corpore Christi, utique ^cclesia sua. Sicut enim
515 solaris splendor inluminat mundum, sic sanct^ praedica¬
tionis sermo inradiat ecclesiam, saluatoris inmaculatissimam
sponsam. Vnde in sole angelus, id est chorus doctorum stare
dicitur, qui omnibus auibus per medium cQi uolantibus uoce
magna dicit : Venite, congregamini ad cenam magnam Dei.
520 Non refertur hominibus, sed auibus, quQ uolant ad supe¬
riora, dictum. Ergo sancti intellegendi, qui uirtutum pennis
ad alta conscendunt, per aues per medium cQi uolantes.
Non dixit ex una iterum parte, quasi latenter uolare, cQi, sed
per medium cQi. Non enim latrones, non fures, amici enim et
525 ciues et domestici et familiares, ideo non necesse habent

489/502 Apoc. 19, 17-21. 508/510 Apoc. 19, 17. 510/644 Ex Bedae,
explanatione Apocalypseos (Migne, PL 83, 190B) excerpta uidentur, non tamen
uerbatim; cf. Untersuchungen p. 39. 519 Apoc. 19, 17.

514 In marg.: De ecclesia Christi et eius uictoria et de penis inpugnancium


eam et fit continuatum per quinque folia G
LIBER IV 53
per andronas incedere. Omnis enim, qui malum facit, odit p.
lucem et non uult uenire ad lumen, ne arguantur opera
sua. Ideo uero per medium c^li uolant aues, id est : Sancti
sanctis conscientiis et operibus adornati fiducialiter dis-
530 currunt per corpus Christi in occursum eius. Volant per
medium cQi aues, quando [ doctores alta intellegunt de scrip- 48
turarum sacramentis et obscura reuelant simplicibus. Sic
uolabat Iohannes, quando dixit : In principio erat Verbum, et
Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in
535 principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine
ipso factum est nihil. Sic etiam Paulus, quando fuit raptus
usque ad tertium celum et audiuit archana uerba, qu£ non
licet homini loqui. Qui homo est, non patitur cognoscere alta.
Qui autem superat ea, qu^ hominis sunt, tunc confidenter po-
540 test meditari et exemplicare ea, qu^ non licet homini loqui.
Et hoc propter uolantes. Omnes itaque Dei uisione digni
uolant mentis desiderio et gemin^ dilectionis afectu ex utro¬
que sexu ad eum, in quem angeli desiderant prospicere.
Venite, congregamini, ait, ad cenam magni Dei, ut manducetis
545 carnes regum et carnes tribunorum et carnes fortium et carnes
equorum et sedentium in ipsis et carnes omnium liberorum ac ser-
uorum, pusillorum et magnorum. Omnes pene ab initio usque
hodie ad hanc cenam uocati sunt per praedicatorum ora.
Vocantur uero et uocabuntur, quousque haec fiat cena,
530 ideo quia qui in illa hora non | intrauerit cum sponso ad nup- 49
tias, ulterius spem non habebit. Cena, quam audis, illam
horam significat, qua dicturus est Deus his, qui a dextris eius
erunt : Venite benedicti, patris mei percipite regnum, quod
paratum est uobis ab origine mundi. Tunc autem sancti
555 manducabunt carnes regum et carnes tribunorum et carnes for¬
tium et carnes equorum et sedentium in ipsis, et carnes om¬
nium liberorum et pusillorum et magnorum. Videbunt enim
iuditium Dei uerum et tremendum super omnes, qui pes- p.
sime suam uitam et mores rexerunt, qui pauperes opprime-
360 runt, qui potentes in maliciis fuerunt, qui fluxus et ferocita¬
tes insensatorum animalium imitati sunt et opera super¬
bientium demonum, qui noluerunt sub seruitio Dei manere et
seruire peccatis desinere et magni in Dei fide et opere esse.
Manducare talium carnes iuditium talium, et perditionem
365 expectare et desiderare sanctorum est. Nam quod sancti
horum ac similium horam desiderent ad futuram perdi¬
tionem, turma beatissimorum exponit dicens ad equitatis iu-

533/536Io. 1, 1. 537 II. Cor. 12, 4. 544/547 Apoc. 19, 18. 553Mt.
25, 34-

552 a dextris: ad dextris T 560 fluxus corr. ex fluxos T


54 LIBER IV
dicem : Vsque quo, Domine, sanctus et uerus non uindicas
sanguinem nostrum de habitantibus in terra ? In psalmis autem
570 Spiritus sanctus : Laetabitur iustus, cum uiderit uindictam ;
manus suas lauit in san\guine peccatorum. Iustus hic omnium 49v
sanctorum exercitus a dextris Dei in iuditio, qui tunc
praecipue letabitur, quando diabolus cum suo exercitu pu¬
nietur. Lauabit manus in sanguine inpiorum, quando ille
575 cum Deo gloriabitur merito operum diuinorum, et impii merito
accionum sanguinearum descendunt in infernum, ubi cru¬
ciatus eorum ascendunt in saecula saeculorum. Verum omnis
iustus potest letari, dum reminiscitur, quanta sibi sunt prae¬
parata in cQis. Hic autem et manus lauat in sanguine peccato-
580 rum, dum propter metum tormentorum, quibus illi cruciantur,
qui carni et sanguini seruierunt, se comprimet et refrenat ab
operibus mortis. Tunc autem cena ex toto erit sanctorum,
quando impii ibunt in ignem ^ternum, iusti autem in uitam
aeternam. Et uidi bestiam, ait, et reges terr% et exercitus eorum
585 congregatos ad faciendum praelium cum illo, qui sedebat in equo, p. 1
et cum exercitu eius. In fine, quod dicitur, erit contra ecclesiam
et doctorum cuneum non modica antichristi certamina, qui
per bestiam figuratur suorumque omnium. Quia uero qcclesia
tam ualida est et fortis, quemadmodum et Spiritus de eadem
590 in canticis fatetur sanctus : Quq est ista, quq. procedit quasi
aurora consurgens, pulchra ut luna, electa ut sol, terribilis ut
castrorum acies ordinata ? Quo | nullus inimicorum exercitus 5or
illam umquam superare possit, immo omnes illam inpugnan-
tes rediguntur ad nihilum, statim adpraehensa est bestia
595 et pseudopropheta, qui fecit signa coram ipso, qui seduxit eos,
qui acceperunt caracterem bestia, qui et adorant imaginem eius.
Viui missi sunt hi duo in stagnum ignis ardentis et sulphuris.
Ceteri occisi sunt in gladio sedentis super equum, qui proce¬
debat de ore ipsius. Nunc autem et multa sustinet, nec non a
600 diabolo et a suis regibus atque exercitibus temptamenta et
oppraessiones et cetera, qu^ inpedimenta maxima sunt ani¬
marum cupientium ire ad celum. Quia uero ualida est, ut
mors, dilectio et dura, ut inferus, emulatio, aqu§ mult£ non
possunt extinguere caritatem, qua Deo sociata est ; non
605 dubites autem reges diaboli heresiarchas et omnes, qui in
hoc saeculo iniqu^ et crudeliter potentantur. Non iterum dubi¬
tes eius exercitum illos, de quibus loquitur magnus in suis libris
Paulus ad pontificem Timotheum : Hoc scito, quod in nonissi¬
mis diebus instabunt tempora periculosa et erunt homines

568sq. Apoc. 6, 10. 570sq. Ps. 57, 11. 584/586 Apoc. 19, 19. 586
erit] lege: erunt. 590/592 Cant. 6, 9. 594/599 Apoc. 19, 20. 608/615
II. Tim. 3, 1-5.

572 a dextris: ad dextris T 600 atque corr. ex at C


LIBER IV 55

oio se ipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasphemi, parentibus


non obedientes, ingrati, scelesti, sine affectione, sine pace,
criminatores, incontinentes, inmites, sine benigni\tate, pro- 5ov
ditores, proterui, tumidi, uoluptatum amatores magis quam p. 105
Dei, habentes quidem speciem pietatis, uirtutem autem eius
615 abnegantes. Et hos deuita. Iste itaque exercitus cottidie aec-
desiq persequitur opera et statum eius conatur inflectere.
Contra hunc autem diuinus ille gladius, qui de ore illius,
qui sedebat in equo, id est qui requiescit in Christo, dirigitur,
qui ex utraque parte accutus alibi perhibetur, id est duobus
620 testamentis redditur armatus. Iste gladius omnes inimicos in¬
terficit, dum rebellibus et procacibus aeternam dampnationem
praedicit. Vis audire, quante potenti^ iste sit gladius ? Dies
ultionis Domini, ait, annus retributionum iuditii Sion. Et
conuertentur torrentes eius in picem, et humus eius in sulphur,
625 et erit terra eius in picem ardentem nocte et die, non extinguetur
in sempiterno. Ascendit fumus eius a generatione in generatio¬
nem. Sic detruncans gladius iste ualidus et efficax et pene¬
trabilior omni gladio ancipiti. Viui missi sunt, ait, hi duo in
stagnum ignis ardentis et sulphuris, nimirum antichristus
630 cum multitudine sui uel cum exercitu hereticorum, qui
pseudopropheta nominatur. Nullus umquam plus peccat here-|
tico. Ergo, qui dicit Christum actualem animam non suscepis- 5ir
se, pseudopropheta est, eritque pars sua in stagnum ignis
ardentis et sulphuris. In hoc, quod duo uiui missi perhibentur
635 in supplicium et ceteri occisi gladio, animaduertitur, quia
potior cruciatus erit in illis, qui seduxerunt, quam in his,
qui seducti sunt, quamlibet omnes aeterno supplicio crucientur.
Denique plus cruciatur uiuus in ignem dimersus quam ille,
qui repente hictu gladii de uita aufertur. Et omnes aues,
640 ait, saturatg sunt carnibus eorum, id est omnes sancti laetati
sunt dampnatione reproborum, data illis plenitudine felicitatis
perhennium gaudiorum. Tunc enim saturata ecclesia erit, cum p. 106
omnes suos aduersarios punitos aspexerit et illa sederit in ues-
titu deaurato circumdata uarietate a dextris regis. Hoc
645 autem idcirco, quo tu superiora firma scires teque intro¬
ducta non effugerent, qui ea, qu£ superadmittenda sunt, in
archano pectoris mauis recondere quam philacteriis commit¬
tere. Quia uero nos hora praeterire festinat, in crastino au¬
tem ad insidentia consurgere arbitramur, quarto libro Dei
650 dono et gratia expleto istiusmodi finem faciamus : Sit nomen
Domini benedictum, ex hoc nunc, et usque in saeculum. Arnen. |

621/627 Esai. 34, 8. 628sq. Apoc. 19, 20. 631sq. Cf. Beda, hxplan.
Apocal. (Migne, PL 93, 190) ad locum : Nullus mortalium durius peccat haereticis.
638sq. ibidem : quanto grauius est flammis concremari quam cito moriturum ictu
gladii trucidari. 639 Apoc. 19, 21. 650sq. Ps. 112, 2.
ITEM EIVSDEM AD EVNDEM LIBER QVINTVS. 51

In nubibus figuratarum promulgationum et densitate iterum


circa prorogatam seriem inspectionem uero iamque otio
comendatum ex exertis uoluclatisque exercitium secundum
5 considerationis potentiam adgrediendum. Benedicite, ait, sol
et luna, Domino ; benedicite, stelle, cfii, Domino. Non modica
in hoc reposita, non stricta, quanquam modice stricteque
sonet. Etenim per solem nostri accipiunt Christum redempto¬
rem, per lunam ecclesiam, incorruptissimam sui sponsam,
10 quam utique in tantum dilexit, ut proprium pro eadem p 107
sanguinem funderet. Eleuatus est, ait, sol, et luna stetit in or¬
dine suo. Id est : Christus eleuatus in crucis praeciosissimo lig¬
no, et ^cclesia redempta est sibique sociata per fidem. Des¬
ponsabo te, inquit, mihi fide. Quod ista eleuatio istiusmodi so-
15 lis hoc in loco sic sit accipienda, uirtus Dei et sapientia in
euangelio declarat. Cum exaltatus fuero a terra, ait, omnia tra¬
ham ad me ipsum. Porro, cum dicit omnia ad se ipsum trahere,
solius aecclesi^ demonstrat electionem, qu§ tunc praecipue
in suo statuta est ordine, quando Christus triumphauit per
20 crucem. Ad hoc quippe uenit sponsus uerus, ut sponsam suam
de manu eximeret non solum adulteri, sed | etiam homicidg, 5
qu£ in suo ordine posita est ab eodem, qui illam sanctificauit,
mundans lauacro a que in uerbo, ut exhiberet ipse sibi gloriosam
aecclesiam non maculam habentem, neque rugam aut aliquid
25 eiusmodi, sed esset sancta et inmaculata, qug tunc procul dubio
ab ordine suo propulsa dignoscitur, quando Adam de para¬
diso eiectus admittitur. Nam propterea homo est conditus, ut
in loco ruentis apostatg angeli collocaretur. Quia peccauit,
istiusmodi praerogatiuam amisit. Vt autem ad pristinum
30 reuerti gradum potuisset, misit Deus filium suum factum
ex muliere, factum sub lege, secundum quod dictum est, ut eos,
qui sub lege erant, redimeret et hereditatem filiorum reciperemus.
Hoc autem facto eleuatus est sol, et luna stetit in ordine suo,
id est Christus ascendit in crucem, et ^cclesia uolauit ad

V, 2/4 Translationem praebui Untersuchungen p. 73. Sensus periodi nihil nisi:


Denuo pro posse meo incipiam explanationem. 5sq. Dan. 3, 62. llsq. Cf.
Hierem. 31, 35. Locus a Batthyan adlatus Habacuc 3, 18, error typographi
uidetur. 13sq. Os. 2, 20. 16sq. Io. 12, 32. 22/25 Eph. 5, 26-27.
30/32 Gal. 4, 4. 33 Cf. supra ad iisq.

V, 1 Item - quintus litteris capitalibus coloris rubri 2 In - figuratarum litteris


capitalibus, littera initialis I coloris rubri 5 adgredienduqi corr. ex adgradiendum
C 8 In marg. /De ecclesia que lune comparatur G 14 In marg.: Osee II cap.
G 18 7« marg.: Electio ecclesie per sponsum facta G 24 aecclesiam corr. ex
aecclesia G; maculam non habentem signis transpositum 27 In marg.: Racio
creacionis hominis G
LIBER V 57
35 celum, hoc sibi Dei uindicans dono, quod diabolus amisit su-
perbie tumore. Stetit autem in ordine suo, quando dimissis
idolis et simulacris manuum hominum operibus mutis et surdis
illum adorauit in ipsumque credidit, qui orbem condidit uni-
uersum. Hoc enim non facere in alieno, non in suo, ordine
40 est stare. Similiter ^cclesia, antequam cognosceret, a quo
creata est, in alieno ordine stabat. Idola enim pro Deo uenera-
batur, et hoc dicebat | Deum, quod non nisi ab altero moue- 52*
batur. Quo ad suum ordinem illam restitueret, ille, qui se p. 1
ipsum hac causa pretium dedit, eleuari uoluit inter celum et
45 terram in fastigio ligni transuersi extra ciuitatem Iherusalem.
Nam et hoc non modicum arbitrandum, quod extra eleuari
uoluit sol, ut luna staret in ordine suo. Videtur mihi in tali
sequestratione recisa ecclesia ab omnibus malitiis et con-
uersationibus spuriis istius mundi significari. Ideo autem
50 baiolauit Iesus sibi ipse crucem, ut solus nimirum cognoscere¬
tur sponsus, id est uitulus sacerdotalis est factus, et agnus agni¬
culus, quem immolabit multitudo filiorum Israel. Ipse pa-
rauit mensam et posuit cibaria ad conuiuas, dum uera
nuptia fertur celebrata non in tabernaculo, sed sub celo, quo
55 inuestigabile admitteretur in hoc facto sacramentum, quasi
gimnosophista factus. Sic autem quondam rex Dauid in con¬
spectu arc^ Rderis nudus saltasse legitur aspiciente Nichol,
filia Saul, per fenestram, et in timpanis et in ceteris generibus
musicorum personasse. Dauid manu fortis et desiderabi-
60 lis est noster Christus, qui ante crucem nudus stetit. Nam exu¬
tus legitur uestimentis suis et indutus coctinea | clamide, 53r
qu£ plenissime alienationem sinagoge et proximationem de¬
monstrat ecclesiae. Et hoc est, quod Nihol aspiciebat per
fenestram saltante Dauid. Non enim deum confitebatur
65 hunc sinagoga, quem crucifigebat, immo filium Ioseph fabri p. 1
et questuarig Marig natum. Propterea abiecit rex nudus sal¬
tans, id est extentus in supplicio, uestimenta sua, id est
sinagoge soboles et propinquitates. Denique, qui saltat, tota
sua confrangit uiscera, totum corpus dilaniat. Sic Christus
70 deus noster, dum saltabat, id est, dum passionis misterium
celebrabat, omnia uiscera sua extenta erant, confixis mani¬
bus et pedibus in stipite. Vis autem audire fortissimam suam
saltationem ? Foderunt, ait, manus meas et pedes meos, et dinu-
merauerunt omnia ossa mea. Sic saltauit Christus. Quia hoc

56/58 Cf. II. Reg. 6, 16. 61 Cf. Mt. 27, 28. 73sq. Ps. 21, 17.

40 In marg.: De sinagoga facta est ecclesia G 43 In marg.: Christus passus


est propter ecclesiam G 45 ifastigio T 56 In marg.: Figura passionis
dominice G 64 confitebatur corr. ex confiteatur T 72 audire in marg. C
58 LIBER V
75 fecit, ideo prospiciens per fenestras Nichol, filia Saul, despexit
in corde suo. Iterum autem aliter de nudatione Dauid : Nudauit
itaque se Dauid, id est humiliauit se filius Dei, Dominus Iesus
Christus, et saltauit coram arca, id est uenit in uirginem et
suscepit de uirgine, quod in ligno uoluit configi, et saltacio ce-
80 lebrata est Dauid. Sed Nihol, uxor Dauid, per fenestram
hoc aspiciens despexit regem in corde suo. Nimirum sinagoga |
qu£ de sponsa fornicaria et prostituta facta est et noluit per 53*
gratiam euangelii cognoscere Christum, sed per litteram legis.
Ideo praestolatur antichristum sub lege mortis constitutum fi-
85 lia Saul, qui semper inimicatur Dauid. Saul diabolus,
qui diuinam amititiam spernens omnem inimicitiam inter
se et deum posuit. Ex patre diabolo uos estis, ait, et desideria pa¬
tris uestri uultis facere. Sic autem saltauit, quia se denudauit,
uestitus podere totius deitatis, offerens holocausta et pacifica.
90 Et ideo benedixit populo in nomine Domini exercituum, et parti- p. no
tus est multitudini uniuerse Israel, tam uiro quam mulieri coli-
ridam panis unam et assaturam bubule carnis unam et simi¬
lam frixam oleo, et abiit omnis populus in domum suam. Et
quidem quodam, qu^ dicuntur Dauid circa praesagium, iam die
95 clarius notum. Christus autem, postquam denudatus est et
saltauit, sicut dictum est, celebrauit coram domino holo¬
causta et pacifica, id est optulit se Deo patri hostiam uiuam,
quo inimiticiam inter Deum et hominem protoplasti trans¬
gressione positam frangeret in odorem suauitatis. Hoc autem
100 complens benedixit populo suo in nomine Domini exercituum,
id est uniuit sibi ecclesiam caritate perpetua, et dedit om¬
nibus in se credentibus potestatem filios Dei fieri. | Sic autem 54r
faciens partitus est multitudini uniuerse Israel, tam uiro quam
mulieri, singulis colliridam panis unam et assaturam bu-
105 bule unam, et similam frixam oleo, et abiit omnis populus unus¬
quisque in domum suam, id est : Dedit omnibus ex utroque
sexu fidem, spem et dilectionem, et misterium commisit sa¬
cramenti inenarrabilis corporis et sanguinis sui et uitam
sempiternam cum se ipso habere in regno Dei. Vbi enim
no domus credentium sunt, ibique habitationes sanctorum.
Cum talibus quidem refectionibus unumquemque oportet ten¬
dere ad uitam beatam, sine his nemo uidebit Deum. Sine fide,
ait, imfiossibile est placere Deo. Similiter de spe sentiendum.
Et qui autem illam caritatem non habet, qu^ foras expellit ti-

75sq. II. Reg. 6, 16. 87sq. Io. 8, 44. 89/93 II. Reg. 6, 17-19.
103/106 II. Reg. 6, 19. 112sq. Hebr. 11, 6. 114 Cf. I. Io. 4, 18.

76 In marg.: Alia figura ueteris testamenti de sinagoga G 82 Post est: qu?


dei., et w. C 95 In marg.: De Christo et ecclesia G 107 In marg.: De fide spe
et caritate G 108 innenarrabilis T
LIBER V 59
ii5 mores, filius inferni est. Vnde in tertia distributione diuini pon¬
tificis simila frixa oleo ponitur, qug tipicQ caritatem illam
designat, qug ualida ut mors et dura ut inferus scribitur. Sicut p. ut
enim mors nil uitalis flatus relinquit in homine, sic caritas de
corde puro et conscientia bona et fide non ficta nil istius uit£
120 cupiditatum in se habet. Non querit, ait, quQ sua sunt. Huius
autem tanta excellentia est, quo in suo nomine Deus superad-
mittatur, Iohanne dicente : Deus caritas est. Hac quidem Deus
superatus est, cum superari | non possit ab aliquo. Prop¬ 54v
ter nimiam caritatem suam, qua dilexit nos, superatum
125 dico, id est non potuit continere se ipsum a misericordia,
qui pro redemptione humani generis et dilectione aec-
clesi^ proprio filio suo non pepercit, sed tradidit. Et hoc
lumen mundi in suis perspicacissime splendoribus. Quia uero
sic factum est, luna constituta est in ordine suo. Hoc au-
130 tem in superioribus. Hoc autem dictum propter dictum : Bene¬
dicite, sol et luna, Domino. Dixi uero, quod per solem Chris¬
tum redemptorem potentes nonumquam uolunt in caracteri-
bus catholicis, per lunam uero ecclesiam. Si ita uolunt, no¬
tandum sagacissime, quomodo sol benedicat solem, id est
135 Deus Deum. Denique in^qualitas nulla inter Deum et Deum,
utique inter Patrem et Filium, quorum una eademque laus et
benedictio est. Notare autem in hoc non infecundum arbitran¬
dum. Dicendum autem, quia benedicit sol Christus Deo
Patri, dum interpellat pro ^cclesia et membris suis, ostendens
140 uulnera et cicatrices, quas pro redemptione et liberatione p. 112
ipsius perpessus est, eodem Deo disponente patre, qui be¬
nedixit nos in unico Filio suo, utique ad nos illum mittendo.
Benedictio autem praeterea Filii ad Patrem reuerenter ad|mit- 5 5r
tenda cogqualitas et co^ternitas, quam habuit cum Patre,
145 prius quam mundus fieret. Benedictio autem dum in^quale
equale demonstrat, id est humanitatem, quam sumpsit ex
nostra mortalitate, terciam personam factam in trinitatis
deitate. Cum autem dicitur : Benedicite, sol et luna, pluraliter,
et non : Benedic sol, singulariter, ostendit, quia sic ^cclesia
150 unita est Christo, ut numquam diuidi possit ab eodem, et illa
cum Christo, et Christus cum eadem perpetuas laudes om¬
nipotenti Deo exsoluat. Quid autem est benedictio Filii ad
Patrem, nisi laus Patris ad Filium ? Nam sicut Filius bene-

117 Cant. 8, 6. 118sq. I. Tim. 1, 5. 1201. Cor. 13, 5• 1221. Io. 4, 8.


123sq. Eph. 2, 4. 130sq. Dan. 3, 62. 148 Dan. 3, 62.

117 designat corr. ex designa C 135 deus ss. C 139 In marg.: De


aduocato nostro Iesu Christo ad deum patrem G 150 In marg.: Ecclesia unita
est Christo et numquam potest diuidi ab eo; unita est gratia, non natura, fide,
non merito G
6o LIBER V
dicit Patri, sic procul dubio Pater benedicit Filio. Ecclesia uero,
155 quia Christo sociata est gratia, non natura, fide, non merito,
benedicit, differenter autem ; egens enim plus plusque deside¬
rans iuxta theologicum dictum. Quod autem desiderat,
ab ipso est, quem benedicere et laudare desiderat et in¬
defesse laudat et benedicit, idem autem, qui benedicitur et
160 laudatur, quod ab ipso, in quo nil differt. Dicendum autem,
quia Christus caput et ^cclesia membra, circa aliter utriusque
una laus ad Deum, qui est nimirum Christus Deus cum Patre
Deo. Dicendum praeter hoc, quia summa laus Patris Filius est.
Gloria, ait, Patris Filius sapiens. Filius hic sapiens Christus
165 in|tellegendus, qui se ipsum sapientiam Patris nominat in 55T
suis dictis. Vnde uero ille praecipue laus Patris, qui etiam
gloria dicitur, id est aqualis Patri, licet homo factus, per quem
sibi omnis gloria et omnis laus. Est autem et qcclesia laus Dei
uiuentis, non solum in hoc saeculo, sed et in futuro, et gloria
170 indefessa, una nimirum cum Christo effecta. Sciendum, quod p. n
benedictio et laus indisgregabiliter semper una, licet a multis
ex multis persoluatur, et benedictiones et laudes dicantur
propter nimirum ordines distinctos. Omnis itaque diuina
latria laus, quemadmodum benedictio, licet multiplex. Vbi
175 nulla transmutacio nec uicissitudinis obumbratio est, omnis
squalitas comprobanda. Superiores quippe nil faciunt nisi lau¬
dant. Hoc autem facere ipsum desiderare est, quem lau¬
dant, contemplari attente, a quo omnis diuina laus et bene¬
dictio manat. Ergo ab ipso accipiunt, quod perficiunt. Hoc
180 autem dicto ex dicto iterum inspiciendum : Benedicite, sol
et luna, Domino. Ht^c duo luminaria cQi maxima, de quibus
horum conditor dicit : Fiant luminaria in firmamento c^li, ut
diuidant diem ac noctem et sint in signa et tempora, et dies et
annos, et luceant in firmamento et inluminent terram. Et fecit,
185 ait, Deus duo magna luminaria : Luminare maius, ut praees-
set diei, et \ luminare minus, ut praeesset nocti. Verum nonum- 56'
quam obscurari manifestantur et in tenebras conuerti
et sanguinem eadem luminaria in dictis cQestibus. Inprimis au¬
tem iuxta Genesim positum considerandum et deinde secun-
190 dum cetera prosequendum. Sol itaque et luna Dominum
benedicunt, dum inditum illis obsequium persoluunt, sol
nimirum in die et luna in nocte. Nam omnia opera Dei non
ore sed opere Deum benedicere apertissima manifestum

164 Cf. Prou. 10, 1 ; I. Cor. 1, 24. 180sq. Dan. 3, 62. 182/186 Gen. 1,
14-16. 192/194 Hieronymi, Gomm. in Danielem 1, 3, 57a: Omnis creatura non
uoce sed opere laudat deum; cf. infra VII, n et VIII, 958.

155 Manicula in marg. delineato est 160 In marg.: De corpore ecclesie G


171 In marg.: De laude et benedictione G
LIBER V 61

est. De hoc autem in prima sedula latissime disputatum est.


195 Sol autem dicitur, quod solus appareat et luna quasi lucina, eo,
quod ab ipso sole lucem accipiat. Ergo sol apostolica praedi- p. 114
catio, ut in alio opere demonstratum reliqui, tropologice
admittenda, per totum mundum spetialius eminens et singula¬
riter cuncta transcendens, a quo totus mundus inluminatus est.
200 Sine sole quippe mundus cqcus permanet. Sic nimirum, nisi
praedicatio apostolorum mundum inradiaret, in cecitate igno¬
ranti^ perseueraret. Quid enim aliud facit, dum Christum
praedicat, nisi orbem uniuersum illuminat ? Denique Christus
lux est, et sol, ut audisti, dicitur. Ergo ubicumque Christus
205 praedicatur, procul dubio ibi sol oritur. Vbi uero non, ibi
tenebr^ densantur. Nam sine | notione Dei nemo illuminatus $6v
dicendus. Non autem inluminatos tenebras consueuit uocare
Paulus, mundi totius praedicator, et inluminatos lucem.
Fuistis, ait, aliquando tenebrg, nunc autem lux in domino.
210 Tenebrq olim, quoniam Quangelii splendor non illis inluxerat.
Dum uero exortum est in tenebris lumen, quod inluminat
omnem hominem uenientem in hunc mundum tubis apostolorum
clangentibus, concite lux diuina facti sunt, iustihcati ab ope¬
ribus tenebrarum. Sicut abscentia noctis dies est, sic abscentia
215 infidelium opacitatum euangelii splendor. Denique lux man¬
datum dicitur in eloquiis. Mandatum quid sit, Christus de¬
monstrat, qui loquitur : Hoc est mandatum meum, ut diligatis
inuicem, sicut dilexi uos. Deus intantum dilexit apostolos,
ut iudices super omnes illos constitueret saluatos a mundi
220 perditione. Vt autem ille de illis, sic istos de aliis uoluit fa¬
cere, quemadmodum deo propitio factum est. Illuminati ita¬
que sunt a sole, utique a Christo. Illuminauerunt et ipsi non
illuminatos sole uero, id est quangelii splendore, per quem sol
iustici^ Christus intellegitur et cognoscitur. Nemo enim saperet
225 in ueritate Deum, nisi per apostolorum ora diffamatus esset
per totum | pene mundum. Iudea nimirum sola cognoscebat, 57r
sed in umbra et in littera, in cuius defixa caligine tota tandem p. 115
remansit ceca ; non enim uere illuminata, quanquam ab ini¬
tio electa ; praedicata atque correcta. Ex omnibus enim
230 regibus Israel soli tres sine praeuaricatione laudantur. To¬
tus itaque Israel stultus, prophetarum oraculis indesinenter
praemonitus. Nondum enim uenerat tempus diuini luminis
notionis. At ubi uenit, terra illuminata est, et Iudea ex parte

194 Supra I, 54sqq. 195 Isidori, Etym. 3, 71, 1-2. 196sq. Supra IV,
512. 209 Eph. 5, 8. 211sq. Io. 1, 9. 217sq. Io. 13, 34. 229sq. Re
uera nec Dauid nec Salomo, quantum minus tertius quidam ex regibus sine
praeuaricatione fuisse laudatur.

196 In marg. : Sol comparatur predicatoribus G 227 caligine in marg. C


62 LIBER V
maxima in cecitate permansit et permanet usque in odiernum
235 diem. Occulto autem iuditio Dei demonstratur, quo mundo
inluminato lumine euangelii per praedicationem duodecim
illa, ad quam lumen naturaliter lucens missum est, in cali¬
gine ignoranti^ remaneret, et populus gentium, qui ambula¬
bat in tenebris, lucem magnam uideret, id est in illum crederet,
240 qui lux inuisibilis est et ineffabilis splendor. Sic autem dif¬
fusus est apostolicarum doctrinarum splendor, ut merito
dicatur sol. Et sol ab oriente consurgit et in occidente se
ponit, inluminans uniuersum mundum. Hoc autem de sole, qui
cernitur. De apostolis uero non minus, si potens dicere sum.
245 In omnem terram, ait, exiuit sonus eorum, et in fines \ orbis 57v
terr^ uerba eorum. Nil dimisit indiscussum ab illis Spiritus
sanctus, qui magister extitit apostolorum. Ergo ubique iam
peruolauit splendor apostolicg denuntiationis, qui Spiritus
latenter in diuinis tropologice ponitur eloquiis, et sol no-
250 minatur. Oritur, ait, sol et occidit, et ad locum suum reuertitur,

ibique renascens girat per meridiem et flectitur ad aquilonem.


Lustrans uniuersa circuitu pergit Spiritus. Quod de sole
audis, in quo quidam philosophorum animam praedicant, de
apostolorum praedicatione tipice dictum aduerte, si ad
255 sacram intellegentiam te uis nonumquam eleuare. Oritur, ait, p. n

sol et occidit, et ad locum suum reuertitur. Nimirum praedicatio


apostolica a Spiritu sancto eructata, in quo ante omne saeculi
exordium collocata atque reposita mansit, a duodecim cepta
requieuit ubique per orbem reuertens ad principium, fructifi-
260 cans innumerabiles, in quo renascens, id est concalescens apos¬

tolis eleuatis in omnibus illorum sequacibus, ut et horum


magister comprobetur Spiritus sanctus, qui in apostolis
coruscauit uniuersus. Sic autem girauit per meridiem et
reflexa est in aquilonem, id est confortauit iterum per alios
265 stabilitos et deuenit ad non illuminatos, sicut consueuit fa¬

cere Paulus et omnes, qui su£ scoR fuerunt. Sic autem facto |
adimpletum demonstratur dictum : Lustrans uniuersa cir- 58r
cuitu pergit spiritus, nimirum sanctus cum apostolis et apos-
tolicis uiris, ut nemo redderetur extorris diuini uerbi ca-
270 lore. Igitur tantum tropologice dicere est, dictum quod
de sole audis: Oritur sol et occidit, et ad locum suum reuertitur,
ibique renascens girat per meridiem et flectitur ad aquilonem.
Et : lustrans uniuersa circuitu suo pergit spiritus. Quantum

245sq. Rom. 10, 18. 250/252 Eccle. 1, 5-6. 255sq. Eccle. 1, 5.


263sq. Eccle. 1, 6. 267sq. Eccle. 1, 6. 271/273 Eccle. 1, 5-6.

235 diem corr. ex ddiem 249 Post ponitur: in dei. 253 animam corr. ex
aimam C 269 apostolicis corr. ex apostolici C
LIBER V 63
hoc, quod de apostolis comendatur : In omnem terram exiuit
275 sonus eorum, et in fines orbis terr^_ uerba eorum. Ouid autem
penetrabilius diuino sermone, qui cottidie in apostolorum et
loquutionibus et actionibus uersabatur ? Viuus est, ait, sermo
Dei et efficax et penetrabilior omni gladio ancipiti et pertingens
usque ad diuisionem anime et spiritus, artuum quoque et
280 medullarum, et discretor cogitacionum et notionum cordis. Et
non est ulla creatura inuisibilis in conspectu eius, omnia autem
nuda et aperta sunt oculis eius. De sole quippe ex usu cernibili
hoc non potest dici : Nec enim qut/ interiora sunt hominum
penetrat, ad exteriora autem nostra suscepit offitium se-
285 eundum inditam sibi legem, quamlibet per meridiem iter ha¬ p. 1
bens ad occasum ueniat, et per incognitas sub terra uias uadat,
rursusque ad orientem recurrat. Iste itaque sol, ut dixi, solius |
exterius inluminat, se non uidentibus nil luminis praestans. 58t
Splendor autem apostolict/ doctrint/ interius et forinsecus lu-
290 men administrans indeficiens. Cecos uero ad tant^ claritatis
efficacitatem perducit, ut recto uestigio sine omni inflictione
spinarum ubique discurrant, uitatis foueis uniuersis. Verus ille
splendor dicendus, qui tenebrosas infidelium mentium
caligines consueuit inluminare, et inuisibilem lucem cecis de-
295 monstrare. Et ducam, ait, c^cos in uiam, quam nesciunt, et
ambulare eos faciam. Via ista, qu^ ignorabatur a cecis, Chris¬
tus est, qui ignorabatur a gentilibus. Ego sum, ait, uia. Ad hanc
itaque illos uiam deduxit, dum splendorem euangelii per aposto¬
los ad illos direxit. Denique interius ceci admittendi, non exte-
300 rius. Si cQci, ait, essetis, peccatum non haberetis. Nunc autem,
quia dicitis : Videmus, peccatum uestrum manet. Similiter de
illis, qui ceci deducti sunt in uiam, ut ambularent. Summa
cecitas dicenda ignorantia diuina. Vt autem sub cecitate
mundus continue non remaneret, elegit duodecim rutilantissi-
305 mos celi splendores et direxit ad saeculi opacitates, ut illumi¬
narent subteraneas obscuritates. Sol autem sub terra | per in¬ 59r
cognitas uias dicitur ambulare. Quid autem tropologice est
hoc, nisi quod demonstratur, quia ad incognitas inauditas au¬
tem nationes orbis terrarum apostolicQ praedicationis splen-
310 dor directus est, ut peragraret occulta et latentia hominum
et deduceret talium nebulositatem per illorum splendorem ad
Christum, qui oriens in eloquiis nuncupatur et sol iustici^ di¬
citur ? Non inuenis dictum itaque solis uacare, immo obduci¬
tur, quo in sole rutilantior superintellegatur claritudo. De- p. 11

274sq. Rom. 10, 18. 277/282 Hebr. 4, 12-13. 285/287 Isidori, Etym.
3, 52. 295sq. Esai. 42, 16. 297 Io. 14, 6 . 300sq. Io. 9, 41. 306sq.
Isidori, Etym. 3, 52. 312 Cf. Lc. 1, 78 et Malach. 4, 2.

275 In marg. : De uerbo dei G 276 Post et: in dei.


64 LIBER V
315 nique scintille quasi aspectus eris candentis sub pennis
sanctissimorum animalium quattuor a Iezechiele peribentur.
Vbi autem scintille, ibi non abscentia luminis. Nam ex igne
scintilla fiunt, et ex scintillis ignis accenditur. Producuntur
quippe scintille ex saxo ferro percusso, quo nil in metallis
320 fortius, a quo omnia domantur. Nec id languidum,'per quod
fides apostolorum intellegi habunde potest saxum et ferrum,
per quam totus mundus subiugatus est Christo. A istiusmodi
ferro, id est ab apostolorum fide, scintilla educte sunt de saxo,
quando de gentilitatis duricia tales inuenti sunt, qui per
325 uniuersum sinum mundi Christum praedicauerunt, ut in
Apostolicis Actibus de multis comprobatur. Ideo scintilla quasi
aspectus £ris can|dentis peribentur, ut intellegatur, quan- 59v
tum inter maiores et minores distent denunciatores, quan-
quam unum offitium persoluant. Plus omnibus, ait, laboraui.
330 Et hoc ille, qui minimum omnium se dicebat apostolorum.
Et unusquisque propriam mercedem accipiet secundum suum
laborem. Inter apostolos autem nulla distantia iuxta beatissi¬
mi Hieronimi uocem, inter euangelistas uero nihilo minus,
qui per quattuor animalia introducuntur in admirabilibus dic-
335 tis, licet non solum mundana, sed etiam cuncta supramundana
Iohannes transcenderet dicens: In principio erat Verbum, et
Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in prin¬
cipio apud Deum. Immo in omnibus aequalitas conseruanda,
quomodo uero in euangelistis, ut de aliis sileam, de quorum
340 consimilitudine modicus satis adiacet sudor, quanquam
horum effigies uultuum uarientur in hominis et uituli et leonis
et aquile mirabilibus formis. Nam ubi et de apostolis ratio
agitur, conpetenter et de euangelistis intromittitur. Nam p. 119
sicut per duodecim apostolos praedicatus est mundus,
345 ita et per quattuor euange^stas soliditatus in Christo,
de quorum dissimilitudine et similitudine parum oponere iu-
dicauimus, quo uenenosi serpentes nequeant insidiari calca¬
neum nostrum, qui a nobilibus cibariis amoti terra | uescun- 6or
tur gradientes supra pectus, ne excelsa contemplentur,
350 ubique parati disseminare uenena. Que diuina antidota omnia
interimunt et ad nihilum deducunt, non inuenta ab Ipocrate
et Galieno, sed a Spiritu sancto confecta. Igitur animalia

315sq. Cf. Ez. 1, 7. 329 I. Cor. 15, 10. 331 I. Cor. 3, 8. 332sq. Cf.
Hieronymi, Commentum in epist. ad Philemonem (Migne, PL 26, 643 A): Nulla
aemulatio erat inter apostolos. 334 Quattuor ammalid\ Cf. infra 352-374.
336/338 Io. 1, 1-2. 348sq. Cf. Gen. 3, 14.

315 In marg.: De scintillis predicatorum G 316 peribentur corr. ex


peribetur C 321 habunde po/ in ras., test ss., saxum et ferrum in marg. C
325 mundi ss. C 348 qui a corr. ex quia, a primum dei., deinde ss. T
LIBER V 65
uultus differentia doctissimis uolentibus et tradentibus
hanc habent rationem : Simile leoni animal secundum Mar-
355 cum, in quo uox leonis in heremo auditur. Vox clamantis in

deserto ait: Parate uiam Domino. Hominis autem figura


Matheus, qui enititur enuntiare nobis genus Marie, unde
carnem accepit Christus. Ergo, dum enumerat ab Abraham
usque ad Dauid et usque ad Ioseph, tamquam de homine
360 loquutus est, id est praedicatio eius effigiem hominis ostendit.

Lucas a sacerdotio Zacharie offerentis hostiam pro populo,


et apparente sibi angelo, dum enarrat historiam propter sacer¬
dotium et histori^ ipsius conscriptionem, uituli tulit imaginem.
Iohannes quippe euangelista aquile similis, assumptis pennis
365 ad altiora festinans, de uerbo Dei disputat. Marcus namque

euangelista sic incipit : Initium Euangelii Iesu Christi, sicut


scriptum est in Esaia propheta : Vox clamantis in deserto,
leonis habet effigiem. Matheus autem : Liber generationis
Iesu Christi, filii Dauid, filii Abraham. Haec est facies homi-
37° nis. | Lucas dixit : Fuit sacerdos nomine Zacharias, de uic% 6ov
Abia, et mulier eius de filiabus Aaron. Haec est imago
uituli. Iohannes autem sic incipit : In principio erat Ver¬
bum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc p. 120

erat in principio apud Deum. Haec autem similitudo aquile


375 uolantis. Non solum autem hoc ex his, quin potius Verbum
altissimi Patris omnipotentis Dei fecit ad suas imagines
in tempore aduentus sui ad nos. Etenim cum praedicat
tamquam leo et ut catulos leonis, propter salutem hominis
homo factus est ad mortem deuincendam et uniuersos
380 liberandos. Quod se ipsum optulit hostiam pro nobis, uitulus

dictus est. Et quoniam mortem deuicerit in celumque ascen¬


dit extendens alas suas et protegens plebem suam, aquila
uolans nominatus est. Ideo, ut superius dictum audisti,
pr^dicationes quattuor euangelistarum totidem secundum
385 nomina una superadmittenda, quoniam de uno ore proces¬
sit, quemadmodum fluuius in paradiso, cum sit unus, in
quattuor quoque partes diuisus est, id est in quattuor fluuios :
Fison, qui insufflatio dicitur, Geon, qui uelocitas, Tigris, qui

354/374 H ieronymi, Commentum in Matthaeum (CC SL 77, 3 Praef et CC SL


75, 10). 355sq. Mc. 1, 3. 357 Mt. 1, 1-16 Stemma quidem Ioseph, uiri
Mariae, describitur. 366sq. Mc. 1, 1-3. 368sq. Mt. 1, 1. 370sq. Lc. 1,
5. 372/374 Io. 1, 1. 383/385 Supra lin. 333. 388sq. Cf. Hieronymi,
Interpret. Hebr. nom. et Commentum in h^ech. 1, 1, 10 (Migne, PL 25, 21).

354 In marg.: De euangelistis G 2>11 In marg.: Pulcra assimilacio


saluatoris ad quatuor euangelistas G 386 In marg.: De quatuor fluminibus
paradisi G 387 fluuios corr. ex fluuiis T
66 LIBER V
felicitas, Eufrates, qui fertilitas. | Haec animalia intus et 6ir
390 foris habere oculos perhibentur, nimirum utriusque testamenti
et prouidentiam spiritalem, quQ et secretum cordis inspicit,
et superuenientia uidet, quQ intus et foris consistunt. Haec au¬
tem dicuntur habere senas alas, quibus testimonia ueteris
testamenti a perfectissimis superreponuntur, ideoque uigin-
395 ti et quattuor faciunt tot numeros, quot et seniores super
tribunalia sedentes. Sicut autem animal uolare non potest,
nisi pennas habeat, sic nec praedicatio noui testamenti fidem
habet, nisi habeat ueteris testamenti praenunciata testi¬
monia, per qu£ tollitur a terra et uolat. Semper enim, quod
400 ante dictum est, et postea inuenitur ; illud facit fidem indu¬
bitabilem. Rursum tamen aR : Si non hereant animalibus,
uitam unde trahant, non habent, nisi enim, qu£ praedixerunt p. 121
prophet^, in Christo essent consumata, inanis illorum prae¬
dicatio appareret. Haec enim tenet ^cclesia catholica, quQ et
405 ante praedicata et postea consummata sunt. Animal autem
merito uolat et a terra tollitur. Hereticis autem, qui testimonio
prophetico non utuntur, adsunt animalia, non autem uolant,
quia terrena sunt. Iudeis nec minus, qui non accipiunt noui
testamenti praedicationem, adsunt al^, non uero uolant.
410 Inanem enim uaticina|tionem hominibus offerunt, dictis fac- 6iv
ta non conferentes. Vt de his, nihilo minus de omnibus, qui
audita cruce et euangelio et utriusque fide stabiliti in ^cclesia
gratulantur: magis adherent stultorum neniis philosophorum
dictisque gentilium, quam eloquiis prophetarum et Quangelis-
415 tarum, quibus totus mundus inradiatus est. Ad hoc autem
deuenimus dicentes in superioribus, quod inter apostolos
nulla differentia, sicut inter euangelistas, et potius splendor
apostolicQ doctrin^ inluminare mundum quam solaris splen¬
dor. Multa autem dicta et quibusdam forte incredibilia anim-
420 aduertimus. Tu autem, ne innitaris quisquiliis, ne quid
suffoceris aristis et controuersialibus culmis, immo inmensa
diuini dicti apposita simpliciter sume, gratanter dispertire alis
senis suffultus, ultro citroque occulatus, ut inter omnes quat¬
tuor animaliue nobilissimas effigies exprimaris. Non arbitran-
425 dum iuxta ueritatem in superioribus talia, figurata autem sunt,
ut per formas informentur de figura ad ueritatem desideran¬
tes. De omnibus nimirum, ut alibi audisti, non arbitrandum,
nisi quod Deus pertulit et sursum sociauit. Benedicite, sol et p. 122
luna, ait. Luna iuxta solem ponitur, a quo etiam lucem acci-

416 Supra lin. 332. 428 Dan. 3, 62.

417 Post euangelistas: indicatur dei. 420 Post innitaris : in dei.; quid ss. T
424 Nobilissimas corr. ex nobilissimos T
LIBER V 67

43° pere demonstratur, ut fiat duum enormium luminum eadem


societas, quanquam maius lumi|nare sol, minus uero luna. 62
Verumptamen luna, de qua intentio agitur et superius audis¬
ti, rutilantior est luna, qu^ luminare minus scribitur. Ergo
sicut sol apostolicQ eruditionis splendor, sic luna iterum
435 ecclesia, a quo inluminata est, et lune eatenus assimilata,

que non solum luna figuratur in eloquiis, quin potius aurora


et sol. Qu£ est ista, ait, qu£ progreditur quasi aurora consurgens,
pulchra ut luna, electa ut sol. Aurora nimirum consurgens in
primitiua eruditione, que facta est in prima ecclesia, que erat
440 Hierosolimis. Pulchra ut luna, dum cepit ex parte gentilitas
euangelium Christi. Electa autem ut sol, quando per orbem
uniuersum omnes crediderunt in dominum nostrum Iesum
Christum. Ideo autem iam non tantum luna quam sol, qui
maior est luna et toto mundo. Peribetur autem luna eo, quod
445 in quibusdam nonumquam minorari dignoscatur, id est ab
illis, qui desinunt esse sui et efficiuntur ex parte sinagoge
Sathane- Quemadmodum luna ex magnitudine mense, qu^
nunc bicornis, nunc sectilis, nunc media, nunc plena uidetur
ad eadem denuo tendens, est itaque ^cclesia bicornis gemina
45° dilectione, est sectilis utriusque testamenti eruditione, est

dimidia, quia adhuc solius in fide nititur et spe. Erit autem ple¬
na, quando erit Deus omnia in omnibus. Efficitur autem
iterum de plena dimidia | et de dimidia sectilis demumque 62
bicornis, dum descendit inbecillibus membris suis et ad ea,
455 qu£ istius mundi sunt necessaria, sine quibus non subsistit sui
innumerositas prouidens unicuique circa mandatum, quod ad
sumptum utriusque uite pertinet. Haec quidem omnia admit- p.
tere potes in optimis Pauli dictis, si uis meditari libros, quos
ad Ephesios stilo Spiritus sancti scripsit. Iterum admittendum
460 in septem his praedictis formationibus uirtutes principales
quattuor et gemina testamenta et caritas, qu^ est hornamen-
tum ecclesiae filiorum. Demum autem non solum haec,
quin etiam septem diuinissima dona dicendum. In patriarchis
bicornis, in prophetis sectilis, in apostolis media, in ^uangelis-
465 tis plena, a qua quidem plenitudine numquam labitur ad
deficientia. Est iterum plena in apostolis et martiribus, media
in confessoribus et uirginibus, sectilis in medie concertantibus,
bicornis penitentibus, qu£ tunc more lun£ eclipsin patitur,
quando a superioribus adiosum reflectitur. Denique eclipsis

437sq. Cant. 6, 9. 448 Isidori, Etym. 3,54. 449/462Cf. Untersuchungen


49sq. 469/473 Isidori, Etym. 3, 59.

435 In marg.: De ecclesia que lune comparatur et habet conformitatem cum


suis subditis ad lunam G 444 Post autem : in ss. et dei. C 461 sq. et caritas-
filiorum in marg. C 465 labitur corr. ex labetur; ad: d ss. T
68 LIBER V
470 lune dicitur esse, quoties in terr^ umbram luna incurrit. Non
enim, ut prudenter a crepundiis doctus es, suum lumen ha¬
bere, sed a sole inluminari arbitratur, unde et defectum
patitur, si inter ipsam et solem umbra terr^ interueniat.
Recceptiue admittendum, quod quoties incurri|mus saecularia, 6)r
475 toties a lumine, quo illuminamur, utique Christo, sequestrati
eclipsin patimur. Qu^ autem umbra intellegenda, qu£ inter
solem et nos aliquando accedat, ut eclipsis fiat ? Si Paulum,
electionis Dei uas, interrogamus, continuo respondit dicens :
Manifesta sunt opera carnis, qu^ sunt fornicatio, inmunditia,
480 luxuria et cetera talia. Haec enim inter nos et Deum magnam
faciunt diuisionem. Omnia itaque, qu£ istius mundi sunt,
umbra terr^ est, qu^ interuenit, ut diuidamur a sole. Quo¬
modo ? Nolite diligere mundum, ait, neque ea, qug in mundo
sunt. Si quis diligit mundum, non est caritas patris in eo.
485 Quare ? Quia omne, ait, quod est in mundo, concupiscentia car- p. 1
nis et concupiscentia oculorum et superbia uitQ, quQ non ex
patre, sed ex mundo est. Qui autem facit uoluntatem Dei, manet
in aeternum. Tracta, obsecro te, quid sit facere uoluntatem
Dei. Vtique non diligere mundum, nimirum illum, qui Spiritum
49° sanctum non potest accipere. In illis quoque figuratus, qui
solius uisibilia amare consueuerunt, quanquam suspira¬
rent ad cetera, suspiriis sine fructu et germine diuin^ originis,
a quibus fulgor ecclesiasticus in fumum redigitur, licet a suo
splendore non sequestretur. | Quo itaque fulgore splendor 63*
495 amittendus est sempiternus ? Auro uilissimo, luto exquisito ?
0 ceca cupiditas, et omni crudelitate armata, a nemine nisi
ab inferno saciaberis ! Cupidus et auarus non sequentur celes-
te regnum. Ille uere cupidus, qui hoc perpetua hereditate
ambit inuenire, quod secum auferre non potest. Nudus egres¬
so sus sum de utero matris me^, nudus reuertar illuc. Et : Nil
intulimus in hunc mundum, neque auferre aliquid possumus.
Miseri itaque nos, qui non aspicimus nisi ad capescenda lucra.
Ignis, ait, deuorabit tabernacula eorum, qui libenter dona susci¬
piunt. O, si illi uellent meditari haec et horum similia. Qui de
505 domo ad domum concupiscentia et amore donorum dis¬
currunt ! Quantum reor, si ex parte diuina desiderarent
esse, proprias in se ipsos dirigerent manus. Auarus autem
is nihilo minus, qui modica Deo et maiora distribuit diabolo.

478 Cf. Act. 9, .


15 479 Gal. 5,19. 483/488 I. Io. 2, - .
15 17 497sq.
Cf. I. Cor. 6, 10. 499sq. Iob 1, 21. 500sq. I. Tim. 6, 7. 503sq. Iobi5,
34-

474 In marg. : Nemo militans deo inplicet se negociis secularibus G 495 In


marg.: De ceca cupiditate G 500sq. Nil - possumus in marg. C
LIBER V 69
Hoc circa inspectionem. Talis sic perseuerans numquam
510 habebit gratiam Dei. Quicquid enim huic mundo, in quo Deus
non regnat, tribuitur, diabolo procul dubio offertur. Cogi¬
tare de liberis, quorum finis incertus est, et uxoribus super-
uacane^ meditari ad posterum summa dementia est. Habi¬
turus heredem post me ait, quem ignoro utrum sapiens an
515 stultus futurus sit, et laborabitur in laboribus meis, \ quibus 64r
desudaui et sollicitus fui, et est quicquam tam uanum ? Vnde p. 125
cessaui, renunciauitque cor meum ultra laborare sub sole. Nam
cum alius laboret in sapientia et doctrina et sollicitudine, homini
ocioso quesita dimittet, et hoc uanitas et magnum malum. Hoc
520 autem ille, qui a cedro Libani usque ad Isopum egredientem de
petra disputauit, exorsus est. I1R uero, qu£ praeciosissimas
uirorum animas solite sunt ad ima inferni demergere, ob¬
sistunt fraudulentibus lacrimis, quo interruptio fiat, et post-
modum glorientur inlecebrosissimis desideriis, qu£ numquam
525 aestimant habere mammas, nisi clerici illis affirment, quemad¬
modum fidem faciunt de ceteris, qu^ potius caliginem expetunt
quam lucem. Non dicas de talibus talia conuenire philosophi¬
cum minime. Nam ille, qui dixit : Nolite diligere mundum,
neque ea, que in mundo sunt, de his similibus uisus est loqui,
530 qui etiam in cena supra illius pectus recubuit, in quo omnes
thesauri sapienti^ et scienti^ sunt reconditi, et totius plenitu¬
do diuinitatis inhabitat corporaliter. Hoc autem prosequuti
sumus propter umbram terr^, quQ inter solem, quem audisti,
et lunam, ut eclipsis fiat, interuenit. Infelix terra, qu^ inter
535 Deum et hominem discordiam operatur. Tu es, ait, terra in-\
munda et non conpluta in die furoris. Et coniuratio prophetarum 64*
in medio eius, sicut leo rugiens capiensque praedam, animam
deuorauerunt innopis et praetium acceperunt, uiduas eius
multiplicauerunt in medio illius. 'Sacerdotes eius contempse-
340 runt legem meam, et polluerunt sanctuaria mea ; inter sanc¬
tum et prophanum non habuerunt distantiam, et inter pollutum
et mundum non intellexerunt. Principes eius in medio illius,
quasi lupi rapientes praedam et ad effundendum sanguinem p. 126
et perdendas animas et auare sectando lucra. Propheta autem
545 eius lingebant eos absque temperamento, uidentes uana, et diui-
nantes mendatium, dicentes : Haec dicit Dominus Deus, cum

512 Superuacanee] Aduerbialiter intellegendum. 513/519 Eccle. 2, 18-21.


520 III. Reg. 4, 3 3- 525 Periodus quid significet me penitus latet.
528sq. I. Io. 2, 15. 531/533Cf. Coi. 2,3 et 2, 9. 535/549 Ez. 22, 24-29.

512 In marg.: De desiderio ad filios et uxorem ceco G 513sq. Habiturus :


habiturum T 523 In marg.: obtimus ludus C, quo pertineat incertum est 536
in die: inde T 540 In marg.: Sacerdotum uicia enumerat G 545 Post
lingebant: liniebant dei.
70 LIBER V
Dominus non sit loquutus. Populus terre calumpniabantur
calumpnia et rapiebant uiolenter ; egenum et pauperem adfli-
gebant, et aduenam opprimebant calumpnia absque iuditio.
550 Si talia cottidie in terra cernimus, tuo arbitrio deputetur.
Haec adhuc iniquitas in toto orbe dominatur terrarum,
uspiamque non dormit. Christi autem nonulli sacerdotum,
quomodo uictitent, solius uenationes et lites et rapin^ et oppres¬
siones et scurr^, insolenti^ uero ac cupiditates, transgres-
555 siones quoque diuini iuris | et concubinarum turmq narrare 65r
sufficiunt. Si prophetf/ falsi nihilominus sunt in terra non
pluta, quanquam sepissime pluta, et inmunda, illi narrare pos¬
sunt, qui uix psalmis auditis in scola cathedras arripierunt
episcopales. De cetero Germania narret et Pannonia non
560 sileat. Talis terra diuortium generat inter lucem et splendo¬
rem, cui spera celi non lucet. Ideo inmunda et non pluta
illa pluuia, de qua in psalmis Spiritus sanctus : Pluuiam uolun-
tariam segregabis, Deus, hereditati tue. Haec uoluntaria pluuia
doctrina superoptime admittitur quangelica, hereditati diuinq
565 segregata, nimirum ^cclesig, qu^ dicit de Christo : Dominus
pars hereditatis et calicis mei. Vtrumque posuit uindicans sibi
Christum : Hereditatem et calicem, de quibus participatus est
Iesus in uita praesente. Pars utique aecclesi^ uindicare
sibi celestia est, calix Christi imitari uestigia. Christus passus p. 1
570 est pro nobis, ait, nobis relinquens exemplum, ut sequamur ues¬
tigia eius. Quia id fecit Christus propter ecclesiam, ideo
sub interrogatione sibimet loquitur : Quid retribuam Domino
pro omnibus, que retribuit mihi ? Calicem, ait, confestim salu¬
taris accipiam, et nomen Domini inuocaui. Quare ? Preciosa est,
575 ait, in conspectu domini mors sanctorum eius. Hoc autem est cal¬
icem accipere. Potestis, ait, bibere calicem, quem ego bibiturus
sum? Quia sic con|hdit, ideo dicit: Dominus pars hereditatis mee 65*
et calicis mei. Id est ipse passus est pro me, et ego patiar pro il¬
lo. Quo ego per eadem, quibus me ipse praecessit, sequar eun-
580 dem ad celum. In praesentiarum quidem passio et mortificatio
^cclesi^ datur, quo demum unde doleat prorsus non habeat.
Mundus, ait, gaudebit, uos autem contristabimini, sed tristicia
uestra conuertetur in gaudium. Hoc autem magistris qcclesi^,

552/560 Incriminatio contemporaneorum clericorum utrum condicionem


ecclesiae illustret an topos moralizans aestimandus sit haud facile diiudicetur. Cf.
supraIV, 447-477. 562sq. Ps. 67, 10. 565sq. Ps. 15,5. 569/5711. Petr.
2, 21. 572/575 Ps. 115, 12-15. 576sq. Mt. 20, 22. 577sq. Ps. 15, 5.
582sq. Io. 16, 20.

557 quanquam sepissime pluta in marg. suppi. C 559 In marg. : De


Germania et Pannonia G 565 In marg.: De ecclesia quod Christus propter
eam passus est G 572 Domino: dominus T 575sq. calicem corr. ex calix C
LIBER V 7i
quod ^cclesia omni tempore participat, dicitur, dicitur etiam
585 et eidem. In mundo, ait, praessuram habebitis. Quantam
praessuram habuerunt, non solum ab incognitis tandem,
quin etiam a notis ex propinquo, qui Actum apostolorum
scrutatur, inueniet. Si uero in hoc fides non grauidatur, Pauli
diuini testimonium adhibeatur : Non, ait, uolumus ignorare,
59° fratres, de tribulatione nostra, que facta est in Asia, quoniam
supra modum grauati sumus, supra uirtutem, ita, ut tederet
nos etiam uiuere. Sed ipsi in nobis responsum mortis habuimus,
ut non simus fidentes in nobis, sed in domino, qui suscitat p. 1
mortuos, qui de tantis periculis eripuit nos et eruet, in quem
595 speramus. Igitur propter tantam sufferentiam terribilis, ut
castrorum acies ordinata Qcclesia a Spiritu sancto praedicatur.
Catenis quippe et iugibus compedibus traditus mundum
non metuebat gentium doctor, exemplum lumijnis ^cclesi^ 66r
datus. Totus itaque mundus Qcclesia, et a toto mundo
600 persequitur et infestatur. Vnde et loquitur : Nigra sum, sed
formosa, filig Hierusalem. Nigra, quia malorum turma
commixta ; formosa, quia de uanitatibus mundi exempta.
Nigra persecutione, formosa remuneratione. Nigra propter
conditionem carnis, formosa propter gratiam, qua collocata
605 est in celestibus. Nigra uero in hoc saeculo, formosa in futuro

iuxta superius dictum. Nigra, dum despicitur, formosa,


quando coronabitur, quemadmodum sibi dicitur : Veni
de Libano, sponsa mea, ueni de Libano, ueni ; coronaberis de
capite Amana, de uertice Sanir etHermon,de cubilibus leonum,
610 de montibus pardorum. Vocatur de Libano, id est de hoc mundo,

ad paradisum. Perhibetur autem coronari de capite Amana


et Sanir et Hermon, de cubilibus leonum, de montibus pardorum,
id est conculcatis omnibus saeculi potestatibus, siue sua fide,
siue Christi uictoria, aut ad Deum conuersis duris et obsti-
615 natis euangelico exhortamento, aut diuino iuditio duriter
examinatis. Vitra non fatigabitur, immo semper cum Do¬
mino gloriabitur. Gloria siquidem, quam praestolatur, sua
corona est. Ac per hoc tandiu ex parte nigrabitur, quandiu
per fidem graditur speque innititur. Nigra sum, sed for-
620 mosa : Nimirum hic nigra propter temporaneos feruores, | alibi 66v

formosa omni absorta corruptione propter dignitates et


iugium gaudiorum suauitates. In hac quippe nigredine ex
una parte tenebatur ille, qui dicebat : In omnibus tribulatio-

585 Io. 16, 33. 589/595 II. Cor. 1, 8-10. 595sq. Cant. 6, 9. 600sq.
Cant. 1, 4. 607/610 Cant. 4, 8. 611sq. Cant. 4, 8. 619sq. Cant. 1, 4.
623/630 II. Cor. 4, -
8 11.

600 In marg.: De ecclesia. Exponitur nigra sum sed formosa G 601 nigra
corr. ex nisi C 615 exhortamento corr. ex exortamento T
72 LIBER V
nem patimur, sed non angustiamur. Aporiamur, sed non desti-
625 tuimur. Persequutionem patimur, sed non derelinquimur. Dei-
cimur, sed non perimus, semper mortificationem Iesu in cor- p. 129
pore nostro circumferentes, ut et uita Iesu in corporibus nos¬
tris manifestetur. Semper enim nos, qui uiuimus, in mortem
tradimur propter Iesum, ut et uita Iesu manifestetur in carne
630 nostra mortali. Qui igitur sic nigrescit, aeterna illum expectat
formositas. Sic uero nigrescere uiuere procul dubio est. Sem¬
per, ait, nos, qui uiuimus, in mortem tradimur. Ergo aliter
uiuere non est uiuere, sed uitam abuti. Omnis itaque, qui
sic uiuit in hoc saeculo, ut in futuro moriatur, non uiuere di-
635 cendus. Solius f/cclesi^ hic et alibi uiuere datum est, quamli¬
bet sinagoga SathanQ in desideriis et uoluptatibus hic conuer-
setur. Verum quia fumus haec et umbra et spica arida et sine
omni fructu, potius interimitur quam maneat, dum luxuria¬
tur in talibus. Ideo dicitur terra inmunda et non pluta in
640 die furoris. Procul dubio omnes | abominationes su£ sibi adhi- &T
bendg sunt in iuditio, et non refrigerabitur data sententia in
sempiternum. Ab hac quippe terra subtrahere se festinat
^cclesia, et suam innumerositatem ab eiusdem societate fun¬
ditus seponere, unde et eidem semper cum apostolo loquitur :
645 Id, quod in praesenti est momentaneum et leue tribulationis
nostrQ, supra modum in sublimitatem aeternum gloria pon¬
dus operatur in nobis, non contemplantibus nobis, quq, uiden-
tur, sed qug non uidentur. Qu£ enim uidentur, temporalia
sunt ; qu^ autem non uidentur, aeterna. Scimus enim, quoniam,
650 si terrestris domus nostra huius habitacionis dissoluatur,
quod edifificationem ex deo habeamus, non manu factam in c^lis.
Hac fiducia ^cclesia firmata est, propter hoc omnia contraue-
nientia aequanimiter tolerat ; ideo non timet occidi, non
mori, non cunctis generibus tormentorum ab initio exquisitis
655 tradi. In talibus autem sua benedictio conualescit, quemadmo¬
dum et confessio confortatur, fides attollitur, spes supra p. 130
omnia celorum alta suspenditur. Ideo solius eidem attribue¬
tur semper cum Christo uiuere et laudes omnibus consum¬
matis referre, quando ex toto una erit facta cum sole iusticif/
660 uero. Ergo, sicut | sol et luna similiter circa consideratio- 6jv
nem benedicit. Diximus autem, quia legitur, quod sol conuerte-

631sq. II. Cor. 4, 11. 639sq. Ez. 22, 24. 645/651 II. Cor. 4, 17 - 5, 1.
661sq. Ioel 2, 31. Diximus] In alio, ut uidetur, opere, cf. Untersuchungen p.
9sq.

651 factam : facta T. In marg. : De spe ecclesie et eius triumpho seu uictoria
consequenter introducitur euangelium : erunt signa in sole et luna detur G
652 firmata corr. ex firma C
LIBER V 73
tur in tenebras et luna in sanguinem. Adhuc satis, de utroque
iam fatigato stilo, superest. Hoc uero in uaticinatione celes-
tis Iohelis. In Apocalipsi Iohannis tercia pars solis et tercia pars
665 lun^ usque ad obscuritatem percussa dicitur. In euangelio
uero sol obscurari et luna manifestatur. Haec autem, cum
surrexerit Deus percutere terram et dare iuditium de habitato¬
ribus eius. Quod quidem uaticinium dicit solem conuersurum
in sanguinem et lunam in tenebras, et Apocalipsis utriusque lu-
670 minis terciam partem obscurari, id ipsum euangelium unum in¬
tellectum habet, neque id ad litteram, sed ad sensum commen¬
dare. Vertetur autem sol in sanguinem et luna in tenebras,
dum hii, qui uelut astra firmamenti debuerant in ecclesia relu¬
cere, conuertuntur ad tirannidem et tenebrarum opera,
675 toto se agmine erigentes contra ecclesiam, que rutilantior omni
sole ; et luna obscuratur, quando ecclesie fides in aliquo infir¬
matur. Precipue tunc fiet istud, quando id erit in consumma¬
tione, quod in euangelio praedicit saluator : Erit tunc tribula¬
tio magna, qualis non fuit ab initio mundi usquQ modo, neque
680 fiet. Et nisi breuiati fuissent dies illi, non fieret salua omnis
caro. Sed propter \ electos breuiabuntur dies. Tunc si quis uobis 68
dixerit : Ecce Christus hic, ecce illic, nolite credere. Surgent p.
enim pseudochristi et pseudopropheta et dabunt signa magna
et prodigia, ita, ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam
685 electi. In tanta siquidem praessura et tam orribili metu tamque
innenarrabili expectatione.ut audisti, utriusque luminis (tertia
pars) dicitur obscurari. Omnes enim non permanebunt in
fide Christi. Ideo demonstrantur obscurari luciferi. Quisquis
Christum confitetur et praedicat euangelium ueritatis, luci-
690 fer est. Quisquis, qui hoc, quod sentit de Patre, hoc et de
Filio et de Spiritu sancto, eademque armatus fide ubique
discurrens constanter, siue coram Iudeis, siue coram hereti-
cis et ceteris docet, sol est. Quisquis circa uirium robor,
quod meditatur ex superdenunciatis, perficit cgterosque ad
695 uitam instruit, sol, luna et stella est. Igitur in perfectissimis
^cclesia sol est, in mediis luna, in ultimis stelR. Qui docti, ait,
fuerint sicut splendor firmamenti, et qui ad eruditionem instruunt
multos quasi stell£ in perpetuas aeternitates. Quoniam cir-

664sq. Apoc. 8, 12. 666 Cf. Mt. 24, 29. 667 Esai. 2, 19. 668sq. Cf.

Ioel 2, 31. 669sq. Cf. Apoc. 8, 12. 672 Ioel 2, 31. 678/685 Mt. 24, 21-
24. 696/698 Dan. 12, 3.

664 solis et tercia pars suppi. C 666 cum ss. C 672 In marg.: Tunc sol
uertitur in sanguinem et luna in tenebras quando hii qui ut astra in ecclesia
relucere debent eam totis uiribus mpungnant. Iam uidemus ad Paulum G
676 fides corr. ex fide C 681 in mars( De extremo iudicio G 686sq.

tertia pars suppleui cum Batthyan 689 In marg. : De permanentibus in fide G


74 LIBER V
ca ante promulgatum ex omnibus, qui Christi fide inluminati
700 et euangelii luce inradiati, quidam recessuri sunt, luminum ter-
cia pars obscurari denunciatur. Nemo dubitat hereticos
Christianos fuisse, et ante casus euangeliorum fidem con¬
fessos. Et utique | tunc temporis stelle in ecclesia uidebantur 68v
potioresque splendores. Quia uero, ut discipulus ille, quem
705 Iesus diligebat nimium, testatur, prodierunt de qcclesia.
Non enim ex ecclesia erant. Nam si fuissent ex nobis, ait,
permansissent utique nobiscum. Sed ut manifesti sint, quo¬
niam non sunt ex nobis, ut de omnibus autem sileam, de Ori- p. 132
gene solius conveniam, qui omnes divinos superavit tractatores
710 inienio pollens, omnique divina deliberatione acsi sol in
virtute sua resplendens ; nobilissimi nostro divino Hieronimo
testante martiris filius in tantum zelo Dei tactus, quo ipse sibi
abscideret genitalia ferro, coequans volumina in modum celi
stellarum, in bono omnibus melior, in malo cunctis deterior.
715 Dum autem cecidit, quasi sol obscuratus est et luna. Vt de

isto, sic de suis similibus, ex tunc et nunc et usque in finem.


Quoties itaque ab infidelitate perversorum ecclesiasticus
honor praepeditur, toties sol obscuratur. Quando vero libertas
passim in ecclesia evangelizandi non erit, inolescentibus per-
720 secutionibus et intolerabilibus plagis, tam a superioribus
quam etiam ab inferioribus, fugientibus sanctis a facie
persequentium, tunc sol in tenebras et luna in sanguinem
procul dubio convertetur. Sol convertetur in tenebras et luna in p. 133
sanguinem. Quidam | supra hoc sic disputat : Possumus (>9r
725 per solem predicatores accipere, per lunam ecclesiam, per

stellas filios eius, ut sit sensus : Tempore antichristi pr^dicato-


res Qcclesi^ eiusque filii ad infidelitatem transibunt. Su¬
perior vero sensus et iste pari incedit stiva. Verumptamen,
quod dicitur : Sol obscurabitur et luna et stell^, potest sic
73° intellegi : Apparente luce vera cum virtute et maiestate sua

omnia celorum obscurabuntur luminaria. Denique in ortu


solis sidera non clarescunt, quemadmodum nec in die videntur.
Si id ex hoc et hoc, quanto magis vero consurgente lumine
tenebrescent cuncta. Denique dicitur, quod iusti fulgebunt
735 sicut sol in regno patris eorum. Ergo si sancti ut sol, quid de

706/708 I. Io. 2, 19. 711/714 Hieronymi, Epistula 84 (Migne, PL 22,


75oA) et Ps.-Hieronymi, De luminaribus ecclesiae (Migne, PL 25, 766A).
723sq. Ioel 2, 31. 724 Qu idam ille, ut suspicor, ipse Gerardus est.
734sq. Mt. 13, 43.

701 obscurari: obcurari T 706 In marg.. 1 Iohannis c. II G 708 In


marg.: De Origene M 712 tantum corr. ex tanta C 724 In marg. : Quid per
solem lunam stellasue intellegatur G 725 accipere corr. ex accepere C 730
In marg. : De aduentu Christi G
LIBER V 75
aeterno sole dicendum ? Noli intellegere, quod omnibus
iustis pariter tanta claritas sit concessa, ut soli est, immo
septuplum unicuique electorum, si fas dici mihi est. Septu¬
plum enim solem habiturum luminis Isaias testatur diuinus.
740 Ideo ad comparationem tantQ lucis, ut audisti, cuncta lumi-
naria cQi erunt obscura. Vnde celum transire dicitur et terra,
non quod deleantur, immo quod in melius mutentur. Erit
celum nouum et terra noua, nimirum in pulchriorem statum
mutata, non aliqua abolitione dissipata. Terra, ait, in sem-
745 piternum stat. | Quondam uero ibi, ubi dicitur in psalmo : 69^
Ipsi peribunt, tu autem permanebis, disputans secundum
mediocritatem meam in primo capitulo epistuR Pauli ad He- p. 134
breos, quicquid inuenire ex apotheca sancti Spiritus supra hoc
potui, stilo latissimo comendaui. Quidam uero aestimant
750 funditus utriusque fabricam amoueri. Si ita est, quomodo sol
obscurabitur et luna non dabit lumen suum, et stell£ cadent,
si celum, in quo ista sunt, terraque non fuerit ? Non arbitran¬
dum, quod ad desolationem conderet hoc Deus, quin potius
ad meliorationem. Nam in firmamento cQi dixit stabilitor
755 celi esse luminaria magna duo et stellas similiter ad diuisio-
nem diei ac noctis, et in signorum temporum dierum et
annorum, et lucere in firmamento ad inlustrationem orbis
terr^, ut ex consuetudine cernimus. Igitur, si celum non
erit, ubi haec erunt ? Forte uolunt solem et cetera, qui sic
760 autumant, similiter transeuncia, nimirum ut celum et terram,
sic ista. Si ita uolunt, ubi quod septuplum lucebit sol ? Si sic
lucebit, ubi lucebit, si celum non erit ? In terra non stabit,
quia terra, ut uolunt, non erit, immo si erit, non manente
celo, quod dementissimum dicere est, multo maior arida
763 peribetur, utique, ut aiunt, septies uel octies. Ergo tanta
magnitudo quo capietur loco, si suus non erit locus ? Itaque
insaniunt dicentes et contra ueritatis lineam suam | tortuosi- 7or
tatem opponentes. Proterit, ait, figura huius mundi. Non dixit
ueritatem, sed figuram. Ergo praetereunte figura ueritas mane-
770 bit. Veritas tunc erit, quando omnis creatura liberabitur a
corruptionis seruitute. Tunc non erit emisperion, tunc enim
in figuris septem non uidebitur luna ; non enim ab umbra ter-

739 Esai. 30, 26. 743 Apoc. zi, 1. 744sq. Eccle. 1, 4. 746 Ps. 101,
27. 747/749 Prioris operis ut supra 661 mentionem facit. Stilo latissimo : Cf.
supra III, 314. 750sq. Mt. 24, 29. 755/758 Cf. Gen. 1, 14-15. 768
I. Cor. 7, 31.

737 Post ut: huic dei.; In marg.: Septemplicem claritatem luminis habent iusti
in regno celorum clariorem quam sol G 745 In marg.: Opiniones de celorum
et terre stabilitate G 768 In marg.: Sc. praemissorum G
76 LIBER V

inpedietur. Tunc sol et ipsa non diuident tempora, nec erunt


in portentum saeculorum. Non enim erit nox, nec tales dies, p. 135
775 ut modo sunt, nec etiam anni. Erunt autem dies antiqui
et anni ^terni et luciflua tempora, solque non occidet et luna
non minorabitur, quorum luminis nemo indiebit sanctorum.
Ciuitas, ait, non eget sole neque luna, ut luceant in ea. Nam
claritas Dei inluminabit eam, et claritas eius est agnus. Et am-
780 bulabunt gentes in lumine eius. Ergo nullum inluminabit
sanctorum amplius sol contemplabilis, immo ab ipsorum splen¬
dore illuminabitur. Vbi agnus Dei, qui tollit peccata mundi,
lucerna erit, omnis splendor procul dubio aderit. Sol non
erit, ubi haec lucerna erit, immo ubi est, erit. Cetus autem
785 sanctorum erit, ubi agnus erit. Vbi autem hoc et hoc erit,
inaestimabilis claritas erit. In tante uero claritatis inaesti-
mabilitate solis lumen breue erit, quamlibet septuplum
lucebit. Itaque omnia augmentabuntur in melius, qu£ soluta
erunt, | superadministrata potiore claritate septies, quam nunc 7°v
790 sol habeat. Ideo dicitur : Proterit figura istius mundi. Non
dixit mundum praeterire, immo figura ipsius. Hoc autem est,
quod praeclarus dicit Iohannes : Et uidit celum nouum et terram
nouam. Primum enim celum et prima terra abiit. Nimirum
non ut desinerent, quemadmodum dictum est, immo, ut
795 quicquid corruptibilitatis est utriusque, semotum demon¬
stretur ab utrisque. Denique incendi terra in eloquio usque
ad inferni nouissima dicitur, id est usque ad consummationem p. 136
inquinamentorum, qu£ operati sunt habitantibus in ea, cuius
corruptio prima fuit interfectio Abel. Vox sanguinis fratris
800 tui, ait, clamat ad me de terra. Nunc ergo maledictus es su¬
per terram, quQ apperuit os suum et suscepit sanguinem fratris
tui de manu tua. Denique ostenditur a perfectissimis inprimis
igne cremari, demumque superuenientibus aquis mundari,
sicque aeternaliter purissima, licet inpossessa, haberi. Tali-
805 bus itaque demonstrationibus, ut reor, zelum Dei non secun¬
dum scientiam habentes sugillantur. Hoc autem facto ua-
nitati creatura subiecta, id est continuis afflictionibus desti¬
nata, mortalitate oppressa, bellis deputata, iurgiis mancipata,
litibus inuoluta, | odiis inserta, a totius seruitute corruptionis 7ir
810 erit exempta. Tunc nec ipsi angeli belligerabunt contra in¬
imicos pro salute mortalium, qui ministeriales in ministerium

775sq. Cf. Ps. 76, 6. 777/780 Apoc. 21, 23-24. 781sq. Cf. Apoc. 22, 5.
790 I. Cor. 7, 31. 792sq. Apoc. 21, 1. 796sq. Cf. Deut. 32, 22.
799/802 Gen. 4, 10-11. 811sq. Cf. Hebr. 1, 14.

775 In marg.: Notat annos eternos et claritatem eternam C 777 nemo:


memo T 796 In marg.: Quomodo inquinamenta seculi huius in nouissimo
die omnia per ignem purgabuntur G
LIBER V 77
missi propter eos ab apostolo dicuntur, qui hereditatem
capiunt salutis. De sole autem et luna tantum prosequuti su¬
mus, quo iuxta libitum satisfactum uideretur, et intellectus
815 admitteret praeterea nonumquam significatiua. Nam pro¬
pheticus sermo obstupescere dicit solem et erubescere lu¬
nam. Obstupescet sol, ait, et erubescet luna. Qui tunc nimirum
obstipuit, quando in ligno affixus est mundi redemptor.
Nam radios subtraxit propter uerecundiam funeris, non ualens
820 aspicere sui mortem conditoris. Luna nihilo minus erubuit,
dum in solis mensam impegit, ut tenebre essent per uniuersum
mundum. Denique eclipsis demonstratur, quoties luna trice- p 137 '•

sima ad eandem lineam, qua sol uehitur, peruenit, eique se


obiciens solem obscurat. Nam deficere nobis sol uidetur,
825 dum illi orbis lung opponitur. Idcirco mirabiliter et misteriali-
ter actum est, ut Christo in crucem ascendente haec se
soli obiceret. Non enim erat dignus tanto spectaculo mun¬
dus, nec etiam ipsa impiissima urbs similis magnitudinis
sacrificio. | Propterea festinauit luna ocupare luciuomam solis 7 iv
830 mensam. Hanc quidem eclipsim non timide beatissimus
quondam se fatetur uidisse Dionisius. Tropologice uero de
doctoribus et ^cclesia, si ea, qu£ sparsa iam satis sunt, ad me¬
dium non pigritas deducere, aduertere potes, quod dicitur:
Obstupecet sol et erubescet luna. Sol quippe tunc obstupescet,
835 quando praedicatio doctorum locum non inuemt in illis, ad
quos facta est. Luna uero erubescet, quando ecclesia ex suis
multos in praedam diaboli conspicit ire. Obstupescere et eru¬
bescere istiusmodi magnam mentis contricionem et dolorem
demonstrat. Quid doctori amarius subditis inordinatis ?
840 Quid aecclesi^ tristius suis membris a diabolo deuoratis ?
Tota sollicitudo doctoris debet esse, ut ex suis nemo in-
perfectus reddatur. Ob hoc magisterium accepit, ut in scola
uirtutum sacram exerceat disciplinam, quQ nimirum ab
apostolica descendit doctrina. Nec in abscentibus quidem
845 abesse nec in praesentibus illum oportet, nec tam his, qui
coram, quam his, qui eminus superinpendi magis uirtutum
eruditione, quam conpositorum hurbanitate uerborum, non p'.138
autem superentes tantum quantum etiam abeuntes non
bene uixisse dolere. Nec iterum debilitates corruptiuorum
850 quam inbecillitates morum. Quod autem hic nos dicimus,

817 Esai. 24, 23. 822/825 Isidori, Etym. 3, 58. 831 Ps.-Dionysivs
Areopagita, Ep. VII (Dionysiaca, i494sq.). 834 Esai. 24, 23.

817 In marg.: De passione domini G 831 quondam corr. ex quosdam C


In marg. : Tropologica exposicio de ecclesie doctoribus G 833 pigritas
corr. ex pigritatis C 836 erubescet corr. ex erubescit, ecclesia ss. C
78 LIBER V
sic quondam operabatur apostolus, dum dicebat : | Timeo,
ait, ne forte, cum uenero, non quales uolo inueniam uos, et
ego inueniar a uobis, qualem non uultis. Ne forte conten¬
tiones, aemulationes, susurrationes, inflationes, seditiones sint
855 inter uos, ne iterum cum uenero, humiliet me Deus apud uos,
et lugeam multos ex his, qui ante feccauerunt et non egerunt
poenitentiam super inmunditia et fornicatione et inpuditia,
quam gesserunt. Hoc ideo tam sollicite perficere cottidie debet,
ut nullus inperfectus in Christi repperiatur ^cclesia. Quia
860 uero iam nos stilus fatigat tempusque iminet reficiendi
esuries, atque de sole et luna significatiue inspecto, ad consi¬
derationem stellarum in crastino mentis aciem propitio
Christo dirigere cupimus, ideo quinto terminato libello
istiusmodi conclusionem faciamus : Sit nomen Domini benedic-
865 tum, ex hoc nunc, et usque in saeculum.

851/858 II. Cor. 12, 20-21. 864sq. Ps. 112, 2.

851 dum dicebat infra lineam suppi. C


ITEM EIVSDEM AD EVNDEM EX HOC IPSO
LIBER SEXTVS.

Contemplanda iterum nos exercitatos expectant non tan¬


tum illis, quibus oratio perficitur, quantum hoc, quo incom-
5 praehensibile compraehenditur quodque formis cingitur p. 139
et a formis non tenetur ; cui nec proimium praedicatur, nec
narratio inscribitur, quanquam narretur | dicique possit 72*
non solum proimium, quin etiam epilogus, quin etiam con¬
firmatio, quin etiam ablatio optima, quemadmodum positio ; p. 140
io in quo nil medii repperitur, per medium enim non mouetur,
ubique diffusum, in toto enim et a toto ipsumque totum ;
medium uero, a quo prima et media et ultima, longe a philo¬
sophorum mediis, quanquam sua uirtute h^c. Philosophi autem
affirmant omnia, quacumque in corpore uel circa corpus exhi-
15 bentur, media esse, nimirum cum bonis et malis indiscrete
contingunt, ut corporum demonstrantur gubernationes et
augmentaciones circa eadem. Perhibetur etiam mors non
bona, non uita similiter, praecipue cum legatur mors prae-
ciosa et Deus principalissima uita. Media uero, de quibus
20 dicitur, non ita se agunt. Christi essentialia innuuntur hic
media, mediatricia, quibus ultima perducuntur ad prima. Ea- p. 141
dem uero, quibus haec fiunt, media super omnia, media
inter nos et Deum facta. Denique sui mors praeciosissima
inter nos et mortem media facta est. Quia ita factum est,
23 humana creatura a manu mortis liberata est. Haec autem
media bonis et malis indifferenter minime proueniunt. Quot¬
quot, ait, receperunt eum, dedit eis potesta \ tem filios Dei fieri ; 73r
his qui credunt in nomine eius. Non quippe omnes illum
receperunt, ideo non omnia, dixi, omnibus haec fiunt, ut media
30 philosophorum omnibus fiunt. Vita autem aliquid maximum

dicenda et mors, qu£ ab illis nil confitentur, quamlibet uita


impiorum nil sit nisi peccatum, et mors nisi absentia uit£.
Non solum autem aliquid, quin potius orbis terrarum sanitas
et mundi uita uniuersi et adimpletio celestis regni. Dicen-
33 dum denuo, quod iniquorum uita nil est, quemadmodum
et mors. Vita uero beatorum lux saeculi est, quemadmodum
mors somnus beatus, qui uiuentes et dormientes in diuinis
narrationibus beatissime a perfectoribus narrantur, quibus
utique mors, qu£ nihil est, non dominata est. Si autem que-

VI, 7/9 Partibus rhetoricae (exordium - narratio - partitio - confirmatio -


reprehensio - con clusio) respondent termini, quibus deitatem laudat. 26/28
Io. 1, 12.

VI, 1/3 Item - nos litteris capitalibus 11 diffusum corr. ex diffusus T


8o LIBER VI
40 ritur mors quid sit, unus ex nostris, maximus inter perfectos,
respondit dicens : Mortem significari arbitror carnalem consue- p. 142
tudinem, qu£ resistit bon£ uoluntati delectatione carnalium
fruendorum. Non enim diceretur : Vbi est, mors, contentio tua,
si non restitisset et repugnascet illius contentio. Etiam
45 illo loco describitur : Caro concupiscit aduersus * spiritum,
spiritus aduersus carnem, ut non, quacumque uultis, illa fa¬
ciatis. Fit ergo per sanctificationem perfectam, | ut omnia 7jv
carnalia desideria Spiritu sancto illuminata eidem bon£ uolun¬
tati subiciantur. Hanc peccato meruimus, quod peccatum
50 erat omni modo in libero arbitrio, cum in paradiso nullus
dolor denegat^ delectationis uoluntati bon£ hominis resiste¬
bat. Ergo aculeus mortis peccatum est, quia peccato facta est
delectacio, qu£ iam posset resistere uoluntati et cum dolore
cohibere. Quam delectacionem, quia in defectum est animQ
55 deterioris effect^, iure mortem uocamus. Haec autem mors
a Deo facta non est, rit£ autem nihil est. Ad haec autem deue-
nimus propter media philosophorum et nostra, quorum
quidem uera, nostra autem ueriora. Ac per hoc nil bonum
dicendum nisi quod nos mittit ad paradisum, excepto quod
60 a bono est factum. Hoc iam dicto, circa praemissum ea,
qu£ inspicienda sunt, intromittamus. Benedicite, stellg cfli,
Domino, ait. Per quosdam coaptatos gradus omnia introducun¬
tur, quo nil remaneat de creaturis uacans. Ideo non suffecit
quicquid in eminentioribus, quemadmodum nunc, quin
65 denuo singilatim nobilissima extructa seri^ usque ad hoc,
supra quo nil arbitrandum. Vt anterius dixi, ultra omnem
mundum positi diuini uiri sic fuerunt Deo coniuncti in camino,
quo non in camino, immo in celesti eruditione constituti omnia
elementa in diuin^ | laudis scola, quasi in quodam uase congre- 74r
70 gata, conferrent, nil ex mundanis sentientes pariterque eadem p. 143
inuitantes ad suorum excellentissimum praeconium condi¬
toris. Non aspiciebant per circuitum fornacis, non piri flege-
tontam, non empirium rogi cuneum, quin ad rorantem ce-
lestem spiritum, quo spiritum extinguentem ignitum et
75 conflatum castrum acciperent. Infelices autem nos, qui in
igne positi ea, qu£ ignis sunt, constanter appetimus, quasi
minus haberi uidentes Gomorritis et Sodomitis, utroque incen¬
dio dissipatis, de claritudine stellarum in piceum fumum con-
uersi ; ad hornatum firmamenti ^dificati, erigentes murum

40sq. E nescio quo libro Hieronymi excerpta uidentur. 43 I. Cor. 15, 55.
45sq. Gal. 5, 17. 61sq. Dan. 3, 63. 66 Supra I, 189-191.

40 In marg. : Questio de morte G 48sq. uoluntati corr. ex uoluntatis 49


In marg.: Mortem peccato meruimus G 59 excepto corr. ex ecepto T 75 In
marg.: De infelicibus et felicibus G 77 uidentes corr. ex uident C
LIBER VI 81

80 inferni ; ad laudem electi, in derogatione proni. Veniet, ueniet


tempus grandissimis ruentibus celi sideribus, quo nobis dis¬
pliceat et nil ualebit ; peniteat uero, et adbreuiatio non erit.
Nec dubites nos stellas formatorem stellarum in suo regno
uelle esse. Denique, que superius conspitiuntur, non posside-
85 bunt, quod ex delectamento concretis utroque repromittitur.
De celo quippe cadere dicuntur ; hii ad superiora celorum con¬
scendere. Illis differenter distribuitur splendor; isti ut sol ^qua¬
liter lucebunt. Ille, cum celo fixe, perpetuo motu feruntur ; p. 144
isti non egredientur amplius extra ciuitatem sanctam Ihe-
90 rusalem. Ex istis quadam dicuntur eratice; | isti omnes stabiliti 74v
in Dei laude. Iste oriuntur et occidunt; illis nec dolor nec luctus
amplius. Ille inter se diuersis interuallis distant a terra ;
isti distincte semper in aspectu diuine claritatis adstabunt.
Ille inluminantur a sole, aliunde lumen accipienti ; isti a
95 Deo, qui est splendor sempiternus. Ex illis autem quedam
anomale aut retrograde aut stacionarie fiunt ; isti perpetua in-
comutabilitate gaudebunt. Vt de his et his, sic ex aliis cetera
diuine aptanda animi uirtute, non humani ingenii deliberatio¬
ne. Vbi enim caro desudat, uliginosus redditur sudor. Vbi
100 uero spiritus, erit procul dubio opus spiritale. Nam formatiui
caracteres, nisi sensiui sint, occidentales promulgantur.
Ideo more anticipante solito cum deitatis plenitudine muneris
ab occidentalibus formationibus noster semotus stilus sulcum p. 145
insidentium adgrediatur glebarum, quo de baretalibus ces-
105 pitibus omnibus amotis zizaniis, paleis cum pala excussis,
nobilem cererem legamus. Benedicite, stellq, c^li, Domino, ait.
Stelle quippe a stando dicuntur. Peribentur etiam differre inter
stellas et sidera et astra : Stelle singulares, sidera ex pluri¬
mis facta, ut Hiadas et Pliadas cernimus. Astra stelle grandes,
no ut Orion, Bootes. | Ac per hoc indiscrete haec omnia dicuntur 75r
stelle, que dicuntur proprium non habere lumen. Verum de
his alias uult cognoscere animus, dum solius stelle celi dicuntur
quasi quedam sint, que non celi sint, ut de aquis in superi¬
oribus et uirtutibus. Primum uero de omnibus diuinis operi-
115 bus. Nam et luciferos tenebrosos et sidera obscura in eloquiis
admittimus. Hoc, cum tempus erit admittendi, declarabimus.
Igitur stelle celi doctores tropologice ecclesie admittendi, qui

92 Isidori, Etjm. 3, 65. 95sq. Isidori, Etym. 3, 66,3. 105 Cf. Isidori,
Etym. 17, 3, 19 106 Dan. 3, 63. 107/111 Isidori, Etym. 3, 72 et 3, 60.
115sq. Vide infra VI, 62isqq.

81 nobis corr. ex nos C 84 uelle in marg. suppi. C 98 animi: mi in marg.


suppi. C 99 uliginosus corr. ex caliginosius C 105 pala : pula T 106 In
marg. : De nominibus stellarum G 107 differre corr. ex differs C 114
omnibus corr. ex omni C 117 tropologice in marg. suppi. C
82 LIBER VI
non a se ipsis, sed a Christo illuminati. Lumen Euangelii
illis dedit, ut lucerent eodem inradiati in ^cclesia, quasi quedam
120 in superioribus astra. Erat, ait, lux uera, quq, illuminat omnem p. 146
hominem uenientem in hunc mundum. Ecce sol, ecce splendor,
ecce candor in^stimabilis, ut ineffabilis, a quo illuminatur
omnis homo. Non illuminatur ab hoc bestia rationis minime
capax, sed homo rationis particeps. Ille autem illuminatur,
125 qui uenit in hunc mundum, id est in gcclesiam, per celum in
omnibus eloquiis demonstratam, in qua regnat Lucifer, non
ille, qui inducit occasum, sed qui diem consurgentis aurorg ;
qui nullum occiduum sapit, et Luciferum deiecit, ad quem
loquitur in prophetis : Detracta est ad inferos superbia tua, con-
130 cidit cadauer tuum ; subter te sternetur tinea, et o\perimentum 75v
tuum erunt uermes. Quomodo cecidisti, Lucifer, qui mane orie¬
baris ; corruisti in terram, qui uulnerabas gentes ; qui dicebas
in corde tuo : In celum conscendam, super astra dei exaltabo so¬
lium meum. Sedebo in monte testamenti, in lateribus aquilonis.
133 Ascendam super altitudinem nubium, similis ero altissimi.
Verumptamen ad infernum detraheris in profundum laci.
Sic deiectus est Lucifer occiduus et omnia sua astra pariter
cum eodem. Sic quoque triumphauit Lucifer ^cclesig, dans lu¬
minis triumphum stellis suis, quo a nemine dubitentur sidera
140 ueracissima c^li. Ego, ait, dabo uobis os et sapientiam, cui non
poterunt resistere et contradicere omnes aduersarii uestri.
Os istiusmodi et sapientia Spiritus sanctus, qui occultatur in
euangelistis et prophetis, est. Nullus tam hebes et de euan¬
gelio incipit disputare, qui statim non reddatur philosophus.
145 Hoc autem splendet in Actibus Apostolicis de archileuitico p. 147
Stephano : Nemo, ait, poterat resistere sapientig et Spiritui,
qui loquebatur. Hoc autem est promissio ueritatis de ore et
sapientia distributa suis, cui nemo resistere potest. Non
quidem loquitur in talibus homo, immo talium inspirator,
130 qui in suis dictis incitat se diligentes. Nemo quippe diuina po¬
test amare eloquia, | nisi Christus, cuius sunt, affectum tribu- 76r
at desiderandi, qui gemino elimatissimo mucrone contra
aduersarios suos reddit armatos, omnique exercitatione ex¬
peditos, ille, qui inter impiissimas ludeorum rabies de Deo
153 pro eodem ad disserendum constitutus erat, non de mortali¬
bus deliberatiuis, non de demonstratiuis, non de iudicialibus,

120sq. Io. 1, 9. 129/136 Esai. 14, 11-15. 140sq. Lc. 21, 15. 146sq.
Act. 6, 10. 156 Isidori,Etjm. 1, 4, 1.

118 In marg.: Doctores stelle sunt eterni luminis G 127 In marg.: De


lucifero bono qui oritur et malo qui dampnatur item G 134 monte : montem
T 138 In marg. : Ecclesie luciferi G 152 desiderandi corr. ex desiderando T
156 de demonstratiuis corr. ex de monstratiuis G
LIBER VI 83
qu£ ad rethores pertinent, reddebatur instructus, quam¬
libet multo his maioribus peritissimus totus humanis suasio¬
nibus et distasionibus Spiritus sancti pistillo contunsis. Talis
60 siquidem euangelii philosophia est, ut plebeios et rusticos
concite faciat oratores, ad cuius culminis arcem nemo ex
illis, qui bestiis similantur, adire potest. Dixi, ait, in corde meo
de filiis hominum, ut probaret eos Deus, et ostendit similes esse
bestiis. Idcirco unus interitus est hominis et iumentorum, et
65 £qua utriusque conditio. Verum non de omnibus siue homini¬

bus siue iumentis : Ego scio, ait, quos elegerim. Et : Animalia


tua inhabitabunt in ea. Illis uero ista congruit sententia, qui
insensatas in actibus et moribus bestias sequuntur. Deus quo¬
que in eloquiis denunciatur non solum homo, sed etiam uir, p. 148
70 quem Iohannes dicit inluminare omnem hominem uenientem
in hunc mundum, qui etiam ceco a natiui|tate omni sole 76*
uisum clariorem administrauit et totum hominem sanauit in
sabbato. Diuisio itaque est inter homines Dei et animalia eius,
et homines istius mundi et bestias suas, contra quas in libro
75 Ephesiorum se nominat praeliari, raptus usque ad tertium
celum. Denique Ecclesiastes, cui ista uisio facta est, sibi
eandem similitudinem sortitus non est : Dixi, ait, in corde meo
de filiis hominum, ut probaret eos Deus et ostenderet similes esse
bestiis. Sibi quippe a talium sequestratio conuentu est, quod
80 peribetur demonstratum. Igitur omnis bestiae insensatissime,

qui hoc ignorat, quod illum sapere oportet, comparandus est,


etiam si in controuersiis et insectionibus canine facundie
praeualeat Ciceronem, qui totam argumentose rethoricam e
Greco in Latinum transtulit, ut magis amirari quam com-
85 praehendi possit a lectoribus. Quid itaque illis bestialius,
qui pisces, arietes, hircos, tauros, ursos, canes, cancros et
scorpiones transtulerunt ? Nec autem suffecit id, immo nomini¬
bus deorum suorum Pheton, Phenonta, Phiriona, Hesperus, p. 149
Stelbon, nimirum Iouis, Saturni, Martis, Veneris | atque it
90 Mercurii dedicauerunt, submersi omni supersticione prae-
uenti et errore inuoluti diabolicaque opinione armati, ponen¬
tes aquilam et cicinum Iouis propter insulsos rumores,

158sq. Cf. Isidori, Etym. 2, 4, 3 : (Deliberatiuum) huius genus duplex est, suasio
et dissuasio. 162/165 Eccle. 3, 18-19. 166 Io. 13, 18. 166sq. Ps. 67, 11.
170Cf.Io. 1,9. 175sq. I. Cor. 15, 32 : ad bestias pugnaui Ephesi; cf. 11. Cor.
12, 2. 177/179 Eccle. 3, 18. 183/185 Cf. Isidori, Etym. 2, 2, 1.
185/196 Isidori, Etym. 3, 71, 32 et 21.

163 deus corr. ex dominus; similes: similis T 171 Post mundum ras.
duodecim ferme litterarum 179 sequestratio corr. ex sequestrato C 185 Post
lectoribus: quam nimirum inprimis Romanos Plotius Gallus docuit dei. In
marg.: De supersticionibus G
84 LIBER VI
Perseum et Andromedam coniugem eiusdem, aurigam et
Rictonium, Calisto, Licaonis imperantis natam, quam Arcton
195 nominare consueuerunt liram, centaurum, Scolaphionis Achi-

lisque impletorem. Tali quidem dementia gentilium extitit,


qu£ etiam hodie in plerisque uigilare non dubitatur, accomo-
dantibus se his, quibus condam renunciauerunfi, dimerso
Pharaone cum quadrigis in mare, maria personante carmen
200 triumphantis in littore. Quid itaque istis suisque similibus bes-
tialius ? Tales homines bestiis similes admittendi, ideo
similis horum et equa conditio. Sicut moritur homo, sic et illa
moriuntur. Similiter spirant omnia, et nil habet homo iumentis
amplius, cuncta subiacent uanitati, et omnia pergunt ad unum p. 15
205 locum. Nimirum dicitur propter supra dicta et cetera admissa.

Omnis quippe spiritus, qui bestialiter sentif humanus, bestiali


spiritui adsimilandus. Iste ut equus, sic spirat, et ut sus
sapit, propterea nihil plus habere peribetur iumentis. |
Illi autem, qui dicunt in corde suo : Non est Deus, et 77v
210 potius confidunt in multitudine innumerabilium quam in
Christi robore, filios uero hominum ad Dei imaginem conditos
ut armenta agrestia sub signaculo reponunt tesserarum impiis-
simis mensuris comendatos, incendium ante uaporem supra
incendium sanctissimis conditionibus pr^parantes, pedatum
215 de uastissimo aduenientibus Dei orbe bastientes, et cetera p. 15
circa cetera insolescente hebitudine, utique bestialissima,
nonne spirant in modum unicornium et bubalorum et rinocero-
tarum atque similia habent iumentorum ? Quia talium inra-
cionabilitatem participant, ueluti omnium indifferenter ^qua
220 conditio, spiracio uero et communicacio comprobantur.
Vbi itaque diuint/ intellegenti^ spiritus non est et notionis om¬
nia transcendentis scientia, ibi asinorum procul dubio spi¬
ritus regnat. Vani sunt omnes homines, ait, in quibus non
est scientia Dei; et de his, qu^ uidebantur bona, non potuerunt
225 intellegere eum, qui est, neque operibus attendentes agnouerunt,

quis esset artifex, sed aut ignem, aut spiritum, aut citatum aerem,
aut girum stellarum, aut nimiam aquam, aut solem et lunam
rectores orbis terrarum deos putauerunt. \ Quorum si specie delec- 7Sr
tati deos putauerunt, scirent, quanto magis dominator eorum
230 speciosior est. Speciei enim generator haec omnia constituit. In¬

tellegant ab ipsis, quoniam qui haec constituit, fortior est illis. A


magnitudine enim speciei et creaturg horum creator potest uideri.
Sed tamen adhuc in his minor querela. Quia autem hii forte

199 Lege: Carmine. 209 Ps. 13, 1. 223/254 Sap. 13, 1 - 14, 28.

194 Post Calisto: et dei. 197 implerisque T 205 admissa corr. ex


admissum T 207 spiritui corr. ex spiritus T 209 et corr. ex qui T
LIBER VI 85
errant Deum querentes et uolentes inuenire, etenim cum in
235 operibus suis conuersentur, inquirunt et persuasum habent,
quoniam bona sunt, que uidentur. Iterum autem nec his debet
ignosci. Si enim tantum potuerunt scire, ut potuissent estimare
saeculum, quomodo huius dominum non facilius invenerunt ? p. 152
Infelices sunt et inter mortuos spes illorum. Haec fuit uite hu-
240 mane deceptio, quoniam aut affectui aut regi seruientes homines

incommunicabile nomen lapidibus et lignis inposuerunt ; et


non subfecerat erasse eos circa Dei sciendam, sed in magno
venientes inscientie bello, tot et tam mala pacem appellant, siue
filios suos sacrificantes, siue obscura sacrificia offerentes, sive in-
245 sanie plenas vigilias habentes, neque vitam neque nuptias
mundas custodiunt, sed alius alium per inuidiam occidit, aut
adulte\rans contristat, et omnia commixta sunt : Sanguis, ho- 78^
micidium, furtum et fictio, corruptio, infidelitas, turbatio, per-
iuria, tumultus bonorum, domini inmemoratio, animarum
250 inquinatio, natiuitatis inmutacio, nuptiarum inconstantia, me-

chatio et inpudicicia. Infandorum enim idolorum cultura omnis


mali causa est, et initium et finis. Aut enim dum letantur
insaniunt, aut uaticinantur falsa, aut uiuunt iniuste, aut periu-
rant cito.
255 Haec examussim ideo prosecuta sunt, quo segregabilitas
hominum ab hominibus, aiscretioque iumentorum a iumen-
tis insensatissimis manifestaretur, et qu£ conditio siue finis
dicenda, et mundi philosophorum superuacua scrutaretur
inperitia. Si autem honorabiles te possident disciplina, a
260 quibus te totum non dubito possideri, omnia nunc ab ama¬
toribus mundi amplecti, qu£ discursa sunt, comprobabis.
Negent itaque, si possunt, mortales pro Deo uenerantes
plus nimirum quam expedit, terreni causa lucri ligna et
lapides adorare, dicant non immolare filios suos demoniis,
265 qui magis illos erudiunt ad infernum quam ad paradisum.
Loquantur incommunicabile nomen lapidibus et lignis non p. 153
inponere, qui mendaces et impios iustificant pro muneribus,
et principes, quorum | spiritum in flatu sine sono disrumpet 79r
Deus, impiisimis adolationibus dono cineri simili pnjam-
270 biunt. Dicant se scientiatos et idola non adorare, quorum
Deus uenter est, et gloria in confusione eorum, qui terrena
sapiunt. Dicant se non insanire, qui cottidie scurrarum
debachationibus insistunt. Dicant non insani^ uigilias plenas
habere in nocte more ethnicorum prandia celebrantes et

255 Prosequi] passiuo sensu, cf. supra II, 14. 268sq. Cf. Sap. 4, 19.
271sq. Philip. 3, 19. 272/275 Vitae iucunditatum amantes Hungaricos
perlepide describit.

264 lapides non adorare T 266 loquantur corr. ex locantur C


86 LIBER VI
275 usque auroram mensas protendentes inlecebrosissimas. Vt
de his autem, sic de ceteris, quibus nulla securitas in mundo
est. Talia siquidem facientes insensatissima besti^ sunt.
De istiusmodi quippe optime uidetur dictum : Dixi in corde
meo de filiis hominum, ut probaret eos Deus et ostenderet mihi
280 similes esse bestiis. Nam si de omnibus ^stimaretur, ubi in-
ueniretur dictum : Deus stetit in sinagoga deorum, et in medio
deos diiudicat. Et : Ego dixi : Dii estis et filii excelsi omnes.
Dicitur autem : Homines et iumenta saluabis, Domine. Ho¬
mines autem hic et fide et sapientia fortiores, prestantiores
285 autem ingenio, siue perfectissimo opere. Iumenta uero
inbecilles et rudes et sine alterius eruditione nil spiritualium
considerare potentes, a mistica remotos amministratione,
quibus diuinus Paulus loquitur dicens : Non potui loqui quasi
spirituali\bus, sed quasi carnalibus. Lac potum dedi uobis in 79*
290 escam. Nondum poteratis et adhuc non potestis. Ad homines

uero, id est ad eruditiores et superiora considerare ualentes


pondusque diei et estus sufferre, non sic. Gratias autem, ait,
agimus Deo et Patri Domini nostri Iesu Christi, semper pro uo- p. 154
bis orantes, audientes fidem uestram in Christo Iesu et dilectio-
295 nem, quam habetis in sanctos omnes propter spem, qu£ re¬
posita est uobis in cfiis, quam audistis in uerbo ueritatis euan¬
gelii, quod peruenit ad uos sicut et in uniuerso mundo est,
et fructificat et crescit, sicut in uobis. Iterum ad iumenta
alibi: 0 insensati Calathe, quis vos fascinavit ? Verum ad omnia
300 ex omnibus obviam facere infinitas scripturarum silvas quis ua-

let penetrare ? Grandis nobis, ait, sermo ad iumenta Iudeo-


rum et interpretabilis ad dicendum, quoniam inbecilles facti
estis ad audiendum, etenim, cum debueratis magistri esse prop¬
ter tempus, rursus indigetis, ut vos doceamini, qu% sunt elemen-
305 ta exordii sermonum Dei, et facti estis, quibus lacte opus sit, non

solido cibo. Omnis enim, qui lactis est particeps, expers est
sermonis iusticig, parvulus enim est. Perfectorum est autem
solidus cibus, eorum, qui pro consuetudine exercitatos ha\bent 8or
sensus ad discretionem boni et mali. Formative autem ad erudi-
310 tum ingenium et cingulum milici^ principalis et optimi odorem

ungenti, quod musce morientes perdere moliuntur, bonifor-


mis vero relucens ad sua atque cetera animus discretivum
supersapienter inspiciens, et quod iumentorum est, iumen-

278/280 Eccle. 3, 18. 281sq. Ps. 81, 1. 282 Ps. 81,6. 283 Ps. 35,7.
288/290 I. Cor. 3, 1. 292/298 Coi. 1, 3-6. 299 Gal. 3, 1. 301/309
Hebr. 5, 11-14. Fo rmam interpretabilis (pro ininterpretabilis) nonnulli Vulgatae
codices praebent. 310sq. Eccle. 10, 1.

280 de: e T 313 In marg.: De hominibus iumentis et animantibus G


LIBER VI 87
tis tribuit, et quod hominum, largitur hominibus. Vobis datum
315 est nosse misterium, ait, verbi Dei, ceteris autem in parabolis.
Hoc autem secundum in^stimabilem dacionem et metuendam
depulsionem, ut, qui non vident, videant, et, qui vident, ceci p. 155
fiant. Accipitrinus, immo talpeus, quorumdam erat intuitus,
quorumdamque columbinus, ideo quibusdam mutilatur,
320 quibusdam superfertur. Verumtamen homines et iumenta
Dominus, cui cura est de omnibus, saluat, ex hisque preclaris-
sima c^li sidera facit. Nos autem de sideribus modicum
diximus, etiam de luce uera, qu£ inluminat omnem hominem
uenientem m hunc mundum. Nullus enim non inluminatus a
325 diuino lumine redditur. Omnis enim hoc accepit a creatore,
quo illum cognoscere possit. In noticia istiusmodi minus
quidem potentantibus c^lum fecit, in quo posuit duo magna
luminaria, stellas uero, de quibus adhuc satis | restat dicen- 80»
dum. Igitur, qui creatorem suum aliqua prepeditus inscientia
33° nec sapit nec potest agnoscere, aspiciat ad superiora, et per

eadem discat, quam magnus est ille, et quam fortis et quam


terribilis, qui h^c ex nihilo fecit. Itaque, ut nullus ex noticia
creatoris excusacionem aliquam habere posset, ad signum fa¬
bricam c^li, quemadmodum ad solatium, fecit. Igitur omnes
335 uoluit reddere philosophos ex optima et ammirabili, quantum
possibile est, noticia. Etenim, si quisquam querit, quomodo
uel quantum sit Deus splendidus, intueatur solem, quem
fecit. Ab eodem uero discat, quam ipse splendescat, qui tan¬
tum splendorem soli amministrat. Sic uero illum consideret
340 ineffabilem atque ex hoc ipso intollerabilem lucem. Demum,
si delectat, quam magnus sit, et mente non potest concipere,
quemadmodum omnino inpossibile est, tractet c^lum et
terram, spaciosissima helementa, et si eadem metiri non po¬
test ullius ingenii suffragatione, tum deliberet horum in^stima-
345 bilis factoris inmensitatem. Sic quippe de omnibus infinitarum
discertionum indigentibus et superhabundantibus. Ergo, ut p. 156
nullus intritorum diceret : Nescio, a quo creatus sum, littera¬
rum ignarus, | c^lum pro gramatica, terram pro rethorica, so- 8ir
lem et lunam et stellas pro dialectica atque pro ceteris ce-
330 tera, ut his pulcris disciplinis omnis creatura suum cognosce¬
ret creatorem, in doctrinam dedit. In hac namque demon-

314sq. Lc. 8, io. 31710.9,39. 320 Cf. Ps. 33, 7- 323sq. Io. 1, 9.
329/351 Cogitata admodum communia: Avgvstinvs, In Ps. 148 (CC SL 40,
2171 sq.); Isidorvs, Sententiae i, 4 (Migne, PE 83, 343 : Qu°d ex creaturae

pulchritudine agnoscatur creator).

315 misterium in marg. suppi. C; ceteris autem autem T 328 de: e T


336 In marg.: Ex splendoribus solis et stellarum considerare debemus
creatoris splendorem G 341 In marg. : De magnitudine dei aliud exemplum G
349 prOj ss., atque - cetera in marg. suppi. C
LIBER VI
stratione diuinus se totum in nostrum adiutorium atque defen¬
sionem tradet Paulus : Inuisibilia, ait, ipsius a creatura mundi
per ea, que facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna
355 quoque eius uirtus et diuinitas, ut sint inexcusabiles. Quid cQo
tantorum innumerositate luminum adhornato pulchrius ?
Huius nempe ineffabili, ut ita dicam, pulchritudine quo¬
quo modo pulchrificatoris in^stimabilis pulchritudo super-
admittenda, qui tantam eidem pulchritudinem concessit.
360 Quoniam hoc propter hoc, ideo dicitur : Erat lux uera, quQ
inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. Mun¬
dus, quod in motu sit semper, dicitur ; et hoc a philosophis.
Alii mundum uolunt ab hornamentis uocatum. Vere autem nil
uisibiliter mundo ornatius. Ac per hoc Deus dicit ad apostolos :
365 Ego elegi uos de mundo, nimirum a conuersatione mundi.
Ergo ^cclesia mundus ornatus, a mundo in motu posito sempi¬
terno electus. Quocirca reformatiuam contemplacionem in p. 157
hunc mundum, nimirum Qcclesiam, | omnem hominem ue- 8iv
nientem inluminat Deus noster, lux uerissima, Christus.
370 Nemo enim potest inluminari, nisi ad ecclesiam ueniat. In
illa enim Lucifer inhabitat et regnat, qui luciferos reddit
sancte credentes, ut luceant in mundo, quemadmodum luci-
uom£ in loco facule nebuloso. Hoc enim cQum est, in quo
stell^ et astra et sidera continentur atque rotantur, qu£ diuer-
375 sis interuallis distant a terra, nimirum cQestium merito obse¬
quiorum, licet una claritate inlustrentur. Denique morta¬
lium dicta dicunt astra potiora ceteris, quemadmodum
utique contemplantur, sidera autem ex plurimis fieri stellis,
stellt/ uern cingulares. Nihilo minus et in cQo, de quo inten-
380 tio innititur, parilia non dubitamus. Verum non in eodem
stellae eratice iudicande, quin potius discurrentes. Quomodo,
inquis, discurrentes ? Si queris, audi Iesum huiuscemodi
stellarum ducem ad astra omnibus cQi astris rutilantiora
intonantem : Euntes in mundum uniuersum predicate euan- p. 158
385 gelium omni creatur£. Quid plus ? Illi autem, ait, profecti
predicauerunt ubique, domino quooperante et sermonem con¬
firmante sequentibus signis. Haec, inquam, circa diuinam spe-
culacionem astra cQi optime admittenda, non quidem errantia,
|sed discurrentia. Christi enim fides nullum nutrit errorem, 82r

353/355 Rom. 1,20. 360sq. Io. 1, 9. 362 Isidori, Etym. 3, 29. 363
Verbo kosmos alludit. 365 Io. 15,19. 372sq. Chiasmum nota. 374sq.
Isidori, Etym. 3, 65. 378sq. Mortalium dicta\ Isidori, Etym. 3, 60. 384
Mc. 16, 15. 385sq. Mc. 16, 20.

362 motu corr. ex motus 366 In marg.: De ecclesia G 367 reforma¬


tiuam corr. ex reformatiuum T 370 In marg.: De luce ecclesie et eius
doctoribus G 383 Ante astris: ad dei.
LIBER VI 89
390 immobilesque illos perfecit atque currentes. Hi nimirum duo¬
decim admittendi c^li signa potentissima et sidera splendidis¬
sima. Quid illis splendidius, qui tenebrositatem actibus et
doctrinis saeculi illuminauerunt, ipsi uero inuenti sunt omnis
^theris puriores fulgore ? Iste sunt stelR longe lateque dis-
395 currentes per orbem. Vis audire, quomodo harum una stel¬

larum passim currebat per mundum ? Habeo, ait, gloriam in


Christo Iesu ad Deum. Non enim audeo aliquid loqui eorum, qu^
per me <non> fecit Christus in oboedientiam gentium, uerbo et
factis, in uirtute eius signorum et prodigiorum, in uirtute Spiri-
4°o tus sancti ; ita ut ab Hierusalem per circuitum usque in Hiliri-

cum repleuerim euangelium Christi. Sic autem hoc predicaui


euangelium non ubi nominatus est Christus, ne super alienum
fundamentum £dificarem, sed sicut scriptum est : Quibus non an¬
nuntiatum est de eo uidebunt, et qui non audierunt intellegent.
405 Propter quod inpediebar plurimum uenire ad uos. Nunc autem

ulterius locum non habens in his regionibus, cupiditatem


autem habens ueniendi ad uos multis iam precedentibus annis,
cum proficisci cepero in Spaniam, spero quod prCteriens uideam 82v
uos et a uobis deducar illuc, si uobis primum ex parte fruitus
410fuero. Ad uos in complementum benedictionis Christi ue- p. 159
niam. Nunc igitur proficiscar in Hierusalem ministrare sanctis.
Sic quippe discurrebant longe lateque stelR QcclesiasticQ, sic
uolabant in opus euangelii et ministerium saluationum gen¬
tium, lumine ueri orientis perlustrat^. Hii autem, ut dixi, duo-
415 decim cfii preclarissima signa, ad quorum fulgorem et por¬
tentum nauigantes per hoc mare magnum, ne a Caribdi sor¬
beantur errantes. Non dubites tropologice fixa dici, nec
iuuenilia plebbeis licet dictis estimes potenter figurata. Omisi¬
mus iam pridem denticatas mortalium argutias atque acu-
420 mina inflate meditata. Non enim sumus in nube, quanquam
per magnitudinem nubium gradiamur ; clare rutilant nostra
astra, lucent et stelR, et sidera splendent. Fides non querit
tumorem eloquii, sed spiritus uirtutem. Regnum, ait, Dei non
in eloquio est, sed in ostensione spiritus. In rusticanis quidem
425 uerbis inscrutabilia posuerunt magistri nostri, qui splendidis¬
sima c^li facta sunt luminaria. Splendet quidem sol in c^lo,
sed non minus illo in ecclesia, que per cQum admittitur, Paulus.
Pulchre uidetur Arcton signum magnum in axe, et Artophilax
sequens similia | uero. Viri uero ecclesiastici his pulchriores «3r
430 ad ecclesie decus. Denique ornamenta celi illa sunt et nimis p. 160

396/411 Rom. 15, 17-25. 419 Denticatas] Vide supra III, 265. 423sq.
Cf. I. Cor. 2, 4.

392 illis: illi T 398 oboedientiam corr. ex oboedicentiam T 429


pulchriores corr. ex pulchrios T
90 LIBER VI
mirabilia, ab omnibus autem iuxta eloquium inuestigabilia.
Nihilo minus doctores ecclesiae eius significati honores festiui,
decores illustres, et ornamenta spiritualia. Maius quidem
illud decus dicendum, quo inuisibiles anim^ decorantur,
435 quam illud, quo cernentia ad aspectum uenustantur ? Animg
quippe, ut dixi, inuisibiles sunt, ideo inuisibilibus' ornamen¬
tis uenustande et splendidissimis luminibus perlustranda
Nil clarius hoc, quo intima siue mortalium siue inmortalium
omni luce clarius redduntur splendentia. Superioribus quippe
440 sideribus ista non fiunt ; ad omnia enim peruenire non pos¬
sunt. Lumina uero, de quibus dicitur, omnem inradiant opa¬
citatem omnemque penetrant obscuritatem et caliginem
superant uniuersam. Omnem enim claritatem manant, et
sempiterno habundant lumine, lucente sempiternaliter inter
445 eadem ineffabilissima luce et singulariter uera. Lux uera est,
quq naturaliter habet, quod est, et uideri non potest ut est.
Sol uero uidetur, aliquando autem non uidetur, sic luna, sic
cetera. Hoc autem contingit, quia non est lux uera, qu£
inluminat omnia. Aliunde enim | habet sol, de quo offitium 8$v
450 prestat circa officiale inditum a luce uera. Ergo, quia potiore
splendore ^cclesia habundat Christi quam c^lum, splendidior
redditur omni c^lo et pulchrior uniuerso ornatu calorum,
quanquam ab eodem splendescat c^lum, a quo inradiatur ec¬
clesia, que maior non timide arbitranda est celo. Si dicis : Quo-
455 modo maior est celo, disce, quia illius est sponsa, qui ad suum
obsequium plasmauit celum. Nec dico autem de tota ecclesia,
quod maior sit celo, quin potius de unoquoque seruorum Dei p. 1
constantissime conueniam, quod maior sit sole et toto mundo.
Maior, et uere maior, solius antiquorum reminiscamur. De-
460 nique sanctus Iosue, quando persequebatur multitudinem in

ore gladii aduersariorum, iam incumbente solis occiduo, pre-


cepit inmensitatem solarem, quo tandiu differet occasum,
quousque perficeret cedem. Hoc quidem audito non moratur
obedire precepto, quin potius retrograda concite facta tandiu
465 distulit cursum, quo Christi est seruus adeptus triumphum.
Nihilo minus post multum temporis ad imperium Isai^ legitur
retrogradus sol. Ecce, ait, reuerti faciam ad Ezechiam regem
sanctum umbram \ linearum, per quas descenderat in orologio 84r
Achaz in sole retrorsum decem lineis. Et reuersus, ait, sol decem

460/465 Cf. Ios. 10, i2sq. 467/470 Esai. 38, 8.

439 splendentia corr. ex spendentia T 450 inditum corr. ex initum; in


marg.: Notat preeminentiam ecclesie quia splendidior est omnibus firmamentis
G 453 splendescat: spendescat T 460 In marg.: Exempla ad probandum
premissa et quid operetur oracionis effectus G 463 Hoc corr. ex O C
LIBER VI 9i
47° lineis per gradus, per quos descenderat. 0 uirtus, o potentia
dei, in hominibus magna et in^stimabilis dicenda, dum fra¬
gilis mortalium et miserabilis prorsus natura imperari soli,
qui maior omni est terra, stat autem humano arbitrio, qui
utrumque orbem inradiat, cuiusque magnitudo a nullo nisi a
475 Deo comprehendi potest. Hoc autem, quia dixi seruum
Dei sole et uniuerso mundo potiorem, qui, nisi fidem, ut
arbitror, facerem, totus sicophantarum exercitus aduersum
me inrueret. Si uero omnia, qu£ possum, ex talibus uellem
percurrere, inprimis dies deficerent quam explicandi series.
480 Ros Gedeoni cQitus oboediuit. Ad Heli^ uocem cQum in
aduersarios ignem direxit, tribusque annis et mensibus sex
super faciem terr^ non pluit. Terra uero solita fecunditate
priuata est. Iterum uero, dum imperauit maioris fibula
elementi, cQum pluuiam dedit, fructumque protulit terra, p. 1
485 Hinc animaduerte, quam fortiores sint ^cclesi^ stell^ cQi side¬

ribus ; si ad uocem unius sideris sol stetit et cQum oboediuit,


quid fieret, si cuncta simul astra | clamarent ? Denique illa 84v
casura perhibentur, et ista ascensura. Illa deffici, ista augeri,
illa uerecundari, ista gloriari. Hoc uero propter segregationem
490 utrorumque. Dicuntur autem inter se diuersis interuallis
distare a terra, ideo plus et minus inequali claritate oculis
apparent mortalium. Sidus quippe Qcclesiae maximum : Alia
est, ait, claritas solis, et alia claritas lunQ et alia claritas stel¬
larum. Stella enim a stella differt in claritate. Quomodo ?
495 Quosdam, ait, posuit Deus in £cclesia : Primum apostolos,

secundo prophetas, tercio doctores, deinde uirtutes, exinde


gratias curationum, opitulationes, gubernationes, genera lingua¬
rum. Numquid omnes apostoli ? Numquid omnes propheta ?
Numquid omnes doctores ? Numquid omnes uirtutes ? Numquid
500 omnes gratiam habent curationum? Numquid omnes linguis lo¬

quuntur ? Numquid omnes interpretantur ? Talibus itaque


interuallis distant a terra in altis ecclesiastica sidera, hisque
quadam minora qu^damque maiora uidentur. Non enim
a mundanis meditari possunt insignia perfectorum, nec
505 illorum fortia sequi, quamlibet omnes fideles luceant in do¬

mo Dei. Aliter autem lucent apostoli atque aliter apostolici


uiri ; aliter uero doctores, | aliter uero, qui docentur ; aliter 85r
martires, aliter confessores ; aliter uirgines, aliter uiduQ et con¬
tinentes coniugate. Aliter in momento de uita exeuntes ;

480 Cf. ludie. 6, 33-40. 480/484 Cf. III. Reg. i7sq. 490/492 Isidori,
Etym. 3, 65. 492/501 I. Cor. 12, 28-30.

485 animaduerte corr. ex animauerte C; manicula in marg. delineato est 492


maximum corr. ex maxime T
92 LIBER VI
510 aliter, qui a primo mane usque ad undecimam horam labo- p. 1
rauerunt in uinea dominica. In his uero multa latent intrins-
secus, qu£ a nullo comprehendi possunt. Quam pulchrg, ait,
gene tu£, sponsa, absque eo, quod intrinsecus latet. Hoc autem in
libro nobilium carminum ad ecclesiam Christus Deus noster.
515 Quasi diceret : Virginibus et martiribus a multis spectabiliter

extolleris. Excepto tamen his multis uirtutibus, a quibuspiam


incognitis non minus introrsus adhornaris. Meretrices et
publicanos uno momento equat deus fortissimus. Fornicarie
Magdalene primum apparuit Christus post resurrectionem
520 quam apostolis. Caeli senatum hominibus commisit. Iudices
mundi piscatores et preuaricatores constituit. Repente sanat
celestis, quem uult, medicus. Meretrices, ait, et publicani prece-
dent uos in regnum dei. Nulla maior cura Christo quam ut de
facinorosissimis, et omnium fuscitate nequitiarum inuolutis
525 celi faciat luminaria, | quemadmodum humano arbitrio ig- 8jv
norante indesinenter misericordissime facit. Ideo recte eccle¬
siastice stelle quibusdam uariis interuallis distant a terra,
id est diuersis beatorum operum meritis segregantur a mundo,
uidenturque alie rnaiores, et alie minores a mortalibus, id est :
530 Humanis estimationibus quidam sancti aliis sanctiores dicun¬

tur, quemadmodum assuetius anachorite a plerisque cenobi-


tis censentur, et uirgines uiduis, sic autem de ceteris. Ille
uero, cui omnia luce clarius adsunt, nilque eundem effugere po- p. 1
test, hanc solus noticiam habet, sciens uniuersa, antequam
535 fiant. Hoc autem dicto iterum ad eadem, quorum terminus

eminus adhuc ab epilogo ^stimatur. Igitur sidera ex plu¬


ribus luciferis narrantur, ut Hiades et Pliades. Inuenies
quippe hoc in ^cclesia, sponsa Dei uera. Ex perfectis enim et
perfectioribus autem perfectissimis sidera coruscant ^cclesias-
540 tica, nimirum illi, qui digni sunt uita £terna atque utriusque
orbis, est commissum iudicium. Vnde Pliades a pluralitate
uocate, qu£ quidem pluralitas de omnibus sanctis extat futura.
Pliades uero, septem cum sint stelR, ac per hoc numquam |
uidentur nisi sex. In sex autem, qu^ uidentur, pulchre accipi 86r
545 possunt sex States mundi, qu^ a mortalibus et perfectis in

hoc saeculo demonstrate sunt. In septima uero, qu^ non ui-


detur, septima adfutura ^tas, qut/ a nullo ^stimari potest, et
ab humanis conspectibus celata est. Denique et sex dies,
quibus facta demonstrantur cuncta, uesperam habere refe-

510 Cf. Mt. 20. 512sq. Cant. 4, 1 et 3. 519 Cf. Mc. 16,9. 522sq. Mt.
21,31. 527/529 Cf. Isidori, Etjm. 3,65. 536sq. Cf. Isidori, Etjm. 3, 60 et
3,71,12. 541 Ante est supple : et quibus. 541/544 Cf. Isidori, Etjm. 3, 71,
i3-

527 stelle ss. C 535 eadem corr. ex eandem 538 In marg.: Exemplificat
ad ecclesiam de sideribus G 541 In marg.: Pliades G
LIBER VI 93
5 5°runtur, septima uero non. Sex itaque dies, qu<j uesperum
habere referuntur, sex ^tates mundi significare uolunt nostri,
quQ finem habent, septimam, qu<j sine uespera, septimam £ta-
tem mundi post resurrectionem, quQ quidem initium habet,
sed finem non. Arcturus autem septem stellis consistit, in p. 165
555 modum plaustri rotans in se semper, in quo misterium trini¬

tatis et quattuor euangelistarum prudentissimus considerator


optime admittere potest, si uult. Orion armatus ut gladius
stellarumque luce terribilis atque clarissimus, in quo compre¬
hendi potest unusquisque sacris instrumentis eruditus et
560 contra rebelles uerbo Dei armatus. Sirius stella, quQ canicula
dicitur, et ^stiuis temporibus in medio c^li centro atque soli |
adiuncta duplicatius uaporatur, illum in ^cclesia demonstrat 86v
uirum, qui uiua uoce rabiem conterit hereticorum, geminoque
adhibitus testamento tam uehementissime diuinum emittit
565 latratum, quo omnes per circuitum lupi simplicibus dimissis
caulis interiora penetrent siluarum. Stella cometes ex se
luminis comas effundens illum in ^cclesia significat prelia-
torem, qui nullam propter ueritatem metuit personam,
immo constanter ignita Dei eloquia proferens omnem crucia-
570 tum et dampnationem in Dei hostes predicit. Lucifer illum uult
significare in ^cclesia, qui doctrinarum fulgoribus uirtutum-
que operum lampadibus dominicam familiam omni tem¬
pore inradiat. Vesperus stella, qu^ oriens luciferum, occidens
uesperum facit, unumquemque, cui commissa est familia
575 redemptoris, potest significare, qui consurgendo ad ea,
qu^ diuina sunt, lucis exemplum demonstrat,subtrahendo uero
se carnalibus superatus actionibus carnis, ut nonumquam eue-
nit infirmitate, spiritui fortissime resistente iter tenebrosum
ceteris ostendit, qui procul dubio, quando hoc agit, quasi ues-
580 perum illis, quibus semper | illum oportuerat uirtutum orien- 8 7r
tem et non uesperum demonstrare. Planet^ illos demonstrant,
quibus penitendi causa usque ad exitum iter peregrinandi
iungitur, siue hos, qui similiter propriis relictis habitaculis p. 166
et omnibus pro illius amore, qui pro omnibus peregrinus
585 factus est, continuis se longe lateque per orbem tradunt cir¬
cuitibus. Preterea uero admittendum, quia per eandem stel-

554sq. Cf. Isidori, Etym. 3, 71, 8, ubi Arcton stella describitur. 555sq.
Cf. supra V, 46osq. additiuam allegoriam aliter ad septenarium numerum
peruenientem. 557sq. Isidori, Etym. 3, 71, 11. 560sq. Isidori, Etym. 3,
71,14. 566sq. Isidori, Etym. 3, 71, 13. 573sq. Isidori, Etym. 3, 71, 19.

554 In marg.: Arcturus 6' 557 In marg.: Orion G 560 In marg.: Sirius
G 562 ad/adiuncta T 566 In marg.: Cometa G 570 hostes corr. ex ostes
G 573 In marg. : Vesperus G 574 unum quenquem cui comnussa (sic) T
94 LIBER VI
lam, qu£ noctem ducit et solem sequitur, diabolus demonstra¬
tur, qui, cum iam dampnatus funditus sit, et suos semper ad
peiora excitat et fideles quosque, prout preualet, a bono
590 opere exturbat. Non enim illi cura est de his, quos iam fidu¬
cialiter possidet, immo de illis, qui in gremio Christi collocati
sunt, de quo ludam rapuit et Nicolaum euulsit. 'Absorbebit,
ait, fluuium, et non mirabitur, sed habet fiduciam, ut influat
Iordanis in os eius. Fluuium uult Spiritus sanctus hic omnem
595 iniquorum multitudinem demonstrare, Iordanem ex fonte
renatos baptismatis. Sua itaque fiducia tanta et tam presump-
tuosa est, ut multa confidat, multa uero consequatur. Deglutire
uoluit Petrum, sed Deus illum respexit. | Cribrare uoluit, 87v
ut triticum, ceteros, sed Deus confregit brachia sua. Nec ad
600 inbecilles dirigit aciem, immo contra illos, quibus saluator
loquitur : Regnum cflorum intra uos est. Rapinam fecit in cg-
lum, rapere uult in ^cclesia : Inde tulit angelos, hinc uult au¬
ferre sacerdotes et episcopos et ceteros diuinos ordines, a
quibus indesinenter iugulatur. Sternet, ait, sibi aurum quasi
605 lutum. Nimirum, quando doctores gcclesig ad heresem et
cetera opera, quibus regnum cglorum clauditur, pertrahit,
procul dubio aurum quasi lutum sternit. Lutum hereticos et
Iudeos atque paganos designat. Vnde et dicitur : Absoruebit
fluuium et non mirabitur, sed habet fiduciam, ut influat Iordanis
610 in os eius. Totum genus humanum ante uirginis partum
suis faucibus circumdabat, et quasi sciniphes conterebat
uniuersos. Postquam uero ligatus extitit a redemptore, cessa-
uit a dominio, quanquam numquam cesset a ministerio p. 1
suo. Omni tempore predam, tam per se quam per suos, conatur
615 facere de Christi Qcclesia. Atque utinam non tantos, quos ra¬
pit, subriperet ! Hoc autem propter stellam Vesperum sig-
nificatiue dictum, qu£ noctem ducere et diem sequi perhibetur.
| Nec mirandum, si in duodecim cgli signis sit aliquid, quod 88r
quadam significatione diabolum demonstret, cum in duode-
620 cim Christi discipulis, quos signa cgli, utique gcclesig demon-
strauimus, unus inuentus diabolus est. Obscura quippe dicta
uaria demonstrant et multa ; qui premeditari, ut oportet, no-
rit, ualde breuia sine simbolis repperiet uadosa. Denique
Lucifer uocatur, cum potius Fumifer possit dici, in sermone
625 prophetico. Dicitur uero, non quod iam Lucifer sit, sed quia
pulchrior omnibus conditus extitit, quia perfectis prima lux
creata admittitur, de quo et in uaticinio Iezechihelis perhibe¬
tur : Tu signaculum similitudinis, plenus sapientig et perfec-

592/594 Iob. 40, 18. 601 Lc. 17, 21. 604sq. Iob. 41, 21. 608/610
Iob. 40, 18. 617 Isidori, Etym. 3, 71, 19.

587 demonstratur: demonstrari T; In marg.: De dyaboli operibus G


LIBER VI 95
tus decore in deliciis paradisi Dei fuisti. Omnis lapis preciosus
630 operimentum tuum : Sardius et topazius et iaspis, crisolitus et
onix et berillus, saphirus et carbunculus et zmaragdus. Aurum
opus decoris tui et foramina tua in die, qua conditus es, pre-
parata sunt. Tu Cherub extentus et protegens, et posui te in mon¬
te sancto Dei, in medio lapidum ignitorum ambulasti, perfectus
635 in uiis tuis a die conditionis tu£, donec inuenta est in te iniquitas.
| In multitudine negotiationis tug impleta sunt interiora tua 88v
iniquitate. Et peccasti, et eieci te de monte Dei, et perdidi te, 0
Cherub protegens, de medio lapidum ignitorum. Eleuatum est
cor tuum in decore tuo, perdidisti sapientiam tuam in decore
640 tuo. In terra proieci te, ante faciem regum dedi te, ut cernerent te
in multitudine iniquitatum tuarum, et in iniquitate negociatio-
nis tu£ polluisti sanctificationem tuam. Producam ergo ignem p. 1
de medio tui, qui comedat te, et dabo te in cinerem super ter¬
ram, in conspectu omnium uidentium te. Omnes, qui uiderint te
645 in gentibus, obstupescent super te. Nil factus es et non eris in
perpetuum. Magna quidem laus de sua creatione, dum signa¬
culum similitudinis dicitur et ineffabilis pulchritudo in eodem
expressa peribetur, dum sapienti^ ^tern^ ex quadam parte
comparatur. Magna et in^stimabilis sapientia sibi data
650 demonstratur, dum Cherub, qui plenitudo scienti^ dicitur,
nominatur. Quantum autem fuisset exaltatus in indumen¬
tum suum, quod ex preciosissimis lapidibus esse satis in¬
nuitur. Hoc autem indumentum honorificentiorem illum cete¬
ris esse de|monstrat factum. Dum enim ab omnibus ammira- 8s>r
655 batur, quasi indumento ex incomparabilibus lapidibus facto
uestiebatur. Et hoc significat, quod dicitur : Aurum opus
decoris tui, et foramina tua in die, qua conditus es, preparata
sunt tibi. His uero totus admitebatur casurus et inrecuperabili-
liter dampnandus. Volens autem propheticus sermo huius
660 excellentia, quanta extiterit ante ruinam : In medio, ait,
lapidum ignitorum ambulasti, perfectus in uiis tuis a die con¬
ditionis tuae, donec inuenta est in te iniquitas. Ignitos autem
lapides, quorum medio perhibetur ambulasse, forte nobilissi¬
mas angelorum essentias dicit. Vias uero, in quibus ambula-
665 rat, prestantiorem gloriam uult significare, qua intumescens
in superbiam profluxit. Et hoc est, quod dicitur : Donec
inuenta est in te iniquitas. Non dixit : facta ; sed inuenta,
quam procul dubio ipse adinuenit malignus. Hanc nempe
inuenire suum extitit peccare, supra quo grauius non potuit

628/646 Ezech. 28, 12-19. 650 Isidori, Etym. 7, 5, 22. 656/658


Ezech. 28, 13. 660/662 Ezech. 28, 14-15. 666sq. Ezech. 28, 15.

658 casurus corr. ex casuras T 663 forte in marg. suppi. C


96 LIBER VI
670 peccare. In multitudine negotiationis tu^ repleta sunt interiora p. 169
tua iniquitate. Negotium semper inquietant negotiatores.
Igitur negotium diaboli fuit nolle quiescere. In sublimitate
c^lestium dignitatum constitutus emit sibi | ^ternam damp- 89v
nationem infernum. Cui et dicitur : Peccasti nimirum, quan-
675 do dixit : In cqlum conscendam, supra astra Del exaltabo
solium meum, sedebo in monte testamenti, in lateribus aquilonis,
ascendam super altitudinem nubium, similis ero alitissimo.
Hoc quippe extitit peccatum, pro quo deiectus est, uolens
ceteris esse prestantior amiratiorque illo, qui eum de nihilo
680 fecit. Vnde et dicitur : Eieci te de monte Dei, utique de subli¬

mitate c^li, qui mons in eloquiis dicitur Dei, de medio lapidum


ignitorum, nimirum a perfectissimis, enim Qternaliter fir¬
matis, cum suis auulsus est, anticipante, ut ita dicam, ruina
peccatum. Denique confestim, ut intumuit, deorsum proiec-
685 tus est, unde et deorsum ruens a quibusdam nominatur. Non
potuit c^lum tenere iniquum hostem et aduersarium Dei,
nec ipse Deus uoluit tolerare maliciam suam, immo ad con¬
tinuum prelium contra hominum genus a superioribus proie-
cit. Nil uero antiquo inbecillius hoste, qui in cglestibus super
690 omnes dominari fatebatur et nunc a meretricibus debella¬

tur. Eleuatum est cor tuum, ait, in decore tuo, perdidisti sa¬
pientiam tuam in decore tuo. | Diabolus, cum constet incorpo- 9or
reus, cor habere dicitur, non quod cor habeat, immo thesaurum
magn^ sapienti^ eundem habuisse demonstrat. In homine
695 quippe cor primum a fisicis creari perhibetur, in quo status

cogitacionum demonstratur illo, qui mentiri nescit testante.


De corde exeunt cogitaciones malQ, quibus dictis Plato phi¬
losophus comprobatur stultissimus dicens humana cogitata
non de corde sed de cerebro manare. Ante faciem regum, p. 170
700 ait, dedi te, ut cernerent te in multitudine iniquitatum tuarum.

Reges angelos bonos et omnes electos ; qui tunc ante illorum


faciem erit presentatus, dum data sentencia in suis, illo damp-
nato, uiuus mittetur sanctis omnibus cernentibus in stagnum
ignis. Denique perhibentur solui. Post mille annos, ait, sol-
705 uetur Sathanas, nimirum in malignis et gcclesiq persecutoribus.

Mille anni hic iuxta beatissimi Hieronimi uocem totum noui

670sq. Ezech. 28, 16. 675/677 Esai. 14, 13-14. 680/682 Ezech. 28, 16.
685 Cf. Isidori, Etym. 8,11,18: Diabolus Hebraice dicitur deorsum fluens, quia ...
deorsum corruens cecidit. 691sq. Ezech. 28, 17. 697 Mt. 15, 19. Plato\ Cf.
Hieron., in Dan. 1, 2, 28C et supra IV, 8 5sq. 699sq. Ezech. 28, 17. 704sq.
Apoc. 20, 7.

679 amiratiorque corr. ex amiraturque T 685 nominatur corr. ex


nominatum T 703 uiuus corr. ex uiuis T 704 perhibentur: phibentur T;
In marg. : De solucione dyaboli G
LIBER VI 97
testamenti significant tempus. Nam usque ad iudicium
nouum testamentum stabit, quo nimirum terminoto Christus
erit testamentum sanctorum in saecula saeculorum. Dicere
710 autem inreprehensibiliter possumus, quod quandiu Christo
adheremus, Sathanas nobis ligatur. | Recedentibus uero 9ov
ab eis, quq sua sunt, confestim nobis soluitur, id est dominatur,
licet sub uinculo qtern^ dampnationis a redemptore submis¬
sus sit. Iniquitate, ait, negotiationis tu£ polluisti sanctificacio-
715 nem tuam. De negotio diaboli superius diximus. Iterum uero

negotiatio sua nequissima est: Angelus Sathan^ cum sit, trans¬


figurat se in angelum lucis ad decipiendam multitudinem hum¬
ani generis, et mercimonio superbiq emit sibi suisque infernum,
qui per illum perhibetur factus. Nempe non propter hominem
720 sed propter diabolum factus dicitur inferus. Ite, ait, maledicti

in ignem &ternum, qui paratus est diabolo et angelis eius.


Aliter quippe in canonica scriptura de inferni creatione passim
non legitur. Magister perfectorum Hieronimus infernum
sub terra dicit esse in eo loco, ubi de duabus aris, nimirum
725 cqlo et terra elimatissime disputauit. Supra hoc uero multi

quesierunt et errauerunt. Voluit autem illum Deus fieri a pri¬


mordiis propter refugas, atque ut uoluit, sic euenit. Perhiben¬
tur autem Gigantes gemere sub aquis, ut intellegamus de-
mones in inferis, qui sub ara inferiori, cui nulla lisura, uel p. 171
73° aquarum uel ignium, ad desolationem est, a perfectissimis j

amittantur. Producam, ait, ignem de medio tui, qui commedat 91r


te, et dabo te in cinerem super terram in conspectu omnium
uidentium te. Ignis de medio diaboli ipsa ignita dampnatio,
quae quasi sic ex ipso ad ipsum succensa, ueluti si ab ore
735 fornacis uaporans flamma exeat et ad sua reuertatur. Qui

tunc in cinerem dabitur in conspectu omnium se uidentium,


dum ipse nil aliud erit nisi infereus cinis, et ignis, et napta, ad
cruciatum eorum, quos ille ex sua parte fecit. Denique ex
igne et lignis cinis fit. Procul dubio inferus ignis et ipse ligna
740 cum suis et cinis. Qui tantum arbitrandus cruciari solus ut

omnes sicque conflans, ut infernum in omnibus ex se expendens


cruciatum tormentum factum uniuersorum, qui etiam a
suis sic uaporabitur, quo uniuersa inferea Gehenna estimetur.
Omnes, ait, qui uiderint te in gentibus, obstupescent super te.
743 Nil factus es, et non eris in perpetuum. In gentibus uidebitur,

714sq. Ezech. 28, 18. 720sq. Mt. 25,41. 723/725 Cf. Hieron., Comm.
in Isaiam (Migne, PL 24, ).
163 728 Iob. 26, 5. 731/733 Ezech. 28, 18.

722 passim ss. C; in marg.: Notat de loco inferni C 725 celo corr. ex c^lum
T 734 Post ipsum: ineffabiliter dei. 736 omnium: omni T 737 In
marg. : Notat mire dictum de diaboli in inferno cruciatu C • 743 Gehenna corr.
ex Gehenne T; estimetur corr. ex perhibeatur C
98 LIBER VI
quia cum illis, qui gentiliter uixerunt, cruciabitur. Propter
inmensitatem uero dampnationis et cruciatus magnitudinem
etiam sancti obstupescent. Porro quod dicitur : Nil factus
es, et nil eris in perpetuum, non quod desinat esse in substantia,
750 quod fuerit, | sed propter humiliationem superbi^, qua intu- 91*
muit in altitudine, quemadmodum in alio uaticinib demon¬
stratur : Detracta est ad inferos superbia tua, concidit cadauer
tuum. Subter te sternetur tinea, et operimentum tuum erunt
uermes. Intellegendum, quod tantum sit in imis dimersus,
755 quantum in sublimibus positus. Nam sicut altitudo cQi in-
^stimabilis, sic profunditas inferni inenarrabilis. Ideo uero sibi
dicitur : Nil factus es, et non eris in perpetuum. Hunc uero p. 172
quidam dicunt terciam angelorum partem deorsum fecisse,
alii decimum ordinem. Dico autem : Siue terciam partem di-
760 eant, siue decimam, quia innumerabilis apostatarum creatura¬

rum exercitus illum secutus est. Quantus uero in primordiis es¬


set, propterea, ut reor, describitur, quo rite superintellegeretur
dampnatus ; unde omnis lapis preciosus operimentum suum
describitur. Quia de duodecim cQi signis circa uirtutem supe-
765 rius expressum dimisimus et de cQo intentio est, in quo
istiusmodi lapides arbitrantur, quos in beatissimis dictis ad¬
mittimus, suspicor optimum, ut, quid eiusdem cQi est, ad
mensam ex more introeat, sic quidem, ut unum primum in
unoquoque per omnes ex omnibus, demumque | ex omnibus 92r
770 ad unum omnes, ad quod cuncta per quodque. Nec egrum
sit audire, quod obscurum est referre ex cunctorum consuma-
tione. Vt dictum, non ambigimus de duodecim cQi signis ; p. 173
tropologice rerum firmitatem tetigimus. Denique ut duodecim
signa superioris orbis uoluerunt mortales, sic duodecim sui
775 lapides comendauerunt uiuentes, quemadmodum luminibus
coram omnimode habes. Verum eadem signa ad cQum in¬
spectum tipice demonstratumque, sine nube antecedente
luce, qua preocupari insidens opto, quod tetrum dignosco. Ex
duodenis lapidibus, qui referendi iudicantur, ad lapidem
780 primarium in Zacharia occulatum, quem angulos continentem

magnus uult Paulus, angularem Dauid, electum Esaias et pe¬


tram scandali de petra conuersus in stagnum aquarum et de p. 174
rupe in latices. Primus itaque lapis iaspis est, et ipse totus

744sq. Ezech. 18, 19. 748sq. Ezech. 28, 19. 752/754 Esai. 14, 11.
757 Ezech. 28, 19. 764 Sc. supra VI, 39osqq. 780 Cf. Zach. 4, 7.
781 Paulus] Eph. 2, 14. Dauid] Ps. 117, 22. Esaias] Esai. 28, 16.
782 Esai. 8, 14.

755 In marg.: De profunditate inferni G 763 omnis: omnes (oms) T


773 In marg. : De duodecim signis et duodecim lapidibus G 780
occulatum corr. ex occultatum 783 In marg. : De duodecim lapidibus C
LIBER VI 99
uiridis describitur. Per hunc ille intellegendus est, qui lapis de
785 monte precisus sine manibus in Danihele dicitur, et sic uiridis
intellegendus, id est numquam senescens, ut per Iohannem
describitur : In principio erat Verbum, et Verbum erat apud
Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum.
Sic uiriditas ista admittenda. Secundus | saphirus £rei, id est 92»
790 blaui coloris, per quem Christus intellegitur, qui humanatione
blauus fatus est, et solita uirtute fretus aurum et argentum, ^s
et ferrum et testam comminuit. Tercius calcedonius, qui
pallentis lucerne colorem habere demonstratur, per quem ille
intellegitur, qui, cum uerus sol esset ex deitate, quasi pallida
795 lucerna uoluit uideri in passione, dum dixit : Tristis est anima

mea usque ad mortem, et inclinato capite tradidit spiritum.


Quartus zmaragdus nimi^ uiriditatis, qui in locis desertis
Scithie, ubi sunt griphes, quos contra Arimaspi unum ha¬
bentes oculum bella committunt, nascitur, ut lapidem possint
800 accipere. In quo nimirum ille admittendus, qui tante uiridita¬
tis a psalmista esse perhibetur : Omnia quecumque uoluit Do¬
minus fecit, in c^lo et in terra, in mari et in omnibus abissis.
Qui tunc in regionibus desertis Scithiae nascitur, quando
in humanis mentibus ab actibus nequam alienatis infunditur
805 et inhabitare dignatur, ubi Arimaspi unum habentes oculum, p. 175
id est illi, qui non aspiciunt temporalia sed ^terna, contra
griphes, nimirum occulta d^monium temptamenta, spiritua¬
lia luctamina dirigunt, ut lapidem accipiant, nimirum
Christum possideant. Denique in uno oculo uulneratus legi-
810 tur in canticis : Vulnerasti cor meum, soror mea sponsa, uulne-
rasti | cor meum, in uno oculorum tuorum et in uno crine colli 93r
tui. Vnum oculum dicit intencionem ad deum semper fac¬
tam et desiderium, quo Christum sequitur qcclesia. Vnum
crinem illum populum gentilem, quem Christus tantum
815 dilexit, ut pro illo moreretur in ligno crucis. Vnde Arimaspi
unum habentes oculum, preliantes contra griphes pro lapide
zmaragdo, illos indubitanter significare uidentur, qui pro
desiderio Christi cuncta despiciunt temporalia, et insur¬
gentibus d^monum temptamentis omni resistunt conami-

783/920 Ex eodem uel simili fonte hausisse ac Hrabanvs Mavrvs (De naturis
rerum 17, 7) uel Beda (Explart. Apocalypseos ad 21) uidetur Gerardus interpreta¬
tionem allegoricam lapidum ex Apoc. 21, 19- 20 sumptorum, quorum species
describitur ab Isidoro, Etym. 16, 6-12. 784sq. Dan. 2, 34. 787sq. Io. 1, 1-
2. 795sq. Mc. 14,34 et Io. 19,30. 801sq. Ps. 134,6. 810/812Cant. 4,9.

790 intellegitur qui ss. C 815 In marg.: Notat arimaspos C 816 unum
oculum habentes signis transpositum 818 despiciunt corr. ex despiciant T
100 LIBER VI
820 ne. Quintus sardonix, qui ex onice et sardio componitur, qui,
etiam cum unius generis sit, trium colorum est : Nigri, candidi
et rubri, per quem Dei admittitur splendidissime filius,
qui ex nostra mortalitate niger, ex deitate autem splendidus,
et ex passione ruphus fuit. Cui dicitur : quare ergo rubrum
825 est indumentum tuum et uestimenta tua sicut calcantium in

torculari? Respondens uero ait : Torcular calcaui solus, et de


gentibus non fuit uir mecum. Huius uero lapidis multa sunt
genera, id est omnium uirtutum insignia in Christo redundant,
et sancti gratia facti sunt sibi generationes sempiternq. Sex-
830 tus sardius, qui sanguinei coloris narratur, in quo significatur

Christus, qui pro amore ^cclesiQ amictum suum in sanguine


uue|lauit et dicit ad celestium multitudinem : Et aspersus est 93v
sanguis eorum super uestimenta, et omnia indumenta mea p. 176
inquinaui. Vestimenta Christi essentiationis misteria, qu£
835 perhibentur sanguine aspersa. Indumenta uero inquinata
membra sua, uariis inrisionibus ab Iudeis insultata. Possunt
et aliter spectabiliter dici, sed hora non patitur, et nos ad
alia festinamus. Septimus crisolitus, qui quasi aurum refulg-
gens uidetur emittere scintillas ardentes, per quem omni-
840 potens Christus intellegitur, qui aurum in eloquiis figuratur,

et omnia bona ab ipso procedunt. Octauus est berillus, qui


duos colores habet, uiridem et palentem, per quem demon¬
stratur ille, qui ex forma Dei uiridis, id est robustissimus,
mansit, et ex forma hominis pallidus, id est mortalis, est
845 factus. Nonus topazius, qui omnium lapidum colores mani¬
festatur habere, per quem nihilo minus Dei filius nobiliter de¬
monstratur, ad quem omnes sanctorum referentur uirtutes,
a quo quidem descendunt, omnia enim per ipsum. Decimus
crisopassus, qui aurei et uiridis coloris dicitur, per quem
850 demonstratur Christus, Deus noster omnipotens, qui aureus

est ex natura sua, uiridis ex nostra, atque ex utraque Dei sa¬


pientia est et uirtus, et ex his totum ad suum honorem
inradiat mundum, nimirum sapientia et uirtujte, quo per 94r
sapientiam uera discernat, et per uirtutem iusta operetur.
855 Vndecimus iaccinctus, qui similis est aqu£ superfuse radio
solis, per quem incarnatio Christi intellegitur, qu£ radio
diuinitatis tota splendida facta est. Et legimus, quia resplen¬
duit facies eius sicut sol. Duodecimus ametistus, qui totus
purpureus dicitur, qui significat Dominum nostrum Iesum

824/827 Esai. 63, 2-3. 832/834 Esai. 63, 3. 848 Io. 1,3. 857sq. Mt.
17, 2.

847 uirtutes ss. C 848 omnia corr. ex omni C 851 ex natura corr. ex et
natura C
LIBER VI IOI

860 Christum in crucis fastigio interemptum. Denique et purpureo


uestimento circumdatus in passione demonstratur ; ipse uero
per se ipsum sese rubrum nominat, et de eodem interrogantes
superiores c^lestes eminentias dixerunt: Quis est iste, qui uenit p. 177
ex Edom tinctis uestibus ex Bosor ? Edom sanguineum, Bosor
865 caro, ex quibus colligitur totus circa nos Iesus extitisse pur¬
puratus, qui in Zacharia uestimentis sordidis indutus legi¬
tur, et Satan resistebat ei. Vestimentis sordidis indutus,
sordibus humani generis inuolutus. Ipse, ait, pertulit pec¬
cata nostra in corpore suo super lignum, et dolores nostros,
870 ait propheta, ipse tulit, et iniquitates nostras ipse portauit. Hoc
autem ad ipsum ex duodecim lapidibus inspecto, debemus et
ad stellas c^li et ad signa, de quibus intentio est, secundum
potentum taxationem nobilium lapidum duodenas reducere
formas. Hoc enim facere, de c^lo j et stellis considerare 94v
875 admodum est. Denique et lapides nominantur siderei et
sancti lapides super terram non timide circulares perhiben¬
tur. Itaque, ut volunt doctissimi, in iaspide fide et opere ui-
rides, qui uiridis coloris, ut dictum est, scribitur, et primo
loco ponitur. Denique initium ad Deum ueniendi fides est,
880 qu£ omnem ariditatem totius infidelitatis ustioni commendat.
In saphiro, qui blaui coloris est, crucifigentes cum uitiis et
concupiscentiis se ipsos propter paradisum. In tercio, cal-
cedonio, qui tant£ durici^ est, ut a nullo possit polliri, et
palorem palentis lucern^ habet, illi admittendi, qui terrenis
885 deceptionibus et adulationibus peruersorum a statu fidei nullo
modo flecti possunt, semperque humilem uitam secuntur. p. 178
In zmaragdo, qui uiridis est coloris et cum prelio inuenitur in
desertis regionibus, illi optim^ superintelleguntur, qui
omnem uitam suam ab humanis aspectibus abscondunt, ut de
890 heremitis cognoscitur, et in Christi exercitio semper uirescunt.
In sardonio, qui componitur ex onice et sardio et trium co¬
lorum, nimirum nigri, candidi et rubri, cum unius sit naturQ,
est, comprobantur sancti gemina dilectione adhornati et
passione rubicundi, mentis puritate candidi et sibimet |
895 humilitate despecti. In sardio, qui sanguinei coloris est, marti- 95r
res superoptime admittendi. In crisolito, qui quasi aurum
fulgens et emittere scintillas ardentes uidetur, illi figuran-

863sq. Esai. 63, 1. 866 Zach. 3, 3. 868sq. I. Pt. 2, 24. 869sq. Esai.
53,4. 872 De quibus intentio est\ thematis proprii Gerardo uenit in mentem.
894/900 Passione - fundunt] Verbatim ex Hrabani, De naturis rerum 17, 7 =
Bedae, Expl. Apoc. (Migne, PL 93, 199).

862 interrogantes corr. ex interrogante C 868 humani: humanis T


875 nominantur : mominantur T 884 palorem corr. ex ualorem T 895
humilitate: humilate T
102 LIBER VI
tur, qui intellectu supern^ sapienti^ refulgentes suas uirtutes,
atque exortacionis uerba quasi scintillas ardentes, in proximos
900 fundunt, ut fecerunt apostoli et faciunt semper perfecti. In
berillo, qui geminos colores, uiridem et palentem, habet,
illi demonstrantur, qui uirides sunt in fide et pallentes humi¬
litate. In topazio, qui omnium lapidum colores in se con¬
tinere dicitur, demonstrantur illi, qui omnibus uirtutibus
905 pollent. In crisopasso, qui aurei coloris et uiridis est, de¬
signantur illi, qui sapientia splendent et fide sunt fortes et
utraque dilectione ueraces. In iacincto, qui similis est aquq
perfuse radio solis, illi admittendi, qui omni sapientia nites¬
cunt. In ametisto, qui purpureum colorem habet, mirabiliter
910 illi significantur, in quorum conuersatione uestigium non
regnat peccati. Hii autem tales omnes sunt signa c^lestia et
stelle et astra et sidera, quorum uita illustrata reddita est
^cclesia. Itaque ^cclesia in patriarchis iaspis est, in prophetis
saphirus, in apostolis calcedonius, in martiribus zmaragdus, | in 95v
915 uirginibus sardonix, in continentibus sardius, in doctoribus
crisolitus, in heremitis berillus, in cenobitis topazius, in
uiduis crisopassus, in confessoribus iacinctus, in illis iam
uero, qui omnia in pauperes expendunt pro Christo, ametistus,
qui rosei coloris perhibetur, in quo sanctorum dilectio com-
920 probatur. Ex his uero lapidibus mundus ornatus Christi de¬
monstratur, qui ab illo mundo recisus dignoscitur, qui a motu p. 179
dicitur nominatus, de quo denuo et suis sideribus errantibus,
quantum ab hora permittitur, philosophandum est. Itaque
mundus in motu et uexatione et rixa, qui etiam a motu per-
925 hibetur, mundus ille, qui Spiritum sanctum non habet, qui
est hornamentum mundi omni pulchritudine pulchrius et
toto mundo ineffabilius. Ipse quidem in motu et omni com¬
motione positus est. Queris forte, quod dicitur. Christus autem
obuius est in eloquiis ad exemplandum dicens: Totus mundus
930 in maligno positus est. Hoc malignum motio sui, qua mouetur,
in quo positus manifestatur. Numquam, ait, capitur sompnus
ab eis, nisi supplantauerint. Ergo mundus in motu, qui
etiam a motu, illos demonstrat, qui operibus diaboli uexan-
tur, et desideriis saeculi istius contra Deum rebellantibus et
935 aciem aduersus hor|namenta ^cclesi^ dirigentibus, qui c^lum 96'
sibi uindicat pro terra, Deum pro desiderio mundi corruptibilis
secundum omnem corruptibilitatem putrefiendi. In ^cclesia

929sq. I. Io. 5, 19. 931sq. Prou. 4, 16.

902sq. pallentes - topazio in ras., in fine adhuc cognoscitur: coloris 903


lapidum corr. ex lapidem, colores in marg. suppi. C 913 In marg.: Recapitula-
cio mistica de lapidibus uiuis G 929 in eloquiis in marg. suppi. C 930
mouetur corr. ex uetur C 936 uindicat corr. in uendicat C
LIBER VI 103
quippe catholica nulla umquam corruptio cadet ; incor¬
ruptibilis enim est : ex lapidibus incorruptibilibus enim est
94° mutuo adherentibus et fundatis super lapidem illum, qui
nec igne solui, nec ferro frangi, nec hircino cruore molesci,
nec ullo ingenio a fortitudine amoueri potest. Vnde signata
est splendoribus duodenis, totidemque lapidibus, in hac quo¬
que signatione non de deorsum, ubi serpentes et scorpiones
945 et omnium inmundorum animantium genera et ferarum
bestiarum spurcissimorumque iumentorum horumque si¬
milium, sed de superioribus, in quo stell? c^li perpetuo lucent
et sine casu firmat^ sunt, ipsa uero splendore eiusdem c^li
fundato in firmamento calorum, splendidior omni sole et
950 luna. Verum in momento fuscatur, florente mundo a motu
dicto et in maligno posito et corruptiuo. Corrupti sunt, ait,
et abominabiles facti in uoluntatibus suis ; non est, qui faciat p. 1
bonum. De hoc quippe mundo loquimur, a quo segregatur c£-
lum, in quo stell^ sternales splendescunt. Huic autem
955 mundo lucet sol obscurandus et luna sub ^terna defectione
constituta, et constijtuenda sub sanguinis speci^ semper 96’
horribili cruore rorantis et menstruat^ inmunditiis habundan-
tis, cui data sunt sidera errantia, ut ad potiorem errorem
conuertatur. Non enim in tenebris lucent, immo lucentia
960 obfuscare conantur, et de medio facere lucem, per quam
tenditur ad solem et orientem, cuius fulgur erit ab oriente
usque in occidentem, omni in suo tempore splendidior sole.
Non etiam dubites istiusmodi mundo esse sidera, ut nubes,
ut arbores, si tamen sidera, qui in maligno positus dicitur, id
965 est in omni infidelitate et appetitu carnis et sanguinis, qu^
regnum Dei non consequentur. Nubes, ait, sine aqua, qu£ a
uentis circumferuntur ; arbores autumpnales, bis mortuec era¬
dicate ; fluctiferi maris despumantes suas confusiones, sidera
errantia, quibus caligo tenebrarum in gternum seruata est.
970 In talibus uero liquescunt superreposita ad segregationem bi¬
fariam. Ergo nubes sine aqua omnes, qui contra ^cclesiam sa¬
piunt et magis erudiuntur ad superbiam diaboli quam ad
humilitatem Christi, ut heretici et saeculariter litterati.
Arbores autem autumpnales potentes et gloriosi miserabilis
975 lucis, bis mortua, id est in utroque dampnati, de Christi ^cclesia p. 1
expulsi, magistri nimirum erroris et amatores mendatii, |

948 Ipsa] sc. ecclesia. 951/953 Ps. 13, 1. 966/969 ludas 12-13.

938 catholica: cathol in ras., ca jx T 940 fundatis: fundati T 942


potest: suppleui 948 splendore: splendor T 949 splendidior corr. ex
spendidior C 950 momento corr. ex momenta C 953 quo corr. ex qu? T
954 quo w. C 962 Post splendidior : omni dei. 971 In marg.: De his qui
aliter sapiunt quam ecclesia G
104 LIBER VI
in modum semper fluctuantis maris, ad omnem concupis- 97r
centiam carnis spumantes libidine, uirumque disseminantes
ueluti inrationabilissima peccora, ubique sine uer^ doctrin^
980 lumine sibi uindicantes illustrationem, omnem inducentes
cecitatem, instabiles facti propriis malitiis promerentibus,
abnegantes iusticiam et fidei opera, cum actu luminis omnes
abnuentis sinistra opacitates partis in arena constituti, et
luto, immo ipsi et arena facti arenosis executionibus et dictis
985 contra dictum preliantibus, de quibus constantissime beatis¬

simus princeps apostolorum : Fuerunt et pseudopropheta in po¬


pulo, sicut et in uobis erunt magistri mendaces, qui introducunt
sectas perditionis et eum, qui emit eos, dominum negant super¬
ducentes sibi celerem perditionem. Et multi sequuntur eorum
990 luxurias, per quos uia ueritatis blasphemabitur, et in auaritia

fictis uerbis de uobis negotiabuntur, quibus iuditium olim


non cessat, et perditio eorum non dormitat. Hi sunt nebul^ sine
aqua et nebule turbinibus exagitat^, quibus caligo tenebrarum
reseruatur ; superb^ enim uanitates loquentes illiciunt in desi-
995 deriis carnis luxuri^ eos, qui paululum effugiunt, qui in errore

conuersantur. De talibus | quippe totus plenus est mundus, 97v


ubicumque tales diaboli firmant castra et contra ecclesiam
insurgere non cessant, munientes se aduersus uitam ^ternam,
ut morte moriantur sempiterna. Itaque omnes Iudei
1000 et heretici et gentiles mundus intellegendus in maligno
positus, cum pseudo-multitudine Christianorum semper in
uexatione positus, id est in hoc, quod contra salutem animarum
est, demonstratur insistens, de quo dicit Iohannes : Perit mun- p. 1
dus et concupiscentia eius. Ab hoc quippe segregata est ^ccle-
1005 sia, et ideo facta est, non solum c^lum, sed etiam regnum

calorum, qu^ intellegitur, mundus ab hornatu dictus. Ego,


ait, elegi uos de mundo. De ornatibus autem istiusmodi totus
liber pene refertus, quibus sinister mundus non uult uestiri.
Ecclesia uero, qu^ in occursum se preparat tam sponsi quam
1010 iudicis, non paucis est contenta hornatibus, quin potius as¬

tris, sideribus, stellis et omnibus lapidibus preciosis, et


quod euidentius est sole et luna, indesinenter se hornare sata¬
git. Cunctis eisdem ornata temporibus ideo splendidissimum
c^lum facta est, immo firmamentum uocata, in quo stabiliuit
1015 Deus duo magna luminaria, ut diuidant diem ac noctem

986/992 II. Pt. 2, 1-3. 1003sq. I. Io. z, 17. 1006sq. Io. 15, 19.
1015/1017 Gen. 1, 14.

977 fluctuantis corr. ex fluctuantes T 980 uindicantes corr. ex uindicasses


T,ess. C; inducentes : inducentem T 990 uia corr. ex uias 991 fictis :
factis T 1000 et gentiles: et ss. T 1004 In marg.: Notat de ecclesia G
1009 quam: quan T 1013 splendidissimum: splendissimum T
LIBER VI 105

et sint in signa et tempora et dies, annos, et luceant in firma¬


mento. Hoc autem in | superioribus dictum propter dictum non 98r
dubitamus. Est itaque decens, ut reor, antequam ad mensam
tendamus, et hoc ex more persoluere, quamlibet tempus
1020 instet et nos iam stilus fatiget. Duo itaque luminaria magna
in firmamento uidentur mihi significare duo testamenta in
ecclesia, quae columpna firmamenti ab apostolo dicitur, qu£
diuidunt diem et noctem, id est noticiam prestant bono¬
rum et malorum, segregantia ecclesiam Christi a sinagoga
1025 Sathan^, et sunt in signa et tempora et dies et annos, nimi¬
rum ut per ea secernantur signa uirtutum et prodigiorum,
perfectorum, sanctorum, et simulationum et falsitatum iniquo¬
rum, et Christi aduentus, et antichristi tempus, quemadmo¬
dum et in uno et altero optime demonstratur : Et dies, ait,
1030 et annos, id est in omnes electos, qui pro diebus et annis
in desiderabilibus formationibus accipiuntur, siue inter
amatores breuitatis presentis lucis, et illos, qui ^terni uolunt
esse cum Christo in alio saeculo. Itaque per dies hos, qui cito, p. 183
quemadmodum dies a mane usque ad uesperum, terminantur.
1035 Per annos illos, qui illis assimilandi sunt annis, de quibus
ad Christum propheticus sermo : Tu autem idem ipse es,
et anni tui non deficient. Quod autem breuitatem dies nonum-
quam in sacris significent temporis dictis, j propheta declarat 98v
dicens : Dies mei sicut umbra declinauerunt. Verumtamen
1040 leguntur dies saeculi et anni antiqui et iterum dies antiqui,
et anni ^terni et breues. In ^ternitate autem et antiquitate
infinita et antiqua admittenda, in breuietate breuissima et
auolantia. Nominare autem etiam scriptura ^ternum
consueuit : Deus ^ternus, ait, qui construxit fines terr^, qui
1045 etiam antiquus dierum nominatur, ut in superioribus dictum
simus. Eternum autem aliquando non ipsam ^ternitatem
uolunt sublimiter theorantes, sed quod ^ternitati participatur.
Ergo intellegibilia propri^ existentia ut inmortalia facta et
qterna sicut infinita uoluntate Dei permanentia oportet dicere, p. 184
1050 utique et producta a Deo non prius existentia ; proprius
autem maxime, quae apud gentiles philosophos honesta

1036sq. Ps. 101, 28. 1039 Ps. 101, 12. 1046 Simus] pro scimus, ut infra
VIII, 958. 1046/1077 Maximvs Confessor, in Versione Anastasii Biblio-
thecarii, Scholia in Dionysium Areopagitam, Cod. Vat. Lat. 176, fol 2 39v (Migne,
PG 4, 388sq.) cf. Ivanka, Das “Corpus Areopagiticum” bei Gerhard von Csandd,
Traditio 15 (1959) p. 213.

1018 decens corr. ex dicens T 1020 itaque corr. ex ita T 1022


firmamenti corr. ex firmamento T 1032 breuitatis corr. ex breuietatis
eterni corr. ex ^ternis 1043 scriptura: scripturam T 1045 Post
superioribus: ante dei. 1046 In marg.: Notat ^ternum C
io6 LIBER VI
sunt, transducit sermo agens existentia quidem, quae et £terna
incorporales uirtutes a Deo conditas, non tamen conter¬
nas Deo, sicut sompniant delerantque predicti ”simul Deus
1055 simul omnia” dicentes. Sunt autem et facienda. H^c uero p. 185
aiunt corpora, qun sunt incorporalia, quQ et natiuitatem et
corruptionem nominant ut fecis existentia materiae et crassi¬
ora | omnia post lunam. Sunt autem media existentium, id 99r
est ^ternorum et factorum uel crassiorum et humilium corpo-
1060 rum, quQ et fiunt et defficiunt frequenter in natiuitatem et
corruptionem, qun et media horum corpora quidem sunt et
ipsa. Ac per hoc fdernitatis participantur et temporis aliquan¬
tisper. Media enim sunt c^li et stell^ omnes, corpora enim hgc,
licet subtiliora, et quod est anim^ sincerius sicut dicit aposto-
1065 lus : Corpora c^lestia et corpora terrestria, deinde uero :
Alia est, ait, claritas solis, et alia claritas lung, et alia claritas
stellarum. Superius sic quidem cfdum, terra uero inferius. Ante p. 186
creatam enim lucem, qu£ et dies uocata est, condita sunt,
ut liber reffert. In temporalibus et spaciis firmamentum et
1070 stell^, quod nos tropologice inspicientes in hoc opere posuimus
ad tipicam segregationem, uerum et corpora et temporalia et
uisibilia. Ac per hoc ^terna erunt et participatura et ipsa
^ternitatis, quemadmodum et corpora nostra transfigurata in
immortalitatem sicut apostolus indicat, pr^terituram dicens
1075 figuram mundi, ut superius diximus, non mundum, pro quo
et de mediis istis dictum est: Statuit ea in gternum, et in saecu¬
lum saeculi ; preceptum posuit et non preteribit. \ Ad hoc autem 99v
deuenimus propter dies et annos et tempora, de quibus non
ita proposuimus loqui, immo misticis significationibus circa
1080 imperium exsequi postulata. De tempore autem temporis et
^ternitate fdernitatis in caestibus dictis satis administratur
simplicibus a perfectissimis et simplicitati unitis, quos Deus
eternus et ^ternitas temporum, tempusque ^ternitatum lumi- p. 187
naria posuit in firmamento non in nihilo fundato, sed super
1085 illum, qui mundum fundauit in nihilo, ut essent in signa et
tempora et dies, annos, circa quod supra retulimus, non
aspicientes temporalia, sed ^terna in disputatione, qu£ non ui-
dentur nisi mundissimi cordis luminibus litterarum obumbra¬
tione abiecta. Possum uero multa dicere, si ad Genesim

1057 Faecis] Codicis lectione satis probatur periodum neque a Gerardo


neque a librario intellectam esse. 1065 I. Cor. 15,40. 1066sq. I. Cor. 15,
41. I070sq. Quod nos-segregationem Gerardus inseruit. 1074sq. Cf. 1. Cor.
7. 31 ; superius: V, 768-792. 1076sq. Ps. 148, 6. 1085sq. Cf. Gen. 1, 14.

1057 fecis : fecisse T 1060 defficiunt corr. ex efficiunt T 1075 quo co rr.
ex quod 1083 Post eternitatum : in dei.
LIBER VI 107
1090 reflectimus lumen, ut de aionte sit ratio. Quia uero nos potius
ad reserationem quam ad obumbrationem hortamur, magis
spiritum quam litteram sequi contendimus. Ac per hoc ut et
uirtus admittatur, litterarum ineffabilem occultantium thesau¬
rum, in quo totus comprobatur spiritus, qui non habitat in hu-
1095 manis caracteribus, quo comprehendi possit a mortalibus
honestissima concertandum nisi quod est, solius sonetur. Ve¬
rum ex luminaribus, qu^ in firmamento tipice inspecto ra¬
dium accipere oportet, | concertantem posita referuntur ad 1 00r
uisionem temporum et dierum et annorum et terr^ illustratio-
1100 nem. Sed quoniam ex confluentibus sexte sedule longius proces¬
sit oratio nosque in futuris adiacentibus prestolantur striden- f . 188
tia, idcirco conclusio talis fiat: Sit nomen Domini benedictum,
ex hoc nunc, et usque in secutum.

1102sq. Ps. 112 , 2.

1091 hortamur corr. ex ortamur C 1095 quo ss. C


ITEM EIVSDEM AD EVNDEM LIBER SEPTIMVS EX
HOC IPSO.

In adiacentibus ex consuetudine cordi est mentis intuitum


dirigere atque proporcionaliter discretiue quintam benedic-
5 tionem attingere. Vt enim reor, non destituitur nimis tegmine
quadamque simboli membranitate. Nam ipsis uocabulis iter
paratur infra nubium densitatem remotorum dictorum.
Himber, ait, et ros, benedicite. Si nude solius accipitur, ut in
superioribus dictum est, linguam non habet himber, non uero
io ros, qua benedicant semper benedicendum. Verum circa
uociferationem non ore, sed opere cuncta cunctorum benedi¬
cunt creatorem. Nil uacat ex comunicantibus. Ipsa quippe
letifera et nobis ualde contraria ad eadem insunt. Solus homo,
ut ita dixerim, differentius segniusque reddit, immo retinet
15 indeffesse | reddendum, qui ad hoc conditus est, ut angelice ioov
perficiat ex gratia in gratiarum laude et munere doni. Creuit p. 189

a principio haec hebitudo et sparsa est per dilatacionem boni-


formis rnass^ sarcin^ peccatricis pondere, ut admittis, di¬
latato orbe potius ad periclitacionem quam ad salutem
20 aspiciente extra arcam immo manente cum coruo supra cada-
uer. Denique in primi miliarii abolicione et totius carnis
termino, in inchoatione secundi, adhuc cataclismo instante,
coruus exiit et non est reuersus ad arcam. Columba uero cum
uirentibus oliu£ frondibus rediit. Hoc autem quondam in
25 sacramento et salutarissimo tipo emicuit ex utroque. Ad
praesens uero qui uult taliter meditari, similiter inuenit
infidelitatem corui et delectabilem amititiam columb^,
qu£ in arcam defert oliuarum frondes uirentes. Illa arca a
Noe fabricata ^cclesia est a Christo redempta, in qua coruus
30 manet et columba, nimirum societas iniquorum et congrega¬
tio fidelium. Omnes concurrunt ad simbolum, pauci uero reffe-
runt fructum. MultQ sunt spin£ et tribuli et praerupta, quibus
diuini satoris semen suffocatur atque retunditur. Quisquis
interrogatur, cuius sitjconfestim dicit : Christianus sum. Cum IOIr

35 autem facta euangeliorum et dominicum actum, orbis luminare p. 190

maius omni sole, ad exsequendum proponuntur actutum def-


ficit solo audito, quemadmodum illi, qui dixerunt theologante
uita uera : Durus est hic sermo, et quis potest eum audire ?

VII, 8 Dan. 3, 64. 10/12 Cf. supra V, -


192 194. 20/24 Cf. Gen. 8, 6-
11. 38 Io. 6, 61.

VII, 1 /3 Item - ex con litteris capitalibus 10 qua cnrr. ex quo T 17 haec :


hae T 23 exiit corr. ex exierit, et ss. C 25 Post tipo : hoc dei. 28 defert
corr. ex deferret C 29 In marg.: Notat ad longum de ecclesia multa pulcra
exempla G 30 manet et: et ss. C 36 omni: omnis T
LIBER VII 109
Nam et ipsi fratres Domini dicebantur : Fratres sui, ait, non
40 cum illo iam ambulabant. Corui quidem fuerunt, propterea
recesserunt. Hodie multos nihilo minus fratres habet Iesus,
qui nolunt ire cum Iesu et negant Iesum. Omnes renati fra¬
tres, uerum ex his aduersarii quam plures formam corui
non uenientis ad arcam gestantes. Dixi, quia arca Qcclesia.
45 Ecclesia conuocatio ; conuocatio uero intrepide potest dici
beata societas Christi dilectione artata. Nullus hanc bene
participat, qui diuisionem querit. Qui in huius participatione
non est, coruus est. Iste autem coruus potius desiderat
cadauer quam ramum uirentis oliu^. Nam ille coruus, qui non
50 fuit reuersus ad Noq in arcam, ut potentes significant, supra
cadauer resedit, quod columba u^hementissime hodit. Ergo
cadauer hic carnalem admittimus uitam, quam sequuntur,
supra quam requiescunt illi, qui nolunt ha|bitare in arca ioiv
Noe, id est in societate ^cclesi^ Christi. Noe requies dicitur,
55 qu^ est ille, qui requiem omnibus promittit post laborem
dicens : Venite ad me, omnes, qui laboratis et honerati estis,
et ego uos refficiam. Ad huius archam columba uenit portans
ramum uirentis oliu^, odiens cadauer putridum et domicilium
uermium. Dixi in superioribus de geminis conuersationibus,
60 utique reproborum et fidelium, ex coruo et columba. Ergo
columba cadauer odiens societas electorum est, odiens
carnalem uitam et mundum praesentem, diuidensque se a cor-
uina accione, qu^ putridis cadaueribus inolescit, utique conuer¬
sationibus pessimis. Haec portat ramum uirentis oliu^ in p. 191
65 archam, quando non solum benignis, sed etiam malignis opus
intim^ dilectionis impendit, et morti se tradit. Maiorem, ait,
hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat pro amicis
suis. Columba uero de foris portauit ramum in arcam No^.
Quo facto optim^ intellegitur, quia nemo quid boni habere
70 potest, nisi a Christo accipiat, qui longe cernitur a conspectu
omnis uisus. Est autem Christus nobis de foris, quando
se obumbrat in eloquiis. Est intus, cum se manifestius decla¬
rat in dictis. Dicamus et aliter: De foris portare est, quando me-
ditantes allegoriarum nubes eloquijorum misticorum intima io2r
75 et ex tantis profunditatibus ad intellectum illorum deducimus
quedam, qui cappaces non redduntur talium, et simplicibus
delectantur manifestacionibus, reuelante illo, in quo eminenter
reposita sunt uniuersa. De nostro nil habentes, nec ex nobis
potentari ualentes, quasi de foris portamus, quod aliunde ac-

39sq. Io. 6, 67. 45 Ecclesia] Isidori, Etym. 8, 1,8. 54 Noe] Isidori,


Etym. 7, 6, 15. 56sq. Mt. 11, 28. 66/68 Io. 15, 13.

40 In marg.: De recedentibus a Christo et ecclesia G 41 Manicula in margine


delineata est 56 estis et honerati signis transpositum 79 quasi corr. ex quali T
IIO LIBER VII
80 cipimus. Ecclesia uero ramum uel folium uirentis oliue portat,
quando spe, fide et caritate per totum se mundum sanctis
actibus uiridem demonstrat et per Christi crucem et mortem
totum genus humanum redemptum denunciat. Portat
iterum uirentis oliue ramum ad arcam, quando in uniuerso
85 orbe clamare cum Iohanne non cessat : In principio erat Ver¬
bum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc
erat in principio apud Deum ; et trinitatem Patrem et Filium
et Spiritum sanctum, unum uerum Deum praedicare non
cessat. Hoc uero aliunde accipit, nimirum Spiritus sancti eru-
90 ditione, cuius gratiarum pinguedine tota delibuta est, et in
specie dicti, quam maxime intellegitur, qui in primordiis p. 192
super aquas ferebatur, ut aliis tipus hunc declararet in omni¬
bus credentibus diffusus, qui sic accipiendus super aquas
ambulasse, quo numquam a Patre et Filio discretus esset. Ti-
95 pus extitit uehementissimus, ut dixi, quando ille, qui Deus
est aquarum, super aquas ferebatur. Nam fecunditas diuini fon¬
tis tunc declarata est, | que per illum in ecclesia celebratur, iozv
quemadmodum in reditu columbe ad arcam ad Noe, re¬
manente coruo foris, ecclesie ad Christum, populo Iudaico ab
100 illius societate absciso. Columba iterum illa idem diuinissimus
Spiritus designatur, qui simplex in essentia deitatis est et uiri-
ditate suae omnipotenti^ contra omnia mundi pericula eccle¬
siam fortissimam reddit, et ueluti quodam oleo perfusam mul¬
tiplicium sui gratiarum muneribus exhilaratam reddit. Oleum
105 diuinitatem demonstrat eiusdem sanctissimi Spiritus, quam
cum Patre et Filio indiuisibiliter semper habuit. Denique
sicut diuinitas omnia eminet, sic oleum cunctorum ad su¬
periora fertur liquorum. Tali dono uirens redditur illa, cui
dicitur : Columba mea in foraminibus petre, in cauernis maceri£.
no Columba ecclesia dicitur, quia simplex, quia non habet fel il¬
lius, de quo dicitur : Fel draconum uinum eorum et uenenum
aspidum insanabile. In foraminibus petre, utique in uulneribus
Christi, qui est petra firmissima, qua conquassate sunt olle
infernales. In cauernis macerie in crucifixionibus carnis domi-
115 nice, que maceria extitit diuinitatis. Vulneribus filii Dei
aecclesia columba est facta et accepit pennas, quibus uolat p. 193
ad alta. Quis dabit mihi, ait, pennas sicut columbe, uolabo et
requiescam. Vide, quia penne sunt necessarie ad requiem.
Qui uult requiescere, accipiat pennas | columbe, non alas strue- 103»
120 tionis. Aues propterea alta petunt, ne incurrant laqueum, ne
incidant muscipulam, ne paciantur capturam. Quis dabit,
ait, mihi pennas columbe, et uolabo et requiescam ? £cclesia
loquitur. Quis dabit, ait. Nemo, nisi Christus. In ipso enim

85/87 Io. 1, 1-2. 92 Gen. 1, 2. 96 Gen. 1, 2. 109 Cant. 2, 14.


lllsq. Deut. 32, 33. 117sq. Ps. 54, 7. 121sq. Ps. , 7.
54
LIBER VII in
uirtutum omnium penn^. Ipse dedit pennas has patriarchis,
25 ipse prophetis. Ipse apostolis et ceteris, qui in celestibus glori¬
antur. His pennis uolauit supra omnia Iohannes, quando ex-
praessit deitatis archanum dicens : In principio erat Ver¬
bum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc
erat in principio apud Deum. His namque pennis sublimabatur
30 Petrus, quando in Ioppe in mentis excessu factus uidit uisio-
nem : Descendens uas quoddam, uelut linteum magnum quat¬
tuor iniciis sibi mitti de cfio et uenit usque ad illum, in quo conti¬
nebantur bestia et reptilia et uolatilia c^li et cetera. Istiusmodi
pennis in pirotalma Abacuc de Iudea in Babilone portatus
35 est, et Paulus raptus usque ad tercium celum, et Helias cum
curru igneo perrexit ad alta. Ergo penntj iste dona sunt
gratiarum, quibus de terrenis ad c^lestia Qcclesia subleuatur,
cui et dicitur : Columba mea, formosa mea, in foraminibus pe-
tre et in cauernis maceri£. Et hoc in superioribus. In istis
40 autem foraminibus totam pulchritudinem suam et columbinam
accionem | repperit Thomas, qui dicitur Didimus. Si queris io3v
quomodo, audi, quod dicitur : Venit ait Iesus ianuis clausis et
stetit in medio et dixit : Pax uobis. Deinde dicit ThomQ : Infer
digitum tuum huc et uide manus meas, et affer manum tuam et
45 mitte in latus meum, et noli esse incredulus sed fidelis. Respon¬
dit Thomas et dixit ei : Dominus meus et Deus meus. Hoc cog-
nouit Thomas in uulneribus, quod nemo scire plenius potuit p. 194
ex anterioribus. Pulcher ibi totus inuentus, et ex eadem pul¬
chritudine multorum formositas adsignata est. Beati, ait,
50 qui non uiderunt et crediderunt. Nil pulchrius Christi aeccle-
si£ beatitudine, in qua ipse reponitur, qui pulchritudo totius
trinitatis est, id est Christus, Deus noster, de quo loquitur
Spiritus sanctus : Speciosus forma prae filiis hominum. Vere
spetiosus, in quo Dei patris expraessa confitetur imago. Qui
55 cum sit splendor gloria, ait, et caracter substantig eius. Splen¬
dor ideo Patris, quia per hunc Deus intellegitur Pater.
Caracter, ut per eundem deitatis inmensitas ueneretur. Gloria
ipsius substanti^, id est Christus, Dominus noster, de quQ a
Spiritu sancto perhibetur : Gloria Patris est filius sapiens.
60 Filius sapiens Christus dicitur pro eo, quia ipse Dei uirtus
et sapientia, et nemo potest peruenire ad philosophiam
Deum cognoscendi nisi per ipsum, de quo Paulus Spiritus
sancti magisterio eruditus ad Titum : Beatus, ait, et solus

127/129 Io. 1, 1-2. 131/133 Act. 11, 5-6. 134 In pirotalma] Expressio¬
nem Graecam ev pinfj o4>0aA|iou (= in ictu oculi) ex glossa quadam depraua-
tam excerpsit. 138sq. Cant. 2, 14. 142/146 Io. 20, 19 et 27-28. 149sq.
Io. 20, 29. 153 Ps. 44, 3. 154sq. Hebr. 1, 3. 159 Prou. 13, 1.
163/166 I. Tim. (!) 6, 15-16.

139 hoc ss. C 155 splendor et glorie T


112 LIBER VII
potens | rex regum et dominus dominantium, qui solus habet io4r
165 inmortalitatem et lucem habitans inaccessibilem, quem nullus
hominum uidit, sed nec uidere potest. Solius ex ipso inuisibilitas
hominibus redditur. Considera iuxta prudentiam, iam a
quo uideri possit Deus. Nemo uidebit me, ait, et uiuet. Hoc
autem ad Moysen, qui loquebatur cum Deo, sicut loquitur
170 familiaris cum amico suo. Paulus autem hic : Quem nullus
hominum uidit, sed nec uidere potest. Quid dicis, Paule ? Cur
prelium in te ipsum dirigis ? Nonne Corinthiis tu h^c scripsisti:
Tradidi uobis inprimis quod et accepi, quoniam Christus p. 195
mortuus est pro peccatis nostris secundum scripturas, et quia
175 uisus est Cephe et post h^c undecim. Deinde uisus est plus quam
quingentis fratribus simul, ex quibus multi manent usque ad huc,
quidam autem dormierunt. Deinde uisus est Iacobo, deinde aposto¬
lis omnibus. Nouissimo autem omnium uisus est et mihi.
Ergo, si his uisus est, quomodo accipiendum : Quem nullus
180 hominum uidit, sed nec uidere potest ? Illud autem : Non
me uidebit homo ? Ergo aliud uidebant apostoli, et aliud
credebant. Similiter dicendo de Moyse, qui dixit ad Deum :
Si inueni gratiam in conspectu tuo, ostende faciem tuam ut
sciam te, et si inueni gratiam in conspectu tuo, respice populum
185 tuum, gentem hanc. | Cum autem post quedam, ut supra io4v
sermo efferbuit, dicitur : Non poteris uidere faciem meam ; non
enim uidebit me homo et uiuet. Igitur, nisi diuino dono reseretur,
uidebitur dissologicum, himbreque sancti Spiritu inhebriemur,
non ualebimus hanc difficultatem sulcare. Denique de imbre
190 et rore ceptus liber. Benedicite, ait, imber et ros. Estimo
nimirum per imbrem et rorem nos incedere, ideo tanta admissa
sunt. Non solum immo per stillicida stillantia super terram
et pluuiam uoluntariam, quam segregauit Deus hereditati
su£, et iterum per rorem illum, quem lego descendisse in uellus
195 Gedeonis, et qui de Hermon translatus requieuit in Sion.

Diuinitatis consortes non frustra adsignauerunt h^c ad bene- p. 196


dictionem, nimirum imbrem et rorem, per quos testamen¬
tum uetus et nouum, quibus inhebriatur terra ad fructum
multiplicem et sterilis peperit septem per septem, figurate
200 aduertere possumus. Etenim imber dicitur, quod terram in-
hebriet, et ros, quod rare descendat. Multa autem intro¬
ducta sunt de Christi thesauro et premissa et pretermissa

168 Ex. 33, 20. 170sq. I. Tim. 6, 16. 173/178 1. Cor. 15, 3-8.
179sq. I. Tim. 6, 16. 180sq. Ex. 33, 20. 183/185 Ex. 33,13. 186sq.
Ex. 33, 20. 188 Dissologicum] alienum, cf. supra IV, 308; himbreque a
coniunctione nisi dependet. 190 Dan. 3, 64. 200sq. Isidori, Etym. 13, 10,
4 et 9.

166 uidit corr. ex uidebit C 195 Gede in ras., onis ss. C 199sq. figurate
possumus in marg. suppi. C
LIBER VII ii3
contemplantur, ideo de unoquoque in suo ordine inspicientes
iterum uitam corui et columb^ ex parte iam admissam ad
205 proposita redeamus. Quem nullus, ait, hominum uidere potest.
Et : Nemo uidebit me et uiuet. Et : Visus est plus quam quingen¬
tis fratribus, \ deinde Iacobo, deinde apostolis omnibus. Nouis- 105'
sime autem tamquam abortiuo, uisus est mihi. Sic accipiendum,
quia nemini carnaliter conuersantium ad uitam carnalem
210 manifestatur inuisibilis Deus. Et hoc est, quod dicitur :
Non me uidebit homo, et uiuet, nimirum ut homo carnaliter
conuersans uiuet. Videre Deum homini est iam per spiritualem
uitam Deum desiderare, atque istiusmodi desiderio funditus
mundo mori. Non potest uiuere ad mortem, qui uitam ueram
215 contemplatur, ad uitam qu^ non conspicitur a mortalibus.
Ergo illi, quibus permittitur Deum uidere, non homines
dicendi uituperabilibus actionibus astricti, immo diurnis¬
simis exsequutionibus hinc inde preocupati, de quibus lo¬
quitur saluator : Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum uide-
220 bunt. Ecce, qui uident Deum, nimirum mundo corde. A nemine

potest uideri inuisibilis Deus, nisi ab his, qui mundo corde,


interioris hominis intuitibis purificatis. Propterea dicit
beatissimus apostolus : Quem nullus hominum uidet, nec uidere
potest. Vnde ad Moysen : Vade, ait, descende, ascendensque tu p. 197
225 et Aaron tecum. Sacerdos autem et populus ne transeat ter¬
minum, nec ascendant ad Dominum. Illi elegebantur ad uisio-
nem, qui meditabantur pre ceteris ex obsequiis. Quanto
quis|quam diuinis se mancipat, tanto hunc Christi possidet 105»
familiaritas. Dicendum, quia nec Moyses uidit Deum, sicut
230 ipse est Deus, nec etiam ille, qui dixit : Vidi Dominum facie ad

faciem, et salua facta est anima mea, sicut nec Abraham, qui
in tipo trinitatis tres iuuenes recepit hospitio, quemadmodum
nec Isaias, qui dixit : Vidi Dominum sedentem super solium
excelsum et eleuatum, et plena erat omnis terra maiestate eius,
235 quemadmodum nec quisquam siue ueterum siue nouorum,
ut dixi, sicuti est. Dum autem uisus est, non sicuti est
uisus est, quem nemo mortalium uidit umquam, nec uidere
potest. Est autem uisus, qui dicitur uisus, per subiectam
creaturam, non per naturalem su£ deitatis essentiam, nam
240 natura sua inuisibilis est. Vnde et caligo sub pedibus eius.
Caligo sub pedibus suis est ipsa incircumscriptio incircum-

2051. Tim. 6,16. 206Ex. 33,13. 206/2081. Cor. 15,3. 211 Ex. 33,
219sq. Mt. 5, 8. 223sq. I. Tim. 6, 16. 224/226 Ex. 19, 24.
230sq. Gen. 32, 30. 233sq. Esai. 6, 1. 240 Ps. 17, 10.

204sq. a (!) proposita redeamus in marg. suppi. C 225 sacerdos corr. ex


sacerdotes 230 uidi: uidit T
114 LIBER VII
scripte et inuisibilis deitatis, cuius pedes sunt manatiu^ dona¬
tiones ab omnibus in^stimabiles et incomprehensibiles et
ineffabiles in ipsa reposite. Vnde et dicitur in caliginem in
245 montem descendisse, qu£ demonstrat omnem diuinam inui-

sibilitatem ipsamque inuisibilem lucem. Numquid credendum


ex more deum descendisse aut locutum fuisse, qui- dicitur in
montem descendisse et locutus cum Moyse fuisse ? Secun¬
dum autem quod uisus, sic etiam locutus. Domine, ait,
250 | ostende nobis patrem, et sufficit nobis. Et hoc Philippus, qui io6r

os lampadarum sonat, cui et dicitur : Tanto tempore uobiscum


sum, et non cognouistis me? Philippe, qui uidet me, uidet et p. 198
patrem. Pater numquam uisus, quamlibet in filio cognitus sit.
Similiter nec filius reuelatus, nisi per humanitatem, in qua
255 suus proprius remote amissus est actus, non quo solum
deus, immo et dei agnitus est unigenitus. Ideo uiderunt et
non uiderunt, quibus dictum est : Qui uidet me, uidet et
patrem, quasi diceret : In hoc me scire potestis dei unigeni¬
tum, quando talia operatus sum in carne, qu£ nullus operari
260 ualuit in spiritu. Ideo cum patre unitus exterius id ago, ut per

h^c quantum possibile est admittatis, quod intrinsecus


manet a cunctis ignotum. Denique dominici actus detectio
quadam deitatis extiterunt. Vnde cum dixit : Non credis, quia
ego in patre et pater in me est, statim subiunxit : Alio quin
265 propter opera ipsa credite. Superius autem : Pater, ait, in me

manens ipse facit opera. Non arbitrandum, quod filius um-


quam sine patre. Ac per hoc neuter uisus, dum Christus
uisus, cui dixit Thomas : Dominus meus et Deus meus. Quid
uidit Thomas exterius nisi hominem ? Exterius dico ipsam
270 contemplabilitatem circa nos, qua operiebatur ille, | quem io6v
nemo mortalium uidit, ut dictum est, uel uidere potest.
Porro, dum interius aspexit interioribus acuminibus, uidit,
quod nemo potest uidere et uiuere. Quia hoc ipsum oculis cor¬
dis aspexit per secretum mentis, quod desiderabat affectu
275 intimij dilectionis radio incircumscripta luce claritatis,
dixit: Dominus meus et Deus meus. Quando id autem intellectui
interioris hominis comendauit, procul dubio sibi mortuus est
et Domino uixit. Hoc autem est, quod dicit: Non uidebit me
homo, et uiuet. Vt de Thoma uero, sic de Moyse, de ceteris
280 uero et apostolis non dubitandum. Proinde in uerbis aposto-

244sq. Cf. Ex. 19, 9. 249sq. Io. 14, 8. 250sq. Philippus] Isidori, Etym.
7, 9, 16. 251/253 Io. 14, 9. 258/260 Cf. Io. 10, 37. 263sq. Io. 14, 10.
264sq. Io. 14, 12. 265sq. Io. 14, 10. 268 Io. 20, 28. 276 Io. 20, 28.
278sq. Ex. 33, 20.

242 Post pedes : non dei. post sunt: nisi dei. 259 operari corr. ex operare
T
LIBER VII ii5
licis omnis ueritas sonat, et discordia nulla habetur. Quem
nullus, ait, hominum uidit, nec uidere potest — procul dubio
cernibilibus optutibus, sicuti est. Beati, ait, mundo corde, p. 199

quoniam ipsi Deum uidebunt. Oculi mundi cordis in illis intelle-


285 gendi, qui cum apostolo possunt loqui ; Nostra conuersatio
in cqUs est. Vt autem de uisione, sic etiam de auditione.
Vocem, ait, eius non audistis, et speciem eius numquam uidis-
tis. Nemo nouit, ait, Filium nisi Pater, et nemo Patrem
nisi Filius, et cui Filius uoluerit revelare. Verum ex suis ope-
290 ribus intellegitur et cognoscitur et auditur atque uidetur a
sapientibus in^stimabilis Deus. Inuisibilia, ait, ipsius a crea¬
tura mundi per ea, qu^ \ facta sunt, intellecta conspiciuntur. 107'
Nam et illi, qui coruiliter uictitant, non sunt notionis in^sti-
mabilis, non redduntur consortes, quemadmodum columbi-
295 liter conuersantes. In superioribus autem de coruo et colum¬
ba et cadauere pre manibus adstitit ratio. Nec dicas illos
non esse coruos, qui potius ad carnalem festinant actionem
quam ad diuinam uitam. Nam inmundissimum animal coruus
perhibetur in lege. Et quamlibet, ut dixi, illum demonstret
300 populum quodam tipo atque significet, qui ab ^cclesi^ so¬
cietate tugam arripuit, ac per hoc multos — et utinam multos
et non innumerabiles ! — demonstrat, qui uirtutum concatena¬
tionem, qua constringitur diuina societas, abnuunt et fu¬
giunt ad cadauera uoluptatum. Hoc autem proprig est
305 coruorum, utique obseruare cadauer, quod columb^ est ualde

contrarium, cui dictum est : Columba mea in foraminibus petr%


et in cauernis maceriae. Superius uero supra hoc satis nos fecis¬
se non dubitamus, cuius etiam alas subinducte demonstraui-
mus. Quis dabit, ait, mihi pennas sicut columba, uolabo et requies-
310 cam. Miluus insidiatur, accipiter similiter et aquila magna,
quam Deus notat in Ezechiele. Propterea necesse sunt pen-
n£, quibus, ut dixi, uolatur ad alta. Penn^ autem istiusmodi
amor Dei est et contemptus mundi. Qui his innititur pennis,
efficitur iste seraphim et cherubin,qui | ardentes et incendentes 107*
315 et plenitudo scienti^ dicuntur. Cum istis pennis omnes uolabant, p. 200
qui ad cQestia transmigrauerunt. Transmigra, ait, in mon¬
tem sicut passer. Passer modicum et pauper animal. Quid
dico ? Vulpes, ait, foueam habent, et volucres c&i nidum.
Filius, ait, hominis non habet, ubi capud suum reclinet. Ecce
320 passer : Iste transmigrauit in montem, id est triumphato

281sq. I. Tim. 6, 16. 283sq. Mt. 5, 8. 285sq. Phil. 3, 20. 287sq. Io.
7 . 288sq. Mt. 11, 27. 291 sq. Rom. 1, 20. 306sq. Cant. 2, 14.
309sq. Ps. 54, 7- 311 Ezech. 17. 314 Cf. Isidori, Etym. 7, 5, 22 et 24.
316sq. Ps. 10, 2. 318sq. Lc. 9, 58.

300 Manicula in marg. delineata est 314 Post seraphim: iste dei., et ss. C
n6 LIBER VII
diabolo ascendit ad cQum. Sic nos oportet transmigrare
assumptis pennis columb^, non strutionis, qui in alienis
germinibus gloriatur, et, pennutum animal cum sit, uolare non
potest. Talis ^cclesia hereticorum : qui letari optat quibus-
325 dam deductis ab ^cclesia pro pennis heiriciorum aculeatissimis
tegminibus inuoluta non uolat, sed et mergitur et more struci-
onis retinet uolatus defectum. Transmigra, ait, in montem
sicut passer. Qui cQum desiderio conscendit, terram despicit,
non timet miluum, non accipitrem, non aquilam magnam
330 uarietate plumarum horrendam. Si vis admittere dictum,
percipe dictum : Ipse est rex super omnes filios superbi£ qui
ideo miluus, quia pullis insidiatur gallin^, qu^ hispida facta
est instantaria crucis. Quoties, ait, nolui congregare filios tuos,
quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et nolu\is- io8r
335 ti. Accipiter uero, quia insidiis cum diuitibus in occultis mora¬
tur, ut interficiat innocentes, cuius oculi in pauperes res¬
piciunt, nimirum in illos, de quibus loquitur saluator : Beati
pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum calorum,
et insidiatur quasi leo in cubili suo. Aquila uero propter
340 fastum superbi^, cui et dicitur : Si exaltatus fueris sicut aqui¬
la, inde te detraham. Cum ista hiniit certamen herodion et p. 201
tulit plumas suas et duxit ad caluitium. Herodii domus,
ait, dux est eorum. Herodius omnium uolatilium perhibetur
maior et ipse interficit aquilam et deuorat. Christus nimirum,
345 qui est rex regum et dominus uniuersorum, in isto hero¬

dione aduertendus, qui interficit aquilam et deuorat. Ipse


quidem aquilam interfecit, quando diabolum, qui per aqui¬
lam nonumquam intellegitur, ut demonstratum alibi scimus,
dampnauit. Hunc autem deuorauit, quando infernum
350 spoliauit et mortis habentem inperium ad nihilum deduxit.
Qui istius aquil^, ut dixi, et milui et accipitris uult effugere
capturam, assumat pennas columb^ et uolet post passerem ad
montem, de quo deiecta est aquila grandis et interfecta ab
aquila, qu£ expandit alas suas et suscepit conditionem degene-
353 ratam supra scapulas suas. | Et hoc in cantico Deuteronomii. io8v

Id uero propter coruum et columbam et diuinissimis alis.


Ad hec vero propter illum, qui in graciarum actione debet

322Struthio] cf. Isidori, Etym. 12, 7,20. 327sq. Ps. 10, 2. 331 Iob. 41 ,
25. 333/335 Mt. 23, 37. 337sq. Mt. 5, 3. 340sq. Hierem. 49, .
16

342sq. Ps. 103, 17. 355 Deut. 32, 11.

321 transmigrare corr. ex transmigra C 325 heiriciorum corr. ex heiricio-


rom T 332 pullis corr. ex pullos C 341 hiniit corr. ex hihniit 345sq. isto
corr. ex isti herodione corr. ex herodio aduertendus ss. C 347
diabolum corr. ex diabolo T 348 scimus corr. ex simus C 355 Deuterono¬
mii corr. ex De utero nomio C
LIBER VII ii 7
conuersari et benedicere debet creatori ex inenarrabilibus diui-
tiis conlatis, et potius sequitur imaginem corui ad arcam
360 non reuertentis. Ex hoc autem, quia nil uacat nisi filius ho¬ p 202

minis, qui sicut aquam bibit iniquitatem. Vt autem de ceteris


sileam, de illis uero, qui in utroque inluminati redduntur,
conueniam, ad hoc incessanter separati, ut numquam bene¬
dictio Dei et laus sua ab illorum siue linguis siue actionibus
365 abesse debet, intantum redduntur ingrates, ut uix hoc red-

ducant nisi per interualla quedam temporum aliquo ter¬


rore concussi in animum. Quis iam episcoporum admittit se
ipsum ? Ad nausiam paludamentalem et ad ea, qu£ etiam p. 203

deterius est omnis natur^ persoluunt potius rumore, quam


370 memorentur creatoris, qui est benedictus Deus in saecula,

ad cuius benedictionem et laudem omnes inuitantur etiam


propria natura creatur^ ex participacione. Verum frequenter
id reponitur propter quorumdam extranietatem, non prop¬
ter notionis contubernitatem, quia de imbre et rore, de
375 quibus dicitur : Benedicite, omnis imber et ros, Domino,
cepimus et ad alia perplura | deuenimus, forte stomachum io9r
quibuslibet fecimus, sed non cuiquam stomachandum, ubi
quoddam uidetur camparcum ex densissimis siluis scriptu¬
rarum, qu^ Spiritus sancti inundantia imbris et roris et
380 fontis ^terni manantissima inundatione redundant ad in-
rigationem terr^ humane. Diximus autem, quia imber dici¬
tur, quod inhebriet, et ros, quod rare descendat. Videamus
itaque, antequam nos ora pretereat, de hoc et hoc, et sic
discurramus per singula. Quomodo descendit, ait, imber et
385 nix de ct^lo et inhebriat terram. Terram quidem nec sem-
per sinistre, nec semper dextre, aliquando ^cclesia, ali¬
quando sinagoga, aliquando paradisus, aliquando ipse
homo, aliquando peccatores. I^cclesia ut illud : Non uocaberis
ultra derelicta, et terra tua non uocabitur amplius desolata ;
390 sed uocaberis uoluntas mea in ea, et terra tua inhabitabitur. p. 204

Haec promissio ad sinagogam facta est, sed in ^cclesia com¬


pleta apertissime declaratur. Derelicta ex omnibus partibus
^cclesia erat, quando neminem predicatorum sibi destinarat
conditor suus. Seruiebat operibus suis ignorans operatorem
395 omnium, constituens sibi nomina falsissima in superioribus

et in inferioribus diuersa, abhominationis turpissimas in-

361 Iob. 15, 16. 368sq. Hac in periodo aut incuria scriptoris excellit aut
Gerardi indignatio regulas grammaticae transscendit. 378 Camparcum\ lege
comparcum, id quod ordinatum (Cf. Ducangium). 383 Antequam etc.] Cf.
supra I, 180. 384sq. Esai. 55, 10. 388/390 Esai. 62, 4.

360 reuertentis corr. ex reuertentes T 363 incessanter corr. ex incensanter


C 374 rore de : rore e T
n8 LIBER VII
mundicias adhibitis | innumerabilibus supersticionibus. io9v
Non uocaberis ultra derelicta, et terra tua non uocabitur am¬
plius desolata. Hoc in dicto coruscabat iam sponsi aduentus,
400 qui illam redimere de manu adulteri occultissime accessit et
per omnes fines suos, ne plus quidem terra sua uocaretur desso-
lata, predicatores direxit. Sed uocaberis, ait, uoluntas mea in
ea. Nimirum in mundo uniuerso propter inextinguibilem di¬
lectionem, qua coniuncta per fidem est Deo, qu£ per ean-
405 dem operatur dilectionem, dicitur una cum Christo, cuius ter¬
ra inhabitatur, id est repleta est fidelium turmis. Siue terra
ecclesiae paradisus est, de qua chorus Christi fidelium in
propheta : Portio mea, ait, Domine, sit in terra uiuentium.
Omnes, qui superius conscendunt, uiuentes nullamque
410 societatem cum mortuis habentes. Quid queritis, ait, tiiuentem
cum mortuis ? Haec autem terra sanctorum est, que alibi uiuen¬
tium regio demonstratur. Placebo, ait, Domino in regione uiuo-
rum. Alibi terra sinagoga, de qua propheticus sermo : Tu
es terra inmunda et non conpluta in die furoris. Alibi terra unus-
415 quisque peccator, de quo dicitur : Terra es, et in terram ibis. p. 205
Alibi terra peccatores, qui dati sunt diabolo in escam et de-
uorationem perpetuam, cui sub specie de quibusdam ser¬
pentis dicitur : | Terram comedes cunctis diebus uitg tu£. Dici- no'
tur id, non quod diabolus comedat, immo cibus suus est
420 habere socios in tormentis. Illud uero : Non sic impii, non sic,
sed tamquam puluis, quem proicit uentus a facie terr£.
Pulvis instabilitas admittitur illorum in Qcclesia, quam habet
ad fidem; aliquando ueniunt, qui soliditatem ^cclesi^ contur¬
bant. Nil pulueri instabilius, cui nulla requies conceditur,
425 qui cum de terra sit, ac per hoc desiit esse terra. Huic quippe
comparantur impii, quo illorum quanta sit profutura ad-
nullatio, patenter omnibus innotescatur. Denique puluis uide-
tur quidem habere substanciam, sed nil soliditatis habet,
immo quod habet ad poenam habet, huc illucque disper-
430 gitur numquamque in uno loco est, quin quocumque uentus
traxerit, illuc eius impetu dirigitur. Non sic, ait, impii,
non sic, sed tamquam puluis. Infelicissimi, qui pulueri adsi-
milantur, infelicissimi, qui sic proiciuntur ut puluis. 0 dolor,
o meror ! Nullum gaudium, ubi nulla salutis fiducia. Omnes

398sq. Esai. 62,4. 402sq. Esai. 62,4. 408 Ps. 141,6. 410sq. Lc. 24,
5. 412sq. Ps. 114, 9. 413sq. Ezech. 22, 24. 415 Gen. 3, 19. 418
Gen. 3, 14. 420sq. Ps. 1, 4. 422sq. Periodum deprauatam esse constat;
sed sensus “instabilitas ad fidem uenientium, quorum defectione ecclesia
conturbatur” adhuc perspicuus est. 431sq. Ps. 1, 4.

404 est Deo per fidem signis transpositum 417 quibusdam corr. ex quibus C
423 ueniunt: ueniat T
LIBER VII 119
435 pene sumus impii, et nemo est, qui reminisci uelit proprie
impietatis. Si queritur, quid sit impietas, Iohannes dicit,
quia peccatum est iniquitas. De impiis uero, si admittendum
statuitur, beatissimus ludas apostolus, diuini frater Iacobi,
apertissime de illis loquitur : Impii sunt, ait, murmuratores,
\ IIOv

440 querolosi, secundum desideria sua ambulantes, et hos illorum lo¬

quitur superbiam, mirantes personas lucri causa. O misera et


prorsus miseranda humana conditio ! In omnibus perditio pre-
dicatur. Impii sunt, ait, murmuratores. Totus mundus in p. 206

murmure contra mundi opificem. Nemo iam inuenitur quie-


445 tus in aduersitatibus, nemo humilis in secundis. Regnum
in regnum inflacionem ceruicositatis diabolica optendit.
Potens et inpotens diuulgantur simul manipulis, moreque arie¬
tum preliantes mutuam ad fedus continue simultationis
plenam ventilant pompam. Querolosi, ait, secundum desideria
450 sua ambulantes, et os illorum loquitur superbiam, mirantes
personas lucri causa. Nemo talium peccatum sentit, nemo pro
his iudicium sumit. O mundus insensatus et uere pulueri adsi-
milatus ! Non posuit hic fornicatores, non homicidas nomi-
natim, non ceteros, de quibus plenus est orbis, sed mur-
455 muratores et litigiosos et loquentes procaciter, et personas

mirantes lucri causa. Totus pene mundus talibus abundat,


adplauditurque incontaminatus negotio. Nullus sui nisi
ad personam lucri aspicit causa. Omnis contra Deum insurgit
solius confidens in homine, ut stultus, sic sapiens, ut in-
460 doctus | sic litteratus, ut pauper sic diues, ut seruus sic 11 ir

domnus. Vis audire, unde potior impietas totius mundi ? Male¬


dictus, ait, omnis, qui confidit in homine et ponit carnem
brachium suum. Quis iam confidit hominum in Deum, aut quis
dicit preter magnates altissimum ? Pro dolor, interiora sub p. 207

465 arbitrio deputantur, nec quid sine iudicio redditur. Ceri¬


monia etiam ipse proprium non habent arbitrium. Miran¬
tes, ait, personas lucri causa. Et hoc apud beatissimum apos¬
tolum, impiissimum quanquam apud mundum felicissimum.
Bonum est, ait, confidere in Domino, quam confidere in homine.
470 Bonum est sperare in Domino, quam sperare in principibus. Si

h^c conseruaretur lex, parum honoris remaneret principibus

437I.Io.3,4. 439/441 Iudae 16. 443Iudaei6. 449/451 Iudae 16.


461/463 Hierem. 17, 6. 466sq. Iudae 16. 469sq. Ps. 117, 8.

436 quid corr. ex qui C 448 preliantes corr. ex pleliantes T 449 plenam
corr. ex plenum T 450 os corr. ex hos, cf. supra 440 451 talium corr. ex talia
C 456 totus pene mun in ras., dus ss. T 457 incontaminatus corr. ex
incontaminata 463 hominum in deum corr. ex homine in deo T 465 nec :
ne T 467 beatissimum in marg. suppi. C
120 LIBER VII
saeculi. Sublatus igitur est honor diuinus a tirranis uindi-
cantibus sibi hereditaria, quod Deus fecit communiter pro
pauperibus. Hoc autem, ut timeantur et pro Deo uenerentur.
475 Ideo ponunt in cifum os suum, ipsorumque insipientia lo¬
quitur in corde suo : Non est Deus. Quid autem ? Non sic impii,
ait, non sic, sed tamquam puluis, quem proicit uentus a facie
terr^. Quid potius ? Ideo non resurgunt impii in iuditio, ait,
neque peccatores in consilio iustorum. Quid quidem impietas
480 esset, beatissimus ludas liquidius | manifestauit. Ergo, mv
ubi erit totus mundus, qui a talibus plenus, si omnes hi p. 208
peribunt ? Ne dicat aliquis solius nostro nos sensu loqui,
audiat, quod dicit Spiritus sanctus omnis homo : Non sic
impii, ait, non sic, sed tamquam puluis, quem proicit uentus
485 a facie terr£. Ideo non resurgunt impii in iudicio, neque peccato¬

res in consilio iustorum. Si autem uolumus mutare senten-


ciam discretiue ad subueniendum, apostolus obicem se ponit in
medium. Iterum si cuncta secundum omnia querere lucis
breuitas non patitur, nec nos de tantis promisimus, si tamen
490 lucrum ^stimabitur, quod supererogatur, quondam reor
me ex hoc ipso satis et competenter dixisse, quamlibet in¬
gratum, licet non ingratum, disputans circam mediocritatem
meam, ubi loquitur c^lestis dialecticus Iohannes : Omnis, qui
non est iustus, non est de Deo, et omnis, qui natus est ex Deo,
495 peccatum non facit. Tantum itaque dicere non esse Dei, quan¬

tum non resurgunt impii in iuditio. Denique, qui de Deo


non est, de diabolo est, et hic impius est et iniustus, qui
sine Deo dicitur. Non sic impii, non sic, sed tamquam pul¬
uis, quem proicit uentus a facie terrq_. Ad superiora uero aspi-
500 ciendum, unde adsimilatio ad puluerem impii facta est.
Beatus uir, ait, qui non habiit \ in consilio impiorum et in 112'
uia peccatorum non stetit et in cathedra pestilentig non sedit;
sed in lege Domini fuit uoluntas eius, et in lege eius meditabitur
die ac nocte. Et erit tamquam lignum, quod plantatum est p. 209
505 secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore

suo. Beatitudinem uiri perfecti in assimilatione istiusmodi de¬


claravit insignem. Nil beatius huic hoc, qui istiusmodi ligno
comparatur, in quo Christus admittitur. Itaque sicut unus¬
quisque beatorum assimilatur ligno eterna uiriditate uirenti,
510 sic unusquisque impiorum pulueri, quem proicit uentus a

475 Ps. 72, 9. 475sq. Ps. 13, 1. 476/479 Ps. 1, 4-5. 480 Liquidius]
Pro positiuo gradu aduerbii, cf. infra VIII, 76 et 1332 et 1472. Simili modo
forma solius pro aduerbio solum iterum atque iterum utitur. 483/486 Ps. 1, 4-
5. 493/495I.Io.3,9-io. 498sq.Ps. 1,4. 501/506 Ps. 1, 1-3. 510sq.
Ps. 1, 4.

472sq. uindicantibus corr. ex iudicantibus T, e xr. C


LIBER VII 121
facie terr^. Ergo impii heretici et Iudei et pagani admittendi,
qui uanitatibus mundi et diaboli debilitati sunt mancipati,
ad nil aliud uacantes, nisi ut de malo ad peius proficiant,
horumque nouissima peiora prioribus fiant, quorum uita non
515 est nisi pulvis, in quo omnis uanitas demonstratur. Vniuersa

uanitas, ait, omnis homo uiuens. Subaudis in desideriis carnis,


quQ militant aduersus animam. Nil quippe uanius illo, qui ab
inferno est degluciendus. Peccatores admittendi fragiles, ut ego
sum et ceteri mei similes, et inreligiose uiuentes in ^cclesia.
520 Qui tamen, si ad penitenciam ueniunt, statim excipiuntur diui-
nis | amplexibus. Quod autem dicitur : Non resurgunt impii in 112v
iudicio, sic accipiendum, quod saluator loquitur : Qui non
credit, iam indicatus est. Quod uero sequitur : Neque peccatores
in consilio iustorum, intellegendum, quia non erunt digni
25 solio iudicantium, sed sentencia iudicandorum. Nulla autem
tanta impietas, ut in peccatis perseuerare. Inde uero omnis
homo peccator, quando non cognoscit se deliquisse, et peni- p. 210
tere differt. Verum in extremitate psalmi huius non impii ma¬
nifestantur perdendi, sed iter impiorum. Iter itaque impiorum
530 ipsa iniquitas, qu£ tunc funditus perire admittitur, quando
peccatores et impii conuertuntur ad Deum. Nil clementius im¬
piis iustificatis, illorum iniquitate derelicta. Hoc autem
propter terram et puluerem, multiformiter inspicientes
terrarum nomina in significatiuis eminenter aspicientis,
535 quia uero cepimus, prosequamur proposita. Terra iterum
accipitur in dictis ille homo, qui paratus est et bona susci¬
pere et recta perficere. Et aliud, ait, cecidit in terram bonam
et optimam et ortum fecit fructum centuplum. In tali quippe
terra sortita est ^cclesia hereditatem in funiculo distribu-
540 tionis bono Hieroso|limita distribuente inrigua ad multipli- H3r
cem generationis. Vis audire, quid sit funiculus distributionis,
quo sortita est ^cclesia partem suam ? Diuisiones, ait, gra-
ciarum sunt, idem autem Spiritus. Et diuisiones ministrationum
sunt, idem uero Deus, qui operatur omnia in omnibus. Vnicui-
345 que autem datur manifestatio Spiritus ad utilitatem. Alii
quidem per Spiritum da.tur sermo sapienti£, alii autem sermo
scienti£ secundum eundem Spiritum. Alteri fidem in eodem
Spiritu. Alii gratia sanitatum in uno Spiritu. Alii operatio virtu¬
tum, alii prophetatio, alii discretio Spirituum, alii genera
550 linguarum, alii interpretacio sermonum. Haec autem omnia p. 211

515sq. Ps. 38, 6. 521sq. Ps. 1, 5. 522sq. Io. 3, 18. 523sq. Ps. 1, 5.
529 Cf. Ps. 1, 6. 537sq. Mc. 4, 8. 539 Funiculo distr.) Cf. Ps. 77, 54.
542/552 I. Cor. 12, -
4 11 .

528sq. manifestantur corr. ex manunifestantur


122 LIBER VII
operatur unus atque idem Spiritus, diuidens singulis, prout uult.
Hic est hereditas, qui et funiculus ^cclesi^, qui triplex perhi¬
betur in eloquiis. Funiculus, ait, triplex difficile rumpitur.
Fide et spe et caritate ^cclesi^ in se simplex manens triplica-
555 tur, circa quod ualida dilectio ut mors dicitur ad unitatem,

ut ex lege et prophetis et euangeliis una eademque perseueret


doctrina in ^cclesia filii Dei, cuius anulator diuinissimus
paraclitus totius trinitatis glutinum demonstratur. Iste
habet imbrem temporaneum et serotinum et rorem perfusissi-
560 mum ad maditationem terr^ su£. De hac terra hodie diximus,
quia Qcclesia est, cuius riui inhebria|ti sunt caestibus imbribus 113'
et humectatione roris c^lestis, cuius rigor potentabatur in
fornace ignis ardentis. Ariditati imber necessarius est terr^
et ros. Mandabo, ait, nubibus meis, ne pluant super Israel
565 imbrem. Cecus enim erat Israel, propterea non meruit rorem
c^lestem. Rorate, ait, CQli desuper, et nubes pluant iustum, ape¬
riatur terra et germinet saluatorem. Qdi rorauerunt et nubes plu¬
erunt, terra aperta est et saluator processit. CQi et nubes
rorantes et pluentes patriarcha et prophetQ Christum predi-
57° centes uenturum in carnem. Terra, de qua dicitur : aperiatur et

germinet saluatorem, indiuidua atque incorrupta uirgo


sanctis actibus Maria semper pollens, qu£ ad oraculum
Gabrihelis de Spiritu sancto concepit et peperit mundi salua- p. 212
torem. Iterum autem circa insidens opus : Rorate cqU de-
575 super, et nubes pluant iustum-non dixit de subter, sed desuper.

Itaque cQi et nubes apostoli et eorum sequaces desuper roran¬


tes et pluentes iustum, id est praedicantes Christum per
totum mundum. Rorauerunt autem desuper, quando accepe¬
runt Spiritum sanctum et denuntiauerunt Christum con-
580 stantissime filium Dei esse. Quisquis igitur, qui de Christo
catholice loquitur, hic de sublimissimis tonat et de superiori¬
bus rorat uerbum, quo non | solum caro, sed ossa molescunt. 114'
Aperiatur terra, ait, et germinet saluatorem. Vis audire, quo¬
modo aperta extitit h^c terra ad germen rorantibus cQis et
585 pluentibus nubibus ? Certissime, ait, sciat omnis domus Israel,
quia et Dominum eum et Christum Deus fecit hunc Iesum,
quem uos crucifixistis. His auditis, ait, conpuncti sunt corde
et dixerunt ad Petrum et ad reliquos apostolos : Quid faciemus,

553 Eccle. 4, 12. 555 Cant. 8, 6. 557 Anulator] A uocabulo anulus


deriuatum, “quod unificat” significare uidetur. 564 Esai. 5, 6. 566sq.
Esai. 45,8. 574sq. Esai. 45, 8. 583 Esai. 45, 8. 585/592 Act. 2, 36-38.

560 terra corr. ex ter T 571 atque incorrupta in marg. T 572 semper
pollens ss. T 575 et nubes et nubes pluant T 580 quiquis corr. ex quis T
584 germen corr. ex germin post rorantibus: in dei.
LIBER VII 123
uiri frartes P Petrus uero ad illos : Penitentiam, inquit, agite,
590 et baptizetur unusquisque uestrum in nomine Domini, Iesu
Christi, in remissionem peccatorum uestrorum, et accipietis
donum Spiritus sancti. Qui ergo receperunt sermonem eius,
bafitizati sunt, et appositQ sunt in illa die anim£ circiter tria
milia. Sic aperta est terra, atque tali apertione germinauit
595 saluatorem, id est predicauit Christum suum redemptorem ad

omnes gentes. Quando doceo gentiles et Christum nescientes,


et ipsi ueniunt ad diuinam percepcionem, audito uerbo ex
ratione, uerbo et fide germino illis Christum, Christo prece-
dente in germine, suo itaque uerbo et fide germinatur Chris-
600 tus ad illum confluentibus, in quo est imber inhebrians et
ros fecundans. Riuos, ait, eius inhebrians. Qui sunt riui ?
Vtique apostoli sunt riui et pinguissimi | sulci, qui tunc fuerunt n
inhebriati, quando in linguis igneis super illos Spiritus sane- p.
tus descendit. Quidnam uult hoc esse, aiunt, et alii irridentes
605 dicebant, quia musto pleni sunt. Vnus autem de istis hebriis :

Non enim, ait, sicut uos estimatis hi hebrii sunt, cum sit hora
diei tertia, sed hoc est, quod dictum est per prophetam Iohel : Et
erit in nouissimis diebus, dicit Dominus, effundam de Spiritu
meo super omnem carnem. Talis quidem est istiusmodi he-
610 brietas, qu£ idiotas omnium misteriorum facit capaces. Iste

nuper in naui sine litteris, nunc inter doctissimos disputat


de interioribus Dei. Riuos eius inhebrians, ait, multiplica ge¬
nimina eius. Tali quippe hebrietate multiplicata sunt geni¬
mina diuina, nimirum ^cclesi^ indeficientes progenies. Be-
615 nedicite, ait, omnis imber et ros. Non dixit solius imber, sed

omnis imber et ros. In flumine diuino non inuenitur aqua


nisi potabilis. Ad Moysen nihilo minus : Omnis aqua, ait,
potabilis est. Quicquid in utroque testamento est, uita est
animarum et inluminatio, in quo non inuenitur torrens rabido
620 cursu ad defectum incedens, sed fons indeficiens aqu£ uiu^.

Qui biberit, ait, ex aqua, quam ego do, fiet ei fons aque salientis
in uitam £ternam. \ Hoc, ait, dicebat de Spiritu, quem accepturi n
erant credentes in eum. De Iesu, qui spiritum accipit, doctri¬
nam diuinam accipit, sapientiam accipit, iusticiam accipit
625 et cetera, qu£ istiusmodi sunt. Hoc, ait, dicebat de Spiritu, quem

accepturi erant credentes in eum, nimirum de Spiritu sapienti^,

592/594 Act. 2, 41. 596 Doceo] De condicione Gerardi Pannoniae


Christianam religionem propagantis quantulum ex hoc opere intellegamus,
ostendi Untersuchungen p. 4. 601 Ps. 64, 11. 604/609 Act. 2, 12-17.
612sq. Ps. 64, 11. 614sq. Dan. 3, 64. 617sq. Cf. Leu. 11, 36: Omnis
congregatio aquarum munda. An ad Ex. 17, 6 alludit? 621sq. Io. 4, 13-14.
622sq. Io. 7, 39. 625sq. Io. 7, 39. 626/629 Cf. Esai. 11, 2-3.

617 minus: minis T


124 LIBER VII
de Spiritu intellectus, de Spiritu consilii, de Spiritu fortitudi¬
nis, de Spiritu scienti^, de Spiritu pietatis, de Spiritu timoris p. 214
Domini. His quoque septiformis Spiritus donis ^cclesia tota
630 subsistit et collocata inmobiliter atque in Christo fundata est :
Sapientia quippe pollet intellectu, eminet consilio, triumphat
fortitudine, perseuerat in suo, scientia segregat, pietate sub-
uenit, timore humiliter sapit. Sulci sui cum talibus muneribus
profecti uomere Spiritus sancti proscisi rorauerunt desuper
635 et pluerunt iustum, et terra aperta suscepit, et non solum
suscepit, immo aliis genuit fecunditate diuina saluatorem,
qui tunc generatur, quando creditur. Quando confitetur,
ipse uero generat et tribuit generationem, qu^ in ipso reposita
est, per imbrem prophetarum et rorem apostolorum, super gra-
640 mina humani generis aspersos. Magnum itaque sacramentum
in imbre et rore continetur. Concrescat, ait, ut pluuia doctrina
mea, fluat ut ros eloquium meum, quasi imber \ super herbam, 115V
et quasi stili£ super gramina, quia nomen Domini inuocabo.
Et hoc quidem Moyses, secretorum reserator. Pluuiam quippe
645 et rorem et imbrem secundum phisicam et ethicam et loicam
uult demonstrare doctrinam, herbam uero et gramina eccle¬
siam et sinagogam. Illis itaque scriptura sacra pluuia est,
qui tantum simplicem secuntur istoriam ; illis uero ros, qui
moraliter illam animaduertunt ; illis nihilo minus imber, qui
650 interiora illius secundum omnem ueram discussionem occul¬
tissimorum tiporum exemplicandi habent facultatem. Iterum
admittendum, quoniam pro capacitate singulorum pluuia et
ros et himber est et mentis conceptione et oris expressione.
Vnusquisque proprium habet donum ex Deo : Quando
655 blanditur peccatoribus, ros est ; quando ueniam ex conuersio-
ne promittit, imber est ; quando uero rebellibus et incorrigi-
bilibus Qernam predicit dampnationem, pluuia est. Denique
potior sonus est pluui^ quam roris uel imbris. Vis audire
sonum pluui^, quantus sit ? Arnen, dico uobis, ait, nisi con-
660 uersi egeritis poenitentiam, omnes simul peribitis. Vis iterum p. 215
audire, quomodo sonus intonet roris ? Noli timere, ait, pusil¬
lus grex, quia complacuit Patri meo tibi dare regnum. Vis
iterum audire, quomodo blan|diatur imbris tuba ? Non ueni, u6r
ait, uocare iustos, sed peccatores ad poenitendam. Talibus stil-
665 licidiis letatur germinans, et gramina gentilitatis fecundata
sunt. Gramen siquidem nimis adheret terr^, uineisque ualde

634sq. Cf. Esai. 45, 8. 641/643 Deut. 32, 2-3. 647/651 Optimam
sacrae scripturae exegesim typologicam a Gerardo existimari per totum opus
manifestum est; cf. etiam Indicem uerborum s.u. typus, typicus, tropologia.
659sq. Lc. 13, 3 et 5. 661sq. Lc. 12, 32. 663sq. Mt. 9, 13.

646 gramina corr. ex graminam


s.
LIBER VII 125

nociuum, ut ex usu cognoscimus, et sine magno labore radi¬


citus non aufertur, per quod illorum tipus dignoscitur, qui in
carnis cupiditatibus inmersi sunt sicque uoluntate terrena
670 eradicati in infimis, ut sine magno hortamento et continuo
ad Deum suffragio, adhibita omni ecclesiastica censura, non
trauntur ad salutem. Potest preterea et fides intellegi, quq
ineuulsibiliter eradicata est in cordibus eorum, qui toto
impetu post Christi crucem festinant, super quos ros et im-
675 ber diuinus incessanter descendit. Istis fecundacionibus ec¬
clesia semper madida redditur, ideo parturire non cessat ui-
uentes progenies, infirmata illa, que multos quondam genuit
filios. Respuit enim sanitatem, id est perdidit rorem, et uellus
Gedeonis siccum permanet. Et hic misterium non modicum ex
680 uellere Gedeonis et rore delapso : Gedeon quippe sic exorsus

narratur ad Dominum : Si saluum facis per manum meam


Israel, sicut locutus es, ponam hoc uellus lan% in area. \ Si ros n6v
in solo uellere fuerit et in omni terra siccitas, sciam, quod fer
manum meam liberabis Israhel ; et ita factum est. Et de nocte
685 consurgens expresso uellere coneam rore compleuit. Dixitque p. 216
rursus ad Dominum : Ne irascatur furor tuus contra me, si adhuc
temptauero semel signum querens in uellere. Oro, ut solum uel¬
lus siccum sit, et omnis terra rore madens. Fecitque Dominus
nocte illa, quod postulauerat, et fuit siccitas in solo uellere et
690 ros in omni terra. Hoc uero propter rorem, ut fulgur corusca¬

ret roris, qui primus descendit in uellus, et postmodum


eterna ariditate siccato humectauit terram iuxta uotum
Gedeonis. Igitur siccum uellus factum sinagoga, qu£ perdi¬
dit diuin^ grati^ rorem et sensum scriptura, in qua occultaba-
695 tur aduentus unigeniti Dei, quemadmodum testatur saluator :

Auferetur a uobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructum


eius. Area ^cclesia inhebriata rore, gratia et imbre, munerum
supernorum. Conea rore plena uidetur mihi corda significare
illorum, qui predictis gratiarum incrementis reddundant et
700 doctrinis caestibus. Ros expressus a uelere in coneam siccita¬

ti comendato diuina sublata gratia a sinagoga | et distributa 117'


qcclesi^, quemadmodum in Actibus demonstrat Paulus
dicens ad quosdam ex sinagoge parte : Vobis oportebat pri-

670 Eradicati] Irradicati (coniectura iam a Batthyan proposita) sensum


meliorem praebet, sed eadem forma infra lin. 673 emendationem prohibere
uidetur. 681/690 ludie. 6, 36-40. 696sq. Mt. 21, 43. 703/705 Act. 13,
46.

667 nociuum : notiuum T 670 hortamento corr. ex ortamento C 672


trauntur corr. ex traantur C 673 qui corr. ex quo T 675 incessanter corr. ex
incensanter C 676 Manicula in marg. delineata est 693 In marg.: De sinagoga
et ecclesia G
126 LIBER VII

mum loqui uerbum Dei, sed quoniam reppellitis illud et in-


705 dignos uos indicastis £tern£ uitQ, ecce conuertimur ad gentes.
Sic recessit ros a uellere, sic autem expressum est in coneam.
Vis audire, quod dicitur ? Ecce, ait, conuertimur ad gentes.
Sic enim precepit nobis Dominus. Posui te in lumen gentium,
ut sit salus mea usque ad extremum terrQ. Sic quippe, sicco
710 remanso uellere, omnis terra perfusa est. Quomodo? Audientes,
ait, gentes gauis^ sunt et glorificabant uerbum Dei et crediderunt,
quotquot erant predestinati ad uitam £ternam. Sic quippe rore p. 217
madescit omnis terra. In omnem terram, a.it, exiuit sonus eorum,
et in fines orbis terrg uerba eorum. Expresso uellere, ait ; quod
715 exprimitur, ui exprimitur. Vis audire dictum ex dicto ?
Iudei autem concitauerunt religiosas mulieres et honestas et
primos duitatis, et excitauerunt persecutiones in Paulum et
Barnaban, et iecerunt eos de finibus suis. At illi, excusso puluere
pedum in eos, uenerunt Iconium. Discipuli quoque replebantur \
720 gaudio et Spiritu sancto. Sic nimirum expressus est ros a 117'
uellere, id est, ut dixi, sublata gratia Dei a Iudeis et data
gentilibus. Igitur Gedeonis area in tipo Christi prefigurata est
^cclesia, que suscepit uelleris rorem rogante Gedeone. O sa¬
cramentum, o profunditas misterii ! Vis audire, quomodo
725 orat noster fortissimus Gedeon ? Pater sancte, serua eos in
nomine tuo, quos dedisti mihi, ut sint unum sicut et nos, et
non pro his tantum rogo, sed et pro his, qui credituri sunt per
uerbum eorum in me, ut omnes unum sint, sicut tu, pater, in me
et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint. Quoniam sic orauit,
730 ideo impleta est conca rore et omnis terra. Ex hoc autem
supra breuissime. Videtur autem mihi ista iterum conca signi¬
ficasse peluim, in quam misit Iesus aquam et lauit pedes dis¬
cipulorum, qu^ sacratissimum diuini fontis in se exibuit
mirabile sacramentum ad omnes gentes directum, cuius uirtu-
735 te est saluatus totus mundus de manu mortis habentis im¬
perium ; nam et prodigium petiit Gedeon signum roris in uel¬
lere, siue ex siccitate, siue ex humore et terr^ fecunditate.
Quid autem corpus dominicum fuit nisi signum uirtutum et
exemlplar ineffabilissimum mundi ad eruditionem uictori^ 118'
740 et dimicandi aduersum castra Madian, id est exercitus p. 218
diaboli et incentiua uitiorum, in modum innumerabilium
multitudinum exercituum aduersus animarum uirtutes con¬
surgentia. Haec suo quippe uellere, id est ex carne, quam ex

707/709 Act. 13,47. 710/712 Act. 13,48. 713sq. Rom. 10, 18. 714
ludie. 6,38. 716/720 Act. 13, 50-52. 725sq. Io. 17, 11. 726/729 Io. 17,
20-21. 732 Cf. Io. 13, 5.

706 expressum corr. ex expressus 722 est ss. T


LIBER VII 127
nobis contraxit, expressit rorem, dum omnium incitamenta
745 uirtutum et exemplaria fecit coruscare, quibus ut uellus
rore, sic, immo autem copiosius, ad diuinas actiones exequen-
das et sanctitatum insignia ^cclesia tota madefacta est.
Vellus quippe corio magis uidetur adherere quam carni.
Nihilo minus corpus dominicum, licet caro et ex carne, uerum
750 nullum carnalem actum illud momordit, nulla delectatione

terrena circumscriptum est ex uellere mundissimo genitum.


Quid dico ? Descendit, ait, sicut pluuia in uellus. Vellus
hoc intemeratissime uirginis corpus, in quod descendit
pluuia, nimirum tota Christi diuinitas, quam semper cum
755 Patre habuit, et inuisibilis cum sit, caro facta est, et in terris
uisa eadem carne inuisibiliter est, et cum hominibus conuer-
sata. Haec autem fecit, quod dictum est. Verum istius uellus
ualde siccum factum est, ut uellus Gedeonis, quamlibet non
sic. Vis audire, quod dicitur ? Iesus, ait, inclinato capite
760 tradidit \ spiritum. Tunc exiuit ros, quando diuinitas recessit n8v

et anima abiit ad infernum, quanquam non abesset diuinitas


dominico corpori. Denique tunc recessit, quando illum mori
uoluit. Nisi enim diuinitas Christi uellet, caro sua non more¬
retur. Itaque uoluit, mortua est, talis quippe sui abscentia
765 dicenda est, quam in omni loco, etiam in sepulchro, in quo re- p. 219
conditum extitit sacratissimum corpus, ab eadem resusci-
tatum. Quando autem istiusmodi uellus a nostro Gedeone
sic expressum est, tunc omnis terra suo rore aspersa est.
Quid dico ? Iesus iterum, ait, clamans uoce magna et misit
710 spiritum. Et ecce uelum templi scissum est in duas partes a
summo usque deorsum, et terra mota est, et petre scisse sunt, et
monumenta aperta sunt, et multa corpora sanctorum, qui
dormierant, resurrexerunt. Sic madida facta est istiusmodi
rore uelleris terra. Vis autem audire, quomodo conca impleta
775 est rore expresso uellere ? Centurio, ait, et qui cum eo erant,
custodientes Iesum, uiso terrq, motu et his, qu% fiebant, timuerunt
ualde dicentes : Vere filius Dei erat iste. O uellus omnium
uirtutum et potenciarum insignibus plenum ! In ipso sunt,
ait, omnes thesauri sapientig et scientig abs\conditi. Istud 119'
780 igitur uellus ^cclesi^ est, a quo accipit lanam, qua uestiatur

et preparetur in occursum sponsi. De plenitudine, ait, eius

752 Ps. 71, 6. 753 Cf. Hrabanvs Mavrvs, Allegoriae in S. Scripturam,


Vellus (Migne, PL i 12, 1075 : Vellus est uirgo, ut in Psalmis, id est per spiritum
sanctum ueniet Christus in uterum uirginis). 759sq. Io. 19, 30. 769/773 Mt. 27,
30-52. 775/777 Mt. 27, 14. 778sq. Coi. 2, 3. 781sq. Io. 1, 16.

749 corpus corr. ex pus C 770 Et ecce corr. ex Etce T 781 occursum :
corrsum T
128 LIBER VII
omnes accepimus gratiam pro gratia. Istud uellus semper
stillat rorem, quo flamma inferni extinguitur. Caro, ait,
mea uere est cibus, et sanguis meus uere est potus. Ecce refectio
785 uera. Qui manducat, ait, me, uiuet propter me. Et nisi man-
ducaueritis carnem filii hominis et biberitis eius sanguinem,
non habebitis uitam in uobis. Et : Qui manducat meam carnem
et bibit sanguinem meum, habet uitam gternam. Sic stillat
uellus diuinum, ut cruciatum extinguat perpetuum. Nulli
790 dubium, quod, quando immolatur agnus Dei pro salute
suorum, infernus debilitetur. Diuinus ille sanguis undique
illum uexat, dum suos liberat. Cum autem tanta sit pro¬
funditas inferni, ut a nemine sciatur, a sanguine dominico
perscrutata est et metita, a qua nullus resurgit nisi per ipsum.
795 Ille quippe, et aqua, qu^ profluxerunt de ineffabili Christi la¬ p. 220
tere, cottidie uires sui retundunt et de ipsius fauce innumera¬
bilem multitudinem eripiunt. Vbi tale stillicidium est, nulla
poena sentitur. Verum | non omnibus fit ista salus, non
cunctis in fornace Nabuchodonosor administratur uentus ii9v
800 roris perflans. Tres fideles Dei rorantur, ceteri omnes perpetuo
igne cremantur. Adhuc est uellus Gedeonis siccum, adhuc ari¬
dum, et adustioni se preparat sempitern^. Quid dico ? Do¬
mine, aiunt, recordati sumus, quia seductor ille dixit adhuc
uiuens : Post tres dies resurgam. Iube ergo custodire sepul-
805 chrum usque in diem tercium, ne forte ueniant discipuli eius
et furentur eum et dicant plebi, quia surrexit a mortuis; et fiat
nouissimus error peior priore. 0 impietas, o duricia ! Sed
quid factum est ? Propter ea, ait, populus meus captiuus duc¬
tus est, quia non habuit scientiam. Vere non habuit scientiam,
810 quando Barraban homicidam elegerunt et Christum inter¬
fecerunt. Atque ideo rorem uelleris perdiderunt, et tem¬
pestatem continuam incurrerunt. Noluerunt Gedeonem, sed
Madian, contra quem pro redemptione filiorum Israhel
direxit certamen cum trecentis uiris, id est cum signo crucis.
815 Respice numerum trecentorum subtiliter, ut littera continet,
et confestim speciem crucis inuenies. Iste direxit subcinericium
panem ex ordeo in tabernaculum Madian, qui percussit illud
atque subuertit \ et terrec funditus co^quauit. Sic autem faciens I20r
saluauit filios Israel de manu Madian, id est redemit ^ccle- p. 221
820 siam de manu diaboli. Nam h^c uisio fuit uisa et interpretata

783sq. Io. 6, 56. 785 Io. 6, ;8. 785/787 Io. 6, 54. 787sq. Io. 6, 5 5.
802/807 Mt. 27, 63-64. 808sq. Esai. 5, 13. 815sq. Isidori,Quaestiones
in Vetus Testamentum (Migne, PL, 83, 384 : Notandum uero est, quia iste trecentorum
numerus in littera T continetur, quae crucis speciem tenet). 816/818 ludie. 7, 13.

802 adustioni corr. ex austioni T 809 scientiam, jx T


ecclesiam: ^cclesia T
LIBER VII 129
ex gladio Gedeonis, qui interpretatur experimentum eorum
cuidam Madianitarum. Vidi somnium, ait, et uidebatur mi¬
hi quasi subcinericius panis ex ordeo uolui, et in Madian cas¬
tra descendere ; cumque peruenisset ad tabernaculum, percussit
825 illud atque subuertit, et terrQ funditus co^quauit. Vt autem con¬
cite admitteretur, respondit coniector : Non est aliud hoc, nisi
gladius Gedeonis, filius Ioas, uiri Israelit£. Tradidit enim
Deus in manus eius Madian et omnia castra eius. Post uisio-
nem statim, ut dictum, interpretacio subsecuta est. Nihilo-
830 minus saluator contra diabolum nullum iaculum direxit
nisi humanitatis su£ in^stimabilem humilitatem, in qua
occultabatur ille gladius, de quo ad omnes gentes prophe¬
ticus sermo : Nisi conuertamini, gladium suum uibrauit.
Caro humilis, sed deitatis telis armata, qua triumphauit.
835 Ordeum seruile et iumentorum cibarium. Quid dico ? Ser-
uile corpus induit se ille, qui non rapina arbitratus est esse
se aqualem Deo. Atque hoc distribuit illis in prandium sempi¬
ternum, quos a diaboli seruitute liberauit. | Iste autem panis I20v
perhibetur ex ordeo ; non enim de humano semine, sed p. 222
840 de Spiritu sancto uirgo concepit et peperit corpus dominicum
a deitate susceptum. Iste uero gladius dissipauit Madian
atque ipsius omnia castra, id est Christus, ut de eodem dici¬
tur : Conquassauit capita in terra copiosa, et alligauit fortem,
et tulit cuncta, in quibus confiderat, arma. Hoc autem de
845 Gedeone et rore et uellere. Diximus autem, quia Gedeon
experimentum eorum dicitur. Vis audire, quid est ? Magis¬
ter, inquiunt, scimus quia uerax es et uiam Dei in ueritate
doces, et non est tibi cura de aliquo. Non enim respicis per¬
sonam hominum. Dic ergo nobis, quid tibi uidetur : Licet
850 censum dari Cesari, an non ? Quid plus ? Cognita, ait, ne¬
quitia eorum, Iesus dixit : Quid me temptatis, ypocrite ? Os¬
tendite mihi nomisma census et cetera. Ecce experimentum
non solum illorum, quin potius omnium. Iesus, ait, non cre¬
debat se homini ; ipse enim sciebat, quid esset in homine. Viuus
855 est, ait, sermo Dei et efficax et penetrabilior omni gladio an-
cipiti. Huic autem dicitur : Dominus tecum, uirorum fortissim£.
Dominus, ait, uirtutum ipse est rex glorie, et Dominus fortis

821sq. Isidori, Etym. 7, 6, 54: Gedeon experimentum iniquitatis eorum.


822/825 ludie. 7, 13. 826/828 ludie. 7, 14. 833 Ps. 7, 13. 836sq.
Phil. 2, 6. 843 Ps. 109, 6; Mc. 3, 27. 844 Lc. 11, 22 (confidebat).
845sq. Supra 821. 846/852 Mt. 22, 17-19. 853sq. Io. 2, 24-25.
854sq. Hebr. 4, 12. 856 ludie. 6, 12. 857 Ps. 23, 10. 857sq. Ps. 23,
8.

821 interpretatur corr. ex interpretatum T 828 manus : manu ; eius corr. ex


eous T
130 LIBER VII
et potens, et Dominus potens in pretio. Iste ^dificauit altare,
quod uocatur | pax usque in hodiernum diem. Hoc autem 121r
860 istorialiter Gedeon. Verum iste spiritualis Gedeon illud altare

^dificauit, per quod in cQo et in terra pax contuita dignosci¬


tur. Ipse, ait, est pax nostra, qui fecit utraque unum, cui dici¬ p. 223
tur : Tolle taurum patris tui et alterum taurum annorum
septem, destruesque aram Baal, quQ est patris tui et nemus,
865 quod circa aram est, et gdificabis altare Domino, Deo tuo, in

sumitate petrq, huius, super quam sacrificium ante posuisti.


Mistice totum de Christo : Taurus, id est homo factus, cuius
pater secundum carnem dicitur Dauid. Qui factus est, ait,
ei ex semine Dauid secundum carnem. Alius taurus populus
870 gentilis septem annorum, id est septem spiritualibus donis
perlustratus. Ara Bahal, qu£ dicitur patris sui, significa-
tiu^ admittitur ara populi Iudeorum, de cuius stirpe Chris¬
tus descendit. Quoniam destrui precipitur, amotio omnium
priscorum sacrificiorum, quae a filiis Israhel celebrabatur,
875 clarissima demonstrabatur. Nemus et quod circa illam est
cunctas supersticiones eorum demonstrat, quas Christus dis¬
sipare accessit. Altare, quod precipitur ^dificare Domino,
Deo suo, pro parte carnis, crux beata est, in qua ipse se
obtulit Deo Patri | hostiam in hodorem suauitatis. Nam et I2IV
880 ipse loquitur : Dominus dixit ad me : Filius meus es tu, ego

hodie genui te. Quod uero dicitur in summitate petr£ huius,


super quam sacrificium antea posuisti, datur intellegi, quia
redemptio humani generis ante omnia saecula precognita
est per crucem et mortem Christi. Destruxit autem aram
885 Baal, quando idola deleuit de mundo. Posuit taurum ad
aram, quando societatem fidelium cum euangelio direxit
omnem mundi uexationem sufferre, quemadmodum ipse
pretestatus est : Si mundus uos odit, scitote, quia me priorem
uobis odio habuit, et multa istiusmodi. In euangelio tauros
890 suos occisos dicit, id est sanctos tormenta saeculi passos.
Posuit iterum taurum super altare, quando ipse sponte ac¬ p. 224
cessit ad passionem. Inuite enim non fecit, quod fecit, et
sicut quidam illum dicunt timuisse mortem, non timuit,
immo morti imperauit. Propterea in summitate petre ara
895 sua posita est. Vis audire, quid sit sumitas petr^ ? Et dedit

illi, ait, nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine


Iesu omne genu flectatur : cqlestium, terrestrium et inferno¬
rum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Iesus Christus

858sq. Cf. ludie. 6, 24. 862 Eph. 2, 14. 863/866 ludie. 6, 25-26.
868sq. Rom. 1,3. 880sq. Ps. 2, 7. 881sq. ludie. 6, 26. 888sq. Io.

15, 18. 895/899 Phil. 2, 9-11.

861 confulta: contuita T 871 Bahal corr. ex Baal T


LIBER VII 131
in gloria est Dei patris. H^c est | sumitas petrae, supra quam I22r
900 se stabilitam gloriatur ^cclesia dicens : Statuit supra petram
pedes meos. Iste ^dificauit aram, nimirum ecclesiam ad se
erexit per dilectionem, cuius holocaustomate cottidie odora¬
tur, quemadmodum beatissimus generalis magister demon¬
strat dicens : Christi bonus odor sumus in omni loco ; in his,
905 qui salui sunt et in his, qui pereunt. Ad ecclesiam uero in
canticis : Odor, ait, uestimentorum tuorum sicut odor thuris.
Hoc autem propter aram. Deus uero : Si offers munus tuum
ad aram. Si aduertimus illud altare, quod in ecclesia eminet,
nos non ad illud, sed supra illud offerimus munus, ut perueniat
910 ad altare illud, de quo ecclesia catholica loquitur : Introibo
ad altare Dei, ad Deum, qui letificat iuuentutem meam. Ergo,
ut dixi, non ad id aspiciendum ad non quod, sed supra quod
munus offerimus. Ergo ille admittendus circa anagogen
altare, cui immolamus uitulum nouellum cornua producentem
915 et ungulas, et dicimus : Te igitur clementissime pater. Non

autem sic ad altare, quia non altare ex petris uel terra,


dicimus : Te igitur clementissime Pater, immo ad illum,
ad quem cottidie clamamus : Pater noster, qui es in c^lis. >. 223
Verum de ara ad aram munus diri Igitur. Ergo ara superior 1 22 T
920 est una et inferior est alia. Nimirum Deus sursum et ^cclesia
deorsum. Adhuc enim corruptiua tega uestitur. Corpus, ait,
quod corrumpitur, adgrauat animam, et deprimit terrena in¬
habitatio sensum multa cogitantem. Deus, ait, in c^lo et tu
super terram ; idcirco pauci sint sermones tui. Ideo, quando
925 offerimus munus ad aram, ut dictum est, ad Deum dirigimus
siue orationum, siue missarum, siue omnium, qu£ in nomine
Christi agimus. Ergo ara una, qu£ deorsum est, demonstratur
^cclesia, in qua Christus cottidie immolatur atque ab eadem ad
superius altare huius sacrificii dirigitur in^stimabilis odor,
930 quamlibet tota diuina omnipotencia adsit, dum immola¬
tur inmortalissima et totius uit£ hostia. Denique legimus
animas occisorum uisas sub ara Dei. In lege autem duas
aras aureas intrinsecus et extrinsecus factas. Ergo per unam
interiorem c^lum auream aram, et per aliam exteriorem ni-
935 hilo minus auream terra, sub qua anim^ occisorum clamant,
(perhibetur). Beatissimus quoque Hieronimus, cuius singula

900sq. Ps. 39, 3. 904sq. II. Cor. 2, 15. 906 Cant. 4, 11. 907sq. Mt.
,
5 23 . 910sq. Ps. 42, 4. 914sq. Ps. 68, 32. 915 Initium Canonis Missae.
918 Mt. 6, 9 ex usu liturgico. 921 Tega] pro tegmine. 921/923 Sap. 9,
15. 923sq. Eccle. 5,1. 931sq. Legimus] sc. Apoc. 6, 9. 932sq. In lege]
Ex. 30. 936sqq. Hieronymi sententiam non inueni.

899 petrae corr. ex petra C 901 ecclesiam corr. ex ecclesia C 916 Post
non duae litterae rasae 921 tega corr. ex tegatur
132 LIBER VII
uerba fundamenta sunt ecclesiastica et c^li maxima lumi-
naria, in hac parte sic nos | adiuuat : Nos intellegimus, ait, iz}r
auream aram ita dici Domino nostro nobis testimonium p. 226
$40 perhibente. Ait enim : Cum offers munus tuum ad aram. Vtique
munera nostra orationes sunt, que offerimus. Et ibi recor¬
datus fueris habere aliquid fratrem tuum aduersum te, re¬
linque ibi munus tuum ante aram, utique ad celum ascendunt
orationes. Sicut ara aurea celum agnoscitur, sic ara aurea
945 terra intellegitur, sub qua est infernus, remota a poenis et
ignibus regio et requie sanctorum, in qua quidem ab impiis
uidentur et audiuntur iusti, sed neque illuc transuectari
possunt. Hos ergo tantos, id est animas occisorum expetere
uindictam sanguinis, id est corporis sui de habitatoribus
950 super terram uoluit cognoscere, qui omnia uidet. Tanti uiri
dictis, qui non accomodat diuinum sensum, hostis est animo
su£. Hoc totum quare ? Nimirum deuenimus ad aram Gedeo-
nis, antea inspicientes sacramentum uelleris et roris atque
ex confluentibus infinita nimisque tiporum nubibus inuo-
955 luta ultra uirium magnitudinem in omnia transcenden¬
tes, licet mediocres ingenio, licet imperiti sermone, et scien¬
tia non magni. Tu uero me prouocasti. Vnde si offen|sio alicubi i23v
declarabitur, tuo correctioni subdatur. Emendauit me, ait, ius-
tus in misericordia et increpauit me. Meliora sunt uulnera amici
960 quam oscula inimici. Non quippe secuti sumus oratorum
murmures et rethorum debachationes, qui tantum uenus-
tatem eloquiorum et non uirtutem inisteriorum inmitantur.
In rore enim c^leste nec muta sunt uerba, licet rusticana.
Quomodo, ait, iste litteras scit, cum non didicerit? Verum nos p. 227
965 de imbre et rore exordium fecimus, ideo ad presens sileamus
de talibus. Ac per hoc precipitur non preteriri uerbum. In¬
felix, qui preterit, beatus, qui sequitur. Si preteritur istud
uerbum, non deluditur, non abolitur : ut fuit, sic erit, ut est,
sic futurum est. Ros suus non deficit caumate, non artatur fri-
970 gore, non congelatur algore, licet surgat aquilo et dexter pro¬
fletur. In montem enim Sion diffusus frigus conuallium non sen¬
tit, nec uaporem Engaddi. Sicut ros Hermon, ait, qui descen¬
dit in montem Sion. Vt de uellere Gedeonis expressus est
ros in terram et coneam, sic de Hermon transmigrauit in

940 Mt. 5, 23. 941/944 Fortasse ad Gen. 4, 4-8 alludit. 958sq. Ps. 140,
5. 959sq. Prou. 27, 6. 961 Murmures] Similiter cadentium syllabarum
causa (Reimprosa) pro murmura posuit; cf. infra VIII, 237. 964 Io. 7, 5.
966 Cf. Eccli. 39, 37. 972sq. Ps. 132, 3.

942 habere corr. ex abere C 945 poenis corr. ex poenas C 953 uelleris :
litterae lleri atramenti macula tectae 961 reforum corr. ex rectorum T 964
nos corr. ex non T
LIBER VII 133
975 montem Sion. Fuerunt quidam olim canine uit^ uiri, qui
supra hoc commenti sunt, quod filii Dei descendentes in
Hermon cQitus et concupierunt filias ! hominum. Angeli, inqui- i24r
unt, sunt de c^lestibus descendentes et anim^, qu^ desideraue-
runt corpora. Sic quidem corpora fili^ hominum sunt. Sic
980 latrauerunt ita dicentes ut Manichei, qui omni diuino dogmati
contrarii sunt, dicentes animas desiderasse corpora humana.
Errauerunt isti, quemadmodum et illi, qui simili errore latra¬
uerunt angelos desiderasse corpora, nimirum filias homi¬
num. Proiecti autem sunt, licet Grecorum multi illos se-
985 quantur. Sicut ros Hermon, ait, qui descendit in monte Sion.
Per Hermon Iudea, per montem Sion ^cclesia. Hermon
condempnatio dicitur, Sion specula interpretatur. Ros ergo
Domini, ut potentes uolunt, fuit populo Iudeorum, qui postea p. 22
anathematizatus est, et benedictio illa, quQ antea descende-
990 bant in populo, anathematizatum, postea descendit in mon¬
tem Sion, id est in ^cclesiam. Hermon uero aliter lumen
dicitur. Quamdiu igitur sinagoga lux fuit, benedictionem
diuini roris non amisit. Ceca uero facta, ^cclesia illuminata
est. Sacramenta scripturarum sunt infinita et tam profunda,
995 ut solus Spiritus sanctus illa penetrare sufficiat. Verum ille
cum illis incedit et uiam demonstrat, quos tantus thesau¬
rus delectat. Diximus quidem multa, posuimus infinita de |
himbre et rore, qui admittuntur ad benedictionem uolentes 124’
per hos, secundum quod contemptum est referre utique
1000 doctrinam ecclesiasticam et uirutum inenarrabilium Dei
munera ^cclesi^ condonata, de aliis nihilo minus. Quam
plurimis exmanationibus concurrentibus forte mirum erit,
quomodo h^c benedicere possint, quia potius inmaterialia ad¬
mittenda quam corpulenta. Si hoc uolunt, quidam dicant
1005 mihi, quomodo locuntur digiti, quomodo pedes humani et
cetera membra sine offitio oris uel linguQ. Nam pupilla
oculorum ad iugem clamorem optatur a propheta. Deducant,
ait, oculi mei lacrimas per diem, et nocte non taceat pupilla
oculi mei. Dicat mihi, quomodo clamat pupilla, aut si nolunt uel
1010 ignorant, sciant, quia pupilla tunc clamat, quando oculus

975 Caninae uitae uiri qui fuerint, incertum est. 985 Ps. 132, 3. 987
Cf. Hieronymi, Tract. de Ps. 132: Hermon anathema, hoc est condemnatio; eiusdem
Tract. de Ps. 145 : frequenter diximus Sion speculam aut ecclesiam interpretari.
Interpretationes ex Hieronymo esse sumptas mihi persuasi, corrigens priorem
opinionem (Gntersuchungen p. 53). 991 l.umen exaltatum\ Avgvstini, Enarr. in
Ps. 132, 11. Conspectus interpretationum inuenitur apud Matthias Thiel,
Grundlagen und Gestalt der Hehraischkenntnisse des friihen Mittelalters (Biblioteca degli
“Studi Medieuali" IV, 1973) p. 304 et 423. 1007/1009 Hierem. 2, 18.

1004 corpulenta corr. ex corpolenta T


134 LIBER VII
lacrimas fundit ad Deum, siue amore, siue timore. Nihilo p. 229
minus eruditiones diuin^ tunc benedicunt, quando nos in¬
struunt et monent atque corripiunt et nos, illis inluminati,
illum sequimur, qui talium actor est. Similiter de uirtutibus
1015 et ceteris. Verum ex hoc in fronte primi operis sic satisfecimus,
ut nullum ulterius clatrum paueamus. Quia uero de imbre et
rore sufficienter Dei | dono nos dixisse scimus, antequam izf
nos ora pretereat, ad hoc, quod in eodem uersiculo sequitur,
perueniamus. Benedicite, ait, omnes spiritus Dei, Domino.
1020 Hoc autem semote prosequendum post hoc, stilo nos fatigante,
calce uero hor£ terminum exposcente, cum istiusmodi fine :
Sit nomen Domini benedictum, ex hoc nunc, et usque in sae¬
culum. Arnen.

1015 Supra I, 54sqq.; V, 192-194; VII, 11. 1017sq. Cf. supra I, 180.
1019 Dan. 3, 65. 1022sq. Ps. 112, 2.

1017 scimus corr. ex simus C 1023 Arnen litteris capitalibus


ITEM EIVSDEM AD EVNDEM EX HOC IPSO LIBER
OCTAVVS.

In residuo ex admisso promouenda uis inspectionis ex more,


antequam calor frigescat, si fas uidetur, quemadmodum
5 optime uidetur potioribus ex parte decursis est non langues¬
cente robore processionis siue inditt/ siue uote ex optimo distri¬
butione et sine penitudine donatione ex inextinguibili mu¬ p. 230

nere circa potentissimum munus et donum ex dono ex in¬


contemplabilibus incontemplatiuis siue sparsis siue unitis
io demonstrante eloquiorum interiori ueritate et supercollocata
manatione. Durum autem obstinatum est nimis percurrere
disciplinaliter sub uelamine ad denudationem duplicissimo
et utraque diploide superrepositum. Confidendum uero in
triumphatore et optimo | talium reseratore, qui non solum I25v

15 in hoc, sed in omni se preuium administrat solem et lucem et

exemplicatorem et cooperatorem et in^stimabilem adnuntia-


torem. Ipse quippe uerbum, quemadmodum et diffusissima ra¬
tio et splendidissimus sermo, quem nil latet, et effugere potest,
cuius mira proceritate et plenitudine et incogitabili administra- p. 231

20 tione inpotentes fortissima cecinerunt, in his quoque potentan-

tes, quibus potentissimi inbecilles sunt redditi, et fortissimi


facti. Benedicite, ait, omnes spiritus Dei, Domino. Vt in superi¬
oribus, nihilo minus hic discrete ueluti si sint qui non illius
sint, qui omnem fecit uentum et flatum operatus est. Om-
25 nes spiritus Dei, ait, benedicite Domino. Spiritus non est,
quem non fecerit Deus, qui perhibetur Dei. Verum sunt spi¬
ritus Dei mali, quemadmodum boni. Spiritus Domini, ait,
malus introiuit in Saul. Vnde uero malum spiritum habet
ille, qui omnia creauit ualde bona ? Vtique malum spiritum non
30 creauit. Verum spiritus Domini malus dicitur, non ab ho¬
mine, sed a diuino Spiritu sancto inspirato eloquio. Inimici
autem Christi hinc texerunt calumniam contra bonum
latrantes ex malo, quod non per bonum, nec ex bono, nec a
bono, nec in bono, singulare enim et miserum et languidum et
35 debile et infirmum atque in | se ipso relictum et non etiam I 26r

in refugis predicandum, quamlibet dicatur spiritus Domini


malus, qui apud Saul, quemadmodum infra inaestimabilem p. 232

VIII, 1/11 Periodus sic intellegenda : In ultimo libro uis inspectionis ex more
promouenda est; diuinum donum interiorem ueritatem demonstrat. Ad
difficiles singulorum librorum introductiones cf. Untersuchungen 72sq. 22

Dan. 3, 65. 27sq. I. Reg. 18, 10.

VIII, 1 /3 Item - admisso pro/ litteris capitalibus 16 exemplicatorem corr.


ex explicatorem T 18 splendissimus T 22 omnes : omnis (ornis) T 26
perhibetur corr. ex peribetur T
136 LIBER VIII
multitudinem ut mendatii et fornicationis et furoris et phito-
nis et diuinationis et incantationis et belligerationis et discidii
40 ac talium ceterorum ut in hore pseudoprophetarum men¬
dax legitur spiritus. Verum nobilis operator talium spiritum
non fecisse credendus, nimirum mendatii et fornicationis et
furoris et phitonis et diuinationis et incantaciohis hisque
similium, qui inmundum increpat spiritum et mutum. Nulla
45 inmunditia in factis totius munditi^ factoris, nulla inpuritas

nec ulla diuini clamoris sugillatio. Ergo spiritus Domini


malus diabolus, propria malitia deprauatus, qui non malus
sed bonus factus. Ideo autem malus, licet natura bonus,
quia suum ignorans modum sese transcendere maluit et potio-
50 rem cunctis aestimauit, de cuius ruina in anterioribus non mo¬

dicum dictum scimus. Ipse autem inmundissimus perhibetur


spiritus, ipse et mutus, ipse uero omnium uitiorum uentus.
Inmundus, quia superbiam, qu£ semper diuin^ mundici^
contraria est, sibi uindicauit, qua a c^lesti incontamina-
55 tione ruit et spurcissima et contami|natissima inferni loca i26v
promeruit. Mutus, non enim in laudem, sed in blasphemiam
prorupit. Hic etiam surdus, quia c^lestem auditum Adam
contempnere fecit, uel quia ipse ad suam salutem diuinum
preconium non audit, et omnes, qui ex sua parte sunt, utique p. 233
60 diuina non admittant, in interioribus surdissimos reddit.
Hic nimirum multiformium nequitiarum spiritus, et in una¬
quaque sectione circa diffusionem in multitudine totus ipse,
quo nil contra bonitatem sine ipso, in quo septem nequio¬
res se spiritus regnant. Hoc quippe sanctissimi distributor
65 Spiritus. Cum inmundus, ait, spiritus exierit ab homine, uadit

per loca inaquosa, querens requiem et non inueniens, dicit :


Reuertar in domum meam, unde exiui. Et assumit septem
spiritus nequiores se, et ingressi habitant ibi. Hoc Christus, qui
summa ueritas est. Sed quomodo nequiores spiritus septem
70 illo, quo nil nequius ? Multi scrutati sunt et multa dixerunt

et inter utrumlibet dimiserunt. Nequiores se, inquit ueritatis


manatio. Nomina malignorum spirituum funditus ignorantur,
quemadmodum et bonorum, excepto trium fortium diui-
nitus inspiratis, Michahel nimirum, et Gabrihel et Raphahel.

38sq. Cf. Leuit. 20, 27: pythonicus uel diuinationis spiritus. 40sq. Cf.
Apoc. 16, 13. 51sq. Cf. Mc. 9, 24. 65/67 Lc. 11, 24. 67sq. Lc. 11, 26.

59 parte : partes T 60 Post diuina : sunt dei. 64 nequiores : nequiorem;


regnant corr. ex regnat T 74 ispiratis T
LIBER VIII 137
75 Greci autem h^c et unum, utique | Vriel, qui ignis Dei dicitur, I 27r

quem specialius heretici inuocare dicuntur, nisi quia dicuntur


throni et dominationes, quemadmodum angeli et archangeli,
uirtutes uero, principatus ac potestates et cherubin et sera¬
phim De ruentibus autem non sic, spiritus autem generaliter
80 maligni. Verum interrogatus malignus ex nomine : Legio, ait, p. 234

mihi nomen est, quia multi sumus. Igitur de nequioribus septem


spiritibus nequissimo spiritu non modica arbitranda desuda-
tio. Assumit, ait, septem spiritus nequiores se. Vt dixi, nil
diabolo nequius. Videamus igitur, que interiora sunt diuini
85 eloquii de septem nequioribus spiritu inmundo spiritibus.
Denique, ut audisti, inmundum Deus non fecit spiritum,
immo mundissimum et purissimum et incontaminatissimum
et sanctissimum, quemadmodum a principio mundissimi et
purissimi et incontaminatissimi et sanctissimi et subtilissimi
90 et incorporei conditi sunt. Ergo nequiores spiritus septem
diabolo arbitrandi, quo nil nequius ut est dictum dicendum,
septem principalia uitia, que non a Deo facta, sed a diabolo
inuenta cum uniuersis dependentium turmis. Nam, ut dixi,
natura bonus, quia itaque natura bonus, idcirco habet I27v

95 nequius, utique non factum, sed in|uentum, quo ipse bonus


factus est malus et perseuerat in hoc, ut numquam ad refri¬
gerium participet bonum. Ergo uitia omnia et peccata nequi¬
ora diabolo dicenda, que semper mala, et numquam bonam
participant naturam, quorum origo superbia, qua bonus
100 spiritus Dei malus spiritus factus et malo omnimode sotia-
tus. Societas uero mali priuatio boni est. De istis uero compre¬
henditur ueritas dixisse : Tunc assumit septem spiritus nequi¬
ores se. Spiritus autem idcirco eadem, incorporea enim et
magis spiritum persecuntur quam corpus, nec omnino a
105 multitudine sentiuntur. Nil subtilius hoc, quod incorporeis
essentiis principatur et prosternit, quod inuisibile et incom¬
prehensibile mortalium obtutibus redditur. Septem ideo
solius, quia sicut septem dona sunt diuini spiritus, in quibus
omnis perfectio, sic etiam septem sunt maligni spiritus ne-
110 quitie, in quibus omnis perditio, que quidem omnes nequiores p. 235

iuxta considerationem admittende illo, qui sine omni ne-

75 Isidori, Etym. 7, 5, 15. Urief\ Cf. E. Ivanka, Gerardus Moresanus, der


Er^engel Urielunddie Bogomilen (Orientalia Christiana Periodica 20, 1954, 143-146);
K. Redl, Problemak Gellert piispok Deliberatiojaban (lrodalomtorteneti kospemenyek
69, 1965, 211-217). 76 Specialius] Pro gradu positiuo aduerbii ponitur, cf.
supra VII, 480 et infra VIII, 184; 1332 ; 1472. 80sq. Mc. 5,9. 83 Lc. 11,
26. 102sq. Lc. 11, 26.

77 trhoni T 97 refrigerium corr. ex refrigelium T 102 Post compre¬


henditur ras. septem circiter litterarum
138 LIBER VIII
quitia conditus ad omnem iniquitatem defluxit. Nil nequius
hoc, quod non a Deo sed a diabolo est. Hoc autem nequius dia¬
bolo est, qui non malus sed bonus conditus est. Ideo pr£-
115 ponitur sibi in nequitia, quod ab ipso est. Denique secundum
quod factus est, non | nocet, immo secundum quod inuenit, i28r
ledet. Nil enim in creatura mali, nil lesionis, nil cuiu‘sque uitu-
perabilitatis. Quod autem contra naturam aduersus ueritatem
et bonum, id oppinandum ledere, hoc ledere uitam auferre.
120 In hoc autem non spiritus Domini bonus, qui notas facit
uias rectas, quin spiritus Domini malus, qui iter pretendit
tenebrosum, discernitur. Perhibetur autem Domini, ut dixi,
qui ab ipso factus. Est autem malus non Dei uoluntate, sed sua
adinuentione. Ideo uero inmundissimus et surdissimus et
125 mutus. Omnes igitur demones in hoc, quia a Deo conditi sunt,
spiritus Dei sunt. Quia uero inmitati sunt preuaricatorem et
superbum, iam non spiritus Domini boni sed mali narrantur.
Ad uindictam et ulcionem eternaliter dampnati et ad poenam
inferendam in illis, qui illos imitantur, parati sunt, unde et po-
130 testates tenebrarum nuncupantur. In illis sic quidem potentan-
tur, qui magis diligunt tenebras quam lucem. Fuistis, ait, ali¬
quando tenebrg. Lux Deus est et tenebre null^ in eo. Ergo, qui
in hac luce non manent, in umbra sunt. In quali umbra ? In-
luminare, ait, his, qui in tenebris et in umbra mortis sedent.
135 Ergo cecus dicendus, qui lucem non sequitur et in umbra mora¬
tur. Vmbra caro est. Non enim | sapit ea, quQ dei sunt. i28v
Tenebre actiones illius, quibus clauditur paradisus, in quo
continua nox est. Siue tenebre et umbra lex naturae et lex lit-
tere, in qua pauci usque ad aduentum Dei filii inluminati exti-
140 terunt. Nullus iustincabatur in lege ad euasionem mortis,
nemoque beatus reddebatur. Commune enim omnium iter p. 236
erat ad claustra inferni, et diabolus imperabat uniuersis. In-
luminare, ait, his, qui in tenebris et in umbra mortis sedent.
Nemo cognoscebat artificem uerum, nullus poterat enigmata
145 penetrare scripturarum, in quibus occultabatur Christi aduen-
tus. Quando uero per uiscera misericordi^ Dei nostri iuxta
pontificis Zachari^ clarissimum uaticinium uisitauit nos oriens
ex alto, tenebr^ fugate sunt, et umbra mortis recessit, et
nos omnes apertis interioribus oculis uidimus lumen uerum,
150 quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mun¬
dum. Tunc autem reserata sunt lumina nostra, quando
aperuit sensum apostolorum, ut intellegerent scripturas. Sed

131sq. Eph. 5, 8. 133sq. Lc. 1, 79. 142sq. Lc. 1, 79. 146/148 Cf.
Lc. 1, 78; Zach. 6, 12. 150sq. Io. 1, 9.

138 continua corr. ex continuo T


LIBER VIII 139
forte quisquam se obicem conatur facere, quia umbram ue-
terem nominaui legem. Istiusmodi uero obicem Pauli fulgidus
55 deuastat mucro, atque a carne usque ad animam detruncat
penitior siromastis, qui in secundo Corinthiorum libro fate¬
tur : Quod\si ministratio mortis litteris deformata in lapidibus, 129*
fuit in gloria, ita ut non possint intendere filii Israel in faciem
Moysi propter gloriam uultus eius, qu^ euacuatur, quomodo
60 non ministratio spiritus erit in gloria ? Nam si ministratio damp-
nationis gloria est, multo magis habundat ministerium iustici£
in gloria. Non quidem minus est ministratio mortis umbra mor¬
tis, immo transcenditur altera ab altera, quanquam ^quum
omnimode perficiat sensum in omnibus diuinis promulgationi-
65 bus. Hoc autem atque ad hoc propter tenebras et potentantes
in ipsis et spiritus Dei malos, nimirum demones, quoniam de
ministratione mortis ratio ex consuetudine accessit et damp-
nationis prosequendum parum, ne mortem operetur minime p. 237
aduertentibus optim^ dictum, eo quod ut ministratio mortis
70 et dampnationis, sic etiam uocitetur umbra, qu£ nimirum a
duobus fit, a luce et corpore. Vmbra mortis, quia contecta sa¬
cramentis durissimisque delinquentes punit animaduersioni-
bus. Quod si ministratio mortis, ait, litteris formata in lapidibus,
fuit in gloria. Ministratio mortis ideo, quia in reatu nullam
75 penitudinem, immo prescentem exercebat ultionem et
sine dilatione mortem | in hostibus, ut ex multis animad- 129v
uertimus. Nihilo minus ministra dampnationis, siue quia
nullum saluabat ex talibus, siue quod dampna prodebat
delinquentium, quibus nemo aliqua gratia redimebatur,
80 immo durissima caucio durissimam expendebat constitutis
sub se penam, ut ex absortis comprobatur et ceteris. Quod
autem dicitur ministratio mortis in gloria, declaratur quon¬
dam maxima apud ueteres esse gloria, nimirum filios Israel,
qui specialius dicebantur Dei, ut fuerunt, et multis compro-
85 bati sunt significationibus a tempore non solum Moysi, sed
etiam Abrahae ad completionem usque diuin^ plenitudine
temporis. Haec autem euacuata funditus comprobatur gloria,
quando pro singulari lege generale euangelium nobis finis totius
legis Christus ad iusticiam scripsit. Ideo iam non intollerabilis
90 est facies Moysi propter gloriam uultus eius, quQ euacuatur,
iuxta quod dicitur, lex et prophetg usque ad Iohannem. Facies

156 Siromastis] Quia Papias translationem praebet Siromastes fortis,


manifestum est eum fontem Gerardi non fuisse, cui glossarium quoddam ante
oculos fuisse uidetur aequum ac illud, ex quo Iohannis Balbi Catholicon
explanationem Siromatis .i. gladius hausit. 157/162 II. Cor. 3, 7-9. 173sq.
II. Cor. 3, 7. 184 Specialius] pro specialiter, cf. supra VII, 480. 191 Lc. 16,
16.

171 Post fit: nimirum dei. 179 delinquentium corr. ex delinquenteum T


140 LIBER VIII
Moysi ipsa legis austeritas, ipsa iuxta litteram punitio. Ex hoc
autem gloria non permanens erat. Quomodo ? Scimus, ait,
quacumque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur, ut omne
195 os obstruatur et subditus fiat omnis mundus Deo, quia ex ope¬
ribus legis non iustificabitur omnis caro coram illo. Per | legem i3or
enim agnitio peccati. Nunc autem sine lege iusticia-Dei mani¬
festata est, testificata a lege et prophetis, iusticia autem Dei p. 238
in omnes et super omnes, qui credunt. Hoc autem est, quod su-
200 perius positum est: Quod si ministratio mortis, litteris deformata
in lapidibus, fuit in gloria, ita ut non possint intendere filii
Israel profiter gloriam uultus eius, qu£ euacuatur, quomodo
non magis ministratio spiritus erit in gloria ? Multo, inquam,
amplius, haec non euacuatur, ut illa, immo augmentatur in
205 iustificationibus illorum ad gloriam, quos ipsa puniebat prop¬
ter austeritatem et rigidam sanctionem. Ideo cornutus in facie
perhibetur Moyses, nimirum terribilis in preceptis et potes-
tatiuus in uindictis. Noster autem Moyses mansuetissimus
super omnes, nimirum Christus, cornutam habuit faciem,
210 quando in monte transfiguratus est et resplenduit facies eius
sicut sol, uestimenta autem eius alba facta sunt sicut nix,
et discipuli ceciderunt in terram. Cornua uirtutem et poten¬
tiam demonstrant, qua unita ^cclesia, qut^ facies Christi est,
ab inimicis terribilis uidetur. Duo autem testamenta siue
215 Christi siue ^cclesi^ demonstrantur cornua, quibus inimicorum
uentilantur castra. | Hoc autem propter cornutum Moysen, 130»
cuius faciem non possunt intendere filii Israel. Id autem, quia
resplendente facie figurati et ueri Moysi discipuli, qui ueri
Israhelit^ intellegendi, ceciderunt in terram, non ualentes suf-
220 ferre, ut dicitur, magnalia. Verum sunt cornua, quQ non fortia
et munimine faboranda. Omnia, ait, cornua peccatorum con¬
fringam, et exaltabuntur cornua iusti. Si uis aspicere ad h^c,
multa sequenda sunt et modum excedimus infinitis reuolutis
eloquiorum. Verumtamen non per multa incedamus, ut de
225 cornibus impiorum et iusti breuiter satisfaciamus. Nec solius
in Dauid de cornibus, quin potius in omni canonica recitacione.
Ad omnia uero recurrere laboriosissimum, maxime cum ce- p. 239
tera nos tanta expectent, qu^ uix umquam prosequi iuxta uo-
luntatem poterimus. Te autem auidissimum sciens de omni-
230 bus auditorem, immo et prestantissimum relatorem, potius ab
aliis quam a tuis gratanter subducar, quamlibet sanctus noster

193/196 Rom. 3, 19-20. 197/199 Rom. 3, 21-22. 200/203 II. Cor. 3, 7-


8. 210sq. Mt. 17, 2-3. 221 Faboranda] Praedicanda, cf. supra II, 352.
221sq. Ps. 74, 11.

201 filiis T 218 et ueri ss. C 221 Post ait: ait. det.
LIBER VIII 141

frater Andreas a nostro semper in hoc ipso collo dependat,


cuius nimirum imperio non satisfacere delinquere non me¬
diocriter est, et tandem quod | iussisti, de omnibus nos in- 13ir
235 terim cogit silere sibique solius inpensum inpendere, ne
quidem tu£ inpensu caream grati^. Sed fateor me nimis uereri
prudentissimo deliberare tractatori et subtilissimo arbitri, pre-
cipue cum dictorum pulchra me minime possideant ingenia.
Tamen in uili tegumento aliquando preciosissimus lapis recon-
240 ditur atque sacello nigerrimo optimi reseruantur non solum
argentei, sed aurei nummi. Sub autem splendidissimis ma- p. 240
uortibus et circa habitudinem trabeis mult£ latent nausis
seque obuiant mutuo spurcicity Omnia, ait, cornua peccatorum
confringam, et exaltabuntur cornua iusti. Vide, quia ut bona
245 sic mala sunt cornua, quemadmodum sicut boni sic mali spiri¬
tus, ut audisti, post paululum de spiritu Domini malo, qui
uexabat Saulem. Itaque cornua peccatorum ferocitates
demonum siue potentias superborum et doctrinas heretico-
rum (significant). H^c omnia Deus Pater fregit per uisitacionem
250 filii et crucem et mortem et resurrectionem et euangelii
fortissimam pr^dicationem. Vis audire cornua, qu^ fracta
audis ? Superborum, ait, et sublimium colla propria uirtute
calcauit. Ista fuerunt cornua ferocia, utique illorum, quorum |
mentio facta est, qu£ propria Dei Patris uirtute fracta sunt. 131’
235 Veritas patris Christus, qui conquassauit capita multa in
terra multorum, bibens de torrente in uia. Quia hoc, ideo exal-
tauit caput, ut legis mecum pariter, atque ideo interfecit reges
magnos et reges mirabiles, Seon regem Amorreorum, et Hoc
regem Basan, et omnia regna Chanaan, id est omnes contrarias
260 potestates et principes tenebrarum, et regem Siri, et principem
Babilonis, et Pharaonem regem I^gypti, ad quem per pro¬
phetam loquitur dicens : Leoni gentium assimilatus es et
draconi, qui est in mari, et uentilabas cornu in fluminibus
tuis, et conturbabas aquas pedibus tuis, et conculcabas flumina

232 Andreae infra VIII, 721 et 1693 iterum et tertium mentio fit; quem
quidem scimus Gerardi librum De diurno patrimonio accepisse et in Richardi
cuiusdam abbatis monasterio moratum esse. Cf. supra p. VIII. 237 Arbitri]
pro Arbitro. Heteroclisiam Gerardus similiter cadentium sillabarum causa
tolerabat, cf. supra VII, 961. 241sq. Mauors\ cf. Isidori, Etym. 19, 25, 4.
trabea] ibidem 19, 24, 8. 243sq. Ps. 74, 11. 252sq. Cf. Eccli. 24, 11.
255sq. Ps. 109, 6. 258sq. Ps. 134, it. Hoc] legendum Og. 262/274
Ezech. 32, 2-8.

233 delinquere in ras. 234 mediocriter corr. ex mediocre, sequitur ras.


duarum linearum, in qua adhuc discernitur: preceptis uero parere xpi/ et tandem
quod / sime ... illud 238 me - possideant in ras. 239 preciosissimus corr. ex
preciosissimis C 248 potentias corr. ex potentia T
142 LIBER VIII
265 eorum. Propterea, h^c dicit Dominus Deus : Expandam super p. 241
te rete meum in multitudine populorum multorum, et extrahent
te in sagena mea, et proiciam te in terram, super faciem agri
abiciam te et habitare faciam super te omnia uolatilia c^li, et sa¬
turabo de te bestias uniuers£ terr£, et dabo carnes tuas super
270 montes, et implebo colles tuos sanie tua, et rigabo terram fetore
sanguinis tui super montes, et ualles implebuntur ex te, et
operiam, cum extinctus fueris, cqlos et nigrescere faciam stel¬
las eius; solem nube | tegam et luna non dabit lumen suum. Omnia i32r
luminaria cqU mouere faciam super te. Sic impiorum debilitata
275 et confracta uidebuntur cornua uirtute diuina, et adhuc con¬
fringenda sunt, que supersunt, et in Danihele leguntur, licet
quadam horum ex parte dissipata sunt atque transacta : Vi¬
di, et ecce aries unus stabat ante paludem habens cornua ex¬
celsa et unum excelsius altero atque succrescens. Postea uidit
280 arietem cornibus uentilantem contra occidentem et contra aqui¬
lonem et contra meridiem, et omnes besti^non poterant resistere ei,
et multa alia. Id ob hoc, ut cornua multa non dubites signi¬
ficare, et quadam sint cornua peccatorum, ut audisti, et
quadam iustorum. Cornua impiorum expressimus. At si
285 plus queritur, cornua peccatorum tumiditates et inflaciones
et opes superbe et superbie et audacie inter potentes uersantes,
quas omnes Deus confringit, quemadmodum ueteres fregit et
ruentium superbiam humiliauit. Exaltabuntur, ait, cornua ius-
ti. Si ad unumquemque iustum aspicimus, dicere possumus
290 cornua opera uirtutum preliantia contra incentiua uitiorum,
que cornua sunt reproborum. Si generaliter ad ecclesiam, que
ex utroque populo sanguine | Christi iustificato electa est, si- i32v
cut supra premissum est, duo testamenta, siue duo caritatis
pr^cepta, que tunc precipue exaltantur, quando obseruan-
295 tur et perficiuntur et sacris dictis exponuntur. Si uolumus p. 242
ad Christum, qui iustus in eloquiis frequentissime peribetur,
dicendum, quia opera sua cornua sua sunt, de quo etiam
in Abacuc : Et cornua, ait, in manibus eius. Si queris quo¬
modo, audi, quod dicitur : Sicut Pater suscitat mortuos et
300 uiuificat, sic et filius, quos uult, uiuificat. Neque enim Pater
iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio, ut omnes
honorificent Filium, sicut honorificant Patrem. Si queris
quur et ipse iustus dicatur, qui iusticia iustorum est et bea¬
torum mundatio mundifica et beatifica dealbatio et impiorum
305 iustificatio, disce, quia nil nisi quod equitatis et iusticia est,

277/281 Dan. 8, 3-4. 288sq. Ps. 74, 11. 298 Habac. 3, 4. 299/302
Io. 5, 21-23.

266 rete: retem; multorum corr. ex meorum 7


LIBER VIII 143
diligit. Iustus sic quidem et ille nonumquam dicitur in scrip¬
turis, qui sicut aquam bibit iniquitatem. Verum supra retuli
de suis cornibus, uel quomodo cornutus intolerabilis factus est
ut quondam misticus Moyses. Cornu uero in dictis ueri-
310 tatis multocies, ut fortes uolunt, regnum demonstrat, ut
illud : Erexit nobis cornu salutis in domo Dauid, pueri sui.
Dauid domus ^cclesia est Christi, qui puer dicitur Dei. | Ecce,
ait, puer meus, quem elegi. In hac quippe domo cornu erexit,
dum sua uirtute et potentia per totum mundum usquequa-
315 que illam dilatauit et orbem uniuersum suo euangelio sibi
substrauit. Vnde et loquitur : Exaltabitur sicut unicornis
cornu meum. Vnicornis hic Christus propterea, quia solius
de illo dicitur : Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso fac¬
tum est nihil, in cuius manibus cornua perhibentur, nimirum
320 stigmata crucis et triumphus uictori^, quibus regnum dia¬
boli uentilatum est et ^cclesia conualuit. Siue cornua crucis
brachia, in quibus manus in^stimabiles dominic^ extiterunt p. 243
clauis confixe, qu^ totius mundi singularissima sunt presidia
facta, siue brachia mediatoris extenta, qu^ omnia ad diui-
325 nam uitam traxerunt peritura. Si exaltatus, ait, fuero a
terra, omnia traham ad me ipsum. Propterea ascendit in
pulpitum et celebrauit sacrificium uespertinum et crucem
fecit in modum crucis, id est se ipsum extendit in lignum cruci¬
forme Nam Iudei crucem parauerunt ex ligno et Christus ex
330 carne. Quid dico ? Id est, ut dixi, cruciforme signaculum
suum sacratissimum in ligno tranuerso exibuit corpus. Dum
autem sic fecit, quasi crux crucifixa uidebatur in cruce ex do¬
minica facta humanitate. Ideo ut unicornis | suum cornu 133^
gloriatur exaltari ecclesia, id est esse, ubi Christus est, in
335 dextera Dei sedens. Itaque in cornibus uterque letatur,
nimirum sponsus et sponsa. Quomodo ? Omnia, ait, cornua
peccatorum confringam et exaltabuntur cornua iusti. Quomodo ?
Et ibunt, ait, hi in supplicium eternum, iusti autem in uitam
£ternam. Sic exaltabuntur cornua iusti, utique fideles Christi
340 et amici, confractis cornibus impiorum. Nullum itaque
animal diligit Deus in templo suo nisi cornutum. Denique
condam nullum animal immolabatur Domino in templo, nisi
quod cornu habet. Tria siquidem immolabantur, nimirum
taurus, aries, hircus et uniuersa cornuta. Nos itaque nisi
345 habeamus cornua, quibus uentilemus inimicum et multitu-

307 Cf. Iob. 14, 6. 311 Lc. 1,69. 312sq. Mt. 12, 18. 316sq. Ps. 91,
11. 318sq. Io. 1,3. 325sq. Io. 12, 32. 333sq. Cf. Ps. 91, 11. 336sq,
Ps. 74, 11. 338sq. Mt. 25, 46.

317 cornu: cornum T 332 sic ss. T


144 LIBER VIII
dinem, non erimus digni immolari huic, qui proprio filio suo
non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum. Vnde et
Dominus cornu dicitur salutis his, qui credunt in eum. Etenim
in cornibus crucis su^, ut audisti, uentilauit omnes inimicos
350 et confregit Leuiathan serpentem uectem et Leuiathan serpen¬

tem tortuosum omnemque diaboli cuneum. Diuirius noster


magister inter omnes perfectissimus hiromistas : Christus, ait,
crucifixus est in corpore, sed uere crucifigebat ibi demones.
Non fuit crux, sed triumphus fuit, sed uexillum fuit. Propte-
353 rea conscendit in crucem, ut nos de terra in altum | tolleret. 134r
Ego puto crucem saluatoris istam esse scalam, quam uidit p. 244
Iacob. In ista scala descendebant angeli et ascendebant, id
est in cruce Iudei descendunt et gentiles ascendunt. Prop-
terea exaltabitur, ait, sicut unicornis cornu meum. Quomodo ?
360 Rarissimi, ait, nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit, quid

erimus. Scimus autem, cum apparuerit, quia similes ei erimus,


quoniam uidebimus eum sicuti est. Sic exaltatur Qcclesi^ cornu,
id est uirtus sibi data a Christo essendi ubi Christus est, quem¬
admodum fatetur : Volo, ut ubi ego sum, illic sit et minister
365 meus. Hoc esse perdidit spiritus Domini malus, qui uexabat

Saul. Sicut tunc, ita et nunc, si intime admittitur, uexat spiri¬


tus Domini malus Saul, qui peticio interpraetatur. Vis audire,
quid sit peticio ? Omnes, ait, quqrunt, qug sua sunt, et non qu%_
Iesu Christi. In omnibus his congregatio nequam et sinagoga
370 nefanda, quam spiritus Dei malus uexare non cessat. Letantur,

ait, cum male fecerint et exultant in rebus pessimis. Hoc


autem instinctu spiritus Domini maligni. Qui fornicator est,
a spiritu malo uexatur, qui raptor, qui auarus, qui inmundus,
qui hebriosus, qui contentiosus, qui inuidus, qui detractor,
373 qui cupidus et cetera in ceteris, qui istiusmodi tituli sunt.
Malus itaque a malo uexatur, ut duplicem cruciatum conse¬
quatur. | Ideo peccator et iniquus laudatur et benedicitur. 1 34v
Laudatur, ait, peccator in desideriis animg su£, et iniquus
benedicitur. Consensu peccatoris exercetur iniqui benedictio
380 et instinctu iniqui peccatoris preconium, quo demum alter p. 245
ab altero auriat cruciatum in conflictum sempiternum. Ad
nimium calorem, ait, transeat ab aquis niuum et usque ad

348 Cf. Ps. 17, 3. 350sq. Esai. 27, 1. 352 iromista\ Sacrae scripturae
doctor, uide supra ad I, 52. Fontem sequentis non inueni. 357 Cf. Gen. 28,
12. 359 Ps. 91, 11. 360/362 1. Io. 3, 2-3. 364 Io. 17, 24. 367
Isidori, Eitym. 7, 6, 63. 368sq. Phil. 2, 21. 370sq. Prou. 2, 14. 372/374
Cf. I. Cor. 5, 11 et Rom. 1, 29-30. 378sq. Ps. 10, 3. 381/383 Iob. 24, 19.

349 uentilauit corr. ex uentilabit C 362 Sic : Si T 374 contentiosus corr.


ex contentionsus T
LIBER VIII 145
inferos peccatum illius. In hoc dicto iugis talium uexatio
demonstratur. Hoc quippe propter Saulem et spiritum Dei
385 malum uexantem eundem, ut interimeret diuinum citharis¬

tam Dauid. Denique, ut legitur, Dauid psallente egredie¬


batur spiritus Dei malus. Christus noster simul Dominus et
rex atque singularissimus magister in Dauid, qui psallendo
inmundissimum spiritum proiecit a Saul, id est a genere hu-
390 mano, cithara cuius ipsa nobilissima crucifixio, extitit. Can-

tauit, quando in cruce pendens clamauit ad patrem dicens :


Pater, in manus tuas commendo spiritum meum. Ista com¬
mendatio nos comendauit similiter Deo patri et proiecit a
nobis spiritum Domini malum. Verum non omnes fideles,
395 ideo iterato pro tempore uexabatur Saul. Quid inquis ? Di¬

centes se, ait, nosse Deum factis autem negant illum. Iohannes
uero theologus in secunda sua inluminatione : Videte uosmet
ipsos, ait, ne perdatis, sed ut mercedem ueram accipiatis. \
Omnis, qui precedit et non manet in doctrina Christi, Deum 13 5r
400 non habet. Qui permanet in doctrina, hic et Filium et Patrem

habet. Si quis uenit ad uos et hanc doctrinam non adfert, nolite


accipere eum in domo, et aue ei ne dixeritis. Qui enim dixerit illi
aue, communicat operibus eius malignis. Infelicissimi nos et
miseri, quantis inuoluimur eulogiis, qui non solum talibus aue
405 dicimus, quin potius leuissimo oblato munere eosdem iusti-

ficare non timemus. Si quis uenit ad uos et hanc doctrinam


non adfert. Quam, inquis ? Si queris, audi solius, intente
considera et hanc doctrinam scribe in tabulis cordis tui,
ne inimicus doctrin^ diuinq quid sacrarum auferat deltarum,
410 quas digitus Dei expressit in tabulis testamenti, non quidem p. 246

fractis, sed solidis. Ve uobis, qui ridetis nunc, quia lugebitis


et flebitis. Ve uobis, cum benedixerint uobis omnes homines. Se¬
cundum hoc faciebant pseudoprophetis patres eorum. Sed uo¬
bis dico, qui auditis : Diligite inimicos uestros, benefacite his,
415 qui uos oderunt. Benedicite maledicentibus uobis, orate pro
calumpniantibus uos. Et, qui te percutit in maxillam, prebe
et alteram, et ab eo, qui aufert uestimentum, etiam tunicam
noli prohibere. Omni autem petenti te tribue, et qui aufert,
que tua sunt, ne repetas. \ Et prout uultis, ut faciant uobis 135v
420 homines, et uos facite illis similiter. Et, si diligitis eos, qui uos

diligunt, qu£ uobis est gratia ? Nam et peccatores diligentes se

392 Lc. 23, 46. 395sq. Tit. 1, 16. 397/403 II. Io. 8-11. 406sq. II.
Io. 10. 409 Deltarum] pro tabularum, ab interpretatione Hebraicae litterae
Daleth, ex Hieronymi, epistula 30, 5, ab Hrabano Mavro in Expositione super
leremiam 18 (et aliis pluribus) transsumptum, cf. Thiel, Grundlagen (ut supra ad
VII, 991) 89. 411/428 Lc. 6, 25-35.

400 Post habet: si dei. 410 testamenti: testamentis T


146 LIBER VIII
diligunt. Et, si benefeceritis his, qui uobis benefaciunt, qu^_
uobis est gratia ? Siquidem et peccatores h^c faciunt. Et, si mu¬
tuum dederitis his, a quibus speratis recipere, quQ gratia est
425 uobis ? Nam et peccatores peccatoribus fenerantur, ut reci¬
piant equalia. Verumtamen diligite inimicos uestros, et bene¬
facite et mutuum date nil inde sperantes, et erit merces multa, et
eritis filii altissimi, quia ipse benignus est. H^c nimirum est doc¬
trina a pectore totius deitatis aurita. Qui hanc non habet,
430 a spiritu dei uexatur maligno, nemoque istiusmodi doctrin^
debet sibi aue dicere, ne quidem operibus eius malignis co-
municet. Qui tetigerit picem, inquinabitur ab ea. Nil picula
tetrius, a qua inquinari tangens peribetur, qu£ quidem omnem
saecularem actionem demonstrat luto uittj pereuntis ad-
435 herentem, de quo redimi optabat ille, qui dicebat ad Deum :
Eripe me de luto, ut non infigar, id est a uita carnali, qu£ in
glutino uitiorum sepulta est. Quanto itaque Deo familiarius
adheremus, tanto | ab omnibus studiosius, qui lutum dili- 136r
gunt mundi potius quam uitam beatam, declinare debemus, p. 247
440 Sed nullus sine predicta doctrina Christo adherere ualet.
Miseri nostram neglegentem salutem magis desideramus pla¬
cere carni, et sanguini, diuinum non participantibus regnum,
quam insistere et consistere in istiusmodi resecatione. Au¬
ferte, ait, malum ex uobis. Hoc malum Iohannes explanauit,
445 dum dixit : Si quis uenit ad uos et hanc doctrinam non adfert,
nolite accipere eum in domo, et aue ei ne dixeritis. Quare uero ?
Qui enim, ait, dixerit illi aue, communicat operibus eius ma¬
lignis. Si aduertere ut deliberas plenissime optas, nil uada-
tionis sine periculo quis inuenire potest, nisi ad omnia respi-
430 ciat et toto corde sequatur, quod Christi doctrina hortatur.
Si h^c scitis, ait, beati eritis, si feceritis ea. Scire quidem bo¬
num, perficere optimum, hoc autem superadmittere et
superscire. Ex hoc enim omnis sapientia consequitur, et
preciarum scire supercollocatur. Inde sapientes sapor di-
455 uin^ executionis demonstrat sciolos non ad carnem, sed ad

spiritum, qui carni et sanguini non subiacet, nec inhabitat


corpore subdito peccatis. Peccata cum sint incorporea, quadam
quia corpora carni et sanguini corpo|ralibus, et ex corporibus 136*

432 Eccli. 13, 1. 436 Ps. 68, 15. 443sq. I. Cor. 3, 13. 445sq. II. Io.
10. 447sq. II. Io. 11. 451 Io. 13, 17. 456 Sap. 1, 4. 457/462
Periodus facilius intellegitur ordine uerborum transposito, uidelicet: Peccata,
cum sint incorporea, corpora uitiorum sunt, quia corpora magis carni
compellunt seruire quam Spiritui sanctissimo...

426 Post uerumtamen : diligite dei. 431 malignis corr. ex malignus 441
Post desideramus : salutem dei. 443 Post insistere : quam dei.; et ss. C 458
cor/ralibus T
LIBER VIII 147
magis compellunt seruire, qut; spiritui Dei malo in illis com- p. 248
460 moranti famulantur, quam Spiritui sanctissimo, qui totus in¬
corporeus est et non habitat nisi in mentibus se suo dono
dignis factis, corpora uitiorum immo demonum sunt. Ve¬
rum diabolus incorporeus cum sit, tamen corpus suum su¬
perbia et multiformis nequitia, qu^ in suis habitat, dicenda. Nil
465 enim meditatur impiissimus spiritus, nisi ut nos a sanctis¬
simo separet Spiritu, cuius uirtute ipse proiectus est, et
Christi doctrinam extinguat in pectore Christianorum, qua
punitur procacissimus et prostratur superbissimus. Diuin^
maiestatis inuisibilis unctio ipsa beatissima aduertenda doc-
470 trina, et inluminatio in^stimabilis quadam mansuetissimis
dictis inuoluta. Qua arida molescunt corda frangunturque
superba, inluminantur opaca, reflectuntur attonita, ele-
uantur prona, eriguntur iacencia, sanantur egrota, curantur
infirma, roborantur debilia, sic autem et sic cetera. Talibus
475 uero superintellegibilibus administrationibus humana cor¬
pora transcendunt ad spiritum, qui facit credentes spiritu-
aliter sapere et circa id ipsum uiuere, ut magis spiritus cre¬
dendi sint quam caro uel sanguis, qui nescit ea, qu^ Dei
sunt spiritus. Et hoc bonus | Paulus : in carne, ait, ambulantes 137r
480 non secundum carnem militamus. Qui carnem nimirum su¬
perat, licet caro, non tamen in carne : Ei enim adheret, qui
spiritus est. Quia adheret, ait, Deo, unus spiritus est cum deo
itaque, qui cum Deo est, caro non est ; Deus enim spiritus est. p. 249
Qui autem caro non est, procul dubio incorporeus est. Quo-
485 modo ? In carne, ait, ambulantes non secundum carnem mi¬
litamus. Nam arma miliciQ nostra non carnalia, sed potentia
Deo ad destructionem munitionum, cogitationes destruentes, et
omnem altitudinem extollentem se aduersus scientiam Dei.
Qui sic quidem militat, non carne militat, sed Spiritu sanc-
490 to ; quia sic facit, ideo confidenter uitiorum destruit munitio¬
nem et operum carnalium m^nia dissipat et molimina in-
mundissimorum spirituum diuina uirtute conculcat diuinQ
milici^ armis, qu£ fabricantur doctrina beatissima Christi.
Arma, ait, milici£ nostra potentia Deo. Ab illo quippe con-
495 fortantur h^c arma et ex sua uagina procedunt. Haec arma
dilectio est et caritas et beatissima Christi societas, qui
inimicos precipit diligere, maledicentibus benedicere, pro
calumpniantibus orare, una maxilla percussa aliam prebere,
omni petenti tribuere, ablata non repetere, | mutuum sine 137'

479sq. II. Cor. 10, 3. 482 I. Cor. 6, 17. 485/488 II. Cor. 10, - .
3 5

494 II. Cor. 10, 4. 497/500 Cf. Lc. 6, 27-30.

463 incor/corporeus T 468 procacissimus corr. ex procacissimis C


499 Post repetere: ras. unius ferme lineae
148 LIBER VIII
500 omni mercede tribuere et omnia ad libitum ministrare atque,
ut cuncta comprehendam, omnia, qu£ istius sunt saeculi,
fugere Deumque sequi in omnibus. Hoc autem facere in
carne quidem ambulare, sed non secundum carnem mili¬
tare est, immo huic adherere, qui in carne positus nil carna-
505 lium operum expertus est. Haec uero est illa doctrina, in
qua quisquis permanet iuxta diuinum dictum, et Filium et
Patrem habet. Qui autem hanc doctrinam non affert, non
est recipiendus, ne quidem sit communicacio operum maligno¬
rum. Itaque, qui circa id uiuunt et cohortantur alteros,
510 licet in carne, ac per hoc non secundum carnem militant.
Ex hoc quippe coniugantur huic, a quo ista manat doctrina
et spiritus beatissimus est, huic denique sociati sunt, quan¬
tum possibile est esse, ut ipse est, et ex hoc ipso spiritus Dei p. 25
sunt. Proinde diuinitus inspirata eloquia simplicibus uerbis
515 exterius sunt expressa, quamlibet nubibus allegoriarum
et enigmatum profundissimorum interius obumbrata, quo
nullus uitalis doctrina cibariis ieiunus remaneat sacratissimam
audiens historiam, siue ignorans reddatur ex doctrina, | sine 138r
qua nemo cQeste promerebitur regnum. Denique, quantQ
520 uirtutis diurna sit scriptura, pene a paucis, immo a nullo
comprehendi potest. Quia uero de multis tua me prouocauit
dilectio atque in postero non me dubito prouocandum,
quamlibet ad hoc mee paucitatis indignum reddatur ignenium,
immo uix alicuius momenti ingeniosum umbraculum, quid
525 peritus ad terapeutas de ipsius incomprehensibili Cassiodorus
omni suauius expresserit nectare, breuiter Isingrimi mei
dulcissime germanitati expediam : Intuemini, ait, sodales
egregii, quam mirabilis, quam dulcis in scripturis diuinis decur¬
rit ordo dictorum et desiderium semper exercens, sacietas
530 sine fine, esuries gloriosa beatorum, ubi nimietas non argui¬
tur sed magis inportunitas crebra laudatur — merito, quan¬
do et noticia rerum salutarium inde discitur, et credentibus
atque eadem operantibus Qterna uita prestatur. Preterita sine
falsitate describunt, presentia plus quam quod uidentur p. 25
535 ostendunt et futura quasi iam perfecta narrantur ; ubique
in eis ueritas regnat, ubique diuina uirtus inradiat, ubique

506/508 Cf. II. Io. 9-11. 515 Sunt] pro codicis est posui, quod iam
Batthyan legendum suspicatus est, quamquam etiam Gerardum eloquia cum
scriptura confundentem singularem numerum posuisse negare uix audeam.
527/583 Cassiodori, Institutiones diuinarum litterarum (Liber I) cap. 16. Verba
ut doctus es (555) Gerardus Isingrimum alloquens interpolauit.

502 sequi corr. ex seq ; 508 sit: fit T 515 sunt: est T 517 Post
nullus: ras. duarum litterarum 523 indignum corr. ex dignum C
LIBER VIII 149
panduntur humano generi | profutura. Dum autem haec 138*
ita habeant in terris, nobis pro captu ingenii parabolis et
propositionibus sumptis crestis ueritas intimatur, sicut
540 ipsa in LXXVII psalmo testatur: Aperiam in parabolis os
meum, loquar propositiones ab initio. Tradunt etiam nobis,
ut munera cuncta uincantur, sanct^ trinitatis adorabilem
cognitionem, quam per tot saeculorum tractus idolis dedita
ceca et flebilis ignorauit humanitas, Patrem scilicet et Fi-
545 lium et Spiritum sanctum, creaturarum omnium creatorem
atque rectorem, facere qu^ uidit in cQo et in terra, cuius si
pietatem queris, audi breuiter comprehensum : Adiutor in
oportunitatibus, in tribulatione ; si potentiam, ausculta :
Et quis resistit potestati tu^ ? Si iusticiam, lege, quia iudi-
550 cauit orbem terr^ in equitate. Nam et ubique esse totum
Deum manifestissima declarat dicente psalmographo : Quo
ibo a spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam ? Si ascendero in
cQum, tu illic es ; si descendero in infernum, ades, et cetera,
qu^ de illa maiestate continentur. Istas sic quidem litteras,
555 ut doctus es, non ratio humana repperit, sed hominibus sanctis
uirtus cQestis infudit ; quas tunc bene datur intellegi, | quan- i39r
do eas uere et utilia predicare mens deuota crediderit. Quid p. 252
enim in illis litteris utilitatis et suauitatis non inuenies, si
purissimo lumine mentis intendas ? Lectio cuncta uirtutum
560 est uerbum non inaniter cadens, nec tardat effectus quod
promittit, oboedientibus conferens ^ternam salutem, superbis
restituens ^ternum supplicium. Atque ideo eam non solum
audire sed implere sanctis operibus commonemur; modo
siquidem caritatem Dei et proximi monet, modo ut saeculi
565 peritura contempnamus insinuat, modo ut illam patriam
recorderis in qua es perpetuq mansurus infundit, pacien-
tiam monet, spem tribuit, humilitatem proficuam laudat,
superbiam ruinosam semper accusat, pias elemosinas cre¬
berrime fieri persuadet. Tunc quod supra omnes pietates
570 indulgentissimum est, acceptam sibi p^nitenciam iudex
ipse testatur, quando etiam uerba quibus rogetur clemen-
tissimus redemptor indulget, terret ut corrigat, iudicium
minatur ut parcat, et sic nos precipit uiuere, ut angelorum
mereamur esse consortes, fiatque illud in nobis, quod nimis
375 suaue atque perfectum est, ut sit Deus omnia in omni¬
bus, deinde ut eum uideamus | sicuti est, et sic de gloritj 139’
ipsius copia compleamur, ut nulla ulterius indigenti^ sterilitate
fatigemur. Talibus uero iussis qui parere non ambiat, nisi

537 haec corr. ex hac T 554 Post maiestate : sacris lectionibus dei. 560
non inaniter : nominanter T 564 dei corr. ex domini T 566 mansurus corr.
ex munsurus T 578 iussis: uisis T
150 LIBER VIII
qui omnimodo in ^ternum perire festinat ? Nil dementius
580 nilque crudelius redemptoris iussa neglegere, et crudelissimi
hostis uota complere. Quot uerba, tot premia ; quot sen-
tenci^, totidem ultiones! Nil uacat ab utili doctrina, nisi
cum precidenda silet lingua. Hoc autem de ui uirum-
uium eloquiorum, quibus pollere oportet omnem, qui P- 253

585 sequi desiderat Christum et carnem superare festinat, in qua


Spiritus sanctus non regnat. Denique contra inuisibiles inpug-
nationes pugnaturos suos diuino spiritu uult exercitatos, ut
illum superent spiritum, qui Saulem uexabat. Ad hunc
autem expellendum, ut dixi, cithara Dauid necessaria potis-
590 simum, id est Christi suauissima doctrina cum adimpletione,
qua diuini Dei redduntur credentes spiritus non maligni.
Nos quoque de spiritibus adorsi sumus initium, quanquam
alia ex aliis admitteremus. Sunt autem spiritus, qui bene¬
dicunt, sunt et qui contradicunt, quanquam nollenter con-
595 fiteantur : Quid mihi, ait, et tibi Iesu Fili Dei summi ? Adiuro
te per Deum, ne me torqueas. Confitebatur inmundissimus, quem
blasphemare cogebat multitudinem et ueluti si latro ante
iudicem conticescat ex furto dampnatius redditus dignus-
que | morte iudicatus. Considerandum uero, utrumne de i40r

600 omnibus generaliter spiritibus dictum sit : Benedicite, omnes


spiritus Dei, Domino, cum etiam diabolus dicatur spiritus
Domini malus. Accipiendum, quia quantum ad naturam
bonam attinet, circa quam sapiunt subtilissime, licet in
omnes contra Deum prorumpant blasphemias, non mali,
605 ut dictum scimus, atque in quantum non mali, licet ex
toto mali, non blasphemi. Non enim natura eorum blasphe¬
mat, sed uitium et malicia, a qua recedere non possunt
inrecuperabiliter dampnati, natura ipsa bona, non peruersa.
Ergo contra naturam malum est agere, qui ex bono est
610 non natura. Hoc autem agere, quod contra naturam ad ui¬
tium est, offendere naturam est. Hanc offendere a bono p. 254

excidere est. Iam quod a bono diductum est, optimq naturQ


contrarium. Huic autem aduersari non Deo benedicere, immo
maledicere est. Demones itaque bon^ natur^ contrarii. Quia
615 contrarii, ideo non benedicunt sed insaniunt, licet nollentes
confiteantur ^ternis incendiis traditi nequissima adinuentione
promerente. Vnde non pleniter admittendi in dicto, quanquam
omnes dicantur spiritus Dei: Benedicite Domino. Iterum inspi-

579 Nil dementius nilque crudelius] Apud Cassiodorum : Vitra omnes dementias
est. Gerardus sua uersione coniunctionem “quam” consulte omittit, cf. supra
IV, 362. 583 lingua\ huc usque Cassiodorus uirumuium] id quod fortium ? Cf.
supra IV, 374. 595 Mc. 5, 7. 600sq. Dan. 3, 65.

582 ultiones corr. ex ultionis T


LIBER VIII 151

ciendum, si de illis beatissimis et subtilissimis spiritibus


620 hic dicitur : J Benedicite, omnes spiritus Dei, Domino, an de ce- i4ov
teris, istis semotis, pro eo, quod in subsequentibus iterum
dicatur : Benedicite, spiritus et animq iustorum, Domino.
Sed uidetur de aliis spiritibus, utique uentis, qui spiritus
sunt, semotim hic dici, et Dei comprobantur. Ego feci, ait,
625 omnem flatum. Et : Eduxit uentos de thesauris suis. Thesauri
Dei inestimabilitas siue operum siue uoluntatum siue per¬
missionum, de quibus nemo humana deliberacione quid dig¬
ne ualet comprehendere. Quippe omnia opera dei incomprehen¬
sibilia sunt et inuestigabilia dicuntur, ergo illi, qui men-
630 dacissimo stilo de diuisione rerum superiorum scripserunt,
falsi sunt diuinas operationes uanissimis estimacionibus
circumstanciantes. Dixi, ait, sapiens efficiar et ipsa longius
fugit a me. Et : Domine, ait, si in tempore hoc restitues reg¬
num Israhel ? Non est, ait uestrum nosse tempora uel momenta,
635 qu%_ pater posuit in sua potestate. Multi querentes, quod illos
non oportuit, errauerunt a uentre et locuti sunt falsa. Ad
Danihelem dicitur : Vade, quia clausi sunt signatique ser¬
mones usque ad tempus praefinitum. Alibi autem : Tu, Dani- p. 255
hei, claude sermones et signa librum usque ad tempus statutum.
640 P er\tr ansibunt plurimi, et multiplex erit scientia. Ille quoque, i4ir
qui de archano deitatis occultissimum produxit thesaurum :
Vidi, ait, in dextera sedentis super thronum librum scriptum
intus et fons, signatum sigillis septem. Et uidi angelum prae¬
dicantem uoce magna : Quis est dignus accipere librum et sol-
645 uere signacula eius ? Et nemo poterat in cfio, nequQ in terra,
neque subtus terram aperire librum, neque respicere illum. Et
ego flebam multum, quia nemo dignus inuentus est aperire
librum neque uidere eum. Clausa itaque sunt omnia et sub
signaculo inreserabili posita, qu^ supermundana sunt. Hoc
650 uero propter thesauros, de quibus inuestigabiles uenti produ¬
cuntur, id est subtilitates inpenetrabiles occultissimarum
denunciationum, quibus secundum uirtutem non solum mun¬
dana, quin potius ea, que supra mundum sunt, erudiantur.
Ab istis quippe thesauris uentum per os Iohannis produxit,
655 dum uerbi omnipotenciam ipso resonante manifestauit. De
istis thesauris quicquid dixit Paulus, processit ; de istis thesau-

620 Dan. 3, 65. 622 Dan. 3, 86. 624sq. Cf. Esai. 57, 16. 625
Hierem. 10, 13. 629/632 Iohannis Scoti Erivgenae librum De diuisione
naturae (Periphyseon) reprehendit. 632sq. Eccl. 7,. 24. 633/635 Act. 1, 6-7.
636 Ps. 57, 4. a uentre] ab utero Psalmus habet. Gerardus miram quandam
pudicitiam prae se fert; eadem confusio in Vulgatae codicibus Esai. 48, 8
uidetur. 637/640 Dan. 12, 9 et 4. 642/648 Apoc. 5, 1-4.

645 terra: terram T


152 LIBER VIII

ris doctrina duodena manauit. Prophet^ ab istiusmodi the¬


sauris locupletati sunt. Si queris, ubi sint isti thesauri, disce,
quia in Christo, in quo Paulo intonante | omnes thesauri sa- 141V
660 pienti£ et scientiq sunt repositi et totius diuinitatis plenitudo
inhabitat corporaliter. Incorporea quidem diuinitas est, spiritus
enim est, quia Deus spiritus est, et hic deitas est. Ac per
hoc corporaliter inhabitare dicitur in Christo, id est omnis
diuinitas in ipso est et ipse diuinitas est, numquamque in
665 illo minorata est, quamquam carnem acciperet, qu£ una cum p. 256
diuinitate facta est. Hoc autem, quod corporaliter dicitur di¬
uinitas inhabitare, est. In hac uero omnes thesauri sapientiq
et scientig sunt reconsignati et positi. Ab istis autem the¬
sauris diuinus Danihel accepit, quo inscrutabilia narraret
670 et nemini patefacta in momento palihcaret, cui etiam dicitur :
Tu autem, Danihel, claude sermones et signa librum usque ad
tempus statutum. Per transibunt, et multiplex erit scientia.
Dicat mihi, qui uult, quia multa legi, multa cucurri, in Spania
fui doctus, in Britania eruditus, in Scotia detritus, in Hi-
675 bernia studui, omnes liberales disciplinas comendaui me-
morif/, ideo nil lectionis me effugere potest. Respondeam
ego huic, ut narret saltim ultimum, quod est in omnibus
operibus Dei, ut se habet, disputet cum Danihele, qui clausit
sermones et clausit librum usque ad tempus statutum, qui
680 non tantas | peragrauit terrarum partes propter eruditoriam. I42r
Veniat uero ad prophetas, qui non litterati sed dominici rustici
fuerunt. Disputet cum Petro et suis, qui non oratores sed
piscatores extiterunt. Legat librum diuini Iudf?, in quo omnis
humana deliberatio sugillata redditur, quemadmodum in
685 dictis Petri ac ceterorum. Claude, ait, sermones et signa li¬
brum usque ad tempus, nimirum usque ad aduentum thesau¬
rorum occultorum uerissimi reseratoris. Aperuit, ait, illis sen¬ P- 257
sum, ut intellegerent scripturas. Danihel itaque signauit ex
precepto, Christus uero reserauit ex imperio, manifestato
690 suo archano reuelata facie Moysi et ablato uelamine. Quo¬
modo ? In principio, ait, erat Verbum et Verbum erat apud
Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum.
Christus autem reuelauit, qui aperuit librum et soluit signacula
eius, et Iohannes dixit. Vt plenissime autem admittas, quia
695 Christus hoc manifestauit Iohanni, alium Iohannem audi
dicentem : Deum nemo uidit umquam. Vnigenitus filius Dei,

659/661 Coi. 2, 3 et 9. 671sq. Dan. 12, 4. 673/675 Nota Gerardum


eruditionem saecularem in insulis acceptam optimam et perfectam praedicare.
685sq. Dan. 12, 4. 687sq. Lc. 24, 45. 691sq. Io. 1, 1-2. 696sq. Io. 1,
18.

691 ait corr. ex it T


LIBER VIII 153
qui est in sinu patris, ipse narrauit. Quia ipse narrauit, re¬
serati sunt sermones et liber manifestus et omnis homo
philosophus factus est. Quicquid obumbrationis erat in lege et
700 prophetis, | Christus exposuit, qui producit uentos de thesauris. i42v
Non dixit de thesauro, sed de thesauris, quia non unus sed
multi sunt thesauri in hunc occultissimo thesauro consignati.
De plenitudine, ait, illius omnes nos accepimus gratiam pro
gratia. Ecce thesaurus, ubi sunt thesauri, nimirum plenitu-
705 do Christi, utique Spiritus sanctus co^qualis sibi et co^ternus,
a quo diuinissimi et inuisibiles uenti manant, gratiae siqui¬
dem spirituales, quas optimi/, si ad apostolum recurris, admit¬
tere potes, quibus spiritus efficitur corpus et uindicat sibi
totum, quod spirituale est. Ipse uero Iesus ipsa optima
710 plenitudo cum eodem, qui plenitudo est consimilis omni
diuin^ plenitudini cum principalissima plenitudine. Vna
autem plenitudo indifferens ut eadem magnitudo omnia
implens, quamlibet dicatur plenitudo et plenitudo atque p. 258
plenitudo. Non enim tres sunt, sed una principalis et super-
715 naturalis plenitudo, qu£ in tota trinitate semper redundat et
inhabitat. Ergo plenitudo Patris Filius, et plenitudo Filii
Spiritus sanctus, Pater uero omnis plenitudo in ipsis et cum
ipsis, de qua etiam dicitur : Et de plenitudine eius nos omnes
accepimus gratiam pro gratia. Supra autem hoc in libello de
720 diuino patrimonio, | quem nuperrime in tabellis solius ad 143r
Andream diuinum fratrem exemplicaui, quicquid diuina
plenitudo de suis thesauris nobis largita est, extente posui,
ideo non hoc diutius prosequendum, precipu^, cum diuini
nos quanto cicius prestolentur fratres ad termas, et pro-
725 babilia spirituum Dei indagatis, qu^ illorum sunt, ad calcem
octaui opusculi mittere festinent. Legimus autem Spiritum
rectum, Spiritum sanctum, Spiritum principalem, ac per
hoc unum Spiritum confitemur rectum et sanctum et prin¬
cipalem, non tres spiritus singillatim. Cor mundum crea in
730 me, Deus, ait, et Spiritum rectum innoua in uisceribus meis.
Ne proicias me a facie tua, et Spiritum sanctum tuum ne
auferas a me. Redde mihi leticiam salutaris tui, et Spiritu
principali confirma me. Cum hoc dixit, non tres spiritus induxit,
immo unum Spiritum, qui Deus omnino est, manifestauit.
735 Nihilo minus de plenitudine senciendum,quanquam dica- p. 259

700 Ps. 134, 7. 703sq. Io. 1, 16. 718sq. Io. 1, i6\ 721 Andreas) Vide
supra p. VIII, VIII, 231 et infra 1693. 722 LxttnteJ Cf. supra 111, 314.
724/726 Causas singulos libros finiendi fictitias esse ex hac periodo apparet.
Fratres re uera finem octaui libri ad thermas expectantes interea percoctos esse
uerisimile est. 729/733 Ps. 50, 12-14.

708 uindicat corr. in uendicat C


154 LIBER VIII
mus plenitudinem Patris Filium et plenitudinem Filii Spi¬
ritum sanctum, Patrem uero plenitudinem in ipsis et cum
ipsis. Verum non tres plenitudines dicimus, quin potius
unam plenitudinem Patris et Filii et Spiritus sancti demon-
740 stramus, qu^ societas totius trinitatis est. Catholici scimus,
ideo in una trinitatis essentia | scissuram non patirtiur, immo i43T
unitatem indisiungibilem predicamus. Nostri autem Spiritum
rectum Patrem uolunt, Spiritum sanctum Filium, Spiritum
principalem ipsum, utique Spiritum sanctum, quem confi-
745 temur coQernum et coequalem Deum cum Patre et Filio.
Vnde non tres spiritus, sed unus spiritus intellegendus Spiri¬
tus rectus, Spiritus sanctus, Spiritus principalis. Denique
Deus omnino spiritus est. Restat enim, ut qui corpore caret et
manet, ut spiritus sit. Hoc propter plenitudinem, qu£ manet
750 in thesauro, in quo sunt thesauri, e quibus diuinissimi pro¬
ducuntur uenti, quibus spirituales reddimur, ut spiritualia
inuestigemus et illa sapiamus in terris, qu£ etiam Dei animos
latebant in superioribus. Propterea, cum dicitur Daniheli :
Claude sermones et signa librum, confestim subditur : Vsque
755 ad tempus statutum. Non enim semper occultanda erant mis-
teria, immo manifestanda in Christi aduentu beatissimo,
manifestante Paulo : Habentes, ait, talem spem multafidutia uti¬
mur. Et non sicut Moyses, qui ponebat uelamen super faciem
suam, ita ut non intenderent filii Israel in faciem usque ad
760 finem, quod euacuatur, sed obtunsi sunt sensus eorum usque
in hodiernum diem. Id ipsum uelamen in lectione ueteris tes¬
tamenti manet, quod non reuelatur, quoniam in Christo eua- p. 260
cuatur. Sed | usque in hodiernum diem, cum legitur Moyses, t-W
uelamen est positum super cor eorum. Cum autem conuersi fue-
765 rint ad Deum, auferetur uelamen. Sicut utique dixi in supe¬
rioribus, qui in Christo sunt, non manent in umbra ; in ueri-
tate enim sunt, ideoque non indigent passibilis pedagogi.
Omnes enim sunt perfecti, etiam si minim^ corruptibiliter
eruditi. Horum magister Christus, eruditor Spiritus sanctus.
770 Ipse, ait, docebit omnem ueritatem, utique Christum, qui
omnis ueritas est. Qui Christum sapit, omnia sapit, ideoque
non indiget doctrinarum auolantium. Christus itaque cuncta
reuelauit, omnia manifestauit. Omnia, ait, quecumque audiui
a Patre meo, nota feci uobis. Ipse discooperuit faciem Moysi, ut
775 filii Israhel prospiciant uultum Moysi. Exerce te in spiritu, si
uis admittere, quod dicitur. Non carnali tribuitur tractare
spiritualia. Ammalis, ait, homo non percipit ea, quQ Dei sunt.
Deus autem spiritus est. Vbi autem Spiritus Domini, ibi
libertas. Nos uero omnes reuelata facie gloriam Domini con-

740 Scimus] erratum ex sumus uidetur. 754sq. Dan. 12, 4. 757/765 II.
Cor. 3, 12-16. 770 Io. 16, 13. 773sq. Io. 15, 13. 777 I. Cor. 2, 14.
779/788 II. Cor. 3, 18 - 4, 4.
LIBER VIII 155
780 temptantes in eandem imaginem transformamur a claritate
in claritatem, tamquam a Domini Spiritu. Ideo habentes hanc
ministrationem, inxta quod misericordiam consecuti sumus,
non deficimus, sed abdicamus occulta dedecoris, non ambulan¬
tes in astucia neque adul\terantes uerbum Dei, sed in mani- i44v
785 festatione ueritatis commendantes nosmetipsos ad omnem
conscientiam coram Deo. Quodsi etiam opertum est euange¬
lium nostrum, in his, qui pereunt, est opertum, in quibus
Deus huius saeculi excecauit mentes infidelium. Hoc autem p. 261
semiuirbius c^lestis, in cuius procul dubio dicto admittitur,
790 quanta indignatio diuina in illis demonstratur, qui ignoran¬
tiae deputantur, non quippe omnes eliguntur ad perfectis¬
simum scire, quod Christus, Deus noster : Ego, ait, scio,
quos elegerim. Iste tulit uelamen a facie Moysi, ut filii Israel
potuissent rectissimo intuitu contemplari uultum maiesta-
795 tis, dum sensum tribuit diuin^ notionis et, ut plenissima suam
diuinitatem Christiani saperent, Iohannem fecit, quod in¬
effabile dictum manet, eructare : In principio erat Verbum, et
Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat, in
principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine
800 ipso factum est nihil. Hoc utique prolato reuelata extitit Moysi
nostri facies, et filii Israel, nimirum credentes, perspicacissimo
mentis oculorum acumine uiderunt, quem nemo umquam,
ut est, uidit. Beati mundo corde, ait, quoniam ipsi Deum ui-
debunt. Daniel, quia mundo corde incedebat, ideo meruit non |
805 solum uisiones inextricabiles expedire, sed etiam diuinos et 145r
tremendos thronos et antiquum dierum sedentem et uesti-
mentum eius quasi nix candidum et capillos capitis eius quasi
lana munda rotasque eius ignem succensum uidere, cui dic¬
tum legitur esse : Tu, Danihel, claude sermones et signa lib-
810 rum usque ad tempus statutum. Pertransibunt plurimi et
multiplex erit scientia. Hanc quippe sentenciam diuinus pa¬
ter et magister ^cclesi^ post apostolum Paulum in fide et uerita-
te sic delucidat Hieronimus : Quia Daniheli, ait, multiplicem p. 262
reuelauerat ueritatem ipse occulta esse significans, qu^
815 locutus est, precepit ut inuoluat sermones et signet librum,
ut legant plurimi et querant historia ueritatem et propter
obscuritatis magnitudinem diuersa opinentur. Quod enim,
ait, pertransibunt, id est percurrent plurimi, multorum
significat lectionem. Solet quis dicere : Percucurri librum et

789 Semiuirbius] pro seminiuerbius (spermologos, cf. Rom. 1, 28 et supra I,


176). 792sq. Io. 13, 18. 797/800 Io. 1, 1-2. 803sq. Mt. 5, 8.
809/811 Dan. 12, 4. 813/834 Hieronymvs, In Danielem IV, 12, 1,4 (CC
SL 75A, 938).

795 suam : sua T 801 perspicacissimo corr. ex persocacissimo T 805


uisones T
156 LIBER VIII
820 pertransiui historiam. Quod quidem et Isaias de obscuritate
sui uoluminis loquitur. Et erunt sermones libri istius quasi
uerba uoluminis signati. Quodsi dederint homini nescienti
litteras, dicentes ei : Lege, respondebit : Nescio litteras. Sin
autem dederint illud homini scienti litteras, et dixerint: Lege
825 librum, respon|debit: Non possum legere, quia signatus est. 145*
Et in Apocalipsi, ut superius audisti, Iohannis liber uidetur
signatus sigillis septem intus et foris. Cumque nullus posset
signacula ipsius soluere, ait Iohannes, flebam nimis. Et uenit
ad me uox dicens : Ne plores, ecce uicit leo de tribu Iuda, radix
850 Dauid, aperire librum et soluere signacula eius. Librum istum
potest soluere, qui scripturarum sacramenta cognouit et
intellegit enigmata et uerba tenebrosa propter misteriorum
magnitudinem et interpretatur parabolas et occidentem
litteram transfert ad spiritum uiuificantem. Verum pauco-
835 rum admodum est obscurissima admittere dicta. Spurcissimi p. 263
uero, quanquam litteratuli declamentur a contubernio
feminarum, non possunt habere dictorum libertatem ad
ueram reserationem. Illi quippe, qui examinantur, quo¬
rumque labia purgantur, accipiunt hoc de occultissimo et in-
840 enarrabili thesauro Dei, in quo omnes diuini thesauri super-
collocantur, quemadmodum ad Danihelem dicitur: Vade,Da-
nihel, quia clausi sunt signatique sermones usque ad tempus
pr^finitum. Eligentur et dealbabuntur et quasi ignis proba¬
buntur multi. Et impii agent impie, neque intellegent omnes
845 impii. Porro docti intellegent. Docti sunt, qui cum euangelio
sapiunt et uiuunt et magistrum euangelii sequuntur et ui-
tam eternam | docent regem et saluatorem Christum, non 146'
doctrina perdibili, sed sapientia sempiterna diuinitatis ore
prolata. Ego dabo uobis, ait, os et sapientiam. Ista quippe
850 sapientia imbutos sacer sermo consueuit uocare doctos et
rutilantissimos, quod potius est splendore, id est instar
firmamenti splendoris, ^ternaliter lucere ob diuinissimam
eruditionem. In tempore illo saluabitur populus tuus, omnis,
qui inuentus fuerit scriptus in libro ; et multi de his, qui dor-
855 miunt in terr£ puluere, uigilabunt : alii in uita pterna, et alii
in obprobrium, ut uideant semper. Qui autem docti fuerint,
fulgebunt quasi splendor firmamenti, et qui ad iusticiam erudiunt
multos, quasi stell^ in perpetuas pternitates. Sed laboriosum
est de omnibus disputare, qu$ confluunt, immo et pericu- p. 264
860 losum audacter nolentibus audire longum texere sermonem

826 Superius] supra 643. 841/845 Dan. 12, 9-10. 849 Lc. 21, 15.
853/858 Dan. 12, 1-3.

848 diuinitatis corr. ex diuitatis T 851 splendore corr. ex splendores


LIBER VIII 157
et de subtilissimo filo indignis quemquam minime oportet enor¬
mem protendere restem. Nec deberemus pigritari, qu£ diuina
sunt, pro modulo breuissimi ingenii expedire, si promptis¬
simi redderentur auditores. Sed quia Paulus dicit : Quia
865 tempus erit, cum sanam doctrinam non sustinebunt sed ad sua
desideria coaceruabunt sibi magistros prurientes auribus et a
ueritate quidem auditum auertent et ad fabulas conuertentur,
potius sanctum conseruandum et mar|garit£ reponendum quam 146^
canibus et porcis ministrari. Hoc potissimum tibi, qui sanc-
870 tum et Christi margaritas in erudito pectore habes, man¬
datur. Omnia munda mundis, ait, coinquinatis autem nihil
mundum. Discretio autem mundorum et inmundorum in
perfectissima et mundissima superreponitur libertate, quam
hirciliter uiuentes non ualent animaduertere. Obscuratum est,
875 ait, insipiens cor illorum. Nil insipientius Deo preponere dia¬
bolum, carnalia spiritualibus, et regium manibus ferre pil-
leum et Christi uerba uentilare pedibus. Pro nefas, frequenter
talia uidimus. Deum timete, ait, regem honorificate. Inter
timorem Dei et amorem regis distat non modicum. E contra-
880 rio rex timetur, qui nil nisi uermis ac putredo dicendus post
mortem et dux leuissime honoratur contra decretum diui-
num et legem, quam Spiritus sanctus de thesauris suis
produxit. O mendatium saeculi, o dementia mundi, potius
faborare hominem fetidissimum cimicis ffagrorem quam illum,
885 per quem reges regnant et recta discernunt. Disperdet Deus p. 265
ossa eorum, ait, qui hominibus placent. Verum nullus rex dici
potest in ueritate nisi seruus Dei et ipse. Cor, ait, regis in manu
Dei. Nimirum serui Dei, qui se regit ad uirtutes et non ad uitia;
ad uitam ^ternam, non ad infernum ; ad laudem Dei, non ad ex-
890 tollentiam saeculi. Illi uero, qui tantum ut nomen habeant,
regnant et populum deuorent et tributa expetant seque mag¬
nificent et cetera | circa mundi appetitum in uanum rumorem i47r
expendant, non reges sed subuersores sunt, de quibus lo¬
quitur rex regum et Dominus dominantium : Regnauerunt, sed
895 non ex me; principes fuerunt, sed non noui illos. Attamen
ille, qui facit regnare hominem hipocritam propter peccata
populi, patitur potentari tales ad presens, quemadmodum
quondam permisit multos nefandissimos et diuin^ maiestati

864/867 II. Tim. 4, 3-4- 868/870 Cf. Mt. 7, 6. 871 sq. Tit. 1, 15.
874sq. Rom. 1,21. 875 Coniunctionem quam consulte omittit, cf. supra
IV, 362. 878 I. Pt. 2, 17. 884 Faborare] id quod praedicare, cf. supra II,
352. 885sq. Ps. 52, 6. 887 Prou. 21, 1 894sq. Os. 8, 4.

872 mundum : mundi T 880 Ante rex : nunc dei. uermis ac putredo in
post mortem in marg. suppi. C 884 flagrorem corr. ex fraglorem T
885sq. Disperdet - placent in marg. suppi. C
158 LIBER VIII
contrarios. Tamen nonulli modo nominantur causa adolationis
900 serui Dei, quorum mortalium ad illos nescientium expenso
quodam xenio in illis, qui nil sapiunt nisi lotium equorum.
Nec mirum id dicendum, quando Nabuchodonosor rex p. 266
seruus Dei uocatus est ab ipsa maiestate, precipue cum
seruus esset diaboli. Quia uero talia prosequuntur, solius
905 non occultentur, uniuersus uulgaris exercitus aduersus nos
concitabitur. Quid uero ? Nolite timere, ait, obprobrium
hominum, et blasphemias eorum ne metuatis. Sicut enim uesti-
mentum, sic comedet eos uermis, et sicut lanam, sic deuorabit
eos tinea. Et : Ecce, dedi faciem tuam ualentiorem /aciebus
910 eorum et frontem tuam duriorem frontibus eorum : Et ut ada¬
mantem et silicem dedi faciem tuam, ne timeas eos neque metuas
a facie eorum. Dispendium itaque non arbitrandum, immo sem¬
piternum lucrum et inmortalissimum prt/mium, quando pro ue-
ritate | obiurgamur et causa salutis. Inimicus sum, ait, factus i47v
915 uobis uera dicens. Vnus autem ex uestris : Veritas, ait, odium
parit. Nemo est, qui iam ueritatis uelit esse, ut expedit, socius.
Habundauit enim iuxta ueritatis dictum iniquitas et caritas
multorum gelata est. Karitas autem non querit, qu% sua sunt;
ueritas nihilo minus quo mendatii sunt odit et punit et
920 dampnat cuncta insolentia mundana, ideoque totum mun¬
dum aduersarium habet. Non quippe seruit ad oculum, non
ad carnem, non ad sanguinem, non ad petitum mundi, non
ad desideria saeculi, non ad uoluntatem principum tenebrarum.
Non quidem id ueritatis est sed iniquitatis, quo mandat in illis,
925 qui receptacula sunt uitiorum et sepulchra mortuorum et p. 267
praecipua illorum, qui ex clero uidentur et ex contubernio me¬
retricum omniumque prostitutarum redduntur, potius se
exercentes in profecturis quam in propriis cirurgiis, car¬
nibus copulati lasciuientibus, a diuinis precisi spiritibus,
930 in quorum pennis Deus uolare perhibetur. Volauit, ait, uolauit
super pennas uentorum. Quia hic liber de uentis et spiritibus
ceptus est, licet plura recipiat, de istiusmodi pennis silere

899/901 Periodus grammaticae quidem repugnat, sensum tamen


manifestum praebet arguens clericos dona accipientes et nimis equitando
studentes. 904 Prosequuntur] passiuo sensu, cf. supra II, 14. 906/909 Esai.
51, 7-8. 909/912 Ezech. 3, 8-9. 914sq. Gal. 4, 16. 915 Ex uestris)
Isidorvm, non Terentium liberalium artium studiis Isingrimi computat, qui
nempe Terentianum dictum (Andria 68) pluries affert, sc. Etym. 1, 36, 3; 2, 9,
12 ; 2, 11, 1 ; 2, 21, 14. 918sq. Cf. Mt. 24, 12 : refrigescet caritas multorum.
919 I. Cor. 13, 5. 930sq. Ps. 17, 11.

901 equvorum T 905 uulgaris corr. ex uulgus exercitus rr. T 908


deuorabit corr. ex uorabit T 910sq. adamantem: amantem T 914sq.
factus sum uobis T 916 Post Nemo est: iam dei. 929 precisis T
LIBER VIII 159
non debet. Verum ubi de omnibus spiritibus Dei ratio est,
uentorum penn^ | non aberunt. Videamus primum spiritus et i48r
93 5 quid sit spiritus et unde spiritus. Sic autem demum duce
Christo perueniamus ex promisso ad uentos, de quibus iam
satis dictum est. Benedicite, ait, omnes spiritus Dei, Domino.
Absolute non dicitur omnes spiritus, sed omnes spiritus Dei,
quia nimirum, ut apostolum non dubitamus expedire, sunt
940 spiritus demoniorum, qui benedicere idonei non sunt Domino,

omnium spirituum operatori, qui aduersatus legitur in Za-


charia a Sathan. Benedicite, ait, omnes spiritus Dei, Domino.
Hoc nomen, quod spiritus dicitur, non semper, ut potentes
uolunt, secundum id, quod refertur ad aliquid, immo circa
945 hoc, quod quandam creaturam significat. Omnis enim incor¬
porea natura spiritus in eloquiis diuinis apellatur. Vnde non
tantum Patri et Filio et Spiritui sancto, ut aiunt, sed omni
rationali creatur^ et anim^ hoc uocabulum congruit. Enim
in sequentibus de spiritibus et animabus adhuc satis conti- p. 268
950 netur, ubi nos multa uita comite expectant. Reor uero ideo

aliter hic atque aliter ibi incedendum et segregandum, licet


omnes spiritus introducantur. Vbi autem omnes spiritus, nil
remanet spirituum. Intellegendum potius, quod principalissi¬
mus Spiritus, utique omnium factor, qui tunc benedicit
955 Domino, quando sic operatur in spiritibus, ut ex illorum

actionibus ipse a mortalibus benedicatur, quemadmodum


de operibus, qu£ non lingua sed opere benedicunt, ut relic-
lictum | in superioribus simus. Forte uero omnes spiritus circa i48v
dictum uentos semper iuxta inditum obsequium flantes. Nec
960 absurdum, dum enim parent iussui, procul dubio Domino

benedicunt. Quis est, inquiunt, hic, quia et uenti et mare oboe¬


diunt ei ? Spiritus quippe procellarum ad laudem hortan¬
tur, ut ignis et grando et nix et glacies, de quibus multum
restat dicendum. Spiritus, ait, procellarum, qui faciunt uerbum
965 eius. Quomodo ? Transfretemus, ait, trans stagnum et ascende¬

runt. Nauigantibus autem illis obdormiuit. Et descendit pro¬


cella uenti in stagnum, et complebatur nauicula fluctibus et
periclitabantur. Accedentes autem suscitauerunt eum dicentes :
Preceptor, perimus. At ille surgens increpauit uentum et tem-
970 pestatem aqug, et cessauit, et facta est tranquillitas magna.

937 Dan. 3, 65. 941sq. Cf. Zach. 3. 942 Dan. 3, 65. 958 In
superioribus] supra V, i92sq. et VII, 11 simus] pro scimus ut supra VI, 1046.
959 Post flantes] significant uel simile quid supplendum. 961sq. Mt. 8, 27.
964sq. Ps. 148, 8. 965/970 Lc. 8, 22-24.

936 uentos : uentus T 959 inditum corr. ex ditum T 960 parent corr. ex
parenti 961 mare: mari T oboediunt corr. ex obodiunt 965 transta-
gnum T
i6o LIBER VIII
Sic spiritus procellarum faciunt uerbum eius. Et dum sic
faciunt, et cetera circa imperium creatoris, Domino bene¬
dicunt. Sic uero de omnibus spiritibus circa litteram et hoc p. 269
ualde mirabile, nimis uero laudabile. Spiritus procellarum,
975 ait, qui faciunt uerbum eius. Ad sensum procellarum spiritus
ferocissima potestates, ut fuit Nabuchodonosor et sui si¬
miles. Isti autem faciunt uerbum, quando Dei siue uoluntate
siue permissione in Dei conscendunt aduersarios, ut Na¬
buchodonosor supra Hierusalem, ut Philistiim in Saul, quo
980 illi, qui nolunt sequi Dominum in pros|peritate, saltim hunc i49r

requirant in adflictione. Propterea gentes ualde procaces


reliquid aduersus Israel, quo inmemor non esset sacr^ disciplina,
in qua siquidem offenderent, a contrariis nationibus confestim
magnam incurrerent cedem et omnem rebellitatem, ut de illis
985 comprobatum, qui inmemores precepti Iosue tulerunt de
anathemathe disrupta Hiericho, sacerdotibus bucinis per¬
strepentibus. Vos, ait, cauete,ne de his, qu^ precepta sunt, quip-
piam contingatis et sitis preuaricacionis rei, et omnia castra
Israel sub peccato sint atque turbentur. Quia uero, ut dixi,
990 preuaricati sunt mandatum et usurpauerunt de anathemate

contra Hai aciem tendentes, continuo incurrerunt mortem.


Hoc autem facto diuinus Iosue : Eu Domine, ait, quod uoluisti
populum istum transducere Iordanem fluuium, ut traderes nos in
manu Amorrei et perderes ? Vtinam, ut cepimus, mansissemus
995 trans Iordanem. Mi Domine Deus, quid dicam uidens Israe-
lem hostibus suis terga uertentem? Audient Chananei et omnes ha-
habitatores terr% ac pariter conglobati circumdabunt nos atque
delebunt nomen nostrum de terra. Et quid facies magno nomini
tuo ? Cui uero Dominus : Surge, cur iaces pronus in terra ?
1000 Peccauit Israel et preuaricatus est pactum meum, tuleruntque

de anathemate et furati sunt atque mentiti et \ absconderunt i49v


inter uasa sua. Nec poterit stare Israel ante hostes suos eosque
fugiet, quia pollutus est anathemate. Non ero ultra uobiscum,
donec conteratis eum, qui huius celeris reus est. Et hoc propter
1005 spiritus procellarum simbolice dictos. Si mare saeculum est p. 270

in scripturis, superest, ut sui feroces spiritus procellarum sint,


quos nonumquam Deus prouocat supra illos, qui Christi
dono inluminati et docti de regno uit£ ad inlicita conuertun-
tur. Qui faciunt, ait, uerbum eius. Nil quippe possunt prin-

974sq. Ps. 148, 8. 987/989 Ios. 6, 18. 992/1004 Ios. 7, 7-12. 1009
Ps. 148, 8.

973 spiritibus corr. ex spiritu T 982 inmemor corr. ex inmenor T 985


inmemores corr. ex inmemore T 990 usurpauerunt corr. ex suprauerunt T
995 Israelem: I s in ras. 997 ac corr. ex hac 1009 Qui: Quid T
LIBER VIII 161

1010 cipes mundi inter se uel boni uel mali agere siue aduersus
ceteros sine diuina permissione. Ego, ait, tradam duitatem istam
in manu Chaldeorum et in manu regis Babilonis et acdpient
eam et uenient Chaldei prefiantes aduersus urbem hanc et succen¬
dent eam igni et comburent eam. Ecce uerbum eius. Vis autem
1015 audire, quomodo fecerunt uerbum eius spiritus procellarum ?
Venit, ait, Nabuchodonosor rex Babilonis ipse et omnis exer¬
citus eius aduersus Hierusalem et obsederunt eam, et edifica-
uerunt contra eam munitiones in circuitu. Et disrupta est ciuitas
et omnes uiri bellatores fugerunt et exierunt de duitate nocte
1020 per uiam porte, que est inter duos muros et ducit ad ortum re¬

gis, Chaldeis obsidentibus urbem in giro, et abierunt per uiam \


quq. ducit ad heremum. Persecutus est autem exercitus Chal- ijo1
deorum regem et apprehenderunt Sedechiam in deserto, quod
est iuxta Hiericho, et omnis comitatus eius diffugit ab eo.
1025 Cumque adprehendissent regem, adduxerunt ad regem Babilonis p. 271

in Reblata, que est in terra Emath, et locutus est ad eum iudi-


cia. Et iugulauit rex Babilonis filios Sedechie in oculis eius,
sed et omnes principes Iuda occidit in Reblata, et oculos Sedechie
eruit et uinxit eum compedibus. Et adduxit eum rex Babilonis
1030 in Babilonem et posuit eum in domum carceris usque ad diem

mortis eius. Sic faciunt spiritus procellarum uerbum eius ad


audiendam uocem sermonum eius. Nil uult sine disciplina disci-
plinator uerus. Quoties itaque affliguntur credentes, sine causa
non affliguntur ab impiis, quamlibet diuinus frustra dicatur
1035 addictus. Ideo uero, quia non promerente scelere affligebatur,

immo per eandem addictionem preciosior rederetur, quemad¬


modum aurum, quod dum plus per igne purgatur, preciosius
efficitur. Sunt etiam maligni spiritus spiritus procellarum,
quando a uexatione numquam quiescunt illorum, qui ex
1040 illis facti sunt. Sunt etiam impetus omnium uitiorum spiritus

procellarum, prglia contra agmina obicientes uirtutum.


Isti autem spiritus non faciunt uerbum, quia | non sunt per 150*
uerbum, peccata enim sunt, quae a Deo non sunt. Omnes sic
quidem inquieti et ad malum anxii spiritus procellarum sunt
1045 et tempestatum. Nam ut spiritus non quiescit, nec tales.
Non, ait, capitur somnus ab eis, nisi supplantauerit. Talium
autem pars ignis, sulphur et spiritus procellarum calicis est,
hoc autem in psalmo. Ignis cupiditatem signidcat omnium
malorum iuxta deliberationem malorum, sulphur putredinem

1011/1014 Hierem. 32, 28-29. 1016/1029 IV. Reg. 25, 1 et 4-7.


1034sq. Cf. Iob. 2, 3. 1046 Prou. 4, 16. 1047 Ps. 10, 7.

1018 circuitu: circui T 1022 Post exercitus: ras. quinque litterarum


1023 regem ss. T 1038 malignis T; spiritus ss. T 1041 procellarum :
procellarum T; agmina corr. ex agnina
i62 LIBER VIII
1050 peccatorum. Spiritus procellarum spiritus tempestatis : Vis
audire, quid sit istQ spiritus tempestatis ? Et uidi, ait, stel- p. 272
lam de c^lo cecidisse in terram et data est illi clauis putei abissi.
Et aperuit puteum abissi, et ascendit fumus putei sicut fumus
fornacis magnq. Et de fumo putei exierunt locusta in terram, et
1055 data est illis potestas, sicut habent potestatem scorpiones terrg.
Et : Timidis et incredulis, ait, et execratis et homicidis et fornica-
toribus et ueneficis et idolatris et omnibus mendacibus, pars
illorum erit in stagno ardenti et igni et sulphur£, quod est mors
secunda. Ecce spiritus procellarum, qui spiritus tempestatis
1060 dicitur. Diuinus noster beatissimus perfector : Spiritus, ait,
procellarum pena ^terni incendii et uerbera indicat peccatorum,
quos ignis exurit, tempestas examinat. Et propheta | dicit : 151r
In circuitu eius tempestas ualida. Pars, ait, calicis eorum.
Quare partem inquis ? Nimirum unusquisque pro parte sua
1065 quasi de calice iuxtam uindictam recipiet, prout gessit mise¬
ria sua. Reddet, ait, Deus unicuique secundum opera sua.
Spiritus enim est, propterea nil illum latet nilque fugere
potest, qui educit uentos de thesauris suis. Superius autem
de hoc difmitiue. Sed enim inpenetrabilis est scriptura the-
1070 saurus, cito non palificatur eloquiorum sacramentum. Per-
transibunt, ait, plurimi, et multiplex erit scientia. Moises in
caliginem ascendit, Petrus et Iacobus et Iohannes cum luce
ad eandem caliginem. Verum plus cognouerunt postremi quam
primus. Salomon, qui disputauit de omnibus, comodauit autem
1075 animum, ut sciret dispositionem orbis terrarum et uirtutes ele¬
mentorum, initium et consummationem et medietatem tempo¬
rum et uicissitudinum permutaciones, cursus uero annorum
et stellarum dispositiones, naturas quoque animalium et iras bes- p. 273
tiarum, uim uentorum et cogitaciones hominum et differentias
1080 arborum uirtutesque radicum et omnia, qug abscondita sunt.
Ac per hoc tria dicit sibi difficilia et quartum penitus ignorare,
nimirum uiam aquila in cqIo, uiam colubri super petram, uiam
nauis in medio maris. Quia uero dicitur, ut frequenter audis,
pertransibunt | plurimi, et multiplex erit scientia, quQ Salamon 151v
1083 ignorare se dicebat sub caligine constitutus, id est in littera
occidente, qu^ Christo ueniente spiritus facta est, doctores

1051/1055 Apoc. 9, 1-3. 1056/1059 Apoc. 21, 8. 1060sq. Auctorem


uerborum laudatorum (Hieronymus, ut uidetur) et locum non inueni. Infitiari
nolim forsan Gerardum ipsum dictauisse auctoritatem praetendentem. 1063
Ps. 49, 3 et 10, 7. 1065 lege: lustam. 1066 Mt. 16, 27. 1068 Hierem. 10,
13. 1070sq. Dan. 12,4. 1075/1080 Sap. 7, 17-21. 1081/1083 Prou. 30,
18-19. 1084 Dan. 12, 4. 1086 Doctores] idem ac supra 1060 pertinet.

1077 permutaciones corr. ex permutacionis T 1079 uim deest T


LIBER VIII 163

Spiritus sancti plenitudine repleti et fulgore oterno sapienti^


inradiati perspicacissima narratione Christo reuelante in¬
tellexerunt dicentes, quia uia nauis in mari Christus, qui transi-
1090 uit per uirginem, Maria uero semper uirgo permansit. Via aquilo
uolantis idem Christus, qui cum carne ascendit in colum. Via co¬
lubri in petra temptatio diaboli in Christo. Petra est Chris¬
tus, ubi diabolus nil signum inuenit. Via mulieris in adoles¬
centia ecclesia est, que primo idola coluit et postea per gra-
io95 tiam Dei peruenit ad Christum, Salomone ignorante, Paulo tes-
tante apostolo misterium, quod absconditum fuit a saeculis et
generationibus, nunc autem manifestum est sanctis eius, qui¬
bus uoluit Deus notas facere diuitias glorie sacramenti huius
in gentibus, quod est Christus, quem nos adnuntiamus admo-
1100 nentes omnem hominem et docentes omnem hominem in omni
sapientia, ut exhibeamus omnem hominem perfectum in Chris¬
to Iesu, quoniam, ut frequenter nos dicere audis, cuncta
scripturarum sacramenta adueniens Christus manifestauit, qui
solus dignus inuentus est aperire librum intus et de foris
1105 signatum. Proinde, cum dixit angelus ad Danihel : | Claude 152"
sermones et signa librum usque ad tempus, ostendere uoluit p. 274
aliud tempus, quo reserandi erant sermones clausi liberque
signatus patefiendus. Liber uero iste clausus ideo dicitur us¬
que ad tempus, quoniam manifestandus non erat nisi per
hio aduentum sapienti^ Dei. Propterea per transibunt plurimi, ait,
et multiplex erit scientia. Videlicet ut in superioribus demon¬
stratum est, aliter propheto, quamlibet in spiritu cuncta
profutura admitterent, atque aliter apostoli de Christo
docti, id est plus isti illis, dum quod prodixerunt in caligine
in5 illi, isti omni die clarius predicauerunt per totum mundum.
Nemo prophetarum uel patriarcharum ausus fuit dicere, ut
horum unus Iohannes, qui dixit de sacramento abscon¬
dito : In principio erat Verbum et cetera. Quod autem dici¬
tur : Multiplex erit scientia, ostenditur euidentissimo, quia quod
1120 propheto praedixerunt, apostoli confirmauerunt de plenitudine
totius diuino scientio, multis istiusmodi scientiae contrariis
deficientibus, suique numquam deficiet in fidelibus simplex
multiplicitas et eruditio beatissima, quo istiusmodi repo¬
nitur scientia. Hoc autem propter ignorantiam omnium
1125 doctissimi, Salomonis. Quare uero ignorauit eruditissimus, nisi
quia plena scientia demonstranda erat in ueniente Christo et
ceteri scirent, quod | noui accutiores essent ueteribus ? V0- i52-v

1096/1102 Coloss. 1, 26-28. 1105sq. Dan. 12, 4. lllOsq. Dan. 12, 4.


1118 Io. 1, 1. 1119 Dan. 12, 4. 1127/1129 Lc. 8, 10.

1089 mari: maris T 1091 carne : carnem T 1094 que : qui T 1127
ceteri: ceteris T
164 LIBER VIII
bis, ait, datum est nosse misterium regni Dei, ceteris autem
in parabolis. Vere in parabolis ceteris. Vmbra enim extitit
1130 quicquid actum est in ueteri testamento, et eloquia parabolice
sunt prophetarum expressa, et lex in caligine data : Apperiam p. 275
in parabolis os meum. Vis audire istius unam parabolam figura¬
tam ad Ezechielem, qui in tipo Christi filius hominis uocatus
est ? Et tu, fili hominis, ait, sume tibi lignum unum, et scribe
1135 super illud Iude et filiorum Israhel et sociis eius, et tolle lignum
alterum et scribe super illud Ioseph lignum Ephraim et cunct£
domus Israel sociorumque eius, et adiunge illud unum ad al¬
terum tibi in lignum unum, et erunt in una natione in manu tua.
Hoc autem propter dictum, ne insuadibile uideatur ab illis, qui
1140 de multis presumunt et in paucis hactenus non ualuerunt,
quique utinam prime eruditioni quiuissent esse contenti.
In coadunatione uero lignorum lude filiorumque Israel et Eph¬
raim et uniuerse domus metaphorice expressorum in manu
Ezechielis, ut unius sint nationis, illud significari demon-
1145 stratur, quod apostolus Paulus de Christo Colosensibus loqui¬
tur dicens : Omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est
ante omnes, et omnia in ipso constant, et ipse capud corporis |
dcclesi^, qui est principium primogenitus ex mortuis, ut sit in 15 3r
omnibus primatum tenens, quia in ipso complacuit omnem
1150 plenitudinem habitare ; et per eum reconciliari omnia in ipsum, p. 276
pacificans per sanguinem crucis eius, siue qu£ in terris, siue
qu£ in celis sunt. Et uos cum essetis aliquando alienati, et
inimici in operibus malis, nunc autem reconciliauit in corpore
suo per mortem, ut exiberet uos sanctos et inmaculatos coram
1155 ipso. Quod autem sic admittenda sit locutio figurate expressa,
inuentor ineffabilium parabolarum in subsequentibus declarat,
cum dicit ad prophetam, qui simbolice Christi tipum honestis¬
sime demonstrat : Cum, ait, dixerint ad te filii pofiuli tui
loquentes: Nonne indicas nobis, quid in istis uelis ? Loqueris
1160 ad eos : Haec dicit Dominus Deus : Ecce ego adsumam lignum
Ioseph, quod est in manu Ephraim, et tribus Israel, qu^ iuxta sunt
ei, et dabo eas pariter cum ligno Iuda, et faciam eas in lignum
unum, et erunt unum in manu eius. Erunt autem ligna, super
que scripseris in manu tua, in oculis eorum ; et dices ad eos :
1165 Haec dicit Dominus Deus : Ecce ego adsumam filios Israel
de medio nationum, ad quas abierunt, et congregabo eos undique,
et adducam eos ad humum suam, et faciam eos gentem unam

1131sq. Ps. 77, 2. 1134/1138 Ezech. 37 , -


16 17. 1146/1155 Coi. 1, 16-
22. 1158/1174 Ezech. 37, 18-24.

1128 datum est in marg. suppi. C 1139 uideatur: uidetur T 1153


inimici corr. ex inimico nunc corr. ex nun T reconciliauit deest 1155
expressa corr. ex et pressa T 1165 Israel: Israelem T
LIBER VIII 165
in terra, in montibus \ Israel, et rex unus erit omnibus im¬ 1 5 3V
perans, et non erunt ultra du^ gentes, nec diuidentur amplius
1170 in duo regna, neque polluentur ultra in idolis suis et abomina¬
tionibus suis et cunctis iniquitatibus suis ; et saluos faciam
eos de uniuersis sordibus suis, in quibus peccauerunt, et mun¬
dabo eos, et erit mihi populus, et ego ero eis Deus, et seruus meus
Dauid rex super eos, et pastor unus erit omnium eorum, nimi-
1175 rum iuxta quod loquitur : Pastor bonus, qui animam suam P- 277
posuit pro ouibus suis. Et alias oues habeo, qu^ non sunt ex hoc
ouili, et illas oportet me adducere, et uocem meam audient, et
fiet unum ouile et unus pastor, qui ideo uocatur seruus a
Patre, quia seruilem personam accepit, ut ecclesiam nobilis-
1180 simam redderet et a seruitute diaboli eximeret. In his autem
dictis tota unitas comendatur ecclesie cum Christo facta.
Qui uero uult meditari euangeliorum dicta, his inueniet
multiplicia, quibus optime indagatis prophetiam et aposto-
licam exuberat unionem nihilominus concordi^ parilis. Hoc
1185 autem propter misterium et parabolas, in quas inpegimus ex
dicto ad Danihelem : Transibunt plurimi, et multiplex erit
scientia, et propter Salomonis ignorantiam. Nemo iam ig¬
norat misterium, cunctis enim uerum coruscauit princi¬
pium, a quo | cuncta sunt detecta misteria. Nil doctius nil- 154r
1190 que eruditius illo, qui cum Iohanne dicit, credit uero et
docet : In principio erat Verbum, et cetera, qu£ sua sunt.
Hoc autem totus populus Christianus confitetur et credit.
Ideo nemo plus illo sapit, quia qui hoc sapit, omnia sapit.
Quid est: Omnia sapit ? Omnia, ait, per ipsum facta sunt, et sine
1195 ipso factum est nihil. Valde eruditus dicendus, qui sic omnia
diffinit, ut non subiaceat. Olim multi conati sunt facere,
sed non potuerunt, et philosophi dicebantur. Omnes errauerunt
iuxta diuinum dictum et locuti sunt falsa. Si percurrere tempto
mundi philosophorum nenias, dies me inprimis deficient,
1200 maxim^ de illis, qui dixerunt uirtutem Dei in atomis et mun¬
dum non finiendum presentem, Deum uerum de quattuor
elementis factum et orbem diuina potentia. Quia sic dixerunt, p. 278
ideo errauerunt; male enim difmierunt, inter quid et nil ignora-
uerunt. Non enim uenerat magister uerus. Ne uocemini, ait,
1205 magistri, quia magister uester unus est Christus. Iste est ma¬
gister sine errore, ueritas enim est. Omnes itaque, qui istius
discipuli sunt, non indigent doctrinarum peregrinarum.

1175sq. Cf. Io. 10, 14-15. 1176/1178 Io. 10, 16. 1186sq. Dan. ,
12 4 .
1191 Io. 1, 1. 1194sq. Io. 1, 3. 1204sq. Mt. 23 , 10.

1184 unionem : uniionem, uni ss. T 1186 ad corr. ex a T 1199 deficient


corr. ex deficiant C
i66 LIBER VIII
Non necesse habetis, ait, ut aliquis doceat uos, sed sicut unctio
eius docet uos \ de omnibus, et uerum est, et non est mendatium, 154v
1210 et sicut docuit uos, manete in eo. Vide miraculum dialectic^, hoc
autem uiso erubesce ad philosophiam piscatoris, et disce
melius scire a rustico reciatore quam a perito Aristarco et
philosopho Ponsuphoclete. Et non necesse habetis, ait, ut
aliquis doceat uos. Quid loqueris, Iohannes ? Tu illos doces,
1215 dicis tamen, quia non necesse habetis, ut aliquis doceat uos.
Quare ? Sed sicut unctio eius docet uos de omnibus. Ergo Iohan¬
nes non docebat, sed unctio, qu£ manebat in Iohanne. Vnxit
te, ait, Deus, Deus tuus olio leticie,utiqyxe Spiritu sancto, qui est
unctio trinitatis. Igitur, quem ista unctio docet, non habet
1220 opus alio doctore, nec ipse docet, quando docet, qui ab hac
doctus est. Non enim uos estis, qui loquimini, ait, sed Spiritus
Patris uestri, qui loquitur in uobis. Paulus uero : An experimen¬
tum illius queritis in me, qui loquitur Christus ? Ergo Iohan¬
nes, quando eructauit de archano uerbi superprincipalis,
1225 non Iohannes sed unctio, que in ipso erat. Similiter uero
dicendum de Petro, similiter de lacobo, similiter de Iuda, p. 279
similiter uero de omnibus. Non solum uero de istis, quin
potius et de doctoribus et tractatoribus sacris haec unctio
pinguis est et fertur ad alta. Ideo docet de omnibus. Quomo-
1230 do ? | Quod fuit ab initio, ait, quod audiuimus, quod uidimus 15 5r
oculis nostris, quod perspeximus et manus nostrQ tractauerunt,
de uerbo uitq et uita manifestata est, et uidimus et testamur et ad-
nunciamus uobis uitam gternam, quq. erat apud patrem et appa¬
ruit nobis, ut et uos societatem habeatis nobiscum, et societas nostra
1235 sit cum Patre et Filio eius Iesu Christo. Ecce, de omnibus, qu£
sunt, super omnia, qu£ sunt, in omnibus, in quibus omnia, per
quem omnia. Haec autem omnia unum omne, quod fuit ab ini¬
tio, Deus apud Deum, qui lux est, et tenebra non sunt in eo
ulle. Sic autem docet unctio spiritualis de omnibus omnes,
1240 qui Christi sunt, qui Christum querunt, qui Christum de¬
siderant et cum Christo esse cupiunt. Ista unctio docuit tres
pueros, per quorum dicta discurrimus, omnia elementa inui-
tare ad benedicendum dominum elementorum. Ista unctio

1208/1210 I. Io. 2, 27. 1212 Forsan ex Isidori, Chron. 45 desumpta, ubi


Aristarchus, Aristophanes, Sophocles una nominantur, cf. supra I, 176-179.
1213I.Io.2,27. 1216I.Io.2,27. 1217sq. Ps. 44, 8. 1221sq. Mt.
10,20. 1222sq. Il.Cor. 13, to. 1230/12351. Io. 1, 1-3. 1238sq. I. Io. 1,
5. 1242 Discurrimus] Cf. supra III, 314 et VI, 412; Gerardus sese in hoc opere
longe lateque discurrisse semper conscius est.

1209 docet: decet (ut infra 1216) T 1210 manete : manet (ut infra 1268) T
1216 docet: decet (ut supra 1209) T 1219 ista corr. ex istam 1220

doctore corr. ex doctores 1225 que in inipso T 1243 unctio corr. ex untio
T
LIBER VIII 167
docuit illos respondere ad idolatram regem, qui illos com-
1245 pellebat adorare conflatum ex auro simulacrum, cuius mag¬
nitudo in modum excelsi montis cuiusdam, ut ita dixerim, exti-
tit, si mitti nollent in fornacem ignis, instar inferni, prepara-
tam. Non oportet de hac re, aiunt, respondere tibi. Ecce enim
Deus noster, quem colimus, potens est eripere nos de camino
1250 ignis ardentis, \ et de manibus tuis, rex, liberare. Quod si nolue- 155*

rit, notum tibi sit, 0 rex, quia deos tuos non colimus et statuam
auream, quam erexisti, non adoramus. Vnctio nimirum illos
docebat de omnibus, ideo non indigebant doctrin^ alterius, p. 280
Et propterea non oportet de hac re, aiunt, respondere tibi.
1255 Intrinsecus habebant responsorem et ueritatis sermonum
adnuntiatorem, nimirum Spiritum sanctum, qui in ossibus
sanctorum requiescit atque uisceribus. Ne dubites illum
inhabitare in ossibus defunctorum Dei seruorum, si sapias
ossa Elisei mortuum suscitasse. Nec dicat ab ossibus Helisei
1260 hoc factum, sed a Spiritu sancto, qui in ipsis erat. Nec dubites

iterum in illorum ossibus conuersari Spiritum sanctum, qui


medullitus fuerunt illius, qui loquitur suis : Ego in uos et uos
in me. Denique ossuum fabricator diuinus spiritus est, quem¬
admodum carnium et omnium irrigator, quemadmodum
1265 gratiarum uniuersarum distributor. Vnde et Iohannes :
Non necesse habetis, ut aliquis doceat uos, sed sicut unctio
eius docet uos de omnibus, et uerum est, et non est mendatium,
et sicut docuit uos, manete in eo. Non docuit nos, nisi quod
est ; hoc autem ipsum in eodem est, nimirum uita ^terna,
1270 uita uera, qug erat apud patrem et apparuit saeculo huic
occult^ per aduentum Christi. Haec autem uita, dum se
docet, omnia manifestat, quia omnia ab ipsa, | et ex ipsa, 156r
et per ipsam. De hac quippe uita, dum uera unctio nos docet,
de omnibus procul dubio docet. Docet autem, dum spiritu facit
1275 comprehendere, quod nec oculus uidit, nec auris audiuit, nec

in cor hominis ascendit. Nec quippe oculo potest uideri. Non


est, ut uideri possis ; neque aure audiri, materialem enim
tinnitum ignorat. Nec in cor hominis ascendere, quia ab homine
non potest capi, quanquam omni magnitudine maius, id est
1280 uniuersalis magnitudo et principalis eminentia et super-
essenciale robor, in quo omnis superprincipalitas, super- p. 281
inuisibilitas, superincomprehensibilitas, superineffabilitas et
supertenuitas et omni subtilitate subtilior subtilitas. Spiri-

1248/1252 Dan. }, 16-18. 1254 Dan. 3, 16. 1259 Cf. IV. Reg. 13, 21.
1262sq. Io. 14, 20. 1266/1269 I. Io. 2, 27. 1275sq. I. Cor. 2, 9.

1252 erexisti corr. ex herexisti 1259 ossibus corr. ex hossibus 1268


manete: manet (ut supra 1210) T
i68 LIBER VIII
tus quippe est, ut frequenter de spiritibus actio fatetur. Quia
1285 spiritus, ideo non uidetur etiam a spiritibus, quamlibet mundi
corde Deum uideant. Quia sic inuisibilis, ideo inaudibilis.
Quia uero inaudibilis, ideo ab omni corde incogitabilis. Quia
incogitabilis, ideo Deus, ideo super omnia, quia super omnia,
ideo nec oculo potest uideri, nec aure audiri, nec in cor as-
1290 cendi. Nemo, ait, umquam uocem eius audiuit, neque speciem
eius uidit. Et uidimus eum non habentem speciem neque
decorem. Inuisibilia enim sunt h^c omnia, ideo inenarrabilia,
ideo inuestigabilia, et propterea omnem intellectum superat.
Et hoc Paulus, qui diuino intellectu hoc dixit et cetera tanta,
1295 | qu£ a cunctis mundanis intellectibus examinari non possunt. 156*
Ex principalissimo intellectu manauere, de quo omnis il¬
luminatio et summa opacitas. Sicut tenebre, ait, eius, ita et lumen
eius. Vbi splendor, ibi umbra, non solum tetra, sed et splendi-
fica et luminihca, quanquam obscurifica. Posuit tenebras,
1300 ait, latibulum suum. Obscura est deitas, in qua occultatur ea¬
dem deitas, quanquam tota sit lux et in luce. Quia uero in¬
tolerabilis, ideo tenebr^. Omnis enim lux in sui presentia et
ad suam comparationem non lux, sed nebula picea et fumus
densissimus ex feno madefacto consurgens ; ideo Deus singu-
1305 lariter lux, in quo nil obscuritatis inhabitat, nisi ut dictum
est. Sicut enim clarissima cuncta demonstrat lux, sic omnis
inuisibilitas et insensibilitas, immo multo amplius et omnis
tenebrositas diuin^ omnipotenti^ conclarescunt. Omnia, ait, p. 282
nuda et aperta sunt oculis eius, nec ulla creatura inuisibilis est
1310 in conspectu eius. Qui aliter uero uult, manu propria interiora
solis penetret et narret crossitudinem sui. Atque uniuersam
lucem pugillo concludat. Hoc autem propter unctionem, quq
omnes docet de omnibus et cetera praetermissa, qu£ condam
iudicabantur ignota, ad presens uero omni die redduntur
1315 clariora, | ipso reuelante, qui cuncta patefecit inuoluta et 157'
scientiam reposuit suam in illis, qui hoc uiderunt spiritalibus
oculis, quod multi reges et prophetQ uidere uoluerunt et uidere
non potuerunt. Hoc autem ex consuetudine inspecto, ad
indagationem spirituum, antequam nos hora pretereat,
1320 mentis conuertamus intuitum. Carnalis enim sudor spirituali¬
bus non communicat intentionibus. Animalis enim non com¬
municat spiritum. Spiritus, ait, loquitur misteria, et spiritualis
omnia iudicat. Det mihi Deus meus per donum inuisibile sui, quo

1285sq. Cf. Mt. 5, 8. 1290sq. Io. 5, 37. 1292sq. Cf. Rom. 1, 20 et 11,
33. 1297sq. Ps. 138, 12. 1299sq. Ps. 17, 12. 1308/1310 Hebr. 4, 13.
1319 Antequam etc.] cf. supra I, 180. 13221. Cor. 14, 2. 1322sq. I. Cor.
2, i5.

1306 omnis: omni T


LIBER VIII 169
ego illius spiritus particeps reddar, qui misteria Dei reserat
1325 occulta. Ipse quidem est Spiritus sapientig et intellectus, Spi¬
ritus consilii et fortitudinis, Spiritus scientig et pietatis et
Spiritus timoris domini, sine quo nil boni est, nec uerbum, nec
ratio, quod ad uerbum et rationem, circa uerbum et rationem,
ut uerbum et rationem oportet, est, cuius uirtute et dono
1330 dictum est : Benedicite, omnes spiritus Dei, Domino. De om¬
nibus spiritibus Dei, qui ad benedictionem hortantur, non
modicum adiacet diuinius iterum ad conferendum, si se mens
ad spiritualem processum eleuare contendit. Dictum autem
scimus de spiritibus superius, sed non ad satisfactionem
1335 ex toto intellegentiae supramundan^. Spiritus autem lo¬
quitur misteria, | ut audisti. Necessarium potissimum, ut i57v
ille loquatur, in quo misteriorum reponuntur archana, ar- p. 283
chanorum autem inpertitor superadmittitur et contector
adspirator spiritualium. Non autem ad omnes spiritualia di-
1340 riguntur ; non enim possessores cuncti Spiritus. Spiritus pos¬
sessor possidet uim interiorum per Spiritus gratiam, qui
non habitat in corpore sceleribus mancipato, et scrutator
occulta Dei in misteriis obumbratis et contectissimis uela-
tionibus, ut uere credatur Spiritus, qui spirat, ubi uult et
1345 segregat spiritus a spiritibus, ut ea, quae Spiritus sunt,
ferentes prudentissime admittant. Vnde omnes spiritus Dei
hortantur semotim ad omni tempore, ut iam dictum est fa¬
ciendum, non simul, ut deliberandum sit, quod sint spiritus non
Dei, quemadmodum in superioribus demonstratum est de
1350 angelis Domini et non Domini atque uirtutibus. Verum omnem
flatum et uentum, ait in prophetis Deus, et spiritum ego feci.
Videtur uero de omnibus spiritibus Dei ueluti de omnibus uen-
tis loqui, qui cottidie perflant, non de aliis spiritibus, id est
animis diuinis, e quibus ratio nos suo loco non mediocris
1355 expectat. Nam et ipsos Deus fecit, ideo dicuntur dei. Ipsi
autem benedicunt Deum, dum proprium complent offitium.
Nulla enim creatura ab offitio uacat, nec etiam illa incorporea
praeuaricatrix. | Benedicite, omnes spiritus Dei, Domino. 158r
Congruum ualde, ut omnis creatura conlaudet et benedicat
1360 creatorem suum et in graciarum perseueret actione. Benedicunt
itaque spiritus istiusmodi, ut dixi nunc, dum in indito offitio
uoluntati factoris oboediunt omnium. Ad hoc itaque facti

1325/1327 Esai. 11, 2. 1330 Dan. 3, 65. 1332 Diuinius} pro positiuo
gradu aduerbii, cf. supra VII, 480. 1335sq. I. Cor. 14, 2. 1344 Io. 3, 8.
1351 Cf. Esai. 57, 16 et Amos 4, 13. 1358 Dan. 3, 65.

1334 satisfactionem corr. ex sates- T 1357 illa incorporea corr. ex illam


corporea T
170 LIBER VIII
sunt, ut subiciantur obsequiis. Consideratio autem spirituum p. 284
Dei talium post inspectam Genesim de interioribus spiritualium
365 agenda est, ne ex toto uideatur subdi occiduis caracteribus.
Quattuor uentorum principales sunt spiritus, horumque suf-
fraganei octo, qui simul efficiuntur duodecim. Extra hos
autem duo spiritus, qui unus uocatur nomine aura, alterque
altanus, quorum natura aliquando frigida et sicca, aliquando
370 humida et callida. Si autem in littera occidente moramur,
erimus occidentales ; si in spiritu, nihilo minus spirituales.
Littera occidit, ait, spiritus uiuificat. Ac per hoc littera non occi¬
dit, nisi diuino spiritui contraria historia litteris incedit, diuina
licet ipsa tota spiritualis. Lex quippe sancta et mandatum
375 sanctum ab apostolo dicitur, et nos confitemur. Mandatum
uero et lex non inponitur iustis sed iniustis, apostolica in¬
comparabili auctoritate confirmante, et non subditis, impiis et
peccatoribus, sceleratis et contaminatis, patricidis et matrici¬
dis, homicidis, for nicator ibus, | masculorum concubitoribus, 158v
380 plagiariis, mendacibus, periuris, et si quid aliud sane dodrine
aduersatur, quae est sanctum euangelium glorig beati Dei.
Tales occidit littera et istiusmodi denuntians futuram uindic-
tam. Occidit et illos, qui non aduertunt misterium diui-
narum litterarum, ut Iudei et heretici et lectores carnales.
385 Spiritus uero uiuificat, dum illos trahit a lege, qu£ non uiuificat,
et ponit sub gratia, qua uiuificantur cuncta, docet uero
sapere misteria, quae reposita sunt in exterioribus caracteribus.
Ergo sine Spiritu nemo uiuificatur in littera constitutus,
quae occidit. Ideo autem littera deserenda ? Non, immo
390 assumenda, quo ad Spiritus capacitatem perueniamus. p. 285
Docet enim nos diligere Deum et mandata eius custodire.
Docet etiam amare proximum, odire furtum et adulterium et
non concupiscere rem proximi et cetera. Obseruare autem
hoc uiuere sanctissime est et ad spiritualem intellegentiam
395 peruenire. Non quidem obseruare procul dubio mori. Ergo
obseruantes, quae conseruanda continentur in littera, uiui¬
ficantur a Spiritu, minime obseruantes interimuntur a lit¬
tera, quia sine illo Spiritu, qui spirat ubi uult et uiuificat
mortua. Proinde, cum legitur littera occidit, Spiritus uiui-

1366/1369 Cf. Isidori, Etym. 13, 11, 2 et 18. 1372 II. Cor. 3, 6.
1374sq. Rom. 7, 12. 1376/1381 1. Tim. 1, 9- 11. 1381 “Sanctum” pro
“secundum” ex confusione compendiorum originem ducere uerisimile est.
1391/1393 Cf. Exod. 20, 6-17. 1398 Io. 3, 8. 1399sq. II. Cor. 3, 6.

1364 spiritualium corr. ex spiritalium 1365 agenda corr. ex agendam


subdi in marg. suppi. T 1380 plagiariis corr. ex plagiaris T 1394
sanctissime corr. ex sanctissimum T
LIBER VIII 171
1400 ficat, | sic aduertendum, ut littera mancipet nos flagris prop- i59r
ter transgressionem praecepti, ut superius auctoritas de-
monstrauit apostolica, et spiritus a malis conuersos respirare
concedat ad gratiam, quemadmodum de multis in ueteri
saeculo sub lege constitutis legimus. Verum illos occidit littera,
1405 ut audisti, qui non aduertunt misterium litterarum et praefocati
carnali sensu minime ualent penetrare archanorum occulta.
Non enim omnium est scientia, ut diuina aiunt eloquia.
Nec etiam istos littera occidit, si uellent uiuere, id est extraneos
facit a sacro intellectu, si cuperent uer^ scienti^ adherere et in
14^ illo confidere, qui in cubiculis caracterum occultatur. Ac¬
cedite, ait, ad eum et inluminamini. Qui luminatur, uiuifi-
catur. Hoc autem facere littera hortatur, armata non carne sed
spiritu, munita non morte sed uita, hoc quidem non facere
priuari lumine, non transitorio, sed Qerno, quod dominum
1415 Christum confitemur. Ergo ab hoc alienus lumine non solum
cecus, sed et mortuus et sepultus in infernum. Hoc uero
propter occidentem litteram et uiuificantem spiritum. In littera
enim reponimur, dum de uentorum phisica aliarumque re¬
rum naturis in eloquiis disputamus. Est autem quedam na-
1420 tura, qu^ omnem procellit phisicam, | et ipsa principalissima i59v
phisica, cui incomparabilis adheret ethica, incomparabilis et p. 286
loica. Philosophi autem nudi et sine tegmine inmortalissim^
philosophiae dixerunt de phisica, de etica uero et loica, sed
ueram phisicam ignorauerunt, mirabilem ethicam nescierunt,
1425 in^stimabilem loicam non cognouerunt. Nobis autem reuelauit
per Spiritum suum, qui uenit querere nostrum mortale et
facere ethicum, quod inprimis erat caninum, quamquam
humanum. Ista phisica, de qua loquimur, inmensus Pater,
a quo sempiternus Filius, ethica idem Filius semper a Patre,
1430 qui pro nobis homo factus sine contagione carnis misticam
uitam et ammirabilem duxit, quamdiu ab hominibus uisus
et cum hominibus in terra pro parte carnis conuersatus est.
Loica a Patre et Filio procedens sanctissimus Spiritus, qui
totum mundum per apostolos illuminauit cognitione metu-
1435 end$ et sanctissime trinitatis, et ad perfectissimam optime
disputandi rationem perduxit. Hanc phisicam, ethicam uero
et loicam c^lestis Paulus insinuare uisus est, cum diuinas
distributiones diuini potencia Spiritus enumerauerat dicens :
Notum uobis facio, quod nemo in Spiritu Dei loquens dicit
1440 anathema Iesu, et nemo potest dicere Dominus Iesus nisi in

14071. Cor. 8,7. 1410sq.Ps. , .


33 6 1422sq. Cf. Isidori, Epw. 2, , .
24 3

1439/1444 I. Cor. 12, - .


3 6

1411 qui corr. ex quid 1422 loica corr. ex loicam


172 LIBER VIII
Spiritu sancto. Diuisiones graciarum sunt, idem autem Spiri¬
tus ; et diuisiones \ ministracionum sunt, idem autem Domi- i6or
nus; et diuisiones operationum sunt, idem uero Deus, qui operatur
omnia in omnibus. Potenti uirtute insinuatur supernatura-
445 lis phisica, demonstratur inaestimabilis ethica et loica prin¬
cipalis. His praeclarissimis denuntiationibus Pater, ex quo om¬
nia, Filius, per quem omnia, Spiritus sanctus, in quo omnia. Pau¬
lus uero, quia inprimis posuit Spiritum, demum Dominum ac
deinde Deum, non dicatur fecisse gradum mendacem, quasi ut
450 loicam preponat ethic^, ethicam phisic^, cum precipue phisica p. 287
naturalis sit, ex qua ethica et loica circa spirituale et c^leste
eloquium. Deus siquidem spiritus est, spiritus Deus est,
Dominus nihilo minus spiritus et Deus. Dauid quippe Spiritum
rectum, Spiritum sanctum et Spiritum principalem in eloquio
455 diuine satisfationis ponit. Ita autem faciens non tres spiritus
sed unum Spiritum nominauit sub uocabulo trino, uolens
Spiritum rectum Deum significare patrem, Spiritum sanc¬
tum Filium, Spiritum principalem Spiritum sanctum, qui non
tres spiritus, unus autem Spiritus confitentur, quemadmodum
460 unus Deus et non tres dii. Non enim preponitur ullus al¬
teri, quia omnes unum, id est tres person^, una deitas et una
omnipotentia. Phisica uero ideo Deus pater, quia natura deitas
genuit, quod est, utique Deum, per quem omnia fecit, qui
unigenitus est, licet generaret Deum Deus. Ethica autem
465 Filius, circa quod superius positum est, | et loica Spiritus i6ov
sanctus. Ac per hoc sic intellegenda sunt h^c, ut omnia unum,
unum omnia, quemadmodum trinitatis uox una declaratur di¬
centis : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nos¬
tram, quamlibet in hoc dicto triplex admittatur sapientia,
47° utique ex phisica et ethica et loica, quae semper una eadem-
que habetur. Sacerdos Christi Ambrosius in nostrum adiuto-
rium totum ex hoc ipso loquens se diuinius ponit dicens :
Omnem, quem mundana sibi prudentia falso uindicat principa¬
tum, sapientia possidet spiritualis, presertim cum audatius
475 ut aliquid usurpemus, ipsa fides nostra ipsum misterium
trinitatis sine hac triplici sapientia esse non possit, nisi cre- p. 288
damus et illum naturaliter Patrem, qui nobis genuit redemp¬
torem, et illum ethicum, qui Patri usque ad mortem se¬
cundum hominem oboediens nos redemit et illum rationabilem
480 Spiritum, qui rationem colend^ diuinitatis et uit£ regende

1453sq. Ps. 50, 12. 1454 Ps. 13, 14. 1468sq. Gen. 1, 26. 1472
Diuinius] pro positiuo gradu aduerbii, cf. supra VII, 480. 1473/1481 Omnem -
infudit] Ambrosivs, Expositio eu. sec. Eucam, Prol. 5 (CC SE 14, 3).

1468 ad imaginem ss. C 1472 se corr. ex sed 1473 mundana:


mundanam T
LIBER VIII 173
humanis pectoribus infudit. Ne superfluus iudicarer ex na¬
turali bonitate atque prgsumptuosus, quod sub triplici sa¬
pientia ab humanis distincta talia de ineffabili dixerim, me^
debilitati tantam adhibui columpnam. In superioribus tripli-
1485 cem istiusmodi philosophiam circa discursam disciplinam
multipliciter reor inspectam. Accidit autem hic, quanquam
aliter con|gressio disputandi propter ingstimabilem naturam, i6ir
quam omnem phisicam superare innuimus eandem phisicam
dicentes, ex qua omnem et ethicam demonstrantes, per quam
149° omnia, loicam uero introducentes, in qua omnia, hoc totum

propter uentos, quorum phisica in promptu et genesis spiri¬


tuum supermirabilis. Nam et spiritus ab ipsa, de quibus
intentio est et dicitur : Benedicite, omnes spiritus Dei, Domi¬
no. Ideo Dei, ut Deo benedicant, non aduersario. Si enim
1495 aduersario, desinent esse Dei, erunt uero illius, cui benedi- p. 289

eunt. Opponuntur secundis contraria, ut contrariis secun¬


da, ut calor frigori, frigus calori, ut sicca humidis et humida
siccis, bonum etiam malo et malo bonum, quemadmodum
cetera circa utrumque ceteris. Ciuile enim et intestinum
1500 non cessat bellum, immo mutuum obtendit conflictum.
Quomodo ? Audi, quod dicitur, spirituali auditu, ut audiaris
ipse non a multitudine sed ab unitate sequestrata a discolo-
ritate nequam. Caro concupiscit aduersus spiritum, spiritus ad-
uersus carnem. Haec enim inuicem aduersantur, ut non que-
1505 cumque uultis, illa faciatis. Ecce conflictus, ecce pugna, ecce
concertatio, nimirum ut caro superetur a spiritu et oboediat
spiritibus Domini et non spiritibus erroris. Si queris de spiri¬
tibus erroris et procellarum et ruinarum et nequitiarum, disce
ab apostolo, quia manifesta sunt \ opera carnis, quQ sunt forni- i6iv
1510 catio, inmunditia, luxuria, idolorum, seruitus, uenefitia, inimici¬

tiae, contentiones, ir%, rixec, discensiones, hereses, inuidig, homici¬


dia, hebrietates, commessationes. Talia quippe sunt spiritus
nequam, spiritus demoniorum, qui mittunt terram in cir¬
cuitum. Quomodo in circuitu ? In circuitu impii ambulant,
1515 ait, et : Deus meus, pone illos ut rotam. Isti etiam dicuntur

ab apostolo spiritus erroris, quia in Christo non sunt nec in


suis, qui est uia rectissima. Isti sunt et spiritus procellarum
percutientes et euellentes, prout possunt, statum uirtutum. p. 290
Isti spiritus faciunt habundare quosdam uitiorum humoribus

1485 Discursam] cf. supra II, 9. 1492 Ipsa] sc. natura. 1493sq. Dan. 3,
.
65 1498 Malo bonum] Rhetoricus impetus logicam pepulit. 1503/1505
Gal. 5, 17. 1509/1512 Gal. 5, 19-21. 1514 Ps. 11,9. 1515 Ps. 82, 14.
1516 Apostolo] cf. I. Tim. 4, 1.

1489 et ss. quam corr. ex quem T 1491 phisica m promptu corr. ex


phisicam in prompto T 1505 uultis: uult 7 1507 Si: Se T
174 LIBER VIII
520 et amputant flores germinum profuturorum. Inter istos est
unus spiritus nomine Dexter, qui semper aduersatur his, qui
ad dexteram partem sunt ; habet enim diabolus suos spiritus,
sicut et Deus suos. Vitia omnia et peccata diuino spiritui
contraria spiritus demoniorum dicenda, diaboli enim argu-
525 mento exagitata, licet caro sit ad uitia procliua.'Superbia,
ira,‘ uana gloria, auaritia, odium, inuidia, detractio, furor,
clamor, blasphemia, audatia et cetera, quae potius de spiritu
quam de carne descendere uidentur, spiritus nimirum dia¬
boli, in quo regnat multiformis nequitia et omnia uitia et pecca-
530 ta, quibus genus ad infernum pertrahitur humanum, admit¬
tenda. Isti tales spiritus non | sociantur cum illis, qui Dei i62r
dicuntur eidemque benedicunt, uirtutes nimirum, quibus
cum Deo unus efficitur homo, quas per spiritus Dei hic sen¬
sus spiritualibus occupatus animaduertere non formidat. Qu$
535 tunc benedicunt, dum fructificantur et proferuntur carni et
sanguini et utriusque omnibus, quo regnum Dei non conse-
quentur. Multiplex quidem est sermo diuinus in manationibus
propriis, qui in sacris dictis uirtutes consueuit demonstrare
nonumquam per uocabulum spirituum. In uentorum pennis
540 uolare dicitur Deus, id est in uirtutibus atque profectibus
animarum, quae ideo uentorum perhibentur penno, quoniam
alta petunt et ad superiora, infimis postpositis, conscendunt.
Similiter habes in Ezechiele de diuinis animalibus, quae habe¬
bant alas senas, quibus eleuabantur ad sublimia. Has uir-
545 tutes animarum uolunt nostrates, inter quos unus beatissimus
papa Gregorius scripsit et dixit similiter. Dictum autem
superius non dubitamus, quod principales uentorum sint
quattuor spiritus horumque suffraganei octo. Extra hos autem p. 291
duo, unus nomine Altanus, alterque Aura, a duodecim uero
530 uentorum spiritibus mundi globus cingitur totus. Supra
autem in ceteris deliberationibus mundum et mundum in¬
tromisimus, quasi duos inuenientes mundos in dictis mirabili¬
bus. Deus sapientia ineffabilis | Christus discretionem uide- i62v
tur facere mundorum cum suis, quam nos uspiam sequimur.
555 Si autem fas uidetur, antequam ad tropologiam accedamus,
ipsos uentorum spiritus, ut circa se per ambitum excipientis
sinus habentur, ponamus. Quattuor itaque principales sunt
uentorum spiritus, ut dixi, quorum primus ab oriente Subso¬
lanus, a meridie Auster, ab occidente Fauonius, a septemtrione

1539sq. Cf. Ps. 17, 11. 1546 Generaliter alludit ad Gregorii, Homilias in
E^echielem. 1547 Superius: VIII, 1366. 1547/1550 Isidori, Etym. 13, 11.
1557/1565 Isidori, Etym. 13, 11, 2-3.

1540 id est corr. ex uel C 1544 sublimia corr. ex sublima T


LIBER VIII 175
560 eiusdem nominis uentus aspirat, Semptemtrio nimirum.
Habentes geminos uentorum spiritus, Subsolanus a latere
dextro habet Vulturnum et a leua Eurum. Auster a dextris
Euro austrum, a sinistris Austrum africum. Fauonius a dextera
parte Africum, a leua Corum. Septentrio uero Circum a
565 dextris, et a sinistris Aquilonem. Circuitus mundi his circum¬
cingitur ordinatione diuina et imperio Dei. Qui, ut audisti,
benedicunt, creatoris dum oboediunt iussis. In istis autem
spiritibus quadam significationes secund^ habentur, quadam p. 292
non secund^, ut potentes uolunt et nos deliberamus. Hos uero
57° spiritus Deus condidit, ideo dicuntur Dei, qui omnibus crea¬

turis uelociores conprobantur. Vnde et caestibus al$ adsig-


nantur spiritibus, ut innuatur eorum instar uentorum, celeri¬
tas. Mundus uero interior ac spiritui mancipatus habet uentos
suos, ut supra retuli, sicut non ueritati subditus | et iste, in i63r
575 quo uersantur mortales, qui cQo, terra et mare et omnibus,

quae in eis sunt, constat. Similiter spiritualis mundus, nimi¬


rum ^cclesia, caelo et terra et mare, id est caritate, spe et
fide. Per cQum caritas, qu^ ad superiora semper aspiciens
cuncta transcendit, per terram, de qua speratur comeatus,
580 spes, qu$ prestolatur promissa Dei, per mare, cuius elemen¬
tum semper tunditur fluctibus, Qcclesif? fides, qu§ semper ab
impiis insequitur. His elementis, id est spiritualibus tribus
uirtutibus, immobiliter Christus fundauit Qcclesiam suam,
segregans illam a mundo, qui sempiterno motu laborat. Ego
585 elegi uos, ait, de mundo, propter ea odit uos mundus, et multa
istiusmodi, de quibus in superiori inspectione nimium dictum
propter concurrentia non dubitamus. Diximus, quia uento¬
rum quattuor sunt spiritus principales. Nos iam uero de
nostris loquamur, intuitum dirientes ad interiora uelaminis,
590 spiritualibus spiritualia comparantes cum apostolo non aspicia-
mus ad ea, que uidentur sed que non uidentur, quia qu% uidentur
auolantia sunt, quq non uidentur aeterna, f^cclesi^ itaque
spiritus incontaminata arbitrande uirtutes, quarum princi¬
pales dicit doctissimorum deliberatio perfectissima uirorum
595 quattuor, nimirum prudentiam, | fortitudinem, temperantiam 163^
et iusticiam. Paulus, doctorum illuminatio, tres : Fidem, spem p. 293
et caritatem, quarum mentio ex propinquo facta est ; qu$
quidem in unum complexe efficiuntur septem uirtutum spi¬
ritualium arcem continentes. Iohannes septem spiritus dicit

1584sq. Io. 6, 19. 1587 Diximus] supra 1557. 1590 I. Cor. 2, 13.
1591sq. II. Cor. 4, 18. 1596 Paulus] I. Cor. 13, 13. 1599 Iohannes]
Apoc. 5,6.

1572 eorum ss. C 1584 sempiterno corr. ex sempiternu T 1595


fortitudinem corr. ex fortitudo C
176 LIBER VIII

600 missos per omnem terram. Zacharias diuinissimus uidens


candelabrum aureum uidit et lampadem ipsius super caput
eius et septem lucernas eius super ipsum et septem fusoria lucer¬
nis, quae erant super caput illius, quibus admittuntur ingentia
spiritualia, qu£ Christus, qui candelabrum aureum est, id est
605 natura Deus, ^cclesi^ contulit, septem nihilo minus carismata
incomparabilia, quae effulsere in Christo et nunc in gremio
incontaminatissima spons^ repponuntur. Ex astile candelabri,
quod praecepit Deus fieri in tabernaculo, sciphi et sperule
et lilia procedebant. Sex quidem calami egrediebantur de la-
610 teribus suis, tres nimirum ex uno et tres ex altero. Tres uero
sciphi in modum nucis per calamos singulos speruleque simul
et lilium. Et tres similiter sciphi, instar nucis, in calamo al¬
tero. Septem etiam lucern^ super caput candelabri, ut lucerent
ex aduerso. Infinita possunt in augmentum meditari diuino
615 lucente candelabro in semitis eloquiorum. Candelabrum uero,
quod audis in tabernaculo, ex cuius lateribus duobus diuisim
sex calami egre|diebantur, aduertimus presidentem Christum i64r
in ^cclesia sua, ex quo diuine manant uirtutes, quibus decoratur
^cclesia in aduentum sponsi incorruptibilis. Propterea omnia
620 de auro purissimo in figura quam maxima. Sapientia Dei
patris in mundum ueniens supernam beatitudinem docuit, di- p. 294
uina praecepta instituit, inauditos doctores constituit, per
gratiam suam totum mundum in tenebris constitutum inra-
diauit, ex sua fortitudine debiles confirmauit, ex sua pul-
625 chritudine credentium animas decorauit, sua uirtute, quod
deorsum iacebat, sursum erexit et septem sancti Spiritus dona
genus humanum, sanguine fuso proprio, inluminauit, uiui-
ficauit, protexit, saluauit. Dum uero sic fecit et facit, quid
aliud demonstratur, nisi quia ex ipso calami, sperule, sciphi ac
630 lilia procedunt ? In ipso enim omnes thesauri sapientig et scien¬
tiae et tocius diuinitatis plenitudo, de qua gratiam pro gratia
accepit mundus incontaminatus atque quietus, qui beatissimis
semper circumdatur spiritibus, de quibus ipso duce loqui aesti¬
mamus. Etenim principales spiritus quattuor sunt, habentes
635 geminos hinc inde uentorum flatus. Prudentia nimirum, quae
consideratione honestissima et ratione circa rationem am¬
plectitur. Fortitudo, quae tolerantia summa et pacientia i64v
preclara uallatur. Temperantia, quae refrenatione fluxuum
et saeculi contemptu circumdatur. Iusticia, qu$ uerissima

1601/1603 Zach. 4, 2-3. 1607 Ex astile] Ex. 37, 17 habet: De cuius uecte
calami. 1609/1613 Ex. 37, 17-19. 1630sq. Coi. 2, 3. 1631 Cf. Coi. 2, 9
et Io. 1, 16. 1634sq. Isidori, Etym. 13, 11, 2.

1602 lucernas corr. ex lucern? T 1603 illius corr. ex eius T 1613 etiam :
exiam T
LIBER VIII
177
640 examinatione et erogatione sensata astringitur. His nimirum
uentis, id est spiritualibus uirtutibus, Christi ecclesia ma¬
culam non habens neque rugam circumagitur. Extra hos
autem sunt duo, Aura et Altanus, id est contemplatiua et
actiua uita, quae ex omni parte ecclesiam reddidit munitam.
645 Aura quasi aeria, quod lenis sit motus aeris, per quam, ut
audisti, contemplatiua uita, quae segregatur a turbine sae¬
culi. Altanus quasi alte sonans, qui in pelago est, per quem
actiua uita, quae ad omnia est laboriosa et in mundi feruore
constituta, ut admittitur de Martha, quae satagebat circa fre- p. 295
650 quens ministerium, Maria sorore sua sedente ad pedes Domi¬
ni et audiente uerbum illius, cui uita mundi ait: Martha, Martha,
sollicita es et turbaris erga plurima. Hoc autem propter omnes
spiritus Domini, qui uniuersos spiritus condidit et spirituali¬
bus uirtutibus Qcclesiam suam locauit. De diaboli uero spiri-
655 tibus parum superius dictum scimus. Sed si lector accomodat
sensum de reliquiis fragmentorum, perueniet ad plenitu|di- 165r
nem cophinorum. Multa dici possunt, sed penuria scriptorum
atque membranarum non patitur. Non dubitamus posse segre-
gabiliter dici, quod bisulcum auditur. Segregauimus in iam
660 dictis a cerere lolium : Sicut multa sunt a Christo donata ad
^cclesiQ profectum, sic a diabolo inuenta ad sinagog^ Sathan^
detrimentum. Venti et procelle et tempestatum spiritus om¬
nes Christi seruos uexantes et ecclesiam conturbantes et
confluctationes spirituales et omnia, quae ex ista parte, in
665 anterioribus dicta sunt. Reor autem disputasse in trans¬
missis de duodecim caeli signis totidemque lapidibus precio-
sis, ideo breuiter hic de duodecim spiritibus circa promissum
nolui stilum otiosum. Per quos quidem duodecim spiritu
Dei plenos prompte admittere possumus, inter quos princi-
670 pales quattuor uentorum spiritus quattuor euangelista mis-
terialiter recipi possunt, qui quattuor partes mundi euangelii
fulgore occupauerunt aliis hic inde conlaborantibus, ha¬
bentes geminos uentorum spiritus, id est utraque Dei spiritu p. 296
plena testamenta. In tabulis cordis digito maiestatis con-
675 scripta fide, spe et caritate referti. In istorum pennis Christus
uolabat, qui dicitur ascendisse super cherubin et uolasse
super pennas uentorum, ut superius re|tulimus. Ascendit 165^
autem super cherubin, id est super plenitudinem scientiae cum

1641sq. Eph. 5, 27. 1645 Isidori, Etym. 13, 11, 17. 1647 Isidori,
Etym. 13, 11, 18 (cf. 13, 11, 4). 1649/1652 Lc. 10, 39-41- 1657sq.
Gerardum librum finire uoluisse his uerbis apparet. 1665 Transmissis] supra
VI, 39osqq. et VI, 778sqq. 1676sq. Cf. Ps. 17, 11. 1678sq. Cf. Isidori,
Etym. 7, 5, 2.

1642 habens : habentis T 1653 Post uniuersos: domini dei.


178 LIBER VIII
corpore suo, super omnes angelos et archangelos. Cherubin
1680 interpretatur plenitudo scienti^, quae est caritas de corde puro
et conscientia bona et fide non ficta et dicitur legis plenitudo.
Similiter Christus dicitur et Deus caritas nominatur. Ergo
super hoc ascendit Deus, quando animam suam posuit pro
salute humani generis. Est et in cruce Cherubin, nimirum
1685 scientiq plenitudo. Ipse utique, qui in ipsa pependit, per ip¬
sam docuit nos scire c^lestem philosphiam et uidere thesaurum
in secretis Dei repositum. Ideo nudus ascendit in lignum ad
uictimam uespertinam et holocaustum medullatum persoluen-
dum et pinguissimum. Sic faciendo omnia denudauit obscura et
1690 uelum templi scissum est in duas partes a summo usque deor¬

sum, quo nil remaneret inreseratum excepto quod sub alis


cherubin constat adhuc repositum. In libello autem, quem
ad Andream presbiterum diuine germanitatis uirum de diuino
patrimonio expressimus, qui nunc apud abbatem Richardum,
1695 incontaminatum Christi famulum diuinitus eruditum, est,
de istiusmodi tam nudatione quam reseratione latissime anno |
preterito disputauimus, ideo non inmorandum, precipue cum i66r
nos iam stilus fatiget. Confluunt uero undique de diuina
mensa ad discum, ut sit plenitudo de plenitudine et habun-
1700 dantia et fertilitas superhabundans de illius fertilitate, qui
ascendit super Cherubin et uolauit super pennas uentorum,
omnibus uentis uelocior et omni spiritu subtilior, qui dedit alas p. 297
^cclesi^, ut fugiat in desertum, quousque pariat puerum
masculum, qu§ ante aduentum sponsi dicebat : Quis dabit
1705 mihi pennas sicut columba, et uolabo et requiescam. Acceptis

uero pennis columbarum, immo cherubinalis, osculata in


caritate perpetua ab illo, qui illam excitauit sub arbore mali,
ubi corrupta est genitrix sua, illico prorupit. Ecce elongaui
fugiens et mansi in solitudine. Ideo et ipsa ascendit supra che-
1710 rubin et uolat super pennas uentorum in occursum sponsi,
quo illius astringatur amplexibus et dicat eidem : Veni,
dilecte mi, egrediamur in agrum, commoremur in uillis. Mane
surgamus ad uineas, uideamus, si floruit uinea, si flores fructus
parturiunt. Ibi dabo tibi hubera mea. Mandragore dederunt
1715 odorem. In portis nostris omnia poma, noua et uetera, dilecte,

seruaui tibi. Quis mihi det te, fratrem meum, suggentem ubera

1680sq. I. Tim. 1, 5. 1690sq. Mt. 27, 51. 1693 Andreas] cf. supra VIII,
232 et 721. 1694 Richardum] Batthyan Richardum abbatem Sancti Vitonis
Vindunensis coenobii instauratorem opinatus est, quod cur refutetur nescio. Cf.
supra p. VIII. 1696 Latissime] cf. supra III, 314. 1701 Ps. 17, 11.
1704sq. Ps. 54, 7- 1708sq. Ps. 54, 8. 1709sq. Ps. 17, 11. 1711/1720
Cant. 7, 11 - 8, 2.

1680 scienti? plenitudo signis transpositum 1698 stilus: stilos T


LIBER VIII 179
matris me£, ut inueniam te | foris et deosculer, et iam nemo 166*
despicit? Adpr^hendam te et educam in domum matris me<^ et in
cubiculum genitricis me%. Ibi me docebis, et dabo tibi poculum ex
1720 uino condito et mustum malorum granatorum meorum. Quia
uero iam hora nos cogit ad horas, immo prestolamur ad mul¬
ta, ideo octaua istiusmodi operis scedula consuetum epilogum
flagitat : Sit nomen Domini benedictum, ex hoc nunc, et usque
in saeculum. Arnen.

1723sq. Ps. 112, 2.

1718 domum corr. ex domo C 1724 Amen litteris capitalibus per totam ferme
lineam distractum
INDICES

Index Locorvm S. Scriptvrae

Index Scriptorvm

Index Nominvm Propriorvm

Index Rervm et Verborvm


INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE

Genesis: Deuteronomium:
I, I 2, 253 32, 2-3 7, 641
2, 433 32, 11 7, 35 5
I, 3-10 3, 352 32, 22 5, 796
I, IO 3, 350 32, 33 7, m
I, 14-15 5, 755
1, 2 7, 92 Iosue:
7, 96 6, 18 8, 987
I, 14 6, 1015 7, 7-12 8, 992
6, 1085 10, 12-13 6, 460
I, 14/16 5, 182
I, 26 8, 1468 Iudicum:
OO OO

6, 12
H"'» T}-
Tt HH

3, 14 7, 856
6, 24 7, 858
3, 19 7, 415 6, 25-26 7, 863
OO

7, 94i 6, 26 7, 881
4, IO-II 5, 799 6, 33-40 6, 480
6, 2 4, 169 6, 36-40 7, 681
6, 3 4, 87 6, 38 7, 7M
4, M4 7, 13 7, 816
4, 180 7, 822
8, 6-11 7, 20 7, 14 7, 826
9. x4 2, 253
28, 12 8, 357 I Regum:
32, 30 7, 230 18, IO 8, 27
3i 4, 424
Exodus:
17, 6 7, 617 II Regum:
!9> 9 7, 244 6, 16 5, 56
19, 24 7, 224 5, 75
20, 6-17 8, 1391 6, 17-19 5, 89
3° 7, 932 6, 19 5, io3
33, 13 7, 183
7, 206 III Regum:
33, 20 7, 168 4, 33 5, 520
7, 180 17-18 6, 480
7, 186
7, 211 IV Regum :
7, 278 13, 21 8, 1259
37, G-19 8, 1607 25, i-7 8, 1016

Iob:
Leuiticus: 1, 21 5, 499
11, 36 7, 617 2, 3 8, 1034
20, 27 8, 38 10, 15 I, 210
14, 6 8, 3°7
15, 16 7, 361
Numeri: M, 34 5, 503
16 4, 421 24, 19 8, 381
24, 17 4, 98 26, 5 6, 728
OO

22, 28-3O 6, 592


O

4, 97
184 INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE

Iob: Psalmi:
6, 608 42, 4 7, 91°
41, 21 6, 604 44, 3 7, 153
4>, 25 7, 33i 44, 8 8, 1217
49, 3 8, 1063
Psalmi: 49, 9 1, 225 *
1, i-3 7, 5°i 1, 232
1, 4 7, 420 50, 2 8, 1453
7, 43i 50, 12-14 8, 729
7, 498 52, 6 2, 223
7, 5io 8, 885
1, 4-5 7, 476 54, 7 7, 117
7, 483 7, 121
1, 5 7, 521 7, 3°9
7, 523 8, 1704
x, 6 7, 529 54, 8 8, 1708
2, 7 7, 880 57, 4 8, 636
7, 13 7, 833 5 7, 11 4, 5 7°
8, 9 2, 423 61, 11 1, 123
10, 2 7, 316 64, 11 7, 601
7, 327 7, 612
i°, 3 8, 378 67, IO 5, 562
10, 7 8, 1047 67, 11 6, 166
8, 1063 68, 15 8, 436
11, 9 8, 1514 68, 32 7, 914
13, 1 6, 209 71, 6 7, 752
6, 951 72, 9 7, 475
7, 475 72, 28 2, 163
13, i4 8, 1454 74, 11 8, 221
15, 5 5, 577 8, 243
5, 565 8, 288
17, IO 7, 240 8, 336
17, 11 8, 930 76, 6 5, 775
8, M39 77, 2 8, 113 1
8, 1676 77, 54 7, 539
8, 1701 81, 1 6, 281
8, 1709 81, 6 4, 208
17, 3 8, 348 6, 282
17, 12 8, 1299 82, 14 8, 1515
18, 2 2, 252 91, 11 8, 316
2, 404 8, 333
21, 17 5, 73 8, 359
OO
N>

7, 857 94, 5 3, 347


23, IO 7, 857 IOI, 12 6, 1039
33, 2 3, 235 IOI, 27 5, 746
J3N

CN

8, 1410 28
O

33, 6 IOI,

35, 7 2, 45 103, 17 7, 342


6, 283 108, 18 4, 38
6, 320 109, 6 4, 290
35, 8 2, 51 7, 843
38, 3 1, 207 8, 255
38, 6 7, 5M 112,2 1, 395
39, 3 7, 9°° 2, 508
INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE 185

Psalmi: Ecclesiastes:
3, 478 5, 271
4, 650 1, 6 5, 263
5, 864 5, 267
6, 1102 i, 15 3, 88
7, 1022 , 2, 18-21 5> 513
8, 1723 3, 18 6. 177
114, 9 7, 412 6, 278
115, 12-15 5, 572 3, 18-19 6, 162
117, 8 7, 469 4, 12 7, 553
117, 22 6, 781 5, 1 7, 923
118, 103 3, IO 7, 24 8, 632
118, 140 1, 185 IO, 1 6, 310
118, 164 3. 234
125, 6 2, 233 Canticum:
3 7, 972 1, 2 2, 458
7, 985 1, 4 5, 600
i34, 6 6, 801 5 > 619
134, 7 8, 700 1. 5 3, 198

i34, 11 8, 258 2, 14 7, 109


138, 12 8, 1297 7, 138
140, 5 7, 958 7> 3°6
141, 6 7, 408 4, i-3 6, 512

i43. 6 2, 389 4, 8 5, 607

i45, 2-3 1, 119 5,611

146, 5 2, 349 4, 9 6, 810


146, 8 2, 252 4, 11 7, 906

2, 376 6> 9 4, 59°


2, 377 5, 437
2, 402 5, 595
148, 4 3, 105 6, 10 2, 21
148, 6 6, 1076 7, 11 - 8, 2 8, 1711
148, 8 8, 964 8, 6 5, 117
8, 974 7, 555
8, 1009
Sapientia:
Prouerbia:
1, 4 4, 201
1, 20 1, 244
8, 456
1, 24-30 1, 235
4, 19 6, 270
2, 14 8, 370
7, 17-21 8, 1075
4, 16 6, 93i
9, 15 7, 92J
8, 1046
13, 1 - 14, 28 6, 223
5, 3 3. 35
5, 4-5 3, 43
IO, 1 5, 164
Ecclesiasticus:
13, 1 7. 159
11, 3° 4, 4i
21, 1 8, 887
4, 112
27, 6 7, 959
13. 1 8, 432
30, 18-19 8, 1081
i5, 9 1, 224

Ecclesiastes: 3, 4ii

1, 4 5, 744 18, 1 3, 344

1, 5 5, 255 24, 11 8, 252

1, 5-6 5, 250 39> 37 7, 966


i86 INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE

Isaias: Ieremias:

5, 667 17, 5 1, 121


2, !9
4, i 2, 336 17, 6 7, 461

5, 6 2, 381 31, 35 5, 11

7, 564 5, 33

1, i53 32, 28-29 8, ioir


5, 12
5, i3 3, 84 49, 16 7, 34°

7, 808

5, 15 1, M5
6, 1 7, 233 Ezechiel:

8, 14 6, 782 1, 7 5, 315
2, 98 1, 16 2, 280
9, 6
11, 2 8, 1325 3, 8-9 8, 909

11, 2-3 7, 626 17 7, 311


14, 11 6, 752 18, 19 6, 744
14, 11-15 6, 129 22, 24 5, 639
14, 13-14 6, 675 7, 4i3
24, 23 5, 817 22, 24-29 5, 535

5, 834 28, I2-I9 6, 628

27, 1 8, 35° 28, 13 6, 656

28, 16 2, 274 28, 14-15 6, 660

6, 781 28, 15 6, 666

30, 26 5, 739 28, 16 6, 670

33, 7 2, 97 6, 680

2, 105 28, 17 6, 691


2,116 6, 699

2, 196 28, 18 6, 714

2, 225 6, 731
2, 233 28, 19 6, 748

34, 8 4, 621 6, 757


38, 8 6, 467 32, 2-8 8, 262

45, 8 7, 566 37, 16-17 8, 1134


7, 5 74 37, !8-24 8, 1158

7, 583
7, 634
42, 16 5, 295 Damel:

5i, 7-8 8, 906 2, 34 6, 784

53, 4 6, 869 3, 5 1, 106

55, 10 7, 384 3, 15 1, 109


57, 16 8, 624 3, 16 8, 1254

8, 1351 3, 16-18 8, 1248


61, 10 3, 193 3, 19-27 1, 93
62, 4 7, 388 3, 57 1, 28

7, 398 1, 64
7, 402 1, 188
63, 1 6, 863 1, 266
63, 2-3 6, 824 1, 369
63, 3 6, 832 4, 29

3, 57-59 2, 74
Ieremias: 3, 58 1, 277
2, 18 7, IO°7 2, 131
10, 13 8, 625 2, 133
8, 1068 3, 58-59 1, 280
INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE 187

Daniel:
Osee :

2, 79 2, 20
5, 13
3. 59 1, 278 6, 6 3, 85
2, 249 8, 4 8, 887
3, 60 3, 106
3, 112 Ioel:

3. 136 2, 31 5, 661
3, 320 5, 668
3, 355 5, 672
3. 401 5, 723
3, 60-61 3. 102
3. 61 4, 19 Amos:
4» 214 4, 13 8, 1351
4, 230 7, 13-17 2, 201

4, 3°9
4, 419 Habacuc:
3, 62

00

OO
N>
VO
5, 5 3, 4
5, 13°
5, 148 Zacharias:
5, 180 3 8, 941
5. 428 3, 3 6, 868
3, 63 6, 61 4, 2-3 8, 1601
6, 106 4, 1 6, 780
3) 64 7. 8 6, 12 8, 146

7, 19° 2, 341
7, 614

3) 65 7, 1019 Malachias:
8, 22 1, 6 2, 121
8, 600 2, 7 2, 99
8, 620 4, 2 5, 312
8, 937
8, 942 Matthaeus:

8, i33° 1, 1 5, 368

8, 1358 1, 1-16 5, 357


8, 1493 4, 18-24 2, 44i
3, 86 8, 622 5, 3 7, 337
8, 3-4 8, 277 5, 8 7, 283
12, 1-3 8, 853 8, 803

'2, 3 5, 696 8, 1285

12, 4 8, 637 5. 9 7, 219


8, 671 5, 11 3, 43°
OO
f^T\

8, 685 5, 16

8, 754 5, 23 7) 9°7
8, 809 7, 940
8, 1070 5, 35 2, 3°7
8, 1084 6, 9 7, 9l8
8, 1105 7, 6 8, 868
8, 1110 8, 27 8, 961
8, 1119 9- 13 7, 663

8, 1186 9. 35 2, 284
12, 9 2, 397 10, 20 8, 1221

8, 637 11, 27 7, 288

12, 9-10 8, 841 11, 28 7, 56


i88 INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE

Matthaeus: Lucas:
12, I 8 8, 312 1, 69 8,311
13. 43 5, 734 i, 78 5, 312
13. 44 4, 413 8, 146
15. 19 6, 699 L 79 8, 133
16, 15 2, 41 8, 142,
16, 24 1, 255 6, 25-35 8, 411
16, 27 8, 1066 6, 27-30 8, 497
17, 2 6, 837 8, 10 6, 3i4
17, 2-3 8, 210 8, 1127
20 6, 510 8, 22-24 8, 965
20, 22 5, 576 9» 5 8 7, 318
21, 31 6, 522 io, 19 4, 376
21, 43 7, 696 io, 24 4, 409
22, 17-19 7, 846 10, 39-41 8, 1649
23, 10 8, 1204 11, '22 7, 844
23. 37 7, 333 11, 24 8, 65
24, 12 8, 918 11,26 8, 67
24, 21-24 5, 678 8, 83
24, 29 5, 666 8, 102
5, 750 12, 32 7, 661
25, 34 4, 5 53 13> 3 7, 659
23, 41 i> 389 '3. 5 7, 659
6, 720 16, 16 8, 191
25, 46 8, 338 17, 10 1, 209
26, 56 2, 476 17, 21 6, 601
27, 28 5, 61 18, 22 1, 258
ON

OO

27, 50-52 21, 15


VJ'»

7, 769
27, 51 8, 1690 8, 849
27, 54 7, 775 21, 26 4, 217
27, 63-64 7, 802 23. 46 8, 392
28, 20 1, 166 24, 5 7, 4io

24, 45 2, 24
Marcus: 8, 687
1, i-3 5, 366
1, 3 5, 355 Iohannes:
3. 17 1, 289 1, 1 2, 270
3. 27 7, 843 4, 533
4, 8 7, 537 5, 372
5, 7 8, 595 8, 1118

5, 9 8, 80 8, 1191
9, 24 8, 51 1, 1-2 1, 287
10, 21 1, 257 5, 336
14, 34 6, 795 6, 787
16, 9 6, 519 7, 85
16, 14-20 2, 486 7, 127
16, 15 6, 384 8, 691
16, 16 3, 368 8, 797
16, 20 6, 385 1- 3 6, 848
8, 318
Lucas: 8, 1194
1, 5 5, 370 1. 9 5,211
1, 6 1, 212 6, 120
INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE 189

Iohannes: Iohannes:
6, 170 14, 16 5. 297
6> 323 14, 20 8, 1262
6, 360
15, 5 2, 379
8, 150 15, 13 7, 66
1, 12
3, 389 15, M 8, 773
6, 26 15, 18 7, 888
1, 16 7, 781 '5, 19 6, 367
8, 703 6, 1006
8, 718 16, 13 8, 770
8, 1631 16, 20 5, 582
1, 18 8, 696 l6, 33 5, 585
2, 24-25 7, 853 17, 11 7, 725
3. 8 8, 1344 17, 20-21 7, 726
8, 1398 17, 24 8, 364
3, 18 1, 522 '9- 30 6, 795
4, 13_I4 7, 621
7, 759
4, 24 1, 346 20, 19 7, 142
3, 160 20, 27-28 7, M2 ,
5> 21-23 8, 299 20, 28 7, 268
' 5, 37 7, 287 20, 28 7> 276
8, 1290 20, 29 4, 410
6, 19 8, 1384 7, i49
6, 54 1, 785
6, 5 5 7, 787 Actus Apostolorum:
6, 56 7> 783 1, 6-7 8, 633
6, 58 7, 785 2, 12-17 7, 604
6, 61 7, 38 2, 36-38 7, 585
6, 67 7> 39 4, 32-3 5 3. 378
7, 5 7, 964 6, 5 2, i93
7, 39 7, 622 6, 10 6, 146
7, 625 9. 15 1, 199
8, 44 5. 87 2, 61

9. 39 6, 317 3. 391
9, 4i 5, 300 5> 478
10, 14-15 8, 1175 10, 38 2, 285
10, 16 8, 1176 10, 42 2, 457
10, 30 1, 301 11, 5-6 7, 131
2, 273 13» 2 2, 64

I°> 37 7, 258 13, IO 2, 229


12, 32 5, 16 M, 46 7, 7°3
8, 325 13. 47 7. 7°7
13, 5 7, 732 13, 48 7, 710
13> 17 8, 451 13, 50-52 7, 7l6
13, 18 2, 65 17, 22 2, 227
6, 166
8, 792 Ad Romanos:

13, 34 5, 217 !, 3 7, 868


14, 8 7, 249 1, 20 6, 35 3
14, 9 7, 251 7, 291
14, IO 7, 263 8, 1292

7, 265 1, 21 8, 874
14, 12 7, 264 1, 22 3, 7i
190 INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE

Ad Romanos : I ad Corinthios:

1, 25 3. 72 8, 919

8, 372 13. i3 8, 1596


1. 29-3°
3, 19 1, 275 M, 2 8, 1322

3, 19-22 8, 193 8, 1335


7, 206 ■
8, 18 1, 385 M, 3

8, 35 2, 288 15, 3-8 7, 173

4, 379 15, IO 5, 329


8, 38-39 2, 290 M, 32 6, 175

15, 40 6, 1065
4, 381
15, 4i 6, 1066
7, 12 8, 1374
10, 18 5, 245 15. 55 6, 43

5, 274
7, 713 II ad Corinthios

•i, 33 8, 1292 C 3 1, 75
11, 36 2, 306 1, 8-10 5, 589
12, 14 4, 43 2, 15 7, 9°4
M, >7-25 6, 396 3. 6 8, 1372

8, 1399
I ad Corinthios: 3. 7 8, 173
1, 20 1, i74 3, 7-8 8, 200

1, 24 3, 75 3, 7'9 8, 157

5, i64 3, 12-16 8, 757


1, 26-29 4, 343 3, 18 - 4, 4 8, 779

h 3° 3. 75 4, 1 2, 32

2, 3-8 4, 349 4, 379


2, 4 6, 423 4, 387
2, 6 3. 335 4, 8-11 5, 623

2, 9 8, 1275 4, 11 5, 632

2, 13 8, 1590 4, i7-5,i 5, 645

2, 14 8, 777 4, 18 2, 34
2, 15 2, 428 8, 1591
8, 1322 6, 4-10 1, 128

3, 1 6, 288 i°, 3 8, 479


3. 8 5. 33i 10, 3-5 8, 485

5, 9-11 3. 4i6 10, 4 8, 494


5, 11 8, 372 11, M 2, 134
5, M 8, 443 12, 2 6, 175
6, 10 5, 497 12, 2-4 2, 3 5
6, 17 2, 162 12, 4 4, 537
8, 482 12, 20-21 2, 236

7, 31 5, 768 5, 851

5, 79° 13, IO 8, 1222


6, 1074
8, 5-6 2, 415 Ad Galatas:

8, 7 8, 1407 3, 1 6, 299
10, 24 3, 464 3, 27 4, 268
12, 3-6 8, 1439 4, 4 5, 3°
12, 4-11 7, 542 4, 16 8, 9J4
12, 28 2, 299 5, 17 6, 45
12, 28-30 6, 492 8, 1503
13, 4-6 2, I72 5, 19 5, 479
13> 5 5, 120 5, 19-21 8, 1509
INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE
Ad Galatas :
I ad Timotheum:
6, 2 1, 200
h 5 4, 416
5, 118
Ad Ephesios:
8, 1680
2, 4 5, «23 1, 9-11 8, 1376
2, 14 2, 118
4, 1 8, 1516
6, 781
6, 7 5, 500
7, 862 6, 15-16 7, 163
4, G 4» 248 6, 16
7, 170
4, 25 - 5, 4 4, 253
7, >79
4, 32 C 39 7, 205
5, 2-5 1, 40
7, 223
5> 8 5, 209 7, 281
8, 131
5, 26-27 5, 22 II ad Timotheum:
5, 27 2, 274 2, 21 2, 282
8, 1641 4, 608
3, i-5
6, 11 4, 244 4, 3-4 8, 864
6, 11-12 4, 235
6, 12 4, 292 Ad Titum:
4, 297 1. M 8, 871
4, 300 1, 16 2, 185
6, 14-17 4, 276 8, 395
6, 16 4, 283

Ad Hebraeos:
Ad Philippenses
C 3 7, i54
3, 20 c 32 1, 14 5, 811
2, 6 7, 836 7, 856
4, 12
2, 9-11 2, 460 4, 12-13 5, 277
7, 893 4, 13 8, 1308
2, 21 1, 229 5, 11 -14 6, 301
8, 368 9. 4 1, 25
3, 19 6, 271 11,6 5, 112
3, 20 3> 392
7, 285 Epistula Iacobi :
1, 2-4 C 379
Ad Colossenses: 2, 26 2, 182
1, 3-6 6, 292
1, 16-22 8, 1146 I Petri:
1, 26-28 8, 1096 1, 6 c 383
2, 3 2, 346 2, 17 8, 878

5, 531 2, 21 5, 569
7, 778 2, 24 6, 868
8, 659
8, 1630 II Petri:

2> 9 2, 347 2, i-3 6, 986

5. 53i
8, 659 I Iohannis:
8, 1631 1. i-3 8, 1230

3. J2 1, 69 1, 5 8, 1238

2, M 1, 118
I ad Thessalonicenses: 5, 528
1, 6 1, 34 2, 15-17 5, 483
192 INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE

I Iohannis: Apocalypsis:

2, 17 6, 1003 1, 4-5 2, 324

2, 19 2, 6 1, 311
5, 706
8, 1208 5, i-4 8, 642
2, 27
8, 1213 5, 6 8, 1599
8, 1216 5, »»-»3 1» 79
8, 1266 6, 9 7. 93»
8, 360 6, 10 4, 568
3, 2-3
8, 12 5. 664
3. 4 7, 437
3, 9-10 5, 669
7, 493
4, 2-6 8, 1051
2, 146 9- »-3
4, 8 5> 122 10, 9 2, 398
4, 16 2, 125 16, 13 8, 40

2, 171 »7» »5 3, »79


4, 18 2, 126 »7, »7 4, 484

5. »9. 5-7 3, i65


6, 929 »9. »7 4, 508
5. 19
4, 5»9
II Iohannis: 19, 17-21 4, 489
8-11 19, 18 4, 544
8, 397

9-i 1 8, 506 »9. »9 4, 584


IO 8, 406 19, 20 4, 594

8, 445 4, 628

11 8, 447 19, 2 1 4, 639


20, 7 6, 704
21, I 5» 743
Epistula Iudae: 5, 792
12-13 6, 966 21, 8 8, 1056

16 21, I9-2O 6, 783


7, 439
1, 443
21, 23-24 5. 777
22, 5 5, 781
7, 449
7, 466 22, 13 2, 267
INDEX SCRIPTORVM

Ambrosius
4, iz, 1, 4 8, 813
Expositio euangelii sec. Comm. in Esaiam (PE 24) ;
Eucam (CC 14); 163 6, 723
Prol. 5 8, 1473
5 53 1, 294
Comm. in E^ech. (PE 25) :
Anastasius Bibliothecarius
21 5, 388
uide Maximus Confessor Comm. in Matth. (CC 77) :
Prologus 5, 354
Augustinus
1. 4°4 4, 320
De ciu. Dei: Comm. in Gal. (PE 26);
23, 1 4, 159 Prologus 2, 109
De doctrina Christiana: Comm. in epist. ad Philemonem
2, 40 3, 275 (PE 26) :
Enarrationes in Psalmos: 643A 5, 332
132> 11 7, 99° Interpr. nominum Hebraicorum
(CC 72):
Beda Babylon (62, 69 et al.) 1, 159
Explanatio Apocalypseos (PE 93) ; Euphrates, Fison, Geon, Tigris
Prol. (i29sqq.) 3, 190 5, 388
19, 20 (190) 4, 631 Epistulae (PE 22) :

(i99) 6, 894 84 (750A) 5) 7n


Chronica:
Cassiodorus 1696 1, 176
Institutiones: i929 2, 3i
1, 16 8, 527 Opus incertum:
7, 936
Chronica 6, 40
Prosperi 550 aut Vide et: Chronica.
Hieronymi 2116 3, 337

Ps.-Hieronymus
Ps.-Dionysius Areopagita De luminaribus ecclesiae (PE 2 3) ;
De diuinis nominibus (PE 122 ; 766A 5,7H
Chevallier, Dionysiaca):
4 (PE 1138C; Dion. 2, 238) 1, 60 Hrabanus Maurus
13 (1169; 2, 540) 2, 355 Allegoriae in S. Scripturam (PE 112)
2, 364 i°75 7, 75 3
Hierarchia Caelestis (CC CM 31):

4, 133 (Migne 1046) 1, 171 Iohannes Scotus


6, 85 (Migne 1049) 4, 222 uide Ps.-Dionysius
Epistula VII (PE 122) :
PE 1180C, Dionysiaca I494sq. 5, 831 Isidorus Hispalensis
Chronica (MGH, Auct. Ant. 11):
Hieronymus 4 4, 163
Tract. de Ps. (CC 78) : 11-13 4, 169

i32 et 135 7, 987 i73-223 4, 39i


In Danielem Prophetam (CC 75 A): 198 1, 176
Prologus 1, 16 Differentiae (PE 83):

4, 437 2 (93Q 3, 81
1, 1, 2 4, 107 Etymologiae (ed. Lindsay):

1, 2, 28C 6, 697 1, 36» 3 8, 915

1, 3, 57a 5, 192 2, 2, 1 4, 55 ; 6, 183


194 INDEX SCRIPTORVM

Isidorus Hispalensis
Etymologiae (ed. Lindsay)

2, 4, 1 6, 156 8, 5 > 5 2, i93

2, 4, 3 6, 158 8, 5, 39 4, 43i

2, 17 3, 327 8, 5, 43 4, 432

2, 23, 1 - 2, 24, 8 4, 60 8, 6, 6 4, 397

2, 24, 3 8, 1422 8, 6, 18 4, 397

2, 25, 1 3, 266 8, 6, 19 4, 397


2, 362 8, 11, 8 6, 685
3, 3, 1
3, 29 6, 362 11, 1, 4 4, 114

3, 3 C 1 2, 391 12, 7, 20 7, 322

3, 31-32 2, 255 12, 8, 14 4, 322

3. 31 2, 353 13, 3, 3 2, 502


2, 296 13, 4, 2 2, 481
3. 5i» 2
3. 32 2, 3°5 13, 4, 2-5 2, 419

3) 49 3. i°7 13, i°, 4 7, 200

3, 52 5, 285 ; 5, 306 13, i°, 9 7, 200

5. 448 13, 11 8, 1547


3, 54
3, 58 5, 822 13, 11, 2-3 8, 1557

5, 469 13, 11, 2 8, 1366; 8, 1634


3, 59
3, 60 6, 107; 6, 378; 13, 11, 17 8, 1645
6, 536 13, 11, 18 8, 1 366 ; 8, 1647

3, 65 6, 92; 6, 374; 15, i,4 1, 159


6, 490; 6, 527 16, 6-12 6, 783

3, 66, 3 6, 95 17, 3, 19 6, 105

3, 7C 1-2 5, i95 19, 24, 8 8, 241

3> 7C 8 6, 554 19, 25, 4 8, 241

3, 7C 11 6, 557 20, 3, 1 3, 375


3. 7C 12 6, 536 Quaestiones in Vetus Test.
3. 7C 13 6, 541 ; 6, 566 (PL 83):

3. 71. T4 6, 560 384 7, 815

3, 7C 19 6, 5 73 i 6> 617
3. 7C 21 6, 185 Maximus Confessor

3, 7C 32 6, 185 Scholia in Dionysium Areopagitam,


3, 72 6, 107 Versio Anastasii Bibliothecarii
6, 18 2, 235 e Codice Vat. Lat.,

7, 5, i-3 2, 87 176, fol. 239N cf. Migne, PG 4,


7, 5. 2 8, 1678 388sq.

7, 5, i5 8, 75 6, 1046

7, 5. 22 6, 650; 7, 314

7, 5, 24 7, 3i4 Missale Romanum


7, 6, 15 7, 54 Canon Missae 7, 915

7, 6, 54 7, 821

7, 6, 63 8, 367 Prosper Tiro, uide Chronica

7, 8, 24 1, 191

7, 9. 22 2, 4, 82

7, 19, 16 7, 250 Terendus


8, 1, 8 7, 45 Andria 68 :
8, 5, 2-44 1, 308 uide Isidori Etym. i, 36, 3
INDEX NOMINVM PROPRIORVM

Aaron i, 25; 5, 371 ; 7, 225 Aristarchus 8, 1212


Abacucuide Habacuc Aristoteles, Aristotiles 2, 28 ; 3, 283 ;
Abdenago uide Azarias
4, 5 5
Abel 2, 192; 4, 164; 4, 166; 4, 185 ; 4, Artaxerxes, Arthaxerses 4, 391 ;
'9°; 5, 799 Ochusxerses 4, 391 ; Xerses Ochi
Abia 5, 371 natus 4, 392
Abiron 4, 421 Artotyritae, Artoterite 1, 303; 1, 327
Abraham 5,358; 5,36957, 23158, 186 Asia 2, 325 ; 5, 590
Academici 4, 398 Athenae 3, 339; Athenienses 2, 227
Achaz rex 6, 469 Auriga stella 6, 193
Achilles Achilis 6, 195 Azarias 1, 91 ; 1, 99; 1, 193 ; 1, 215 ; 1,
Actus Apostolorum 2, 479 ; 6, 145 ; 6, 268; Abdenago 1, 95 ; 1, 194
168 5 7, 702

Adam 3, 257 ; 4, 114 ; 4, 163 ; 5, 26 ; 8, Baal, Bahal 7, 864; 7, 871 ; 7, 885


57 Babilonia 1, 145; 1, 147; 1, 158; 1,
Aegyptus Egypti 8, 261 ; Egyptii 3, 375 ; Babilon 2, 223 ; 7, 134; 8, 261 ;
278 8, 1012 ; 8, 1016 ; 8, 1025 ; 8, T027 ; 8,
Aesculapius Scolaphionis 6, 195 1029; 8, 1030
Agnostici uide Gnostici Balaam 4, 97
Ahi uide Hai Barnabas 2, 63; 2, 64; 7, 718
Alexander Macedo 4, 392 Barabbas, Barrabas 7, 810
Alexander Ptholomeus 4, 396 Basan regnum Syriae 8, 259
Alogii 1, 304; 1, 332 Basilidiani 1, 299; 1, 310
Amasias sacerdos 2, 199 Beda 3,312
Amana mons 5, 609; 5, 611 Bethel urbs 2, 201
Ambrosius 8, 1471 Bootes stella 6, 110
Amorrhaei Amorrei 8, 258; 8, 994 Bosor oppidum 6, 864
Amos propheta 2, 200 Britannia, Britania 8, 674
Ananias 1,1751, 9151, 16551, 19151,
215 ; 1, 267; 2, 61 ; Sidrac 1, 95 ; 1, Caesaria Cesariensis 4, 439
192 Caiani 1, 301; 1, 321
Andreas apostolus 2, 442; 4, 333 Cain 1, 321 ; 2, 192 ; 4, 168 ; 4, 172 ; 4,
Andreas presbyter Gerardi contem¬ 173 i 4, 06; 4, 179; 4, 183 ; 4, 185
poraneus 8, 232; 8, 721 ; 8, 1693 Caiphas 4, 102
Andromeda stella 6, 193 Caldeus uide Chaldaeus
Angeliani, Angliani 1, 302; 1, 323 Callisto stella, Calisto 6, 194
Anthropomorphitae, Antropoformi- Canaan, Chanaan 8, 259; Chananei 8,
te 1, 305 ; 1, 344 996
Apocalypsis 1, 334; 3, 314; 5, 664 ; 5, Canticum (in diuino epithalamio) 4,
669 5 8, 826 82
Apollinaris episcopus Hierapolitanus Carpocratiani, Carpogratiani 1, 300;
Phrygiae, Appollenaris 4, 440 C 3i3
Apostolici 1, 302; 1, 323 Cassiodorus 8, 525
Aquarii 1, 303 ; 1, 329 Cataphrygae, Catafrigii 1, 304; 1, 334

Arctophylax stella, Artophilax 6, 428 Cathari, Cataroe 1, 304; 1, 336

Arctos stella 6, 194; 6, 428 Centaurus stella 6, 195

Arcturus stella 6, 554 Cephas uide Petrus

Areopagus, Hariorago 2, 227 Cerdoniani 1, 302; 1, 325

Arimaspi 6, 798; 6, 805; 6, 815. Cerinthiani, Cirintiani 1, 314

Ariani, Arriani 1, 307; 1, 358 Chaldaeus, Caldeus 1, 192 ; Chaldei 1,

Arius, Arrius 4, 432 376; 8, 1012; 8, 1013; 8, 10, 21; 8,


ig6 INDEX NOMINVM PROPRIORVM

1022 394
Charybdis, Caribdis 6, 416 Epithalamium uide Canticum

Cherubin, Cherub 6, 633 ; 6, 638; 6, Ereaclity uide Heraclitae

650 Erichthonius, Rictonius 6, 194

Chiliastae, Ciliaste 1, 316 Ermachora uide Hermagoras


Christus persaepe. Christiani 5, 702; Ermogeniani uide Hermogeniani
6, 1001; 7, 34; 8, 467; 8, 796; 8, Esaias, Isaias 2, 104; 2, 234 ; 2, 336 ; 5,

1192 367 5 5, 739 i 6> 466 ; 6, 781 ; 6, 870 ;


Chrysippus, Crisippus 2, 69 7, 233 ; 8, 820

Cicero 1, 173 ; 6, 183; Tullius 3, 450; Esau 2, 193

Aulius (pro: Tullius?) 4, 56 Eucherius Lugdunensis episcopus 3,

Cinoth Lamentationes Ieremiae 2, 235 236

Cleopatra 4, 396 Euergetes, Ptholomeus Euergetes 4,

Colossenses 8, 1145 394


Corinthii 1, 74; 7, 172; 8, 156 Eunomius Cappadocenus 4, 431
Euphrates, Eufrates 5, 389

Daniel, Danihel 2,398 ; 4,437; 6, 78 5 ; Eusebius Cesariensis episcopus 4, 439

8, 276; 8, 637; 8, 638; 8, 669; 8, Ezechias rex 6, 469

671 ; 8, 678 ; 8, 688 ; 8, 753 ; 8, 804 ; Ezechiel, Iezechihel 2, 280 ; 5, 316 ; 6,

8, 809; 8, 813; 8, 841; 8, 1105; 8, 627; 7, 311 ; 8, 1133 ; 8, 1144; 8,

1186 D43
Darius rex 4, 391
Dathan 4, 421 Fumifer uide Lucifer

Dauid 4, 27 ; 5, 5 6 ; 5, 5 9 ; 5,64 ; 5, 76 ;

5, 775 5, 80; 5, 85 ; 5, 94; 5, 359; 5, Gabriel, Gabrihel 7, 573; 8, 74

369; 6, 781 ; 7, 868 ; 7, 869 ; 8, 226; Galatae, Galathe 6, 299


8, 311 ; 8, 312; 8, 386; 8, 388; 8, Galenus, Galienus 5, 352
589; 8, 830; 8, 1174; 8, 1453; (pro¬ Galilaea 2, 441 ; 2, 449
pheta) 8, 1062; (psalmographus) 2, Gallia 4, 105 ; 4, 471. Gallicus 4, 433
423; 8, 551. Dauidicus 3, 346 Gedeon 6, 480 ; 7, 195 ; 7, 679 ; 7, 680 ;

Deuteronomium 7, 355 7, 693 ; 7, 722; 7, 723 ; 7, 725 ; 7,


Didymus Alexandrinus, Didimus 2, 736; 7, 758 ; 7, 767; 7, 801 ; 7, 812 ;
109 7, 821 ; 7, 827; 7, 845 ; 7, 860; 7,
Didymus uide Thomas 952; 7» 973
Dionysius Pseudoareopagita 3, 337; Gelboe mons 4, 425

4, 223 ; 5, 831 Genesis 3, 249 ; 4, 80 ; 4, 169 ; 5, 189 ;


Dodo presbyter Gerardi contempora¬ 6, 1089; 8, 1364; 8, 1491
neus 3, 244 Geon fluuius 5, 388
Donatista 3, 272 Gerardus Moresanus episcopus 1, 1
Germania 5, 559
Ecclesiastes 4, 80; 6, 176 Gigantes 6, 728
Edom regio 6, 864 Gnostici, Agnostici 1, 300; 1, 312
Elias, Helias 6, 480; 7, 135 Gomorra Gomorritis 6, 77
Elisabeth mater Iohannis Bapt. 1,212 Gorgias, Gorgia 4, 5 5
Elisaeus, Heliseus 8, 1259 Graecia, Gretia 4, 472 ; Graece, Grece
Elymas magus, Elimas 2, 228 1, 316; 2, 87; Greci 4, 56; 4, 59; 7,
Emath urbs 8, 1026 984; 8, 75 ; Graecum, e Greco 6, 184
Encratitae, Encreitty 1, 332 Gregorius papa 8, 1546
Engaddi locus 7, 972
Ephesii, Effesii 4, 234 ; 5, 459 ; 6, 175 Habacuc, Abacuc 7, 134; 8, 298
Ephraim 8, 1136; 8, 1142; 8, 1161 Hai urbs 8, 991
Epicurei, Epicurii 4, 400 Harioragus uide Areopagus
Epiphanes, Ptholomeus Epiphanes 4, Hebraei 4, 106; 5, 747
INDEX NOMINVM PROPRIORVM I97
Helias uide Elias 1115; 8, 1190; 8, 1214; 8, 1216; 8,
Helisaeus uide Elisaeus 1217; 8, 1223 ; 8, 1225 ; 8, 1265 ; 8,
Heraclitae, Ereaclit? i, 306; Eradit? 1 599; (deiloquus) 3, 179
E 346 Ioas 7, 827
Hermagoras, Ermachora 4, 56 Iob 3, 295
Hermogeniani, Ermogeniani 1, 305 ; Ioel, Iohel 5, 664; 7, 607
E 339 Ionathas 4, 425
Hermon mons 5,609 ; 5, 612 ; 7, 19 5 ; Ioppe 7, 130

7, 972; 7, 974; 7, 977; 1, 985 ; 7, Iordanes, Iordanis 6, 594; 6, 595 ; 6,


986; 7, 991
6o9! 8, 993; 8, 995
Hesperus stella 6, 188 Ioseph patriarcha 5, 359; 8, 1136; 8,
Hibernia 8, 674 1161
Hieremias uide Ieremias Ioseph uir Mariae 5,65
Hieronymus, Hieronimus 2, 10?; 4, Iosua 6, 460; 8, 985 ; 8, 992
443; 5 , 3 3 3 ! 5, 711 ! (unus ex nos¬ Irenaeus sanctus, episcopus Lugdu¬
tris) 6, 40 ; 6, 706 ; 6, 723 ; 7, 936 ; 8, nensis, Hierneus 3, 337
813; (diuinus noster beatissimus Isagogae 3, 270; 3, 283
perfector?) 8, 1060 Isaias uide Esaias
Hierosolyma, Ierusalem 1, 251; Ihe- Isingrimus qui Gerardi opus accepit
rusalem 5,45 ; 6, 89 ; Hierosolimis 5, L 3 ! 3. 59! 8, 526
440, Hierusalem 5, 601; 6, 400; 6, Israel 2, 63 ; 2, 204; 2, 205 ; 2, 209; 2,
411 ; 8, 979; 8, 1017; Hierosolimita 382 ; 4, 100; 5, 52 ; 5, 91 ; 5, 103 ; 5,
7» 54° 230; 5, 231 ; 7, 564; 7, 565 ; 7, 585 ;
Hiob uide Iob 7, 682; 7, 684; 7, 813 ; 7, 819; 7,
Hippocrates Ipocrates 5, 351 874; 8, 158; 8, 183; 8, 202; 8, 217;
Hispania, Spania 6, 408 ; 8, 673 8, 634; 8, 759 ; 8, 793 ; 8, 801 ; 8,
Hyades, Hiades 6, 109; 6, 537 982; 8, 989; 8, 995 ; 8, 1000; 8,
1002; 8, 1135 ; 8, 1137; 8, 1142; 8,
Iacob patriarcha 2, 192; 4, 99; 8, 357 1161 ; 8, 1165 ; 8, 1168 ; Israelitae 7,
Iacobus Zebedei 2, 446; 4, 333 827; 8, 219
lacobus frater domini 1, 28 5 ; 2, 30 ; 2, Italia 4, 469 ; 4, 473
182; 7, 177; 7, 207; 7, 438; 8, 1072; Iuda 2, 200 ; 8, 829 ; 8, 1028 ; 8, 113 5 ;
8, 1226 8, 1142 ; 8, 1162

Iconium urbs 7, 719 Iudaea 4, 3 34 ; 5, 226 ; 5, 233 ; 7, 1 34 ;


Ieremias, Hieremias 2, 41 ; 2, 235 ; 4, 7, 986

58 ludaei 1, 293; 5, 408; 5, 692; 6, 154;


Iericho, Hiericho 8, 986; 8, 1024 6, 301 ; 6, 608 ; 6, 836; 6, 999; 7,
Ierusalem uide Hierosolyma 511 ; 7, 716 ; 7, 721 ; 7, 872 ; 7, 988 ;
Ignatius sanctus, Antiochenus episco¬ 8, 329; 8, 358 ; 8, 1384
pus 3, 337 Iudaicus 7, 99
Illyricum, Hiliricum 6, 400 ludas Ischariotes 2, 471 ; 6, 592
India 4, 432 ludas Thaddaeus 1, 285; 2, 189; 7,
Ioannes, Iohannes Baptista 2, 40; 8, 438; 7, 480; 8, 683; 8, 1226
191 ; 8, 695 Iupiter 6, 189; 6, 192

Ioannes, Iohannes Euangelista 1, 285 ;

E 3 11 ! E 334! 2, 3°! 2, 124; 2, 145 ; Lagus, Phtolomeus Largi 4, 393

2, 269; 2, 324; 2, 446; 3, 164; 3, Latinus 1, 194; 1, 316; 2, 87; 6, 184

3'4! 3> 39°! 4, 333 ! 4, 489; 4, 5 33 ! Leuiathan 8, 350

5, 122; 5, 336; 5, 364; 5, 372; 5, Libanus 5, 520; 5, 608; 5, 610

664; 5, 792 ; 6, 170 ; 6, 786 ; 6, 1003 ; Lucas 5, 361 ; 5, 370

7, 85 ; 7, 126; 7, 436; 7, 493 ; 8, 396; Lucifer stella et angelus 6, 126; 6,

8, 444; 8, 654; 8, 694; 8, 695 ; 8, 128, 6, 131 ; 6, 137; 6, 138 ; 6, 371 ;

796; 8, 826; 8, 828; 8, 1072; 8, 6, 570; 6, 573; 6, 624 ; 6, 625 ; potius


198 INDEX NOMINVM PROPRIORVM

Fumifer 6, 624 Nicolaitae 1, 300; 1, 3105 1, 312

Lyra stella 6, 195 Nicolaus diaconus 2, 193 ; 6, 592

Lycaon rex pater Callistonis 6, 194 Noe 3, 249; 4, 187; 4, 191; 7, 29; 7,

49; 7, 5o; 7, 68 ; 7, 98
Macedo 4, 392 Noetiani 1, 354

Macedoniani 1, 307; 1, 361 Nouatiani 1, 306; 1, 347

Macrobius, Macrobrius 1, 175


Madian 7, 740 ; 7, 8 1 3 ; 7, 8 17 ; 7, 819 ; Oceanus 4, 433
7, 823 ; 7, 828 ; 7, 841 ; Madianitae 7, Ochus nide Artaxerxes

822 Og, Hoc rex Basan 8, 258

Magdalena 6, 519 Ophitae, Ofite 1, 301 ; Offitf 1, 317

Malachias 2, 99 Origenes 5, 708


Manichaei 1, 5 5 ; 1, 61; 1, 305 ; x, 340 ; Origeniani 1, 306; Orieniani 1, 349

7, 980 Orion 6, 110; 6, 557


Marcionistae 1, 303 ; 1, 325
Marcus 2, 485 ; 5, 354; 5, 365 Pannonia 3, 426; 5, 559
Maria 1, 339 ; 2, 343; 5, 66 ; 5, 3 57 ; 7, Patripassiani 1, 356

572 ; 8, 1090 Pauliani 1, 304; Pauliniani 1, 338

Maria de Bethania 8, 1650 Paulus 1, 32 ; 1, 34; 1, 126; 1, 199 ; 1,

Mars 6, 189 285 ; 2, 29; 2, 61 ; 2, 63 ; 2, 227; 2,

Martha 8, 1649; 8, 1651 236; 2, 313 ; 2, 414; 3, 341 ; 3, 390;

Matthaeus, Matheus 2,43954, 333 ; 5, 4, 235 ; 4, 536; 4, 608 ; 5, 208 ; 5,

357; 5, 368 266; 5, 45 8 5 5, 477; 5, 5 88 ; 5, 747;


Melchisedech 1, 322 6, 288 ; 6, 353 ; 6, 427; 6, 781 ; 7,
Melchisedechiani 1, 301; 1, 321 05 ; 7, 162; 7, 170; 7, 171 ; 7, 702;
Menander 1, 178 7, 70; 8, 154; 8, 479; 8, 656; 8,
Menandriani 1, 299 659; 8, 757 ; 8, 8125 8, 864;8,1095;
Mercurius 6, 190 8, 1145 ; 8,1222;8,129458,1437;8,
Methodianistae 4, 466 1447 ; 8, 1596 ; (Saulus) 2, 64; (apos¬
Methodius 4, 441 tolus) 1,385; 7, 223; 8, 1509 ; (gene¬
Michael, Michahel 8, 74 ralis magister) 7, 903 ; (gentium si¬
Michol uxor Dauid, Nichol 5, 57; 5, dus) 4, 343 ; (splendor mundi) 2,

63 ; 5, 75 ; 5, 80 172; (theologica tuba) 2, 171


Milesius, Tales Milisius 4, 59 Peripatetici 4, 399
Miliasti 1, 316 Perseus 6, 193
Misahel 1, 91; 1, 195 ; 1, 216 ; 1, 268 ; Petrus, Simon 1, 284 ; 1, 382 ; 2, 42 ; 2,
(Misac) 1, 95 ; 1, 195 44; 2,5 3; 2. ‘9°; 2> 442; 2,474; 6,
Moab 4, 100 588; 7, 130; 7, 5885 7, 589; 8, 682;
Moresanus, ad Marosvar, postea Csa- 8,68558, 1072 58,1226; (Cephas) 2,
nad pertinens, Moresenus 1, 1 28 ; 7, 175 ; (princeps apostolorum)
Moses, Moyses 2, 58; 3, 277; 7, 169; 6, 988
7, 182; 7, 224; 7, 229; 7, 248; 7, Phaenon stella 6, 188
279; 7, 617; 7, 644; 8, 159; 8, 185 ; Phaethon stella 6, 188
8, 190; 8, 192; 8, 207; 8, 208; 8, Pharao 4, 325 ; 6, 199; 8, 261
216; 8, 2x8; 8, 309; 8, 690; 8, 758; Philadelphus Phtolomeus 4, 393
8, 763 ; 8, 774; 8, 775 ; 8, 793 ; 8, Philippenses 1, 72
800; 8, 1071 Philippus apostolus 7, 250; 7, 252
Philisthiim 8, 979
Nabuchodonosor 1, 140; 1, 158; 1, Philometor, Ptholomeus Philomater
375 i 3. x54; 7. 799; 8, 902; 8, 976; 4, 395
8, 97858, 1016; (iniquissimus rex) 3, Phison flumen 5, 388
146 Plato 4, 67; 4, 86; 4, 104; 6, 697;
Nichol uide Michol Platonici 4, 398
INDEX NOMINVM PROPRIORVM 199
Pleiades stellae, Pliades 6, 109 ; 6, 5 37 ; Simon uide Petrus
6, 54i ; 6, 543 Simoniani 1, 299; 1, 308
Plotius Gallus 2, 31
Sion 4, 623; 7, i95 ; 7. 97i 5 7, 973; 7,
Polycarpus sanctus, Smyrnaeus epis¬ 975 ; 7. 985 ; 7, 986; 7, 987; 7, 991
copus 3, 337 Sirius stella 6, 560
Porphyrius autor Isagogarum 3, 269 ; Socrates 4, 70
3, 283 Sodomitae 6, 77
Porphyrius Platonicus 4, 437 Sophocles philosopho Ponsuphoclete
Prouerbia 4, 81 8, 1213
Ptolemaeus Ptholomeus Alexander 4, Soter Ptholomeus 4, 395
395 ; Ptholomeus filius Cleopatre 4, Spania uide Hispania
396 ; Ptholomeus Epiphanes 4, 394 ; Stephanus sanctus, diaconus 2,193; 6,
Ptholomeus Euergetes 4, 394; Phto- 146
lomeus Largi filius 4, 393 ; Phtolo- Stilbon stella, Stelbon 6, 189
meus Philadelphus 4, 393; Ptholo¬ Stoici 4, 107; 4, 397
meus Philomater 4, 395 ; Ptholo¬ Syria 2, 451; 2, 456; Sirus 8, 260
meus Soter 4, 395
Pyrion stella, Phiriona 6, 188 Tatiani 1, 303 ; 1, 331
Thales, Tales Milisius 4, 58
Quintilianus 4, 57 Thomas apostolus, Didimus 7, 141 ;j,
143 ; 7, 146 ; 7, 147 ; 7, 268 ; 7, 269 ;
Raphahel 8, 74 7, 279
Rauenna 4, 474 Ticonius Donatista, Tichonius 3,
Reblatha 8, 1026; 8, 1028 186; 3, 271 ; 3, 290; 3, 309; Ticho-
Richardus abbas 8, 1694 nianus 3, 281
Tigris 5, 388
Sabelliani 1, 307; 1, 357 Timotheus 4, 224; 4, 608
Salomon 3, 199; 3, 214; 8, 1074; 8, Titus 7, 163
1084; 8, 1095; 8, 1125; 8, 1187 Tullius uide Cicero.
Salonius, Saloninus 3, 236
Sanir mons 5, 609; 5, 612 Valentiniani 1, 301 ; 1, 318
Satanas 2, 134; 5, 447; 5, 636 ; 6, 705 ; Varro 4, 60
6, 711 ; 6, 716; 6, 867; 6, 1025 ; 8, Venetia 4, 475
942 ; 8, 1661 Venus 6, 189
Saturnus 6, 189 Verona 4, 473
Saul 4, 422 ; 5, 58 ; 5, 75 ; 3, 85 ; 8, 28 ; Vesperus stella 6, 573 ; 6, 579 ; 6, 581 ;
8, 37; 8, 247; 8, 365 ; 8, 367; 8, 384; 6, 616
8, 389; 8, 395 ; 8, 588; 8, 979 Vriel 8, 75
Saulus uide Paulus
Scolaphion uide Aesculapius
Scotia 8, 674 Xerxes, Xerses 4, 391 ; Xerses Ochi 4,
Scythia 6, 798 ; 6, 803 392
Sedechias rex Iudae 8, 1023 ; 8, 1027 ;
8, 1028 Zacharias propheta 6, 780; 6, 866 ; 8,
Seon rex Amorreorum 8, 258 147; 8, 941 ; 8, 1600
Seth 4, 1 o 1 ; 4, 164 ; 4, 168 ; 4, 172 ; 4, Zacharias sacerdos, pater Baptistae 1,
173; 4, 180; 4, 182; 4, 188; 4, 191 211; 5» 361; 5- 37°
Seueriani 1, 330 Zebedaeus 2, 446; 2, 447
Sidrach uide Ananias Zeno 4, 107
INDEX RERVM ET VERBORVM (*)

ablatio: a. optima, quemadmodum a.-atus est 7, 989


positio 6, 9 ancilla : in contubernio a,—arum 2,129
abominatio: abhominationis turpissi¬ andron : per a.—as incedere 4, 5 26
mas inmundicias 7, 396 angelus : a.-um suum fecit descendere
absurdus: non a,—um dicendum 3, 1, 16; a. domini 1, 164; 1,218; a. in
141 eloquiis I, 219; a.—i domini *2, 80;
accipiter : miluus, accipiter et aquila 7, ruentes 3, 119; Sathanf 6, 718
3i°; 1, 329 animal: sunt a.—ia munda et inmunda
accipitrinus: a., immo talpeus 6, 318 3, 202
actiuus: a.—a uita 8, 1644 animalis : a. non percipit ea, qu^ sunt
actualis : a—em animam 4, 632 Spiritus sancti 2, 429
acumen: interiori lumine, non exte¬ annullatio: profutura adnullatio 7,
riori a,—ine 3, 157; interioribus 426
а. —inibus 7, 272 annuntiator: a. eloquiorum in uiuifi-
administratio: mistica amministratio- catricibus denunciationibus 1, 262;
ne 6, 287 inuocato sanctissimo a.—ore 2, 13 ;
admiratus: prestantior amiratiorque omnes eloquiorum a.—ores angeli 2,
б, 679 114 ; ueritatis ad,—orem 8, 1256
admitto {pro: aestimo): 1, 13; 1, 31 ; anterius 6, 66
1, 45 ; 1, 68; 1, 88 ; et persaepe anulator: ecclesiae a. diuinus paracli-
adorsio: in primordio a.-ionis 4, 29 tus 7, 5 57
aduersatrix: de a.—tricibus (sc. uirtuti- aperio: a.—rta extitit terra 5 84
bus) loqui 4, 426 apertio: tali a.—ione germinauit 7, 594
aenigma: enigmate allegoriarum apostata: ruentis a.— tf angeli 5, 28
aeon: de aionte sit ratio 6, 1090 apostolus: *4, 317
aeternitas: *6, 1041 apotheca: ex a. sancti Spiritus 5, 748
affectuositas : omni a.—ate blasphemus appendicium : de statua et a.-iis eius 1,
3. 273 I24
affurcilo {pro : expono ?): himnum aqua: a.—as supra cflos *3, 104; de
a.—are desideramus 2, 68 a,—arum creatione 3, 342
ala: *5, 393 aquila: a. magna 7, 310; *j, 329
allegoria: dirigit a.—ias 2, 314; nubi¬ ara: a. Bahal *j, 871; duas aras aureas
bus a.—iarum inuoluti 2, 314; enig¬ 7, 933
mate a.—iarum profundissimarum 2, arbiter: subtilissimo a.—tri (!) 8, 237
385 ; a.—iarum nubes 7, 74 arbor: a.—res autumpnales 6, 974
allegoricus : a,—icum ne dubites 3, 443 arca: a. testamenti 1,2151,23; a. Noe
allegorizo: in scripturis non 7, 20sqq
a.—izandum 2,312 ardens : caelum a. 2, 264sqq.; *2, 288
amaricor: uenter prophetf a.-icatur area: Gedeonis *■/, 697
2> 398 arma: *-j, 495
ambulacrum: neque talium prose¬ armatura: *4, 244
quenda a.—a 4, 10 asinus: ibi a.—orum spiritus 6, 222
amethystus : *6, 8585*6, 909 ; *6, 918 aspirator: contector adspirator spiri¬
amplector {pro: aestimo): 1, 6; Ti- tualium 8, 1339
chomus Donatista a.-endus 3, 272 assiduus {pro: molestus): intactum
anagoga: circa a.—gen 7,913 dimissum, quia a. 1, 15
anasciuicus: a,—icis obitionibus 4, 7 assimilatio: ad. impii ad puluerem 7,
anathematizo : populo Iudeorum, qui 500; in a,—ione declarauit 7, 506

(2) Locis asterisco (*) signatis lemma a Gerardo allegorice exponitur.


INDEX RERVM ET VERBORVM 201

assuesco : assuetius 6, 5 31 2, 71
astringo: brachiis Ciceronis a.-aris 1, camparcum : quoddam c. ex densissi¬
173; ualde a.-ctus 1, 187; blasphe- mus siluis scripturarum 7, 378
mus a—itur 3, 274 candelabrum: c. in tabernaculo *8,
atomus: in prima athomus 3, 52; 1615
solius athomis mundum constare 4, caninus: c.—5 facundi? 6, 182; c.—e
4021; uirtutem Dei in a.-is 8, 1200 uite uiri 7, 975 ; ethicum, quod im¬
attollo (pro: tolero): aduersarios primis erat c.—um 8, 1427
a. -unt 4, 477 canonicus: in c.-a scriptura 6, 722 ;
auctoritas: potius a. quam ratio 1, c,—a recitacione 8, 226
170 ; saltim credere a—tatibus 2, 232 canto: Dauid c.-auit *8, 390
auis : *4, 5 22 carnalis: c.-ibus optutibus 3, 147;
aura: *8, 1643 lectores c.-es 8, 1384; praefocati
autumnalis: arbores autumpnales *6, c.—i sensu 8, 1406
974 cartallus: copiosissimum c.—um 2, 15
cataclismus: c.-o instante 7, 22
baretalis: de b,—alibus cespitibus 6, catholicus: caminus c—os mulcat 1,
104 374; in caracteribus c.—is 5, 132;
bastio : b.-ientes 4, 215 c.—e loquitur 7, 581; c.-i scimus
beatificus: b.-ca dealbatio 8, 304 (pro: sumus) 8, 740
beatrix : in b,—cibus narrationibus 3, 5 cauerna: in c.—is maceri? *j, 114
bellicosus : nos b.-os contra scientiam cauma: c. usquequaque conturbat 1,
3> 70 392; c,—atis improbitas 2, 373
benedictio: *4, 22 cautio : dura c. 2, 184; durissima cau-
beryllus : *6, 841 ; *6, 901 ; *6, 916 cio 8, 180
bestia: *4, 486; b,—iis similantur 6, cena: *4, 548
162 censura: ?cclesiastica c. 7, 671
bestialis : quid b.—ius 6, 185; b.-iter cernibilis: c.-ibus optutibus 7, 283
sentit 6, 206; b.—issima 6, 216 ceruicositas : c,—atis diabolic? 7, 446
bisculcus: quod b.—um auditur 8, chalcedonius : calcedonius 6, 792 ; *6,
1639 882 ; *6, 914
blasphemus : b. in omnibus adstringi- character: porrectis ca,—ibus 2, 8 ; in
tur 3, 274 sacris ca—ibus 3, 178; in ca.—ibus
blauus {pro: caeruleus): saphirus catholicis 5, 132 ; formatiui ca.-es 6,
blauui coloris 6, 790 ; 6, 881 ; huma- 101 ; in humanis ca.-ibus 6, 1095 ;
natione b. 6, 791 *7, 157; occiduis ca.-ibus -8, 1365 ;
boniformis : b. relucens animus 6, 311 exterioribus ca.-ibus 8, 1387; in
brachium : nisi b.—iis Ciceronis astrin¬ cubiculis ca.-um 8, 1410
garis 1, 173 charisma: septem sunt superdiuina
bubalus: in modum b,—orum 6, 217 carismata 2, 335
bucina: mundum terruerunt diuinis chemicus: fetidissimum cimicis fla-
b. -is 2, 477 grorem 8, 884
cherub : 6, 650 ; seraphin et ch.-bin 7,
cachinnus: simulatum expetunt 314 ; *8, 1678
c. -um 2, 215 cherubinalis : 8, 1706
cadauer: *-/, 49 chirurgia: in propriis cirurgiis 8, 928
caelum: c?lum et c?los *z, 251; *2, chrysolithus: crisolitus *6, 838; *6,
403 ; c?li et nubes *j, 568 896; *6, 916
caerimonia: cerimoni? non habent chrysoprasus : crisopassus *6, 849;
arbitrium 7, 465 *6, 905 ; 6, 917
caespes: de baretalibus cespitibus 6, cibarium: doctrine c.-iis 8, 517
104 circulosus : nec declinandum, quamli¬
caminus : *i, 125 ; c.-o ignis *i, 367 ; bet c.—sum 1, 9; c.—sam interroga-
202 INDEX RERVM ET VERBORVM

donem 3, 256 considerator: prudentissimus c. 6,


circumstando: diuinas operaciones 556
c.—iantes 8, 632 contamino: uiri c.—atissimi 1, 145
cithara: fistule, c.-e et sambuce 1, contector: c. adspirator spiritualium
107-141 ; c. Dauid 8, 390; *8, 589 8, 1338
citharista: diuinum c.—am Dauid 8, contemplabilitas: 7, 270
385 contemplatio: in optimis c.—ionibus
classicus: circa spiritualem c.— um 3, 1, 4; in c,—ionibus iudicii mundi 1,
176; in isto c.—o 4, 21 186; in sui c.-ione figendus est gres¬
clatrus : ut nullum c.—um paueamus 7, sus 2, 78
1016 contemplatiuus: c.—a uita 8, 1643
clericus: 1, 150 controuersia : in c.—iis et insectionibus
clipeus: clippeus sanguis dominicus 6, 182
4, 285 controuersialis : c.—ibus culmis 5, 421
coadunatio: in c,—one lignorum *8, contubernitas: notionis c.—tatem 7,
1142 374
coaequalitas: 5, 144 contubernium: in c,—io ancillarum 2,
coaeternitas: 5, 144 129; de tabum c,—io adsignatur 4,
coenobita : ex cenobitis comprobatur 295 ; a c.—io feminarum 8, 836; ex
1, 205 c.-io meretricum 8, 926
coessentes : 2, 6 ; 4, 400 cophinus: ad plenitudinem c.—orum
collegium: frater diuini c.-ii 3, 59; 8, 1657
diuini uiri diuini c.—ii 3, 133; non cornu: c.—ua Moysis *8, 212
talium c,—ii ceteri 4, 404 corpulentus: potius inmaterialia
collum : Andreas a nostro c.—o depen¬ quam c.—a 7, 1004
dat (pro: nos urget) 8, 232 corruptiuus : c—um hominem 2, 219; .
columba: c. in arca 3, 203 ; *j, 23 ; in c. —a tega uestitur 7, 921
reditu c.—9 *7, 98 ; *y, 295 coruilis : c—iter uititant 7, 293
columbilis: c.-iliter conuersantes 7, coruus: c. extra arcam 3, 203 ; c. exiit
294 *7, 23 ; remanente c,—o foris *7, 99 ;
columbinus: intuitus c. 6. 319; de c.—o et columba *j, 295
c.-nam accionem 7, 140 creatura: per subiectam c.—am 7, 239
columna: scidit columpnas septem 3, cruciformis: lignum c.—f 8, 328
182 cubiculum: in c,—is caracterum 8,
cometa: stella cometes *6, 5 66 1410
comforto: 5, 264; 5, 656; 8, 494 cumulo: c,—atius 1, 264
concatenatio: uirtutum c.-ionem 7, cyma: de traduce cimam arripere 1,
302 183
concertor: Tichonius nobilissime
c.—atus est 3, 188 daemon: angelos d?monis 2, 140
concha: conca *j, 698 daemonium: spiritus dfmoniorum 8,
concite: 1, 182; 2, 507; 3, 241 ; 7, 825 940; 8, 1515
concors: diuini dicti c.—ordes 4, 503 datio: secundum inestimabilem da-
confirmatio: proimium, epilogus, c., cionem 6,316
ablatio, positio 6, 8 dealbatio: beatifica d. 8, 304
confulcio: pax c.—ulta dignoscitur 7, debacchatio: scurrarum debachatio-
861 nibus 6, 273 ; rethorum debachatio-
confusio: Nabuchodonosor rex nes 7, 961
c.—ionis 1, 159 decretale: satagunt diuinis edictis
conglomero: omnia uocis articulo d, —iaque perficiunt 1, 204
c.-arent 2, 73 decurro : potioribus ex parte decursis
congressio: pudica c. 1, 265 8, 5
coniector: (Madianita) 7, 826 deiloquus: (Iohannes eu.) 3, 179
INDEX RERVM ET VERBORVM
deliberatio: i, i; ad eruditam tum 8, 13
d.-ionem 2, 10; luxuriosissima diriuatiue : deduci d. ab Adam 4, 114
d.—ione 2, 49; in uanissimis disciplina: celebres in d.-is 3, 288;
d.-ionibus 5,25; fastidium pariat d. honorabiles d.-? 6, 259 ; his pulcris
mordax 3, 186 ; sacra d,—ione 3, 377; d.-is 6, 350; liberales d.-as 8, 675
d.-ionem mortalium philosopho¬ disciplinaliter: percurrere d. 8, 12
rum 4, 338 ; diuina d.—ione 5, 710; disciplinator: d. uerus 8, 1032
humani ingenii d.-ione 6, 98 ; huma¬ discoloritas : a d.—ate nequam 8, 1502
na d. 8, 684 ; in d,—ionibus mundum discretiue: proporcionaliter d. quin¬
intromisimus 8, 1551; doctissimo¬ tam attingere 7, 4; mutare senten-
rum d. 8, 1594 ciam d. 7, 487
delta: sacrarum d.—arum 8, 409 discurro: discurse non potest exami¬
dementia: d. gentilium 6, 196 nari 2, 9 ; hoc uero discurso 2, 130 ;
demulcatio: illecebras et peccatrices quf discursa sunt, comprobabis 6,
d.—iones 3, 406 263; stellae d,—entes 6, 381;
densitas: in nubibus et d.—ate 5, 2 d.-amus per singula 7, 384 ; pueros,
denticatus: d—tissimas leges 3, 265; per quorum dicta d.-imus 8, 1242;
d.-tas mortalium argutias 6, 419 circa discursam disciplinam 8, 1485
denuntiatio: in uiuificatricibus disputator: mundanos d.-ores 2, 330
d.—ionibus 1, 263 ; deliberanda d. 2, dissologicus : d.-e inspiciamus 4, 308 ;
4; faborantur in d.-ionibus 2, 352; uidebitur d.-um 7, 188
in quarta d.—ione (pro : libro) 3, 476 ; distasio : suasionibus et d.-ionibus 6,
dii in d.-ionibus uocantur 4, 118; D9
occultissimarum d,—ionum 8, 652; distributor: sanctissimi d. 8, 65
praeclarissimis d.-ionibus 8, 1446 diuinus (comparatiuo et superlatiuo gra¬
denuntiator: inter maiores et minores dibus): d,—issimum Iesum 1, 177;
d.-ores 5, 328 d.-issimo Iacobo 2, 181 ; d.-issimas
denuntio: desideramus inmeditabile essentias 3, 162 ; tres d.-issimi uiri 3,
et maxima d.—iare 2, 55; uerbum 172; d.—issimis exequutionibus 7,
ueritatis ad omnem carnem 217; d.—issimi uenti 8, 706; ob
d,—iantes 2, 199; ualidum Dei d.—issimam eruditionem 8, 852; non
d.—ient uerbum 2, 216 modicum adiacet d.—ius 8, 1332 ; in
dependeo: illa d,—entia, hec ratissima nostrum adiutorium se d.—ius ponit
' 3> 3i 8, 1472
desudatio : perdura d. 2, 8 ; non modi¬ diuisio : de d.-ione linguarum 3, 256 ;
ca d. 8, 82 de d.-ione rerum superiorum 8, 630
detero : in Britania eruditus, in Scotia diutinatus (diutinus factus): d.—i tem¬
detritus 8, 674 poris spatii 4, 11
diabolus: instrumenta d,—i 1, 114; doctor: in sacris d,—ribus 1, 282;
operibus d.-i 1, 140; Nabuchodo- aecclesif d.—res 2, 137; cf. perfector,
nosor demonstrat d.-um 1, 159; d. potens
sine angelis non est 2, 138; *6, 587 et doctrina: concordia d.-arum 1, 283 ;
persaepe non uaria fide d.—? 1, 295 ; una
dialectica: stellas pro d. 6, 349 ; mira¬ eademque perseueret d. 7, 557
culum d.— ? 8, 1210 dogma: omni diuino d.—ati contrarii
dialecticus: d.—orum auditum 2, 32; 7, 980
non d,—os sed simplices 4, 320; duodecim lapides : *6, 774
celestis d. Iohannes 7, 493 duodecim spiritus: *8, 1667
dies: diem et noctem *6, 1023 duplex: sub uelamine duplicissimo 8,
diluuium : *4, 177 12
dimissio (pro: praeceptum): circa
d.-ionem 4, 111 ecclesia : splendidior et maior c^lo *6,
diplois : utraque d.-iode superreposi- 451; in XII lapidibus *6, 913; a
204 INDEX RERVM ET VERBORVM
mundo segregata 6, 1004; terra *-/, e.-ionis mysteria 6, 834
386 ; soliditatem ie 7, 423; 9.—iam ethica: secundum phisicam, e,—am et
et sinagogam 7, 646 loicam 7, 645 ; philosophi dixerunt
eclipsis: a Christo sequestrati e—in de phisica, de etica et loica, sed
patimur 5,476 ; e.—im solis se fatetur ueram phisicam ignorauerunt, mira¬
uidisse Dionisius 5, 830 bilem e.—am nescierunt, inystimabi-
efferuesco: sermo efferbuit 7, 186 lem loicam non cognouerunt *8,
elementum: e.—a omnia prouocantur 1423
1, 16; Deum de quattuor e.—is 8, ethicus : facere e.-um, quod erat cani¬
1202; e.—is, id est spiritualibus uir- num 8, 1427
tutibus 8, 1582 euangelista : nulla distantia inter 9.—as
elimo: elimatissimo mucrone 6, 15 2 5. 333
eloquium (pro: Scriptura Sacra): 1, eulogium: quantis inuoluimur eulo¬
219 et persaepe; e—ia ex e. —iis 1,259; giis 8, 404
in e.—iorum uociferationibus 1, 366 ; euomo: Zeno suam (sc. uitam) euo-
e.—ia iuxta e.—ia per e.—iorum mana¬ muit 1, 178
tionem 3,3; e.—iorum misticorum 7, exalto : e.—atur «jcclesiq cornu *8, 362
74 excusatio: ut nullus e.—ionem in exa¬
eloquium: tumorem e.—ii 6, 423 mine habeat 1, 245
enucleator: rabulatorem potius quam exemplico: meditari et e.-areea, que
e.—orem 1, 260 non licet homini loqui 4, 540; tipo-
enuntiatio : ob e.-Ionem angeli dicun¬ rum e.-andi facultatem 7, 651
tur 2, 113 exercito: nos e.—atos expectant 6, 3
epilogus: tertii opusculi termino expedio: non Iacobum tuo Plotio ex¬
e.-um faciat 3, 474; proimium, e., peditiorem 2, 31
confirmatio, ablatio, positio 6, 8 ; experimentum: Gedeon e. eorum di¬
octaua scedula e.-um flagitat 8, 1722 citur *7, 846
episcopus : e,—i nominamur, constitu¬ exsero: ex exertis uoluclatisque (sc-.
ti sub tribuno 4, 463 ; quis e.—orum rebus facilibus et difficilibus intel¬
se admittit 7, 367 lectu) 5, 4
epithalamium : in diurno e,—io (Canti¬ extensio: ad uentrium e,—ionem 1,
co) 4, 82 G3
equus : ut e. spirat, ut sus sapit 6, 207 ; exterminator: e. maliti? 3, 294
nil sapiunt nisi lotium e.—orum 8, extollentia: ad e.—iam saeculi 8, 889
901 extorris: gaudio e.—es 3, 171
ericius: heiriciorum aculeatissimis extranietas: propter quorundam
tegminibus 7, 325 e, —atem 7, 373
erigo : erigendum (pro : studendum)
in contemplationibus 1, 4 faboro (praedico): uerum diuini nu¬
erraticus: stellae eratice *6, 381 meri nimis f.—antur in denuntiatio¬
erubesco: erubescere lunam dicit *j, nibus 2, 352; qui differt f.—are, non
816 differtur ab omnibus insectari 3,
eructo : spiritus sanctus e.—auit 4, 337 427 ; cornua non fortia et munimine
eruditorius : non peragrauit terrarum f. —anda 8, 221; potius f.—are homi¬
partes propter e,—iam 8, 680 nem quam deum 8, 884
essentia: malum non in essencia ne¬ fabricator: ossuum f. diuinus spiritus
que ex e. 1,60 ; diuinissimas e.-ias 3, 8, 1263
163 ; celestes e,—ias 4, 220-224; dei¬ facundia : insectionibus canin? f.-i? 6,
tatis e.-iam 7, 239 ; incorporeis e.-iis 182
principatur 8, 106; in una trinitatis fallo : qui scripserunt, falsi sunt 8,631
e. 8, 741 fatidicus: ad uisiones languescit f. 2,
essentialis: Christi e.-ia 6, 20 400
essentiatio: uestimenta Christi fauus: super mei et fauum *3, 20; f.
INDEX RERVM ET VERBORVM 205

distillans *j, 38 mulgationum 2, 48; philosophorum


fescennini: spectabile fessenium aput et g,—ium 4, 414; dementia g.-ium
poetas 2, 317 6, 196; Iudei et heretici et g.-es 6,
figo : figentes gressum luxuriosissima 1000; doceo g.-es 7, 596; gratia
deliberatione 2, 49; in contempla¬ data g,—ibus 7, 722
tione figendus est gressus 2, 78 germino: terra g.-auit saluatorem *-/,
figuratiuus: demonstrare f.-ue uult \94
recitacio 3, 119 gigas: e generatione Cain nati sunt
figuratus : f,—tarum promulgationum gigantes 4, 177
5, 2 gladius: diuinus g. *4, 617
firmamentum: c?lum uocatum est f. gloria: g. ipsius substantiy *7> >57
*z, 434; adiungatur de f.—o *z, 464 glutinum: totius trinitatis g. 7, 558
fistula: sonitum f.-? 1, 106; 1, 141 gramen: g. adheret terr? *j, 666
flagrum: littera mancipet nos f.-is 8, grammatica: c?lum pro gramatica 6,
1400 348
flegeton: non piri f.-ontam 6, 72 grammaticus : quidam gramaticorum
fluuius : f. in paradiso diuisus in quat¬ dicunt, quod Deus timor dicatur 2,
tuor f.-ios 5, 387 ; f.-ium iniquorum
123
multitudinem demonstrare 6, 594 grauido: fides non g.-atur 5, 588
foramen: in foraminibus petry 7, 112 grauo: g—uati corpore 1, 37
foris : est Christus nobis de f., est intus grossitudo: narret crossitudinem so¬
*7> 7i lis 8, 1311
formatio: circa aliam f.-ionem 2, 5 ; gryphis : ub sunt griphes *6, 798
sacras f.-iones 2, 47; ad pulchras gymnosophista : Iesus quasi gimnoso-
attinet f,—iones 2, 329 ; contemplan¬ phista factus 5, 56
dis f.-ionibus 4, 4; amabilibus
f,—ionibus 4, 196 haeresiarcha: non dubites reges dia¬
formatiuus: quibus f,—ue illi admit¬ boli he-as 4, 605
tendi sunt 1, 30; in contemplandis haeresiarchicus : Porphyrius he—cum
formationibus f.-ue 4, 4; f.-ue aliter direxit exercitum 4, 438
atque aliter inspiciamus 4, 308 ; post haeresis : diuersa non sapit, ut he.—es
hos f.-ue inspectos 4, 366; f.—ui 2, 277 ; in h,—ium laberintum 3, 207 ;
caracteres occientales promulgantur h,—es de $cclesia expellentes 4, 371;
. 6, 100 ; f.-ue ad eruditum ingenium inaudita saeculi h.—es (Nom. Sing.),
(loquitur) 6, 309 repetere helemosinas 4, 453
formosus: nigra sed f—a *5, 602 haereticus: solius he.—ci et Iudei dis¬
formulatim: tripertite generale f. in¬ cordes 1, 292 ; sic diuers? sunt secty
specto 1, 180 h,—eorum 1, 296; ne dubites h.—cos
fornicatio: uentrium extensionem angelos 2, 140; quidam h.—orum
uictimamque f,—ionum 1, 153 non sic uoluerunt 4, 192 ; antichris-
fragilitas: succumbunt f,—atibus 1, 38 tus cum exercitu h,—eorum 4, 630;
funiculus: in f.—o distributionis *j, h.—cis adsunt animalia, non autem
5 39 uolant 5, 406 ; h.—cos Christianos
futtilis : f.—em scienciam 3, 25 fuisse *5, 701 ; rabiem h.—eorum 6,
565 ; h,—ci et saeculariter litterati 6,
galea: g. (salutis) *4, 288 973; Iudei et h.—ci et gentiles 6,
genitale: abscideret g.-ia ferro 5, 713 1000 ; ecclesia h,—eorum 7, 324 ; im¬
generalis : prima ponuntur g.-issime pii h,—ci et Iudei et pagani 7, 511 ;
1, 30 ; tripertite g.—e inspecto 1, 179 ; Vriel, quem specialius h.—ci inuoca-
ut g—iter hortantur 1, 271 ; g.—issime re dicuntur 8, 76; doctrinas
omnia opera Dei 4, 30; g. magister h.—eorum 8, 248 ; h.—ci et lectores
7, 9°3 carnales 8, 1384; cf. lutum
gentilis: in sterquilinio g.—ium pro¬ hariolus: Balaam arriolus prqdixit 4,
206 INDEX RERVM ET VERBORVM

97 ignitus: eruditam deliberationem et


hebetudo: insipientia et hebitudo 3, i.—um iuditium 2, 11
77 illitteratus : mlitterate doctissimi 2, 25
hemisphaerium : non erit emisperion illuminatio : in secunda Corinthiorum
5, 771 ini—ione 1, 74; Hieronymus decem
herodion : cum aquila hiniit certamen i—ionibus 4, 445 ; Iohannes in se¬
h. .7, 341 cunda ini.-ione 8, 397
hieromysta: formant post hiromistas illumino: totus mundus ini.—atus est
uestigia 1, 52; perfectissimus inter *5> 199
omnes hiromistas 8, 352 imber: de imbre et rore ceptus liber
historia: simplicem secuntur istoriam *7, 289; pluuiam et rorem et im¬
7, 648 ; diuino spiritui contraria h. 8, brem *7, 645
1373 immaterialis: suis inm.—ibus delecta¬
historialis: istorialiter Gedeon, Ve¬ mentis 3, 21
rum spiritalis 7, 860 immeditabilis: meditari inm.-le et
hircilis: h,—iter uiuentes 8, 874 maxima denunciare 2, 5 5
holocaustoma: ecclesiam, cuius immortalis : in,—lissimum pr?mium 8,
h.—ate odoratur 7, 902 913; inm.—lissima et totius uit? hos¬
homo: hominibus siue iumentis *6, tia 7, 931
165 immundus: non inmunde rendum 3,
hordeum: ordeum seruile cibarium T72
*7> 835 immysterialis: inmisterialem (hym¬
hortor (passiuo sensu): hortatis et inui- num) arbitrati 3, 454
tatis omnibus ad benedictionem 1, impassibilis: Nabuchodonosor inp.
278 ; angeli hortantur ad benedicen¬ non mansit 3, 155
dum 2, 83sq. cur hortantur ad hoc, imperfectio : (corpus) corrumpitur in
quod persoluunt 3, 135 ; benedicere inp,—ione 1, 37
hominibus hortamur 4, 42 impertitor: archanorum inp. 8, 1338
humanatio: saphirus h.-ione blauus impius: omnes pene sumus impii *j,
6, 790 435
hyacinthus: undecimus (lapis) iac- incentiuum: i.—ua uitiorum 7, 741
cinctus *6, 855 ; *6, 907; 6, 917 incessanter (corr. ex incensanter): 4,
hymnificus: ad hi-cam benedictio¬ 446; 7, 363 ; 1, 675
nem 1, 279 incircumscriptio: i. incircumscripte et
hymnus : h.—um trium puerorum 1,2; inuisibilis deitatis 7, 241
himnus autem sacer 1, 63; pueri, incoadunatus : illis i.—is, qui agnum
quorum sacratissimum himnum 2, dei sequuntur 3, 288
67 ; 3, 157 ; hymnorum misterium 2, incommunicabilis : i.-le nomen 6, 266
401 ; himni misterium 3, 454 incommutabilitas: incomutabilitate
hyperbolicus : hi.- debet esse intellec¬ gaudebunt perpetua 6, 96
tus 3, 446 incontemplatiuum: ex incontempla¬
hypocrita: facit regnare hominem hi- bilibus i.—uis 8, 9
pocritam 8, 896 incorporeus : angeli 3, 121 ; peccata 8,
457; Spiritus sanctissimus 8, 460;
iaceo: in iacentibus atque porrectis diabolus 8, 463
caracteribus 2, 7 indesinenter: oraculis i. praemonitus
iaspis: primus lapis i. *6, 783; in 5, 231; i. misericordissime facit 6,
iaspide fide et opere uirides *6, 877 ; 526; i. iugulatur 6, 604
ecclesia in patriarchis i. *6, 913 indiculum: i.—is natiua capere 4, 229
idiota: i.-as misteriorum facit capaces indifferenter: laus et benedictio i.
7, 610 unum accipiendum 4, 3 3
ignis: i. de medio diaboli *6, 733 ; i. indisgregabiliter: benedictio et laus i.
cupiditatem significat *8, 1048 una 5, 171
INDEX RERVM ET VERBORVM 207
indisiungibilis : discret? et i. meationis iter: i. impiorum *j, 529
3, 5 iumentum: hominibus siue i.—is *6,
indiuisibiliter : diuinitatem cum Patre 166
et Filio i. habuit 7, 106
indumentum: i,—a uero inquinata labyrinthus: heresium laberintum 3,
membra *6, 835 207
ineffabilis : ab inefabili pectore 3, 48 ; laicus: multi laicorum, ut meretrici¬
ineffabilissima luce 6, 447 ; donatio¬ bus possint placere i, 150
nes i.-es 7, 244; corpus dominicum lampada : Philippus os lampadarum 7,
exemplar ineffabilissimum mundi 7, 250
739 lapis: ignitos lapides angelorum es¬
ineptia: talium i,—ias percurrere 1,363 sentias dicit *6, 663 ; duodecim lapi¬
ineuulsibiliter : fides i. eradicata pro : des comendauerunt uiuentes 6, 775 ;
radicata) 7, 673 ad lapidem primarium in Zacharia
inextricabilis: uisiones i.—es 8, 805 occulatum 6, 779
inferus : propter diabolum factus i. *6, laqueus : inimicorum 1,—eos euadere 1,
720 20
informatio : euidentissimas i.—iones 3, latratus: diuinum 1.—um 6, 565
237; Tichonianas i,—iones 3, 281 latria: diuina 1. 5, 174
informator: i,—ores circa easdem imi¬ latro: Porphirius comprobatur im-
tationes 3, 317 piissimo ore latrasse 3, 271; (canine
ingurgito: i,—ari possint ad uentrium uitg uiri) latrauerunt 7, 980-982;
extensionem 1, 152 contra bonum latrantes ex malo 8,
innumerabiliter: Deus in numero, i. 33
uero 2, 364 laus : aeterna 1. *4, 22 ; 1. patris *5, 166
innuo: in hoc dicto uehementer inui- lectio: tali termino l.-ionem conclu¬
tur 1, 227 damus 1, 394
insectio : i.—ionibus instrumentorum lector: languidis 1,—ribus 1, 363 ; hae¬
3, 92 ; in controuersiis et i.-ionibus retici et l.-res carnales 8, 1384
6, 182 leo: insidiatur quasi leo in cubili suo
insensatus: bestiae insensatissima 6, 7> 339
180 liberalis: l.-es disciplinas 8, 675
insideo: iungamus insidenti 1, 180; linea : iuxta ueritatis lineam 2, 100 ; 5,
circa insidens opus 7, 574 767
inspectio: in superiori i.—ione 8, 1586 lingua: de diuisione l.-arum 3, 256
instantaria: i. crucis 7, 333 liquidus : liquidius (pro : liquide) ma-
instrumentum: i.—a diaboli 1, 114; nifestauit 7, 480
i,—a uiciorum 1,115; i-~a musica i) littera: 1,—arum obumbratione 6,
146 1088; magis spiritum quam 1.—am
insuadibilis: ne i.-e uideatur 8, 1139 sequi 6. 1092
intemeratus : i.-tissim? uirginis 7, 75 3 litteratulus : spurcissimi, quamquam
intestinus: ciuile et i.—um bellum 8, l.-li declamentur 8, 836
1499 litteratus: piscatores potius quam
intus: u. foris 1.—tos 4, 330 ; heretici et saeculariter
inuisibilis: i—em lucem 7, 246 l.-ti 6, 973 ; non l.-ti sed rustici 8,
inuoluo: attingere inuolutum archa- 681
num 2, 39 ; simbolica et nimis inuo- logic: uide ethica.
luta 4, 505 ; tiporum nubibus inuo- longus: Iohannes mendatio longius
luta 7, 954 obuiat 2, 124
irrecuperabiliter: inr. dampnati 8, 608 lorica: 1. (domini) praeceptum *4, 287
irreligiosus: inr.—e uiuentes 7, 519 lotium: 1. equuorum 8, 901
irrigator: carnium et omnium i. 8, lucifluus: 1,—uum gentium sidus 4,
1264 343
208 INDEX RERVM ET VERBORVM

luciuomus: 1,—m? facule 6, 372; ditiis habundantis 6, 957


l. -mam solis mensam 5, 829 meretrix: multi laicorum et clerico¬
lumen : interiori lumine, non exteriori rum, ut m.-icibus possint placere 1,
acumine 3, 156 150; m., quia non habet uirum, qui
luminare : duo 1,—aria magna *6, 1020 stilum reprobat mendacem 3, 36;
luminificus : umbra splendifica et 1.—ca contubernio m.-icum 8', 926
8, 1299 metaphoricus: lignorum m.-ce ex¬
luna: per lunam fcclesiam *5, 9; 1. pressorum 8, 1143
iuxta solem ponitur *j, 429 metior (sensu passiuo): profunditas
lutum: 1. hereticos et Iudeos atque perscrutata et metita est 7, 794
paganos 6, 607; luto uit£ pereuntis metrum: dulci m.-orum lege 3, 39
adherentem actionem 8, 434 miliarium: de m.-iis mundi 4, 441;
lux: inuisibilem lucem 7, 246; deitas primi m.-ii abolicione 7, 21
sit lux et in luce *8, 1301 mille : m. anni noui testamenti signifi¬
cant tempus *6, 706
manans: inundantia manantissima miluus: m. insidiatur 7, 310; non
inundatione redundant 7, 380 timet miluum *-/, 329-
manatio: eloquiorum suauissimg ma- monas : in tercia proloquium, in quar¬
naciones 2, 17; per eloquiorum ta m., in quinta punctus 3, 53
m. —ionem 3, 4; eloquiorum super- moralis : secundum istoriam — morali-
collocata m.-ione 8,11; sermo diui- ter — occultissimorum tiporum 7,
nus in m.-ionibus 8, 1537 649
manatiuus: in m.-uis theoricis 2, 2 ; mordax : mordacis consciende 1,221 ;
m. — uy donationes 7, 242 mordatiorem animum 4, 14
mare : m. Dei ap ipso factum *3, 348 ; • mordeo (pro: perpetro) carnalem ac¬
m. saeculum est *8, 1005 tum momordit 7, 750
margarita: Christi m.—as in pectore mors: uita et m. *6, 31
habes 8, 870 motus : mundus in motu *6, 924
mauors : sub splendidissimis mauorti- mulco (pro : mulceo): caminus catho¬
bus et trabeis 8, 241 licos mulcat 1, 374; mulcat animos
meatio: ad rationem indisiungibilis 3, 39
meationis 3, 5 multiformis: m,—iter inspicientes 7,
mediatrix(P): Christi essentialia in¬ 533
nuuntur media mediatricia 6, 21 mundanus : secundum m.—os disputa¬
mediocritas : circa m.—atem meam 5, tores 2, 330
747 mundificus : mundatio m.—ca 8, 304
meditatio: cum summa meditacione mundus : m. ornatus Christi *6, 920 ;
diem expectantes mortis 1, 214 m. in maligno positus *6, 1000; m.
meditor: alta misteriorum meditantur interior *8, 1572
1, 203 ; diuina eloquia meditemur 3, murmur: totus mundus in murmure
96 7, 444; oratorum murmures 7, 961
medium: nil medii repperitur (in murmurator: non fornicatores, non
Christo), per medium non mouetur homicidas, sed m.—ores et litigiosos
*6,10 ; nostra et philosophorum me¬ 7. 454
dia *6, 12-29 muscipula: ne incidant m.-am 7, 121
mei: super mei et fauum *}, 19; in musica: non de m. Dei 1,115
mellis tipo 3, 34 musicus: diuersi generis musicorum
melodema: diuinissimum m. 1, 92 1, 142; instrumenta musica x, 146
membrana: commendauit m,—is 4, mussito: sine iussu nil musitare au¬
442; penuria m,—arum 8, 1658 dent 2, 212
membranitas: tegmine quadamque mysterialis : humanis diuina misteria-
simboli m.—ate non destituitur 7, 6 liter praeposuit 3, 29
menstruatus : sanguinis m,—1£ immun¬ mysterium: alta misteriorum 1, 202;
INDEX RERVM ET VERBORVM 209
m. trinitatis 1, 274; capaces tiemur 4, 7
m.-iorum 2,37 ; 7, 610 ; m. magnum obscurificus: umbra o.—ca 8, 1299
c?lum opertum 2, 384 ; c?lum, cuius obscuritas: sacramentorum o. 1, 182
m. nemo penetrare potest 2, 390; obstipesco pro : obstupesco): sol ob-
himnorum m. 2, 407; m. dicti 2, stipuit 5, 818
467 ; nil m.—iorum hos latuit 3, 157; obstupesco: obstupescere solem dicit
m. sacramenti 5, 107; uirtutem *5, 816
m,—iorum 7, 962 ; m. et parabolas 8, obuio : ad libitum obuiare 1,21; lon¬
1185; m. diuinarum litterarum 8, gius obuiat 2, 125
1383; m. litterarum 8, 1405 obumbratio: quant? o.-ionis habea¬
mysticus: numeros misticos aduerto tur scriptura 2, 392; litterarum
2, 372 ; remotos a mistica amminis- o. -ione 6, 1088
tratione 6, 287; mistice totum de obumbratus : inuenies ceteros o.—tos
Christo (dictum) 7, 867; m. Moyses 2, 316
8, 309; misticam uitam 8, 1430 occidentalis: si in littera occidente
moramur, erimus o.—les 8, 1371
naphtha : cinis et ignis et napta 6, 737 oculus: in uno oculo uulneratus *6,
narratio: nec proimium nec n. 6, 7 809
nausea: ad nausiam paludamentalem odisse : columba odiens cadauer 7, 5 8-
7, 368 63 ; odire furtum 8, 1392
nebula: nebul? sine aqua et nebule operatio : in suis o,—ionibus nil mali 1,
turbinibus exagitate 6, 992 59
nemus et quod circa illam est (circa operator: ignorans o.—orem omnium
aram Baal) *j, 875 7, 394
neniae: n. philosophorum 8, 1199 opus {pro: liber): in fronte primi ope¬
nequam: nequioribus septem spiriti¬ ris 7, 1015
bus *8, 8 1 opusculum pro: liber): huius tertii
niger: nigra sed formosa *j, 601 opusculi termino epilogum faciat 3,
nil: inter quid et nil ignorauerunt 8, 472
1203 orator: cunctis humanis oratoribus 2,
nodosus: erigendum, licet nodosum 29 ; magnum oratorem 2,33; rusti¬
ad conandum 1, 6 cos faciat oratores 6, 160; cf. rhetor
nox: diem et noctem *6, 1023 ordinatio: celestes essentias in tres
nubes: n., quibus operitur c?lum *2, ternas o.—iones segregauit 4, 221
383 ; n. sine aqua 6,971; c?li et n. *j, ornatus : ad hornatum firmamenti 6,
568 79; mundus ab hornatu 6, 1005-
nudatio : tam nudatione quam resera- 1014
tione 8, 1696 ostentum: in sexta semitonium, in
nuditas: nil aestimes nuditati septima ostentum 3, 54
commendatum 2, 52
nudo: nudauit se Dauid *5, 76 paedagogus : non indigent passibilis
nudus: contemplacio nuda relicta in pedagogi 8, 767
caracteribus 2, 7 pala: amotis zizaniis, paleis cum p.
numerus : n. sapienti? non est *z, 3 5 3 ; excussis 6, 105
multos numeros misticos 2, 372 ; de palifico: quo nemini patefacta
principalibus numeris 3, 236 p—caret 8, 670; p.-catur eloquio¬
nutrix: beatissima n. (scientia) 3, 62 rum sacramentum 8, 1070
paludamentalis {adpallium episcopi per¬
obiex: apostolus se obicem ponit 7, tinens, ut uidetur): nausiam p.-lem 7,
487; quisquam se obicem conatur 368
facere 8, 153; obicem Pauli deuastat parabola: in p.-lis fatebatur 2, 315;
mucro 8, 154 p. —lam figuratam 8, 1132; ineffabi¬
obitio: anasceuicis obitionibus inre- lium p.-larum 8, 1156; misterium et
210 INDEX RERVM ET VERBORVM

p.—las 8, 1185 ad p.-iam piscatoris erubesce 8,


parabolicus : eloquia p.-c? expressa 8, 1211; inmortalissim^ p.—iae 8, 1423
1130 philosophor: dictis et optutibus men¬
paracletus : superno paraclito 2, 476 ; tis p,—antem 2, 322
diuinissimus p. trinitatis glutinum Philosophus: p,—i mundi 2, 310; 6,
demonstratur 7, 558 258; unum celestium p.—orum 2,
paradisus : in p.—o nullus dolor 6, 50; 320; mortalium p.-orum 4, 338;
nos mittit ad p.—um 6, 59 stultorum p.-orum 5, 413; longe a
passer : p. modicum et pauper animal p,—orum mediis 6, 12 ; p.—i affirmant
*7> 317 omnia media esse 6, 13; media
passibilis: p.—les delectaciones 3, 21 ; p.-orum 6, 30-57; omnes reddere
p. pedagogi 8, 767 p.-os 6, 335 ; homo p. factus est 8,
patrimonium: in libello De diuino 699; multi non potuerunt et p.-i
p,—io 8, 720 dicebantur 8, 1197; p.—orum nenias
peccatum: (mortem) peccato merui¬ 8, 1199; melius scire a reciatore
mus *6, 49 quam a p.—o Ponsuphoclete 8,1213;
pectoratim: quantum p. reor 1, 7 p.—i nudi et sine tegmine 8, 1422
peluis: peluim, in quam misit Iesus phylacterium: in archano pectoris
aquam *■/, 732 mauis recondere quam philacteriis
penitus (pro penetrans ?): penitior committere 4, 647
siromastis 8, 156 physica: de uentorum phisica *8,
penna: ecclesia accepit pennas *-/, 1418; uide et: ethica
116 ; penn?, quibus uolatur ad alta physicus : non phisice sed tropologice
*7, 312 ; m quorum p.-is Deus uola- loqui 2,425; in homine cor primum
re perhibetur 8, 930 a fisicis creari prehibetur 6, 695
pennutus pro: pennatus): strutio picula: nil p. tetrius 8, 432
pennutum animal cum sit, uolare pigritor: nec debemus pigritari 8,862
non potest 7, 323 pirotalma : in p. (ev pirrfj oc|)0aApou) 7,
perfector: in benedictione redduntur 134
potentes, ut diuini p.—res 1, 51; piscator: philosophiam piscatoris 8,
meditantur, ut diuini p.-res fecerunt 1211
1, 203; beatissimos p.-res pari piscis : sunt pisces boni et mali 3, 202
concordia esse unitos 1, 365 ; (Ti- pistillum: Spiritus sancti p.-o
chonii) regulis a p.—ribus correctis 3, contunsis 6, 159
273 ; prohibemur a p.—ribus misceri planeta: planety (peregrinos) signifi¬
3,415 ; per uirtutes superiores sanc¬ cant *6, 5 81
tissimos p.-res admittendos 4, 369; platea: sapiencia in plateis dat uocem
a p.—ribus narrantur 6, 38 ; diuinus suam 1, 246
beatissimus p. 8, 1060 plebeius : plebeios faciat oratores 6,160
perfectus: omnes designant p,—tos 1, plenitudo : Iesus optima p. *8, 704-711
272 ; p.—tos demonstrat doctissimos pluo : desuper pluentes iustum *j, 5 77
3, 336; ostenditur a perfectissimis pluuia: p. inmunda et non pluta *5,
cremari 5, 802 ; ex perfectis — perfec¬ 562; pluuiam uoluntariam 7, 193;
tioribus — perfectissimis sidera cor- pluuiam et rorem et imbrem *j,
sucant ecclesiastica 6, 538 644; audire sonum pluuif: 7, 659
perscrutor passiuo sensu): profunditas pompa: mutuam uentilant pompam
perscrutata et metita est 7, 794 7> 449
philosophia: p,—iam reprobam fecit pomum : in hubertate optimorum po¬
Iesus 1, 177; omnem p.-iam prae¬ morum *2, 14
cesserunt inlitterate doctissimi 2, porrigo : in iacentibus atque porrectis
25 ; circa inanem p.-iam 3, 32; p. caracteribus 2, 8
saeculi 4, 360 ; euangelii p. 6,160 ; ad positio: ablatio optima, quemadmo¬
p.-iam Deum cognoscendi 7, 161; dum p. 6, 9
INDEX RERVM ET VERBORVM 211
potens: potentes in theoricis i, 8; in secunda p., in tercia proloquium
dictum a potentissimis ^stimatum 4, 3. 52
196; ut potentes uolunt 7, 988; 8, prooemium: Beda in proimio opus¬
943 culorum 3, 312; nec proimium prae¬
potentor: apud rusticos potentur (/) dicatur, nec narratio inscribitur 6, 6
3, 93 ; minus potentantibus cflum propheta : uidentes p.-as demonstrat
fecit 6, 327; inpotentes fortissima *2, 106
cecinerunt, in his potentantes 8, 20 ; proporcionaliter: p. discretiue quin¬
potentantur, qui diligunt tenebras 8, tam benedictionem attingere 7, 4
130 ; tenebras et potentantes in ipsis protoplastus : inimiticiam p,—ti trans¬
8, 165 ; (Deus) patitur potentari tales gressione positam 5, 98
ad presens 8, 897 pseudomultitudo: mundus cum
praeambio: praeambiendus conatus p.-dine Christianorum in uexatione
3, 8 positus 6, 1001
praedicamentum: Aristotelis p,—ta 3, pseudopropheta: in hore p.-arum
283 mendax legitur spiritus 8, 40
praefiguro : aqup aliud in sacris carac- pudicus: optimorum dictorum p.-a
teribus p.-arent 3, 178 congressio 1, 265
praerogatiua : p.-uam amisit 5, 29 pulchrificator: p.-oris pulchritudo 6,
praeuaricatrix: incorporea p. 8, 1358 358
praeuaricor: (ruentes angeli) p.-cati puluis: p. instabilitas *j, 422
sunt 3, 127 punctus: in quarta monas, in quinta
praeuenio: celesti praeuenti gratia 1, p., in sexta semitonium 3, 53
203 pyrus: non aspiciebant piri flegeton-
primarius: lapidem p.-ium 6, 780 tam 6, 72
primatus : qui p.-tum sanctitatum op- python: spiritus phitonis 8, 38
tinent 1, 31
princeps: magis principi obedimus quattuor: fluuius in paradiso in q.
quam Deo 1, 110; parum honoris fluuios 5, 387; q. uentorum spiritus
remaneret principibus saeculi 7, 471 *8, 1670
principalis: Deus p.-lissima uita 6, quid : inter quid et nil ignorauerunt 8,
19; p.-lissima plenitudine 8, 711; 1203
p,—lissimus spiritus 8, 953; p.—lis-
simo intellectu 8, 1296; p.-lissima rabulator: r,—orem potius quam enu-
phisica 8, 1420 cleatorem 1, 260
principor: incorporeis essentiis ramus: portauit ramum in arcam *-/,
p.-atur 8, 106 68
probabilis: ad lucrum uitg p. et opti¬ ratio : potius auctoritas quam r. 1, 170
ma actionis 2, 103 ratus: illa dependentia, hec ratissima
procax: procaces discant obedire 3, 3. 3i
189 receptiuus : recceptiue admittendum,
procella: spiritus p.-arum *8, 975 quod eclipsin patimur 5, 474
processus: diuinus p. 1, 10 recitacio: in omni canonica recitacio-
procrastinatio: in p.-ione dicti mo¬ ne 8, 226
dum extendere 3, 242 recitator: mortalibus r.—oribus mor¬
proloquium: in secunda pronuncia- talia dicta uidentur dulcia 3, 23
tiuum, in tercia p., in quarta monas reformatiuus: diuina sufferentem se¬
3, 52 gregari in splendoribus r,—is 2, 57;
promulgatio: in sterquilinio genti¬ r.-am contemplacionem inluminat
lium p.-ionum 2, 48 ; in nubibus Deus 6, 367
figuratarum p.—ionum 5, 2; diuinis refuga: cecidit r. cum suis de celo 2,
p.—ionibus 8, 164 466sq.
pronunciatiuum: in prima athomus, regalis: ne quidem aures offendant
212 INDEX RERVM ET VERBORVM

r,—es 2, 213 salto : qui saltat, sua confringit uiscera


reserator: Moyses secretorum r. 7, *5» 68
644; uerissimi r,—oris 8, 687 saliunca : pro rosis uti s.-is in eloquiis
residuus : in r.—uo promouenda uis 8, Dei 1, 185
sambuca: sonitum s.-f et psalterii 1,
3
respicio : cuncta ad optimum r.—ientia 107-141
1, 11 sanctus : ad sancta sanctorum 1, 2 2sq ;
responsor: intrinsecus habebant sancti (aues) intellegendi *4, 521
r.-orem et ueritatis adnuntiatorem sanctio: sine litteris s.—iones dantes
8, 1255 c^lestes 2, 26
restis : enormem protendere restem 8, sanctitas: primatum s.-atum in aec-
862 clesia optinent 1, 31
reuerbero: linguam frequenter saphirus : secundus s. *6, 789 ; in s,—o
r.—eratam theologorum 1, 184 crucifigentes se ipsos *6, 881 ; eccle¬
reuoluo: infinitis reuolutis eloquio¬ sia in prophetis s. *6, 914
rum 8, 223 sapiens: stulti sapientes 3, 87
rex: Nabuchodonosor rex confusio¬ sapientia: numerus s.-if non est 2,
nis 1, 160; reges angelos bonos *6, 354; mortalis s. *3, 66; s. sedet
701 ; (deum) per quem reges regnant super aquas *3, 181
*8, 885 sardius: sextus s. *6, 830; in s.-o
rhetor: non de mortalibus (orationi¬ martires admittendi *6, 895 ; eccle¬
bus), que ad rethores pertinent, in¬ sia in continentibus s. *6, 915
structus 6, 157; rethorum debacha- sardonychus : in sardonio sancti gemi¬
tiones 7, 961; cf. orator na dilectione adhornati *6, 891
rhetorica: terram pro rethorica in sardonyx: quintus sardonix *6, 820;
doctrinam dedit 6, 348 ecclesia in uirginibus s. 6, 915
rhinocerota: spirant in modum rino- satisfactio (pro : liber, sc. ad satisfacien¬
cerotarum 6, 217 dum aliquem scriptus ?) in eadem satis-
rimor: rimari circa potenciam opta¬ fatione 3, 323; eloquio diuine satis-
mus 1, 393 ; de uno rimandum aesti¬ fationis 8, 1453
mo 2, 375 scala: scalam Iacob *8, 356
riuus : riui et pinguissimi sulci *j, 601 schedula (pro: liber): quarte sedule
roro : desuper rorantes et pluentes *7, terminus fiat 4, 507 ; in prima sedula
disputatum 5, 194; sexte sedule pro¬
576
ros: de imbre et rore ceptus liber *i, cessit oratio 6, 1100; octaua operis
190; pluuiam et rorem et imbrem scedula epilogum flagitat 8, 1722
demonstrare doctrinam *j, 645 schismaticus: cominus scismaticos
rosa: pro rosis in eloquiis Dei uti uorat 1, 374
saliuncis 1, 185 scientia: futtilem scienciam appetunt
rotundus: r.—um cylum 2, 264-273 3, 25 ; uolunt scienciam in humanis,
rusticus: r,—cam rationem offendere sapienciam in diuinis 3, 81
magnum oratorem 2, 32 ; quamlibet scientiatus: dicant se s.—tos 6, 270
apud r.-cos potentur 3, 93 ; r.-cos sciniphes : quasi s. conterebat uniuer-
faciat oratores 6, 160 sos 6, 611
rusticanus : in r,—nis quidem uerbis 6, scriptio: ex sua (Matthaei) s.—ione
424; 7, 963 cognoscitur 4, 336
scurra: s.—arum debachationibus insi-
sacramentum: s,—orum obscuritas 1, tunt 6, 272
182; simbolum maximis s.—is per¬ secta: diuerse sunt secte hereticorum
plexum 2, 377; misterium s.-i cor¬ 1. 295
poris et sanguinis 5, 107 seduco: mortalium ac seducentium
saecularis: quoties s,—ia appetimus 1, lectionibus accomodare animum *3,
23° 276
INDEX RERVM ET VERBORVM 213
segregabiliter: s. dici, quod bisulcum spectabilis: s.—e fessenium aput poe¬
auditur 8, 1658 tas 2, 317; contemplationem dicto¬
segregatio: posuimus ad tipicam rum s.-ium 2, 431; possunt aliter
s.—ionem 6, 1071 s,—iter dici 6, 837
semiuirbius (pro : seminiuerbius): s. sphaera: cfli spera est Iesus 2, 304
noster 1, 176; s. cflestis 8, 789 spiritualis: s.-les esse Spiritui adhe¬
sensus: praefocati carnali sensu 8, rentes 3, 149; admittendi s.-lissime
1406 per aquas 3, 372 ; s. Gedeon 7, 860;
septem: s. (c?li) uero sic admittendi s.-le et cfleste eloquium 8, 1451
*2, 331 ; in s. formationibus (lunae) spiritus: unus s. cum Deo extitit *3,
*5, 460; Pliades, s. cum sint stell? 158; magis s.-um quam litteram
*6, 543; taurus s. annorum 7, 870; sequi 6, 1092 ; s. domini malus *8,
nequioribus s. spiritibus *8, 81; s. 36; de uentis et s.-ibus *8, 931; s.
uirtutum spiritualium arcem *8, tempestatis *8, 1051; s. possessor 8,
M98 1340; s. sanctus, rectus, principalis
septimformus: s.-is donis Spiritus 7, *8, 1444-1465 ; s. nequam, s. demo-
629 niorum *8, 1512; uentorum s. *8,
seraphin: s. et cherubin 7, 314 1556
serpens: sub specie serpentis 7, 417 splendificus : umbra s.—ca et luminifi-
semitonium: in quinta punctus, in ca 8, 1298
sexta s., in septima ostentum 3, 53 sponsio: intuenda circa solitam
sex: septem stellf, ac non uidentur s,—ionem eloquia 3, 2
nisi sex *6, 544; sex calami 8, 1609 statua: statuam erexit *i, 105-126
significatiuus: in s.—uis 7, 534; ara stella: nos stellas esse 6, 83; stellae
Bahal s,—u? admittitur ara Iudeorum eratice *6, 381
7, 871 sterquilinium : in s.—io gentilium pro¬
simila: s. frixa oleo *j> 116 mulgationum 2, 48
simultatio (pro : simulatio ?) : fedus stillicidium : per stillicida ( /) stillantia
continuf s.—ionis 7, 448 7, 192 ; talibus s.-diis letatur 7, 664;
singularis: totius mundi s.-issima ubi tale s. est, nulla poena sentitur 7,
presidia 8, 323 ; Christus s.-issimus 797
magister 8, 388 stilus: diuerso stilo sunt doctrin^ 1,
siromastes: penitior s,—tis 8, 156 294 ; stilum offendere dialecticorum
smaragdus: quartus zmaragdus *6, auditum 2,31 ; stilum reprobat men¬
797; in z,—do (heremitae) *6, 887; dacem 3, 37; mendacissimo stilo 8,
ecclesia in martiribus z. *6, 914 630 ; sancti Spritus stilo 4, 334; stilo
sol: sol autem ecclesia *4, 510; per latissimo 5, 749; nos stilus fatigat 5,
solem accipiunt Christum *5, 8; 860; 6, 1020; 7, 1020; 8, 1698
apostoli dicantur sol *5> 242; sol stiua: ad sulcationem conuertatur
(praedicatores et sancti) *j, 722 pristinam s. x, 266 ; pari incedit s. 5,
soliditas : s.—atem fcclesi? conturbant 728
7, 423
stomachor: lectores stomachari non
solius (pro : solum uel solummodo): 1, dubitamus 4, 228 ; non cuiquam sto¬
292 ; 2> 13 ; 2, !79 J 3> 65 ; 3, 115 ; 3, machandum 7, 377
365 ; 3> 399; 3, 466; 4, 108; 4, 124; stomachus: ut sine stomacho fiat 3,
4, 128 ; 4, 274; 4, 341 ; 4, 401 ; 4, 473 ; stomachum quibuslibet feci¬
506; 5, 18; 5, 287; 5,45! ; 5 3 491 ; 5, mus 7, 376
553; 5,635 ; 5, 709; 5, 657; 6, 12 ; 6, strictim : s. mentio facta est x, 271
459 ; 6, 1096 ; 7, 8 ; 7, 166; 7,439; 7, strutio: non alas structionis 7, 119;
482 ; 7, 615 ; 7, 659; 8, 108 ; 8, 225 ; columbp, non strutionis *j, 322
8, 235 ; 8, 317; 8,407; 8, 720; 8, 904 stultus: stulti sapientes 3, 87
specialius (pro: specialiter): filios Is¬ subiectus: per s.—tam creaturam 7,
rael, qui s. dicebantur Dei 8, 184 238
214 INDEX RERVM ET VERBORVM

subministro: quicquid diuinus spiri¬ superexalto (ex uersibus (expositis)


tus s.— auerit, conectam 3, 101 Dati, j): s,—are in regno 1,65; 1, 68
substantia: subsidium circa utramque superhabito: s,—at in sanctis 3, 183
substanciam prestant 1, 198 superimpendo: magistrum oportet
subuersor : non reges sed s,—ores sunt his, qui eminus, s,—di uirtutum eru¬
8, 893 ditione 5, 846 «
suffero: diuina s,—entem ab homini¬ superincomprehensibilitas: 8, 1282
bus amoueri 2, 56 superineffabilitas : 8, 1282
sugillo: s,—antur tales 2, 128 ; delibe¬ superintellegibilis : s.—libus adminis-
ratio s.-ata redditur 8, 684 trationibus 8, 475
sulcatio: ad s.-ionem conuertatur superintellego: sapientia Christus
pristinam stiua 1, 265 s,—endus 3, 74; in sole s,—atur ruti-
sulphur: s. putredinem peccatorum lantior claritudo 5, 314; s.—eretur
significat *8, 1049 dampnatus 6, 762 ; s,—untur (here-
sum : potestate filii Dei essendi 3,390 ; mitae) 6, 888
uirtus essendi, ubi Christus est 8, superinuisibilitas: 8, 1281
363 superlaudatio : hic laus, alibi s. 1, 66 ;
summitas: in s.-tate petre ara posita s. admittenda 1, 88
est *7, 894 superlaudo: laetando s,—ant 1, 169;
superabundo: indigentibus et super- omnibus laudare sed non s.—are 1,
habundantibus 6, 346; fertilitas su- 171
perhabundans 8, 1700 superlaus : de laude, de superlaude 1,
superadministro: s.-ata claritate 5, 78
789 supermirabilis : genesis spirituum s. 8,
superadmitto: conditor s,—endus 1, 1492
5 7; poma manaciones s.—end? 2,18; supermundanus: Isaie s.—um uatici-
numerus s.-itur aut parte totum, aut nium 2, 104; ad uisiones s.—as lan¬
toto partem 3, 223; regulas, quibus guescit fatidicus 2, 399
s.-enda est scriptura 3,238; armatu¬ supernaturalis : principalis et s. pleni¬
ra s.-enda 4, 246; s.—enda mauis in tudo 8, 714; s. phisica 8, 1444
archano recondere 4, 646; Deus superoptimus: s. dicitur descendisse
s,—atur 5, 121 ; pr^dicationes una 2, 20; s,—e admittitur 5, 564; 6, 896
s.-enda 5, 385 ; s,—ere et superscire superprincipalis: uerbi s. 8, 1224
8, 452; archanorum inpertitor superprincipalitas: 8, 1281
s.-itur 8, 1338 superrepono : testimonia a perfectissi¬
superbenedico: ad benedicendum mis s.-untur 5, 394; liquescunt
s.—endum 2, 74 s.—osita 6, 970; utraque diploide
superbio: s—ientium demonum 4, s,—ositum 8, 13 ; discretio s.-itur 8,
561 873
supercolloco diuina s.—atur dulcedo 3, supersapiens: Deus non solum sa¬
12; s.-ata manatione 8, 10; precia¬ piens, quin s. 3, 67
rum scire s.-atur 8,454; diuini the¬ superscire : superadmittere et s. 8, 45 3
sauri s.-antur 8, 840 superstitio: adhibitis innumeralibus
superdenuntio: meditatur ex superde- s.—ionibus 7, 397
nunciads 5, 694 sup