Sie sind auf Seite 1von 12

ANUARIO DE DERECHO CONSTITUCIONAL LATINOAMERICANO

AÑO XIX, BOGOTÁ, 2013, PP. 381392, ISSN 23460849

Néstor Pedro Sagüés (Argentina)*

Derechos de los pueblos originarios:


¿El derecho al propio derecho y a la propia jurisdicción?**
RESUMEN
Los pueblos originarios fueron tratados de algún modo por el constitucionalismo nor-
teamericano (1787) e hispano inicial (1812). Actualmente, los textos constitucionales aluden
a sus nuevos derechos, como el de contar con sus propios órdenes normativos y con au-
toridades jurisdiccionales indígenas. Concurren para justificar estos dispositivos razones
históricas, políticas, axiológicas y directrices provenientes del derecho internacional. El tema
ha obligado a diseñar reglas constitucionales de preferencia entre tales órdenes, reglas
de delimitación entre la jurisdicción indígena y la ordinaria, y reglas de articulación entre
ambas, nutriendo así de nuevos capítulos al derecho procesal constitucional.

Palabras clave: derecho indígena, derecho constitucional, jurisdicción indígena, derecho


comparado, pueblos indígenas.

ZUSAMMENFASSUNG
Die Ureinwohner wurden bereits zu Beginn der nordamerikanischen (1787) und der
hispanoamerikanischen Verfassungsbewegung (1812) in gewisser Weise berücksichtigt.
Heute verweisen die Verfassungstexte auf ihre neuen Rechte, darunter das Recht auf eine
eigene Rechtsordnung und indigene Rechtsprechungsorgane. Zur Rechtfertigung dieser
Bestimmungen werden historische, politische und axiologische Gründe und Maximen
herangezogen, die aus dem Völkerrecht stammen. Dadurch wurde es notwendig, Verfas-

 1SPGFTPSFNÏSJUP 6OJWFSTJEBEEF#VFOPT"JSFT1SPGFTPSJOWFTUJHBEPS 6OJWFSTJEBE$BUØMJDB


"SHFOUJOB1SFTJEFOUFEFM*OTUJUVUP*CFSPBNFSJDBOPEF%FSFDIP1SPDFTBM$POTUJUVDJPOBM QSFTJEFOUF
IPOPSBSJPEFMB"TPDJBDJØO"SHFOUJOBEF%FSFDIP$POTUJUVDJPOBM QSFTJEFOUFEFM$FOUSP"SHFOUJOP
EF%FSFDIP1SPDFTBM$POTUJUVDJPOBMOQTBHVFT!HNBJMDPN
&MQSFTFOUFUSBCBKPTFJOTFSUBFOFMQSPHSBNBEFJOWFTUJHBDJPOFTEFMB'BDVMUBEEF%FSFDIPZ
$JFODJBT4PDJBMFTEFM3PTBSJPEFMB6OJWFSTJEBE$BUØMJDB"SHFOUJOB
382 DERECHOS DE LOS PUEBLOS ORIGINARIOS: EL DERECHO AL PROPIO DERECHO… / NÉSTOR PEDRO SAGÜÉS

sungsvorschriften über das Rangverhältnis zwischen den Rechtsordnungen, Vorschriften


über die Kompetenzabgrenzung zwischen der indigenen und der ordentlichen Gerichts-
barkeit, und Abstimmungsregeln zwischen diesen zu entwickeln, was dem Verfassungs-
prozessrecht weitere Kapitel hinzugefügt hat.

Schlagwörter: Indigenes Recht, Verfassungsrecht, indigene Gerichtsbarkeit, Rechtsver-


gleichung, indigene Völker.

ABSTRACT
The early United States (1787) and Hispanic American (1812) constitutional texts already
mentioned the original peoples. Currently, constitutions deal with their new rights, such as
having their own systems of rules and indigenous judicial authorities. These mechanisms
are justified on historical, political and axiological grounds, as well as by the guidelines
provided by international law. This topic has led to the creation of constitutional regulations
to establish an order of preference between these sets of rules, to define the boundaries
between indigenous and common jurisdictions and develop devices for their harmoni-
zation, thus adding new chapters to procedural constitutional law.

Keywords: Indigenous law, Constitutional law, Indigenous jurisdiction, Comparative law,


Indigenous peoples.

1. Introducción. Los pueblos originarios en el primer movimiento


constitucionalista. Estados Unidos y España

4JVOB$POTUJUVDJØOEFCFPDVQBSTFEFUFNBTNVZSFMFWBOUFT FMFMFNFOUPJOEÓHFOBUFOESÓB
RVFTFSVODBQÓUVMPPCMJHBEPEFNVDIBTEFFMMBT FOUBOUPZFODVBOUPUVWJFSFQSFTFODJBFO
TVDBVEBMQPCMBDJPOBM:BTÓIBPDVSSJEP FGFDUJWBNFOUF BVORVFDPOEJTUJOUBJOUFOTJEBE
4FMFDDJPOBNPT BMSFTQFDUP EPTEPDVNFOUPTUFTUJHP
-B$POTUJUVDJØOOPSUFBNFSJDBOBEFŝţŤţ UBMWF[MBQSJNFSBEFMNVOEPFOTFOUJEPFT
USJDUP DPNPUFYUPPSHÈOJDP FTDSJUPZDPOTVQSFNBDÓB
TFPDVQØEFMUFNBFOTVBSUÓDVMP* 
TFDDJØOPDIP QÈSSBGPUFSDFSP FOMBMMBNBEBiDMÈVTVMBDPNFSDJBMw&ODPODSFUP FTUBCMFDJØ
RVFFM$BQJUPMJPUFOÓBQPEFSpara reglar el comercio con las naciones extranjeras y entre
los diversos Estados, y con las tribus indias.
-BJOUFSQSFUBDJØOKVSJTQSVEFODJBMEFFTUFQSFDFQUPIBTJEPEFTVNPJOUFSÏT-B$PSUF
4VQSFNBEFUFSNJOØ QPSFKFNQMP RVFMBTQBMBCSBTiUSBUBEPwZiOBDJØOwTFBQMJDBCBOB
MBTUSJCVTJOEJBT JODMVTPDPOTJEFSBOEPBUBMFTUSJCVTDPNPDPNVOJEBEFTQPMÓUJDBTEJ
ANUARIO DE DERECHO CONSTITUCIONAL LATINOAMERICANO 383

GFSFODJBEBT BQUBTQBSBDFMFCSBSUSBUBEPT14JOFNCBSHP BDMBSØRVFFMMBTOPDPOUBCBO


DPOMBQMFOBTPCFSBOÓBQPMÓUJDBDPNPQBSBTFSSFQVUBEBTDPNPVOQVFCMPTFQBSBEP DPO
QPEFSQBSBSFHMBNFOUBSTVTSFMBDJPOFTJOUFSOBTZTPDJBMFT&OEFĕOJUJWB QVOUVBMJ[ØFM
5SJCVOBM UFOÓBOIBCJMJUBDJØODPOTUJUVDJPOBMQBSBSFBMJ[BSOFHPDJBDJPOFTQSPQJBTEFVO
USBUBEP QFSPiTVKFUBTBMQPEFSZBMBBVUPSJEBEEFMBTMFZFTEFMPT&TUBEPT6OJEPT DBEB
WF[RVFBM$POHSFTPTFMFPDVSSJFSBFKFSDFSTVQPEFSMFHJTMBUJWPw25BMJOUFSQSFUBDJØO EF
UJQPSFTUSJDUJWP QPESÓBRVJ[ÈDBMJĕDBSTFDPNPVOBFYÏHFTJTNVUBUJWBQPSTVTUSBDDJØO FO
FMTFOUJEPRVFSFDPSUØPUSBTQPTJCMFTWFSTJPOFTEFMBOPSNBDPOTUJUVDJPOBM FOTVDBTPNÈT
QSPQJDJBTQBSBMBBVUPOPNÓBPSHBOJ[BUJWBEFBRVFMMBTUSJCVTZFMFKFSDJDJPEFVOiEFSFDIP
QSPQJPwFOZQPSFMMBT
4JOFNCBSHP MBKVSJTQSVEFODJBEFMB$PSUF4VQSFNBEFMPT&TUBEPT6OJEPTTPCSFMBT
USJCVTJOEJBTIBTJEPNVUBOUF&ODJFSUPTDBTPTBEPQUØVOQFSĕMQBUFSOBMJTUB BMVEJFOEPBM
QPEFSEFM$POHSFTP'FEFSBMQBSBSFHVMBSMBT iQBSBTVQSPUFDDJØO BTÓDPNPQBSBMBTFHV
SJEBEEFMPTIBCJUBOUFTFOUSFMPTDVBMFTFMMBSFTJEFw 3EFĕOJFOEPBFTFQPEFSGFEFSBMDPNP
iUVUPSwEFBRVFMMBTUSJCVT4&OPUSPT IBBNQBSBEPFMEFSFDIPEFVOBUSJCVBiHPCFSOBSTF
DPOJOEFQFOEFODJBEFMBMFZFTUBEVBMw EF.POUBOB
DVBOEPTFUSBUBCBEFVOBBEPQDJØO
FOEPOEFUPEBTMBTQBSUFTFSBOJOEJPTZSFTJEFOUFTFOVOBSFTFSWB5
7FJOUJDJODPB×PTEFTQVÏTEFMB$POTUJUVDJØOEF'JMBEFMĕB MBi1FQBw DPNPDPMPRVJBM
NFOUFTFMMBNBBMB$POTUJUVDJØOEF$ÈEJ[ QSPNVMHBEBFMEÓBEFTBO+PTÏ FMŝťEFNBS[P
EFŝŤŝŞ
WPMWÓBFTQFDÓĕDBNFOUFTPCSFFMUFNBJOEÓHFOB EFHSBOSFMFWBODJBQBSB"NÏSJDB
-PIJ[PFOVOPEFTVTBSUÓDVMPTNÈTPMWJEBEPT FMşşš JODJTPŝŜ VCJDBEPEFOUSPEFMUÓUVMP
7*i%FMHPCJFSOPJOUFSJPSEFMBTQSPWJODJBZEFMPTQVFCMPTw FOQBSUJDVMBSFOTVDBQÓUVMP
**i%FMHPCJFSOPQPMÓUJDPEFMBTQSPWJODJBTZEFMBTEJQVUBDJPOFTQSPWJODJBMFTwZFODPO
DSFUP SFTQFDUPEFMBTEFultramar, WBMFEFDJS MBTTJUVBEBTFO"NÏSJDBZ"TJB
-BDMÈVTVMBFODVFTUJØOFODPNFOEBCBBUBMFTEJQVUBDJPOFTWFMBSsobre la economía,
orden y progresos de las misiones para la conversión de los indios infieles, cuyos encargados
les darán razón de sus operaciones en este ramo, para que se eviten los abusos…&MBSUÓDVMP
şşŢ BTVUVSOP QVOUVBMJ[BCBRVFTJBMHVOBEJQVUBDJØOiBCVTBSFEFTVTGBDVMUBEFTw FMSFZ
QPEÓBTVTQFOEFSBTVTWPDBMFT EBOEPQBSUFBMBT$PSUFT

1
 7FSMPTDBTPTEFMB$PSUF4VQSFNBEFMPT&TUBEPT6OJEPTWorcester vs. Georgia ŝŤşŞ
Talton
vs. Mayes ŝŤťŢ
ZHolden vs. Joy ŝŤţŞ
FOLa Constitución de los Estados Unidos de América U*

USBEVDJEBQPS4FHVOEP7-JOBSFT2VJOUBOBZ.BSJP"NBEFP #VFOPT"JSFT,SBę ŝťŠť QŢŠş
2
 $GSBTJNJTNPMPTDBTPTUnited States vs. Kagama, ŝŤŤŢ
Cherokee Nation vs. Southern Kan-
sas Co ŝŤťš
ZStephens vs. Cherokee Nation ŝŤťť
FOLa Constitución de los Estados Unidos de
América,JCÓE
3
 *CÓE DBTPUnited States vs. Kagama.
4
 $BTPMorton vs. Mancari ŝťţŠ
7FS&EXBSE4$PSXJOLa Constitución de los Estados Unidos
y su significado actual,SFWJTBEBQPS)BSPME8$IBTFZ$SBJH3%VDBU USBEVDDJØOEF"OÓCBM-FBM 
#VFOPT"JSFT 'SBUFSOB ŝťŤţ Qŝŝť UFYUPBMRVFEFSJWBNPTBMMFDUPSTPCSFMBFWPMVDJØOKVSJTQSVEFO
DJBMEFMBDMÈVTVMBDPNFSDJBMDPOSFMBDJØOBMBTUSJCVTJOEÓHFOBT
5
 $BTPFisher vs. Dist. Court of 16th Dist. ŝťţŢ
DJUBEPQPS&EXBSE4$PSXJOPQDJU QŝŞŜ
384 DERECHOS DE LOS PUEBLOS ORIGINARIOS: EL DERECHO AL PROPIO DERECHO… / NÉSTOR PEDRO SAGÜÉS

&TUBEJTQPTJDJØODPOTUJUVDJPOBM EFOFUPDPSUFQBUFSOBMJTUB TFWJODVMBCBEJSFDUBNFOUF


DPOVOBSB[ØOIJTUØSJDBCBTBMEFMBBVUPSJEBEFTQB×PMBTPCSF"NÏSJDB DPOGFSJEBEFTEF
MBCVMBInter Ceterae iFOUSFMPTDJFMPTw
, FNJUJEBFOŝŠťşQPSFMQBQB UBNCJÏOFTQB×PM 
"MFKBOESP7*#PSHJBFMEFCFSEFQSPUFHFSZFWBOHFMJ[BSBMPTJOEJPT
&MNFOTBKFHBEJUBOPOPGVFFGÓNFSP1PSFKFNQMP FMBSUÓDVMPŢţJODJTPŝšEFMB$POT
UJUVDJØOBSHFOUJOBEFŝŤšşŢŜ EJTQVTPRVFBM1PEFS-FHJTMBUJWPMFDPSSFTQPOEÓBiyDPO
TFSWBSFMUSBUPQBDÓĕDPDPOMPTJOEJPT ZQSPNPWFSMBDPOWFSTJØOEFFMMPTBMDBUPMJDJTNPw
-BOPSNBFTUVWPWJHFOUFIBTUBŝťťŠ

2. La situación en el constitucionalismo latinoamericano actual:


el derecho al propio derecho y a la propia jurisdicción

&OFMÞMUJNPDVBSUPEFMTJHMPxx MBQPTJDJØOEFMDPOTUJUVDJPOBMJTNPMBUJOPBNFSJDBOPSFT
QFDUPEFMPTEFOPNJOBEPTpueblos originarios, DBNCJBOPUPSJBNFOUF&OQSJNFSUÏSNJOP 
TFMFTSFDPOPDFOEFSFDIPTEJGFSFODJBEPTBMPTJOEÓHFOBT SFTQFUPEFTVTUSBEJDJPOFT EFM
IÈCJUBU EFMMFOHVBKF FUD
"MHVOBT$POTUJUVDJPOFT EBOEPVOQBTPFOBEFMBOUF WBOB
FOVODJBSEPTFOQBSUJDVMBS EFUJQPDPMFDUJWP DPOGFSJEPTBMBTUSJCVTPOBDJPOFT B
FM
EFSFDIPBDPOUBSZFKFSDFSTVQSPQJPEFSFDIP IBCJUVBMNFOUF DPOTVFUVEJOBSJP
 C
FM
EFSFDIPBPQFSBSDPOØSHBOPTKVEJDJBMFTQSPQJPT MBiKVTUJDJBJOEÓHFOBw
&OPUSBTQBMB
CSBT FMEFSFDIPBMQSPQJPEFSFDIPZBMBQSPQJBKVSJTEJDDJØO
4PCSFFMUFNBDBCFOUSFTBDUJUVEFT DPOGPSNFTVSHFOEFMPTFKFNQMPTRVF BUÓUVMP
NFSBNFOUFFOVODJBUJWPZTJOQSFUFOEFSBHPUBSFMMJTUBEPEFMBTDPOTUJUVDJPOFTEFMÈSFB 
DJUBNPTBDPOUJOVBDJØO

B
 6OBFTMBEFPNJUJS FOFMUFYUPDPOTUJUVDJPOBM MBBENJTJØOFYQSFTBEFMEFSFDIP
JOEÓHFOBZEFMBKVSJTEJDDJØOJOEÓHFOB"TÓPDVSSF QPSFKFNQMP FOFMBSUÓDVMPţš 
JODJTPŝţEFMB$POTUJUVDJØOBSHFOUJOB UFYUPTFHÞOMBSFGPSNBDPOTUJUVDJPOBMEF
ŝťťŠ

ŝţ3FDPOPDFSMBQSFFYJTUFODJBÏUOJDBZDVMUVSBMEFMPTQVFCMPTJOEÓHFOBTBSHFO
UJOPT
(BSBOUJ[BSFMSFTQFUPBTVJEFOUJEBEZFMEFSFDIPBVOBFEVDBDJØOCJMJOHàFF
JOUFSDVMUVSBMSFDPOPDFSMBQFSTPOFSÓBKVSÓEJDBEFTVTDPNVOJEBEFT ZMBQPTFTJØO
ZQSPQJFEBEDPNVOJUBSJBTEFMBTUJFSSBTRVFUSBEJDJPOBMNFOUFPDVQBOZSFHVMBSMB
FOUSFHBEFPUSBTBQUBTZTVĕDJFOUFTQBSBFMEFTBSSPMMPIVNBOPOJOHVOBEFFMMBTTFSÈ
FOBKFOBCMF USBOTNJTJCMF OJTVTDFQUJCMFEFHSBWÈNFOFTPFNCBSHPT"TFHVSBSTV
QBSUJDJQBDJØOFOMBHFTUJØOSFGFSJEBBTVTSFDVSTPTOBUVSBMFTZBMPTEFNÈTJOUFSFTFT
RVFMPTBGFDUBO-BTQSPWJODJBTQVFEFOFKFSDFSDPODVSSFOUFNFOUFFTUBTBUSJCVDJPOFT

 -BDMÈVTVMBDPOTUJUVDJPOBMOPNFODJPOB QPSFOEF BMEFSFDIPJOEÓHFOB OJB


MBTBVUPSJEBEFTJOEÓHFOBTDPOGVODJPOFTHVCFSOBUJWBTPKVEJDJBMFT5BMTJMFODJP
ANUARIO DE DERECHO CONSTITUCIONAL LATINOAMERICANO 385

QVFEFFOUFOEFSTF FOVOBQSJNFSBBQSPYJNBDJØO DPNPOFHBDJØOEFBNCPT6OB


MFDUVSBNÈTQFSNJTJWBQPESÓBSFDFQDJPOBS TJOFNCBSHP BMEFSFDIPJOEÓHFOBDPO
FMNJTNPWBMPSHFOÏSJDPEFDVBMRVJFSDPTUVNCSF EFSFDIPDPOTVFUVEJOBSJP
FOMB
NFEJEBFORVFFMMBTFBPQFSBUJWBFOMBSBNBKVSÓEJDBEFMDBTP*ODMVTP QPESÓBUFOFS
NBZPSHSBWJUBDJØO QPSFKFNQMPFOBSBTEFDJNFOUBSMBJEFOUJEBEEFFTPTQVFCMPT 
PCKFUJWPÏTUFRVFTÓFTUÈSFDPOPDJEPEFNBOFSBFYQMÓDJUBFOFMUFYUPDPOTUJUVDJPOBM 
DPNP JHVBMNFOUF QBSBBĕSNBSMPTPUSPTEFSFDIPTFTQFDJBMNFOUFUVUFMBEPTFOMB
DMÈVTVMBBRVFBMVEJNPT&MEFCBUFRVFEBBCJFSUP
C
0USBQPTUVSBFTMBEFSFDPOPDFSMBFYJTUFODJBEFVOEFSFDIPJOEÓHFOBQSPQJP 
OPSNBMNFOUFDPOTVFUVEJOBSJPTFHÞOBQVOUBNPT JOGFSJPSPQBSBMFMP TFHÞOMPT
DBTPT BMEFSFDIPFTUBUBMGPSNBM&MMPQVFEFTJHOJĕDBSBENJUJSVOBQMVSBMJEBEEF
ØSEFOFTOPSNBUJWPT EFOUSPEFVONJTNP&TUBEP CJFORVFDPOEJTUJOUPTÈNCJUPT
EFWJHFODJB-B$POTUJUVDJØOEF.ÏYJDP QPSFKFNQMP BDFQUBMBBQMJDBDJØOEFTVT
QSPQJPTTJTUFNBTOPSNBUJWPT FOMBSFHVMBDJØOZTPMVDJØOEFMPTDPOĘJDUPTJOUFSOPT
EFMPTQVFCMPTJOEÓHFOBT "SUŞ"**
&MEFSFDIPDPOTVFUVEJOBSJPJOEÓHFOBUBN
CJÏOFTUÈBMVEJEP WFSCJHSBDJB QPSMB$POTUJUVDJØOEFM1BSBHVBZ "SUŢş BVORVF
FTQFDJĕDBRVFFMMPFTUÈTVCPSEJOBEPBMBiWPMVOUBSJBTVKFDJØOwBUBMFTOPSNBT QPS
UBMFTQVFCMPT
PQPSFMBSUÓDVMPŝŠťEFMB$POTUJUVDJØOEFM1FSÞ "SUŝŠť
QBSB
MBTDPNVOJEBEFTOBUJWBTZDBNQFTJOBT%FTEFMVFHP FMEFSFDIPJOEÓHFOBFTGSBO
DBNFOUFBENJUJEPQPSMB$POTUJUVDJØOEFM&DVBEPS RVFEFĕOFBMQBÓTDPNPVO
i&TUBEPEFderechos” FOTVBSUÓDVMPŝ ZRVFFOTVBSUÓDVMPšţFOVODJBFMEFSFDIP
EFMPTQVFCMPTJOEÓHFOBTBiDSFBS EFTBSSPMMBS BQMJDBSZQSBDUJDBSTVEFSFDIPQSPQJP
PDPOTVFUVEJOBSJPw
ZFOMBEF#PMJWJB RVFDPOĕFSFBMBTNJTNBTDPNVOJEBEFTMB
DPNQFUFODJBQBSBFKFSDFSTVTTJTUFNBTKVSÓEJDPT DPOGPSNFTVDPTNPWJTJØO "SU
şŜ**ŝŠ

D
0USBBMUFSOBUJWB BNÈTEFDPOTFOUJSVOEFSFDIPJOEÓHFOBQSPQJP BWBO[BFOBSBT
EFBDFQUBS UBNCJÏO VOBjurisdicción JOEÓHFOBFTQFDJBMZEJTUJOUBEFMBPSEJOBSJB
 &OFGFDUP QVFEFIBCFSEFSFDIPJOEÓHFOBSFDPOPDJEPEFNBOFSBPĕDJBMQPSFM
&TUBEP QFSPOPOFDFTBSJBNFOUFBQMJDBEPQPSMBTBVUPSJEBEFTOBUJWBT TJOPQPSMPT
USJCVOBMFTPSEJOBSJPT&MUFYUPEFMB$POTUJUVDJØOEFM1BSBHVBZQBSFDFJODMJOBSTF
FOUBMTFOUJEP ZBRVFEFUFSNJOBFOTVBSUÓDVMPŢşin fine RVFi&OMPTDPOĘJDUPT
KVSJTEJDDJPOBMFT TFUFOESÈFODVFOUBFMEFSFDIPDPOTVFUVEJOBSJPJOEÓHFOBw

4POWBSJBTMBT$POTUJUVDJPOFTRVFFOOVFTUSPTEÓBTSFDPOPDFOMBFYJTUFODJBEFVOB
KVSJTEJDDJØOJOEÓHFOB QBSBMBBQMJDBDJØOEFTVEFSFDIPOBUJWP&MBTVOUPGVFFYQSFTB
NFOUFBENJUJEPQPSFMBSUÓDVMPŞŠŢEFMB$POTUJUVDJØODPMPNCJBOBEFŝťťŝ RVFBDMBSØ
RVFUBMBVUPSJEBEPQFSBSÓBiEFDPOGPSNJEBEDPOTVTQSPQJBTOPSNBTZQSPDFEJNJFOUPTw
"×PTEFTQVÏT FOŝťťť MB$POTUJUVDJØOEF7FOF[VFMBTFHVJSÓBJHVBMDBNJOP BENJUJFOEP
iJOTUBODJBTEFKVTUJDJBDPOCBTFFOTVTUSBEJDJPOFTBODFTUSBMFTw)PZFOEÓB FMUFYUPNÈT
EFĕOJUPSJPFTQSPCBCMFNFOUFFMEF#PMJWJB RVFEJTF×BUSFTKVSJTEJDDJPOFTMBPSEJOBSJB 
MBBHSPBNCJFOUBMZMBJOEÓHFOB BQBSUFEFMUSJCVOBMDPOTUJUVDJPOBM-B$POTUJUVDJØOEF
386 DERECHOS DE LOS PUEBLOS ORIGINARIOS: EL DERECHO AL PROPIO DERECHO… / NÉSTOR PEDRO SAGÜÉS

DMBSBBMBKVSJTEJDDJØOPSEJOBSJBZBMBJOEÓHFOBPSJHJOBSJPDBNQFTJOB DPNPEFMBNJTNB
KFSBSRVÓB "SUŝţť

%FWF[FODVBOEPMB$POTUJUVDJØOTFPDVQBJODMVTPEFUFNBTDPODFSOJFOUFTBMBJOUF
HSBDJØOEFMBKVTUJDJBJOEÓHFOB-BEF&DVBEPSHBSBOUJ[B BMSFTQFDUP MBiQBSUJDJQBDJØOZ
EFDJTJØOEFMBTNVKFSFTw "SUŝţŝ


3. Conflictos y armonías

$VBOEPMB$POTUJUVDJØOBENJUFVOEFSFDIPJOEÓHFOBQSPQJP ZNÈTUPEBWÓB DVBOEP


BDFQUBVOBKVSJTEJDDJØOJOEÓHFOBQSPQJB TVSHFOTJUVBDJPOFTEFFWFOUVBMJODPNQBUJCJMJEBE
RVFFYJHFOSFNFEJPTDPOTUJUVDJPOBMFTBQSPQJBEPT&MMPTDPOTJTUFOFOreglas de preferencia,
reglas de delimitación Zreglas de articulación.

B
Reglas de preferencia entre el derecho estatal y el derecho indígena. 4VFOVODJBEP
JNQMJDBMBQSJPSJEBERVFEBMB$POTUJUVDJØOBVOPPNÈTJOTVNPTKVSÓEJDPTTPCSF
PUSPT DPNFO[BOEP HFOFSBMNFOUF QPSFMMBNJTNB7FBNPTBMHVOBTEFFTBTTPMV
DJPOFT

J -BQSJNFSB CBTUBOUFUÓQJDB FTBTJHOBSTVQFSJPSJEBEBMB$POTUJUVDJØOTPCSFFM


EFSFDIPJOEÓHFOB DPNPTFWFSÈBDPOUJOVBDJØO5JFOFEJTUJOUBTBMUFSOBUJWBT
JJ -B$POTUJUVDJØOEF7FOF[VFMBFOTBODIBMPTMÓNJUFTEFMBTVQFSJPSJEBEEFMEFSF
DIPGPSNBM BMJODMVJSBMB$POTUJUVDJØO iBMBMFZZBMPSEFOQÞCMJDPw "SUŞŢŜ

-BEF$PMPNCJB BMBi$POTUJUVDJØOZMFZFTEFMB3FQÞCMJDBw "SUŞŠŢ

JJJ0USBSFHMBEFQSFGFSFODJBTPOMPTiEFSFDIPTGVOEBNFOUBMFTEFMBQFSTPOBw TVQF
SJPSFTBMBOPSNBUJWJEBEEFMBTDPNVOJEBEFTOBUJWBTBSUÓDVMPŝŠť $POTUJUVDJØO
EFM1FSÞ
JW 6OBDVBSUBGØSNVMBEFFYDFQDJØOTPOMPTiEFSFDIPTDPOTUJUVDJPOBMFTw BTÓ 
BSUÓDVMPšţŝŜEFMB$POTUJUVDJØOEF&DVBEPS RVFBHSFHBiFOQBSUJDVMBSEFMPT
OJ×PT OJ×BTZBEPMFTDFOUFTw
-BEF1BSBHVBZBMVEFBMPTiEFSFDIPTGVOEBNFO
UBMFTFTUBCMFDJEPTFOFTUB$POTUJUVDJØOw "SUŢş

W -B$POTUJUVDJØOEF.ÏYJDPEJTF×BFMTJHVJFOUFCMPRVFEFTVQFSJPSJEBEOPS
NBUJWB TPCSFFMEFSFDIPJOEÓHFOBMB$POTUJUVDJØO MBTHBSBOUÓBTJOEJWJEVBMFT 
MPTEFSFDIPTIVNBOPT Z EFNBOFSBSFMFWBOUF iMBEJHOJEBEFJOUFHSJEBEEFMBT
NVKFSFTw "SUŞ"**
BEIJSJÏOEPTFBTÓ FOFTUBUFNÈUJDB BVOBQFSTQFDUJWBEF
HÏOFSP
WJ -B$POTUJUVDJØOEF&DVBEPSBMVEFBMBBQMJDBDJØOEFMBTOPSNBTZQSPDFEJ
NJFOUPTEFMBKVTUJDJBJOEÓHFOB iRVFOPTFBODPOUSBSJPTBMBDPOTUJUVDJØOZBMPT
EFSFDIPTIVNBOPTSFDPOPDJEPTFOJOTUSVNFOUPTJOUFSOBDJPOBMFTw "SUŝţŝ

WJJ5BNCJÏODPODJFSUPTÏOGBTJT MB$POTUJUVDJØOEF#PMJWJBBDMBSBRVFMBKVSJTEJD
DJØOJOEÓHFOBiSFTQFUBFMEFSFDIPBMBWJEB FMEFSFDIPBMBEFGFOTBZEFNÈT
EFSFDIPTZHBSBOUÓBTFTUBCMFDJEPTFOMBQSFTFOUFDPOTUJUVDJØOw "SUŝťŜ**

ANUARIO DE DERECHO CONSTITUCIONAL LATINOAMERICANO 387

C
Reglas de delimitación&TMMBNBUJWPRVFEJWFSTBT$POTUJUVDJPOFTIBOFTUBCMFDJEP
FODVBESFTPUPQFTBMBTDPNQFUFODJBTEFMBKVSJTEJDDJØOJOEÓHFOB

J "MHVOPTTPOpersonalesFKFSDFBVUPSJEBESFTQFDUPEFMPTJOUFHSBOUFTEFMPT
QVFCMPTJOEÓHFOBT "SUŞŢŜ $POTUJUVDJØOEF7FOF[VFMB "SUŝťM EF#PMJWJB
4FIBBQVOUBEP QPSFMMP RVFVOBQFSTPOBiOPJOEÓHFOBwOPEFCFBRVÓFTUBS
TPNFUJEBBMPTUSJCVOBMFTOBUJWPT
6
JJ &OPUSPTDBTPT SFTVMUBOgeográficos: EFOUSPEFMUFSSJUPSJPEFMBDPNVOJEBE
JOEÓHFOB "SUŞŠŢ $POTUJUVDJØOEF$PMPNCJB BSUÓDVMPšţ JODJTPŝŜEFMBEF
&DVBEPS-BEF#PMJWJB DPONBZPSQSFDJTJØO EFUFSNJOBFOTVBSUÓDVMPŝťŝRVF
MBKVSJTEJDDJØOJOEÓHFOBFTTPCSFiSFMBDJPOFTZIFDIPTKVSÓEJDPTRVFTFSFBMJ[BO
PDVZPTFGFDUPTEFQSPEVDFOEFOUSPEFMBKVSJTEJDDJØOEFVOQVFCMPJOEÓHFOB
PSJHJOBSJPDBNQFTJOPw

JJJ0USBMJNJUBDJØOFTFOGVODJØOEFMBmateria: QBSBMBBQMJDBDJØOEFMEFSFDIP
JOEÓHFOB $POTUJUVDJØOEF#PMJWJB BSUÓDVMPŝťŝ RVFBMVEFBMBBUFODJØOEFiMPT
BTVOUPTJOEÓHFOBPSJHJOBSJPDBNQFTJOPEFDPOGPSNJEBEDPOMPFTUBCMFDJEPFO
VOB-FZEF%FTMJOEFKVSJTEJDDJPOBMw-BEF.ÏYJDP FOTVBSUÓDVMPŞ"** SF
TFSWBMBBVUPOPNÓBKVSJTEJDDJPOBMJOEÓHFOBQBSBiBQMJDBSTVTQSPQJPTTJTUFNBT
OPSNBUJWPTFOMBSFHVMBDJØOZTPMVDJØOEFTVTDPOĘJDUPTJOUFSOPTw


D
Reglas de articulación entre la jurisdicción indígena, la ordinaria y la constitucional

J %FWF[FODVBOEPMB$POTUJUVDJØODSFBVOBregla de reconocimientoEFMWBMPSEF


MPTGBMMPTEFMBKVTUJDJBJOEÓHFOB BMFTUBCMFDFS WFSCJHSBDJB RVFMBTBVUPSJEBEFT
QÞCMJDBTEFCFSÈOBDBUBSTVTEJTQPTJDJPOFT #PMJWJB "SUŝťŞ*
PSFTQFUBSMBT
$POTUJUVDJØOEF&DVBEPS "SUŝţŝ

JJ 1FSPUBNCJÏOMB$POTUJUVDJØODPOUFNQMBNFDBOJTNPTEFTVCPSEJOBDJØOEFMB
KVSJTEJDDJØOJOEÓHFOBBMB$POTUJUVDJØO-BEF&DVBEPSBOUJDJQBRVFTVTSFTPMV
DJPOFTFTUÈOTVKFUBTBMDPOUSPMEFDPOTUJUVDJPOBMJEBE BNÈTEFMPTEJTQPTJUJWPT
EFDPPSEJOBDJØOZDPPQFSBDJØOFOUSFBRVÏMMBZMBKVSJTEJDDJØOPSEJOBSJB "SU
ŝţŝ
&MMPIBQSPWPDBEPFMEJTF×PEFVOQSPDFTPDPOTUJUVDJPOBMFTQFDÓĕDPMB
iBDDJØOFYUSBPSEJOBSJBEFQSPUFDDJØODPOUSBEFDJTJPOFTEFMBKVTUJDJBJOEÓHFOBw 
SFHVMBEBQPSMBi-FZPSHÈOJDBEFHBSBOUÓBTKVSJTEJDDJPOBMFTZDPOUSPMDPOTUJUV
DJPOBMw
 4FUSBUBEFMJOTUSVNFOUPOPSNBUJWPUBMWF[NÈTQFSGFDDJPOBEPFOFTUB
NBUFSJB%BMFHJUJNBDJØOBDUJWBBMBQFSTPOBJODPOGPSNFDPOMBEFDJTJØOEF
MBTEFDJTJPOFTEFMBGVODJØOKVSJTEJDDJPOBMJOEÓHFOB iQPSWJPMBSMPTEFSFDIPT
DPOTUJUVDJPOBMNFOUFHBSBOUJ[BEPTPEJTDSJNJOBSBMBNVKFSQPSFMIFDIPEF

6
 $GS+PTÏ+VMJP'FSOÈOEF[3PESÓHVF[Z+BDRVFMJOF"SHàFMMP-FNVTi"TQFDUPTDPOTUJUVDJPOBMFT
EFMNVMUJDVMUVSBMJTNPFO"NÏSJDB-BUJOBFMDBTPEFMPTQVFCMPTJOEÓHFOBTw FOPensamiento consti-
tucional,-JNB6OJWFSTJEBE$BUØMJDBEFM1FSÞ ŞŜŝŞ OŝŢ QQŝŞťZŝşŜ
388 DERECHOS DE LOS PUEBLOS ORIGINARIOS: EL DERECHO AL PROPIO DERECHO… / NÉSTOR PEDRO SAGÜÉS

TFSNVKFSw "SUŢš
4FEJMJHFODJBBOUFMB$PSUF$POTUJUVDJPOBM RVFEFCFSÈ
SFTQFUBSMBDPNQSFOTJØOJOUFSDVMUVSBMEFMPTIFDIPTZMBJOUFSQSFUBDJØOJOUFS
DVMUVSBMEFMBTOPSNBTBQMJDBCMFT BĕOEFFWJUBSVOBJOUFSQSFUBDJØOFUOPDÏO
USJDBZNPOPDVMUVSBM "SUŢŢŝ
QBSUJFOEPEFMTVQVFTUPEFMBDPFYJTUFODJBZ
EFTBSSPMMPEFMPTTJTUFNBTOPSNBUJWPT VTPTZDPTUVNCSFTEFMBTOBDJPOBMJEBEFT 
QVFCMPTJOEÓHFOBTZDPNVOJEBEFT EFDPOGPSNJEBEDPOFMDBSÈDUFSQMVSJOB
DJPOBM QMVSJÏUOJDPZQMVSJDVMUVSBMEFM&TUBEP "SUŢŢŞ
)BZQVFTVOQVOUP
MJNJOBSJNQPSUBOUFMBFYJTUFODJBEFVOEFSFDIPJOEÓHFOBQSPQJP DVZPiFOUFO
EJNJFOUPJOUFSDVMUVSBMwJOUFHSBFMQSJODJQJPDPOTUJUVDJPOBMEFMEFCJEPQSPDFTP
"SUŢŢŠ

 &MUSÈNJUFEFFTUBBDDJØOFTGVOEBNFOUBMNFOUFPSBM ZTFMFHJTMBBQBSUJS
EFMJODJTPšEFMBSUÓDVMPŢŢEFMBOPSNBEFSFGFSFODJB1VFEFTFSQSFTFOUBEB
UBNCJÏOQPSFTDSJUP
QPSDVBMRVJFSQFSTPOBPHSVQPEFQFSTPOBT TJFMQSP
NPUPSBDUÞBBOPNCSFEFMBDPNVOJEBEJOEÓHFOB EFCFSÈEFNPTUSBSMBDBMJEBE
QPSMBRVFDPNQBSFDF
&MQMB[PQBSBIBDFSMPFTEFWFJOUFEÓBTEFTEFRVFMB
SFTPMVDJØOEFMBBVUPSJEBEKVSJTEJDDJPOBMJOEÓHFOBiIBZBTJEPDPOPDJEBw&OMB
JOUFSQPTJDJØO UFOESÈORVFNBOJGFTUBSTFMBTSB[POFTQPSMBTRVFTFBDVEFBMB
$PSUF$POTUJUVDJPOBMZMBTWJPMBDJPOFTBMPTEFSFDIPTRVFBDVTB%FBDFQUBSTFFM
USÈNJUF FMKVF[QPOFOUFEFMB$PSUFDPOWPDBBVOBBVEJFODJBEPOEFTFHSBCBSÈ
TVEFTBSSPMMP BĕOEFFTDVDIBSBMBTBVUPSJEBEFTJOEÓHFOBTRVFQSPOVODJBSPO
FMGBMMPPCKFUBEP&MKVF[QPESÈTPMJDJUBSMBPQJOJØOUÏDOJDBEFVOBQFSTPOB
FYQFSUBFOUFNBTSFMBDJPOBEPTDPOMBKVTUJDJBJOEÓHFOB ZSFDJCJSPQJOJPOFTEF
PSHBOJ[BDJPOFTFTQFDJBMJ[BEBTFOFTFUFNB
 %FTQVÏT FMNJTNPNBHJTUSBEPFMBCPSBVOQSPZFDUPEFTFOUFODJB TPNFUJEP
BMB$PSUF$POTUJUVDJPOBM%JDIBTFOUFODJBiQVFEFTFSNPEVMBEBQBSBBSNPOJ
[BSMPTEFSFDIPTDPOTUJUVDJPOBMNFOUFHBSBOUJ[BEPTZMPTEFSFDIPTQSPQJPTEFMB
DPNVOJEBE QVFCMPPOBDJPOBMJEBEw "SUŢŢŝŞ
&TUBEJSFDUSJ[ DPNQSFOTJCMFZ
BVEB[BMNJTNPUJFNQP EBBFOUFOEFSRVFMBNJTNB$POTUJUVDJØOQVFEFUFOFS
EJTUJOUBTMFDUVSBTTFHÞOTFMBQSPZFDUFFOFMÈNCJUPEFMBKVSJTEJDDJØOPSEJOBSJB
PEFMBJOEÓHFOB BĕOEFDPNQBUJCJMJ[BSMBDPFYJTUFODJBEFØSEFOFTKVSÓEJDPT
EJTUJOUPTDPOMBMFZTVQSFNB
 -BTFOUFODJBWFSTB GVOEBNFOUBMNFOUF TPCSFMBiDPOTUJUVDJPOBMJEBEEFMBT
EFDJTJPOFTJOEÓHFOBTw UJFOFRVFFTUBSNPUJWBEBZTFOPUJĕDBPSBMNFOUFBMPT
QSPNPUPSFTEFMBBDDJØOZBMBTBVUPSJEBEFTOBUJWBT4FFYQSFTBSÈUBNCJÏOQPS
FTDSJUP FODBTUFMMBOPZFOMBMFOHVBQSPQJBEFMBDPNVOJEBEEFMDBTP7

7
 7FSUBNCJÏO TPCSFFMUFNB 0TWBMEP$IJSJCPHBi-BKVTUJDJBJOEÓHFOBFOFM&DVBEPSQBVUBTQB
SBVOBDPNQBUJCJMJ[BDJØODPOFMEFSFDIPFTUBUBMw FO$(BNCPBFUÈM Aportes andinos sobre derechos
humanos. Investigaciones monográficas, 2VJUP6OJWFSTJEBE"OEJOB4JNØO#PMÓWBS 6OJØO&VSPQFB 
$PTVEF "CZB:BMB ŞŜŜš&MUSBCBKPFTBOUFSJPSBMB$POTUJUVDJØOFOWJHPSRVFNFODJPOBNPTFOFM
UFYUP
ANUARIO DE DERECHO CONSTITUCIONAL LATINOAMERICANO 389

JJJ#PMJWJBIBQSPHSBNBEPPUSPEJTQPTJUJWPQSPDFTBMDPOTUJUVDJPOBMMBiDPOTVMUBEF
BVUPSJEBEFTJOEÓHFOBPSJHJOBSJBDBNQFTJOBTTPCSFMBBQMJDBDJØOEFTVTOPSNBT
KVSÓEJDBTBVODBTPDPODSFUPw EJTDJQMJOBEBFOMB$POTUJUVDJØO "SUŞŜŞŤ
QFSP
GVOEBNFOUBMNFOUFEFTQMFHBEBQPSFM$ØEJHP1SPDFTBM$POTUJUVDJPOBMEFŞŜŝŞ
&MJOTUJUVUPUJFOFQPSNFUBHBSBOUJ[BSRVFMBTOPSNBTJOEÓHFOBTHVBSEFODPOGPS
NJEBEDPOMPTQSJODJQJPT WBMPSFTZĕOFTEFMB$POTUJUVDJØO "SUŝŞŤ $ØEJHP
1SPDFTBM$POTUJUVDJPOBM
ZMBBSUJDVMBDVBMRVJFSBVUPSJEBEJOEÓHFOBRVFDP
OP[DBEFVODBTPDPODSFUP BOUFFM5SJCVOBM$POTUJUVDJPOBM1MVSJOBDJPOBM QMBO
UFBOEPTVTEVEBTTPCSFMBDPOTUJUVDJPOBMJEBEZBQMJDBDJØOEFMQSFDFQUPEFMDBTP
"SUŝşŝ
-BSFTPMVDJØOEFM5SJCVOBM$POTUJUVDJPOBMUJFOFWJHPSTPMBNFOUFQBSB
MBOBDJØOPQVFCMPJOEÓHFOBDPOTVMUBOUF "SUŝşŞ
1BSBQBSUFEFMBEPDUSJOB 
FTBDPOTVMUB KVOUPDPOMBDPNQFUFODJBEFM5SJCVOBM$POTUJUVDJPOBM1MVSJOBDJP
OBMQBSBSFTPMWFSMPTDPOĘJDUPTEFDPNQFUFODJBFOUSFMBKVSJTEJDDJØOPSEJOBSJB
ZMBJOEÓHFOB "SUŞŜŞŝŝEFMB$POTUJUVDJØO
TPOGØSNVMBTEFTPNFUJNJFOUP
BMDPOUSPMDPOTUJUVDJPOBMEFFTUBÞMUJNB87PMWFNPTTPCSFFMUFNBNÈTBEFMBOUF

#VFOPFTDPOTUBUBS EFTEFMVFHP RVFMBacción extraordinaria EFMEFSFDIPFDVBUPSJB


OP ZMBconsulta EF#PMJWJB TPOTVTUBODJBMNFOUFEJGFSFOUFT-BQSJNFSBFTVONFEJPEF
JNQVHOBDJØOEFSFTPMVDJPOFTEFMBKVTUJDJBJOEÓHFOB-BTFHVOEB VOEJTQPTJUJWPRVFJOT
USVNFOUBMBQSPQJBKVTUJDJBJOEÓHFOBQBSBSFRVFSJSVOEJDUBNFOBDMBSBUPSJPQPSQBSUFEFM
5SJCVOBM$POTUJUVDJPOBM-PTEPTĘBNBOUFTNFDBOJTNPT FTPTÓ GPSNBOQBSUF DBEBVOP
FOTVQBÓT EFMEFSFDIPQSPDFTBMDPOTUJUVDJPOBM RVFDPNPIFNPTEJDIPSFJUFSBEBNFOUF 
BUJFOEFBMBNBHJTUSBUVSBDPOTUJUVDJPOBMZBMPTQSPDFTPTDPOTUJUVDJPOBMFT

4. Evaluación. Nuevos capítulos para el derecho


procesal constitucional

-BEFDJTJØOEFMDPOTUJUVZFOUFEFSFDPOPDFSMBFYJTUFODJBEFPSEFOBNJFOUPTKVSÓEJDPTJO
EÓHFOBT FJODMVTPEFBENJUJSVOBKVSJTEJDDJØOJOEÓHFOBTJOHVMBS JNQPSUBVOBEFDJTJØO
QPMÓUJDBNVZTJHOJĕDBUJWB4JHOJĕDBSFOVODJBSBMBJEFBEFVO&TUBEPTPCFSBOPDFOUSBM
RVFNPOPQPMJ[BMBBDUJWJEBEOPNPHFOÏUJDB5BNCJÏOJNQMJDBSFDPOPDFSBVUPSJEBEFTRVF
OPIBOTJEPHFOFSBEBTOJEFTJHOBEBTQPSFTF&TUBEPDFOUSBM ZRVFDVFOUBODPOUÓUVMPT
QSPQJPTQBSBHPCFSOBS&OUÏSNJOPTIJTUØSJDPĕHVSBEPT FMMPUBMWF[QSPEV[DBFMSFUPSOP
BVOBTVFSUFEFneofeudalización EFMPSHBOJHSBNBEFQPEFS PBBMHPQSØYJNPBDJFSUP
GFEFSBMJTNPTVJHÏOFSJT
&MSFDPOPDJNJFOUPEFVOEFSFDIPJOEÓHFOBQSPQJP FOTÓOUFTJT QVFEFTFSFMSFTVMUBEP
EFVOBFYJHFODJBQPMÓUJDB EFSJWBEBEFGVFSUFTEFNBOEBTTPDJBMFTFOUBMTFOUJEP JODMV

8
 7FS*EØO.PJTÏT$IJWJ7BSHBTi&MØSHBOPKVEJDJBMw FO«MWBSP(BSDÓB-JOFSBFUÈM Miradas.
Nuevo texto constitucional,-B1B[6OJWFSTJEBE.BZPSEF4BO"OESÏT 7JDFQSFTJEFODJBEFM&TUBEP 
*EFB ŞŜŝŜ QŠŝť
390 DERECHOS DE LOS PUEBLOS ORIGINARIOS: EL DERECHO AL PROPIO DERECHO… / NÉSTOR PEDRO SAGÜÉS

TPJSSFQSJNJCMFTPJOFYPSBCMFT PUBNCJÏOSFTVMUBSEFVOBDUPEFSFQBSBDJØOIJTUØSJDBZ
EFDBNCJPTEFQBSBEJHNBTBYJPMØHJDPTFODVBOUPFMDPODFQUPNJTNPEFKVTUJDJB TJTF
FOUJFOEFRVFMBJEFBEFVOTPMPEFSFDIPGPSNBMZOBDJPOBM QSPQJBEFM&TUBEPOBDJPOBM 
DFOUSBMZTPCFSBOPOBDJEPEVSBOUFFM3FOBDJNJFOUP ZSFĕOBEPEFTQVÏTEFMB3FWPMV
DJØO'SBODFTB BMRVFBMHVOPTMMBNBOi&TUBEPKBDPCJOPw
OPFTMBDPSSFDUB ZRVFDJFSUPT
HSVQPTIVNBOPTUJFOFO DPOUPEBMFHJUJNJEBE FMEFSFDIPEFBVUPHFTUJPOBSTF FJODMVTP
EFRVFOPTFMFTBQMJRVFin totum FMEFSFDIPDSFBEPQPSVOPDVQBOUFIJTUØSJDP ZQPSTVT
TVDFTPSFT
BMRVFBMHVOBTWFDFTDBMJĕDBODPNPVTVSQBEPS9
%JHBNPTJHVBMNFOUFRVFFMEFSFDIPJOUFSOBDJPOBMEFMPTEFSFDIPTIVNBOPTBQPSUBFO
MPTÞMUJNPTMVTUSPTĘVJEBTSB[POFTRVFDPBEZVWBOQBSBMBBVUPOPNÓBEFMEFSFDIPJOEÓHF
OB DPNPFM$POWFOJPŝŢťEFMB0SHBOJ[BDJØO*OUFSOBDJPOBMEFM5SBCBKPPMBi%FDMBSBDJØO
EF/BDJPOFT6OJEBTTPCSFMPTQVFCMPTJOEÓHFOBTw ŞŜŜţ
&TUBÞMUJNB QPSFKFNQMP EFTUBDB
FOTVBSUÓDVMPşRVFMPTQVFCMPTJOEÓHFOBTUJFOFOEFSFDIPBMBMJCSFEFUFSNJOBDJØO&M
BSUÓDVMPŠB×BEFRVFFOFKFSDJDJPEFFTUBMJCSFEFUFSNJOBDJØO UJFOFOEFSFDIPBMBBVUPOP
NÓBPBMBVUPHPCJFSOPFOMBTDVFTUJPOFTSFMBDJPOBEBTDPOTVTBTVOUPTJOUFSOPTPMPDBMFT
:FMBSUÓDVMPşŠTVNBRVFMPTQVFCMPTJOEÓHFOBTUJFOFOEFSFDIPBQSPNPWFS EFTBSSPMMBSZ
NBOUFOFSTVTFTUSVDUVSBTJOTUJUVDJPOBMFTZTVTQSPQJBTDPTUVNCSFT FTQJSJUVBMJEBE USBEJ
DJPOFT QSPDFEJNJFOUPTZQSÈDUJDBTZ DVBOEPFYJTUJFSBO DPTUVNCSFTPTJTUFNBTKVSÓEJDPT 
EFDPOGPSNJEBEDPOMBTOPSNBTJOUFSOBDJPOBMFTEFMPTEFSFDIPTIVNBOPT&TWJTJCMFRVF
BRVÓFTUÈOMBTCBTFTBMEFSFDIPBMQSPQJPEFSFDIPZBMBQSPQJBKVSJTEJDDJØO
0DBTJPOBMNFOUF FMSFTDBUFEFVOEFSFDIPJOEÓHFOBQSPQJPQVFEFWFOJSEFMBNBOP
EFDJFSUPTUSJCVOBMFTSFHJPOBMFT DPNPMB$PSUF*OUFSBNFSJDBOBEF%FSFDIPT)VNBOPT
"UÓUVMPEFFKFNQMPFOFMDBTPComunidad Mayagna (Sumo) Awas Tingni vs. Nicaragua,
GBMMBEPFOŞŜŜŝ MB$PSUFSFDPOPDJØMBFYJTUFODJBEFVOEFSFDIPJOEÓHFOBQSPQJP"ĕSNØ 
FOFGFDUP RVFiFMEFSFDIPDPOTVFUVEJOBSJPEFMPTQVFCMPTJOEÓHFOBTEFCFTFSUFOJEPFT
QFDJBMNFOUFFODVFOUB QBSBMPTFGFDUPTEFRVFTFUSBUBw 1ÈSSŝšŝ
"RVÓMB$PSUFBMVEÓB
BMBQSPQJFEBEDPNVOJUBSJBZEFMBQPTFTJØOEFMBUJFSSB10
&OUPEPDBTP TVSHFOQSPCMFNBTKVSÓEJDPTEFDPNQBUJCJMJ[BDJØOFOUSFMPTØSEFOFTKV
SÓEJDPTDPNVOJUBSJPTZFMEFSFDIPFTUBUBM ZFOUSFMBKVSJTEJDDJØOPSEJOBSJBZMBJOEÓHFOB
&OUÏSNJOPTHFOFSBMFT MPTQBÓTFTRVFIBOEFĕOJEPDPOTUJUVDJPOBMNFOUFFMQSPCMFNB
IBOQBSUJEPEFdirectrices de preferencia BGBWPSEFMB$POTUJUVDJØOZEFUSBUBEPTJOUFS
OBDJPOBMFTEFEFSFDIPTIVNBOPT
BVORVFNBUJ[BEBT EFWF[FODVBOEP QPSVOBEPCMF
MFDUVSBEFMB$POTUJUVDJØO FO&DVBEPS QBSUJDVMBSNFOUF DPOMPTPCKFUJWPTEFmodulación
EFMBMFZTVQSFNB TFHÞOSFHVMFPOPSFMBDJPOFTBMVEJEBTQPSFMEFSFDIPJOEÓHFOB
&MMP
QVFEFQSPWPDBS DPNPBEWFSUJNPT JOUFSQSFUBDJPOFTEJGFSFOUFTEFMB$POTUJUVDJØO FO
UBOUPTFMBFGFDUJWJDFFOMBTSFMBDJPOFTPSEJOBSJBT PFOMBTDBQUBEBTQPSMBKVTUJDJBJOEÓHF

9
 #BTUBMFFSBMSFTQFDUPFMQSFÈNCVMPEFMB$POTUJUVDJØOCPMJWJBOBEFŞŜŜť RVFFTVOIJNOPB
GBWPSEFMPTQVFCMPTPSJHJOBSJPTZEFMBiTVCMFWBDJØOJOEÓHFOBBOUJDPMPOJBMw
10
 7FSUBNCJÏO#BSUPMPNÏ$MBWFSPi&MEFSFDIPJOEÓHFOBFOUSFFMEFSFDIPDPOTUJUVDJPOBMZFM
EFSFDIPJOUFSBNFSJDBOP 7FOF[VFMBZ"XBT5JOHOJw FORevista del Instituto Interamericano de De-
rechos Humanos,4BO+PTÏEF$PTUB3JDB Oşť ŞŜŜŠ QŞšţ
ANUARIO DE DERECHO CONSTITUCIONAL LATINOAMERICANO 391

OB%FIFDIP FMMPQVFEFTJHOJĕDBSUBNCJÏOVODJFSUPRVJFCSFEFMQSJODJQJPEFJHVBMEBE 
BVORVFFTUBQPTUVSBEJGFSFODJBUPSJBRVJ[ÈSFHJTUSFBOUFDFEFOUFT UBMWF[SFNPUPT
FOMB
EPDUSJOBEFMBEPCMFMFDUVSBEFMB$POTUJUVDJØO TFHÞOTFUSBUFEFÏQPDBTEFOPSNBMJEBE
PEFNPNFOUPTEFFNFSHFODJB PFOMBTSBÓDFTEFMGFEFSBMJTNP EPOEFOPTJFNQSFMPT
EFSFDIPTTPOWJWJEPTEFMNJTNPNPEPFOUPEBTMBTQSPWJODJBT FTUBEPTPSFHJPOFTEFMB
GFEFSBDJØO11
&OVOPSEFOQBSBMFMPEFJEFBT TJTFBDFQUBMBUFTJTEFVOBKVSJTEJDDJØOJOEÓHFOBJHVBM
NFOUFQSPQJB TVSHFMBOFDFTJEBEEFEJSJNJSMPTDPOĘJDUPTEFDPNQFUFODJBFOUSFFMMBZ
MBKVTUJDJBPSEJOBSJB BTÓDPNPMBEFEJCVKBSNFDBOJTNPTRVFFOEFĕOJUJWBBTFHVSFOMB
TVQSFNBDÓBEFMB$POTUJUVDJØOZEFMEFSFDIPJOUFSOBDJPOBMEFMPTEFSFDIPTIVNBOPT
BVORVFMBTQSFUFOTJPOFTEFVOJWFSTBMJEBEEFFTUFÞMUJNPTFBODPOUSBEJDIBTIPZQPSFM
NVMUJDVMUVSBMJTNP
4FFOVODJBO BMSFTQFDUP DPNPWJNPT reglas de delimitación Z de
articulación.12
&OFMDBTPEF&DVBEPS FMEFSFDIPQSPDFTBMDPOTUJUVDJPOBMIBHFOFSBEPVOBBDDJØO
QVOUVBMZFTQFDÓĕDB BVORVFEFUJQPFYUSBPSEJOBSJP QBSBSFWJTBSQPSMB$PSUF$POTUJ
UVDJPOBMMPTGBMMPTÞMUJNPTEFMBKVTUJDJBDPNVOJUBSJB#PMJWJBJOUFOUBPUSBWÓB DPOMBT
DPOTVMUBTEFDPNQBUJCJMJEBEDPOTUJUVDJPOBMRVFQVFEFGPSNVMBSFTUBÞMUJNBBM5SJCVOBM
$POTUJUVDJPOBM1MVSJOBDJPOBM"IPSBCJFOTJOPIVCJFSB DPOTUJUVDJPOBMPMFHBMNFOUF NF
DBOJTNPTSFDVSTJWPTDPOUSBMBTSFTPMVDJPOFTEFFTUBKVSJTEJDDJØOJOEÓHFOB {TVTWFSFEJDUPT
RVFEBSÓBOĕSNFTFOUBMTFEF PDPSSFTQPOEFSÓBIBCJMJUBS EPDUSJOBSJBPQSFUPSJBOBNFOUF 
MBTFTDBMFSBTEFSFWJTJØOQBSBBĕBO[BS QPSFKFNQMP MBTVQSFNBDÓBDPOTUJUVDJPOBM &OFM
DBTPCPMJWJBOP QBSUFEFMBEPDUSJOBFOUJFOEFRVFFTFDBNJOPSFDVSTJWPUFOESÓBEFUPEPT
NPEPTRVFBCSJSTF BĕOEFBĕBO[BS EFNPEPTDMBSP MBTVQFSJPSJEBEDPOTUJUVDJPOBM13
-BUFTJTFTDPOWJODFOUFOPFTCVFOPRVFRVFEFOQSPOVODJBNJFOUPTFYFOUPTEFEJDIP
DPOUSPMEFDPOTUJUVDJPOBMJEBE
&ODPODMVTJØO FMEFSFDIPBMQSPQJPEFSFDIPZFMEFSFDIPBMBQSPQJBKVSJTEJDDJØOJO
EÓHFOB IBOJNQBDUBEPFOFMEFSFDIPQSPDFTBMDPOTUJUVDJPOBM BCSJFOEPOVFWBTJOTUBODJBT
EFEFTBSSPMMPEFFTUBEJTDJQMJOB&OFGFDUP ZBIBZUSÈNJUFTFTQFDÓĕDPTZOPWFEPTPT BOUF
MBTDPSUFTPUSJCVOBMFTDPOTUJUVDJPOBMFT EFTUJOBEPTBĕTDBMJ[BSUBOUPFMEFSFDIPJOEÓHFOB

11
 /PTIFNPTSFGFSJEPBMUFNBEFMBEPCMFMFDUVSBDPOTUJUVDJPOBMQBSBNPNFOUPTEFOPSNBMJ
EBEZEFFNFSHFODJB FO/ÏTUPS1FESP4BHàÏTEl tercer poder. Notas sobre el perfil político del Poder
Judicial,#VFOPT"JSFT-FYJT/FYJT ŞŜŜš Qŝşť
12
 7FS/ÏTUPS1FESP4BHàÏTi%FSFDIPTIVNBOPTVOJWFSTBMJTNPZSFMBUJWJTNP$POĘJDUPTZ
FWFOUVBMFTWÓBTEFTPMVDJØOw FOMemorias. Neoconstitucionalismo, derechos humanos y pluralismo,
$IVRVJTBDB$PMFHJPEF"CPHBEPT ŞŜŝŞ QQŝšZTT
13
 &MEJTUJOHVJEPDPOTUJUVDJPOBMJTUBCPMJWJBOP+"OUPOJP3JWFSB FOEJDUBNFOSFNJUJEPBMBVUPS 
BQVOUBRVFFMBSUÓDVMPŝŞ**EFMB-FZEF%FTMJOEF+VSJTEJDDJPOBMEF#PMJWJBEFDMBSØJSSFDVSSJCMFTMBT
EFDJTJPOFTEFMBKVTUJDJBJOEÓHFOBBOUFMBKVSJTEJDDJØOPSEJOBSJB MBBHSPBNCJFOUBMZMBTPUSBTDSFBEBT
QPSMFZ"TVFOUFOEFS TJOFNCBSHP QBSBBTFHVSBSMBTVQSFNBDÓBEFMB$POTUJUVDJØOTPCSFEJDIPT
QSPOVODJBNJFOUPT FTUBCMFDJEB DPNPWJNPT QPSFMBSUÓDVMPŝťŜEFMBNJTNB
UJFOFRVFIBCJMJUBSTF
EFUPEPTNPEPTMBWÓBEFMBBDDJØOEFBNQBSP BOUFMPTUSJCVOBMFTQFSUJOFOUFT EFNFEJBSJOGSBDDJØO
BMB$POTUJUVDJØOFOMBTTFOUFODJBTJOEÓHFOBT DPOQPTUFSJPSDBQBDJEBESFWJTPSBQPSFM5SJCVOBM
$POTUJUVDJPOBM1MVSJOBDJPOBM "SUŞŜŞŢEFMB$POTUJUVDJØO

392 DERECHOS DE LOS PUEBLOS ORIGINARIOS: EL DERECHO AL PROPIO DERECHO… / NÉSTOR PEDRO SAGÜÉS

DPNPMBTSFTPMVDJPOFTEFMBKVEJDBUVSBJOEÓHFOB-PTFTQFDJBMJTUBTUJFOFOFOUPODFTVO
OVFWPDBNQPEFFTUVEJP FOUPSOPBMSBEJPEFDPCFSUVSB FMGVODJPOBNJFOUPZFMSFTVMUBEP
EFFTUPTNFDBOJTNPTQSPDFTBMDPOTUJUVDJPOBMFT DPNPSFTQFDUPEFMPTTJMFODJPTPMBHVOBT
RVFQVFEBUFOFSFMEFSFDIPWJHFOUFFOFTPTUFNBT

Bibliografía

$ĹĮŃIJĿļ #BSUPMPNÏi&MEFSFDIPJOEÓHFOBFOUSFFMEFSFDIPDPOTUJUVDJPOBMZFMEFSFDIP
JOUFSBNFSJDBOP 7FOF[VFMBZ"XBT5JOHOJw FORevista del Instituto Interamericano de
Derechos Humanos,Oşť ŞŜŜŠ
$ļĻŀŁĶŁłİĶ̋ĻıIJĹļŀ&ŀŁĮıļŀ6ĻĶıļŀıIJ"ĺ˦ĿĶİĮ5SBEVDJEBQPS4FHVOEP7-JOBSFT
2VJOUBOBZ.BSJP"NBEFP #VFOPT"JSFT,SBę ŝťŠť
$ļĿńĶĻ &EXBSE4La Constitución de los Estados Unidos y su significado actual,SFWJTB
EBQPS)BSPME8$IBTFZ$SBJH3%VDBU USBEVDDJØOEF"OÓCBM-FBM #VFOPT"JSFT
'SBUFSOB ŝťŤţ
$ĵĶĿĶįļĴĮ 0TWBMEPi-BKVTUJDJBJOEÓHFOBFOFM&DVBEPSQBVUBTQBSBVOBDPNQBUJCJ
MJ[BDJØODPOFMEFSFDIPFTUBUBMw FO$(BNCPBFUÈM Aportes andinos sobre derechos
humanos. Investigaciones monográficas. 2VJUP 6OJWFSTJEBE"OEJOB4JNØO#PMÓWBS 
6OJØO&VSPQFB $PTVEF "CZB:BMB ŞŜŜš
$ĵĶŃĶ7ĮĿĴĮŀ *EØO.PJTÏTi&MØSHBOPKVEJDJBMw FO«MWBSP(BSDÓB-JOFSBFUÈM Miradas.
Nuevo texto constitucional,-B1B[6OJWFSTJEBE.BZPSEF4BO"OESÏT 7JDFQSFTJEFO
DJBEFM&TUBEP *EFB ŞŜŝŜ
'IJĿĻ˕ĻıIJŇ3ļıĿ˵ĴłIJŇ +PTÏ+VMJPZ+BDRVFMJOF"ĿĴ̡IJĹĹļ-IJĺłŀi"TQFDUPTDPOTUJUV
DJPOBMFTEFMNVMUJDVMUVSBMJTNPFO"NÏSJDB-BUJOBFMDBTPEFMPTQVFCMPTJOEÓHFOBTw 
FOPensamiento Constitucional -JNB 6OJWFSTJEBE$BUØMJDBEFM1FSÞ OŝŢ ŞŜŝŞ
4ĮĴ̡˦ŀ /ÏTUPS1FESPEl tercer poder. Notas sobre el perfil político del Poder Judicial,
#VFOPT"JSFT-FYJT/FYJT ŞŜŜš
@@@@@i%FSFDIPTIVNBOPTVOJWFSTBMJTNPZSFMBUJWJTNP$POĘJDUPTZFWFOUVBMFTWÓBT
EFTPMVDJØOwFOMemorias. Neoconstitucionalismo, derechos humanos y pluralismo,
$IVRVJTBDB #PMJWJB$PMFHJPEF"CPHBEPT ŞŜŝŞ