Sie sind auf Seite 1von 55

1

INHALTSVERZEICHNIS / SPIS TREŚCI

3
Vorwort
5
Przedmowa
7
Bolko von Hochberg, Komponist, Künstler,
Musikmäzen
15
Bolko von Hochberg, kompozytor, artysta, patron
muzyczny
21
Prorgamm der Konzerte / Program koncertów
25
Biografien der Sänger / Biografie śpiewaków
35
Liedertexte / Teksty pieśń
54
Impressum

2
VORWORT wieder bewusster werden zu lassen. Das Beispiel Graf
Hochbergs soll Inspiration sein und zeigen, dass mit Willen
und Beharrlichkeit beinahe jeder große Traum verwirklicht
Das beeindruckende, geheimnisvoll wirkende Baudenkmal werden kann.
an der Neisse-Brücke, die Polen mit Deutschland verbindet, Mein besonderer Dank gilt den vielen Menschen, die uns
kann einem interessierten Besucher der Europastadt auf dem Weg zur Realisation dieser Veranstaltung begleitet
Görlitz-Zgorzelec von einer vergangenen Zeit erzählen, der haben. Als da wären die Bürgermeister der Städte Görlitz
sich selbst die meisten Bewohner von Stadt und Region und Zgorzelec, Dr. Michael Wieler und Herr Rafal Gronicz,
nicht mehr bewusst sind. Schon die monumentale die das Patronat übernommen haben, die Kultur-Referentin
Dimension und die elegante neoklassizistische Architektur Dr. Annemarie Franke für die finanzielle Unterstützung für
weckt die Neugier eines jeden Betrachters. Im Inneren aber den Programmdruck und die Tonaufzeichnung der Musik
verbirgt sich der wahre Schatz der Stadthalle Görlitz: Ein (die als CD veröffentlicht werden soll), die Leiter des
riesiger Konzertsaal mit einer hervorragenden Akustik. Schloßes Fürstenstein und des Kurtheaters in Bad
Selbst ein Flüstern lässt sich an jedem Punkt des Raumes Salzbrunn für die Überlassung der schönen Räume. Dank
vernehmen. Eine beeindruckende Orgel dominiert Bühne auch den Künstlern, Wissenschaftlern und Bürgern, die uns
und Saal, aus einer Zeit stammend, als in Mitteleuropa die mit ihrem Wissen und ihrer Zuversicht bestärkt haben, an
besten Instrumente dieser Art gebaut wurden. Es ist ein Herrn Peter von Hochberg für die freundliche Überlassung
Wunder dass dieses Denkmal noch existiert und sogar in des gesamten Notenmaterials seines Ur-Urgroßvaters und
diesem aussergewöhnlichem Zustand. besonders dem Sponsor, der uns das Projekt ermöglicht hat,
der ansässigen Firma PerkinElmer-Euroimmun.
Mit viel Idealismus hat damals eine bemerkenswerte
Persönlichkeit den Bau dieses Tempels der Musik möglich Die Musik hat uns über die Neisse hinweg miteinander
gemacht. Wer war dieser adelige Schöngeist, dem es verbunden, ungeachtet unserer politischen Ansichten,
gelungen ist, sowohl Politiker als auch Vermögende für ein unterschiedlichen Religionen oder unserer sozialen
solch hohes Ziel zu begeistern, ein Haus, das friedenstiftend Herkunft. Möge diese Musik bald auch in der Stadthalle von
sein sollte in Zeiten, wo sich der Krieg in Europa bereits Görlitz in all ihrer Vielfalt wieder erklingen.
abzeichnete? Mein Anliegen ist es, über das Medium der
Musik - seiner Musik - die Gestalt Graf Bolko von Hochberg
vorzustellen, nicht nur um den Menschen in unserer Eleni Ioannidou
Region das gemeinsame polnisch-deutsche Kulturerbe Vereinsvorsitzende Ars-Augusta e.V.
3
Frontgiebel der Stadthalle Görlitz

4
PRZEDMOWA tylko podkreślić wagę wspólnego dziedzictwa kulturowego
Polski i Niemiec, ale również pokazać, że każdy, nawet
największy sen może się ziścić dzięki woli i wytrwałości.
Imponujący, tajemniczy zabytek przy moście nad Nysą, Specjalnie podziękowania kieruję do osób, które
łączącym Polskę z Niemcami widział już każdy gość towarzyszyły nam na drodze do realizacji tego projektu. Na
europejskiego miasta Görlitz-Zgorzelec. Monumentalizm i wstępie dziękuję burmistrzom miasta Görlitz – dr.
elegancka architektura neoklasycystyczna opowiadają o Michaelowi Wielerowi i miasta Zgorzelec – panu Rafałowi
przeszłości, której większość mieszkańców regionu nie jest Groniczowi, którzy objęli patronat nad wydarzeniem.
już świadoma. Ale prawdziwy skarb Stadthalle to Dziękuję za sponsoring pochodzącej z regionu firmie
gigantyczna sala koncertowa o wyjątkowej akustyce, która PerkinElmer-Euroimmun oraz referent do spraw kultury
sprawia, że nawet szept słyszalny jest w każdym zakamarku miasta Gorlitz, dr. Annemarie Franke za wsparcie
pomieszczenia. Dominantę stanowią tu imponujące organy, finansowe, które umożliwiło wydrukowania niniejszego
zbudowane w czasach powstania najlepszych instrumentów programu i nagranie kompozycji von Hochberga (które
Europy środkowej. To cud, że pomimo długiego okresu zostanie opublikowane w formie płytowej). Dziękuję
nieużytkowania ten zabytek nadal istnieje, zachowany w tak również dyrekcji zamku Książ i Teatru Zdrojowego w
dobrym stanie, symbol miasta, ale również przyjaźni oraz Szczawnie-Zdroju za udostępnienie pięknych sal
wspólnoty kulturowej krajów Europy środkowej. koncertowych. Dziękuję panu Peterowi von Hochbergowi
To właśnie idea wspólnego dziedzictwa kulturowego Polski, (pra-prawnukowi Bolka von Hochberga) za udostępnienie
Niemiec i Czech umożliwiła zbudowanie tej świątyni materiałów muzycznych. Dziękuję artystom, naukowcom i
muzyki, ale żeby ideę przekuć w czyn potrzeba człowieka o wszystkim współpracownikom, którzy pomogli nam swoją
niezwykłej osobowości. Kim był ten, któremu udało się wiedzą i służyli wsparciem.
zainspirować polityków i elitę finansową do wielkiego celu
wspierania kultury – źródła pokoju w czasach, gdy pierwsza Muzyka połączyła wszystkich po obydwu stronach Nysy,
wojna zbierała w Europie już pierwsze żniwa? Moim celem niezależnie od poglądów politycznych, religijnych i
jest przypomnienie naszej lokalnej społeczności o tym pochodzenia. Aby ta muzyka zabrzmiała znów w Görlitz
niezwykłym człowieku, szlachetnym estecie, kompozytorze i Stadthalle w całej swej różnorodności i pięknie.
propagatorze sztuki, chcę przywrócić naszej pamięci
hrabiego Bolka von Hochberga. Postać tę, wspólnie z Eleni Ioannidou
wybitnymi artystami polskimi i niemieckimi, przybliżymy Prezes stowarzyszenia Ars-Augusta e.V.
za pośrednictwem jego muzyki. Chcemy tym samym nie

5 Schloss Fürstenstein / Zamek Książ


6
Bolko von Hochberg
Bolko von Hochberg die nächsten Nachfolger Conrads II. (1527 -1565) in
Fürstenstein, Ölse und Teichau: Sein jüngerer Sohn
Komponist, Künstler, Musikmäzen Heinrich I. (1564 -1613) in Ölse und Teichau, sein Sohn Hans
Heinrich I. (1598-1671) in Fürstenstein und Rohnstein (ab
Dr Grzegorz Joachimiak 1650 Baron, ab 1666 Graf ). Seine vier Kinder bildeten neue
Institut für Musikwissenschaft an der Universität Wroclaw Stammlinien.
Lehrstuhl für alte Musik an der Musikakademie in Wrocław
Im Zusammenhang mit der Genealogie Bolko von
Höchbergs ist die erste Linie wichtig, von welcher der
Graf Hans Heinrich XIV. von Hochberg, genannt Bolko, kaiserliche Graf in Fürstenstein, Rohnstein und
stammte aus der traditionsreichen und bekannten Familie, Rothenburg, Hans Heinrich II. (1639-1698), abstammte.
die ihre Güter in verschiedenen Teilen von Schlesien hatte. Einer seiner Söhne war der berühmte Conrad Ernst
Die Schreibart ihres Namens (Hoberg, Hohberg, Hochberg) Maximilian von Hochberg (1682-1742) Reichsgraf und Baron
hat sich im Laufe der Jahrzehnte verändert. Die zu Fürstenstein, Friedland, Waldenburg, Weisstein und
Familiengeschichte geht auf das Mittelalter zurück. Der Hartau, ein Mitglied des Johanniterordens. Er ist für den
Stammvater aller schlesischen Stammlinien war der Ritter Umbau des Schlosses Fürstenstein im Barockstil bekannt.
Kitzold von Hoberg (1312-1349), der das Richteramt am Hofe Erhalten geblieben ist ein barocker Saal, der seinen Namen
der Herzöge von Schweidnitz und Jauer innehatte. trägt. Die Fortsetzung der Hochberg-Linie wurde jedoch
von seinem älteren Bruder, Hans Heinrich III., gewährleistet
Bolko von Hochbergs Abstammungslinie, die den zweiten (1675 - 1743). Die nächste wichtige Verzweigung der Familie
Hauptzweig der Familie bildet, geht auf den jüngeren Sohn erfolgte erst in der Zeit des Herzogs von Pless, des Grafen
von Kitzold, auf Kitzold den Jüngeren zurück (nach 1386), Hochberg, und des Fürtstenstein-Grafen, Hans Heinrich X.
Drei Generationen später wurde einer der ersten Söhne von (1806-1855), der zweimal verheiratet war.
Christoph von Dippelsdorf, Conrad I. (vor 1481, gest. 1520)
und seine Frau Catharina von Liebenthal Begründer der Aus der ersten Ehe mit Ida Filipina Otylia von Stechow
Fürstensteinlinie. Er besaß auch die Güter in Rohnstock. gingen vier Kinder hervor: Hans Heinrich XI. (1833 – 1907),
Eine weitere wichtige Abzweigung erfolgte durch seine der die Güter in Pless, Fürstenstein und Friedland
Kinder, wobei der jüngere Christoph (gest. 1535 oder 1545) verwaltete. Hans Heinrich XII. Maximilian (bei der Geburt
mit den Gütern Fürstenstein, Ölse und Kinsberg eine 1835 gestorben), Hans Heinrich XIII. Konrad (1837-1858),
Nebenlinie begründete. Aus dieser Nebenlinie stammten Anna (1839-1916) und der jüngste kaiserliche Graf und Baron
7
in Fürstenstein, Hans Heinrich XIV. Bolko von Hochberg weiterführendes Studium. Im selben Jahr begann er
(1843-1926), welcher die Güter in Rohnstein und Neuschloss- Rechtswissenschaften an der Universität in Bonn und Berlin
Würchwitz bei Militsch bekam. In direkter Linie vom Ritter zu studieren. Allerdings lebte in ihm die im Schoß der
Kitzold von Hoberg gehörte Bolko von Hochberg der Familie erweckte Leidenschaft für Musik fort und er
siebzehnten Generation der Familie von Hochberg an, die beschloss, sich musikalisch weiter zu entwickeln. In Berlin
zu Beginn des 20. Jahrhunderts zu der einflussreichsten und studierte er Komposition bei Friedrich Kiel (1821-1901),
wohlhabendsten aristokratischen Elite in Preußen gehörte. einem Professor an der Hochschule für Musik. Auf diese
Weise verband Bolko juristische Kompetenz mit Musik, was
Bolko von Hochberg wurde am 23. Januar 1843 im einen Einfluss auf sein zukünftiges Vorhaben hatte.
Familienstammschloss Fürstenstein geboren. Er wuchs in
einer Atmosphäre der höfischen Etikette auf und lernte die Nach dem Ende des Militärdienstes (1867 bis 1869) war er
i n d e n S c h l ö s s e r n d e r Ve r w a n d t e n u n d zunächst als Militärattaché an der preußischen Botschaft in
Familienangehörigen herrschenden Sitten kennen. Damals St. Petersburg tätig, danach kommandierte er eine Einheit
nahm die Musik und die Jagd im Hofleben einen wichtigen in Florenz. Schließlich unternahm er im Jahr 1868 mehrere
Platz ein. Schon vor der Übernahme der Pless-Güter durch Reisen und beschäftigte sich mit der Modernisierung des
Bolkos Vater bestand in Pless eine Musikkapelle, die reich Schlosses in Rohnstock (ab 1860), das im Jahr 1870 nach dem
mit Instrumenten und mit einer Bibliothek ausgestattet war. Entwurf des Familienarchitekten Olivier Pavelt (1825-1892)
Obwohl die Musikkapelle später stark reduziert wurde, umgebaut wurde.
hatten Bolko I. und seine Geschwister reichlich Gelegenheit, Dann folgte eine Wendezeit in seinem Leben. Am 2.
sich mit dem Klang der Salon Quadrille, des Galizischen September 1869, in Saabor, Fürsteneich, heiratete er
Walzers und schließlich der Salzbrunner Galoppe vertraut Prinzessin Eleonore Augusta von Schönaich-Carolath
zu machen. (1848-1923). Sie hatten acht Kinder, von denen aber nur
sechs überlebten. Der letzte der Söhne, Gottfried (1882-1929)
Erst im Jahre 1858, nach dem Tod seines Bruders Konrad zeigte ebenfalls großes Interesse an der Musik. Es war auch
Bolko, wurde Bolko zum Besitzer des Schlosses in die Zeit, in der Bolko sich zunehmend intensiver mit Musik
Rohnstock und von Neuschloss-Würchwitz in der Nähe von beschäftigte. Zwar lebte er im Schloss in Rohnstock, wohnte
Militsch. Diese Erbschaft erfolgte noch bevor er das er aber auch vorübergehend in Dresden, wo er
renommierte und in ganz Preußen bekannte Magdalenen- wahrscheinlich in den Jahren 1872-1876 ein Streichquartett
Gymnasium (1856 – 1861) in Breslau beendete. Der in unterhielt. Robert Hausmann (1852-1909) spielte Cello.
Breslau erworbene Bildungsabschluss ermöglichte ihm ein
8
Allmählich begann die Musik Bolkos berufliches Leben zu Es sei darauf hingewiesen, dass die überwiegende Mehrheit
dominieren. Darauf hatten zweifellos die Erfolge Einfluss, seiner Kompositionen noch im 19. Jahrhundert entstand.
die er nicht nur als Künstler hatte, sondern auch als ein Nach 1900 schrieb er nur das Trio in b-Dur (1904), das
Organisator des Musiklebens. Eines der ersten berühmten Quartett in b-Moll (1908), Lieder aus op. 36, 38, 39 (1904,
Werke stammte aus dem Bereich der großen musikalischen 1905) und ein Klavierkonzert (1906). Es ist anzunehmen, dass
Formen des Grafen von Hochberg, das Singspiel „Claudine ihm die Verbreitung der Musik sehr am Herzen lag, denn
von Villa Bella“ in drei Akten nach einem Libretto von Graf Bolko von Hochberg hat in sich in der Tat vor allem als
Christian Garve auf der Grundlage der Übertragung von O rga n i s a to r u n d B e s c hü t ze r " d e r s c h l e s i s c h e n
Johann Wolfgang von Goethe. Das Kunstwerk wurde am 22. Musikfestspiele" (Schlesische Musikfeste) hervorgetan, die
Februar 1864 auf der Bühne des Hoftheaters in Schwerin er von 1876 an organisierte.
uraufgeführt. Der Komponist beschloss, künstlerische Eine Tradition dieser Art von Musikveranstaltung war
Pseudonyme zu benutzen und unterzeichnete seine Werke schon früher bekannt, denn sie stammte aus dem 18.
mit "Herr Franz", "Johann Heinrich Franz" oder "Pazdirek". Jahrhundert. Ab 1830 fanden regelmäßig Musik-Festivals
Eine Zuordnung seiner Werke, die in dieser Form signiert mit dem Titel "Schlesisches Gesangs- und Musikfest“ statt
wurden, ist daher möglich. nach dem Konzept von Johann Gottfried Hientsch und
Bernhard Klein. Zunächst präsentierte man Männerchöre
Im Jahre 1876 entstand seine Oper „Falkensteiner“ op. 21 im und erst seit 1835 auch gemischte Chöre. Konzerte fanden
romantischen Stil mit einem Libretto von Paul Frohberga, jährlich, später alle drei Jahre und dann noch seltener statt,
die ebenfalls aus drei Akten besteht. Die Uraufführung fand u.a. in Breslau, Jauer, Salzbrunn, Liegnitz, Bad Landeck und
am 24. November desselben Jahres im Hoftheater in in Brieg.
Hannover statt. Die Oper wurde 1875 im Johann-André-
Verlag in Offenbach am Main herausgegeben. In den Jahren 1856-1871 trat eine Pause ein. Eine erneute
Das Werk wurde dann vom Komponisten überarbeitet und Fortsetzung erfolgte im Sommer 1872 unter der Leitung von
erneut am 6. Februar 1881 im Dresdener Hoftheater Rudolf Thomas, eines Kantors in der Kirche der Hl.
aufgeführt. In Offenbach wurde die Oper 1883 unter dem Elisabeth in Breslau. Im Jahre 1874 fand in Jauer erneut die
Titel „Werwolf“ dem Publikum vorgestellt. Graf Bolko Veranstaltung statt, an der Graf Bolko von Hochberg
verfasste etwa 90 Musikwerke, darunter - neben den hier persönlich teilnahm. Er hatte während seines Studiums in
genannten Opern - Symphonien, ein Klavierkonzert mit Bonn die „Rheinische Musikfeste“ erlebt und sah nun, dass
Orchester, Kammerspiele, Trios, Klavierquartette, im Vergleich damit das Schlesische Musikfest offen-
Violinquartette sowie zahlreiche Lieder und Chorwerke. sichtlich viele organisatorische Mängel hatte. Daher
9
Chor-Konzert in der Stadthalle Görlitz

10
bemühte sich Bolko um gut organisierte Konzerte in Wieder einmal hatte Graf Bolko bei ihrer Entstehung einen
Schlesien. Sein Zyklus trug den leicht geänderten Namen großen Beitrag geleistet. Er organisierte eine Lotterie, die
„Schlesische Musikfeste“, die nicht nur allgemein mehr als ein Drittel der Baukosten einbrachte. Er gründete
akzeptiert, sondern auch als eine Fortsetzung der früheren 1876 die Görlitzer Singakademie. Die Stadt Görlitz hat ihm
Musikfeste verstanden wurden. den Titel „Ehrenbürger der Stadt“ verliehen. Auch seine
künstlerische Leistung wurde hochgeschätzt und nach dem
Das erste Fest fand 1876 in Hirschberg statt, traditionell im Tod von Botho von Hülsena wurde er am 5. Oktober 1886
Sommer vom 16. bis 18. Juli, das neunte 1887 in Breslau. Die zum Generalintendanten der königlichen Schauspiele
meisten Veranstaltungen wurden jedoch in Görlitz berufen. Er war nicht nur für die Operntheater in Berlin,
abgehalten. Bolko begleitete insgesamt neunzehn Feste. Er sondern auch in Hannover und Kassel zuständig.
selbst trat als Sänger und Klavierbegleiter auf. Auch seine
eigenen Werke wurden gespielt. Die Konzerte hatten wie Parallel zu diesen Aktivitäten verlief seine Arbeit für die
früher einen monumentalen Charakter, denn in der Regel Schlesischen Musikfeste. Er traf prestigeträchtige, mutige
traten mehr als hundert Musiker und Hunderte von Entscheidungen; Eine davon war die Aufnahme der Werke
Sängern auf. (1903 waren es sogar 853 Sänger!) von Richard Wagner in das Repertoire des Königlichen
Bolko sorgte auch dafür, dass eine geeignete Persönlichkeit Theaters. Er hat auch mehrere bedeutende Dirigenten
die Führung der Konzerte übernahm. Es war ein Dirigent angestellt, darunter Richard Strauss. Die Aufführung seiner
aus Berlin, Ludwig Deppe (1828-1890), der an insgesamt Oper „Feuersnot“ 1901 wurde von dem kaiserlich-
neun Festen (außer dem Fest im Jahre 1887) beteiligt war königlichen Paar nicht begrüßt, was einen Konflikt zur
und das Orchester dirigierte. Für derart große Folge hatte. Die Oper wurde vom Spielplan abgesetzt.
Inszenierungen wurde allerdings ein geeigneter Konzertsaal Trotz des Protestes Bolko von Hochbergs durfte die Oper
notwendig. Bolko wusste auch dafür zu sorgen. Im Jahre nicht aufgeführt werden. Die Zusammenarbeit mit dem
1878 hatte man den Saal an der Reichenberger Brücke Königlichen Theater stand unter einem Fragezeichen. 1902
entsprechend vorbereitet. Bolko von Hochberg unterstützte verzichtete er auf seinen Posten und kehrte in seine
das Vorhaben finanziell. 2000 Zuhörer und 900 Musiker schlesische Heimat nach Rohnstein zurück. Er arbeitete an
fanden hier ihren Platz und dort befand sich auch eine seinen Kompositionen und beschäftigte sich weiter mit dem
Orgel der Firma Schlag & Söhne aus Schweidnitz. Der Musikfest.
Raum wurde bis zum Jahre 1906 benutzt. 1910 entstand ein
neuer Konzertsaal in Görlitz, die sogenannte Musikfesthalle Graf Bolko von Hochberg war nicht nur ein Philanthrop
oder Stadthalle. und Förderer der Musik, sondern auch ein Sportmäzen.
11
Der Schwimmklub "Silesia" in Breslau organisierte am 13. Organisation der Musikveranstaltungen nutzte, haben ihn
Februar 1910 einen Wettbewerb, bei dem in verschiedenen z u e i n e r h e rau s ra ge n d e n u n d u nve rge s s l i c h e n
Disziplinen Sonderpreise vergeben wurden. Graf Bolko Persönlichkeit in der Geschichte der Musikkultur werden
finanzierte den Preis im Senioren-Rückenschwimmen über lassen.
eine Distanz von einhundert Metern. (Übersetzung: Jolanta Szafarz und Heinz Müller)
1913 erhielt er den Titel eines königlichen Professors und
hielt als Vorsitzender der „Deutsche Gesellschaft für Bibliographie
Künstlerische Volkserziehung“ in Berlin Vorträge. Er
bemühte sich sehr um die Popularisierung der Musik. Am 9. Archivschriften:
September 1918 hielt er in seiner Heimatstadt Pless einen 1. Archiwum Państwowe we Wrocławiu: Stowarzyszenie
Vortrag, der von dem Geiger Johannes Belgen musikalisch Szlachty Niemieckiej – Oddział Śląski we Wrocławiu, sygn.
begleitet wurde. 231 „Graf von Hochberg”

Bolko von Hochberg wirkte auch in einem Bühnenverein Musikquellen, Plakate:


mit. Als Präsident sorgte er für dessen Mitglieder, vor allem 1. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu [BUWr]
für deren sozialen Belange und die Ruhegehälter der 2. Die Sächsische Landesbibliothek – Staats- und
Musiker, die ihre Karriere in den königlichen Universitätsbibliothek Dresden [SLUB]
Musiktheatern beendet hatten. 3. Bayerische Staatsbibliothek München [BSB]
Die von ihm eingeführte Form des Schlesischen 4. Stadtbibliothek Mainz [StM]
Musikfestes ist bis zum Jahre 1942 erhalten geblieben. Das 5. The Library of Congress, USA [LoC]
letzte Fest fand in Kattowitz mit den Dirigenten Philipp 6. Materiały od Pani Eleni Ioannidou
Wüsst und Fritz Lubrich statt. Nach dem Krieg wurde das
Schlesische Musikfest reaktiviert, was nicht nur an die Zeitschriften:
Verdienste und Arbeit Bolko von Hochbergs anknüpft, 1. „Allgemeine Sport-Zeitung”
sondern an die schlesische Tradition allgemein. 2. „Der Bote aus dem Riesengebirge”
Graf Hans Heinrich XIV. von Hochberg, genannt Bolko, ist 3. „Musikalisches Wochenblatt”
in dem Familienkurort Salzbrunn gestorben. Am 4. „Neue Zeitschrift für Musik”
1.Dezember 1926 wurde er in Rohnstein beigesetzt. Seine 5. „Öffentlicher Anzeiger für den Kreis Pless (Pless
Erfahrungen und sein Können als Musiker, seine Kreativität Stadtblatt)”
gepaart mit juristischem Wissen, das er bei der 6. „Signale für die musikalische Welt”
12
Enzyklopädien, Lexikone, Bibliographien: 6. Pośpiech, Remigiusz: Muzyka wielogłosowa w celebracji
1. Hugo Riemanns Musik Lexikon, opr. Alfred Einstein, Berlin eucharystycznej na Śląsku w XVII i XVIII wieku, Opole
1929. 2004.
2. Musikalisch-literarischer Monatsbericht, wyd. Friedrich 7. Subel, Joanna: Wrocławska chóralistyka. Tom I: 1817-1944,
Hofmeister, Leipzig 1829-1929. Wrocław 2008.
4. The New Grove Dictionary of Music and Musicians, red. 8. Weigelt, Carl: Die Grafen von Hochberg vom
Stanley Sadie, t. 8, London 1980. Fürstenstein. Ein Beitrag zur vaterländischen
5. Schlesisches Musiklexikon, red. Lothar Hoffmann-Erbrecht, Culturgeschichte, wyd. Wilh. Gottl. Korn, Breslau 1896.
Augsburg 2001.
6. Die Musik in Geschichte und Gegenwart, red. Ludwig
Finscher, Personenteil, t. 9, Stuttgart 2003 [MGG2]
7. Encyklopedia Katolicka, t. 11, red. Eugeniusz Ziemann,
Lublin 2006.

Bearbeitungen
1. Aderhold, Stephan: Katalog der Musikalien und
Archivalien der Friedenskirche zu Schweidnitz, Kościół
Pokoju w Świdnicy 2012.
2. Gondolatsch, Max: Die Schlesischen Musikfeste und ihre
Vorläufer, Görlitz 1925.
3. Koch, Marianne: Das Königliche Schauspielhaus in Berlin
unter Bolko Graf von Hochberg (1886-1902), dysertacja,
Berlin 1957.
4. Kruczek, Jan: Z dziejów muzycznych Panów i Książąt
Pszczyńskich. Od Promnitzów do Hochbergów, Pszczyna
2009.
5. Łuczyński, Romuald M.: Zamki, dwory i pałace w
Sudetach, Legnica 2008.

13
14 Schloss Fürstenstein / Zamek Książ
Bolko von Hochberg się kolejni spadkobiercy: Conrad II. (1527-1565) na Książu i
Olszanach, jego młodszy syn Heinrich (1564-1613) na
kompozytor, artysta, patron muzyczny Olszanach i Stawiskach (Teichau), młodszy syn Hans
Heinrich I. (1598-1671) na Książu i Roztoce (od 1650 baron, od
Dr. Grzegorz Joachimiak 1666 hrabia), a z grona jego czwórki dzieci utworzyły się
Instytut Muzykologii Uniwersytetu Wrocławskiego dwie gałęzie. W kontekście genealogii Bolka von Hochberga
Katedra Muzyki Dawnej Akademii Muzycznej we Wrocławiu
istotna jest pierwsza, z której wywodzi się Hans Heinrich II.
(1639-1698) hrabia cesarstwa na Książu, Roztoce i Rózborku
(Rothenburg). Jednym z jego synów był słynny Conrad
Ernst Maximilian von Hochberg (1682-1742) hrabia cesarstwa
Hrabia Jan Henryk XIV (Graf Hans Heinrich XIV.) von
i baron na Książu, Mieroszowie (Friedland), Wałbrzychu,
Hochberg zwany Bolkiem, pochodził z rodziny o długich i
Białym Kamieniu (Weisstein) i Bystrej (Hartau), członek
chlubnych tradycjach, posiadającej swoje dobra w różnych
zakonu joannitów, który znany jest m.in. z przebudowy
zakątkach Śląska. Forma zapisu nazwiska tego rodu
zamku w Książu w stylu barokowym, czego przykładem jest
zmieniała się przez wieki (Hoberg, Hohberg, Hochberg),
zachowana jedna z sal nazwana jego imieniem.
gdyż dzieje tej rodziny sięgają jeszcze średniowiecza.
Przedłużenie linii Hochbergów zapewnił jednak jego starszy
Protoplastą wszystkich śląskich linii rodu był rycerz Kitzold
brat, Hans Heinrich III. (1675-1743). Następne istotne
von Hoberg (1312-1349), który sprawował urząd sędziego na
rozgałęzienie rodu nastąpiło dopiero w okresie księcia
dworze książąt świdnicko-jaworskich. Linia genealogiczna
pszczyńskiego i hrabiego Hochberga oraz barona na Książu,
dotycząca Bolka von Hochberga wywodzi się od młodszego
Hansa Heinricha X. (1806-1855), który ożenił się dwukrotnie,
syna Kitzolda von Hoberga, Kitzolda der Jüngere (zm. po
ale z pierwszego małżeństwa, z Idą Filipiną Otylią von
1386), który stanowi podstawę drugiej głównej gałęzi rodu.
Stechow (1811-1843), narodziła się czwórka dzieci: Hans
Trzy pokolenia później pierwszy z synów Christopha na
Heinrich XI. (1833-1907), który objął dobra na Pszczynie,
Przeździeczy (Dippelsdorf ) (zm. przed 1481) i Cathariny von
Książu i Mieroszowie, Hans Heinrich XII. Maximilian (zm.
Liebenthal, Conrad I. (zm. 1520) został twórcą linii na
zaraz narodzinach 1835 r.), Hans Heinrich XIII. Konrad
Książu. Przypadły mu również dobra na Roztoce. Kolejne
(1837-1858), Anna (1839-1916) i najmłodszy hrabia cesarstwa i
istotne rozgałęzienie nastąpiło między synami Conrada I.,
baron na Książu, Hans Heinrich XIV. Bolko von Hochberg
spośród których młodszy – Christoph (zm. 1535 lub 1545)
(1843-1926), który otrzymał dobra na Roztoce i Nowym
utworzył drugą podlinię rodu, otrzymując dobra na Książu,
Zamku-Wierzchowice k. Milicza (Neuschloss). W
Olszanach (Ölse) i Grodnie (Kinsberg). Z tej linii wywodzili
bezpośredniej linii od rycerza Kitzolda von Hoberga, Bolko
15
von Hochberg tworzył siedemnaste pokolenie rodziny von zakresie kompozycji u Friedricha Kiela (1821-1901), który był
Hochbergów, która na początku XX wieku należała do profesorem Wyższej Szkoły Muzycznej w Berlinie. W ten
jednych z najbardziej wpływowych i majętnych elit sposób Bolko rozwijał kompetencje prawnicze i muzyczne,
arystokratycznych w całych Prusach. co ułatwiło mu odważne podejmowanie się różnorodnych
Bolko von Hochberg urodził się 23 stycznia 1843 r. w zadań. Po studiach odbył służbę wojskową, w latach
głównym domu rodzinnym na zamku w Książu. 1867-1869 pełnił funkcję wojskowego attaché pruskiej
Wychowywał się w atmosferze dworskiej etykiety, poznając ambasady w St. Petersburgu, dowodził jednostką we
obyczaje panujące w pałacach i zamkach swoich krewnych, Florencji, rok 1868 poświęcił na podróżowanie, a w tzw.
gdzie ważne miejsce zajmowało m.in. zamiłowanie do międzyczasie zajmował się modernizacją pałacu w Roztoce
muzyki i polowań. Przed przejęciem dóbr pszczyńskich w (od 1860 r.), który w 1870 r. przebudował według projektu
1847 r. przez ojca Bolka, na zamku w Pszczynie „rodzinnego” architekta Oliviera Pavelta (1825-1892). Był to
funkcjonowała kapela muzyczna, która posiadała nie tylko również czas zmian w jego życiu prywatnym, gdyż 2
bogate instrumentarium, ale i dobrze zaopatrzoną września 1869 r. w Zaborze (Saabor, Fürsteneich) ożenił się z
bibliotekę muzyczną. Mimo, że ostatecznie kapela uległa księżniczką Eleonorą Augustą von Schönaich-Carolath
bardzo znaczącej redukcji, młody Bolko wraz ze swym (1848-1923). Mieli ośmioro dzieci, z których przeżyła szóstka,
rodzeństwem miał okazję wsłuchiwać się m.in. w dźwięki a ostatni z synów Gottfried (1882-1929) przejawiał również
salonowych kadryli, walców galicyjskich czy szczawieńskich zainteresowania muzyczne. Był to czas kiedy Bolko już w
galopów (Salzbrunner Galop). Bolko został właścicielem wyraźny sposób skłaniał się ku działalności muzycznej.
zamku na Roztoce (Rohnstock) wraz z dobrami jak i Nowego Wprawdzie mieszkał w pałacu w Roztoce, ale czasowo
Zamku-Wierzchowice koło Milicza (Neuschloss) dopiero w przebywał również w Dreźnie, gdzie najprawdopodobniej w
1858 r. – po śmierci swego brata, Konrada. Nastąpiło to latach 1872-1876 utrzymywał też kwartet smyczkowy, w
jeszcze przed ukończeniem gimnazjum przez Bolka we którym na wiolonczeli grał Robert Hausmann (1852-1909). Z
Wrocławiu przy kościele św. Marii Magdaleny (1856-1861), czasem sprawy muzyczne zaczęły już w znaczący sposób
które notabene należało do renomowanych w całych dominować w aktywności zawodowej Bolka. Niewątpliwie
ówczesnych Prusach. Odebrane wykształcenie w stolicy miały na to wpływ sukcesy, które odnosił nie tylko na polu
Śląska umożliwiło mu kontynuację nauki i jeszcze tego artystycznym, ale i organizacji życia muzycznego.
samego roku rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Jednym z pierwszych znanych dzieł z zakresu wielkich form
w Bonn i Berlinie. Ciągle tkwiła w nim jednak zaszczepiona muzycznych hrabiego von Bolka był trzyaktowy singspiel
w domu rodzinnym pasja do muzyki, stąd też pragnął ją Claudine von Villa bella z librettem Christiana Garvego na
dalej rozwijać. Podczas pobytu w Berlinie podjął studia w podstawie przekazu Johanna Wolfganga von Goethego.
16
Kompozycję wystawiono 22 lutego 1864 r. na scenie teatru znana była na Śląsku już znacznie wcześniej, bo sięga
dworskiego w Schwerinie. Kompozytor postanowił ukrywać jeszcze XVIII wieku. Dopiero jednak od 1830 r. odbywało się
się pod artystycznym pseudonimem i podpisywał się pod to w formie regularnie przygotowywanych festiwali
swoimi utworami jako „J.H. Franz”, „Johann Heinrich Franz” m u z yc z nyc h p t. „ Ś l ą s k i Fe s t iwa l Ś p i ew u i
bądź „Pazdirek”, stąd możliwa jest atrybucja wszystkich jego Muzyki” (Schlesisches Gesang- und Musikfest), zgodnie z
utworów oznaczonych którąkolwiek z tych form podpisu. Z koncepcją Johanna Gottfrieda Hientscha i Bernharda Kleina
kolei w 1876 r. powstała jego opera Die Falkensteiner op. 21 zrzeszającą początkowo chóry męskie, a dopiero od 1835 r.
utrzymana w stylu romantycznym z librettem Paula również chóry mieszane. Koncerty odbywały się m.in. we
Frohberga, zawierająca również 3 akty. Premiera odbyła się Wrocławiu, Jaworze, Szczawnie Zdroju, Legnicy, Lądku
24 listopada tego samego roku w teatrze dworskim w Zdroju, Brzegu, a edycje festiwali realizowano początkowo
Hanowerze, a edycję wydała oficyna Johanna André w co roku, ale po 1843 r. co trzy lata bądź rzadziej. Przerwa
Offenbach nad Menem w 1875 r. Dzieło zostało jednak nastąpiła w latach 1856-1871, a wznowienie nastąpiło latem
skorygowane przez kompozytora i ponownie wystawione, co 1872 r. we Wrocławiu, ale pod kierunkiem kantora kościoła
miało miejsce w drezdeńskim Hoftheater 6 lutego 1881 r., a św. Elżbiety we Wrocławiu, Rudolfa Thomy. Na kolejnej
także wydane w Offenbach 1883 r., ale pod tytułem Der edycji, która w 1874 r. odbyła się w Jaworze, pojawił się
Wärwolf. Hrabia Bolko napisał w sumie ok. 90 kompozycji, hrabia Bolko von Hochberg, który bywał również na
wśród których poza wymienionymi operami znaleźć można podobnych koncertach m.in, w ramach Reńskich Festiwali
również dzieła symfoniczne, koncert fortepianowy z Muzycznych (Rheinischen Musikfeste) w czasie swoich
towarzyszeniem orkiestry, utwory kameralne (tria i kwartety studiów w Bonn. Najwyraźniej na tym tle śląski festiwal nie
fortepianowe, kwartety smyczkowe) oraz liczne pieśni wypadł najkorzystniej. Stąd też powstała inicjatywa Bolka,
solowe i chóralne. Należy jednak zaznaczyć, że znaczna aby przywrócić świetność organizowanych koncertów na
większość jego kompozycji powstała jeszcze w XIX wieku. Śląsku i w związku z tym zainicjował swój cykl pod nieco
Po 1900 r. powstało tylko Trio B-dur (1904), Quartett b-moll zmienioną nazwą „Śląski Festiwal Muzyczny” (Schlesische
(1908), pieśni z op. 36, 38, 39 (1904, 1905) i koncert Musik-feste), który nie tylko się przyjął, ale też funkcjonował
fortepianowy (1906). Być może wpłynęła na to sytuacja przez długi czas jako kontynuacja wcześniejszych festiwali.
związana z jego działalnością popularyzatorską. Pierwsza edycja odbyła się w Jeleniej Górze, tradycyjnie
Hrabia Bolko von Hochberg zapisał się bowiem szczególnie latem 16-18 lipca 1876 r., a dziewiąta w 1887 r. we Wrocławiu,
wyraźnie jako organizator i protektor „Śląskiego Festiwalu z czasem jednak najczęściej odbywały się w Görlitz/
Muzycznego” (Schlesische Musikfeste), który organizował od Zgorzelcu. Bolko w sumie przeprowadził 19 edycji, na
1876 r. Tradycja tego rodzaju przedsięwzięć muzycznych których również sam występował w roli śpiewaka i
17
akompaniatora, jak również wykonywano jego kompozycje. Schauspiele), co w efekcie czyniło go odpowiedzialnym za
Tak jak miało to miejsce wcześniej, koncerty przybierały funkcjonowanie teatrów operowych nie tylko w Berlinie, ale
charakter monumentalnych realizacji, gdyż brało w nich i Hanoverze i Kassel. Równolegle dopilnowywał spraw
udział zazwyczaj ponad 100 instrumentalistów i kilkuset dotyczących Śląskiego Festiwalu Muzycznego. Przyjął tę
wokalistów (w 1903 r. było to nawet 853 śpiewaków). Bolko prestiżową ofertę i podejmował odważne decyzje
zadbał również o odpowiednią osobę do prowadzenia artystyczne. Jedną z nich było wprowadzenie dzieł Richarda
koncertów. Był to dyrygent z Berlina, Ludwig Deppe Wagnera do repertuaru królewskich teatrów. Zatrudnił też
(1828-1890), który obecny był na dziewięciu festiwalach kilku znakomitych dyrygentów, wśród których znalazł się
(poza 1887 rokiem), kierując festiwalową orkiestrą. Dla tak m.in. Richard Strauss. Wystawienie jego opery Fuersnot w
dużych realizacji niezbędne było stworzenie odpowiedniej 1901 r. nie spotkało się jednak z aprobatą pary cesarsko-
sali koncertowej, o co hrabia Bolko również zadbał. W 1878 r. królewskiej i spowodowało konflikt, co zakończyło się
dostosowano salę przy zgorzeleckim moście nad Nysą zdjęciem utworu Straussa z afiszu. Mimo protestów
(Reichenberger Brücke), co w części sfinansował Bolko von Hochberga dzieło nie wróciło na scenę, a jego współpraca z
Hochberg i odtąd sala mogła pomieścić ok. 2000 słuchaczy i królewskimi teatrami stanęła pod znakiem zapytania.
900 wykonawców, znajdowały się tam również organy firmy Ostatecznie zostawił to stanowisko w 1902 r. i powrócił do
Schlag& Söhne ze Świdnicy. Sala ta służyła do 1906 r. W 1910 rodzinnej Roztoki, gdzie pracował nad swoimi
r. doszło do powstania nowej sali muzycznej w Görlitz, kompozycjami, dbając też o sprawy Śląskiego Festiwalu
zwanej Musikfesthalle bądź Stadthalle. Kolejny raz dużą Muzycznego.
zasługę w tym dziele miał hrabia Bolko, który ofiarował na Hrabia Bolko von Hochberg dał poznać się od strony
jej powstanie własne fundusze, zorganizował również w tym filantropa i mecenasa nie tylko w kontekście muzyki, ale i
celu loterię. W podzięce władze miejskie Görlitz/Zgorzelec sportu. Pływacki klub „Silesia” we Wrocławiu 13 lutego 1910
nadały mu wówczas tytuł honorowego obywatela miasta, r. organizował zawody i w różnych konkurencjach
gdyż nie była to jedyna inicjatywa, której się podjął. Wraz z przewidziano nagrody specjalne. Hrabia Bolko ufundował
zainicjowaniem cyklu festiwali również w 1876 r. założył nagrodę w konkurencji stylu grzbietowego dla seniorów
Zgorzelecką Akademię Śpiewu (Görlitzer Singakademie). (Senior-Rückenschwimmen) na dystansie 100 metrów. Nie
Efekty artystyczne jakie Bolko von Hochberg uzyskał dzięki ominęły go też inne zaszczyty. W 1913 r. otrzymał tytuł
swemu zaangażowaniu spowodowały, że po śmierci Botho królewskiego profesora, a jako przewodniczący
von Hülsena (1815-1886) został powołany w październiku Niemieckiego Towarzystwa Wychowania Artystycznego
1886 r. na stanowisko generalnego dyrektora artystycznego (Deutsche Gesellschaft für Künstlerische Volkserziehung) w
królewskich teatrów (General Intendant der königliche Berlinie działał na rzecz popularyzacji muzyki dając
18
również wykłady. Jedno z takich spotkań odbyło się w 1. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu [BUWr]
rodzinnej Pszczynie 9 września 1918 r., gdzie poza wykładem 2. Die Sächsische Landesbibliothek – Staats- und
wystąpił również skrzypek Johannes Belden. Bolko von Universitätsbibliothek Dresden [SLUB]
Hochberg działał też w Niemieckim Związku Scenicznym 3. Bayerische Staatsbibliothek München [BSB]
(Bühnenvereins), w którym jako jego prezydent dbał o sprawy 4. Stadtbibliothek Mainz [StM]
socjalne dla muzyków, szczególnie o emerytury dla tych, 5. The Library of Congress, USA [LoC]
którzy kończyli pracę w królewskich teatrach muzycznych. 6. Materiały od Pani Eleni Ioannidou
Zainicjowana przez niego formuła „Śląskiego Festiwalu
Muzycznego” przetrwała aż do 1942 r., gdy ostatnią okazała Czasopisma
się edycja w Katowicach, a dyrygentami byli Philipp Wüsst i 1. „Allgemeine Sport-Zeitung”
Fritz Lubrich. „Śląski Festiwal Muzyczny” został po wojnie 2. „Der Bote aus dem Riesengebirge”
reaktywowany, co można uznać nie tylko za wyraz 3. „Musikalisches Wochenblatt”
wdzięczności wobec hrabiego Bolka von Hochberga, ale 4. „Neue Zeitschrift für Musik”
odwołaniem do bogatej tradycji festiwali na Śląsku. 5. „Öffentlicher Anzeiger für den Kreis Pless (Pless
Hrabia Jan Henryk XIV (Graf Hans Heinrich XIV.) von Stadtblatt)”
Hochberg zwany Bolkiem, zmarł w rodzinnym uzdrowisku 6. „Signale für die musikalische Welt”
w Szczawnie Zdroju (Bad Salzbrunn) 1 grudnia 1926 r. i
został pochowany w Roztoce. Jego działalność muzyczna, Encyklopedie, leksykony, bibliografie
twórczość jak i doświadczenia prawnicze, które 1. Hugo Riemanns Musik Lexikon, opr. Alfred Einstein, Berlin
wykorzystywał w pracach urzędowych na rzecz muzyki 1929.
wskazują, że była to postać wyjątkowa i niezapomniana w 2. Musikalisch-literarischer Monatsbericht, wyd. Friedrich
dziejach kultury muzycznej Śląska. Hofmeister, Leipzig 1829-1929.
Bibliografia 4. The New Grove Dictionary of Music and Musicians, red.
Stanley Sadie, t. 8, London 1980.
Archiwalia 5. Schlesisches Musiklexikon, red. Lothar Hoffmann-Erbrecht,
1. Archiwum Państwowe we Wrocławiu: Stowarzyszenie Augsburg 2001.
Szlachty Niemieckiej – Oddział Śląski we Wrocławiu, sygn. 6. Die Musik in Geschichte und Gegenwart, red. Ludwig
231 „Graf von Hochberg” Finscher, Personenteil, t. 9, Stuttgart 2003 [MGG2]
7. Encyklopedia Katolicka, t. 11, red. Eugeniusz Ziemann,
Źródła muzyczne, afisze Lublin 2006.
19
Opracowania
1. Aderhold, Stephan: Katalog der Musikalien und
Archivalien der Friedenskirche zu Schweidnitz, Kościół
Pokoju w Świdnicy 2012.
2. Gondolatsch, Max: Die Schlesischen Musikfeste und
ihre Vorläufer, Görlitz 1925.
3. Koch, Marianne: Das Königliche Schauspielhaus in
Berlin unter Bolko Graf von Hochberg (1886-1902),
dysertacja, Berlin 1957.
4. Kruczek, Jan: Z dziejów muzycznych Panów i Książąt
Pszczyńskich. Od Promnitzów do Hochbergów, Pszczyna
2009.
5. Łuczyński, Romuald M.: Zamki, dwory i pałace w
Sudetach, Legnica 2008.
6. Pośpiech, Remigiusz: Muzyka wielogłosowa w celebracji
eucharystycznej na Śląsku w XVII i XVIII wieku, Opole
2004.
7. Subel, Joanna: Wrocławska chóralistyka. Tom I:
1817-1944, Wrocław 2008.
8. Weigelt, Carl: Die Grafen von Hochberg vom
Fürstenstein. Ein Beitrag zur vaterländischen
Culturgeschichte, wyd. Wilh. Gottl. Korn, Breslau 1896.

Bolko von Hochberg 20


Programm
Program

21
10. JUNI / CZERWIEC 2018
Drei Mädchenlieder op. 25 / Trzy pieśni dziewczęce
Zamek Książ w Wałbrzychu / Schloß Fürstenstein
1. In meinem Garten die Nelken / W moim ogrodzie
goździki
Nachtgesang / Nocny śpiew (Duett) 2. Wohl waren es Tage der Sonne / Cóż, to były dni słońca
Text / Tekst J.W. von Goethe 3. Gute Nacht, mein Herz / Dobranoc, moje serce
Beata Pazio-Grygiel, Magdalena Wachowska Magdalena Wachowska
Drei Lieder nach Texten von Heinrich Heine / Trzy pieśni Vier Lieder / Cztery pieśni op. 38
na tekstach Heinricha Heine op. 39 1. Das treue Herz / Wierne serce (Paul Flemming)
1. Liebesmärchen / Bajka o miłośći 2. Der Bleicherin Nachtlied / Pieśń nocna wybielaczki
2. Meister Zimmermann / Mistrz stolarz (Robert Reinick)
3. Die Meerfrau / Rusałka 3. Vesper / Nieszpory (Joseph v. Eichendorff)
Rafał Majzner 4. An Frau Rebecca / Do Rebekii (M.Claudius)
Morgenlied / Pieśń poranna (A.H.von Fallersleben) Rafał Majzner, Beata Pazio-Grygiel, Magdalena Wachowska,
Jerzy Butryn Jerzy Butryn
Drei Gesänge aus Schillers Wilhelm Tell / Trzy pieśni z Gute Nacht / Dobranoc (Em. Geibel) Op.31, No2
Wilhelma Tell Schillera op. 29 Beata Pazio-Grygiel
1. Der Fischerknabe / Chłopiec rybak
2. Der Hirte / Pasterz Nähe des Geliebten / Bliskość ukochanego (W.von
3. Der Alpenjäger / Człowiek gór Goethe)
Łucja Krupa Jerzy Butryn
Herz, mein Herz / Serce, moje serce! Agnus Dei
(E.M. Oettinger) Quintetto a Canone per due soprani. Contralto, tenore e
Beata Pazio-Grygiel basso op.14
Beata Pazio-Grygiel, Łucja Krupa, Magdalena Wachowska, Rafał
PAUSE /PRZERWA Majzner, Jerzy Butryn
22
12. JUNI / CZERWIEC 2018 „ Tagli al tuo crine“ Duettino Op. 15
Vino e Cultura, Görlitz „Barcarolla“ a due voci Op. 16

Bolko von Hochberg Drei Mädchenlieder op. 25 / Trzy pieśni dziewczęce


Komponist, Künstler, Musikmäzen (Em. Geibel)
1. In meinem Garten die Nelken
Vortrag /Wyklad: pan Dr. Grzegorz Joachimiak
2. Wohl waren es Tage der Sonne
3. Gute Nacht, mein Herz
Die Perspektive der Wiederbelebung der
Festspiele in der Stadthalle Görlitz Drei Lieder / Trzy pieśni op.31
Vortrag /Wyklad: Studenten der Hochschule Zittau- No2, No3
Görlitz / Studenci Uniwersytetu Zittau-Görlitz 2. Gute Nacht / Dobranoc (Em.Geibel)
3. Minnelied / Pieśn miłosna (Ludwig Hölty)
KONZERT/KONCERT
Drei Lieder / Trzy pieśni op.33
Nähe des Geliebten / Bliskość ukochanego 1. Bois Frissonants
(W. von Goethe) 3. Les Rossignols

Lieder / Pieśni Op. 30 „Du bist wie eine Blume / Jesteś jak kwiat“ (H.Heine)
1. Morgens als Lerche / Rano jako skowronek ( Robert Quartetto a Canone für Sopran, Alt, Tenor und Bass
Reinick) Op. 10
2. Der Kranke im Garten / Chory w ogródku (Nicolaus
Lenau)
3. Nun die Schatten dunkeln / Teraz cienie
przyciemniają się ( Emanuel Geibel)
23
1. JULI / LIPIEC 2018 „Tagli al tuo crine“ Duettino Op. 15
Teatr Zdrojowy, Szczawno Zdrój / Bad Salzbrunn Eleni Ioannidou, Joanna Rot

Nähe des Geliebten / Bliskość ukochanego Drei Mädchenlieder / Trzy pieśni dziewczęce op. 25
Magdalena Wachowska 1. In meinem Garten die Nelken
2. Wohl waren es Tage der Sonne
Volkslied / Pieśń ludowa Op. 24, No2 3. Gute Nacht, mein Herz
Rafał Majzner Magdalena Wachowska

Drei Lieder / Trzy pieśni op.33 Vier Lieder / Cztery pieśni op. 38
1. Bois Frissonants, 2. Le Coucou 3. Les Rossignols 1. Das treue Herz , 2. Der Bleicherin Nachtlied
Joanna Rot (Nr.2 :Eleni Ioannidou) 3. Vesper, 4. An Frau Rebecca
Rafał Majzner, Eleni Ioannidou, Magdalena Wachowska,
Winternacht / Noc zimowa Op. 30, No2 (Nicolaus Jerzy Butryn
Lenau)
Jerzy Butryn Agnus Dei
Quintetto a Canone per due soprani. Contralto, tenore
„Du bist wie eine Blume / Jesteś jak kwiat“ e basso Op.14
Quartetto a Canone für Sopran, Alt, Tenor und Bass Eleni Ioannidou, Magdalena Wachowska, Joanna Rot,
Op. 10 Rafał Majzner, Jerzy Butryn
Jerzy Butryn, Rafał Majzner
Eleni Ioannidou, Joanna Rot

PRZERWA / PAUSE
24
Die SängerInnen
śpiewacy

25
Beata Pazio-Grygiel solowego Zespołu Szkół Muzycznych w Legnicy, którego również
Koloratursopran jest absolwentką. Studia wokalne skonczyła w Akademii
Muzycznej we Wrocławiu. Od ponad 30 lat prowadzi aktywną
Beata Pazio-Grygiel stammt aus Liegnitz. Sie hat die działalność koncertową. Współpracowała przez 10 lat z Legnicką
Musikschule ihrer Heimat besucht (wo sie auch aktuell Orkiestrą Symfoniczną. Przez 20 lat była solistką Kwartetu
Gesang unterrichtet) sowie ein Studium an der Kameralnego „Violinetta”. Wraz z Operą Polską wielokrotnie
Musikhochschule K. Lipinski in Breslau abgeschlossen. Seit występowała jako solistka na scenach Niemiec, Danii i Austrii.
über 30 Jahren arbeitet sie intensiv als Konzert- und Od 31 lat jest pedagogiem śpiewu solowego w Zespole Szkół
Opernsängerin. Sie war Solistin der Liegnitzer Muzycznych w Legnicy. Jest członkiem rzeczywistym Polskiego
Philharmonie und des Kammerensembles „Violinetta“ und Stowarzyszenia Pedagogów Śpiewu we Wrocławiu. W zeszytach
ist mit der Polnischen Oper in Deutschland, Österreich und naukowych PSPŚ znajdują się publikacje jej autorstwa. Za swą
Dänemark aufgetreten. Gleichzeitig hat sie eine rege pracę pedagogiczną była wielokrotnie nagradzana. 2013r. została
Tätigkeit als Gesangspädagogin begonnen, für die sie odznaczona przez Prezydenta RP Medalem Srebrnym Za
mehrfach ausgezeichnet wurde. Długoletnią Służbę, a w 2016
Sie hat wissenschaftliche medalem „Zasłużony dla Kultury
We r k e über Polskiej”.
Gesangsausbildung verfasst
und vertritt ihr Land bei
internationalen Treffen für Łucja Krupa
Gesangspädagogen. Sie hat Sopran
m e h re re G e s a n g s t a l e n t e
entdeckt und auf die größten Die junge Sopranistin ist
Bühnen Europas gebracht. Die Absolventin der Musikschule S.
Stadt Liegnitz verlieh ihr zwei Moniuszko in Waldenburg
Ehrenpreise und eine Medaille (Klasse Małgorzata Wrzesień -
für ihre „Verdienste an der Wróbel) und studiert aktuell in
polnischen Kultur“. d e r Mu s i k h o c h s c h u l e K .
Lipinski in Breslau in der
Pochodzi z Legnicy. Sopran K l a s s e vo n Pro f . M a r i a
koloraturowy i pedagog śpiewu Czechowska-Królicka. Im April
26
2017 ist sie als Solistin im Requiem von J.Rutter mit dem wa r e rs te Pre i s t rä ge r i n d e r i nte r n at i o n a l e n
Akademischen Chor der Breslauer Politechnik aufgetreten Gesangswettbewerbe „Giuseppe di Stefano“ (Trapani) und
und arbeitet mit der Sudeten Philharmonie zusammen. Sie „Velluti“ (Dolo) und war zweimal Finalistin des
gewann den ersten Preis im Wettbewerb „Singe wie Wettbewerbes „Voci Verdiane“ (Busseto).
Prinzessin Daisy“ im Jahr 2017. Aktuell tritt sie im Rahmen Nach ihrem Debüt 1999 in Orvieto in „La Boheme“ von
zahlreicher Konzerte in Niederschlesien auf. Puccini, ist sie auf Bühnen wie Athener Staatsoper, die
Mailänder Scala, Teatro Massimo di Catania u.a. und in
Młoda Sopranistka jest absolwentką ZSM im. Stanisława Deutschland (Passau) aufgetreten sowie bei Konzerten in
Moniuszki w Wałbrzychu w klasie śpiewu Małgorzaty Wrzesień Japan, Frankreich und Columbien. Sie wurde von Jose
- Wróbel. Obecnie studentka AM im. Karola Lipińskiego we Carreras dazu auserwählt, mit ihm bei einem Konzert für
Wrocławiu na wydziale wokalistyki w klasie prof. Marii die Leuchemia Foundation in Megaron Mousikis in Athen
Czechowskiej - Królickiej. W kwietniu 2017 roku wraz z orkiestrą zu singen.
i chórem ZSM z Wałbrzycha oraz Akademickim Chórem Seit 2015 beschäftigt sie sich mit der Produktion von
Politechniki Wrocławskiej wykonała dzieło J. Ruttera - Requiem, musikalischen Veranstaltungen. Sie lebt seit zwei Jahren in
śpiewając solową partię. Współpracuje z Filharmonią Sudecką. Görlitz und führt den gemeinnützigen Verein „Ars-Augusta“
Jest laureatką pierwszego miejsca konkursu Zaśpiewaj jak zur Förderung der Kunst, der Kultur und der
Księżna Daisy, który odbył się w lipcu 2017 roku. Bierze udział w Völkerverständigung.
licznych koncertach na terenie Dolnego Śląska.
Urodzona we Wrocławiu, skończyła studia muzyczne w Grecji z
wyróżnieniem i uzyskała stypendium z „Towarzystwa Przyjaciół
Eleni Ioannidou Muzyki” w Atenach, z którym studiowała dalej w Wiedniu
Sopran (Hochschule für Musik und darstellende Kunst) i w słynnej
"Accademia della Scala di Milano" z Leylą Gencer. Jest pierwszym
In Breslau geboren und in Griechenland aufgewachsen, laureatem międzynarodowych konkursów wokalnych „Giuseppe
schloss sie ihr Gesangsstudium mit Auszeichnung ab und di Stefano” oraz „Velluti” we Włoszech i finalistką w konkursie
gewann ein Stipendium für talentierte Sänger von der „Voci Verdiane” (Busseto).
„Gesellschaft der Freunde der Musik“ in Athen, mit dessen Po debiucie w 1999 roku w Orvieto w „Cyganerii” Pucciniego,
Hilfe sie in Wien (Hochschule für Musik und darstellende wystąbiła w Operze Narodowej w Atenach, La Scali, Teatro
Kunst) und an der berühmten „Accademia della Scala di Massimo di Catania oraz w Niemczech (Passau), a także na
Milano“ mit Leyla Gencer ihre Ausbildung fortsetzte. Sie koncertach w Japonii, Francji i Kolumbii. Została wybrana przez
27
Jose Carreras, aby zaśpiewać z nim na koncercie dla Fundacji Philharmonie, der Posener Philharmonie und mit der
przeciw Leuchemij w Megaron Mousikis w Atenach. Sudecka Philharmonie aufgetreten. Auch hat sie am
Od 2015 roku zajmuje się produkcją wydarzeń muzycznych. Moniuszko Festival in Kudowa Zdrój, am Bydgoszcz
Mieszka w Görlitz i prowadzi stowarzyszenie "Ars-Augusta" z Opernfestival, an Internationalem Festival der Wiener
celem wspierania kultury i międzynarodowego porozumienia. Musik in Breslau und am Festival der polnischen Musik in
Krakau teilgenommen.

W 2012 roku ukończyła z wyróżnieniem studia wokalne w klasie


Magdalena Wachowska śpiewu solowego 

Mezzosopran prof. Agaty Młynarskiej-Klonowskiej w Akademii Muzycznej we
Wrocławiu.Wielokrotnie była stypendystką Ministra Kultury i
2 0 1 2 h a t s i e d a s St u d i u m a n d e r K . L i p i ń s k i Dziedzictwa Narodowego oraz Prezydenta Wrocławia. W 2014
Musikhochschule in Wrocław mit Auszeichnung roku zadebiutowała w Teatrze Wielkim w Poznaniu, biorąc
abgeschlossen. Mehrmals war sie Stipendiatin des udział w prawykonaniu opery B. Coli - Anioł dziwnych
Polnischen Kulturministeriums und des Präsidenten von przypadków. W kolejnych latach zaśpiewała w Poznaniu partie
Wrocław. Sie hat ihr Debüt im Großen Theater in Posen im jak Ewy w Space Opera A. Nowaka, Maryny i Szynkarki w
Jahr 2014 bei der Erstaufführung der Oper von B. Coli „The Borysie Godunowie M. Mussorgskiego i II Damy w
Angel of the Odd“ gegeben. In den folgenden Jahren sang sie
in Posen Partien wie Eva in Space Opera von A. Nowak,
Marina und Innkeeper im Boris Godunov von M.
Mussorgsky, Zweite Dame in der Die Zauberflöte von W.A.
Mozart. 2015 erhielt sie den Jan Kiepura Preis für das beste
Debüt des Jahres. Sie ist Preisträgerin des Internationalen
Halina Halska-Fijałkowska Gesangswettbewerbs in Breslau,
des internationalen Gesangswettbewerbs Goldene Stimmen
i n Wa r s c h a u , des internationalen I. Godin
Gesangswettbewerbs Iuventus Canti in Vráble und des
Nationalen Gesangswettbewerbs in Duszniki-Zdrój. Sie ist
m i t d e r Ni e d e rs c h l e s i s c h e n Ph i l h a r m o n i e , d e r
Nationalphilharmonie Warschau, der Oppelner
28
Czarodziejskim flecie W.A. Mozarta. W roku 2015 otrzymała Regisseuren wie etwa Sir Charles Mackerras, Lawrence
Teatralną Nagrodę Muzyczną im. J. Kiepury za najlepszy debiut Cummings und Anthony Heraus.
operowy. Jest laureatką Międzynarodowego Konkursu Zur Zeit ist sie am Gerhart-Hauptmann-Theater in Görlitz
Wokalnego im. H. Halskiej-Fijałkowskiej we Wrocławiu, engagiert.
Międzynarodowego Konkursu Wokalnego Złote Głosy w
Warszawie, Międzynarodowego Konkursu Wokalnego im. I. Angielska mezzosopranistka Emma Rothman wykształciła się w
Godina Iuventus Canti w Vráble oraz Ogólnopolskiego Konkursu Royal Academy of Music w Londynie oraz w Akademii Opery
Wokalnego w Dusznikach Zdroju. Występowała z Filharmonią Holenderskiej (DNOA). Debiutowała w Niemczech w 2015 roku
Dolnośląską, Filharmonią Narodową, Filharmonią Opolską, jako czarownica w "Hänsel und Gretel“ Humberdinka. Dalsze
Filharmonią Poznańską oraz Filharmonią Sudecką. Brała udział role w jej repertoirze są Aufseherin („Elektra“ R. Straussa), Page
w Festiwalu Moniuszkowskim w Kudowie Zdroju, Bydgoskim („Salome“ Straussa), Sorceress („Dido and Aeneas“ H. Purcella)
Festiwalu Operowym, Międzynarodowym Festiwalu Muzyki und Erste Norne („Götterdämmerung“ Wagnera)
Wiedeńskiej we Wrocławiu oraz Festiwalu Muzyki Polskiej w Jej repertuar koncertowy i oratoryjny obejmuje liczne solówki
Krakowie. altowe z utworów Elgara, Mendelsona, Bacha, Brahmsa,
Haendla i Mozarta. Spółpracowała z dyrygentami i reżyserami
jak Sir Charles Mackerras, Lawrence Cummings i Anthony
Emma Rothmann Heraus.
Alt Obecnie jest zaangażowana w Gerhart-Hauptmann-Theater w
Görlitz.
Die englische Mezzosopranistin Emma Rothman erhielt
ihre Ausbildung an der Royal Academy of Music in London
und an der Akademie der Niederländischen
Opernakademie (DNOA). Sie gab ihr deutsches Debut 2015
als Hexe in „Hänsel und Gretel“. Weiter hat sie gesungen
Rollen wie Aufseherin (Elektra), Page (Salome), Sorceress
(Dido and Aeneas) und Erste Norne (Götterdämmerung).
Ihr Konzert- und Oratorien-Repertoire umfasst zahlreiche
Alt-Solos aus Werken von Elgar, Mendelsson, Bach, Brahms,
Händel und Mozart. Sie arbeitete mit Dirigenten und

29
Joanna Rot Debüt in der Rolle der Arnalta in der Oper „Krönung der
Alt Poppea“ von Claudio Monteverdi gegeben.

Joanna Rot ist Absolventin der Musikhochschule Lodz, wo Absolwentka Łodzkiej Akademii Muzycznej w klasie prof. dr hab.
sie die Klasse von Prof. Dr. hab. Urszula Kryger besuchte. Urszuli Kryger. W Hochschule für Musik und
Sie setzte ihre Ausbildung an der Hochschule für Musik Darstellende Kunst w Mannheim (Niemcy) doskonaliła swoje
und Darstellende Kunst in Mannheim in der Klasse für umiejętności w klasie śpiewu Prof. Grażyny Winogrodzkiej i w
G e s a n g ( Pro f . G ra z y n a Wi n o g ra d z k a ) u n d f ü r klasie kameralistyki Prof. Ulricha Eisenlohr. Ogromny wpływ na
Kammermusik (Prof. Ulrich Eisenlohr) fort. Der bekannte jej rozwój miał wybitny baryton Olaf Bär, u którego
Bariton Olaf Bär, bei dem sie in Dresden ihre Studien weiter kontynuowała edukację w Dreźnie. Ponadto pracowała pod
führte, hatte großen Einfluss auf ihre Entwicklung. Darüber okiem wybitnych indywidualności takich jak : Jerzy Artysz, Udo
hinaus arbeitete sie unter der Leitung von bedeutenden Reinemann, Charlotte Lehmann, Jadwiga Rappé. Ma na swoim
Persönlichkeiten wie George Artysz, Udo Reinemann, koncie szereg ważnych koncertów w kraju i zagranicą m. in.
Charlotte Lehmann und Jadwiga Rappe. Sie ist in występy na Wielkanocnym Festiwalu Ludwiga van Beethovena,
zahlreichen Konzerten in Polen und im Ausland Ascoli Piceno Festival, Heidelberger Kammermusikfestival,
aufgetreten, einschließlich der Osterfestspiele Ludwig van Musica Moderna, Wratislavia Cantans, Łódzkie Schumanniana
Beethoven, des Ascoli Piceno Festivals, des Heidelberger 2010, Sierpień Talentów, Kromer Biecz Festival, inaugurowała
Kammermusikfestivals, der Musica Moderna, Wratislavia Rok Chopinowski w Stuttgarcie. Występowała w Narodowym
Cancans sowie Lodz Schumann und eröffnete das Chopin- Forum Muzyki we Wrocławiu, Filharmoniach w Warszawie,
Jahr in Stuttgart. Sie trat am National Forum of Music in Lwowie, Łodzi, Częstochowie, Opolu, ponadto współpracowała z
Breslau, den Philharmonics in Warschau auf und hat in Wrocławską Orkiestrą Barokową, Sopocką Orkiestrą Kameralną,
Lemberg, Łódź, Częstochowa und Opole gesungen. Ferner Orkiestrą Kameralną Leopoldinum, Zespołem Corde Armoniche i
arbeitete sie mit dem Breslauer Barockorchester, dem Sopot innymi.
Kammerorchester, dem Kammerorchester Leopoldinum, Jest laureatką IV Międzynarodowego Konkursu im. R. Straussa w
dem Team Corde Armoniche und anderen. Sofii (również nagroda specjalna za najlepsze wykonanie pieśni
Sie ist Preisträgerin des IV. Internationalen Wettbewerbs R. bułgarskiej) oraz XVIII Międzynarodowego Konkursu im.
Strauss in Sofia und des 18. Internationalen Wettbewerbs Johannesa Brahmsa w Pörtschach (Austria). Stypendystka Berlin
Johannes Brahms in Pörtschach (Österreich). Als Studentin Opera Academy gdzie zadebiutuje rolą Arnalty w operze
an der Berliner Opernakademie hat sie im August 2018 ihr „Koronacja Poppei” Claudio Monteverdiego w sierpniu 2018.

30
Rafał Majzner W roku 2003 ukończył studia wokalne na Wydziale Wokalno-
Tenor Aktorskim Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w
Katowicach pod kierunkiem prof. Eugeniusza Sąsiadka. Jest
Im Jahr 2003 schloss er sein Gesangsstudium an der dwukrotnym stypendystą Ministra Kultury i Dziedzictwa
Musikhochschule Karol Szymanowski in Kattowitz unter Narodowego. Został również wyróżniony wieloma nagrodami i
der Leitung von Prof. Dr. Eugeniusz Sasiadek ab. Er war wyróżnieniami na konkursach krajowych i zagranicznych.
zweimal Stipendiat des Ministers für Kultur in Polen und Występował niemalże w całej Europie m. in. we Francji, Austrii,
w u rd e au ß e rd e m m i t z a h l re i c h e n Pre i s e n u n d Włoszech, Niemczech, Szwajcarii, Czechach, na Węgrzech oraz w
Auszeichnungen bei nationalen und internationalen Stanach Zjednoczonych. Przez okres 11 lat był solistą Opery
Wettbewerben ausgezeichnet. Er trat in ganz Europa auf Wrocławskiej w której wykonał ponad 500 przedstawień.
und den Vereinigten Staaten. Für die Dauer von elf Jahren Szc zególne zainteresowanie artysty twórc zośc ią K .
war er Solist an der Breslauer Oper, in der er mehr als 500 Szymanowskiego miało swój początek w roku 2007, w którym R.
Vorstellungen gegeben hat. Besonders wichtig in seinem Majzner zagrał rolę Edrisiego w
Repertoire sind die Werke von Szymanowski: Im Jahr 2007 premierze Króla Rogera
singt er Edrisi in der Premiere von König Roger an der wyreżyserowanej przez
Breslauer Oper. Die Aufführung wurde sowohl in Polen als Mariusza Trelińskiego w Operze
auch im Ausland wiederholt einschließlich des Festivals der Wrocławskiej. Przedstawienie
Polnischen Musik in der Krakauer Oper sowie bei den było wielokrotnie wykonywane,
internationalen Maifestspielen in Wiesbaden. Rafal zarówno w Polsce jak poza jej
Majzner nahm auch an der Produktion dieser Arbeit an der granicami m. in. Podczas
Oper Bastille in Paris im Jahr 2009 teil. Im Jahr 2015 wurde Festiwalu Muzyki Polskiej w
er eingeladen, Edrisi in einer Konzertversion mit dem Operze Krakowskiej, jak również
Boston Symphony Orchestra in den Vereinigten Staaten na Międzynarodowym
aufzuführen. Rafał Majzner trat als einer der wenigen Festiwalu Maifestspiele w
Sänger in Polen auch in der Rolle des jungen Königs in Wiesbaden na zaproszenie
Hagith von K. Szymanowski auf. Als Solist nahm er an Hessisches Staatstheater
zahlreichen Tonaufnahmen mit Musik von K. Szymanowski Wiesbaden . Rafał Majzner brał
teil. również udział w produkcji tego
dzieła w Opera Bastille w
Paryżu w roku 2009. W roku
31
2015 został zaproszony do wykonania partii Edrisiego w wersji Albert Hall) in London, Schleswig-Holstein Musik Festival
koncertowej z Boston Symphony Orchestra w USA. Rafał in Kiel, International Festival "Wratislavia Cantans", "Opera
Majzner jako jeden z nielicznych śpiewaków w Polsce wystąpił Rara" in Krakau, Leo Festival in Breslau und Moniuszko
również w roli Młodego Króla w Hagith K. Szymanowskiego. Festival in Kudowa Zdroj aufgetreten. Als Mitgründer des
Jako solista uczestniczył w wielu nagraniach płytowych Ensembles „Collegium Zielenski“ hat er die gesamte
szczególnie muzyki K. Szymanowskiego. Offertoria und Communiones (Opera Omnia) von Nicholas
Zielenski auf Tonträger verewigt. (ausgezeichnet mit dem
Goldenen Orpheus Académie du Disque Lyrique in
Frankreich und Friedrich in der Kategorie Alte Musik). Er
Jerzy Butryn arbeitet auch mit den Ensembles
Bass-bariton „Capella Cracoviensis“, „Capella
VIRIDIMONTANI“, „Collegio di
Er ist Absolvent der Musikhochschule Musica Sacra“, und der National Music
K. Lipiński in Breslau und Erasmus- Forum von Wroclaw zusammen. Er hat
Stipendiat an der Hochschule für viele Konzerte sowohl mit Oratorien-,
Musik in Detmold in der Gesangsklasse Opern- und Liedrepertoire als auch mit
von Prof. Dr. Lars Woldt. Anschließend Kirchenmusik in Polen und im Ausland
gewann er mehrere Preise in Polen und gegeben und ist Stipendiat des
im Ausland wie den zweiten Preis beim Ministers für Kultur und Nationales
Internationalen Gesangswettbewerb in Erbe und des Bürgermeisters der Stadt
Kiew (Ukraine), den zweiten Preis beim Wroclaw.
Nationalen Wettbewerb K.Kurpiński in
Włoszakowice, den dritten Preis im Jest absolwentem wydziału wokalnego
G e s a n g s we t t b e we r b i n K a u n a s Akademii Muzycznej im. K.Lipińskiego we
(Litauen) und viele andere. Wrocławiu. Stypendysta programu
Er ist in der Philharmonie Kieler Erasmus w Hochschule für Musik Detmold
Schloss, Warschau, Wroclaw, Lodz, w klasie śpiewu prof. Larsa Woldta.
Krakau, Katowice, Jelenia Góra, Laureat I nagrody na Ogólnopolskim
Rzeszów, Częstochowa und Kalisz, bei Konkursie Wokalnym im. Franciszki
dem Festival der BBC Proms (Royal Platówny we Wrocławiu, II nagrody na
32
Międzynarodowym Konkursie Wokalnym w Kijowie (Ukraina), Kamil Piotr Grabowski
II nagrody na Ogólnopolskim Konkursie im. K.Kurpińskiego we Pianist
Włoszakowicach, III nagrody i nagrody specjalnej na
Międzynarodowym Konkursie Wokalnym w Kownie (Litwa) i Der Pianist und Musikpädagoge stammt aus Jelenia Gora.
wielu innych. Nach dem Abschluss der Musikschule und dem Liceum der
Występował w salach filharmonii w Kieler Schloss, Warszawie, plastische Künste in seiner Heimatstadt hat er an der
Wrocławiu, Łodzi, Krakowie, Katowicach, Jeleniej Górze, Universität von Grünberg (Klasse prof. Ryszard Zimnicki)
Rzeszowie, Częstochowie i Kaliszu, w ramach Festiwalu BBC studiert und einen Master in Klavier an der Breslauer
Proms (Royal Albert Hall) w Londynie, Schleswig-Holstein Musikakademie Karol Lipinski (Klasse Grzegorz Kurzyński)
Musik Festiwal w Kiel, Międzynarodowego Festiwalu erworben. Aktuell bereitet er sein Doktorat in der
„Wratislavia Cantans”, „Opera Rara” w Krakowie, Leo Festiwal Universität von Łodz vor. Sein musikalisches Wissen hat
we Wrocławiu oraz Festiwalu Moniuszkowskiego w Kudowie neben seinem Studium in Kursen mit Meistern wie Janusz
Zdrój. Od samego Olekniczak, Viktor Merzanow, Philipp Giusiano u.a.
początku powstania współtworzył zespół „Collegium Zieleński”, z erweitert. Als Solist hatte er zahlreiche Auftritte in Polen
którym to nagrał Offertoria i Communiones (Opera Omnia) und im Ausland, unter anderem am Nationalen Forum für
Mikołaja Zieleńskiego (nagrodzone Złotym Orfeuszem Academie Musik in Breslau, der Musikakademie in Warszau und an
du Disque Lyrique we Francji i Fryderykiem w kategorii Muzyka der Breslauer Oper. Bei zahlreichen Recitals u.
Dawna). Współpracuje także z zespołem muzyki dawnej „Capella Wettbewerben nicht nur an den wichtigsten Philharmonien
Cracoviensis”, „Capella Viridimontana”, „Collegio di Musica Niederschlesiens, sondern auch in Dresden, Mailand und
Sacra”, Teatrem Lalek we Wrocławiu oraz Chórem Narodowego Olomunc, hat er Auszeichnungen erhalten. Besonders
Forum Muzyki, z którym odbył wiele koncertów w kraju i za große Anerkennung hat er sich als Pianist für
granicą. Ma na swoim koncie wiele koncertów w kraju i Kammermusik erworben, speziell als Begleiter von Sängern.
zagranicą zarówno z repertuarem oratoryjnym, operowym, Zu seinen Aufnahmen zählt eine Sammlung mit Musik
pieśniarskim jak i również muzyki cerkiewnej. Stypendysta zeitgenössischer serbischer Komponisten für das Nationale
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Prezydenta Forum der Musik in Breslau. Als Pädagoge unterrichtet er
Miasta Wrocławia. an der Musikschule Karol Szymanowski in Breslau und an
der Musikschule Leignitz. Im Jahr 2013 hat er die Rolle von
Wladyslaw Szpilman im Dokumentarfilm „Das Kabaret des
Todes“ gspielt. Im Jahr 2015 nahm er Werke zeitgenössischer
serbischer Komponisten für das NFM in Breslau auf. Er ist
33
darüber hinaus Mitglied der Niederschlesischen W 2013 roku wystąpił w roli wybitnego Polskiego pianisty
Gesellschaft F. Chopin in Breslau. Władysława Szpilmana w filmie dokumentalnym "Kabaret
śmierci" Andrzeja Celińskiego.
W 2015 roku nagrał utwory współczesnych serbskich
Polski pianista i nauczyciel fortepianu. Urodził się w Jeleniej kompozytorów dla Narodowego Forum Muzyki we Wrocławiu.
Górze. Tam ukończył Państwową Szkołę Muzyczną im.
Stanisława Moniuszki oraz Liceum Sztuk Plastycznych w
Cieplicach Śląskich. Studiował na Uniwersytecie Zielonogórskim
w klasie fortepianu prof. Ryszarda Zimnickiego. Jest absolwentem
Akademii Muzycznej we Wrocławiu w klasie fortepianu
Grzegorza Kurzyńskiego i ukończył w Akademii Muzycznej w
Łodzi (klasa prof Cezarego Saneckiego). Obecnie jest w trakcie
zamknięcia przewodu doktorskiego.
Reprezentował Polskę na Międzynarodowym Konkursie
Pianistycznym w Warszawie, Mediolanie, Missouri (USA).
Występuje w kraju i za granicą, gra nie tylko solo i z orkiestrą, ale
także jako kameralista. Współpracował z wybitnymi
dyrygentami, jak Jerzym Maksymiukiem, Jackiem Kaspszykiem,
Władimirem Kiradiewem, Rasmusem Baumanem i Markiem
Pijarowskim.
Regularnie występuje na wielu prestiżowych festiwalach
organizowanych przez Stowarzyszenie Muzyków Polskich
(SPAM). Instytut Fryderyka Chopina, Związek Kompozytorów
Polskich, Rotary Germany i wiele innych instytucji.
Wykonuje solowy repertuar, na który składają się dzieła wielkich
mistrzów. Jako kameralista współpracuje od kilkunastu lat ze
skrzypkami i wokalistami. Posiada bogaty repertuar muzyki
klasycznej – operetkowej i musicalowej, od renesansu do XXI
wieku.

34
Liedertexte
Teksty pieśń

35
Nachtgesang / Nocny śpiew Drei Lieder nach Texten von Jak bajka smutna i łzawa,
Text / Tekst J.W. von Goethe Heinrich Heine / Trzy pieśni na Opowiedziana w letnią noc.
tekstach Heinricha Heine op. 39
O! gib, vom weichen Pfühle, "W zaczarowanym ogrodzie siedzi
Träumend, ein halb Gehör! Liebesmärchen / Bajka o miłośći Para kochanków, milczących i
Bei meinem Saitenspiele samotnych;
Schlafe! was willst du mehr? Es leuchtet meine Liebe, Słowiki śpiewają,
In ihrer dunkeln Pracht, blask księżyca migocze.
Bei meinem Saitenspiele Wie'n Märchen traurig und trübe,
Segnet der Sterne Heer Erzählt in der Sommernacht. "Panna stoi nieruchomo jak na obrazie,
Die ewigen Gefühle; Rycerz klęczy przed nią.
Schlafe! was willst du mehr? "Im Zaubergarten wallen Nadchodzi olbrzym z kniei
Zwei Buhlen, stumm und allein; Wystraszona dziewica ucieka.
* Es singen die Nachtigallen,
O daj mi o miękkiej poduszce Es flimmert der Mondenschein. "Rycerz krwawiąc osuwa się na ziemię,
Śniąc, chociaż połowę uwagi! Olbrzym kuśtyka do lasu - "
Przy dźwiękach mojej lutni "Die Jungfrau steht still wie ein Gdy zostanę pochowany,
Zaśnij! Czego jeszcze można pragnąć? Bildnis, Wtedy bajka się skończy.
Der Ritter vor ihr kniet.
Przy dźwiękach mojej lutni Da kommt der Riese der Wildnis,
Pan Niebios błogosławi Die bange Jungfrau flieht. Meister Zimmermann / Mistrz
uczucia wieczne. stolarz
Zaśnij! Czego jeszcze można pragnąć? "Der Ritter sinkt blutend zur Erde,
Es stolpert der Riese nach Haus -" Lieb' Liebchen, leg's Händchen aufs
Wenn ich begraben werde, Herze mein,
Dann ist das Märchen aus. Ach, hörst du, wie's pochet im
Kämmerlein?
* Da hauset ein Zimmermann schlimm
Moja miłość promienieje und arg,
W mrocznym blasku, Der zimmert mir einen Totensarg.
36
Es hämmert und klopfet bei Tag und Und setzt sich zu mir, am Strand; Weil ich dich liebe unsäglich,
bei Nacht; Die weissen Brüste quellen Du liebes Menschenbild!"
Es hat mich schon längst um den Hervor aus dem Schleiergewand.
Schlaf gebracht. *
Ach! sputet Euch, Meister Sie drückt mich und sie presst mich Wieczór ciągnie się pomału
Zimmermann, Und tut mir fast ein Weh; - Mgła spowiła wody morza;
Damit ich balde schlafen kann. Du drückst ja viel zu fest mich, Fale szemrzą tajemniczo,
Du schöne Wasserfee! Biała poświata powiększa się ku niebu
*
Miły kochanie, połóż dłonie na mym "Ich presse dich, in meinen Armen, Syrena morska wyłania się z fal,
sercu Und drücke dich mit Gewalt; I siada koło mnie, na plaży;
Och, słyszysz stukanie w małym Ich will bei dir erwarmen, Białe piersi nabrzmiewają
pokoiku? Der Abend ist so kalt." W tiulowek szacie.
Tam mieszka stolarz niedobry i zły,
kleci trumnę dla mojej śmierci. Der Mond schaut immer blasser Napiera na mnie, i mnie ściska
Aus dämmriger Wolkenhöh; - I prawie czuję ból;
W dzień i w nocy uderza i puka; Dein Auge wird trüber und nasser,Du ściskasz mnie za mocno,
Już od dawna nie mogę zasnąć. schöne Wasserfee!"Es wird nicht piękna morska rusałko!
Ach! pośpiesz się, mistrzu stolarzu, trüber und nasser,Mein Aug ist nass
Abym mógł wreszcie zasnąć. und trüb, "Biorę cię w ramiona,
Weil, als ich stieg aus dem Wasser, I silnie ściskam;
Ein Tropfen im Auge blieb." Bowiem chcę się przy tobie rozgrzać,
Die Meerfrau / Rusałka Wieczór jest tak chłodny. "
Die Möwen schrillen kläglich,
Der Abend kommt gezogen, Es grollt und brandet die See; - Księżyc staje się coraz bledszy
Der Nebel bebeckt die See; Dein Herz pocht wild beweglich, W mrocznych chmurach tam w górze; -
Geheimnisvoll rauschen die Wogen, Du schöne Wasserfee! Twoje oczy są coraz bardziej wilgotne i
Da steigt es weiss in die Höh. mgliste,
"Mein Herz pocht wild beweglich, Piękna morska rusałko!
Die Meerfrau steig aus den Wellen, Es pocht beweglich wild,
37
Nie jest coraz bardziej wilgotneo i Herz, mein Hert hör auf zu schlagen, Noch waltet tiefes Schweigen
mglisto, Herz, mein Herz o weine nicht; im Tal und überall;
Tylko mojr oczy są mokre i mgliste, lerne schweigen und entsagen, auf frisch betauten Zweigen
Ponieważ wyszłam z wody, beten bis das Auge bricht. singt nur die Nachtigall.
A jej krople pozostały w moich oczach"
* Sie singet Lob und Ehre
Mewy piszczą żałośnie Serce, moje serce, na co się uskarżasz? dem hohen Herrn der Welt,
Morze burzy się i ryczy; - Nikt nie pojmie twego cierpienia der überm Land der Meere
Twoje serce dziko bije, Nie możesz nikomu powiedzieć die Hand des Segens hält.
Ty piękna rusałko morska! O tym, czego ci nikt nie wybaczy.
Es hat die Nacht vertrieben;
"Moje serce dziko bije, Serce, moje serce, jaki jest powód twego ihr Kindlein fürchtet nichts!
i dziko wzruszone wali, płaczu? Stets kommt zu seinem Leben
Ponieważ kocham cię nad wszystko, Tylko Bóg liczy twe łzy, der Vater allen Lichts.
Umiłowany wizerunku człowieka! " ponieważ świat będzie tylko przeczyć
i wyśmiewać twe łzy *
Gwiazdy bledną
Herz, mein Herz / Serce, moje serce Serce, moje serce przestań bić, w ich złotym świetle;
(E.M. Oettinger) Serce, moje serce, nie płacz; wkrótce minie noc,
Herz, mein Herz, was soll dein nauczyć się milczeć i rezygnować, nadchodzi poranek.
Klagen? modlić aż nie zamkniesz oczu na zawsze
Niemand kennt dein tiefes Leid Nadal panuje głęboka cisza
Keinem darfst du´s sagen w dolinie i wszędzie;
das was Nieamdn dir verzeiht. Morgenlied Pieśń poranna (A.H.von na świeżo pokrytych rosą gałązkach
Fallersleben) śpiewa tylko słowik.
Herz, mein Herz, was frommt dein
Weinen? Die Sterne sind erblichen śpiewa ku chwale i na cześć
Deine Tränen zählt nur Gott, mit ihrem güldnen Schein; Panu Wszechmogącemu,
denn die Welt kann nur verneinen bald ist die Nacht entwichen, który nad krainą mórz
und für Tränen gibt sie Spott. der Morgen dringt herein. rękę w błogosławieństwie trzyma.
38
Przegnano noc; Jak głosy aniołów I słoneczne pastwiska!
wy dzieciątka nie bójcie się niczego! W raju. Pasterz musi już iść,
Zawsze przywraca życie A kiedy budzi się w błogim pożądaniu, Lato się skończyło.
ojciec wszelkiego światła. Wody strumieniem oplatają jego pierś, Jedziemy w góry, i wrócimy,
I woła ktoś z głębi toni: Kiedy kukułka zawoła, gdy zbudzą się
Drei Gesänge aus Schillers Wilhelm Miły chłopcze, jesteś mój! pieśni,
Tell / Trzy pieśni z Wilhelma Tell Wabię pasterza, Kiedy ziemia ubierze się w nowe kwiaty,
Schillera op. 29 Wciągam go na dno. Gdy źródełka wytrysną w słodkim maju
Żegnajcie hale
I słoneczne pastwiska,
Der Fischerknabe / Chłopiec rybak Der Hirte / Pasterz Pasterz musi już iść,
Es lächelt der See, er ladet zum Bade, Ihr Matten lebt wohl, Lato się skończyło.
Der Knabe schlief ein am grünen Ihr sonnigen Weiden!
Gestade, Der Senn muss scheiden, Der Alpenjäger/ Człowiek gór
Da hört er ein Klingen, Der Sommer ist hin. Es donnern die Höhen, es zittert der
Wie Flöten so süss, Wir fahren zu Berg, wir kommen Steg,
Wie Stimmen der Engel wieder, Nicht grauet dem Schützen auf
Im Paradies. Wenn der Kuckuck ruft, wenn schwindlichtem Weg,
Und wie er erwachet in seliger Lust, erwachen die Lieder, Er schreitet verwegen
Da spülen die Wasser ihn um die Wenn mit Blumen die Erde sich Auf Feldern von Eis,
Brust, kleidet neu, Da pranget kein Frühling,
Und es ruft aus den Tiefen: Wenn die Brünnlein fliessen im Da grünet kein Reis;
Lieb Knabe, bist mein! lieblichen Mai Und unter den Füssen ein neblichtes
Ich locke den Schäfer, Ihr Matten lebt wohl, Meer,
Ich zieh ihn herein. Ihr sonnigen Weiden! Erkennt er die Städte der Menschen
* Der Senne muss scheiden, nicht mehr,
Jezioro uśmiecha się, zaprasza do kąpieli, Der Sommer ist hin. Durch den Riss nur der Wolken
Chłopiec zasnął na zielonym brzegu, Erblickt er die Welt,
Nagle słyszy dźwięk, * Tief unter den Wassern
Słodki jak flet, Żegnajcie hale Das grünende Feld.
39
Geld und Reichtum, das zerstäubt; jeśli oboje się w niej jednoczą,
* Schönheit lässt uns bald zurücke to jest to, co najbardziej cieszy
Grzmoty wstrząsają górami, ścieżka ein getreues Herze bleibt. a i ona się w niej odnajduje
drży Mir ist wohl bei höchstem Schmerz Czuję się dobrze nawet w najwyższym
Łowczy niczego się nie lęka, na denn ich weiss ein treues Herz. bólu
rozedrganej dróżce ponieważ mam jedno wierne serce
kroczy niefrasobliwie po polach z lodu Nichts ist süsser als zwei Treue
gdzie nie ma wiosny, wenn sie eines worden sein;
i gdzie nie zazielenią się pędy dies ist’s, dass ich mich erfreue Der Bleicherin Nachtlied / Pieśń
A pod stopami morze mgławe, und sie gibt ihr Ja auch drein. nocna wybielaczki (Robert Reinick)
I nie można rozpoznać miast, Mir ist wohl bei höchstem Schmerz Bleiche, bleiche weisses Lein,
Tylko przez szczelinę chmur denn ich weiss ein treues Herz. In des stillen Mondes Hut!
Może zobaczyć świat, Bist du bleich, dann bist du gut,
Głęboko pod wodami * Bist du bleich, dann bist du rein,
Zieleniejące się pola. Wiedzieć że istnieje wierne serce Bleiche, bleiche weisses Lein!
To skarb o największej wartości, Bleich muss alles Ende sein.
Wybrańcem jest ten,
Vier Lieder / Cztery pieśni op. 38 kto ma jedno wierne serce. Sonne gibt zu lichten Schein,
Znoszę z rozkoszą największy ból Läßt dem Herzen keine Rast;
Das treue Herz / Wierne serce (Paul ponieważ mam jedno wierne serce Ist der Tag nur erst erblasst,
Flemming) Wird das Herz auch ruhig sein.
Ein getreues Herze wissen Względy odwracają się od szczęścia Bleiche, bleiche weisses Lein!
hat des höchsten Schatzes Preis, Pieniądze i bogactwa przepadają; Bleich muss alles Ende sein.
der ist selig zu begrüssen Piękno szybko przemija
der ein treues Herze weiss. wierne serce pozostaje. War ein töricht Mägdelein,
Mir ist wohl bei höchstem Schmerz Znoszę z rozkoszą największy ból Rot und frisch mein Angesicht;
denn ich weiss ein treues Herz ponieważ mam jedno wierne serce Rote Wangen taugen nicht,
Locken Unglück nur herein.
Gunst, die kehrt sich nach dem Nic nie jest słodsze od wzajemnej Bleiche, bleiche weisses Lein!
Glücke wierności Bleich muss alles Ende sein.
40
Pospiesz się i wybielaj! Już się rozdzwonił wieczorny dzwon
Eile dich und bleiche fein! Wiernie czekałam na ciebie; W cichej dolinie,
Hab' ja treu gewartet dein; Jeśli spocznę w grobie, Gdzie siedzieliśmy razem
Legt man mich ins Grab hinein, Przykryj moje kości w pokoju! Już chyba po stokroć.
Deck' in Frieden mein Gebein! Wybielaj bladobiałe płótno!
Bleiche, bleiche weisses Lein! Wybielanie jest końcem wszystkiego A na dole było tak cicho
Bleich muss alles Ende sein! W całym kraju jak okiem sięgnąć,
Tylko nad nami lipa
* Vesper/ Nieszpory (Joseph v. Szumiała w samotności.
Wybielaj, blade płóttno, Eichendorff)
Pod okiem cichego księżyca! Die Abendglocken klangen Dlaczego bije dziś dzwon
Będziesz blady, będziesz dobry, Schon durch das stille Tal, Jakbym miał płakać?
Będziesz blady, będziesz czysty, Da saßen wir zusammen Dzwony, one znaczą
Wybielaj bladobiałe płótno! Da droben wohl hundertmal. Że umarła moja miłość!
Wybielanie jest końcem wszystkiego.
Und unten war's so stille Chciałbym być już pochowany,
Słońce daje za silne światło Im Lande weit und breit, A nade mną niech szumi
Nie daje sercu odpocząć; Nur über uns die Linde Lipa każdego wieczoru
Gdy dzień w końcu zblednie, Rauscht' durch die Einsamkeit. Z dawnych, pięknych czasów.
Wtedy serce uspokoi się.
Wybielaj bladobiałe płótno! Was gehn die Glocken heute, An Frau Rebecca / Do Rebekii
Wybielanie jest końcem wszystkiego Als ob ich weinen müßt'? (M.Claudius)
Die Glocken, die bedeuten Ich habe Dich geliebet und ich will
Byłam niemądrą dziewczyną, Daß mein Lieb gestorben ist! Dich lieben,
miałam różową i świeżą twarz; Ich wollt' ich läg begraben, Solang' Du goldner Engel bist;
Czerwone policzki nie są dobre, Und über mir rauschte weit In diesem wüsten Lande hier, und
Przynoszą tylko nieszczęście. Die Linde jeden Abend drüben
Wybielaj bladobiałe płótno! Von der alten, schönen Zeit. Im Lande wo es besser ist.
Wybielanie jest końcem wszystkiego
*
41
Ich danke Dir mein Wohl, mein BÓG cię mi dał; żadna inna ręka tak nie Die Welle steigt.
Glück in diesem Leben. błogosławi. Im stillen Hain da geh ich oft zu
Ich war wohl klug, daß ich Dich fand; Jego moc jest zawsze hojna i niewidoczna; lauschen,
Doch ich fand nicht. GOTT hat Dich I dlatego mam nadzieję, modląc się ufnie, Wenn alles schweigt.
mir gegeben; So segnet keine andre On także zajmie się naszymi dziećmi, Ich bin bei dir; du seist auch noch so
Hand. Które są naszym skarbem i bogactwem. ferne,
I będzie kierować nimi, będzie się nimi Du bist mir nah!
Sein Tun ist je und je großmütig und opiekować, Die Sonne sinkt, bald leuchten mir
verborgen; i będzie przy nich dzień i noc, aby były die Sterne.
Und darum hoff' ich, fromm und zacne, O, wärst du da!
blind, i dawały szczęście, tak jak ich matka.
Er werde auch für unsre Kinder *

sorgen, Gdy słońca blask nad morza lśni głębiną,

Die unser Schatz und Reichtum sind. Nähe des Geliebten / Bliskość Myślę o tobie, miły.
Und werde sie regieren, werde für sie ukochanego (W. Goethe) Wzywałam cię, gdy ksieżyc niebem
wachen, Sie an sich halten Tag und płynął

Nacht, Daß sie wert werden, und auch Ich denke dein, wenn mir der Sonne I zdroje się srebrzyły.

glücklich machen, Wie ihre Mutter Schimmer Widzę cię tam, gdzie skraj dalekiej drogi

glücklich macht. Vom Meere strahlt; Szarym zasnuty pyłem,

Ich denke dein, wenn sich des A nocą gdzieś wędrowiec drży ubogi

* Mondes Flimmer Na ścieżynie zawiłej.

Kochałem cię zawsze i chcę cię kochać, In Quellen malt. Słyszę twój głos w szumie spienionej fali

Dopóki jesteś złotym aniołem; Ich sehe dich, wenn auf dem fernen Bijącej o wybrzeże

W tym dzikim kraju tu i tam Wege Lub w cichy gaj przychodzę słuchać dali

W kraju, w którym jest lepiej. Der Staub sich hebt; W zamierającym szmerze.

Zawdzięczam ci moje dobro, In tiefer Nacht, wenn auf dem I wtedy wiem, że jesteś przy mnie, blisko,

moje szczęście w tym życiu. schmalen Stege Choć oddal cię ukryła -

Byłem zapewne mądry, że cię znalazłem; Der Wand'rer bebt. Przygasa dzień, wnet gwiazdy mi
Ale nie ja znalazłam cię, Ich höre dich, wenn dort mit zabłysną

dumpfem Rauschen O, gdybym z tobą była!
42
Drei Mädchenlieder op. 25 / Świat jest dla mnie zatruty Gute Nacht, mein Herz / Dobranoc,
Trzy pieśni dziewczęce (Em. Geibel) Nie wita mnie ni kwiat ni gwiazda, moje serce
moje serce umarło dawno temu
In meinem Garten die Nelken / bo ty jesteś daleko. Gute Nacht mein Herz und
W moim ogrodzie goździki schlummre ein!
Wohl waren es Tage der Sonne / In diesen Herbstestagen
In meinem Garten die Nelken Cóż, to były dni słońca Ohne Blumen und Sonnenschein
mit ihrem Purpurstern Was willst du schlagen?
müssen nun alle verwelken, Wohl waren es Tage der Sonne,
denn du bist fern. Die Bäume blühten im Mai, Dein Schmerz ist aus, deine Lust ist
Dein Blick sprach Liebeswonne - todt,
Auf meinem Herde die Flammen Das ist vorbei. Verweht sind Lenz und Lieder;
die ich bewacht so gern, Der Liebe Röslein purpurroth
sanken in Asche zusammen, Verblüht sind lange die Bäume, Blüht nimmer wieder.
denn du bist fern. Der Herbst ist kommen geschwind;
Die Welt ist mir verdorben, Die Träume, die schönen Träume Singend zog er ins Land hinein,
mich grüßt nicht Blume nicht Stern, Verweht der Wind. Der falsche, liebe Knabe -
mein Herz ist lange gestorben, Und du? - Im stillen Grabe
denn du bist fern. * Schlafe mein Herz, schlaf' ein!
* Cóż, to były dni słońca, Dobranoc, moje serce i zaśnij
W moim ogrodzie goździki Drzewa zakwitły w maju, W te jesienne dni
purpurową gwiazdy Twoje spojrzenie mówiło o miłości i Bez kwiatów i słońca
teraz wszystkie zwiędną, szczęściu Czego chcesz dalej bić?

bo ty jesteś daleko. Które przeminęło..


*
W ognisku płomienie Drzewa dawno przekwitły, Dobranoc, moje serce i zaśnij
Które tak lubię pilnować, Jesień nadchodzi szybko; W te jesienne dni
zmieniły sie w popiół, Marzenia, te piękne marzenia Bez kwiatów i słońca
bo ty jesteś daleko. Przeminęły z wiatrem. Czego chcesz dalej bić?
43
Wohl dort am Holderstrauch, Gdzie siedzieliśmy,
Twój ból się skończył, twoje pożądanie Wo wir gesessen, Podobnie jak wiele dzwonków,
jest martwe, Wie manchen Glockenschlag, bo serce było przy sercu,
Wywiała wiosna i piosenki; da Herz bei Herzen lag, zapomniałaś o tym.
Miłośći purpurowa różycka das hast du vergessen.
Nigdy więcej nie zakwitnie. Dziewczęta na świecie
Die Mädchen in der Welt Są fałszywsze niż pieniądze
Śpiewając, prowadził się do kraju, Sind falscher als das Geld Z ich kochanymi.
Fałszywy, drogi chłopiec - Mit ihrem Lieben. Żegnaj i dobranoc!
A ty? - W cichym grobowcu Ade zur guten Nacht, teraz dochodzimy do konca
Śpij moje serce, zasypiaj! jetzt wird der Schluß gemacht, Bo muszę wyjechać.
daß ich muß scheiden.
Agnus Dei
Volkslied / Pieśń ludowa Op. 24, No2 *
Quintetto a Canone per due soprani.
Żegnaj i dobranoc! Contralto, tenore e basso 0p.14
Ade zur guten Nacht! Teraz dochodzimy do konca
Jetzt wird der Schluß gemacht, Bo muszę wyjechać. Agnus Dei, qui tollis peccata mundi,
Daß ich muß scheiden;. Koniczyna rośnie latem miserere nobis. Dona nobis pacem.
Im Sommer da wächst der Klee, a zimą pada śnieg,
Im Winter, da schneit´s den Schnee, Wtedy wrócę. Baranku Boży, który gładzisz grzechy
Da komm ich wieder. świata, zmiłuj się nad nami. Obdarz nas
Żałobne są góry i doliny, pokojem.
Es trauern Berg und Tal, Gdzie tysiąc razy ja
Wo ich viel tausendmal Szedłem na nich; Lamm Gottes, du nimmst hinweg die
Bin drüber gangen; To sprawiła twoja pięknota, Sünde der Welt, erbarme dich unser.
Das hat deine Schönheit gemacht, doprowadziła mnie do miłości Gib uns deinen Frieden.
die hat mich zum Lieben gebracht z wielkim pragnieniem.
mit großem Verlangen.
źródło spływa i szumi
Das Brünnlein rinnt und rauscht Właśnie tam przy krzaku bezu,
44
Lieder / Pieśni Op. 30 Wieczorem jako łabędź Frost! friere mir ins Herz hinein,
Pływać w błyszczącym świetle gwiazd, Tief in das heißbewegte, wilde!
Morgens als Lerche / Rano jako Chcę być w księżycowej nocy Daß einmal Ruh mag drinnen sein,
skowronek ( Robert Reinick) Lekki i zwiewny być elfem! Wie hier im nächtlichen Gefilde!
*
Morgens als Lerche Słońce, kiedy w końcu Powietrze jest zamarznięte z zimna,
Möcht' ich begrüßen der Sonne Pokażesz mi się promieniujący? Śnieg spada z moich stop,
Strahl, Kwiatku, niech bym mógł Mój oddech wyparowuje, moja broda się
Mittags Libelle, Tutaj w kwiatach spoczywająć z tobą! strzepuje;
Küssen die Blum' im Blüthenthal, Gwiazdo, a ty słuszysz? Tylko dalej, tylko zawsze dalej iść!
Abends ein Schwan wohl Jak woda szumi? to ciebie wołają
Schwimmen in funkelndem Piękna jest księżycowa noc, Jak uroczyscie wszystko milczy!
Sternenschein, Królowa Elfów pokaż się! Księżyc świeci na starych świerkach,
Möcht' in der Mondnacht Które, tęskniąc za śmiercią,
Leicht und luftig ein Elfe sein! Winternacht / Noc zimowa kierują gałęzie z powrotem do ziemi.
(Nicolaus Lenau)
Sonne, wann endlich Mróz! zamarznij w moim sercu,
Trittst du strahlend heraus zu mir? Vor Kälte ist die Luft erstarrt, Głęboko w te gorące, dzikie!
Blume, o dürft' ich Es kracht der Schnee von meinen Żeby pokój był już w środku,
Hier in den Blüthen ruhen bei dir! Tritten, Jak tutaj na nocnym polu!
Stern, und hörst du Es dampft mein Hauch, es klirrt mein
Rauschen die Wasser? sie rufen dich. Bart;
Schön ist die Mondnacht, Nur fort, nur immer fortgeschritten! Der Kranke im Garten /
Elfenkönigin, zeige dich! Chory w ogródku (Nicolaus Lenau)
Wie feierlich die Gegend schweigt!
* Der Mond bescheint die alten Wie? eine Nachtigall, so spät?
Rano jako skowronek Fichten, Schon sind die Blüthen längst
Pragnę powitać promień słońca, Die, sehnsuchtsvoll zum Tod geneigt, verweht,
Południem jako ważka Den Zweig zurück zur Erde richten. Der Sommer reift die Felder schon,
calować kwiaty w dolinie kwiatów Und noch ein Frühlingston?
45
Die sich dir ergeben, Vedrò nella camelia
O Lenz, ward es dir offenbar, nimm sie ganz dahin! bella ma senza amor
Daß ich noch sterbe dieses Jahr? Auch, du weißt, dass nimmer di te la bella imagine
Und riefest aus der Ferne du ich mein Eigen bin. bella ma senza amor!
Noch einen Gruß mir zu? Teraz cienie przyciemniają się,
Gwiazda budzi się przy gwiazdzie: *

* Co za przewiew tęsknoty Utnij z włos i daj mi


Jak to? słowik, tak późno? zalata się przez noc! piękna, ten ładny kwiat
Już kwiaty dawno zwiędniały Będę trzymał go dla twojej pamięci
Lato już dojrzewa na polach, Przez morze snów i położe na sercu!
I jeszcze wiosenny dzwięk? kieruję bez odpoczynku, Daj mi ten kwiat,
kieruję moją duszę położe na sercu!
O Wiosno, czy ci się obiawiło, do twojej duszy. Będę widział w kamelii
Że już umre w tym roku? pięknej, ale bez miłości
i wywołałaś z daleka ty Która ci się poddaje, piękny twoj widok
jeszcze jedno pozdrowienie do mnie? weź ją całkowicie! piękna, ale bez miłości!
Przeciesz wiesz, że już nigdy
Nun die Schatten dunkeln / nie należę już do siebie. Schneide aus deinen Haaren und
Teraz cienie przyciemniają się reich mir
( Emanuel Geibel) Schöne, diese köstliche Blume
Ich werde sie als Erinnerung von dir
Nun die Schatten dunkeln, Tagli al tuo crine / Utnij z twoich behalten
Stern an Stern erwacht: włosów und ich werde sie am Herzen tragen!
Welch ein Hauch der Sehnsucht Reich mir diese Blume,
flutet durch die Nacht! Tagli al tuo crine e donami Ich werde sie am Herze tragen!
bella, quel vago fiore, Ich werde in der Kamelie sehen,
Durch das Meer der Träume Io l’avrò per tua memoria Schöne, aber ohne Liebe
steuert ohne Ruh, lo poserò sul core! das schöne Bild von dir
steuert meine Seele Dammi quel fior, Schöne, aber ohne Liebe!
deiner Seele zu. lo poserò sul core!
46
Barcarolla * Verkündet die zwölfte Stund';
Die Nacht ist still, die Welt strahlt Mit ihren Reizen und Küssen
La notte tace, splende il creato aus der Ferne erscheint der geliebte Erwartet mich Liebchen jetzund.
da lungi mostrasi il lido amato; Strand;
dai monti sorge l´amata luna, der geliebte Mond steigt aus den Der Mond ist mein Begleiter,
ed inargenta la mia laguna Bergen hinauf, Er leuchtet mir freundlich vor;
Robusto remo, batti sul mar! und malt silber meine Lagune Da bin ich an ihrem Hause,
al lido a follegiar! Robuster Ruderer, schlag aufs Meer! Und freudig ruf ich empor:
zum Lido fahr um dich närrisch zu
Or piú non temer ma splendi o luna! amüsieren! "Ich danke dir, alter Vertrauter,
Spargi d´argento la mia laguna Jetzt fürchte dich nicht mehr aber Daß du meinen Weg erhellt;
affetta o rematore, voga! strahle, Mond! Jetzt will ich dich entlassen,
con ansia t´attende amore. Verteile das Silber auf meiner Lagune Jetzt leuchte der übrigen Welt!
Robusto remo, batti sul mar! Beeile dich, o Ruderer, und fahr!
al lido a follegiar! dort erwartet dich gespannt die Liebe. Und findest du einen Verliebten,
* Robuster Ruderer, schlag aufs Meer! Der einsam klagt sein Leid,
Noc jest cicha, świat świeci zum Lido fahr um dich närrisch zu So tröst ihn, wie tu mich selber
z daleka pojawia się ukochane lido; amüsieren! Getröstet in alter Zeit."
umiłowany księżyc wznosi się z gór,
i srebrzy moją lagunę
Wytrzymały wioślarze, uderz w morze! Drei Lieder op.31 *
Jeć do Lido aby szalować! Jak ciemne sny stoją
Wie dunkle Träume (H.Heine) Domy w długiej linii;
Nie lękaj się już, ale świeć już księżycu! Głęboko owinięty w płaszcz,
Zasrebrnij moją lagunę Wie dunkle Träume stehen Przechodzę cicho bezmówny.
pośpiesz się wioślarzu, i jedz! Die Häuser in langer Reih';
z niepokojem na ciebie czeka miłość. Tief eingehüllt im Mantel, Wieża katedry
Wytrzymały wioślarze, uderz w morze! Schreite ich schweigend vorbei. Bije dwunastą godzinę;
Jeć do Lido aby szalować! Z jej urokami i pocałunkami
Der Turm der Kathedrale Czeka teraz na mnie moją miłość.
47
Nun suchen in den Zweigen Spijcie w pokoju,
Księżyc jest moim towarzyszem, ihr Nest die Vögelein Miłość Boska,
Świeci mi przyjaźnie; die Halm und Blumen neigen obejmuje was wszędzie.
Już jestem przed jej domu, ihr Haupt im Mondenschein,
I z radością krzyczę: und selbst des Mühlrad´s Wellen Teraz szukaję na gałęziach
lassen das wilde Schwellen ptaszki ich gniazdo
"Dziękuję, stary powierniku, und schlummern murmelnd ein. łodygi i kwiaty pochylają głowy
Że zaświeciłeś moją drogę; Schlafet in Ruh'! w świetle księżyca,
Teraz chcę cię zwolnić, Die Liebe Gottes, a nawet fale koła młyńskiego
Teraz rozświetl całą resztę świata! Sie deckt euch zu allüberall. zostawiają ich dziki szum i zasypiają
mamrocząć.
I jakbyś znalazł kochanka, Gut' Nacht denn, all ihr Müden, Spijcie w pokoju,
Samotnie skarżącego swoje Ihr Lieben nah' und fern; Miłość Boska,
cierpienie,Więc pociesz go, jak mnie Bald ruh' auch ich im Frieden, obejmuje was wszędzie.
samego Bis glänzt der Morgenstern, Więc dobranoc, wszyscy zmęczeni,
Pocieszyłeś w dawnych czasach. " Bis glänzt, bis glänzt der Kochani, bliscy i dalecy;
Morgenstern. Niedługo ja też spocznę w pokoju,
Die Nachtigall alleine Aż do rana ddy gwiazda zaświeci,
Gute Nacht (Em. Geibel) Op.31, No2 Singt noch im Mondenscheine, Słowik tylko wciąż śpiewa
Und lobet Gott den Herrn. w świetle księżyca,
Schon fängt es an zu dämmern, Schlafet in Ruh'! I chwała Bogu Panu.
Der Mond als Hirt erwacht, Die Liebe Gottes, Spijcie w pokoju,
Und singt der Wolkenlämmern Sie deckt euch zu allüberall. Miłość Boska,
Ein Lied zur guten Nacht, Już się świta obejmuje was wszędzie.
Und wie er singt so leise, Księżyc budzi się jako pasterz,
Da dringt vom Sternenkreise I śpiewa do chmur jagnięcich
Der Schall in's Ohr mir sacht, Piosenkę na dobranoc, Minnelied (Ludwig Hölty)
Schlafet in Ruh'! I kiedy śpiewa tak cicho,
Die Liebe Gottes, Pochodzi z kręgów gwiazd Holder klingt der Vogelsang,
Sie deckt euch zu allüberall. Dźwięk w moich uchach delikatnie, Wenn die Engelreine,
48
Die mein Jünglingsherz bezwang pokazuje się mi miło i wesoło. Fruwajcie aby mu powiedzieć, że
Wandelt durch die Haine. umieram!
Wierna, kochająca kobieto, Zitternde Wälder und du
Röter blühen Tal und Au, Nigdy nie chciej odejść ode mnie; Sternenhimmel,
Grüner wird der Wasen, Żeby moje serce, jak te pola, Mein Geliebter ist gegangen,
Wo die Finger meiner Frau Mogło kwitnąć szczęśliwe! Hinterlässt mir ein leidendes Herz!
Maienblumen lasen.
Winde, mit eurem klagenden
Ohne sie ist alles tot, Drei Lieder / Trzy pieśni op.33 Rauschen,
Welk sind Blüt' und Kräuter; Mit euren Liedern, und zaubernden
Und kein Frühlingsabendrot Bois Frissonants / Drżące lasy Nachtigallen.
Dünkt mir schön und heiter. (Charles Cros) Fliegt zu ihm und sagt ihm, dass ich
sterbe!
Traute, minnigliche Frau, Bois frissonnants, ciel étoilé,
Wollest nimmer fliehen; Mon bien-aimé s'en est allé,
Daß mein Herz, gleich dieser Au, Emportant mon cœur désolé! Le Coucou / Kukułka (Theuriet
Mög' in Wonne blühen! André)
* Vents, que vos plaintives rumeurs,
Piękniej brzmi piosenka ptaka, Que vos chants, rossignols Le bois est reverdi.

Jak ta aniolsko czysta panna, charmeurs, Une lumière douce

Która pokonała moje młodzieńcze serce Aillent lui dire que je meurs! Sous la feuille à midi

Przechodzi przez gaje. Glisse et dore la mousse;

* On dirait qu'on entend

Więcej czerowne kwitną doliny i pola, Drżące lasy, rozgwieżdżone niebo, Le bourgeon qui se fend

Zieloniej rośnie trawa, Mój ukochan odeszł, Et le gazon qui pousse.
Tam gdzie palce mojej kobiety Niosąc moje nieszczęśliwe serce!
Zbierają kwiatki majowe. Sur le bord des étangs
Wszystko bez niej jest martwe, Wiatry, z waszymi żałosnymi szumami, Où tremblent les narcisses.
Zwiękłe są kwiaty i zioła; waszymi piosenkami, słownikami Les trèlles d'eau flottants
I żaden wiosenny wieczór czarującymi, Entr'ouvrent leurs calices.
49
Piverts et grimpereaux Qui semble toujours fuir, Otwierają swoie kielichy.
Meurtrissent des bouleaux Et qui revient sans cesse?. Zielone dzięcioły i drzewka
Les troncs pâles et lisses. Piją delikatnie z bladego
La fauvette au boisson Des saisons d'autrefois I gładkiego pieńia brzozy.
Murmure une romance, Et des morts qu'on oublie, Bursztynka w liściach
Courte et leste chanson Mes amis, c'est la voix Szepcze romans,
Qui toujours recommence. Dans l'ombre ensevelie Krótka i szybka piosenka
Verdiers, pinsons, linots, Au soleil, à l'air bleu, Która powtarza się od nowa.
Merles et loriots, Elle envoie un adieu Dzwoniec, gil i makolągwa,
Répondent en cadence. Plein de mélancolie. Kosy i wilgi,
0 pénétrante voix Elle dit «Rameaux verts. Odpowiadają w kadencjach.
De la saison bénie Songez aux feuilles sèches O przenikliwy głos
Partout vibre à la fois Blondes filles aux chairs Błogosławionego sezonu
La tendre symphonie; Roses comme les pêches, Wszędzie wibruje nagle
Amoureux de vingt ans, Delikatna symfonia;
Tout s'égaie aux entours. Enivres de printemps, Wszystko raduje się wokoła.
Les bois sont pleins d'amours. Songez aux tombes fralches » Lasy są pełne miłości.
De Oeurs et d'harmonie. Pełne szczęścia i harmonii.
Mais dans la profondeur * Ale w głębi
Du taillis qui bourdonne, Lasy zielenią się znowu. Brzęczącego zagajnika
Comme un écho pleureur Miękkie światło Jak echo płaczu
Une note résonne Pod liściami w południu Nuty rezonują,
Du coucou désolé Poślizga i złoci zieloną pianę; Smutnej kukułki
C'est l'appel redoublé, Masz wrarzenie że słychać To jest podwójne wołanie,
La plainte monotone. pączki kwiat, które wybuchają Monotonna jej skarga.
Quand les nids en émoi I trawę, która rośnie. Gdy gniazda zostają zamieszkane
Tressaillent d'allégresse, I drżą z radości,
Savez-vous, dites-moi, Na skraju stawów Czy tywiesz, czy możesz mi powiedzieć,
Pourquoi cette tristesse? Gdzie drży narcyz. Dlaczego ten smutek?
Pourquoi ce long soupir Pływające kratki wodne Dlaczego to długie westchnienie?
50
Które ciągle wydaje się, że ucieka Schwebende Wassergitter Wißt ihr, sagt es mir,
I potem ciągle wraca? Eröffnen ihre Kelche. Warum diese Traurigkeit?
Grünspechte und Baumläufer Warum dieser lange Seufzer?
Przeszłe porę roku Trinken Saft aus den blassen Er scheint immer zu fliehen
I zmarli, którzy zostali zapomniani Und glatten Stämmen der Birken. Und doch kommt er immer wieder?
Moi przyjaciele, ich jest to głos Die Grasmücke im Laub
Pochowany w cieniu. Flüstert eine Romanze, Aus den Zeiten der Vergangenheit
I w słońcu, w niebieskim powietrzu, Ein kurzes und schnelles Lied Und der Toten, die vergessen sind,
Wysyłają pożegnanie Das immer wieder von neuem Meine Freunde, ist das die Stimme
Pełne melancholii. beginnt. In den Schatten begraben.
Mówi ono "Zielone gałęzie. Grünfinke, Buchfinke, Hänflinge, Und in der Sonne, in der blauen Luft,
Pomyślcie o suchych liściach Amseln und Pirole, Schickt sie einen Gruss des
Jak blondynki z czerwonym ciałem Antworten in Kadenzen. Abschieds
jak brzoskwinie, O durchdringende Stimme Voll mit Melancholie.
Wy dwudziestoletni kochanki, Der gesegneten Jahreszeit Sie sagt "Grüne Zweige.
Upici przez wiosnę Überall vibriert auf einmal Denkt ihr an die trockenen Blätter
Pamiętajcie o grobowcach ruinowanych» Die zarte Symphonie; Blonde Mädchen mit rotem
Fleisch wie Pfirsiche.
* Alles läuft fröhlich herum, Ihr zwanzigjährigen Liebhaber,
Der Wald ist wieder grün, Die Wälder sind voller Liebe, Berauscht durch den Frühling,
Ein weiches Licht Voll Glück und Harmonie. Denkt an die zerfallenen Gräber »
Unter den Blättern am Mittag Aber in der Tiefe
Gleitet und vergoldet den Schaum; Des summenden Gehölzes
Es sieht so aus, als ob man die Wie ein weinendes Echo Les Rossignols (P.A. Béranger)
Knospen Schwingt eine Note mit,
Aufbrechen hört und das Gras, das Dies ist eines traurigen Kuckucks La nuit a ralenti les heures ;
wächst. Verdoppelter Ruf, Le sommeil s’étend sur Paris.
Die monotone Beschwerde. Charmez l’écho de nos demeures ;
Am Rande der Teiche Wenn Nester in Aufruhr sind Éveillez-vous, oiseaux chéris.
Wo die Narzisse zittert, Und zittern vor Freude, Dans ces instants où le cœur pense,
51
Schloss Rohnstock heute
Pałac Hochbergów w Roztoce dziś

52
Heureux qui peut rentrer en soi ! * „Du bist wie eine Blume“ (H.Heine)
De la nuit j’aime le silence : Die Nacht verlangsamt die Stunden; Quartetto a Canone für Sopran, Alt,
Doux rossignols, chantez pour moi. Der Schlaf breitet sich über Paris aus. Tenor und Bass Op. 10
Doux chantres de l’amour fidèle, Verzaubert das Echo aus unseren
De Phryné fuyez le séjour : Häusern; Du bist wie eine Blume,
Phryné rend chaque nuit nouvelle Wacht auf, süße Vögel. So hold und schön und rein;
Complice d’un nouvel amour. In diesen Momenten, wenn das Herz Ich schau’ dich an, und Wehmuth
En vain des baisers sans ivresse denkt: Schleicht mir in’s Herz hinein.
Ont scellé des serments sans foi ; Glücklich ist, wer zu sich kehren
Je crois encore à la tendresse : kann! Mir ist, als ob ich die Hände
Doux rossignols, chantez pour moi. An der Nacht mag ich die Stille: Auf’s Haupt dir legen sollt’,
Süße Nachtigallen singt für mich. Betend, daß Gott dich erhalte
Noc spowolniła godziny; So rein und schön und hold.
Sen rozprzestrzenia się nad Paryżem. Süße Sänger der treuen Liebe, *
Czarujcie echo naszych domów; Der Phryne vermeidet den Jesteś jak jeden kwiat
Obudźcie się, kochane ptaki. Aufenthalt: Tak miła, piękna i czysta;
W chwilach, kiedy serce myśli, Phryne macht jede Nacht zu einer Patrzę na ciebie i melancholia
Szczęśliwy ten kto może powrócić do neuen Skrada się do mojego serca.
siebie! Komplize wird sie ständig neuer
W nocach lubię ciszę: Liebe. Czuję, jakbym muśiał ręce
Słodkie słowiki, zaśpiewajcie dla mnie. Umsonst sind die Küsse ohne Położyć ci nad głową,
Trunkenheit Modląc się, aby Bóg cię otrzymał
Słodcy śpiewacy o wiernej miłości, Und die versiegelten Eide ohne Tak czystą i piękną i miłą.
Oddalcie się z domu pięknej Phryné: Treue;
Phryné robi każdą noc nową Ich glaube immer noch an die
Spółwinna jest jakieś nowej miłości. Zärtlichkeit:
Na próżno są całusy bez passij Süße Nachtigallen, singt für mich.
Uszczelnione przysięgi bez wiary;
Ja wierzę dalej w czułość:
Słodkie słowiki, zaśpiewajcie dla mnie.
53
Impressum Veranstalter / Organizatorzy:
Redaktion / Redakcja: Ars-Augusta e.V. Augustastrasse 6, Görlitz 02826
Eleni Ioannidou, Heinz Müller (www.ars-augusta.org)

Biografie Bolko von Hochberg / Biografia Bolko von Hochberga: Partner / Partnerzy:
Dr. Grzegorz Joachimiak Vino e Cultura, Zamek Książ w Wałbrzychu, Teatr Zdrojowy
im.Henryka Wieńiawskiego w Szczawno Zdroju, Fundacja
Übersetzung in die Deutsche Sprache / Przetłumaczenie na język Książnej Daisy von Pless
niemiecki: Jolanta Szafarz & Heinz Müller

Liedtexte- Übersetzung:
Eleni Ioannidou, Jolanta Szafarz, Heinz Müller

Quellen der Bilder:


Ars-Augusta e.V., Zamek Książ, Stiftung Prinzessin Daisy
von Pless

Das Programmheft und die Tonaufnahmen wurden


gefördert durch:

Patronat:

Sponsor

54
55