Sie sind auf Seite 1von 41

Μ 1029 Του αύτοϋ 'Αθανασίου επισκόπου Αλεξανδρείας πρός τοϋς έν rfj Αφρική

επισκόπους

1,1 Ικανά μεν τά γραφέντα παρά τε του άγαπητού και συλλείτουργου ημών Δαμά-
σου του επισκόπου της μεγάλης Ρώμης και των σΰν αύτω τοσούτων συνελθόν- 5
των επισκόπων, ουδέν δε ήττον και τά των άλλων γενομένων συνόδων εν τε τή
Γαλλία και τη 'Ιταλία περί της υγιαινούσης πίστεως, ην ό μέν κύριος εχαρίσατο,

7 της ύ/ιαινούσης πίστεως vgl. Tit 1,13

1-2 Das Schreiben (kein Synodalschreiben; der Titel in den Hss. B K P O basiert auf einem Mißver-
ständnis von 10,2) richtet sich nach der Angabe im Titel an die Bischöfe der Diözese Africa. Anlaß
waren nach 1,3 offensichtlich homöische Aktivitäten in dieser Diözese, vor denen Athanasius mit dem
Schreiben warnen will. Er betont aus diesem Grund nachdrücklich die Suffizienz der Beschlüsse der
Synode von Nizäa, v.a. ihrer Kernbegriffe έκ της ουσίας und ομοούσιος, und akzentuiert diese deut-
lich gegenüber der homöischen Terminologie in polemischer Auseinandersetzung mit den Synoden
von Rimini, Nike und Konstantinopel (359/60). Terminus post quem für die Abfassung ist der Be-
ginn des Episkopats des Damasus von Rom im Oktober 366, der terminus post quem non der Tod
des Athanasius am 2. Mai 373. Voraus gehen ein Schreiben einer ägyptischen Synode nach Rom, das
auf eine römische Synode unter Damasus reagiert (10,3), sowie ein Schreiben evtl. dieser römischen
Synode (1,1) nach Alexandrien. Uber frühe synodale Aktivitäten und eine Kontaktaufnahme des Da-
masus mit Alexandrien, der seine Position in Rom sicherlich dadurch sichern wollte, sind wir auch
sonst unterrichtet (vgl. nur Syn.vet. 67f.; mit der damasinischen Epistula Confidimus quidem besteht
allerdings nur ein inhaltlicher, keinesfalls ein literarischer Zusammenhang), so daß die im Brief ge-
nannten, sonst aber nicht bezeugten Synoden an den Beginn des damasinischen Episkopats gesetzt
werden können. In der Mitte der 60er Jahre ist außerdem wie in der ep.Afr. eine verstärkte synodale
und literarische Auseinandersetzung mit den Beschlüssen der Synoden von Rimini/Nike/Konstanti-
nopel und deren exponierten Vertretern (Valens, Ursacius, Auxentius) zu beobachten (vgl. u.a. Hil., c.
Aux.; Socr., h.e. IV 4; 12). Daher ist eine Abfassung im Jahr 366/67 wahrscheinlich. Zweifel an der
Echtheit des Schreibens sind unbegründet. 4 - 5 Damasus von Rom, Bischof seit Oktober 366 (vgl.
Prosopographie Chretienne II/1, 530). 5 - 6 των ... έτπσκόττων Es muß sich um Bischöfe aus Rom
und Italia suburbicaria gehandelt haben. 6-7 των ... Ιταλία Von diesen Synoden in Gallien und
Italia annonaria, die sich mit den Beschlüssen der Synode von Rimini auseinandersetzten, sind uns die
Synode von Paris (361/62; Synodalschreiben bei Hil., coll.antiar. A I) und eine italische Synode im
Jahr 363 (Synodalschreiben bei Hil, coll.antiar. Β IV 2) bekannt; vgl. auch die ep.Epict. 1 und ep.Ruf.
genannten Synoden.

ö ( = B K P O R F ) b ( = D W N Z ) ΣΛ

1 in mg. π γ Β λ β P c οη R νς Ζ * νζ Z c δ D N 1 - 2 ΤοΟ αΰτοϋ 'Αθανασίου επισκόπου (St. αρχι-


επισκόπου D ) 'Αλεξανδρείας πρός τους έν τή 'Αφρική επισκόπους D τοΰ αυτού άγίου 'Αθανασίου
επιστολή πρός τους έν τ ή 'Αφρική έπισκόπους Σ Incipit (>dnp) epistula sancti ( > dfp) Athanasii
archiepiscopi (episcopi dn) Alexandrini ad episcopos per Africam constitutes Α τοΰ αΰτοϋ πρός τους
έν 'Αφρική τιμιωτάτους έπισκόπους Ν πρός τους έν τή 'Αφρική έπισκόπους 'Αθανάσιος έπίσκο-
πος W Των κατ' Αΐγυπτον και Λιβύην έπισκόπων ένενήκοντα και τοΰ μακαρίου 'Αθανασίου κατά
Άρειανών πρός τους έν τ ή 'Αφρική α2 Β Ρ Ο τοΰ αυτοΰ ( + 'Αθανασίου Ζ ) και των κατ' Αΐγυπτον
και Λιβύην έπισκόπων ένενήκοντα κατά Άρειανών πρός τους έν τ ή 'Αφρική Κ Ζ 5 σΰν αύτω α Ζ
έν αΰτή DWN ΣΛ 6 ήττον] ήττω Ν + ικανά Σ I τά ... συνόδων] αΐ γενόμεναι σύνοδοι Σ I των >
Ν 7 τ ή > b I ύγιαινούσης] συνενούσης Ν I κύριος] Χριστός Β Ν I έχαρίσατο] συνήγαγεν Σ

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Epistula ad Afros 1 323

oi δέ άπόστολοι έκήρυξαν και οί πατέρες παραδεδώκασιν οί έν τ η Νικαία συνελ-


θόντες ά π ό πάσης της καθ' ημάς οικουμένης, τοσαύτη γ ά ρ γέγονε τότε σπουδή
διά την άρειαυήυ α'ίρεσιν, ϊνα οί μεν πεπτωκότες εις αύτήν άνασττασθώσιν, οί δέ
έφευρόντες έκδηλοι γένωνται. ταύτη yoOv και ττάλαι π ά σ α ή οικουμένη συμ- 2
5 πεφώνηκε και νυν δέ πολλών συνόδων γενομένων ύπομνησθέντες πάντες οϊ τε
κατά την Δαλματίαν και Δαρδανίαν και Μακεδονίαν Ηπείρους τε και την Ελλάδα
καί Κρήτην και τάς άλλας νήσους Σικελίαν τε και Κύπρον και Παμφυλίαν Λυκίαν
τε και Ίσαυρίαν καί πάσαν την Αϊγυπτον καί τάς Λιβύας καί πλείστοι των έν τή
'Αραβία ταύτην έπέγνωσαν καί έθαύμασάν τε τους ύπογράψαντας, δτι ει καί τι
10 περιελέλειπτο π α ρ ' αυτοΤς εκ της »ρίζης« <τής> τ ω ν άρειανών »άνω φύουσα πι-
κρία«, Αύξέντιόν φαμεν καί Ούρσάκιον καί Ούάλεντα καί τους τ ά αυτά φρονοΰν-
τας αύτοΐς, ούτοι διά τ ω ν γραμμάτων τούτων έξεκόπησαν καί άπηλείφθησαν. 3
ικανά μέν ουν τ ά έν τη Νικαία όμολογηθέντα καί αύτάρκη, καθά προείπομεν, πρός
τε άνατροπήν πάσης άσεβους αίρέσεως καί πρός άσφάλειαν καί ώφέλειαν της
1
15 έκκλησιαστικής διδασκαλίας, επειδή δέ ήκούσαμεν, δτι τινές βουλόμενοι μάχεσθαι Μ 1032
πρός αυτήν όνομάζειν έπιχειροΰσι σύνοδόν τίνα ώς έν Άριμήνω γενομένην καί
φιλονεικουσι ταύτην μάλλον ή έκείνην κρατεΐν, άναγκαΐον ήγησάμεθα γράψαι καί
ύπομνήσαι ύμάς, Ινα μή άνέχησθε των τοιούτων - τούτο γ ά ρ ούδέν έτερον έστιν ή

10-11 D t 29,17; Hebr 12,15

1 - 2 οί 3 ... οικουμένης Synode von Nizäa 325 (vgl. Urk. 24). 5 π ο λ λ ώ ν ... γενομένων Vgl. die Auf-
zählung ep.Jov. 2,1, ohne daß über die Synoden Näheres bekannt ist. 11 Auxentius (f 374) wurde
355 nach der Absetzung des Dionysius als Bischof von Mailand eingesetzt und war Vertreter der Kir-
chenpolitik Constantius' II. Alle Versuche von nizänischer Seite, ihn abzusetzen, sind gescheitert (s.a.
10,3). I Ursacius von Singidunum und Valens von Mursa waren seit der Schlacht von Mursa (351) die
kirchenpolitischen Berater des Kaisers. 16 έν Άριμήνω Synode von Rimini 359; vgl. unten zu 3,3.

a (=BKPORF) b ( = D W N Z ) ΣΛ

1 oi 3 > D N I Νικαία] Νικαίας συνάδω D 2 τοσαύτη] τοιαύτη Ν I ~ τότε (spr. lin.) γέγονεν Ν
3 αυτήν] ταύτην Ζ I άνασττασθώσιν α1 άνασττάσωσιν R άναστώσιν b ΣΛ F 4 έκδηλοι] άδηλοι Ν
γένωνται] γίνωνται D I ταύτη] ταύτην W I πάλαι + μέν b ΣΛ I ~ ή οικουμένη π ά σ α Ν I ή > Ζ
4 - 5 συμπεφώνηκε] συνεφώνησεν b 5 γενομένων] γινομένων Ν I τε > Ν 6 Δαλματίαν] Δελματί-
αν Ν I Δαρδανίαν] Σαρδινία Λ 6 - 7 και 2 ... Κρήτην > Ν 6 Ηπείρους τε] καί 'Ηπείρους δέ Σ
7 τάς > Ν I καϊ + Φρυγίαν W 8 καί 2 > A I π ά σ α ν + τε a 1 R* I τ ή > Ζ 9 καί > F Σ I τε α Ζ γε
3

ϋ \ ν Ν Σ I ύπογράψαντας + καί α1 10 περιελέλειπτο] περιλέλειπτο Ν I αύτοΐς + έκ της πικρίας Σ


της 2 suppl. Br. I τ ω ν άρειανών Β Ζ Σ της άρειανών α2 Κ Ρ Ο της άρειανής D W N A I ά ν ω φύουσα]
άναφύουσα Σ Α Ν 10-11 πικρία] πικρίαν Ν > Σ 11 ~ Αύξέντιόν μέν καί Ούρσάκιόν φαμεν W
φαμεν] φημί Ρ Σ I Ούάλεντα] Ούαλεντΐνον Σ I τ ά αύτά] τ ά τοιαύτα W τ α ΰ τ α Ν > Ζ* (corr. Z m s)
11-12 ~ αύτοΐς φρονοΰντας b ΣΛ 12 ούτοι > a I τούτων > D W N Z * (corr. Z m 8) ΣΛ I άπηλείφθη-
σαν Ρ Ρ Ν Ζ Σ άπειλήφθησαν RD άπειλείφθησαν Ο άπελείφθησαν BKW 13 καθά προείπομεν]
καθά προείπαμεν B O R N καθάπερ εΐπαμεν D 14 πάσης > Λ I π ά σ η ς ... αίρέσεως] π α σ ώ ν άσε-
βών αϊρέσεως Σ I της] π ά σ η ς D 15 δτι] δ Ν I βουλόμενοι] βουλευόμενοι Ν 16 έν Άριμήνω] υ π ό
άρειανών Ν I Άριμήνω] Άριμίνω P R D 16-17 καί ... έκείνην > Ν 18 ύμάς] ήμάς Ν I ~ ετερον
ούδέν R

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
324 Epistula ad Afros 1-2

4 πάλιν της άρειανής αίρέσεως παραφυάς. οί γάρ την κατ' αυτής σύνοδον γενο-
μένην παραιτούμενοι - ε στι δε ή εν Νικαία γενομένη - τί ετερον βούλονται ή τά
'Αρείου κρατεΐν; τίνος οϋυ άξιοι οΐ τοιούτοι ή Άρειανοί μεν καλεΐσθαι, της δε αυ-
τής έπιτιμίας έκείνοις μετασχεΐν; οι μήτε τόν θεόν έφοβήθησαν λέγοντα· »μή μέται-
ρε δρια αιώνια, α εθεντο οΐ πατέρες σου« καί »ό κακολογών πατέρα ή μητέρα 5
θανάτω τελευτάτω« μήτε τους πατέρας ήδέσθησαν παραγγείλαντας άνάθεμα
είναι τους τά εναντία φρονοΰντας τής ομολογίας αυτών.
2,1 Διά τοΰτο γάρ και οικουμενική γέγονεν ή έν Νικαία σύνοδος τριακοσίων δέκα
και όκτώ συνελθόντων επισκόπων περί τής πίστεως διά τήν άρειανήν άσέβειαν,
ίνα μηκέτι κατά μέρος προφάσει πίστεως γίνωνται, άλλά καν γένωνται μή κρα- 10
2 τώσι. τί γάρ εκείνη λείπει, Ινα καινότερα ζητήση τις; πλήρης εστίν εύσεβείας,
-
άγαπητοί αύτη πάσαν τήν οΐκουμένην πεπλήρωκε. ταύτην έγνωσαν και 'Ινδοί
καί όσοι παρά τοΤς άλλοις βαρβάροις είσί Χριστιανοί, ούκοΰν μάταιος ό κάματος
3 τοις κατ' αύτής πολλάκις έπιχειρήσασιν. ήδη γάρ οί τοιούτοι δέκα καί πλέον
που συνόδους πεποιήκασι καθ' έκάστην μεταβαλλόμενοι καί τά μεν άπό τών 15
πρωτών άφαιροΰντες, τά δε ταΤς μετά ταύτα έναλλάσσοντες καί προστιθέντες.

4 μήτε τόν θεόν έφοβήθησαν vgl. Dt 6,13 4-5 Prov 22,28 5-6 Ex 21,16 13 μάταιος vgl. Ps
93,11; ICor 3,20

8-9 τριακοσίων δέκα Kat όκτώ Die Teilnehmerliste der Synode von Nizäa führt 220 Bischöfe an
(Patrum Nicaenorum Nomina LX-LXIV). Die hier genannte Zahl von 318 (unter Bezugnahme auf
Gen 14,14) Teilnehmern an der Synode begegnet zuerst Anfang/Mitte der 360er Jahre im Zusammen-
hang der Auseinandersetzung um die Synode von Rimini bei Hilarius (syn. 86), Liberius (bei Socr., h.e.
IV 12,28£), bei den Homöusianern Eustathius von Sebaste, Silvanus von Tarsus und Theophil von
Castabala (bei Socr., h.e. IV 12,11) und bei Damasus (ep.conf.quidem). 12-13 'Ινδοί ... Χριστιανοί
An der Synode von Nizäa nahm ein Bischof über Perser und Indien, Johannes (Patrum Nicaenorum
Nomina Nr. 82; Anon.Cyz., h.e. II 28,4; II 38,5), und ein gotischer Bischof Theophilus (Patrum Ni-
caenorum Nomina Nr. 219) teil. In der Literatur des 4. Jh.s kann auch das Reich von Axum als Indien
bezeichnet werden. 14-15 δέκα ... συνόδους Vgl. dazu die in syn. 21-31 zitierten zehn
Synodalbekenntnisse und die Liste in 10,3.

a (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΛ 8-325,1 Διά ... βιαζόμενοι Tim. Ael, Contra eos (arm. S.
253,11-24; syr. f. 6b)

1 πάλιν > Σ I αίρέσεως > Σ 1 - 2 ~ γενομένην σύνοδον DWN 1 - 2 γενομένην > F 2 εστι] ή
εστι D I εστι ... γενομένη > Ν I δέ] τε DW I γενομένη + σύνοδος Ζ 3 οί > D I ή > W 3 - 4 ~
αύτης δέ λ' 4 ~ έκείνοις έπιτιμίας DN I λέγοντα] είρηκότα Ν > DA + μήτε τούτο Λ
4 - 6 λέγοντα ... τελευτάτω > W* (corr. Wmsm-Sec·) 5 κακολογών] κατηγορών Ν 6 μήτε Σ Α Ρ ϋ
μηδέ W ούτε Ν οΐ μήτε a 1 RZ I παραγγείλαντας] παραγγείλαντες Ζ 8 Διά τούτο] καί Ν I και + ή
ΒW I ή>W 8 - 9 ~ καί δέκα όκτώ W 9 άσέβειαν] αϊρεσιν F 10 προφάσει] προφάσεις Ν
γίνωνται α Ν γίγνωνται DW I γίνωνται ... καν] άλλαι Λ > Ζ 11 λείπει] λείπη Ν I καινότερα]
καινοτέρας DN I ζητήση] ζητήσει Ζ 13 όσοι] πάντες οί ΣΤίπι.5''1' I βαρβάροις > D 14 κατ' αύ-
τής] κατά ταύτης ϋΣΤίπι.8'"· κατ' αύτήν Ν κατ' αύτοΐς Ζ* (corr. Zsl) I έπιχειρήσασιν] έπεχειρή-
σασιν D I ήδη] ίδέ Σ I δέκα και πλέον] πλέον ή δέκα Tim.s)*' I πλέον] πλεΐον WN 15 που] πολλάκις
W > F

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Epistula ad Afros 2-3 325

και ώνησαν ουδέν μέχρι νυν γράφοντες εξαλείφοντες βιαζόμενοι ούκ είδότες, ότι
»πάσα μέν φυτεία ήν ουκ έφύτευσεν ό πατήρ ό ουράνιος έκριζωθήσεται«, »το δέ
ρήμα του κυρίου« τ ό διά τής οικουμενικής συνόδου εν τ ή Νικαία γενόμενον »μένει
είς τον αιώνα«. άν τε γ ά ρ άριθμόν άριθμώ τις συμβάλοι, ττλείους οΐ έν Νικαία 4
5 των κατά μέρος εΐσίν, όσον και τ ό όλον πλεΐόν έστι του μέρους, άν τε τ ό αίτιον
τής έν Νικαία και τ ω ν μετά ταύτην τοσούτων γενομένων συνόδων παρά τούτων
διαγνώναί τις έθέλοι, εύροι άν τήν μέν έν Νικαία εχουσαν τ ό αίτιον εύλογον, τάς
δέ άλλας διά μίσος και φιλονεικίαν έκ βίας συγκροτηθείσας. ή μέν γ ά ρ διά τήν 5
άρειανήν άίρεσιν και διά τ ό π ά σ χ α συνήχθη, έπειδή οϊ κατά Συρίαν και Κιλικίαν
10 και Μεσοποταμίαν διεφώνουν πρός ήμάς και τ ω καιρώ, έν ώ ποιοΰσιν οί 'Ιουδαίοι,
έποίουν καϊ αύτοί. άλλά χάρις τ ω κυρίω, ώ σ π ε ρ περί τής πίστεως ο ύ τ ω και περί
τής άγίας εορτής γέγονε συμφωνία, καϊ τούτο ήν τ ό αίτιον τής έν Νικαία συν-
όδου· αί δέ μετά ταύτην ύπέρ 'Αρείου μέν, κατά δέ τής οικουμενικής συνόδου
έπενοήθησαν.
15 'Τούτων δέ ο ύ τ ω δεικνυμένων τίς άποδέξεται τούς τήν Άρίμηνον ή άλλην σύν- 3,11Μ 1033
οδον παρά τήν έν Νικαία ονομάζοντας; ή τίς ούκ άν μισήσειε τούς άθετούντας μέν
τά των πατέρων, τ ά δέ νεώτερα έν τ ή Άριμήνω κατά φιλονεικίαν καϊ βίαν συντε-

2 Mt 15,13 2-4 IPetr 1,25 (= Is 40,8) 5-14 άν ... έπενοήθησαν vgl. syn. 5,1-2 (233,32-234,5
Opitz)

4-5 πλείους ... εΐσίν Nach syn. 8,1 (vgl. S02., h.e. IV 17,2; Sulp.Sev., chron. II 41,2) hatte die Synode
von Rimini mehr als 400 Teilnehmer (andere Zahlen bei Philost., h.e. IV 10 [300], Aug., coll.c.Max. 2
[330] und Auxentius [bei Hil., c.Aux. 13; 600]). Athanasius zählt von den Teilnehmern der Synode von
Rimini nur die »Rechtgläubigen« (vgl. 3,4) und kommt so zu der Aussage, in Nizäa seien mehr Bischö-
fe anwesend gewesen als in Rimini. Ähnliche Argumentationen mit den Teilnehmerzahlen finden sich
seit Mitte der 60er Jahre häufiger; vgl. ep.conf.quidem (20,4f. Schwartz); Soz., h.e. VI 12,3 (Synode
von Tyana); Ambr., ep. 75. 8 - 9 διά2 ... συνήχθη Athanasius nennt hier den arianischen Streit und
die Frage des Ostertermins als die beiden Anlässe der Synode von Nizäa, nicht aber die
Melitianerfrage; vgl. Urk. 23 und 26.

a ( = B K P O R F ) b ( = D W N Z ) ΣΛ 15-328,16 Τούτων ... θεόν Thdt., h.e. II 23,1-9 (150,11-152,17


P/H.)

1 ώνησαν] ών ήσαν D I γράφοντες + και E A D N I βιαζόμενοι + και Σ 2 μέν > Ζ Σ I ήν > Σ


3 τοΟ > Ν 1 μένει] μενεΐ W μένη Ζ* 4 συμβάλοι] συμβάλη α 4 - 5 πλείους ... εΐσίν α Ζ πλείων
ό...εστίν ϋ'Μ'ΝΣΛ 5 δσον] όσω D W I και > Σ I ~ τοΰ μέρους εστίν Ν I τε] δέ Σ 6 της] τοις W
Ν I μετά ταύτην b Σ μετά ταύτα A(-b) μετ' αυτήν a A ( b ) 7 έθέλοι α2 Β Ρ Ο Ζ θέλοι DWN έθέλη
Κ + και D I εύροι] εύρη D I άν > Ν * I αίτιον > D 8 φιλονεικίαν ΣΑΡΏΝ^Ζ φιλονεικίας α2 Β Κ Ο Ν
9 άρειανήν > R I διά > WA I Κιλικίαν + έκ βίας σνγκροτηΘείσας D 11 κυρίω] θεώ Σ + δτι WA
ώσττερ + γάρ Ζ I περί 2 > W 1 1 - 1 2 περί 2 ... και > Ρ* 12 ά/ίας > Σ 1 2 - 1 3 συνόδου] συνόδω
D 13 μετά ταύτην] μετ' αυτήν Ν Ζ 1 Αρείου] άριθμόν a I μέν + έγένοντο Σ 14 έπενοήθησαν > Σ
15 δεικνυμένων] έχόντων Σ I άποδέξεται] άποδέχεται Ν I τήν Άρίμηνον] τήν Άρίμινον PD Άρια-
μηνών Ν έν τή Άριμήνω Σ 16 παρά] περί Ο I μισήσειε] μισήση W 17 Άριμήνω] Άριμίνω PD
Άριαμηνών Ν 1 7 - 3 2 6 , 1 συντεθέντα] συντιθέντα Β

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
326 Epistula ad Afros 3

θέντα προκρίνοντας; τις δέ τούτοις συνελθεΐν έθελήσει τοις άνθρωπος μηδέ τά


εαυτών άποδεχομένοις; οί γάρ εν ταΐς εαυτών δέκα που και πλέον, καθά προείπο-
μεν, συνόδοις άλλοτε άλλα γράφοντες δήλοί είσιν εκάστης αύτοι κατήγοροι γινό-
2 μενοι. πάσχουσι δέ τι τοιούτον, οίον και οί τότε τών 'Ιουδαίων προδόται πε-
πόνθασιν ώς γάρ εκείνοι »καταλείψαντες την μόνην πηγήν του ζώντος ύδατος 5
ώρυξαν έαυτοΐς λάκκους συντετριμμένους, οϊ ου δυνήσονται ύδωρ συνέχειν« - γέ-
γραπται δέ τοϋτο παρά τ ω προφήτη Ιερεμία - , ούτως ούτοι μαχόμενοι προς την
οίκουμενικήν σύνοδον »ώρυξαν« έαυτοΐς συνόδους πολλάς· και πάσαι κεναϊ παρ'
3 αύτοΐς ώς »δράγμα μη έχων ισχϋν« έφάνησαν. μη τοίνυν άνεχώμεθα τών την
Άρίμηνον ή άλλην όνομαζόντων σύνοδον παρά την εν Νικαία γενομένην. και γάρ 10

5-6 Ier 2,13 9 Os 8,7

10 Άρίμηνον Seit der Synode von Serdica hatte zwischen den Kirchen des Ostens und Westens de
facto ein Schisma geherrscht. Nach seinem Sieg über Magnentius (353) und nach der Vertreibung des
Athanasius plante Constantius eine Reichssynode zur Wiedervereinigung der Kirchen. Außerdem war
durch die radikal subordinatianische Theologie von Aerius und Eunomius, die auch unter den östli-
chen Vertretern einer Dreihypostasentheologie auf Ablehnung gestoßen war und zu einer theologi-
schen und kirchenpolitischen Differenzierung der »Eusebianer« geführt hatte (Homoiousianer), eine
Klärung der kirchlichen Lage unumgänglich. Unter Federführung des Basilius von Ancyra tagte im
Mai 359 in Sirmium eine vorbereitende Bischofskonferenz. Als theologische Grundlage wurde eine
Formel (4. sirmische Formel; syn. 8,3-7) verabschiedet, die in der theologischen Tradition der antio-
chenischen Beschlüsse von 341 gegen die Einhypostasentheologie des Westens und gegen den 'Neu-
arianismus' des Aetius und Eunomius gerichtet ist. Constantius hatte angeordnet, daß die Kirchen des
Ostens und Westens getrennt tagen, am Hof in Konstantinopel dann die Ergebnisse beider Synoden
diskutiert und auf diesem Weg die Einheit der Kirche erreicht werden sollten (Hil., syn. 8; Socr., h.e. II
37,2). Noch im Frühjahr wurde die Synode der Abendländer nach Rimini einberufen (der Brief des
Kaisers bei Hil., coll. antiar. A VIII), wobei den abendländischen Bischöfen verboten wurde, über
Angelegenheiten der östlichen Kirchen zu beschließen. Die unter Aufsicht des kaiserlichen Präfekten
Taurus (Sulp.Sev., chron. II 41,1; zu Taurus P L R E I 879f.) versammelten Bischöfe lehnten die von
Valens und Ursacius vorgelegte 4. sirmische Formel als arianisch ab, bekannten sich allein zu den
Beschlüssen von Nizäa (der Synodalbrief bei Hil., coli, antiar. A V I ; Ath., syn. 10; Soz., h.e. IV 18;
Thdt., h.e. II 18) und exkommunizierten Valens, Ursacius und Auxentius als Arianer (Hil, coll.antiar.
A IX 3; Ath., syn. 9,3; 10,4; 11,1; Soz., h.e. IV 17,7; Socr., h.e. II 37,51; T h d t , h.e. II 19,9). Die Ana-
thematismen (Cod. Par. lat. 2076 u. 2341; Duval, RBen 82, 1972, 7-25) zeigen, daß hier von einer
Interpretation des Nizänums im Sinne einer Einhypostasentheologie jede Dreihypostasentheologie

a ( = B K P O R F ) b ( = D W N Z ) ΣΛ

1 προκρίνοντας a2 DWZThdt.(rz) -προκρίνοντας a1 NThdt.(AB 3 L) I έθελήσει b ZThdt. έθελήσοι a


τοις a Ζ > DWNThdt. 2 και] ή Σ I πλέον] πλείον D πλείω Ν 2 - 3 προείπομεν DWN K P F
Thdt.(AS) προείπαμεν B O R ZThdt.(nGz) 3 άλλα] άλλο Thdt.(rzA c ) I εκάστης ... κατήγοροι] καθ'
έκάστην κατήγοροι εαυτών Σ 3 - 4 γινόμενοι] γενόμενοι W 4 τι α > VLAThdt. I τοιούτον] τούτο
EADThdt. I και > ZA I τότε] ποτέ W 6 συντετριμμένους > WEThdt.(- Τ) 7 δέ τοϋτο] δέ
DThdt.(GzA c ) γάρ WThdt.(S) ούτως γάρ Σ sicut A I την + μίαν καΐ BP τιμίαν και Κ Ο μόνην και
a22j 8 κεναϊ + αϊ α1 9 δράγμα μή έχων] δράγματα μή έχοντα Thdt.(LvA c ) I έφάνησαν]
έξεφάνησαν N A I άνεχώμεθα] άνεχόμεθα D N 10 Άρίμηνον] Άρίμινον P O D Άριαμηνών Ν
παρά] περί Ο I γενομένην] γεναμένην Ν

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Epistula ad Afros 3 327

και αύτοι oi την Άρίμηνον όνομάζοντες έοίκασι μή είδέναι τά έν αύτη πραχθέντα-


ή γάρ άυ έσιώπησαυ. οϊδατε γάρ, άγαπητοί, μαθόντες και ύμεϊς τταρά των έλθόν-
των έξ Ομώυ εις την Άρίμηνον, ώς Ούρσάκιος και Ούάλης, Εύδόξιός τε και Αυξέν-
τιος - έκεΐ δε ήν συν αύτοΐς και Δημόφιλος - καθηρέθησαν θελήσαντες ετερα πα-
ρά τά έν Νίκαια γράφειν, δτε και άτταιτηθέντες άναθεματίσαι την άρειανήν αϊρεσιν
παρητήσαυτο και μάλλον αύτής ήθελον είναι προστάται. οΐ δέ γ ε έττίσκοττοι οί
άληθώς γνήσιοι δοΟλοι τοΟ κυρίου και όρθώς τπστεύοντες - ήσαν δέ εγγύς διακό-
σιοι - έγραψαν άρκεΐσθαι τ η έν Νικαία μόνη καϊ μηδέν πλέον ή ελαττον παρ'

verurteilt wurde. Das Ergebnis war eine Spaltung der Synode, von der zwei Delegationen an den Hof
aufbrachen (HU., coll.antiar. A V 2; coll.Avell. II 14f.; Sulp.Sev., chron. II 41,6; Soz., h.e. IV 17,11;
Socr., h.e. II 37,52). In Nike bei Adrianopel, wo die Delegierten auf den Kaiser und die Ergebnisse der
zu diesem Zeitpunkt noch nicht einmal begonnenen Synode der Orientalen in Seleucia warten muß-
ten, gelang es Valens und Ursacius, die Delegation der Mehrheit umzustimmen; am 10.10.359 nahmen
sie Valens und Ursacius in die Gemeinschaft auf und unterschrieben eine modifizierte Form der 4.
sirmischen Formel (Formel von Nike; vgl. Hü., coll.antiar. V 3; Thdt., h.e. II 21,3-7). Auf einer durch
diese Kehrtwendung der Delegierten notwendig gewordenen 2. sessio der Synode von Rimini unter-
schrieben auch die in Rimini gebüebenen Bischöfe die Formel von Nike (Hieron., c.Lucif. 17-19;
Sulp.Sev., chron. II 43£). Nachdem sich die Synode dem kirchenpolitischen Kurs des Kaisers gebeugt
hatte und eine neue Delegation an den Hof nach Konstantinopel abgereist war, durften die Bischöfe
nach mehr als einem halben Jahr in ihre Heimatgemeinden zurückkehren (Sulp.Sev., chron. II 44,1).
Die Reichssynode von Rimini muß somit als schwere Niederlage der Nizäner angesehen werden.
Nach dem Tod des Constantius 361 war es von daher das wichtigste Ziel der abendländischen Nizä-
ner, die Beschlüsse dieser Synode wieder rückgängig zu machen.
2 - 3 τταρά ... Άρίμηνον Das Einladungsschreiben war auch an den Episkopat Africas gerichtet (Sulp.
Sev., chron. II 41,2). Eine Liste der teilnehmenden Bischöfe ist nicht überliefert, nur einzelne Namen
sind bekannt, darunter auch die Bischöfe Restitutus von Carthago (Prosopographie Chretienne I
968f.) und Muzonius aus der Provinz Byzacena (Prosopographie Chretienne I 768). 3-4 ώ$ ...
καθηρέθησαν Zur Verurteilung von Ursacius, Valens und Auxentius s. oben. Demophilus und Eu-
doxius waren nicht in Rimini anwesend und werden im Verurteilungsbeschluß (bei Hil., coll.antiar. A
IX 3 und Ath., syn. 11) auch nicht genannt; Athanasius nennt demgegenüber von den Verurteilten
hier nicht Gaius von Sabaria und Germinius von Sirmium. 3 Eudoxius stammte aus Kappadokien
und war einer der führenden Vertreter der kaiserlichen Kirchenpolitik. Er wurde 330 Bischof von
Germanikeia, 358 von Antiochien und 360 schließlich von Konstantinopel, wo er 370 starb. 4 De-
mophilus von Beröa war ebenfalls Vertreter der kaiserlichen Kirchenpolitik. Im Jahr 370 wurde er als
Nachfolger des Eudoxius Bischof von Konstantinopel. 4 - 5 ετερα ... γράφειν Vgl. die 4. sirmische
Formel (syn. 8). 5 άναθεματίσαι ... αϊρεσιν Gemeint sind hier die Anathematismen der ersten sessio
der Synode von Rimini, die in der Tradition der Einhypostasentheologie stehen. 7—8 ήσαν ... διακό-
σιοι Vgl. oben die Anmerkung zu 2,4.

a ( = B K P O R F ) b ( = D W N Z ) ΣΛ

1 την Άρίμηνον] έν Άριμήνω συνάδω Σ I Άρίμηνον] Άρίμινον P O D Άριαμηνών Ν 2 ή ... ΰμεΐξ]


ή γάρ ούκ έμάθητε ταϋτα και ύμεϊς, άγαττητοί Σ 2 - 3 ~ έξ ύμών έλθόντων Κ 3 Άρίμηνον]
Αρίμινον P D Άριαμηνών Ν I τε b Σ Τ 1 ^ ΐ . > a Λ 4 δέ ήν] ήσαν Λ 5 δτε] οπότε Thdt.(LV) I ~ και
δτε Σ I και > Thdt. I άπαιτηθέντες] άπαιτηθέντας D άπαιτηθέν Ν 6 ήθελον α Ζ ήθέλησαν DWN
Thdt. I γε > Σ 7 γνήσιοι > Thdt. αγαπητοί Σ I ~ τοΟ κυρίου δούλοι D N I του κυρίου] του θεοΰ Λ
εγγύς > Σ + που D W ^ T h d t .

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
328 Epistula ad Afros 3-4

έκείνην ζητεΐν ή φρονεΐυ. ταΟτα και Κωνσταντίω δεδηλώκασι τ ώ καϊ την σύνοδου
κελεύσαυτι γενέσθαι, άλλ' oi έν τη Άριμήνω καθαιρεθέντες απελθόντες πρός Κων-
στάντιον πεποιήκασιν ύβρισθήναι μεν αυτούς, άττειλάς δε γενέσθαι μή άνακάμψειν
εις τάς ιδίας παροικίας τους κατ' αυτών άποφηναμένους βίαν τε τταθεΐν έν τη
Θράκη έν αύτώ τ ω χειμώνι, ώστε τών π α ρ ' αυτών καινοτομουμένων άνέχεσθαι. 5
4,1 Εΐπερ ουν τίνες την Άρίμηνον όνομάζουσι, δεικνύτωσαν ιτρώτον την καθαίρε-
σιν τών προειρημένων καϊ άπερ έγραψαν oi έπίσκοποι λέγοντες μηδέν πλέον ζη-
Μ 1036 τεΤν τών έν Νικαία παρά τ ώ ν πατέρων όμολογη'θέντων μηδέ όνομάζειν άλλην
σύνοδον π α ρ ' έκείνην. άλλά ταΰτα μεν κρύπτουσι, τ ά δε έν τη Θράκη κατά βίαν
πραχθέντα προβάλλονται· εξ ών δείκνυνται της μεν άρειανής αίρέσεως δντες, άλ- 10
2 λότριοι δε της ύγιαινούσης πίστεως. και αυτήν δέ την μεγάλην σύνοδον και
τάς π α ρ ' έκείνων άν τις έξετάζειν έκ παραλλήλου θέλοι, εύροι άν τών μέν τήν
θεοσέβειαν, τ ώ ν δέ τήν άλογίαν. oi έν Νικαία συνελθόντες ού καθαιρεθέντες συνήλ-
θον, άλλά καϊ ώμολόγησαν <έκ> της ούσίας τοΰ πατρός είναι τόν υίόν ούτοι δέ
καϊ άπαξ καϊ δεύτερον καθαιρεθέντες και τρίτον έν αύτη τη Άριμήνω γράφειν 15
3 έτόλμησαν, μή χρήναι λέγειν ούσίαν ή ύπόστασιν εχειν τόν θεόν. έκ δή τούτων
σκοπεΐν έξεστιν, άδελφοί, ώς οί μέν έν Νικαία τών γραφών πνέουσι λέγοντος αύ-
τού τοΰ θεού έν μέν τη έξόδω »εγώ είμι ό ών«, δια δέ τοΰ Ιερεμίου- »τίς έστη έν
ύποστήματι αύτού και είδε τόν λόγον αύτοΰ;« και μετ' ολίγον »και έστησαν έν

18 Εχ 3,14 18-19 Ier 23,18 19-329,1 Ier 23,22

14 ώμολόγησαν ... υίόν Vgl. Urk. 24. 15 άπαξ ... Άριμήνω Bekannt sind nur zwei Verurteilungen
des Ursacius und des Valens, nämlich durch die Synode von Serdica (Hil., coll.antiar. Β II 1,8 und 2,4)
und durch die erste sessio der Synode von Rimini. 16 μή ... θεόν Sowohl die 2. (syn. 28,6; Hil., syn.
11) als auch die 4. sirmische Formel (syn. 8,7) verbieten den Gebrauch der ούσία-Terminologie. Das
Verbot, sowohl von ουσία als auch von υπόσταση zu reden, wird erst im Bekenntnis von Nike/Kon-
stantinopel (Thdt., h.e. II 21,7 und syn. 30,8-9) ausgesprochen.

a (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΛ 6 - 9 Εΐπερ ... έκείνην Tim. Ael, Contra eos (arm. S. 253,26-30;
syr. f. 7a) 16-329,9 έκ ... θεός Sev. Ant., lib. c. gramm. or. II 26 (211,4-21 Lebon)

1 έκείνην] έκείνων Ν I ή φρονεΐν ή ζητεΐν W I ή] και DNThdt.(A) I φρονεΐν + πλέον D I καϊ1 > Σ
Κωνσταντίω] Κωνσταντίνω Ν Σ I και2 > Σ 2 ~ γενέσθαι κελεύσαντι Thdt. I άλλ' οί] άλλοι D
Άριμήνω] Άριμίνω P D Άριαμηνών Ν 2 - 3 Κωνστάντιον] Κωνσταντΐνον Ν Σ 3 πεποιήκασιν]
πεποίηκε Σ I ύβρισθήναι ... αυτούς] μέν ύβρισθήναι Thdt.(-Ts) I μέν] τε και Ζ I αυτούς D\5iTSEA
T h d t > « Ζ I δέ > Ζ 4 τε] δέ Σ 5 ώστε + μή Σ I αύτών] αύτοΐς D 6 Άρίμηνον] Άρίμινου P D
Άριαμηνών Ν I πρώτον] πρότερον ΖΛ I τήν 2 > a ZTim. attn · 8 μηδέ] μηδέν D I ~ άλλην όνομάζειν
Κ 10 δντες + ύποκριταί a Z(gl.) 12 άν] έάν Thdt.(AnL) + έπειτα Σ I έξετάζειν] άντεξετάζειν D N
Thdt.(AnS) I θέλοι BDN έθέλοι a 2 P O W Z έθέλη Κ 12-13 τών ... θεοσέβειαν > D 13 τών] τού-
των DWThdt.(-L) I οί + γάρ Thdt.(- ΒΑ*) 14 έκ add. St. I τοΰ πατρός iter. Ο* I είναι ... υίόν] και
τού υΐοϋ είναι τό πνεύμα τό άγιον Σ 15 και1 > Ν I ~ καϊ τρίτον καθαιρεθέντες ΣΛ I Άριμήνω]
Άριμίνω P D Άριαμηνών Ν 16 δή] δέ Σ > Λ 17 ώς > A I Νίκαια -ί- τα b Sev. I λέγοντος + γαρ
Sev. 18 εστη] έστιν BN 19 καϊ1 ... αύτοϋ 2 > Ν I ολίγον] ολίγα D W N A I καϊ3 + εί (=LXX)
DWNLASev.

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Epistula ad Afros 4-5 329

τη ύποστάσει μου και ήκουσαν των λόγων μου«, ή δέ ΰπόστασις ουσία εστί και
ουδέν άλλο σημαινόμενον εχει ή αυτό τό δν, όπερ Ιερεμίας ΰπαρξιν ονομάζει
λέγων και »ουκ ήκουσαν φωνήν υπάρξεως«. ή γάρ ύπόστασις και ή ουσία ϋπ-
αρξίς εστίν- έστι γάρ και υπάρχει. τοΰτο νοών και ό Παύλος εγραψεν Έβραίοις-
5 »δς ών άπαύγασμα της δόξης και χαρακτήρ της υποστάσεως αύτοϋ«. ούτοι 4
δέ οϊ δοκοΟντες είδέναι τάς γραφάς και όνομάζοντες εαυτούς είναι σοφούς μη
θέλοντες ύπόστασιν λέγειν επί θεού - τούτο γάρ έγραψαν εν τή Άριμήνω και έν
άλλαις εαυτών συνόδοις - πώς ου δικαίως καθηρέθησαν λέγοντες και αυτοί ώς
»άφρων έν καρδία- ούκ εστι θεός«; πάλιν τε οί πατέρες έδίδαξαν έν τη Νίκαια 5
10 μη είναι κτίσμα ή ποίημα τον τού θεού λόγον άναγνόντες - »πάντα δι' αύτού έγέ-
νετο« και »έν αύτώ τά πάντα έκτίσθη« και »συνέστηκεν«. ούτοι δέ οΐ μάλλον
Άρειανοϊ ή Χριστιανοί δντες έν ταΐς άλλαις εαυτών συνόδοις κτίσμα τετολμήκασιν
ειπείν αυτόν και ενα τών ποιημάτων, ών αυτός έστιν ό λόγος δημιουργός και
ποιητής, εί γάρ δι' αυτού τά πάντα γέγονε, κτίσμα δέ έστι και αύτός, εϊη άν και
15 έαυτόν κτίζων. και πώς δύναται τό κτιζόμενον κτίζειν ή πώς ό κτίζων κτίζεται;
Άλλ' ουδέ ούτως αίσχύνονται τοιαύτα λέγοντες, έφ' οΐς μισητοί και παρά 5,1
πάσίν εΐσιν όνομάζοντες μέν άπλώς Άρίμηνον, δεικνύμενοι δέ και έν αύτη καθαιρε-

3 Ier 9,9 5 Hebr 1,3 6 oi ... σοφούς vgl. ICor 3,18 9 Ps 13,1 10-11 Ιο 1,3 11 Col l,16f.

1 ή ... εστί Athanasius hat auch nach der Synode von Alexandrien 362 an der im Nizänum voraus-
gesetzten Gleichsetzung von ουσία und ύπόστασις festgehalten (vgl. tom. 6,2). Er war an der Ausdif-
ferenzierung der beiden Termini nicht beteiligt, hat sie aber toleriert (vgl. tom. 5,3-6,3). 9-10 έδίδα-
ξαν ... λόγον Im Nizänum heißt es nur γεννηθέντα ού ποιηθέντα (Urk. 24; vgl. Urk. 23,3); vgl. aber
den dritten Anathematismus der ersten sessio der Synode von Rimini: Si quis ftlium Dei creaturam uel
facturam dixerit anathema sit (11,16 Duval). 12-13 κτίσμα ... ποιημάτων Beide Begriffe finden sich
nur in Urk. 11,1 und Urk. 13, werden aber sonst auch von nicht-nizänischer Seite einhellig (auch Urk.
6,2) abgelehnt.

a (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΛ 1 - 2 ή ... öv Leont. B, schol. (Doctr. Patr. 27,1; 193,2f. Diekamp)
1-4 ή ... ύττάρχει Eulog., apud Jo. Caes., apol. I 5 (CChr.SG 1, 55,197-200 Richard) = Doctr. Patr.
27,3 (198,5-9 Diekamp) 3 - 4 ή 1 ... ύττάρχει Sev. A n t , Hb. c. gramm. or. II 3 (71,9f. Lebon) = II 33
(253,1 f. Lebon)

1 και1 + ει (=LXX) DWNEA I των λόγων] τόν λόγον Ν I ή δέ] ει δέ DASev. και εί Σ I ουσία]
ουσίας W 2 αλλο] άλλον D 3 και1 > ΖΣ I ήκουσαν] ήκουσας Ν I φωνήν] φωνής W I υπάρξεως
+ μου A I και 2 > A I ή 2 > DW 4 εστι ... υπάρχει > Λ I ύπάρχει] ΰπαρξις WZ I τοΰτο] ταΰτα Σ
τοΰτο νοών] τούτων (τοΰτον D ) ό ών DW I νοών] βοών ΚΟ I ö > W 5 αυτοΰ > b 6 είδέναι >
R* I όνομάζοντες] νομίζοντες D N Z I είναι > F 7 λέγειν] είναι D I επί + τοΰ DWN I Άριμήνω]
Άριμίνω PD Άριαμηνών Ν 8-9 αυτοί ... καρδία] έν καρδία αύτών και αυτοί ώς άφρων Sev.
8 ώς + ό D N Z 9 καρδία + αυτοΰ ΣΛ αυτών Sev. I τε > ΝΑ δέ Σ 10 τοΰ θεοΰ b Λ υΐόν α τόν
λόγον τόν θεόν Σ I άναγνόντες + τό Λ 11 post συνέστηκεν add. tit. περί τής τοΰ ομοουσίου φω-
νής Ζ 12 δντες] και Ορ.Λ ή Σ 13 ~ ό λόγος έστίν DWN I ό λόγος > F 14 κτίσμα δέ] και
κτίσμα Σ 15 έαυτόν] αυτόν Ζ I ή > D 16 τοιαύτα] ταΰτα ΣΛ αυτά DWN I και > Σ 17 πάσίν]
πάντων Ν I Άρίμηνον] Άριαμηνών Ν τό έν Άριμήνω Σ 17-330,1 ~ καθαιρεθέντες και έν αυτή
Ν

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
330 Epistula ad Afros 5

2 θέντες. και αυτό δέ τό έν Νίκαια γεγραμμένον ομοούσιου είναι του υίόν τ ώ


Μ 1037 πστρί, ου χάριν προσποιούνται μάχεσθαι πρός τήυ σύυοδον και 1 περιβομβούσιν
ώς κώνωπες πανταχού περί της λέξεως ή ώς άγνοούντες προσκόπτουσιυ εις αύ-
τό ώς οι προσκόπτουτες εις του τεθέντα λίθου εν Σιών προσκόμματος ή γιυώ-
σκουσι μεν, διά τούτο δέ μάχονται και συνεχώς γογγύζουσιν, δτι κατά της αίρέσε- 5
3 ώς έστιν αυτών άληθώς αύτη και ακριβώς άπόφασις. οΰ γαρ αί λέξεις αΰτοΰς
λυποΰσιυ, άλλ' ή ευ αύταΐς γενομένη κατάκρισις αυτών, και τούτων δέ πάλιν
αίτιοι γεγόνασιν αυτοί- και εί τούτο κρύπτειν αύτοϊ θέλουσι καίτοι γινώσκοντες,
άλλ' ημάς άκόλουθον ειπείν, Ινα και έκ τούτων ή μετά άληθείας άκρίβεια της
4 μεγάλης συνόδου δειχθη. τών γάρ συνελθόντων έπισκόπων βουλομένων τάς 10
μεν παρά τών Άρειανών έφευρεθείσας της άσεβείας λέξεις άνελεΐν, τό >έξ ούκ
όντων< και τό λέγειν >κτίσμα< και >ποίημα< τον υίόν και >ήν ποτε δτε ούκ ήν< και
ότι >τρεπτής< έστι φύσεως, τάς δέ τών γραφών όμολογουμένας γράψαι, ότι τε έκ
του θεού ό υιός φύσει μονογενής έστιν, λόγος, δύναμις, σοφία μόνη τού πατρός,
»θεός άληθινός« ώς εΤπεν ό 'Ιωάννης και ώς έγραψεν ό Παύλος »άπαύγασμα 15
της δόξης και χαρακτήρ της τού πατρός ύποστάσεως«, οΐ περί Εύσέβιον ύπό της
ιδίας κακοδοξίας έλκόμενοι διελάλουν άλλήλοις- >συνθώμεθα. και γάρ και ήμεϊς έκ
τού θεού έσμεν »εΤς γάρ θεός, έξ ού τά πάντα« και »τά άρχαΐα παρήλθεν, ιδού
γέγονε καινά, τά δέ πάντα έκ τού θεού«.< έλογίζοντο δέ και τό έν τ ω ΓΤοιμένι
γραφέν »πρώτον πάντων πίστευσον, ότι εΤς έστιν ό θεός ό τά πάντα κτίσας και 20
5 καταρτίσας και ποιήσας έκ τού μη όντος εις τό είναι«. άλλ' οΐ έπίσκοποι θεω-
ρήσαντες την πανουργίαυ έκείυωυ και την της άσεβείας κακοτεχνίαν λευκότερον

4 οΐ ... προσκόμματος Rom 9,32; vgl. Is 28,16; IPetr 2,8 10-331,20 τών ... υίόν vgl. deer. 19,1-20,3
(15,36-17,9 Opitz) 14 δύναμη σοφία vgl. 1 Cor 1,24 15 11ο 5,20 15-16 Hebr 1,3 18 1 Cor 8,6
18-19 2Cor 5,17£ 20-21 Herrn., mand. 1,1

1 - 2 τό ... ττατρί Vgl. Urk. 24. 1 0 - 1 3 τάς ... φύσεως Vgl. die Anathematismen des Nizänums (Urk.
24). 16 οί περί Εύσέβιον Als Eusebianer werden von Athanasius pauschal alle Gegner des Nizänums
bezeichnet, weswegen sie von Athanasius auch häufiger »Arianer« genannt werden.

a (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΑ 10-332,12 τών ... ονόματι Thdt., h.e. I 8,7-16 (35,3-37,14 P./H.)

1 καί + καθαιροΰντες A I δέ > ΣΑ I τό ... γεγραμμένον post ττατρί Σ 2 προσττοιοΰνται] εθίζονται


Σ 4 προσκόπτοντες] ττροσκόπτουσιν Β 4 - 5 γινώσκουσι] γιγνώσκουσι WN 6 ~ αυτών έστιν F
D I αΰτών > Ν I άληθώς + έστιν Λ I άκριβώς Ζ άκριβής ΛΏΧ^ΝΣΑ 7 αύτάϊς ΣΛWN αύτη dL >
D I δέ > Β Κ Ρ Σ 8 γινώσκοντες] γιγνώσκοντες W 11 λέξεις] δόξας W 12 ~ ποίημα καί κτίσμα
A I καί3 + τό Thdt.(-A) 13 τών γραφών] της γραφής Σ I τε > ΣΑ 14 ό υιός] τη α Ζ I τη φύσει
iter. Ο I μονογενής + υιός, ός Σ I έστιν + ό α Ζ I μόνη] μόνου Ν μεν ή Λ 15 ό 1 > Ν I ώ ς 2 ...
Παύλος post υποστάσεως Σ 16 ~ τής υποστάσεως του πατρός F I τοΰ πατρός > Λ 17 ιδίας >
ΣΑ I ~ συνθώμεθα άλλήλοις Σ I και2 > ΣΛΚ\ν 18 θεός] κύριος FZ I παρήλθεν + καϊ Λ 19 καινά
a2 KPOWZZThdt.(T) καινά τά πάντα AThdt.(nsLF) τά πάντα καινά BNThdt.(ADVW) I δε 2 >
R I τό έν > Ζ* 20 ό 1 > FN 21 άλλ' + τά πάντα W 22 πανουργίαν] κακουργίαν Σ Τ Μ ι .

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Epistula ad Afros 5-6 331

εϊρήκασι τό εκ του θεού και έγραψαν έκ της ουσίας του θεοΰ είναι τον υϊόν, ίνα τά
μεν κτίσματα διά τό μή άφ' εαυτών χωρίς αιτίου εΤναι άλλά άρχήν εχειν του
γενέσθαι λέγηται έκ του θεοΰ, ό δέ υίός μόνος ίδιος της του πατρός ουσίας· τοΰτο
γάρ ίδιον μονογενούς και άληθινοΰ λόγου προς πατέρα. και περί μεν του γε- 6
5 γράφθαι έκ της ουσίας ή πρόφασις αύτη, πάλιν δέ των επισκόπων έρωτώντων
τους δοκοΰντας λογίους, ει'περ λέγοιεν τόν υίόν οΰ κτίσμα άλλά δύναμιν, σοφίαν
μόνην του πατρός καϊ εικόνα άίδιον άπαράλλακτον κατά πάντα του πατρός και
θεόν άληθινόν, κατελήφθησαν οι περί Εΰσέβιον διανεύοντες άλλήλοις δτι· >καί ταύ-
τα φθάνει καϊ εις ήμας· και γάρ και ήμεΐς και »εΐκών καϊ δόξα θεοΰ« λεγόμεθα και
10 περί ημών εϊρηται· 1 »άεί γάρ ήμεΐς οί ζώντες« καϊ δυνάμεις πολλαί είσΓ »και Μ 1040
έξήλθε μεν πάσα ή δύναμις κυρίου έκ γης Αιγύπτου«, »ή δέ κάμπη« και »ή ά-
κρίς« λέγεται δύναμις μεγάλη- και »κύριος τών δυνάμεων μεθ' ήμών, άντιλήπτωρ
ήμών ό Θεός Ιακώβ«, άλλά γάρ καϊ τό ιδίους ήμάς είναι τοΰ Θεοΰ εχομεν ούχ
άπλώς, άλλ' ότι και άδελφούς ήμάς έκάλεσεν. εί δέ και Θεόν άληθινόν λέγουσι
15 τόν υίόν, ού λυπεί ήμάς· γενόμενος γάρ άληθινός έστιν.<
Αύτη τών Άρειανών ή έφθαρμένη διάνοια, άλλά και ενταύθα οί έπίσκοποι θεω- 6,1
ρήσαντες εκείνων τό δόλιον συνήγαγον έκ τών γραφών τό άπαύγασμα τήν τε
πηγήν και τόν ποταμόν και τόν χαρακτήρα προς τήν ύπόστασιν και τό »έν τ ω
φωτί σου οψόμεθα φώς« και τό »έγώ καί ό πατήρ εν έσμεν« καϊ λευκότερον
20 λοιπόν και συντόμως έγραψαν όμοούσιον τ ω πατρί τόν υίόν τά γάρ προειρημένα
πάντα ταύτην εχει τήν σημασίαν. και ό γογγυσμός δέ αύτών, δτι άγραφοι 2

6 δύναμιν σοφίαν vgl. ICor 1,24 7 εικόνα vgl. Col 1,15 8 θεόν άληθινόν vgl. 11ο 5,20 8 - 1 5 καϊ
... έστιν Ast.Soph, fr. 46 Vinzent (= 16Bardy) 9 lCorll,7 10 2 C o r 4 , l l 10-11 E x 12,41
11-12 Ioel 2,25 12-13 Ps 45,8 14 άδελφούς vgl. Mt 28,10 I θεόν άληθινόν vgl. 11ο 5,20 17 άπ-
αύγασμα vgl. Hebr 1,3 18 πηγήν vgl. Ps 35,10; Ier 2,13 I ποταμόν vgl. Ps 64,10 I χαρακτήρα ...
ΰττόστασιν vgl. Hebr 1,3 18-19 Ps 35,10; Od 14,45 19 Io 10,30

1 έγραψαν ... υίόν Vgl. Urk. 24. 20 έγραψαν ... υίόν Vgl. Urk. 24.

a ( = B K P O R F ) b ( = D W N Z ) Σ.Λ

1 εϊρήκασι + κύριον Λ I έγραψαν + τό Ν 2 χωρίς αιτίου] χωρήσαι τό Thdt.(s) I τοΰ] τό W


3 γενέσθαι] γίνεσθαι D W Z T h d t . ( A n G T W ) I λέγηται > D I ίδιος + έκ T h d t . ( - T W ) 4 λόγου] uioO
Ζ I λόγου πρός πατέρα] λόγου του πατρός D E T h d t . ( A ) λόγου πατρός WThdt.(nszTW) unius
patris Λ 5 έκ τής ουσίας] ομοούσιος Σ 6 λογίους Ζ ολίγους a DWNEAThdt. I εΐπερ] εϊ D W N
Thdt. I ~ οϋ κτίσμα τόν υίόν W I ού > D I δύναμιν + καϊ Σ I σοφίαν + τε Thdt.(-Tn) 7 άίδιον]
ιδίαν WA + τε ( > Τ) καϊ Thdt.(AT) + του πατρός καί Σ I τοΰ πατρός 2 > Σ 8 κατελήφθησαν]
κατελείφθησαν RN I άλλήλοις] άλλήλους α1 R* I καί > Λ 9 εις > D I καί 2 > Λ I καί γάρ > Σ I καί3
> Β I καί ήμεΐς > Λ I καί 4 > Thdt. I ~ θεοΰ καί δόξα F 10 καί1 > Σ I είσι] έσμέν Σ 11 δύναμις +
του b Σ Τ Μ ί . I κυρίου] θεοΰ ΣΤΙιάι. 12 λέγεται] λέγονται Σ I ήμών + καί Σ 13 γάρ καί Rcm.sec.^
γάρ εις Κ καί ΣΛΤΙιάί. γάρ B P O R * F I ιδίους] άιδίους D I ήμάς > Σ I του θεού > Σ 14 καί1 > Σ
16 έφθαρμένη] διεφθαρμένη ZThdt.(An) 17 έκείνων] έκεΐνο Σ Λ Ί Μ ΐ . ( Ν \ ν Ζ ) 18 τόν 1 > D W Z
Thdt. I τόν ποταμόν] τό φώς Σ I τόν 2 > DWThdt. I προς] καί Λ I τό] τών Ν 19 καί3 > Ν
20 συντόμως] έκεϊ Ν 21 δέ > Β

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
332 Epistula ad Afros 6-7

εΐσιν od λέξεις, ελέγχεται παρ' αύτών μάταιος' έξ άγράφων άσεβήσαντες - άγρα-


φα δε τό >έξ ούκ όντων< και τό >ήν ποτέ δτε ούκ ήν< - αίτιώνται, δτι έξ άγρά-
3 φων μετ' εύσεβείας νοουμένων λέξεων κατεκρίθησαν. αυτοί μεν ώς εκ κοπρίας
όντες έλάλησαν άληθώς άττό γης, οί δέ έττίσκοποι οΰχ έαυτοΐς εύρόντες τάς λέ-
ξεις άλλ' έκ πατέρων εχοντες την μαρτυρίαν ούτως έγραψαν, επίσκοποι γάρ άρ- 5
χαΐοι προ αυτών εγγύς που εκατόν τριάκοντα της μεγάλης Ρώμης και της ημετέ-
ρας πόλεως γράφοντες ήτιάσαντο τους ποίημα λέγοντας τον υίόν και μή όμοού-
4 σιον τώ πατρί. και τοΰτο έγίνωσκεν Εύσέβιος ό γενόμενος επίσκοπος της Και-
σαρείας πρότερον μεν συντρέχων τη άρειανη αίρέσει, ύστερον δέ ύπογράψας έν
αύτη τη έν Νικαία συνόδω εγραψε τοΤς ιδίοις διαβεβαιούμενος, ότι >και τών παλαι- 10
ών τινας λογίους και επιφανείς έπισκόπους και συγγραφέας εγνωμεν έπϊ της του
πατρός και υΐοϋ Θεότητος τ ω του ομοουσίου χρησαμένους ονόματι. <
7,1 Τί ούν ετι την Άρίμηνον όνομάζουσιν, έν η καθηρέθησαν; τί παραιτούνται την
έν Νικαία σύνοδον, έν ή και οΐ πατέρες αυτών υπέγραψαν και ώμολόγησαν έκ της
ουσίας και όμοούσιον είναι τόν υίόν τ ω πατρί; τί περιτρέχουσιν; ού γάρ προς 15
μόνους τους έν Νικαία έπισκόπους συνελθόντας, άλλά γάρ και προς τους προ
αυτών μεγάλους έπισκόπους και προς τους ιδίους λοιπόν μάχονται, τίνων oöv είσι
Μ 1041 κληρονόμοι και διάδοχοι; πώς δύνανται λέγειν πατέρας τούτους, ών ούκ άποδέ-

10-12 και ... ονόματι Eus., ep.Caes. 13 (III 46,4-6 Opitz =Urk. 22,13)

2 τό 1 ... ήν 2 Urk. 24; vgl. Urk. 1,5. 5 - 8 επίσκοποι ... πατρί Athanasius spielt hier auf den sog.
Streit der beiden Dionyse an. Auch syn. 45,1 nennt er eine römische Synode, decr. 25,4f. und syn. 43,4
findet sich ein Bezug auf das Schreiben des Dionysius von Alexandrien. 8 Εύσέβιος Eusebius von
Caesarea war durch die Synode von Antiochien (324/25; vgl. Urk. 18,14) verurteilt worden, hatte dann
aber das Nizänum unterzeichnet (vgl. decr. 3,3) und daraufhin einen Brief (Urk. 22) nach Caesarea
gesandt, in dem er seine Unterschrift begründet und verteidigt. 14 οϊ ... υπέγραψαν Eusebius von
Caesarea und Eusebius von Nikomedien samt ihren Anhängern.

u (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΛ 4-12 oi ... ονόματι Sev. A n t , lib. c. gramm. or. II 9 (101,14-19
Lebon)

1 άγράφων + γάρ DWZLThdt. 2 δέ] γάρ A I ποτέ > A I ότι] διότι Thdt. 2 - 3 άγράφων] εγ-
γράφων W 3 μέν + γάρ b EThdt. 4 όντες] εύρόντες EADWThdt.(-Lv) I άληθώς + και Σ
έαυτόΐς] έαυτους R 5 έκ 4- τών DNThdt. I την μαρτυρίαν] τάς μαρτυρίας N A I γάρ > Σ
5 - 6 άρχαΐοι + Αιγύπτου F 6 αύτών EThdt.(nsz) έτών a b ASev.Thdt.(ATW) I εγγύς που > F
που > A I της 1 + τε WNAThdt.(ATW) I της μεγάλης 'Ρώμης] έν τή μεγάλη 'Ρώμη Σ I και + έκ Σ
7 γράφοντες > DXJWNEAThdt.Sev. 8 έγίνωσκεν + ό Ζ I γενόμενος] γενόμενος Ζ > A I της > W
9 τή ... αίρέσει] τάΐς τών άρειανών αϊρέσεσι Σ5εν. 9 - 1 0 έν αύτη > Thdt.(AnT) 10 αύτη >
Σ8εν. I εγραψε] εγραψεν δέ και ZThdt.(T) έγραψε και Thdt.(A) έγραψε γάρ Sev. I ιδίοις] οίκείοις
Thdt.(nGz)Sev. + ούτως Λ 11 λογίους καί έπιφανεΐς] έπιφανεΐς λογίους Sev. I έπιφανεΐς] έπιφανε-
στάτους Ν I έγνωμεν] εύρομεν Thdt.(AnT) 13 Άρίμηνον] Άριαμηνών Ν έν Άριμήνω \ ν Σ +
σύνοδον A I ή + και ΣΛϋΧΧ' 14 έν Νικαία] της Νικαίας Σ 15 περιτρέχουσιν] περιμένουσιν Σ
16 έπισκόπους > b ΣΛ I γάρ > ΣΛΝΧ7* I και > A I τούς 2 > Ρ 16-17 προ αύτών] εαυτών α
18 κληρονόμοι και] κληρό***** *** Β I ~ διάδοχοι καϊ κληρονόμοι D N A I ~ τούτους πατέρας Ζ

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Epistula ad Afros 7 333

χουται την όμολογίαν την καλώς και άποστολικώς γραφεΐσαν; έπεϊ εί νομίζου- 2
σιν άντιλέγειν δύνασθαι, είπάτωσαν, μάλλον δέ άποκρινάσθωσαν, ϊνα και έαυτοΐς
περιπίπτοντες έλεγχθώσιν, εί πιστεύουσι λέγοντι τ ω υίώ· »εγώ και ό πατήρ εν
έσμεν« και »ό έωρακώς έμέ έώρακε τόν πατέρα«; >ναί<, ει'ποιεν αν, >επειδή γέ-
5 γραπται, πιστεύομεν<. άλλά και π ώ ς εν εΐσι και π ώ ς »ό έωρακώς τόν υίόν έώρα-
κε τόν πατέρα«, εάν έρωτηθώσιν ειπείν, π ά ν τ ω ς που φήσουσι - >δι' όμοιότητα<, εί
μή τέλεον συμπεπτώκασι τοΤς άδελφά φρονοΟσιν αύτοΐς και λεγομένοις Άνομοίοις.
άλλ' εάν πάλιν έρωτηθώσι π ώ ς όμοιος, άποθρασυνόμενοι φήσουσιν >άρετή τελεία 3
και συμφωνία τ ω τό αύτό Θέλειν τ ώ πατρί και μή Θέλειν δπερ ό π α τ ή ρ ου θέλει. <
10 άλλά μαθέτωσαν, ότι ό εξ άρετής καί του θέλειν όμοιούμενος τ ώ θεώ εχει μεν και
τοΰ τρέπεσθαι τήν προαίρεσιν. ουκ εστι δέ οϋτως ό λόγος, εί μή άρα έκ μέρους
και καθ' ημάς όμοιος, ότι μή και κατ' ούσίαν όμοιος έστι. ταΰτα δέ Ιδια ήμών τών
γενητών και κτιστήν έχόντων τήν φύσιν. καί γ ά ρ καί ήμεΐς καίτοι μή δυνάμενοι 4
όμοιοι κατ' ούσίαν του θεοΰ γενέσθαι, όμως έξ άρετής βελτιούμενοι μιμούμεθα τόν
15 θεόν χαρισαμένου καί τούτο τού κυρίου καί λέγοντος· »γίνεσθε οίκτίρμονες, ώς ό
πατήρ ύμών οίκτίρμων εστί«· καί »γίνεσθε τέλειοι, ώς ό π α τ ή ρ ύμών ό ούράνιος
τέλειος έστι«. τρεπτά δέ τ ά γενητά ούκ άν τις άρνήσαιτο άγγέλων μεν παραβάν-
των, τού δέ 'Αδάμ παρακούσαντος καί π ά ν τ ω ν δεομένων της τού λόγου χάριτος.

3-4 Ιο 10,30 4 Ιο 14,9 5 - 6 Ιο 14,9 15-16 Lc 6,36 16-17 Mt 5,48

6 δι' ομοιότητα Alle nicht-nizänischen theologischen Gruppen seit der Synode von Serdica bzw. der
Formula makrostichos beschreiben das Verhältnis des Sohnes zum Vater mit dem Terminus όμοιος
(vgl. die zweite und die vierte sirmische Formel und v.a. das Bekenntnis von Nike/Konstantinopel).
7 Άνομοίοις Athanasius setzt sich mit der anhomöischen Theologie nicht inhaltlich auseinander. Hier
(und syn. 31) stellt er polemisch die Homöer in die Nähe der Anhomöer. 8 - 9 άρετή ... πατρί Diese
Aussage findet sich immer wieder in der polemischen Auseinandersetzung als Sermocinatio (vgl. Ar.
III 10,1 f.). Dagegen wendet sich aus homöusianischer Perspektive Georg von Laodicaea (ep.Georg.
13 = Epiph., haer. 73,13). 14 όμοιοι κατ' ούσίαν Athanasius nimmt hier homöusianische
Terminologie positiv auf, vgl. dazu auch schon syn. 41.

a (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΛ

1 έπεί] επί Ζ I εί] ήν W ή D 1 - 2 νομίζουσιν] όνομάζουσιν W 2 άποκρινάσθωσαν] άποκρινέσθω-


σαν W I καί > Σ 3 πιστεύουσι] πιστεύσωσι Ζ πιστεύομεν Σ 4 ~ ό έμέ έωρακώς DWZA I έώρα-
κε + καί Λ 4 - 6 ναι ... πατέρα > W*A(du) 5 καί1 > ΣΑΟ\ν*Ζ 5 - 6 έώρακε + καί ΒΛ 6 που
> Σ 7 λεγομένοις + δέ Σ 8 όμοιος] ομοίως DW 9 τω 1 ΟΖΣ καί τω F τό W > a1 RN 10 μα-
θέτωσαν] λεγέτωσαν A I ό > a D I τω > DWN I μέν > Ζ 11 τρέπεσθαι + καί Κ I εί μή] άλλ' ή
W 12 καί1 > Σ I καθ' ήμάς] καθ' ύμάς DA I όμοιος + κατά τόν υμών λόγου Σ I όμοιος ... ούσίαν
> W I ότι > Σ I καί2 > R 12-13 τών γενητών] τώ γένει τών W τών γενητήν D N 13 καί1 > ΣΛ
14 όμοιοι > F I μιμούμεθα] μιμώμεθα Ζ 15 θεόν] Χριστόν Ν I χαρισαμένου + ήμϊν Σ I καί2 > ΙΙΝΣ
γίνεσθε] γίνεσθαι R ! ώς] καθώς καί ΝΑ 16 ύμών 1 ] ήμών BRN + ό ούράνιος W I καί DWN > α
Ζ I γίνεσθε] γίνεσθαι RZ I ώς + καί A I ύμών 2 ] ήμών BRN I ό ούράνιος > RZ+Σ 17 τρεπτά δέ]
ότι δέ τρεπτά Σ I άρνήσαιτο] άρνήσεται Ζ

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
334 Epistula ad Afros 7-8

5 τρεπτόν δέ άτρέπτου ουκ άυ εϊη δμοιον, ώσττερ ούδέ τό κτισθέν του κτίσαντος.
διά τοϋτο περί μεν ημών σκοπών ό άγιος ελεγεν »ό θεός, τίς όμοιωθήσεταί σοι;«
και τίς »όμοιος σοι εν θεοΐς, κύριε;« - θεούς λέγων τους κτισθέντας μεν, μετόχους
δέ γενομένους του λόγου, ώς αυτός εΐπεν- »εί εκείνους θεούς εΐπε, ττρός ούς ό
λόγος του θεοΟ έγένετο.« - τά δέ μετέχοντα ουκ αν ει'η τά αυτά ουδέ όμοια του 5
μετεχομένου. περί έαυτοϋ γοΰν ελεγεν »εγώ και ό πατήρ εν έσμεν« ώς τών γενη-
6 τών μη όντων οΰτως. έπεί άποκρινάσθωσαν οί την Άρίμηνον προτείνοντες, ε!
κτιστή ουσία δύναται ειπείν ά βλέπω τόν πατέρα ποιοΰντα, ταύτα κάγώ ποιώ.
ποιούμενα γάρ έστι τά γενητά και ού ποιοΰντα- εί δέ μή γε, και έαυτά εποίησαν,
άμέλει ε!, ώς λέγουσι, κτίσμα εστίν ό υιός και ποιεί αύτόν ό πατήρ, πάντως άν 10
έποίησε και εαυτόν ό υιός δυνάμενος ποιεΐν ά ποιεί ό πατήρ, ώς εΐπεν αύτός.
άλλ' άτοπον και λίαν άσύστατόν έστι τό τοιούτον ποιεΐν γάρ εαυτόν ούδεις
δύναται.
8,1 Πάλιν δέ είπάτωσαν, εΐ δύναται τά γενητά ειπείν- »πάντα, όσα έχει ό πατήρ,
Μ 1044 έμά έστιν«; 1 έχει δέ τό κτίζειν, τό δημιουργεΐν, τό άίδιον, τό είναι παντοκράτωρ, 15
τό άτρεπτον. τά δέ γενητά ου δύναται έχειν τό δημιουργεΐν, κτιστά γάρ έστιν,
ούδέ τό άίδιον, άρχήν γάρ εχει τού είναι, ούδέ τό παντοκράτωρ και άτρεπτον,
2 κρατούμενα γάρ και τρεπτής φύσεώς έστιν ώσπερ αί γραφαϊ λέγουσιν. ούκούν
εί ταύτα τού υιού έστιν, ούκ έξ άρετής, ώς είπον, άλλά της ούσίας αύτού έστι-
δηλονότι, ώς εΐπεν ή σύνοδος, ούκ έξ άλλης ούσίας έστιν άλλά της τού πατρός, 20
ης έστι και ταύτα ι'δια. τό δέ της τού πατρός ούσίας ϊδιον και έξ αύτής γέννημα,
τί άν εϊη ή πώς άν τις όνομάσειεν αύτό ή όμοούσιον; ά γάρ βλέπει τις έν τ ω πα-
τρί, ταύτα βλέπει και έν τ ώ υίώ - υίώ δέ ούκ έκ μετουσίας, άλλά κατ' ούσίαν. και

2 Ps 82,2 3 Ps 85,8 4 - 5 Ιο 10,35 6 Ιο 10,30 8 ά ... ποιώ vgl. Ιο 5,19 14-15 Ιο 16,15

a (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΛ

1 άτρέπτου + όντος τοΰ θεοϋ a Z(gl.) I κτισθέν] κτιστόν Ρ* 2 άγιος + Δαβίδ Λ I ελεγεν] φησίν D
Ν I σοι > F 3 δμοιός] ομοίως Ζ* 4 γενομένους] γενηθέντας D I εί + και W I είπε θεούς ~ Ν
είπε > Σ 5 δέ > Ζ I αν εϊη] ην άεί ϋΝΧ'ΝΣΛ I τά αύτά] ούτως Σ 7 έπεί] και έπεί Σ I τήν Άρί-
μηνον] έν τή Άριμήνω Σ I Άρίμηνον] Άρίμινον PD Άριμηνών W Άριαμηνών Ν I προτείνοντες]
προκρίνοντες ϋΝ^Σ ττροκρίναντες Ν I εί] ή W 8 ειπείν > Ρ I ~ ποιοΰντα τόν πατέρα Ζ 9 ε αυτά]
αύτά DW ένταύθα Σ I εποίησαν] έποίησεν άν W έποίησεν D 10 άμέλει > Σ I εί > ϋ\^ΝΣΛ
λέγουσι + και DNA I αύτόν] εαυτόν Ζ 11 έποίησε] έποίει Ν I και > Σ I έαυτόν] αυτόν W I και
εαυτόν + και Ν 15 άίδιον] άιδίως Σ 16 κτιστά] κτίσμα Ζ 17 τό άίδιον] τήν άιδιότητα Λ I ~
του είναι εχει Κ I ούδέ 2 ... άτρεπτον] ούδέ παντοκρατορίαν ούδέ μεταβολήν ΣΛ I τ ό 2 > Ν I και +
τό Ζ 18 γάρ + έστι DN I έστιν > DN I ώσπερ + και Σ I αί γραφαί] έγγραφαί D 19 εί > Κ*
είπον St. εϊπομεν α ΣΛ\νΝ εΐπωμεν D ε'ίπαμεν Ζ I άλλά ... έστι ante ώς εΐπον Σ I αύτού > Λ I ~
έστιν αύτού DWZ 1 έστι > BN 21 ης] ώς Σ I ϊδια ... γέννημα] τά δέ ϊδια της ούσίας τού πατρός
και ιδία τού έξ αύτού γεννήματος έστι ΣΛ I τό > DW ! δε > W ] γέννημα] γένημα DN 22 τί >
Ζ I τί άν εϊη > ΣΛ I ή πώς] πώς δ' Ζ και πώς Σ I αύτό] αύτώ Ν 23 και1 > Λ

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Epistula ad Afros 8-9 335

τούτό εστίν- »εγώ και ό πατήρ εν έσμεν« και »ό έμέ έωρακώς έώρακε τον πατέ-
ρα«. άλλως τε και έκ τούτου πάλιν καλόν δεικνύναι την άφροσύνην αυτών, εί 3
έξ άρετής, ή επεται τό θέλειν και τό μή θέλειν και τρόπων βελτίωσις, όμοιος καθ'
ύμάς ό υιός έστι τ ω πατρί - ταΰτα δέ ποιότητος ι'δια - , δηλονότι σύνθετον τόν
5 θεόν έκ ποιότητος και ουσίας λέγετε, και τίς υμών άνέξεται ταΰτα λεγόντων; ου
γάρ σύνθετος ό θεός ό »τά πάντα εις τό εΤναι« συντεθεικώς ουδέ τοιούτος οΐά
έστι τά παρ' αυτού διά τοΰ λόγου γενόμενα, μή γένοιτο· άπλή γάρ έστιν ούσία,
έν ή ούκ ενι ποιότης ούδέ, ώς εΐπεν ό 'Ιάκωβος, »παραλλαγή τις ή τροπής άπο-
σκίασμα«. ούκούν εί δείκνυται ούκ έξ άρετής - ού γάρ ποιότης έν τ ω θεώ ούτε 4
10 έν τ ώ υίώ - , δηλονότι της ούσίας ίδιος αν ει'η. και τούτο πάντως ομολογήσετε, εί
μή τέλεον τό νοεΐν άπώλετο έν ύμΐν. τό δέ ίδιον και ταύτόν τή τού Θεού ούσία καί
έξ αύτής γέννημα φύσει τυγχάνον τί άν ει'η ή πάλιν και κατά τούτο όμοούσιον τ ω
γεννήσαντι; τούτο γάρ υιού πρός πατέρα γνώρισμα, και ό μή τούτο λέγων, ού
φρονεί φύσει και άληθώς υίόν είναι τόν λόγον.
15 Ούτω νοήσαντες οί πατέρες έγραψαν όμοούσιον είναι τόν υίόν τ ω πατρι και 9,1
άνεθεμάτισαν τούς λέγοντας έξ ετέρας υποστάσεως είναι τόν υίόν ούχ έαυτοΐς
πλασάμενοι λέξεις, άλλά και αύτοί άπό τών προ αύτών πατέρων μαθόντες, καθ-
άπερ ει'πομεν. τούτων δέ ούτω δεικνυμένων περιττή αύτών ή Άρίμηνος, περιττή
καί ή άλλη παρ' αύτών όνομαζομένη περί πίστεως σύνοδος, άρκεΐ γάρ ή έν Νι-
20 καία σύμφωνος ούσα καί τοις άρχαίοις έπισκόποις, έν ή καί οί πατέρες αύτών
ύπέγραψαν, ούς αίδεΐσθαι τούτους επρεπεν, ίνα μή πάντα μάλλον ή Χριστιανοί

1 Ιο 10,30 1 - 2 Ιο 14,9 6 Sap 1,14 8 - 9 lac 1,17

a (=BKPORF) b ( = D W N Z ) ΣΛ 18-336,1 τούτων ... νομισθώσιν Tim. AeL, Contra eos (arm. S.
253,32-254,5; syr. f. 7a)

1 ~ έωρακώς έμέ F I έωρακώς] θεωρών D I έώρακε + και Λ 2 τε] δέ Σ I καί + γάρ Ζ I την ... αυ-
τών] πρός αυτούς Σ I εί] ή DW* 3 ή W Z Σ ή D ης Μ ο > α ΝΛ I καί1 ... θέλειν2 > Σ I τρόπων]
τρόπου WA I βελτίωσις] βελτίωσιν DW βελτίωσης R βελτιώσεις F της άρετής Σ 4 υμάς] ήμάς
Χ^Σ I ~ έστιν ό υιός W Z I ποιότητος] ποιοτήτων Σ 4 - 5 ϊδια ... ποιότητος > RN 5 ~ λέγεται
καί ούσίας Ν I λέγετε] λέγεται R D N Z I ταΰτα] τοιαύτα DA I λεγόντων] τολμώντων Λ 7 διά ...
λόγου > Β I γενόμενα] γεγενημένα DW 8 ώς ... 'Ιάκωβος post άποσκίασμα Σ I ό > W Z
Ιάκωβος] άπόστολος Λ I τις > Λ 9 ούκοϋν εϊ] ού γάρ Σ I εΐ + ού F I ούκ > α Σ I ποιότης] ποιη-
τής W I ούτε] ούδέ Ν 10 ϊδιος] αύτοΰ άίδιος Σ ίδιον BP I ομολογήσετε] όμολογήσεται D Z 11 έν]
παρ' W I ύμΐν] ήμΐν Β* I τ ό 2 ... καί1 > Σ I ίδιον] άίδιον Σ I ταύτόν] ταύτό W* I και2 > Σ 12 γέννη-
μα] γένημα Ν > Σ I εϊη + έν ύμΐν ΣΛϋΝν I καί > ΣΛΡϋ\Χ? I τοΰτο] τό W 13 γάρ + ίδιον Σ Λ 0 \ ν
Ζ I υίοϋ] υίώ Ζ I γνώρισμα] γνώριμον W 14 υίόν > WA 15 οϊ πατέρες > Λ 17 πλασάμενοι]
έκλεξάμενοι Σ I προ αύτών πατέρων] προπατόρων Σ Λ ϋ \ ν I αύτών > Σ 1 7 - 1 8 καθάπερ εϊπομεν]
καθά προείπομεν (προείπαμεν Ζ ) Ρ Ζ Σ 18 δέ] δή DW ούν Λ I δεικνυμένων] δειχθέντων W I αύτών
> F I Άρίμηνος] Άρίμινος PD Άριμήνου W 19 ή 1 ϋ Ν Σ Τ ί π ι . ^ > α W Z I περί + της W I άρκεΐ]
έκεΐ Β 21 μή] μηκέτι Σ

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
336 Epistula ad Afros 9-10

Μ 1045 12 νομισθώσιν. εί δέ και μετά τοσαυτα μετά την 1 μαρτυρίαν τ ώ ν άρχαίων επισκό-
π ω ν και μετά την ύπογραφήν τ ώ ν ιδίων πατέρων προσποιούνται ώς άγνοούντες
τήν λέξιν φοβεΐσθαι του ομοουσίου, είπάτωσαν και φρονείτωσαν άπλούστερον μεν
τον υΐόν φύσει και άληθώς υίόν, άναθεματισάτωσαν δε, ώς παρήγγειλεν ή σύν-
οδος, τους λέγοντας κτίσμα ή ποίημα ή εξ ουκ όντων ή ήν ποτε ότε ουκ ήν ό υιός 5
τού θεού, και ότι άτρεπτος και άναλλοίωτός εστί και ουκ εξ ετέρας υποστάσεως,
και ούτω φευγέτωσαν ά π ό της άρειανής αίρέσεως. και θαρρούμεν, ότι γνησίως
ταύτα άναθεματίζοντες όμολογούσιν εύθύς εκ της ούσίας και όμοούσιον είναι τόν
3 υίόν τ ω πατρί. διά τούτο γάρ και οί πατέρες είρηκότες όμοούσιον είναι τον
υίόν έπήγαγον ευθύς - τούς δέ λέγοντας κτίσμα ή ποίημα ή έξ ούκ όντων ή ήν 10
ποτε ότε ούκ ήν άναθεματίζει ή καθολική εκκλησία, ϊνα διά τούτων γνωρίσωσιν,
ότι ταύτα σημαίνει τ ο όμοούσιον και ή τού ομοουσίου δύναμις γινώσκεται έκ τού
μή είναι κτίσμα ή ποίημα τόν υίόν και ότι ό λέγων όμοούσιον ού φρονεί κτίσμα
είναι τόν λόγον και ό άναθεματίζων τ ά προειρημένα όμοούσιον άμα φρονεί είναι
τόν υίόν τ ω πατρί καϊ ό όμοούσιον λέγων γνήσιον και άληθινόν λέγει τόν υίόν 15
τού θεού και ό γνήσιον λέγων νοεί τ ό » ε γ ώ και ό πατήρ εν έσμεν« και »ό έωρα-
κώς έμέ έώρακε τόν πατέρα«.
10,1 "Επρεπε μεν ούν διά πλειόνων τ ά τοιαύτα γράφειν, επειδή δέ πρός είδότας
υμάς γράφομεν, διά τούτο συντόμως ύπηγορεύσαμεν εύχόμενοι παρά πάσι σ ώ -
ζεσθαι »τόν σύνδεσμον της ειρήνης« καϊ πάντας τους της καθολικής εκκλησίας 20

9-17 διά ... πατέρα vgl. deer. 20,5-6 (17,19-28 Opitz); syn. 40,5 (266,20-26 Opitz) 16 Ιο 10,30
16-17 Ιο 14,9 20 Eph 4,3

1 - 2 μετά 2 ... επισκόπων Vgl. oben zu 6,3£ 2 μετά ... πατέρων Vgl. oben zu 7,1. 4 - 6 άναθεμα-
τισάτωσαν ... θεού Vgl. die Anathematismen der Synode von Nizäa (Urk. 24). 8 - 9 έκ ... πατρί Vgl.
Urk. 24. 1 0 - 1 1 τους ... εκκλησία Vgl. die Anathematismen der Synode von Nizäa (Urk. 24).

a (=BI<PORF) b ( = D W N Z ) ΣΛ

1 νομισθώσιν] όνομασθώσιν Σ I τοσαύτα + γενόμενα Λ I μετά 2 D W E A και μετά F Z μετά και a' R
Ν I τήν μαρτυρίαν] τάς μαρτυρίας Σ I μαρτυρίαν + καϊ D W Z A 2 καϊ > D W N E A 3 ~ φοβεΐσθαι
την λέξιν b ΣΛ I φοβεΐσθαι] καϊ φοβούμενοι Σ I μέν > Σ 4 τόν ... υίόν] τόν uiöv D A καϊ (> F )
άληθώς τόν υίόν φύσει υίόν a I άναθεματισάτωσαν] άναθεματιζέτωσαν D W 5 λέγοντας] περί
τού υιού τού θεού Σ I ~ ποίημα ή κτίσμα ΣΛ I ή 3 ] και ϋΧ^ΝΣΛ 6 και 1 > D W ^ A I άτρεπτος
και άναλλοίωτός 0 \ ν Ν Σ Λ τρεπτός και άλλοίωτός aL I ούκ Σ Λ ϋ Χ ^ Ν ούχ W * > α Ζ 7 θαρρού-
μεν] θαρρούντες Σ 7 - 8 ταύτα γνησίως ~ ΟΝΧΤΝίΣ 8 όμολογούσιν] όμολογήσουσιν b A I εύθύς >
Ν I είναι > Ν 9 ~ γάρ τούτο Ν I είναι > D W N ΣΛ 9 - 1 0 τόν υίόν] τ ω πατρί τόν υίόν Ν
10 ή 1 ] και Σ I ποίημα + είναι τόν υίόν Κ I ή έξ ούκ όντων > Λ 11 καθολική > Ν * I γνωρίσωσιν]
γνωρίσουσιν D Z 12 ταύτα ... τ ό > Λ I σημαίνει] σημαίνη R I γινώσκεται] γιγνώσκεται W 13 ή]
και ΣΛ I cm ό] ότι τ ό D ό τ ό Ν ό ΣΛ I ~ όμοούσιον λέγων D W N 14 άμα] άρα Λ I είναι2 >
ϋΧ^ΝΣΛ 15 ό > F D I όμοούσιον + είναι Ζ I ~ άληθινόν και γνήσιον Σ 16 ό 1 > D W 16-17 ~
έμέ έωρακώς b Α 17 έώρακε + και Λ 18 μέν > Ν Σ I τ ά τοιαύτα] ταύτα FA I επειδή] έπεί W
1 8 - 1 9 πρός είδότας ύμάς] προειδόσιν ύμΐν Ν 19 υμάς > Σ I γράφομεν > Ζ * (corr. Z m «)

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Epistula ad Afros 10 337

»τό αυτό λέγειν«, »τό αύτό φρονεΐν«. και ούχ ώς διδάσκοντες άλλ' ώς ύπομι- 2
μνήσκοντές έσμεν. έσμέν δέ ούχ ημείς οί γράφοντες μόνοι, άλλά και πάντες οί έν
τή Αίγύπτω και ταΐς Λιβύαις ένενήκοντά που επίσκοποι, π ά ν τ ω ν γ ά ρ εν έστι
τοϋτο φρόνημα και υπέρ άλλήλων άεΐ υπογράφομεν, εάν συμβή τινα μη παρεΐναι.
5 ούτως ουν διακείμενοι, επειδή συνέβη συνελθεΐν ημάς, έγράψαμεν και τ ω άγαπη- 3
τ ω ημών Δαμάσω τ ω επισκοπώ της μεγάλης Ρώμης περί Αυξεντίου του έπελθόν-
τος τη έν Μεδιολάνω εκκλησία διηγούμενοι τ ά κατ' αυτόν, ότι τε οΰ μόνον της
άρειανής αίρέσεώς έστι κοινωνός, άλλά και υπεύθυνος έστι πολλοίς κακοΐς πράξας
ταΰτα μετά Γρηγορίου του κοινωνού της ασεβείας αυτού, και Θαυμάζοντες, π ώ ς
10 μέχρι νυν ου καθηρέθη και έκβέβληται της έκκλησίας, και χάριν ώμολογήσαμεν τη
θεοσεβεία αύτου τε και τών συνελθόντων έν τη μεγάλη Ρ ώ μ η , ότι και τους περί
Οΰρσάκιον και Ουάλεντα και τους τ ά αυτά αύτόϊς φρονοΰντας έκβάλλοντες έσω-
σαν την όμοψυχίαν της καθολικής έκκλησίας· ήν και π α ρ ' υμΐν εύχό'μενοι σώ- Μ1048
ζεσθαι παρακαλοΟμεν μή άνέχεσθαι, καθά προείπομεν, τ ώ ν προβαλλομένων οχλον
15 συνόδων προφάσει πίστεως, τήν έν Άριμήνω, τήν έν Σιρμίω, τήν έν τή Ίσαυρία,
τήν έν τή Θράκη, τάς έν Κωνσταντινουπόλει, τάς έν Αντιόχεια πολλάς και άτά-

1 ICor 1,10 I Rom 15,5; vgl. Phil 2,2; 2Cor 13,11

2—3 πάντες ... έπίσκοποι Die Liste der das Serdicense unterzeichnenden ägyptischen Bischöfe (apol.
sec. 49,3) nennt 93 Namen, vgl. auch apol.sec. 1,2; 71,4; decr. 35,11; apol.Const. 27,4. 5 - 7 επειδή ...
εκκλησία Dieses Synodalschreiben an eine Synode in Rom, dessen Inhalt von Athanasius kurz refe-
riert wird, ist nicht erhalten; zur Datierung vgl. oben die einleitende Anmerkung. 6 Zu Auxentius
vgl. 1,2 (Anm.). Nach Hil., c.Aux. 8 war Auxentius Presbyter des Gregor in Alexandrien. 9 Der wie
Auxentius aus Kappadokien stammende Gregor zog 339 als Nachfolger des abgesetzten Athanasius in
Alexandrien ein und blieb dort bis zu seinem Tod am 26.6.345 (ind. ep.fest. 18 [a. 346]; h.Ar. 21,2).
11-12 τους ... φρονοϋντας Von einer Verurteilung der Anhänger und Gesinnungsgenossen von Ursa-
cius und Valens durch eine römische Synode ist nichts bekannt. Eventuell handelt es sich hierbei um
Ursinus, den römischen Gegenbischof des Damasus, und seine Anhänger. 15—338,1 τήν' ... άτά-
κτους Vgl. oben 2,3 (Anm.).

a (=BKPORF) b (=DWNZ) ΣΛ 14-338,11 παρακαλοΟμεν ... γνωρίσωσι Tim. Ael., Contra eos
(arm. S. 254,7-24; syr. f. 7a)

I λέγειν + και Ζ I διδάσκοντες + ϋμάς Σ 1 ώς 2 >Ν 1 - 2 ύπομιμνήσκοντές] διδάσκοντες ΒΚΟ


γράφοντες Ρ 2 εσμεν] ύμάς γράφομεν Ν έσμέν πρός υμάς ZADW I ήμεΤς] ύμεΐς D 3 ταΐς Λιβύ-
αις] τή Λιβύη Β I εν > ΣΛ 4 τινα] τινας ΣΛΟ\^ τινι Κ 5 ουν] γοΟν DWN I διακείμενοι] διακείμε-
νος Σ 6 ημών > Σ I ~ 'Ρώμης της μεγάλης Ν I περί + τοΰ α1 1 Μεδιολάνω] Μεδιολάνων FN
τε] δέ DWΣ > Λ 8 πράξας] πράξεσι και Λ 9 κοινωνού] κοινωνοΟντος Κ I αύτου] αυτώ Κ
II τε > DWA I μεγάλη > ΣΛϋΧνΖ 12 Ουάλεντα] Οϋλεντΐνον Σ I αυτά > BW I αΰτοΐς > ΝΣ
έκβάλλοντες] έκβαλόντες Ζ 14 παρακαλοΟμεν μή άνέχεσθαι > ΣΛΟΧΧ' I προείπομεν] προείπαμεν
DZ I τών] τόν Ν I τών προβαλλομένων δχλον] έκβαλλομένου τοΰ όχλου τών Λ 15 τήν 1 > D
έν > Ζ I Άριμήνω] Άριμίνω Ρ I τήν έν > D I Σιρμίω] Σερμίω WN I τήν έν Σιρμίω > Tim. I τήν 3 >
1 2

Λ 15-16 Ίσαυρία τήν έν τή > D 16 τάς έν Κωνσταντινουπόλει] τάς άλλας, α'ί έν Κωνσταντι-
νουπόλει Tim. arm ' vgl. Λ I έν2 + τή DW 16-338,1 έν3 ... άτάκτους] πολλάκις τάς έν 'Αντιόχεια D
ΝνΣΤύχι.11™· πολλάς έν 'Αντιόχεια Ζ vgl. Λ

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
338 Epistula ad Afros 10-11

4 κτους. άλλά μόνου κρατείτω παρ' ύμΐν ή έν Νικαία παρά τώυ πατέρων όμολο-
γηθεΐσα πίστις, έν ή καί πάντες και των νυν μαχομένων προς αυτήν παρήσαν
πατέρες, καθά προείπομεν, καϊ υπέγραψαν, 'ίνα και περί ημών ό απόστολος εϊπη·
»επαινώ δε υμάς, δτι πάντα μου μέμνησθε, και καθώς παρέδωκα ύμΐν τάς παρα-
δόσεις ούτω κατέχετε.« 5
11,1 Αυτή γάρ ή έν Νικαία σύνοδος άληθώς ατηλογραφία κατά πάσης αίρέσεώς
έστιν. αύτη και τούς βλασφημούντας εις τό πνεύμα τό άγιον και λέγοντας αύτό
κτίσμα άνατρέπει. είρηκότες γάρ οί πατέρες περί της εις τόν υίόν πίστεως έπήγα-
γον εύθύς· >πιστεύομεν και εις τό πνεύμα τό άγιον<, ίνα τελείαν και πλήρη τήν εις
τήυ άγίαν τριάδα πίστιν όμολογήσαντες τόν χαρακτήρα τής έν Χριστώ πίστεως 10
2 καί τήν διδασκαλίαν τής καθολικής έκκλησίας έν τούτω γνωρίσωσι. δήλον γάρ
και παρ' ύμΤν και παρά πάσι καθέστηκε καϊ ούδείς άν Χριστιανών άμφίβολον εις
τούτο σχοίη τήν διάνοιαν, ώς ούκ εστίν ήμών ή πίστις εις τήν κτίσιν, άλλ' >είς ενα
θεόν πατέρα παντοκράτορα, πάντων ορατών τε καί άοράτων ποιητήν< και >είς
ενα κύριον Ίησούν Χριστόν, τόν υίόν αύτού τόν μονογενή< καί >είς εν πνεύμα 15
άγιον<· ενα θεόν τόν έν τή άγία καί τελεία τριάδι γινωσκόμενον, εις ήν καί βαπτι-
ζόμενοι καί έν ταύτη συναπτόμενοι τή θεότητι πιστεύομεν καί κληρονομήσαι βασι-
λείαν ούρανών έν Χριστώ 'Ιησού τ ώ κυρίω ήμών, δι' ού τ ω πατρί ή δόξα καί τό
κράτος εις τούς αιώνας τών αιώνων, άμήν.

4 - 5 ICor 11,2 7 τούς ... ccyiov vgl. Mc 3,29

7 τούς ... άγιον Athanasius nimmt hier das Nizänum gegen die sog. Pneumatomachen in Anspruch.
Die Göttlichkeit und Homousie des Hl. Geistes wurde seit den 50er Jahren des 4. Jh.s diskutiert (vgl.
die sirmische Synode von 351; syn. 27,2£), spielt aber bei Athanasius keine herausragende Rolle (vgl.
v.a. epp.Serap.). 9 πιστεύομεν ... ccyiov Zitat aus dem Nizänum (Urk. 24).

a (=BKPORF) b ( = D W N Z ) ΣΛ

1 μόνον] παρά πάσας μόνη ZADWTim. μόνη Ν I παρ' XADWZTim. έν β Ν I παρά ... πατέρων]
prius Λ 2 πάντες και > Σ I παρήσαν > EADWTim. arrn · 3 καθά προείπομεν] καθάπερ ε'ίπομεν
(εϊπαμεν Ζ ) α2 Κ Ρ Ο Ν Ζ I προείπομεν] προείπαμεν D I καϊ1 > ZADWTim. arm - I ~ υπέγραψαν καθά
προείπομεν WZ I ήμών] υμών ΝΖΛ 4 υμάς] ήμας D I μέμνησθε] μέμνησθαι Ζ 5 οϋτω > WZ
Tim.arm· 6 πάσης + άσεβεστάτης E A D W 9 ευθύς + καϊ Ρ I εις1 > Λ 10 έν Χριστώ] του Χρί-
στου LTim.arm- 11 τούτω] ταύτώ Β 12 καϊ1 > Σ I άμφίβολον] άμφιβάλλων D\JC^ 13 διάνοιαν
+ ταύτην Σ I πίστις] κτίσις R* 14 θεόν] κύριον Λ 1 4 - 1 6 πατέρα ... θεόν > Σ Λ 0 \ ν Ζ 17 καί1 >
DA I ταύτη] αύτη D W A I και2 > W 18 δι'] μεθ' D 1 8 - 1 9 δι' ... άμήν > F 1 8 - 1 9 ~ ή δόξα καϊ
τό κράτος τ ω πατρΐ Σ 18 πατρι + συν άγίω πνεύματι A I ή > Ρ 1 8 - 1 9 ή ... κράτος] καϊ τ ω
άγίω πνεύματι δόξα κράτος και μεγαλοπρέπεια Ν 19 κράτος + σύν άγίω πνεύματι Ζ Σ + σύν τ ω
παναγίω πνεύματι W I τών αιώνων > a1 FN

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Epistula ad Afros 11 339

έ ρ ρ ώ σ θ α ι ύ μ α ς και μνημονεύειν η μ ώ ν εν κ υ ρ ί ω εύχομαι, ά γ α τ τ η τ ο ϊ και ττοθεινό-


τατοι.

a ( = B K P O R F ) b ( = D W N Z ) ΣΛ

1 - 2 έρρώσθαι ... ποθεινότατοι D N A > a W Z Z 1 κυρίω] Χριστώ Λ


Τών κατ' Αΐγυπτον και Αιβύην επισκόπων και τοΰ μακαρίου 'Αθανασίου κατά Άρειανών πρός
τούς εν τη Αφρικτ) add. R τέλος της επιστολής τοΟ άγίου καϊ μακαρίου 'Αθανασίου add. Σ explicit
epistola sancti Athanasii archiepiscopi Aexandrini ad episcopos per Africam constitutes add. A(fp) ad
episcopos Africa constitutes add. A(b) explicit ad A(d)

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Μ 796 Τοϋ αύτοΟ τόμος προς Ά ντιοχεΐς

Nach dem Tod Constantius' II. am 3.11.361 übernahm Julian die Herrschaft auch über den Osten und
hob die unter Constantius erlassenen Verbannungsedikte auf. Das Edikt für Ägypten ist für den
9.2.362 bezeugt (hist.Ath. 3,2f.). Am 21.2.362 kehrte Athanasius nach Alexandrien zurück (hist.Ath.
3,3). Die in die Thebais verbannten Bischöfe Eusebius von Vercelli, Lucifer von Calaris und Asterius
von Petra (Ruf., h.e. X 28£; Socr, h.e. III 5; Soz., h.e. V 12,1. Thdt., h.e. III 4,2, zählt
fälschlicherweise auch Hilarius von Poitiers unter die Verbannten) trafen sich vor ihrer Abreise, um
die neue politische Situation für eine Reorganisation der Kirche auf der Basis der Beschlüsse von
Nizäa mit dem Ziel zu nutzen, die Entscheidungen der Synoden von Rimini/Konstantinopel
aufzuheben. Lucifer reiste anschließend direkt nach Antiochien, wo er in die antiochenischen
Auseinandersetzungen um die Einheit der Kirche eingriff, indem er Paulinus, den Leiter der
eustathianischen (altnizänischen) Gemeinde, zum Bischof ordinierte (Ruf., h.e. X 28;31; Socr., h.e. III
6; Soz., h.e. V 12,2; Thdt., h.e. III 5,1). Dabei bleibt unklar, ob Paulinus nicht bereits vorher als
Bischof amtierte, da er zur alexandrinischen Synode zwei Diakone als seine Vertreter sandte (tom.
9,3). Asterius und Eusebius reisten nach Alexandrien und nahmen dort (wohl noch im Frühjahr, vgl.
ep.Ruf. [Joannou, Fonti II, 77,25-78,3]) an einer ägyptischen Synode teil (Ruf., h.e. X 29f.; Socr., h.e.
III 7; Soz., h.e. V 12,3f.; Hier., c.Lucif. 20), bei der auch zwei Diakone des Lucifer, zwei Diakone des
Paulinus und Mönche des Apollinaris anwesend waren (tom. 9,3); außerdem ist von der Teilnahme
meletianischer Gesandter auszugehen (tom. 5£). Auf der Synode ging es zunächst um die Behandlung
der sogenannten lapsi, d.h. derer, die den Beschlüssen der Synoden von Rimini/Konstantinopel
zugestimmt hatten (ep.Ruf.; Ruf., h.e. X 29; Hier., c.Lucif. 20), und um die Durchsetzung des
Nizänums (tom. und der eventuell in der ps.-ath. ep.cath. [M. Tetz, Ein enzyklisches Schreiben der
Synode von Alexandrien (362), 216-218] vorliegende Synodalbrief), wobei eine Weiterentwicklung der
theologischen Debatte hinsichtlich der Pneumatologie und der Inkarnationslehre zu erkennen ist.
Nach der Abreise eines Teiles der Teilnehmer (tom. 9,1) wurde schließlich der Versuch unternommen,
bei der theologischen Annäherung der beiden antiochenischen Gemeinden der Meletianer und der
Eustathianer zu vermitteln (tom. 1,1). Der sog. Tomus ad Antiochenos (zuerst bezeugt durch Petrus
von Alexandrien bei Facundus von Hermiane, pro defensione XI 2,3) ist ein Brief des Athanasius im
Namen der Synode an die den Eustathianern nahestehenden Bischöfe Lucifer von Calaris (vgl. fug.
4,2; h.Ar. 33,6; 76,3), Cymatius von Paltus (vgl. fug. 3,3; h.Ar. 5,2), Anatolius von Euböa (sonst nicht
bekannt), sowie an Eusebius von Vercelli (vgl. fug. 4,2; h.Ar. 33,6; 76,3) und Asterius von Petra (sonst
nicht bekannt), die als Teilnehmer der Synode zugleich Absender und Überbringer des Briefes waren.
Der Brief ist indirekt auch an die Eustathianer gerichtet (vgl. tom. 9,2); ein vergleichbarer Brief an die
Meletianer ist nach tom. 1,1 vermutlich vorauszusetzen. In dem Socr., h.e. III 25,10-18; Soz., h.e. VI
4,7-10 überlieferten Brief einer meletianischen Synode des Jahres 363 (vgl. unten S. 352) liegt die
theologische Antwort auf die Vermitdungsbemühungen vor. Trotz der theologischen Annäherung
kam es aber zu keiner kirchlichen Gemeinschaft in Antiochien. Nach den Kirchenhistorikern des 5.
Jh.s war das Scheitern in erster Linie dem eigenmächtigen Handeln des Lucifer zuzuschreiben, das
auch die Abreise des Eusebius zur Folge hatte (Ruf., h.e. X 31; Socr., h.e. III 9; Soz., h.e. V 13,2;
Thdt., h.e. III 5,3). Ein Zeugnis des Scheiterns ist auch die ps.-ath., in der Gemeinde des Paulinus zu
verortende Refutatio hypocriseos Meletii et Eusebii (PG 28,85-88). Zu Athanasius' persönlichen
Bemühungen, die Kirchengemeinschaft während der Herrschaft Jovians doch noch herzustellen, vgl.
die einleitende Anm. zu ep.Jov.

R Z Z j (-G) (=BKAOEFM SHG)

1 Τοϋ .. .Άνηοχεΐς Κ Ό προς Άντιοχεΐς τόμος 'Αθανασίου άρχιεπισκόττου 'Αλεξανδρείας j ( - K )


'Αθανάσιος Ζ έττιστολή εγκύκλιος τ ο ϋ ά γ ι ο υ 'Αθανασίου Σ vgl. έκ της επιστολής της ττρός Εύσέβιον
καΐ Λουκίφερον και Άστέριον Tim. arm Sev. 1/

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Tomus ad Antiochenos 1 341

Τοις άγαπητοΐς και ποθεινοτάτοις συλλειτουργοΐς Εύσεβίω, Λουκίφερι, Αστερίω, pr.


Κυματίω και Ανατολίω Αθανάσιος και οί παρατυχόντες έν Άλεξανδρεία έπίσκοποι
άπό τε 'Ιταλίας και 'Αραβίας, Αιγύπτου τε και Λιβύης Εύσέβιος, Αστέριος, Γάϊος,
Αγαθός, Αμμώνιος, Αγαθοδαίμων, Δρακόντιος, Αδέλφιος, Ερμαίων, Μάρκος,
5 Θεόδωρος, Ανδρέας, Παφνούτιος, άλλος Μάρκος, Ζώ'ίλος, Μηνάς, Γεώργιος,
Λούκιος, Μακάριος και οί λοιποί έν Χριστώ πλείστα χαίρειν.
Πεπείσμεθα μέν, ότι λειτουργοί θεοΰ και οικονόμοι καλοί τυγχάνοντες ικανοί 1,1
έστε προς άπαντα τά της έκκλησίας άρμόζεσθαι επειδή δε και εις ημάς ήλθεν, ότι
-

πλείστοι πρότερον διά φιλονεικίαν διαιρεθέντες άφ' ημών νυν είρηνεύειν βούλον-
10 ται, πολλοί δε και της προς τους Άρειομανίτας σχέσεως άποστάντες άντιποιοΰν-
ται της προς ημάς κοινωνίας, άναγκαΐον ήγησάμεθα ταϋτα, άπερ έγράψαμεν ήμεΐς
τε και οί άγαπητοί ήμών Εύσέβιός τε καί Αστέριος, γράψαι τη ύμών χρηστότητι
καί αύτοί, άγαπητοί καί ώς άληθώς ποθεινότατοι συλλειτουργοί, χαίροντες μέν
έπί τη τοιαύτη άκοή, ευχόμενοι δε 'ίνα καί, ει τις ετι περιλείπεται μακράν άφ' ήμών
15 καί εϊ τις ετι τοις Αρειανοΐς συνερχόμενος φαίνεται, 1 ούτος άποπηδήση της Μ 797
εκείνων μανίας, ώστε πάντας πανταχού λοιπόν λέγειν »εις κύριος μία πίστις«.
τί γάρ ούτω »καλόν« ώς ειπεν ό υμνωδός ή τί »τερπνόν άλλ' ή το κατοικεΐν άδελ- 2
φούς έπί τό αύτό«; οίκος δε ήμών ή εκκλησία καί φρόνημα είναι πρέπει τό αυτό·
ούτω γάρ πιστεύομεν καί τον κύριον μεθ' ήμών κατοικήσειν λέγοντα- »ένοικήσω έν

16 Eph 4,5 17-18 Ps 132,1 19-342,1 2Cor 6,16

2-6 οί ... λοιποί Zu den Absendern vgl. 10,2 (Anm.). 10 της ... αττοστάντεζ Seit der 4. sirmischen
Formel von 359 (syn. 8,3-7 mit Parallelüberlieferungen) beginnt unter den östlichen Bischöfen auf
Grund des Auftretens des Aetius und Eunomius eine theologische Neuorientierung, die durch die
Rückkehr der unter Constantius II. verbannten Bischöfe verstärkt wird. Einige Vertreter der
trinitarischen Dreihypostasentheologie, die von Athanasius bis dahin pauschal als Arianer bezeichnet
wurden, begannen, nach einem theologischen Ausgleich mit der Formel von Nizäa zu suchen, wie an
den beiden Schriften de synodis von Athanasius und Hilarius deutlich wird. Konkret angesprochen ist
hier die Gruppe um Meletius von Antiochien, deren theologische Neuorientierung an dem Schreiben
der Synode von 363 (Socr, h.e. III 25,10-18; S o z , h.e. VI 4,7-10) sichtbar wird.

R Ζ Σ j ( - G ) (=BKAOEFM SHG)

1-2 Τοις ... επίσκοποι] 'Αθανάσιος και oi παρατυχόντες έν Άλεξανδρεία επίσκοποι τοις συλλει-
τουργόϊς Σ 1 Λουκίφερι] Λουκιφέρω Ζ 2 και 1 > Ζ I 'Αθανάσιος > Ζ I έν + τ η R είς τήν Ζ I Άλεξαν-
δρεία] Άλεξανδρείαν Ζ 3 - 6 άπό ... λοιποί > Ζ Σ 3 Ιταλίας] Άταλίας Η 6 Μακάριος] Μάκαρις
B K A O F M S Μάκαρος Ε I Χριστώ] κυρίω ( + ήμών Σ ) Ζ Σ I πλείστα > Ζ I χαίρειν + πρός Άνηοχεΐς Ζ
7 μέν] γ ά ρ Μ I καλοί > Σ 8 άπαντα] πάντα Ζ 10 της scr. spr. lin Μ I σχέσεως] συγγενείας Σ
11 ήγησάμεθα ... έγράψαμεν > Σ I έγράψαμεν] έσκεψάμεθα Ζ 12 τ ε 1 > R I ϋμών] ήμών Α Η 13 καί
αυτοί > Σ I καί ώς > Σ I ~ ώς άληθώς καί Κ I ποθεινότατοι συλλειτουργοί] συλλειτουργοί καί
ποθεινότατοι Σ 14 ευχόμενοι + υμεΐς Σ I καί scr. spr. lin. Μ I ει' τις] πας ό Σ I ετι] τί Ζ > Α 15 εϊ
corr. ex ή Μ I ετι > A I ~ συνερχόμενος τοις Άρειανοΐς Ζ I φαίνεται] φαίνηται Ζ + καί Β Κ Ο
16 πάντας] πάντες Ε * > Ζ I λοιπόν > Ζ Σ B K F 17 ώς ... υμνωδός post τερπνόν transp. Σ 18 οίκος
... αυτό 2 > Β I ήμών > Σ I φρόνημα + εν Μ * 19 καί > Σ

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
342 Tomus ad Antiochenos 1-3

αύτοΐς και έμπε ριπατήσω« και »ώδε κατοικήσω, ότι ήρετισάμην αύτήν«. »ώδε« δε
που, ή ενθα μία πίσης και ευσέβεια κηρύσσεται;
2,1 Έβουλόμεθα μεν ουν άληθώς και ημείς οί άπό της Αιγύπτου άμα τοις άγαπη-
τόϊς ήμών άδελφοΐς Εύσεβίω καϊ Άστερίω διά πολλά μεν μάλιστα δε τούτου χάριν
έλθεΐν, ϊν' άμα την ύμετέραν περιπτυξώμεθα διάθεσιν και κοινή της τοιαύτης άπο- 5
2 λαύσωμεν ειρήνης τε και ομονοίας· επειδή δε, καθώς και έν ταΐς άλλαις έπιστο-
λαΐς έδηλώσαμεν και δύνασθε μαθεΐν παρά τών αύτών συλλειτουργών ήμών, αί
έκκλησιαστικαί χρεΐαι κατέχουσιν ήμάς, έλυπήθημεν μεν, δμως δε ήξιώσαμεν τους
αυτούς συλλειτουργούς ήμών Εύσέβιον και Άστέριον έλθεΐν άνθ' ήμών πρός ύμάς.
3 καϊ χάρις αύτών τη θεοσεβεία, δτι καίτοι δυνάμενοι σπεύδειν εις τάς παροικίας 10
εαυτών προέκριναν πάντων την πρός ύμάς όδόν ένεκά γε της κατεπειγούσης
έκκλησιαστικής χρείας, συνθεμένων γοϋν αύτών παρεμυθησάμεθα εαυτούς, δτι
αύτών τε και ύμών έκεΐ τυγχανόντων πάντες εαυτούς ήγούμεθα συνεΐναι ύμΤν.
3,1 Πάντας τοίνυν τούς βουλομένους είρηνεύειν πρός ήμάς και μάλιστα τούς έν τή
Παλαιά συναγομένους και τούς άπό τών Άρειανών προσκαλέσασθε πρός εαυτούς 15
και ώς μεν πατέρες υιούς προσλάβεσθε, ώς δε διδάσκαλοι και κηδεμόνες άποδέ-
ξασθε καϊ συνάψαντες αύτούς τοις άγαπητοΤς ήμών τοΤς περί Παυλΐνον μηδέν
Μ 800 πλέον άπαιτήσητε π α ρ ' αύτών ή άναθεματίζειν μεν τήν 1 Άρειανήν α'ίρεσιν, όμολο-

1 Ps 131,14

14-15 τούς 2 ... συναγομένους D.h. die Meletianer. Die »alte Kirche« wurde unter den Bischöfen
Vitalis und Philogonius im ersten Viertel des 4. Jh.s erbaut (Thdt., h.e. I 3,1 f.) und war nach der
Rückkehr des Meletius aus dem Exil von ihm in Besitz genommen worden (Thdt., h.e. II 31,11;
Philost., h.e. Anhang VII 33 [230,14f. Bidez/Winkelmann]), nachdem sich die Meletianer nach Socr.,
h.e. III 9,4 (vgl. Soz., h.e. V 13,3) zuerst noch außerhalb der Stadt an einem nicht mehr verifizierbaren
Ort versammelt hatten. 17 Παυλΐνον Paulinus von Antiochien, vgl. die einleitende Anm.

R Z E j ( - G ) (=BI<AOEFM SHG) 5 διάθεσιν inc. G 18-343,7 όμολογεΐν ... κατέχουσιν Flor.Ed. 70

1 έμπε ριπατήσω + έν αύτοΐς Σ (ex Peshitta) 1 - 2 ώδε δέ που > Ζ* (corr. Ζ™»11'5«·) 1 δέ > Ζ
ΒΚΟΜΗ 2 ή > Σ I -ευσέβεια καϊ μία πίστις Σ I και + ή Ζ I κηρύσσεται] κηρύττεται Ζ ΒΚΟ 3 μεν
> Ζ*Σ 4 άδελφοΐς > ΖΣ I Εύσεβίω + τε Z sl I μέν > Α 5 διάθεσιν] ύπόθεσιν G ά / ά π η ν Σ 5 - 6 ~
άπολαύσωμεν της τοιαύτης Ζ 6 - 7 καθώς ... ήμών post αϊ έκκλησιαστικαί χρεΐαι κατέχουσιν ήμάς
scrib. Σ 6 και 2 > j 6 - 7 έπιστολάΐς > ΒΚΟ 7 δύνασθε] δύνασθαι Z G I π α ρ ά > Ζ I ήμών + δτι Ζ
8 κατέχουσιν] κ α τ ε π ε ί γ ο υ σ α I μέν > Ζ 9 ~ Άστέριον και Εύσέβιον j I άνθ'] άν με θ' Ζ 10 καίτοι]
καίπερ a ü r o i j I δυνάμενοι σπεύδειν] σπεύδοντες έλθεΐν Σ 11 εαυτών] αύτών Ζ FM 1 γε > j
12 γοΰν] oC/vj > Σ I αύτών > R I έαυτούς] αύτούς Ζ* 13 ύμών] ήμών KAO*ES I εαυτούς] αύτούς
Ζ* 14 καϊ > j 15 Παλαιά + νϋν ΖΣ I τούς + άποτρέχοντας δέ R + άποβαίνοντας ΖΣ (gl.?)
προσκαλέσασθε] προσκαλέσασθαι A* I πρός εαυτούς ΖΣ πρός έαυτοΐς R π α ρ ' έαυτοΐς j 16 προσ-
λάβεσθε] προσλαβέσθαι Α* προσλαμβάνασθαι (sic!) Ζ + πρός εαυτούς Σ 16-17 άποδέξασθε]
άποδέξασθαι Ζ* 16—17 άποδέξασθε ... συνάψαντες] άποδέξά*** *** ***άψαντες Ο 17 αύτούς]
έαυτούς AS I ήμών] ύμών Σ Ε I τοις 2 ... μηδέν] τ*** **** ******** ***έν Ο I μηδέν] τι Σ 18 πλέ-
ον R Ζ BFMG πλεΐον KAOESH I μέν > Ζ I Άρειανήν] Άρειανών Μ

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Tomus ad Antiochenos 3-4 343

γεΐν δέ την παρά των πατέρων όμολογηθεΐσαν έν Νικαία πίστιν, άναθεματίζειν δέ


και τούς λέγοντας κτίσμα είναι τό πνεΟμα τό άγιου και διηρημένον εκ της ούσίας
του Χρίστου. τούτο γάρ έστιν άληθώς άποπηδάν άπό της μυσαράς αίρέσεως 2
των Άρειανών τό μή διαιρεΐν την άγίαν τριάδα και λέγειν τι ταύτης είναι κτίσμα, οΐ
5 γάρ προσποιούμενοι μεν όνομάζειν την όμολογηθεΐσαν έν Νικαία πίστιν, τολμών-
τες δέ κατά τού άγίου πνεύματος δυσφημεΐν ούδέν πλέον ποιούσιν ή την άρειανήν
α'ίρεσιν τοις μεν ρήμασιν άρνούνται, τ ω δέ φρονήματι ταύτην κατέχουσιν. άνα- 3
ΘεματιζέσΘω δέ παρά πάντων ή Σαβελλίου και Παύλου του Σαμοσατέως άσε(3εία
και Ούαλεντίνου και Βασιλείδου ή μανία και των Μανιχαίων ή παραφροσύνη·
10 τούτων γάρ ούτω γινομένων πάσα παρά πάντων υποψία φαύλη περιαιρεθήσεται
και μόνη της καθολικής έκκλησίας ή πίστις καθαρά δειχθήσεται.
Ό τ ι μέν ούν ταύτην έχομευ την πίστιν ημείς τε και οί άεϊ μεθ' ημών την κοινωνί- 4
αν έσχηκότες, ούδένα ούτε ύμών ούτε ετερόν τινα άγνοεΐν ηγούμεθα, επειδή δέ
συγχαίρομεν τοις βουλομένοις συνάπτεσθαι πάσι μέν, έξαιρέτως δέ τοις έν τή
15 Παλαιά συναγομένοις, και ήδη τόν κύριον έδοξάσαμεν, ώς έπι πάσι καϊ έπϊ τή
άγαθή προθέσει τούτων, παρακαλούμε ν ύμάς έπΐ τούτοις γίνεσθαι τούτων τήν
όμόνοιαν και μηδέν πλέον τούτων, καθά προείπομεν, μήτε τούς έν τή Παλαιά
συναγομένους άπαιτεΐσθαι π α ρ ' ύμών μήτε τούς περί Παυλϊνον ετερόν τι μηδέ
πλέον τών έν Νικαία προβάλλεσθαι.

2-3 τούς ... Χριστού D.h. die sog. Pneumatomachen, vgl. ep.Jov. 1,6; 4,2 und die ps.-ath. (eustathiani-
sche) Refutatio hypocriseos Meletii et Eusebii (PG 28,85-88). 8-9 ή ... παραφροσύνη Vgl. 6,3. Es
sollen mit dieser Verwerfung die Extrempositionen der Ein- und Dreihypostasentheologie
ausgeschlossen werden, indem sie in bereits topischen Formulierungen auf die allgemein als Häretiker
angesehenen Sabellius (Einhypostasentheologie) und Paulus von Samosata (Dreihypostasentheologie)
zurückgeführt werden.

R Z E J (=BKAOEFM SHG)

1 δέ1] oöv δει Flor.Ed. I τών + άγίων R j I όμολογηθεΐσαν] θεμένην (an θεΤσαν?) Σ 1 - 2 άναθεματί-
ζειν δέ και] και άμναθεματίζειν ZFlor.Ed. 1 δέ 2 ] τε Μ 2 - 3 και 2 ... Χρίστου > Ζ Flor.Ed. 3 Χρί-
στου] ΰιοΰ Σ I άληθώς + TÖJ(-S) 4 Άρειανών] αιρετικών Flor.Ed. I άγίαν > Σ Β* (corr. B cm sec)
5 μέν > Σ I όμολογηθεΐσαν > Flor.Ed. I ~ πίστιν έν Νικαία Κ 6 δυσφημεΐν] διαφημεΐν R βλασφημεΐν
j I τήν άρειανήν] τών Άρειανών Flor.Ed. 7 μέν > Flor.Ed. I τ ω ... φρονήματι] τοις δέ φρονήμασιν
Ζ I ταύτην > Flor.Ed. 9 και 1 + ή FM I Βασιλείδου] Βασιλίδου AFS Βασιλεΐ Η I ή 1 > BFM I ή μανία
> Σ 10 γινομένων] γενομένων Α 11 και > Σ 12 ~ τήν πίστιν έχομεν^ 12-13 ~ τήν κοινωνίαν μεθ'
ημών Ζ 13 οΰτε 2 ] δτε Ζ 14 βουλομένοις > Z(corr. Z m 8 m s c c ) 15 ήδη] μάλιστα7 I κύριον] θεόν Σ
16 προθέσει] προαιρέσει ΑΗ 16—17 ~ τήν όμόνοιαν τούτων F 17 ~ τούτων πλέον R I προείπομεν]
προείπαμεν Ζ 18 άπαιτεΐσθαι + τι Ζ I ύμών] ήμών Σ I μηδέ] μήτε RZΣ μηδέν AF 19 Νικαία +
γραφέντων Σ I προβάλλεσθαι] προβάλλεσθε R

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
344 Tomus ad Antiochenos 5

5,1 Και τό θρυληθέν youv π α ρ ά τίνων πιττάκιον ώς έν τή κατά Σαρδικήν συνάδω


συνταχθέν περί πίστεως κωλύετε καν όλως άναγινώσκεσθαι ή προφέρε σθαι - ουδέν
γ ά ρ τοιούτον ώρισεν ή σύνοδος, ήξίωσαν μέν γ ά ρ τίνες, ώς ένδεοΰς ούσης της κα-
τά Νίκαιαν συνόδου, γράψαι περί πίστεως και έπεχείρησάν γε π ρ ο π ε τ ώ ς · ή δέ
άγία σύνοδος ή έν Σαρδικη συναχθεΐσα ήγανάκτησε καϊ ώρισε μηδέν ε τι περί πί- 5
στεως γράφεσθαι, άλλ' άρκεΐσθαι τή έν Νικαία π α ρ ά τ ω ν πατέρων όμολογηθείση
πίστει διά τό μηδέν αύτη λείπειν, άλλά πλήρη εύσεβείας είναι και ότι μη δεΤ δευτέ-
ραν έκτίθεσθαι πίστιν, ϊνα μη ή έν Νικαία γραφεΤσα ώς άτελής ούσα νομισθη και
πρόφασις δοθη τοις έθέλουσι πολλάκις γράφειν καϊ όρίζειν περί πίστεως. όθεν
2 καν τοΰτό τις ή ετερον προβάλληται, παύετε τούς τοιούτους και μάλλον εϊ'ρηνεύ- 10
-
Μ 801 ειν αύτούς πείθετε και γ ά ρ ούδέν πλέον συνείδομεν έν τούτοις ή φιλονεικίαν μόνην.
3 ους γ ά ρ έμέμφοντό τίνες ώς τρεις λέγοντας υποστάσεις διά τ ό άγράφους και υπ-
όπτους αύτόθεν είναι τάς λέξεις, ήξιώσαμεν μέν μηδέν πλέον έπιζητεΐν πλην της
κατά Νίκαιαν ομολογίας, άνεκρίναμεν δέ δμως τούτους διά την φιλονεικίαν, μη
άρα, ώς οί Αρειομανΐται λέγουσιν, άπηλλοτριωμένας καϊ άπεξενωμένας, άλλοτριο- 15

1-3 τπττάκιον ... σύνοδος Gemeint ist das sog. Bekenntnis der Abendländer (Thdt., h.e. II 8,37-52;
EOMIA I 2, 651-653), das von den Eustathianern offensichtlich als verbindliche Glaubenserklärung
angeführt wurde. Diese theologische Darlegung im Sinne der Einhypostasentheologie des Marceil von
Ancyra stand einer theologischen Einigung mit Vertretern der Dreihypostasentheologie im Weg.
Athanasius kennt den Text offensichtlich nicht als Bekenntnis der Synode von Serdica, da er auch in
apol.sec. 42-47 (wie auch Hil., coll.antiar. Β 11,1) nur das Synodalschreiben zitiert. 3 - 9 ήξίωσαν ...
πίστεως Der Brief von Ossius und Protogenes an Julius von Rom (Cod. Veron. LX f. 80b-81a
[EOMIA I 2, 644]; vgl. Soz., h.e. III 12,6) bezeugt eine Diskussion auf der Synode von Serdica über
die Verbindlichkeit des Nizänums. 12 οΰς ... υποστάσεις Die antiochenische Meletianergemeinde
(im Text ους) vertrat trinitätstheologische eine Dreihypostasenlehre, die von der eustathianischen
Gemeinde in Antiochien (τίνες) abgelehnt wurde. 14 τούτους Gemeint sind die Meletianer, von
denen gefordert wird, daß sie sich als Vertreter der Dreihypostasentheologie vom Arianismus
distanzieren. Zur polemischen Identifikation von Dreihypostasenlehre und Arianismus vgl. das
Schreiben der westlichen Synode von Sercika (s. Anm. zu 5,1) und die Refutatio hypocriseos Meletii et
Eusebii (PG 28,85-88). Der Vorwurf, die Vertreter der Dreihypostasentheologie würden die Existenz
von τρεις άρχαί oder τρεις θεοί lehren, ist Polemik, um diese Theologie in die Nähe der Gnosis zu
stellen.

R Z E j (=BI<AOEFM SHG) 15 post άπηλλοτριωμένας des. R

1 Kai > Σ I γοΰν] οΰν R I π α ρ ά τίνων > Ζ I τίνων] πάντων Σ 2 ~προφέρεσθαι ή άναγινώσκεσθαι Σ
3 τοιούτον] τοιούτο A I ένδεοΰς οΰσης R ΖΣ ένδεώς εχουσης j 4 γε] τε AS δέ Ζ μέν Σ 5 ήγανά-
κτησε και > Σ I ετι > Ζ 7 αυτή] αΰτήν Ζ I άλλά] και Σ I πλήρη] πλήρης RZ I δει R Σ δεΐν j Ζ
7 - 8 δευτέραν] δευτέρως Σ 7 - 8 ~ έκτίθεσθαι δευτέραν AS 8 άτελής ουσα] άτελεΐς είναι Ζ
9 έθέλουσι] θέλουσι R + και Ζ I περϊ + τηςΖ"1® 10 προβάλληται] π ρ ο β ά λ η τ α ι j ( - O M ) προβέβλη-
ται Μ 11 πείθετε] ποιείτε Σ I ουδέν > Α 12 οϋς] ώς Σ I υποστάσεις + και Σ 13 αύτόθεν] εντεύθεν
j I ~ είναι τάς λέξεις έντεΟθεν F I ήξιώσαμεν R Ζ ήξιοϋμεν7 I μέν > j ( - G ) I έπιζητεΐν] ζητεΐν Ζ I πλήν
R Ζ SG > j ( - S G ) 14 κατά Νίκαιαν] έν Νικαία Σ I άνεκρίναμεν] άνακρίνειν^-Ρ) άνακρινόντων F
δμως] ήμών F 15 οί > j I Αρειομανΐται] Άρειανοι Σ 1 λέγουσιν] λέγωσιν BKOF

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Tomus ad Antiochenos 5-6 345

ουσίους τε άλλήλων και έκάστην καθ' έαυτήν ύπόστασιν διηρημένην, ώς ε cm τά τε


άλλα κτίσματα και οί έξ άνθρώπων yεwώμευoι, ή ώσττερ διαφόρους ούσίας,
ώσπερ εστί χρυσός καΐ άργυρος και χαλκός, ούτω και αυτοί λέγουσιν, ή ώς άλλοι
αιρετικοί τρεις άρχάς και τρεις θεούς λέγουσιν, ούτω φρονούυτες τρεις ύττοστάσεις
5 λέγουσι και διε βε βαιώσαντο μήτε λέγειν μήτε πεφρονηκέναι ποτέ ούτως. έρω- 4
τώντων δε ημών αυτούς > πώς ούν ταϋτα λέγετε ή διά τί δε δλως τοιαύταις χρήσθε
λέξεσιν< άπεκρίναντο >διά τό εις άγίαν τριάδα πιστεύειν ούκ ονόματι τριάδα
μόνον, άλλ' άληθώς ουσαν και ύφεστώσαν πατέρα τε άληθώς όντα και ύφεστώτα
και υίόν άληθώς ένούσιον όντα και ύφεστώτα και πνεύμα άγιον άληθώς ύφεστη-
10 κός και ύπάρχον, οϊδαμεν μήτε δε είρηκέναι τρεΤς θεούς ή τρεΤς άρχάς μήτε όλως
άνέχεσθαι τών τούτο λεγόντων ή φρονούντων, άλλ' είδέναι άγίαν μεν τριάδα μίαν
δε θεότητα και μίαν άρχήν και υίόν μεν όμοούσιον τ ω πατρί, ώς εΤπον οί πατέρες,
τό δέ άγιον πνεύμα ού κτίσμα ουδέ ξένον, άλλ' ίδιον και άδιαίρετον της ουσίας τού
υιού και τού πατρός. <
15 Άποδεξάμενοι δέ τούτων την έρμηνείαν τών λέξεων και την άπολογίαν άνεκρί- 6,1
ναμεν και τούς αίτιαθέντας παρά τούτων ώς λέγοντας μίαν ύπόστασιν, μή άρα, ώς
Σαβέλλιος φρονεί, ούτω και ούτοι λέγουσιν επί άναιρέσει τού υιού και τού άγίου
πνεύματος ή ώς άνουσίου όντος τού υιού ή άνυποστάτου τού άγίου πνεύματος,
οί δέ και αύτοί διε βε βαιώσαντο μήτε τούτο λέγειν μήτε ούτω πεφρονηκέναι ποτέ, 2

8-10 άλλ ... υπάρχον vgl. Anast. S., vitae dux XI 24-28 (CChr.SG 8 Uthemann)

7-14 διά ... πατρός Vgl. zu dieser theologischen Deklaration, die die Dreihypostasentheologie mit der
Formel von Nizäa auszugleichen sucht, die sog. »Zweite Formel von Antiochien« (341) bei Ath., syn.
23 und das Schreiben der meletianischen Synode des Jahres 363 (Socr., h.e. III 25,10-18; Soz., h.e. VI
4,7-10). 15-16 άπολογίαν ... ύπόστασιν Hier beginnt die Befragung der Eustathianer, die eine
Einhypostasentheologie verteten und sich vom »Sabellianismus«, d.h. einer Identifikationstheologie
distanzieren sollen.

Ζ Z j (=BI<AOEFM SHG)

1 ύπόστασιν] τών ύποστάσεων Σ I τε 2 > Ζ 2 γεννώμενοι] γινόμενοι Ζ I ώσπερ] ώς Ζ I ώσπερ ...


ούσίας] ώσπερ τρόπος διαφόρων ούσιών Σ I ουσίας + ή Σ 3 I και 1 ... και 2 ] ή ... r \ j I ούτω] τοϋτο
Σ I λέγουσιν] λέγωσιν ΒΚΟ 4 λέγουσιν > Ζ I οΰτω + καϊ ούτοι j 5 λέγουσι] λέγωσι ΒΚΟ I και ΖΣ
> j 6 δέ 1 ] τε Ζ I λέγετε] λέγεται Ζ I δέ 2 > Ζ I τοιαύταις] ταύταις Σ I χρήσθε Ζ ΒΚχρήσΘαι ΟΗ
χρασθε AEFMSG 7 άγίαν] άγία ΚΗ 8 τε] γ ά ρ Ζ 9 και 1 ... ύφεστώτα > A I άληθώς 2 > γ
9-10 ύφεστηκός] ύφεστώς Β ύφεστώτα Amg 10 και ύπάρχον > Ζ 11 μέν > Ζ 12 δέ > Ζ I μίαν
άρχήν] μίαν άρχήν πνεύμα ί'διον και άδιαίρετον Am« I τ ώ πατρί] τού πατρός Ζ > Κ I εΤπον] είπαν Ζ
13 άγιον πνεύμα] πνεύμα τό άγιον Ζ 14 και... πατρός > ΖΣ 15 Άποδεξάμενοι >Σ I δέ] ούν Σ
τών λέξεων > Ζ I άπολογίαν + δέ Σ 15-16 άνεκρίναμεν > Σ 16 καϊ > j I λέγοντας + άρα τούτων
G* I ~ μίαν λέγοντας Κ I άρα] άρα F I ώς 2 + ό Κ 17 φρονεί] φρονούντες Σ I ούτοι] αύτοΐ Ζ
λέγουσιν] λέγωσιν F 18 ή ώς] ώς μέν Σ I ή 1 ... πνεύματος 2 > Ζ I άνουσίου] ένουσίου Β* I ή 2 ] καϊ Σ
19 οι] εί A I ~ καϊ οί δέ Σ I τούτο > ΖΣ I πεφρονηκέναι + τούτο Σ I ποτέ] π ώ π ο τ ε y

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
346 Tomus ad Antiochenos 6-7

άλλ' > ύπόστασιν μέυ λέγομεν ηγούμενοι ταύτόν είναι ειπείν ύπόστασιν και ούσίαν,
μίαν δε φρονοΟμεν διά το εκ της ουσίας του πατρός είναι του υίόν και διά την ταυ-
τότητα της φύσεως· μίαν γ ά ρ θεότητα και μίαν είναι την ταύτης φύσιν πιστεύομεν
και ουκ άλλην μεν την του πατρός, ξένην δέ τούτου την τού υίού και την του άγίου
3 πνεύματος.< άμέλει κάκεϊ οί αίτιαθέντες ώς είρηκότες τρεΤς υποστάσεις συνετί- 5
θεντο τούτοις· και αύτοϊ δέ οί είρηκότες μίαν ούσίαν τ ά εκείνων, ώ σ π ε ρ ήρμήνευ-
1
Μ 804 σαν, και ώμολόγουν και άνεθεματίζετο π α ρ ά άμφοτέρων τ ω ν μερών "Αρειός τε
ώς χριστομάχος και Σαβέλλιος και Παύλος ό Σαμοσατεύς ώς άσεβεΐς και Ούαλεν-
τΐνος μεν και Βασιλείδης ώς άλλότριοι της άληθείας, Μανιχαΐος δέ ώς έφευρετής
4 κακών πάντες τε τη τοΰ Θεού χάριτι και μετά τάς τοιαύτας ερμηνείας όμώς 10
συντίθενται τών τοιούτων λέξεων βελτίονα και άκριβεστέραν είναι την εν Νίκαια
π α ρ ά τών πατέρων όμολογηθεϊσαν πίστιν και τού λοιπού τοις ταύτης άρκεΐσθαι
μάλλον και χρασθαι ρήμασιν.
7,1 'Αλλά και τ ό περί της κατά σάρκα οικονομίας τού σωτήρος, επειδή και περί
τούτου έδόκουν φιλονεικεΐν τίνες προς άλλήλους, άνεκρίναμεν και τούτους κάκεί- 15
νους και άπερ ώμολόγουν ούτοι συνετίθεντο κάκεΐνοι, ότι ούχ ώς εις τούς προφή-
τας »έγένετο ό λόγος κυρίου«, ούτω και εις αγιον άνθρωπον ένεδήμησεν »επί συν-
τελεία τών αιώνων«, άλλ' αύτός »ό λόγος σάρξ έγένετο« και »έν μορφή θεού υπ-
άρχων ελαβε δούλου μορφήν« εκ τε της Μαρίας τό κατά σάρκα γεγέννηται άν-

16-18 οτι... αιώνων vgl. ep.Max. 2 (PG 26,1088B); ep.Epict. 11 (16,16-18 Ludwig) 16-347,9 δτι...
Αβραάμ vgl. Apol., ep.Diocaes. 2 (256,3-14 Lietzmann) 17 Ier 1,4.11 u.ö. 17-18 Hebr 9,26 18 Io
1,14 18-19 Phil 2,6f. 19 τό ... σάρκα vgl. Rom 1,3; 9,5

1-5 ύπόστασιν 1 ... πνεύματος Zur Einhypostasentheologie vgl. das Schreiben der westlichen Synode
von Serdica und die Refutatio hypocriseos (s. Anm. zu 5,1). Diese Stelle belegt eine erste Diskussion
um die Differenzierung der Begriffe ουσία und υπόσταση im trinitarischen Sprachgebrauch, die für
die spätere neunizänische Theologie grundlegend wird. 14 'Αλλά ... σωτήρος Im folgenden geht es
um die Christologie (vgl. Ar. III 30-33). 15-16 τούτους κάκείνους Bei diesen beiden Gruppen muß
es sich wieder um die antiochenischen Eustathianer und Meletianer handeln.

Z E j (=BKAOEFM SHG) 16-347,14 άπερ ... νεκρούς Flor.Ed. 71

1 είναι + καϊ Η I ειπείν > Ε 2 τό + είναι Ε I ουσίας > Ζ I είναι > Ε I τόν υίόν > Ζ 4 άλλην + ή Α
τήν 3 > ΚΕΜ* 5 άμέλει κάκεΐ] ούτως και Σ I κάκεΐ] κακεΐνοι ZG 5 - 6 συνετίθεντο] συνέθεντο Ζ
6 αυτοί] ούτοι Ζ I δέ > Σ Κ I ώσπερ] ώς Ζ 6 - 7 ήρμήνευσαν] ερμήνευσαν AMSG 7 και 1 > Ζ
8 ώ ς ^ ό Ρ 9 μ έ ν > Σ I Βασιλείδης] Βασιλίδης FM 10 τε] δέ Σ I μετά ... έρμηνείας] μετά τών
τοιούτων ερμηνειών Σ I όμώς St. όμως Z Σ J 11 συντίθενται] συνέθεντο Ζ 12 τών + άγιων Κ I τοις]
τής Α 12-13 τοις ... ρήμασιν] τά ταύτης ρήματα μάλλον άρκεϊν αύτοΐς Σ 13 και χρασθαι] και
χρήσθαι Κ κεχρήσθαι Ζ > Σ 14 τό > Ζ I σωτήρος + ήμών Σ 15 τούτου] τούτων Ε I ~ φιλονεικεΐν
έδόκουν Ζ 16 συνετίθεντο] συνέθεντο Ζ I ώς] ώσπερ Ζ 17 ό > Ζ I ~ άνθρωπον άγιον Ζ Flor.Ed.
ένεδήμησεν] έπεδήμησεν ΖΚΑροΙ. 18 αύτός > Ζ Flor.Ed. 19 τε > Flor.Ed. I τής > Ζ I γεγέννηται]
γεγένηται KAFf cmscc S

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Tomus ad Antiochenos 7 347

θρωττος δι' ήμάς και ούτω τελείως καϊ όλοκλήρως τό άνθρώπινον γένος έλευθε-
ρούμενον άπό της άμαρτίας εν αύτω και ζωοποιούμευον έκ των νεκρών εισάγεται
εις την βασιλείαν των ουρανών. ώμολόγουν γάρ και τοϋτο, δτι > οΰ σώμα άψυ- 2
χον ουδέ άναίσθητον ουδέ άνόητον ειχεν ό σωτήρ. ουδέ γάρ οΐόν τε ήν του κυρίου
5 δι' ήμάς άνθρώττου γενομένου άνόητον είναι τό σώμα αύτού ουδέ σώματος μόνου,
άλλά και ψυχής έν αύτω τω λόγω σωτηρία γέγονεν υιός τε ών άληθώς τοϋ Θεοΰ
γέγονε και υιός άνθρωπου καϊ μονογενής ών υιός του θεού γέγονεν ό αυτός και
»πρωτότοκος έν πολλοίς άδελφοΐς«. διό ούτε έτερος μέν ήν ό προ 'Αβραάμ υιός 3
τού θεού, έτερος δέ ό μετά Αβραάμ, ούδέ έτερος μέν ήν ό τον Λάζαρον έγείρας,
10 έτερος δέ 1 ό πυνθανόμενος περί αυτού, άλλ' ό αύτός ήν άνθρωπίνως μέν λέγων Μ 805
>πού Λάζαρος κείται; <, θεϊκώς δέ τούτον άνεγείρων ό αύτός δέ ήν σωματικώς μέν
ώς άνθρωπος πτύων, θεϊκώς δέ ώς υιός τού θεού άνοίγων τούς οφθαλμούς τού έκ
γενετής τυφλού και σαρκί μέν πάσχων, ώς εΤπεν ό Πέτρος, θεϊκώς δέ άνοίγων τά
μνήματα καϊ άνεγείρων τούς νεκρούς.< έξ ών και πάντα τά έν τω εύαγγελίω ούτω
15 νοούντες τό αύτό φρονεΐν περί τής σαρκώσεως και ένανθρωπήσεως τού λόγου
διεβεβαιώσαντο.

1-2 έλευθερούμενον ... άμαρτίας vgl. Rom 6,18 2 ζωοποιούμενον vgl. ICor 15,22 8 Rom 8,29
9-11 ούδέ ...κείται vgl. ep.Max. 3 (PG 26,1089A) 11 ποΰ ... κείται vgl. Ιο 11,34 12-13 ώς 1 ...
τυφλού vgl. Ιο 9,1-11 13 σαρκϊ ... πάσχων vgl. lPett 4,1

3-8 ού ... άδελφοΐς Seit Eustathius von Antiochien (frg. 15 Spanneut = 19b Declerck) wird den
»Arianern« die Leugnung der Seele Christi vorgeworfen. Aktueller Hintergrund jedoch scheinen
entsprechende Äußerungen der Homöer Eudoxius und Lucius (Doctrina patrum 64f. Diekamp) zu
sein (vgl. auch Epiph., haer. 69,19, 7). Demnach handelt es sich um eine gemeinsame Distanzierung
beider antiochenischen Gruppen von der homöischen Theologie hinsichtlich ihrer christologischen
Aussagen. Es sind noch nicht später dem Apollinaris vorgeworfene Theologumena im Blick.

Ζ Σ j ( = B K A O E F M SHG) 4 - 1 4 ούδέ 3 ... νεκρούς Inn., exempla patrum ad lib. c. Nest. 86 (ACO IV
2, 93,13-21 Schwartz) 6-16 υιός ... διεβεβαιώσαντο Sev.Ant., üb. III c. Gramm. 33 (CSCO 101,
142,29-143,17 Lebon) 8 - 1 1 διό ... άνεγείρων Tim. (lll,34ff. Ter-Mekerttschian); // (264 Ter-Me-
kerttschian/Ter-Minassiantz) 8 - 1 6 διό ... διεβεβαιώσαντο Sev.Ant., lib. III c. Gramm. 32 (CSCO
101,132,26-133,9 Lebon)

1 δι' ήμάς > Z(corr. Zmsm-sec·) I άνθρώττινον] (των Σ Flor.Ed.) άνθρώπων Ζ Σ Flor.Ed. 1 - 2 έλευθε-
ρούμενον] έλευθερούμενος Η έλευθερώμενον Ζ 2 ~ έν αύτω άττό τής άμαρτίας Ζ Flor.Ed. I έν
αύτω > Σ I αύτω St. αύτω codd. I ζωοιτοιούμενον] ζωοποιούμενος Η I εισάγεται] έττήγετο Ζ
Flor.Ed.? 3 - 6 ώμολόγουν ... γέγονεν > Flor.Ed. 3 γάρ] δέ Σ 4 ούδέ 3 ] ούτε Ζ 5 γενομένου]
γεγενημένου Apol. I τό] τ ω G I ούδέ] δτι Inn. 5 - 6 ούδέ ... γέγονεν > Apol. 5 σώματος + ημών
Inn. 7 γέγονε ... θεοΰ > AM I καϊ 3 > Σ 8 οΰτε] ούδέ ZApol. I μέν > Ζ Σ Β * Apol. Tim. arm - Sev.
πρό corr. ex πρς Μ 8 - 9 υιός τοϋ θεοΰ > Inn. 9 τοΰ θεοΰ > Tim. arm · 1 έτερος δέ] ούθ'έτερος
Tim. a i m I ούδέ] ούθ' Tim. a r m ?Sev. 10 πυνθανόμενος] ττύθομενος Ζ I ό 2 > Ζ Μ 11 άνεγείρων]
έγείρων Ζ Β 11-12 μέν ... άνθρωπος > Α 12-13 έκ γενετής] έκ κοιλίας μητρός Sev. Flor.Ed. (=
Peshitta) 13 γενετής] γεννετής Ζ Σ E M G γενετοΐς Α 14 άνεγείρων] έγειρων Α* (άν add. A m 8 m s c c )
Μ I και 2 ] δέ Sev. > Ζ Σ 15 τοϋ λόγου] τοΰ θεοΰ Σ θεου τοΰ λόγου Sev. 16 διεβεβαιώσαντο]
διεβεβαιοΰτο Ζ

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
348 Tomus ad Antiochenos 8-9

8,1 Τούτων τοίνυυ ούτως όμολογηθέυτων παρακαλοΟμευ ύμάς - τους μεν ούτως
όμολογούντας καϊ διερμηνεύοντας ούτω τάς λέξεις, άς λέγουσι, μή κατακρίνετε
μηδέ π ρ ο π ε τ ώ ς άποβάλλετε, άλλά μάλλον ειρηνεύοντας και άπολογουμένους
προσλαμβάνεσθε - τους δέ μή βουλομένους οΰτως όμολογεΐν και διερμηνεύειν τάς
2 λέξεις, τούτους κωλύετε και έντρέπετε ώς υπόπτους τ ω φρονήματι. τούτων τε 5
μή άνεχόμενοι συμβουλεύετε κάκείνοις τοις όρθώς έρμηνεύουσί τε και φρονοΰσι
μηδέν πλέον αλλήλους άνακρίνειν μηδέ »λογομαχεΐν έπ' ουδέν χρήσιμον« μήτε ταΐς
τοιαύταις λέξεσι διαμάχεσθαι, άλλά τ ω φρονήματι της εύσεβείας συμφωνεΐν. οί
γ ά ρ μή ούτως διανοούμενοι, άλλά μόνον έπι τοις τοιούτοις λεξειδίοις φιλονεικούν-
τες και π α ρ ά τ ά εν Νικαία γραφέντα <γράφειν> ζητούντες ούδέν ετερον ποιούσιν ή 10
»ποτίζουσιν άνατροπήν θολεράν τον πλησίον« ώς φθονούντες τη ειρήνη και ά γ α -
3 πώντες τ ά σχίσματα. άλλ' ύμεΐς, ώ άγαθοι άνθρωποι και πιστοί δούλοι και οι-
κονόμοι τού κυρίου, τ ά μέν σκανδαλίζοντα και ξενίζοντα παύετε και κωλύετε,
πάντων δέ μάλλον προκρίνετε τήν τοιαύτην είρήνην. ούσης ύγιαινούσης πίστεως
ϊσως ό κύριος ελεήσει ήμάς και συνάψει τ ά διηρημένα και γενομένης μιάς ποίμνης 15
πάλιν πάντες ενα εχομεν καθηγεμόνα τόν κύριον ήμών Ίησούν Χριστόν.
9,1 Ταύτα ήμεΤς μέν, εί και μηδέν πλέον έδει ζητεΐν της εν Νικαία συνόδου μηδέ άνέ-
χεσθαι των εκ φιλονεικίας ρημάτων, άλλά γε διά την είρήνην και ενεκα του μή
άποβαλεΐν τούς όρθώς πιστεύειν έθέλοντας, άνεκρίναμεν καϊ ά π ε ρ ώμολόγησαν
συντόμως ύπηγορεύσαμεν οί περιλειφθέντες εν τη Άλεξανδρεία κοινή μετά τών 20
συλλειτουργών ήμών Εύσεβίου τε και Άστερίου· οί γ ά ρ πλείστοι έξ ήμών άπεδή-
2 μησαν εις τάς παροικίας έαυτών. ύμεΐς δέ πάλιν κοινή, ενθα και εΐώθατε συν-
άγεσθαι, άνάγνωτε ταύτα κάκεΐ πάντας προσκαλέσασθαι καταξιώσατε, δίκαιον

7 2Tim 2,14 11 Hab 2,15 15 γενομένης ... ποίμνης vgl. Ιο 10,16

1 ύμάς Zu den Adressaten des Briefes vgl. die einleitende Anm. 20-22 oi ... έαυτών Zu den Absen-
dern des Briefes vgl. die einleitende Anm. 22-23 ύμεΐς ... καταξιώσατε Die Delegation der
alexandrinischen Synode wurde beauftragt, mit den verschiedenen antiochenischen Gruppen zu
verhandeln, um die Kirchengemeinschaft herzustellen.

Ζ Σ j ( = B K A O E F M SHG)

1 όμολογηθέντων ... ούτως 2 > A 3 μηδέ] μήτε Ζ I ειρηνεύοντας] ερμηνεύοντας Σ 4 προσλαμβάνε-


σθε] προσλαμβάνεσθαι G I διερμηνεύειν] έρμηνεύειν F I τάς + τοιαύτας Ζ 5 έντρέπετε] άνατρέπε-
τε ΒΚΟ I τε] δέ Σ 6 μή > Σ I συμβουλεύετε] συμβουλεύεται G 7 ούδέν χρήσιμον] ούδενϊ χρησίμω
Qm.sec. ι μή χ ε ] μηδέ Ζ 8 τω] τό ZG 9 έτπ τοις > Ζ I λεξειδίοις] λεξιδίοις ZAG 10 γράφειν suppl.
St. I ποιούσιν] ποι***ντες είσιν Μ 11 άνατροπήν θολεράν] άνατροπή Θολερα ZG I ώς + μέν Σ I τή
ειρήνη] τήν είρήνην BKAOEFS 12 ύμεΐς] ημείς A I ώ] ώς Σ S 14 ούσης] μετά της ΖΣ 15 ελεήσει]
έλεήσας Ζ I καϊ1 > Σ I συνάψει] συνάψη ZG 16 πάλιν] άμα Ζ > Σ I ενα > Ζ I εχομεν] σχοίημεν F
Ίησοΰν] + τόν G 17 Ταύτα ήμεΐς μέν > Σ I καϊ] οΰν Σ I έν Νικαία] Νικαίας Σ 18 γε] δέ Σ I ενεκα +
γεΖ 19 άποβαλεΐν] άποβάλλειν ZG I έθέλοντας] θέλοντας Ζ 20 οί] ου Β* 21 τε > SH
21-22 άπεδήμησαν] έξεδήμησαν Η 22 έαυτών] αύτών Ζ I κοινή > Σ? I καϊ > Σ

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Tomus ad Antiochenos 9-10 349

γ ά ρ εκεί ττρώτον την έττιστολήν άναγυωσθήναι κάκεΐ τους βουλομένους και άντι-
1
ποιουμένους της ειρήνης συνάπτεσθαι, και λοιπόν συναφθέντων αυτών ένθα άν Μ 808
άρέση π α σι τοις λαοΐς παρούσης της υμετέρας χρηστότητος εκεΤ τάς συνάξεις
έπιτελεΐσθαι και τόν κύριον κοινή π α ρ ά π ά ν τ ω ν δοξάζεσθαι. προσαγορεύετε 3
5 πάντας τους συν ΟμΤν άδελφούς. προσαγορεύουσιν Ομας οί συν έμοϊ άδελφοί. ερ-
ρωσθαι ύμάς και μνημονεύειν ήμών τ ώ κυρίω εύχομαι εγώ τε 'Αθανάσιος.
Ζ ' J
ομοίως 'Αγαθός -
'Αμμώνιος· Α γ α θ ό - ομοίως τε ο! άλλοι επίσκοποι οί συν-
-
δαίμων Δρακόντιος· Ε ρ μ α ί ω ν Μάρ- ελθόντες υπέγραψαν και οί άποστα-
10 κος· Θεόδωρος -
'Ανδρέας· Παφνού- λέντες δε παρά μεν Αουκίφερος τοΟ
τιος- Μ ά ρ κ ο ς και ο! λ ο ι π ο ί . επισκόπου Σαρδίας νήσου διάκονοι
δύο, Έρέννιος και 'Αγαπητός, παρά
δέ ΓΤαυλίνου Μάξιμος και Καλήμερος, και αυτοί διάκονοι, παρήσαν δε καί τίνες
Άπολιναρίου του επισκόπου μονάζοντες παρ' αύτού εις τούτο πεμφθέντες.
15 "Εστί δέ έκαστος των προκειμένων επισκόπων, προς ους ή επιστολή έγράφη, 10,1
Εύσέβιος πόλεως Βιργίλλων της Γάλλίας, Λουκίφερ της Σαρδίας νήσου, Άστέριος
Πετρών της Αραβίας, Κυμάτιος Παλτού Κοίλης Συρίας, Άνατόλιος Ευβοίας. οί 2
δέ έπιστείλαντες ο τε πάπας Αθανάσιος καί οί παρατυχόντες σύν αύτω έν Αλε-
ξάνδρεια αυτός τε Εύσέβιος καί Αστέριος καί οί λοιποί· Γάϊος Παρατονίου της
20 έγγιστα Αιβύης, Αγαθός Φραγώνεως καί μέρους Έλεαρχίας της Αιγύπτου, Αμμώ-
νιος Παχνεμούνεως καί του λοιπού μέρους της Έλεαρχίας, Αγαθοδαίμων Σχεδίας

5-8 ομοίως ... λοιποί Der redaktionelle Schluß ist in verschiedenen Fassungen überliefert. Ζ bietet
eine Kurzfassung der Absenderliste aus dem Prolog (ohne Gaius, Adelphius, Zoilus, Menas, Georgius,
Lucius, Macarius), ohne daß Gründe für die Auslassungen ersichtlich sind. 5-350,2 ομοίως ... Άντί-
φρων Der redaktionelle Anhang nach j bietet zunächst einen Hinweis auf die anwesenden Bischöfe,
ferner auf die abgesandten Diakone des Lucifer, der schon nach Antiochien abgereist war (s. einleiten-
de Anm.), und des Paulinus, sowie einige Mönche des Apollinaris, die im Unterschied zu den Diako-
nen nicht stimmberechtigt waren. 10,1-2 folgt eine Wiederholung der Absender- und Adressatenliste
aus dem Proömium, ergänzt um die Bischofssitze, wobei Georgius, Lucius und Macarius (alle drei
sonst nicht bekannt) aus nicht nachvollziehbaren Gründen fehlen. 13-14 Εύσέβιος ... Εύβοιας vgl. die
einleitende Anmerkung. 16-17 Gaius von Paratonion in Libyen, vgl. h.Ar. 72,4; fug. 7,4; apol.sec.
49,3 (Nr. 237). 20 Agathus von Phragonis und einem Teil der Helearchia in Ägypten, vgl. h.Ar. 72,4;
fug. 7,4; ep.Drac. 7,2. 17-18 Ammonius von Pachnemunis und dem übrigen Teil der Helearchia in
Ägypten, vgl. apol.sec. 49,3 (Nr. 206); fug. 7,4; h.Ar. 72,4; ep.Drac. 7,2. 18-19 Agathodaimon von
Schedia und Menelais, vgl. h.Ar. 72,4 .

Z E j (=BKAOEFM SHG) post 2 - 3 ερρωσθαι des. Σ 11 post λοιποί des. Ζ

1 - πρώτου εκεί Ζ 2 συνάπτεσθαι] συνάγεσθαι Ζ 3 πάσι > Ζ I παρούσης ... χρηστότητος > Σ
4 δοξάζεσθαι] δοξάζεται Z(corr. Zmemscc·) 1 - 2 προσαγορεύετε ... άδελφούς ΖΣ >j 5 έμοϊ] ήμϊν
ΖΣΟ I άδελφοί + πάντες Ζ 6 ήμών] ϋμών H c I τε > Ζ 10 Θεόδωρος St. (ρ. 311,7; 317,37) Δωρό-
θεος Ζ I Λουκίφερος] Λουκιφέρου Α 12 τε > BOG + και Α 12 Έρέννιος] Έρέννιος Μ 13 καί > Α
15 Έ σ π ] ετι A I δέ + και Β 17 Εύβοιας] Σοίας Α Βεροίας Tillemont 20 καϊ μέρους] Ερμαίων Μ

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
350 Tomus ad Antiochenos 10-11

και Μενελαίτου, Δρακόντιος Έρμουπόλεως μικράς, Αδέλφι ος Όνούφεως της Λύχ-


νων, Έρμίων Τάνεως, Μάρκος Ζύγρων της εγγιστα Λιβύης, Θεόδωρος Άθρίβεως,

Ά ντίφρων.
3 Τούτοις και Εύσέβιος υπέγραψε Ρωμαϊστί, ών ή ερμηνεία· Έ γ ώ Ε ύ σ έ β ι ο ς ε π ί - 5
σκοπος κατά την άκρίβειαν υμών την τταρ' έκατέρων των μερών όμολογηθεΐσαν
άλλήλοις συντιθεμένων περί των υποστάσεων και αυτός συγκατεθέμην, ού μην
άλλα και περί της σαρκώσεως του σωτήρος ημών, ότι ό του θεοΰ υιός και άνθρω-
πος γέγονεν άναλαβών πάντα άνευ άμαρτίας, οίος ό παλαιός ημών άνθρωπος
συνέστηκε, κατά τό της επιστολής ύφος έπιστωσάμην. και επειδή εξωθεν λέγεται 10
το της Σαρδικής πιττάκιον ενεκεν του μή παρά την έν Νίκαια πίστιν δοκεΐν έκτίθεσ-
θαι, και έγώ συγκατατίθεμαι, ίνα μή ή έν Νικαία πίστις διά τούτου έκκλείεσθαι δό-
Μ 809 ξη μήτε είναι προκομιστέον. έρρώσθαι υμάς έν κυρίω εύχομαι.1
4 έγώ Άστέριος συνευδοκώ τοις προγεγραμμένοις και έρρώσθαι υμάς έν κυρίω
εύχομαι. 15
11,1 Και μετά τό άποσταλήναι άπό Αλεξανδρείας τον τόμον τούτον ούτως παρά
2 των προειρημένων υπογεγραμμένο ν μετά ταύτα και αύτοί υπέγραψαν. έγώ
Παυλΐνος οΰτως φρονώ, καθώς παρέλαβον παρά τών π α τ έ ρ ω ν όντα και ύφεστώ-
τα πατέρα τέλειον και υφεστώτα υίόν τέλειον και ύφεστηκός τό πνεύμα τό άγιον
τέλειον. διό και άποδέχομαι τήν προγεγραμμένην ερμηνείαν περί τών τριών ύπο- 20

1 Dracontius von Hermupolis parva, vgl. ep.Drac. (einleitende Anm.); fug. 7,4; h.Ar. 72,4.
19-20 Adelphius von Onuphis Lychnon, vgl. h.Ar. 72,4; ep.Adelph.; fug. 7,4. 2 Hermion von Tanis;
ist sonst nicht bekannt. I Marcus von Zygroi in Libyen, vgl. h.Ar. 72,2; fug. 7,4. I Theodorus von
Athribis; ist sonst nicht bekannt. 3 Andreas von Arsenoites, vgl. apol.sec. 49,3 (Nr. 162).
Paphnutius von Sais; wohl mit einem der drei in apol.sec. 49,3 (Nr. 171; Nr. 181; Nr. 226) genannten
Namensträgern identisch, vgl. auch h.Ar. 72,4 (223,4). I Marcus von Philoi, vgl. h.Ar. 72,2; fug. 7,4.
Zoilus von Andros; ist sonst nicht bekannt. 1-2 Menas von Antiphra; ist sonst nicht bekannt.
3-11 Τούτοις ... εύχομαι Die ursprünglich lateinische Erklärung des Eusebius von Vercelli wurde vom
Redaktor dem Tomus in griechischer Übersetzung angehängt. Auffällig ist die deutliche Distanzierung
von Serdica als Gefährdung für das Nizänum. 14-15 Kai ... υπέγραψαν Nachdem die Abgesandten
der alexandrinischen Synode in Antiochien eintrafen, konnte offensichtlich zunächst ein Konsens
erreicht werden, da hier eine Zustimmung des Paulinus überliefert ist, in der er eindeutig die
theologische Möglichkeit der Dreihypostasenlehre akzeptiert und sich umgekehrt von Photinus
distanziert. Da die Überlieferung hier nach der Erwähnung des Carterius von Antaradus abbricht,
bleibt unklar, wer darüberhinaus nachträglich schriftlich zugestimmt hat.

j (=BKAOEFM SHG) 17 έγώ inc. Epiph.

3 Άρσενο'ίτου] Αρσενοήτου AEM*HG I Σάεως] Σάϊως Η I "Ανδρω] "Ανδρών Μ 6 παρ'] παρά


τών Ε 9 ή μ ώ ν > Ρ 10 έπιστωσάμην] έπεστησάμην Α 11 πιττάκιον] έπιτάκιον Α 9 - 1 0 ~ έκτί-
θεσθαι δοκεΐν ΒΚΟ 9 - 1 0 έκτίθεσθαι] εκτίθεται (in mg. έκτίθεσθαι) Μ 12 ή > ΒΜ* 14 έγώ] και
έγώ Μ 12-13 έγώ ... εύχομαι > Β 12-13 έν ... εύχομαι > G 15 εύχομαι + έγώ Αστέριος ΒΑΟΕ
MHG 16 άπό + της G 18 Παυλΐνος + ό έπίσκοπος Epiph. I παρά] ά π ό HEpiph. 19 ΰφεοτηκός]
ύφεστώς Epiph.

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Tomus ad Antiochenos 11 351

στάσεων και της μιας υποστάσεως ήτοι ουσίας και τους φρονοΰντας οΰτως. ευσε-
βές γάρ έστι φρονεΐν και όμολογεΐν την άγίαν τριάδα έν μια θεότητι. και περί της
ενανθρωπήσεως δέ της δι' ήμας γενομένης τοΰ λόγου του πατρός ούτω φρονώ,
καθώς γέγραπται, δτι κατά τον Ίωάννην »ό λόγος σάρξ έγένετο«, ού κατά τούς
5 άσεβεστάτους τους λέγοντας μεταβολήν αυτόν πεπονθέναι, άλλ' δτι άνθρωπος δι'
ημάς γέγονεν έκ της άγιας παρθένου Μαρίας και <τοΰ> άγίου πνεύματος γεννη-
θείς. ουτε γάρ άψυχον ούτε άναίσθητον οΰτε άνόητον σώμα εΤχεν ό σωτήρ- >ουτε
γάρ οΐόν τε ήν του κυρίου άνθρώπου δι' ήμάς γενομένου άνόητον είναι αυτού το
σώμα<. όθεν άναθεματίζω τους άθετοΰντας τήν έν Νικαία όμολογηθεΐσαν πίστιν
10 και μή λέγοντας >έκ τής ουσίας τοΰ πατρός< καϊ >όμοούσιον< είναι τον υίόν τω
πατρί. άναθεματίζω δέ και τους λέγοντας τό πνεύμα τό άγιον κτίσμα δι' υίοϋ γε-
γονός. έτι δέ άναθεματίζω καϊ Σαβελλίου και Φωτεινού και πάσαν αϊρεσιν, στοι-
χών τη πίστει τη κατά Νίκαιαν και πάσι τοις προγεγραμμένοις.
έρρώσθαι υμάς εύχομαι εγώ Καρτέριος· εστι δέ <επίσκοπος Άνταράδου> πό- 3
15 λε ως Συρίας.

4 Ιο 1,14 4 - 6 ουτε 4 ... σώμα Zitat aus torn. 7,2.

14 Καρτέριος Carterius von Antaradus vgl. h.Ar. 5,2; fug. 3,3.

j ( = B K A O E F M SHG) Epiph. 13 post προγεγραμμένοις des. Epiph.

1 ήτοι ουσίας > A 2 μια + τή Μ Η 3 δέ > Epiph. I τοΰ 2 ] καϊ F 4 γέγραπται] προγέγραπται
Epiph. I ου + γάρ Epiph. 2 - 3 ~ δΓ ήμας άνθρωπος Epiph. 6 έκ + τε Epiph. I παρθένου + θεοτό-
K O U J ( - S H ) I Μαρίας > Epiph. I τοΰ suppl. St. 7 σωτήρ + και ένττίχειρ'ι του επισκόπου 'Αθανασίου
Epiph. I ούτε 4 ] oü Epiph. 8 ~ αΰτοϋ εΐναι Epiph. I αύτοΰ > Η I τό] τ ω G 9 ~ τήν ... πίστιν άθε-
τοΰντας AS 10 λέγοντας] όμολογοΰντας Epiph. I τοΰ πατρός > Epiph. I και 2 ] ή Epiph. I τόν υίόν >
Ε 11 καϊ > SH I δι']διά τοΰ Epiph. 12 δέ > A F I καϊ 1 ] τήν Epiph. I Σαβελλίου ... Φωτεινού] Σαβέλ-
λιον καϊ Φωτεινόν Κ I και 3 > F 14 Καρτέριος] Άστέριος Tetz I έπίσκοπος Ανταράδου suppl. St.

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Μ 813 Του αύτοΟ προς Ίοβιανόν περί πίστεως

Τώ εύσεβεστάτω και φιλανθρωποτάτω Νικητή Αύγούστω Ίοβιανώ 'Αθανάσιος και


οί λοιποί έττίσκοττοι οί έλθόντες εκ π ρ ο σ ώ π ο υ π ά ν τ ω ν των ά π ό της Αιγύπτου και
Θηβαίδος και Λίβυων επισκόπων. 5
1,1 Πρέπουσα θεοφιλεΐ βασιλεΐ φιλομαθής προαίρεσις και πόθος τ ω ν ουρανίων
οΰτω γ α ρ αληθώς και την καρδίαν εξεις εν χειρί θεοΟ και την βασιλείαν μετ' είρή-
2 νης πολλαΐς ετών περιόδοις διατελέσεις. θελησάσης τοίνυν της σης ευσεβείας
μαθεΐν π α ρ ' ημών την της καθολικής εκκλησίας πίστιν εΰχαριστήσαντες έπί τ ο ύ τ ω
τ ω κυρίω έβουλευσάμεθα π ά ν τ ω ν μάλλον την π α ρ ά τ ώ ν πατέρων όμολογηθεΐσαν 10
3 έν Νικαία πίστιν υπομνήσαι τήν σήν θεοσέβειαν. ταύτην γ ά ρ άθετήσαντές τίνες
Μ 816 ήμΐν μεν ποικίλως έπεβούλευσαν, δτι μή έπειθόμεθα τή άρειανή αίρέ'σει, αίτιοι δέ
γεγόνασιν αΐρέσεως και σχισμάτων τη καθολική εκκλησία, ή μεν γ ά ρ άληθής καϊ
εύσεβής εις τον κύριον ημών ΊησοΟν Χριστόν πίστις φανερά πάσι καθέστηκεν έκ
τών θείων γ ρ α φ ώ ν γινωσκομένη τε και άναγινωσκομένη· έν ταύτη γ ά ρ και οί άγιοι 15
τελειωθέντες έμαρτύρησαν και νύν άναλύσαντές είσιν έν κυρίω. εμεινεν δ' άν ή

7 τήν' ... ΘεοΟ vgl. Prov 21,1 14-15 έκ ... άναγινωσκομένη vgl. 2Cor 3,2 15-16 έν ... κυρίω vgl.
Hebr ll,2f.39£; Phil 1,23

1 Der Brief an den Kaiser wurde von Athanasius während seines Aufenhaltes in Antiochien (zwischen
Mitte September 363 und Ende Januar 364, vgl. hist.Ath. 4,4), eventuell auf Anfrage des Kaisers (1,2),
nach seiner Restitution (vgl. unten die einleitende Anmerkung zu Iov., ep.Ath.) verfaßt. Dabei muß
offen bleiben, ob der Kaiser, der auf seinem Weg nach Konstantinopel am 12.11.363 in Mopsuestia
(CTh XI 20,1) nachgewiesen ist, zu diesem Zeitpunkt noch in Antiochien anwesend war. Der Brief
könnte im Zusammenhang mit der Meletianer-Synode (Sokr., h.e. III 25,6-18; Soz., h.e. VI 4,6-10)
stehen, auf der unter Umständen auch Athanasius anwesend war (vgl. die Hinweise über die miß-
lungenen Versuche, die Kirchengemeinschaft zwischen Athanasius und Meletius herzustellen, bei Bas.,
ep. 89,2; 258,3). Der Brief wird erwähnt in einem Brief des Apolinaris an Basilius von Caesarea (Bas.,
ep. 364). 4 - 5 oi 1 ... επισκόπων Athanasius war offensichtlich in Begleitung einer Delegation ägypti-
scher und libyscher Bischöfe, die hier als Mitabsender des Schreibens fungieren, an den Hof nach
Antiochien gekommen. 11-13 ταύτην ... έκκλησία Zu dieser Sicht der Entwicklungen nach der
Synode von Nizäa vgl. die Darstellung des Athanasius in syn., h.Ar. und apol.sec. 15-16 oi ...
τελειωθέντες Vgl. u.a. decr. 25,1.

a (=BKPO RE) b (=D Thdt. Tim.Beryt.)

1 Toü αύτοΟ πρός Ίοβιανόν περί πίστεως α τοΰ αύτοΰ 'Αθανασίου άρχιεπισκόπου 'Αλεξανδρείας
πρός Είοβιανόν βασιλέα D > Tim.Beryt. Thdt. 3 - 5 Τ ω ... έπισκόπων > α 3 εύσεβεστάτω α
Tim.Beryt. εύλαβεστάτω D Thdt. I φιλανθρωποτάτω] φιλανθρώπω D 4 oi 2 α Thdt. > D Tim.Beryt.
6 φιλομαθής] θεοφιλής Ε 7 έξεις] έξις Tim.Beryt. εχεις Thdt. 7 - 8 καϊ 2 ... διατελέσεις > α 8 διατε-
λέσεις] επιτελέσεις Thdt. 9 τούτω] τούτο D τούτοις α 10 ~ μάλλον π ά ν τ ω ν α 10-11 ~ έν Νικαία
όμολογηθεΐσαν a 11 Νικαία + άγιωτάτην D I θεοσέβειαν] εύσέβειαν Μο. 12 έπειθόμεθα] πειθό-
μεθα D Thdt. I άρειανή] άρειανική Tim.Beryt. 13 γεγόνασιν + τής τοιαύτης Tim.Beryt. I γ ά ρ > Thdt.
13-14 καϊ εύσεβής > Tim.Beryt. 14 ήμών Ιησούν Χριστόν > a I καθέστηκεν + και Thdt. 16 έμαρτύ-
ρησαν] έμαρτυρήθησαν DThdt. I έν κυρίω] συν Χριστώ Tim.Beryt. I εμεινεν δ ' ] εμενεν δ' D και
εμεινεν a I άν] ά ε ϊ Τ Ι ^ .

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Epistula ad Jovianum 1 353

ττίστις διά παντός άβλαβης, ε! μή πονηρία τινών αιρετικών παραποιήσαι ταύτην


έτόλμησεν. "Αρειος γάρ τις και οΐ συν αύτώ διαφθεΐραι ταύτην και άσέβειαν κατ' 4
αυτής έπεισαγαγεΐν επεχείρησαν φάσκοντες >έξ ουκ οντων< και >κτίσμα< και
>ποίημα< καϊ >τρεπτόν< είναι τόν υιόν του ΘεοΟ. πολλούς τε έν τούτοις ήπάτησαν,
5 ώστε και »τους δοκοϋντας εΐναί τι« συναπαχθήναι αυτών τή βλασφημία. και 5
φθάσαντες μεν οΐ άγιοι πατέρες ημών συνελθόντες, ώς προείπομεν, έν τή κατά
Νίκαιαν συνάδω την μεν άρειανών αϊρεσιν άνεθεμάτισαν, την δε τής καθολικής
εκκλησίας πίστιν ώμολόγησαν εγγράφως, ώστε ταύτης πανταχού κηρυττομένης
άποσβεσθήναι την άναφθεΐσαν αϊρεσιν παρά τών αιρετικών, ήν μεν ούν αύτη
10 πανταχού κατά πάσαν έκκλησίαν γινωσκομένη τε και κηρυττομένη· άλλ'επειδή 6
νύν τήν άρειανήν αϊρεσιν άνανεώσαι βουλόμενοί τίνες μεν αύτήν τήν έν Νικαία
παρά τών πατέρων όμολογηθεΐσαν πίστιν τετολμήκασιν άθετήσαι, τινές δε σχημα-
τίζονται μεν όμολογεΐν αύτήν, ταΐς δέ άληθείαις άρνούνται παρερμηνεύοντες τό
όμοούσιον και αύτοϊ βλασφημούσες εις τό πνεύμα τό άγιον έν τ ω φάσκειν αύτούς
15 κτίσμα είναι αύτό και ποίημα διά τού υιού γεγονός, άναγκαίως Θεωρήσαντες τήν

5 Gal 2,6 I συναπαχθήναι ... βλασφημία vgl. Gal 2,13

2 - 4 Άρειος ... ΘεοΟ Vgl. Ar. I 5, syn. 15 und die Anathematismen des Nizänums (Urk. 24). 6 - 9 oi ...
αιρετικών Die Synode von Nizäa wird bei Athanasius seit Ende der 50er Jahre (decr.) bis zu seinem
Brief ad Afros immer mehr zur alleinigen, jede Häresie überführenden Glaubensnorm. 6 ώς προεί-
πομεν d.h. in 1,2. 11-12 τήν 1 ... άθετήσαι Gemeint sind die Vertreter der Beschlüsse der Synoden
von Rimini und Konstantinopel 3 5 9 / 6 0 (Homöer) und die Anhänger des Aetios und Eunomios, die
während der Herrschaft Julians eine eigene Kirche gebildet hatten. Von Athanasius werden beide
Gruppen polemisch miteinander identifiziert und als Arianer bezeichnet. 12-15 τινές ...γεγονός
Gemeint ist die homöusianische Gruppe um Basilius von Ankyra, die nach Sokr., h.e. III 25,2-4 und
Soz., h.e. VI 4,3-5 versucht hatten, beim Kaiser die Aufhebung der Beschlüsse von Konstantinopel
und damit ihre Restitution zu erreichen. Die alexandrinische Synode von 362 verurteilt ebenfalls
Homöusianer, die das Nizänum zwar anerkennen, aber eine strikt subordinierende Pneumatologie
vertreten (tom. 3,2, vgl. auch die ps.-ath. (eustathianische) Refutatio hypocriseos Meletii et Eusebii
[PG 28,85-88]). Die für diese Gruppe dann geläufige Bezeichnung als Pneumatomachen ist erstmals
bei Athanasius ep.Serap. I 32 und I V 1 zu finden.

a ( = B K P O R E ) b ( = D Thdt. Tim.Beryt.)

1 ~ άβλαβης διά παντός a I ταύτην > D 2 έτόλμησεν] έτόλμησαν a ( - B ) I άσέβειαν] άσεßeivD


3 έπεισαγαγεΐν λ Thdt. εϊσαγαγεΐν Tim.Beryt. έπαγαγεΐνΚ* > D 4 τρεπτόν] τ ρ ε π ώ ν Ο i πολλούς]
πολλοίς Β I τε έν] δέ a I ήπάτησαν + τοις λόγοις α 5 συναπαχθήναι] oöv (ουν eras. E c ) άπαχθήναι α
( - Β ) I αύτών] αύτώ Tim.Beryt. I βλασφημία] δυσφημία Thdt. I καϊ 2 ] καίτοι α 6 μέν del. Op. I άγιοι >
Tim.Beryt. I προείπομεν] προείπαμενΛ-'προεΐπονThdt. 6 - 7 έν ... αϊρεσιν] κατά την έν Νικαία
σύνοδο να 7 άρειανών] άρειανήν Thdt. 9 άναφθεΐσαν] άναφανεΐσαν D I παρά ... αιρετικών > Ρ*
(παρά add. P m s e c ) Tim.Beryt. 10 πανταχού > Tim.Beryt. Thdt. I έκκλησίαν + άδόλως a I τε >
Tim.Beryt. 11 νύν > Tim.Beryt. Thdt. I μέν αύτήν] ταύτην μέν λ' Ε ταύτη μέν R 12 τετολμήκασιν]
έτόλμησαν α 1 τινές δέ] και α 13 μέν > D Thdt. I αύτήν > a 14 αύτοϊ] ούτοι Thdt. + και D I εις >
Thdt. I αύτούς] αύτοΐς D 15 ~ αύτό είναι Tim.Beryt. I αύτό > T h d t . I γεγονός] γεγενήσθαι α

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
354 Epistula ad Jovianum 1-2

έκ της τοιαύτης βλασφημίας βλάβην γινομένην κατά των λαών έπιδοΰναι τη σή


εύλαβεία την ευ Νίκαια όμολογηθεΐσαν πίστιν έσττουδάσαμευ, Ινα γνω σου ή Θεο-
σέβεια, μεθ' δσης άκριβείας γέγραττται και δσου πλανώνται οί τταρά ταύτην
διδάσκοντες.
2,1 Γίνωσκε γάρ, θεοφιλέστατε Αύγουστε, δτι αύτη μέυ έξ αϊώνός έστι κηρυττομέ- 5
νη, ταύτην δε ώμολόγησαν οί έν Νικαία συνελθόντες πατέρες και ταύτη σύμψηφοι
τυγχάνουσι πασαι αϊ πανταχού κατά τόπον έκκλησίαι, αϊ τε κατά την Σπανίαν
και Βρεττανίαν και Γαλλίας καί της 'Ιταλίας πάσης και Δαλματίας, Δακίας τε και
Μ 817 Μυσίας, Μακεδονίας και πάσης Ελλάδος και αί κατά τήν Αφρι'κήν πασαι καί
Σαρδανίαν καί Κύπρον καί Κρήτην, Παμφυλίαν τε καί Λυκίαν καί Ίσαυρίαν καί αί 10
κατά πάσαν <τήν> Αϊγυπτον καί τάς Λιβύας καί Πόντον καί Κατπταδοκίαν καί τά
πλησίον μέρη καί αί κατά τήν άνατολήν έκκλησίαι παρέξ ολίγων των τά Αρείου
2 φρονούυτων. πάντων γάρ των προειρημένων τη πείρα έγνώκαμεν την γνώμην
καί γράμματα εχομεν. καί οΐδας, ώ θεοφιλέστατε Αύγουστε, δτι, καν όλίγοι τινές
άντιλέγωσι ταύτη τη πίστει, ού δύνανται πρόκριμα ποιεΐν πάση τη οικουμένη. 15
πολλω γάρ χρόνω βλαβέντες άπό της άρειανής αίρέσεως φιλονεικότερον νύν
άνθίστανται τη εύσεβεία. καί ύπέρ τού γινώσκειν τήν σήν εύσέβειαν καίτοι γινώσ-
κουσαν δμως έσπουδάσαμεν τήν έν Νικαία πίστιν όμολογηθεΐσαν υπό τριακοσίων
επισκόπων ύποτάξαι.

6-13 ταύτη ... φρονούντων Ahnliche Summarien von Synoden, die in jüngerer Zeit (d.h. Ende der
50er/Anfang der 60er Jahre) das Nizänum rezipiert hatten, finden sich in ep.Epict. 1 und ep.Afr. 1,2.
13-14 τη ... εχομεν Wie Athanasius Nachrichten über die Beschlüsse erhalten hat, ist nicht mehr
nachzuvollziehen; die Briefe sind nicht überliefert. 18-19 ύττό ... επισκόπων Zur Teilnehmerzahl der
Synode von Nizäa vgl. ep.Afr. 2,1 (Anm.).

a ( = B K P O R E ) b ( = D Thdt. Tim.Beryt.)

1 γινομένην > Tim.Beryt. 2 εύλαβεία] εύσεβεία Tim.Beryt. Thdt. I έσπουδάσαμεν] έσπουδάκαμενϋ


3 μεθ' δσης] ά μετά πάσης a I παρά ταύτην] παρ'αύτήνThdt. 4 διδάσκοντες] γινώσκοντες Β
5 γάρ > Thdt. I αύτη] ταΰτα a I μεν + έστιν ή Thdt. I έστι > T h d t . 5 - 6 κηρυττομένη] κηρυττόμενα α
6 ~ οΐ έν Νικαία συνελθόντες ώμολόγησαν a I ταύτη] ταύτης«' E D 7 πανταχοϋ > D T h d t . I αϊ τε]
ώστε λ' I τήν > Tim.Beryt. I την Σπανίαν] της Σπανίας Κ Ο 8 Βρεττανίαν] B p n r a v i a v D Βρεττ-
ανίας Κ Ο I και 2 > Tim.Beryt. I Δαλματίας] Δελματίας + και D 9 και 1 ] τε καί D Tim.Beryt. I πάσης +
της a I αϊ > α ! κατά την] κατ' Tim.Beryt. I πασαι] πασαν α 10 Σαρδανίαν] Σαρδινίαν Tim.Beryt.
Παμφυλίαν] Παμφυλία ö ( - B ) I Λυκίαν] Λυκία a ( - Β ) I Ίσαυρίαν] Ίσαυρία a ( - Β ) + καί Πισιδίαν
Tim.Beryt. 11 κατά πασαν] κατ' a I τήν suppl. St. I τάς > T h d t . 1 1 - 1 2 τά πλησίον μέρη] αί πλη-
σίον ήμών α 12 αϊ] τους a I τήν > D Tim.Beryt. I άνατολήν] άνατολικήνΚΟ I έκκλησίαι] έκκλησίας
K P έκκλησίαν α2 Ο 13 πάντων] άπάντων a I τη] καί a I έγνώκαμεν] εγνωμε ν Tim.Beryt. 14 οΐδας]
ο ϊ δ α μ ε ν Τ Ι ^ . I <3>>Thdt. 15 άντιλέγωσι] άντιλέγουσι D Tim.Beryt. I ταύτη] αύτη D I πάση τη
οικουμένη] πάσης της οικουμένης τήν άποστολικήν πίστιν κρατούσης α 16 πολλω γάρ] εκείνοι γάρ
πολλώβ I άπό] έκ Tim.Beryt. 1 6 - 1 7 ~ άνθίστανται νΰν α 17 εύσεβεία] θεοσεβεία Tim.Beryt. I σήν
>α I εύσέβειαν] θεοσέβειανTim.Beryt. 18 πίστιν] σύνοδον (in mg. πίστιν) Ε I τριακοσίων Tim.Beryt.
τριακοσίων δέκα καί (> D ) όκτώ D Thdt. των α' > α2

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Epistula ad Jovianum 3-4 355

"Eση μεν ουν ή παρά τών πατέρων όμολογηθεΐσα πίστις έν Νικαι'α αύτη · 3,1
»Πιστεύομευ εις ενα θεόν, πατέρα παντοκράτορα, πάντων ορατών τε και
άοράτων ποιητήν, και εις τον ενα κύριον ΊησοΟν Χριστόν, τόν υίόν του θεοΟ,
γεννηθέντα εκ του πατρός μονογενή, τουτέστιν εκ της ουσίας του πατρός,
5 θεόν εκ ΘεοΟ, φως εκ φωτός, θεόν άληθινόν έκ θεού άληθινοΰ, γεννηθέντα ού
ποιηθέντα, όμοούσιον τ ω πατρί, δι' ου τά πάντα έγένετο τά τε έν τ ω οΰρα-
νώ και τά έπϊ της γης, τόν δι' ημάς τους άνθρώπους και διά την ήμετέραν
σωτηρίαν κατελθόντα και σαρκωθέντα, ένανθρωπήσαντα, παθόντα και
άναστάντα τή τρίτη ημέρα, και άνελθόντα είς τους ουρανούς, έρχόμενον
10 κρΐναι ζώντας και νεκρούς, και είς τό άγιον πνεύμα. τούς δε λέγοντας >ήν 2
ποτε δτε ούκ ήν< και >πρίν γεννηθήναι ούκ ήν< και ότι >έξ ούκ όντων έγένετο<
ή >έξ έτέρας υποστάσεως ή ούσίας< φάσκοντας είναι ή >κτιστόν< ή >τρεπτόν<
ή >άλλοιωτόν< τόν υίόν τού θεού, τούτους άναθεματίζει ή καθολική και
άποστολική εκκλησία.«
15 Ταύτη τή πίστει, θεοσεβέστατε Αύγουστε, πάντας έπιμένειν άναγκαΐον ώς θεία 4,1
και άποστολική και μηδένα μετακινεϊν αύτήν πιθανολογίαις και λογομαχίαις, όπερ
πεποιήκασιν έξ άρχής οί Άρειομανΐται, >έξ ούκ όντων< τόν υίόν τού θεού λέγοντες
και ότι >ήν ποτε ότε ούκ ήν< και >κτιστός< και >ποιητός< και >τρεπτός< έστι. διά 2
τούτο γάρ, καθά προείπομεν, και ή έν Νικαία σύνοδος άνεθεμάτισε τήν τοιαύτην
20 αΐρεσιν, τήν δε τής άληθείας πίστιν ώμολόγησεν. ού γάρ άπλώς όμοιον είρήκασι
τόν υίόν τ ω πατρί, ϊνα μή άπλώς όμοιος θεώ, άλλ' 1 έκ θεού θεός άληθινός πιστεύ- Μ 820

15 Ταύτη ... έπιμένειν vgl. Col 1,23 16 πιθανολογίαις vgl. Col 2,4 I λογομαχίας vgl. I T i m 6,4

1 Έ σ τ ι . . . αΰτη Athanasius zitiert den Text des Nizänums nur hier und in dem von ihm als Anhang zu
decr. überlieferten Brief des Eusebius von Caesarea an seine Kirche (decr. 33,8 = Urk. 22,8). 19 καθά
προείπομεν d.h. in 1,5. 20 ού γ ά ρ Zur homöischen Position vgl. das Bekenntnis von Konstantinopel
(syn. 30,2-10).

a ( = B K P O R E ) £ ( = D Thdt. Tim.Beryt.)

1 "Εστι... αΰτη] και εστίν ή έν Νικαία έκτεθεΐσα πίστις ήδε Tim.Beryt. εστι δε αΰτη ή έν Νικαία
ττίστις D Thdt. 1 - 1 4 Έστι ... έκκλησία post c. 4 Tim.Beryt. 1 έν scrib. in ras. E m s c c · 3 τόν 1 > Κ Ο
Ε Tim.Beryt. Thdt. I θεοΰ + τόν μονογενή Tim.Beryt. 5 θεοΰ > Β
2 6 τε] δε Ορ. 7 τ ά ... γης] έν τ ή
γ η D Tim.Beryt. 8 και 1 > Thdt. I σαρκωθέντα + και Tim.Beryt. 9 και > Thdt. I ουρανούς + και
Tim.Beryt. 10 άγιον πνεϋμα] ττνεΰμα τ ό άγιον a I λέγοντας + cm Tim.Beryt. Thdt. 11 κ α ϊ ' + ό τ ι
Tim.Beryt. I Kai1...rjv2>D I γεννηθήναι α2 K P Tim.Beryt. γενεθήναι B O I έγένετο] έγίνετο
Tim.Beryt. 12 ή κτιστών > Tim.Beryt. 12-13 ~ ή άλλοιωτόν ή τρεπτόνώ 2 13 ή + άγίαΤΙΑ
15 θεοσεβέστατε] Θεοφιλέστατε Thdt. > a I Αύγουστε + ή Τ ί η ι . Β ε ^ . I ~ άναγκαΐον έπιμένεινΚΟ
πάντας > Thdt. 16 και 1 ] τε καϊ Tim.Beryt. I μηδένα] μηδέν Tim.Beryt. I αύτήν] αύτής Tim.Beryt.
17 πεποιήκασιν] εποίησαν D Thdt. I έξ άρχής > a I Άρειομανΐται] άρειανοί D 19 προείπομεν K P
Tim.Beryt. προείπαμεν a 2 B O D Thdt. I K a i > D 20 άληθείας] έκκλησίας Tim.Beryt. I ώμολόγησεν]
ώμολόγησαν α 21 Θεώ] θεού D Thdt. 2 1 - 3 5 6 , 1 πιστεύηται] πιστεύεται D

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
356 Epistula ad Jovianum 4

ηται, άλλ' ομοούσιος 'έγραψαν, δπερ ι'διόν έστι γνησίου και άληθινοΰ υιού έξ άληθι-
νού και φύσει πατρός, άλλ' ούδέ άπηλλοτρίωσαν τό πνεύμα τό άγιον άπό τού
πατρός και τού υιού, άλλά μάλλον συνε δόξασαν αύτό τω πατρι και τω υϊω έν τη
μια της άγίας τριάδος πίστει διά τό και μίαν είναι την έν τη άγία τριάδι θεότητα.

a ( = Β Κ Ρ Ο RE) b ( = D Thdt. Tim.Beryt.)

1 άλλ1] άλλά καϊ Thdt. I ομοούσιος] όμοούσαον D Thdt. I ΐδιόν > D Tim.Beryt. I ϊδιόν εστί] ίδιον ήν
B P R E ήν ϊδιον Κ Ο I εξ > α 2 φύσει + τοϋ α 3 αύτό τω] αύτω Ε * (corr. E s l ) 4 τήν > α 5 lacunam
indicavimus

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
'Ίσον επιστολής ΊωβιανοΟ βασιλέως πεμφθείσης προς Άθανάσιον τόν άγιώτα- Μ 813
τον άρχιεπίσκοπον 'Αλεξανδρείας

Τω θεοφιλεστάτω και φίλω του θεοΰ Άθανασίω Ίωβιανός. 1


5 Του έπιεικεστάτου σου βίου και της προς τον θεόν τών όλων όμοιώσεως και τόν
σωτήρα ήμών τόν Χρίστου διαθέσεως τά καθορθώματα ύπερθαυμάζοντες άπο-
δεχόμεθά σε, έττίσκοττε τιμιώτατε, και ότι μέυ πάντα πόνον και τών διωκόντων τόν
φόβον ούκ ετττηξας και κινδύνους καϊ ξίφους άπειλάς ώς σκύβαλα ήγησάμενος της
φίλης σοι ορθοδόξου ττίστεως τους οϊακας κατέχων εως του νυν υπέρ της άληθείας
10 άγωνίζη, ύπογραμμόν δέ τω λαω παντϊ τών πιστών και τύπον σεαυτόν της αρε-
τής προσφερόμενος διατελείς. άνακτδταί σε τοίνυν ή ημετέρα βασιλεία και 2
έπαυελθεΐν βούλεται πρός την τής σωτηρίας διδασκαλίαν. έπάνιθι τοίνυν είς τάς
αγίας εκκλησίας και ποίμαινε τόν του θεοΰ λαόν, καϊ τάς υπέρ τής ημετέρας πρα-
ότητος προθύμως εύχάς άναπέμπετε είς θεόν. οϊδαμεν γάρ δτι τή σή ικεσία ημείς
15 τε και οί συν ήμΐν τά Χριστιανών φρονοΰντες μεγάλην άντίληψιν σχοίημεν παρά
του υπερέχοντος θεοΰ. <..>
Nach dem Tod Julians während des Perserfeldzuges am 26. Juni 363 bei Maranga/Maronsa am Tigris
(Socr., h.e. III 21,17; Amm. XXV 3, 9.23; 5,1; Zos., hist. III 29,1; Cons.Const. a. 363) wurde am
folgenden Tag Jovian zum Augustus erhoben (Socr., h.e. III 22,1; Amm. XXV 5,4; Zos., hist. III 30,1;
Cons.Const. a. 363). Erst am 19. August 363 (hist.Ath. 4,1; vgl. ind.ep.fest. 35 [a. 363]) wurde der Tod
Julians und der Herrschaftsantritt Jovians in Alexandrien proklamiert; Athanasius befand sich (nach
seiner Absetzung durch Julian im Jahr 362) zu diesem Zeitpunkt in der oberen Thebais (hist.Ath. 4,3).
Auf die Nachricht hin kam er heimlich nach Alexandrien (hist.Ath. 4,4), wo seit der Ermordung
Georgs der Homöer Lucius Bischof war (Socr., h.e. III 4,2; IV 1,14). Am 6. Sept. 363 (ind.ep.fest. 35
[a. 363]; hist.Ath. 4,4) bricht er (in Begleitung ägyptischer und libyscher Bischöfe; vgl. ep.Jov. 1,1) aus
Alexandrien auf, um Jovian zu treffen und seine Restituierung zu erreichen, noch ehe Jovian in
Antiochien auf den dortigen homöischen Bischof Euzoius treffen konnte. Auf seinem Weg nach
Antiochien, wo er spätestens am 22. Oktober 363 (CTh X 19,2) bezeugt ist, erhielt der Kaiser den
Brief einer Gruppe um Basilius von Ancyra (Socr., h.e. III 25,2f.; Soz., h.e. VI 4,3-5); außerdem traf er
bereits in Edessa auf die beiden eunomianischen Bischöfe Kandidus und Arrianus (Philost., h.e. VIII
6), die eine mögliche Wiedereinsetzung des Athanasius verhindern wollten. In Hierapoüs traf dann
Athanasius den Kaiser und erreichte wahrscheinlich dort seine Restitution (ind.ep.fest. 35 [a. 363];
hist.Ath. 4,4). Der nicht vollständig erhaltene Brief Jovians muß als ihre schriftliche Bestätigung gelten
(vgl. Socr., h.e. III 24,3); Zweifel an der Echtheit sind unbegründet.

1 ab Ίσον a1 (=BKO) R 16 ad θεοΰ a1 (=BKO) R

1 - 2 πεμφθείσης ... Αλεξανδρείας] πρός αυτόν Κ 4 Τω ... Ίωβιανός > Κ 8 ούκ ετττηξας] ού
κατέτττηξας R 9 σοι] σου Β 10 λαω ... σεαυτόν > R 14 άναπέμπετε] ανάπεμπε Β 15 τά Χριστια-
νών > R I μεγάλην > R 16 Θεοΰ > Κ Ο I lacunam indicavimus

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
358 Petitionee Arianorum 1

Μ 820 Έντυχία γενομένη εν Ά ντιοχεία Ίωβιανώ βασιλεΐ, παρά Λουκίου και Βερνικιανοϋ
και ετέρων τινών Άρειανών κατά Ά θανασίου έττισκόπου Αλεξανδρείας

1 Πρώτη έντυχία, ήν έττοιήσαντο απερχομένου του βασιλέως εις κάμπον έν τη


'Ρωμανησία πύλη 5
1 δεόμεθά σου του κράτους και του βασιλείου σου και της εύσεβείας σου, άκουσον
ήμώυ.
ό βασιλεύς ε ΐ π ε ν τίνες έστέ και πόθεν;
οί Άρειανοΐ εΐττον- κύριε, χριστιανοί.
ό βασιλεύς είπε· πόθεν και έκ ποίας πόλεως; 10
οί Άρειανοΐ εΤπον Αλεξανδρείας,
ό βασιλεύς είπε - τί βούλεσθε;
οΐ Άρειανοΐ εΤπον δεόμεθά σου του κράτους και του βασιλείου σου, έπίσκοπον
ήμΐν δός.
ό βασιλεύς ε ί π ε ν έκέλευσα τον πρότερον, δνπερ εϊχετε τό πρότερον, Άθανάσιον, 15
καθέζεσθαι έν τ ω θρόνω.
ο! Άρειανοΐ εΤπον δεόμεθά σου του κράτους· και έν έξορισμω και έν κατηγορία
έστΐν ε τη πολλά.
2 στρατιώτης έξαίφνης ζηλώσας άπεκρίνατο - δέομαι σου του βασιλείου, αυτός

1 Zugrunde liegen wahrscheinlich Protokolle mehrerer, letztlich erfolgloser Petitionen der homöischen
Gemeinde von Alexandrien an Kaiser Jovian mit dem Ziel, ihren Bischof Lucius zu bestätigen oder
wiedereinzusetzen und die Restitution des Athanasius zu verhindern. Athanasius fertigte daraus einen
Auszug an, der seine Wiedereinsetzung durch den Kaiser vor allem gegenüber den alexandrinischen
Homöern bestätigen sollte, aber nur als nicht ausgearbeitete Notizen überliefert ist. Die Petitionen
wurden am 31. Oktober 363 dem Kaiser vorgetragen; zumindest eine ist durch ep.fest.(kopt) 36 auf
diesen Tag datiert. Sie sind auch erwähnt Soz., h.e. VI 5,2-4 und hist.Ath. 4,7. I Λουκίου Nach hist.
Ath. 4,7 und Soz., h.e. VI 5,2 war Lucius Presbyter Georgs und wurde nach Socr., h.e. III 4,2 (vgl.
Soz., h.e. V 7,1 f.) sofort nach dessen Ermordung als Bischof eingesetzt. Nach Socr., h.e. IV 1,14 war
er dann neben Athanasius homöischer Bischof (vgl. Thdt., h.e. IV 21,3; Ruf., h.e. X I 3). I Über
Vernicianus ist außer der Erwähnung in ep.fest.(kopt) 35 nichts bekannt. 4 - 5 απερχομένου ... πύλη
Das Romanesia-Tor lag aller Wahrscheinlichkeit nach auf dem Weg vom Palast zum Campus, der
westlich der Stadt jenseits des Orontes zu lokalisieren ist. Die genaue Lage des auch bei PalL, v.Chrys.
V 61 f. und Malalas, chron. VIII 16 (ex Paus, hist., fragm. 4 [FGrH 854, F 10]) erwähnten Tores ist
unsicher und kann nicht mit bisher bekannten Toren identifiziert werden. 13-14 έπίσκοπον ήμΐν δός
Unter Umständen kann daraus geschlossen werden, daß auch Lucius von Julian abgesetzt worden war.
15-16 έκέλευσα ... θρόνω Vgl. oben die einleitende Anmerkung zur Epistula Joviani.

1 ab Εντυχία a ( = B K O RE)

1 γενομένη] γινομένη R 2 έττισκόπου 'Αλεξανδρείας > Κ 5 Ρωμανησία] 'Ρωμανισία Ε 9 εΤπον]


είπαν α2 13 εΤπον] είπαν a2 I του βασιλείου] της βασιλείας Ε 17 εΤπον] είπαν et

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Petitiones Arianorum 1-3 359

έξέτασον, τίνες είσί και πόθεν, ούτοι γάρ είσι τά λείψανα και ή παραβολή της
Καππαδοκίας, τά υπόλοιπα του άνοσίου εκείνου Γεωργίου, οί την πόλιν και τον
κόσμον έρημώσαντες.
άκουσας ό βασιλεύς έπτέρνισε τόνϊππον και άπήλθεν εις τον κάμπον.

Δευτέρα έντυχία τών Άρειανών 2


κατηγορίας και άποδείξεις εχομεν κατά 'Αθανασίου, όσης προ δέκα και είκοσι <καΐ
τριάκοντα) ετών έξωρίσθη άπό των άειμνήστων Κωνσταντίνου και Κωνσταντίου,
και έπι του Θεοφιλεστάτου και φιλοσοφωτάτου και μακαριωτάτου Ίουλιανοϋ εσχε
10 την έξόρισιν.
ό βασιλεύς ε ΐ π ε ν αί πρό δέκα και είκοσι και τριάκοντα ετών κατηγορίαι ήδη
παρήλθον. έμοι μή λέγετε περί 'Αθανασίου· οΐδα γάρ διά τι κατηγορήθη και πώς
έξωρίσθη.

15 Τρίτη έντυχία των Άρειανών 3


και νυν πάλιν κατηγορίας εχομεν άλλας τινάς κατά 'Αθανασίου. 1
ό βασιλεύς είπεν ουκ εκ της πολυοχλίας και έκ τών πολυφωνημάτων τά δίκαια
φανήσεται. άλλ' ή έκλέξασθε δύο εξ εαυτών και έκ τών του πλήθους ετέρους δύο·
ου γάρ δύναμαι προς ενα έκαστον ύμών άποφαίνεσθαι.
20 οϊ έκ του πλήθους είπαν ούτοί είσι τά λείψανα άπό τού άνοσίου Γεωργίου τού
έρημώσαντος τήν έπαρχίαν ήμών και 1 έν ταϊς πόλεσι βουλευτήν μή έάσαντος οΐκή- Μ 821
σαι.

1-2 τά ... Γεωργίου Georg stammte wie bereits Gregor aus Kappadokien (vgl. apol.fug. 6,2; hist.Ar.
75,1) und wurde am 24. Dez. 361 (hist.Ath. 2,9£; vgl. Socr., h.e. III 2,2-10; chron.pasch. ad a. 361;
Philost., h.e. VII 2; Amm. X X I I 11,3-11) ermordet. | λείψανα Nach der im chron.pasch. ad a. 361
(PG 92,740B) überlieferten homöischen Tradition wurden die Gebeine Georgs vernichtet, um jeden
Märtyrerkult zu verhindern. Die Bezeichnung der Anhänger Georgs als »Reliquien« könnte ironisch
darauf Bezug nehmen. 7 - 8 ττρό ... Κωνσταντίου Die alexandrinischen Homöer beziehen sich auf die
Verurteilungen und Absetzungen des Athanasius auf den Synoden von Tyrus (335), Serdica (östliche
Teilsynode; 343) und Arles/Mailand (353/355). 9 έπι... Ίουλιανοϋ Obwohl die antichristlichen
Maßnahmen Julians gerade die homöische Reichskirche getroffen hatten, ist die Bezeichnung Julians
als »gottgeliebtester«, »philosophischster« und »seligster« nicht außergewöhnlich, da Julian nach
Eutrop X 16 (dimsJulianus) sogar konsekriert worden war. 9-10 Ίουλιανοϋ ... έξόρισιν Athanasius
wurde am 24. Oktober 362 durch Julian verbannt (hist.Ath. 3,5; Jul., ep. 110-112; Socr., h.e. III 13,13 -
14,8; Soz., h.e. V 15,1-3; Thdt., h.e. III 9) und befand sich bis August/September 363 in der oberen
Thebais (vgl. die einleitende Anmerkung zur Epistula Joviani).

a ( = B K O RE)

7 - 8 και τριάκοντα suppl. St. 9 καϊ 2 > B 15 Τρίτη] δευτέρα Κ I τών] κατά Κ 20 εΐτταν] ε ϊ π ο ν Κ
είσι + οί α1 21 έάσαντος St. έάσαντες α 2 1 - 2 2 οΐκήσαι] έκεΐ σε Ε * (corr. in mg.)

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
360 Petitiones Arianorum 3

oi 'Αρειανοι εΐττον δεόμεθά σου, ει τίνα αν θέλης χωρίς 'Αθανασίου,


ό βασιλεύς εΐττεν εΐττον Ομϊν, δτι τά περί 'Αθανασίου ήδη διοίκησιν έσχε. και όργισ-
θεις είπε - φέρι, φέρι.
oi 'Αρειανοι εΤπον δεόμεθά σου, εάν πέμψης Αθανάσιου, λυμαίνεται ή πόλις ήμών,
και ουδείς αύτώ συνέρχεται. 5
ό βασιλεύς είπε καίτοι περιεργασάμενος εγνων, δτι καλώς φρονεί καϊ ορθόδοξος
-

έστι και καλώς διδάσκει.


oi Αρειανοι εΐττον· τω μεν στόματι καλώς φθέγγεται, τη δέ ψυχή δολίως φρονεί,
ό βασιλεύς είπε - τούτο άρκετόν έστιν, ότι ύμεΐς έμαρτυρήσατε ττερϊ αυτού, ότι
καλώς φθέγγεται και καλώς διδάσκει, εί δέ τη γλώσση καλώς διδάσκει και λέγει, 10
τη δέ ψυχη κακώς φρονεί, ττρός τόν θεόν έχει. άνθρωποι γάρ όντες τόν λόγον
άκούομεν, τά δέ εγκάρδια ό θεός οίδεν.

2 oi Αρειανοι εΐπον κέλευσον ημάς συνάγεσθαι.


ό βασιλεύς είπε· τίς γάρ κωλύει υμάς; 15
oi Αρειανοι εΐπον δεόμεθά σου, αίρεσιώτας καϊ δογματιστάς ημάς άπαγγέλλει.
ό βασιλεύς είπεν έργον αυτού έστι και τών καλώς διδασκόντων,
oi 'Αρειανοι εΐπον δεόμεθά σου τού κράτους- τούτον βαστάσαι ού δυνάμεθα, και
τά τεμένη τών εκκλησιών περιήρει.
ό βασιλεύς ε ΐ π ε ν ούκούν ένεκεν χρημάτων ήλθετε ώδε και ούχ ένεκεν πίστεως; 20
και πάλιν εΐπεν άπέλθετε και ειρηνεύετε.
έτι προσθείς είπε πρός τούς Άρειανούς· άπέλθετε είς την έκκλησίαν, αυριον σύν-

8 τ ή ... φρονεί vgl. Ps 31,2; IPett 2,22 11-12 άνθρωποι... οϊδεν vgl. IReg 16,7; Lk 16,15

1 εΐ ... 'Αθανασίου E s ist auffällig, daß Lucius hier nicht genannt wird. Nach Soz., h.e. VI 5,2 hatte sich
Euzoius von Antiochien bei Jovian für den Eunuchen Probation als Bischof verwandt (vgl. auch
unten 4,2). 19 τά ... περιήρει Der Vorwurf bezieht sich wahrscheinlich auf die Ereignisse in Alexan-
drien nach der Ermordung Georgs, als Athanasius die Kirchen übernahm. 20 ενεκεν 1 ... ώδε Der
Kaiser unterstellt, daß die homöische alexandrinische Gemeinde finanzielle Entschädigung für durch
Athanasius verlorene Kirchengebäude verlangt. 22-361,3 άπέλθετε ... 'Αθανασίου Auf Grund des
Exzerptcharakters läßt sich die Situation nicht mehr genau rekonstruieren. Offensichtlich mußten auf
Befehl des Kaisers im Anschluß an einen Gottesdienst unterzeichnete Glaubenserklärungen vorgelegt
werden. O b ein Zusammenhang mit der bei Socr., h.e. III 25,6-18 und Soz., h.e. VI 4,6-11 bezeugten
gleichzeitigen meletianischen Synode besteht, ist nicht sicher zu entscheiden; zur Forderung des
Kaisers nach Glaubenserklärungen vgl. auch ep.Jov. 1,2.

a ( = B K O RE)

1 εΐπον] είπαν Β a2 2 εΐπεν] εΐπον Ο 4 εΐπον] εϊπαν Β α2 6 - 7 και ορθόδοξος έστι > Κ 8 εΐπον]
είπαν λ 2 11 ~ εχει πρός τόν θεόν Ε 14 εΐπον] εϊπαν Β α2 16 εΐπον] είπαν Β α2 18 εΐπον] εΐπαν Β
c? 19 περιήρει St. περιήρεν α 20 ό βασιλεύς εΐπεν > α2Β Ο I ~ ώδε ήλθετε Ε 21 άπέλθετε] άπέλ-
θατε α2 22 πρός] δός α2ΚΟ I άπέλθετε] άπέλθατε α2

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Petitiones Arianorum 3-4 361

αξις ύμΐν εστί. και μετά την άπόλυσιν είσίν ώδε επίσκοποι και Νεμεσΐνος ώδε έστιν.
έκαστος υμών, καθώς πιστεύει, υπογράψει. και 'Αθανάσιος ώδε έστιν ό μή είδώς
τον της πίστεως λόγον μάθη π α ρ ά Αθανασίου, έχετε την αυριον και τήν μεθαύρι-
ον. εκ βαίνω γ ά ρ εγώ είς κάμπο ν.

καί τις σχολαστικός τ ώ ν κυνικών ένέτυχε τ ω βασιλεΐ - δέομαι τ ο υ βασιλείου σου 3


προφάσει 'Αθανασίου του επισκόπου ό καθολικός τάς οικίας μου ήρεν.
ό βασιλεύς εΤπεν εί ό καθολικός τάς οικίας σου ήρε, τί κοινόν Άθανασίω;
ετερός τις σχολαστικός Παταλάς είπε - κατηγορίαν εχω κατά 'Αθανασίου.
10 ό βασιλεύς είπε - καϊ σύ, τί κοινόν εχεις πρός Χριστιανούς Έ λ λ η ν ών;

τινές δέ τού πλήθους τών Άντιοχέων κατέσχον Λούκιον και προσήνεγκαν τ ώ 4


βασιλεΐ λέγοντες· δεόμεθα του κράτους σου και του βασιλείου σου, ϊδε τίνα ήθέ-
λησαν ποιήσαι έπίσκοπον.
15
Έτέρα ευτυχία πρός τώ πυλώνι του παλατιού γενομένη παρά Λουκίου. 4
δέομαι σου του κράτους, άκουσον μου. 1
ό βασιλεύς έστάθη και είπε - σοι αύτώ Λουκίω λέγω, π ώ ς ήλθες ώδε, π λ ο ΐ ή πεζής;
Λούκιος εΐπε - δέομαι σου, πλοΐ.
1
20 ό βασιλεύς εΐπε - πρός σέ λέγω, Λούκιε, ό θεός τοΰ κόσμου και κομήτης, ήλιος καϊ Μ 824
σελήνη όργισθείη αύτοΐς έκείνοις τοις έμπλέουσιν άμα σοι, δτι ούκ ερριψάν σε είς
την θ ά λ α σ σ α ν και ή ναύς δέ έκείνη μή ϊσχη είς τον ά π α ν τ α χρόνον εύδρόμους
ττνοάς μήτε χειμαζομένη μετά τών έμπλεόντων λιμένος τύχοι.

25 και δι' Εύζωΐου ήξίωσαν τούς περί Προβάτιον, τούς διαδόχους Εΰσεβίου και Βαρ- 2
δίωνος, τούς ευνούχους, ώς ϊνα συστάσεως τύχωσιν οί άπιστοι Άρειανοί. και
γνούς τούτο βασιλεύς καϊ τούς ευνούχους βασανίσας ε ί π ε ν εϊ τις έντυχεΐν βούλε-
ται κατά Χριστιανών, τοιαύτα πάθοι. και ούτως άφήκεν ό βασιλεύς.

1 Nemesinus ist ein sonst nicht bezeugter Bischof (?). 9 Patalas ist sonst nicht bekannt. 25-28 καϊ1
... βασιλεύς Vgl. Soz., h.e. VI 5,2-4, der allerdings den Sachverhalt etwas verdreht. 25 Euzoius, seit
Anfang 361 als Nachfolger des Meletius Bischof von Antiochien; nach Socr., h.e. IV 21,2 setzte er
Lucius in Alexandrien ein. I Probatius war Eunuch, vielleicht Praepositus sacri cubicuü, am Hof
Jovians (PLRE 732 Probatius 2). I Eusebius war Praepositus sacri cubiculi von 337-361 (PLRE 302f.
Eusebius 11). 25-26 Bardion, vgl. h.Ar. 22,1 (Anm.).

a (=BKO RE)

3 - 4 μεθαύριον] επαύριον Mo. 4 ~ εις κάμττον εγώ Κ* (corr. s.l.) 7 προφάσει + τοΰ Ε 16 πρός ...
Λουκίου] ~ γενομένη τταρά Λουκίου πρός τω πυλώνι τοΰ παλατιού Κ 18 πεζής] πεζή ΒΚΟ πεζός
Ε 21 σελήνη] μήνη a2 I έμπλέουσιν] έμπλέσουσιν Ο? 23 τύχοι] τύχη α2 27 τούτο + ό ί τ Β Ο

Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem


Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM
Brought to you by | The Hebrew University of Jerusalem
Authenticated
Download Date | 3/24/19 11:57 AM