You are on page 1of 10

- Državna administracija Osmanskog Carstva —

Osmansko Carstvo je bila država čija je glavna odlika bila despotska


vlast sultana sa primjesama teokratske vladavine. Ta država je bila
slična ostalim istočnim despotijama sa staleškim uređenjem, ali se u
njoj razvila jedinstvena vojna organizacija i za nju karakteristični
feudalni odnosi u Maloj Aziji i u evropskom dijelu Turske, dok su u
pripojenim arapskim zemljama većinom zadržali zatečeni agrarno-
pravni odnosi.
Sultanova palata je bila izvor sveukupne vlasti. Državni poslovi su se
vodili pred njegovim vratima, dok su dvorski činovnici bili njegovi
robovi. Od 1326. do 1402. osmanska prijestonica je bila Brusa u Maloj Aziji, a od
1402. do 1453. Jedrenje u Evropi. Od 1453. novi glavni grad je postao Carigrad
(Istanbul) koji je kao most spajao dva kontinenta.
Sultanov dvor je u pravom smislu bio središte vlasti. Namjesnici, vojne starješine i svi
oni koji su predstavljali carski autoritet poticali su sa dvora i bili sultanovi robovi-sluge.
Na dvoru su sultanovi robovi sticali posebno obrazovanje, a po završetku školovanja
postavljani su na visoke položaje u državi. Takav sistem, poznat pod nazivom kul-
robovski-sistem, bio je kamen-temeljac osmanske države.
Glavni način popunjavanja robova bio je danak u krvi (devširmom). Sultan je
fermanom imenovao po jednog opunomoćenika i janičarskog oficira za
svaku oblast. Pod danak u krvi isključivo su potpadala đeca hrišćanskih
seoskih žitelja koji su se bavili zemljoradnjom, dok su se gradska đeca i
jedinčad izuzimala. Jedino su bosanske porodice koje su prešle u islam
davale danak u krvi. Komisija je u spisak unosila ime i opis đeteta, a
dječake u grupama od sto do sto pedeset slala janičarskom agi u
Carigrad.
Pošto bi mladići prispjeli u Carigrad, najbolji među njima birani su za
ičoglane, paževe za Portu, a događalo se i da lično sultan rukovodi tim
izborom. Ičoglani su potom upućivani na dvor u Carigradu ili Jedrenu,
gdje su sticali posebno obrazovanje. Pod strogom disciplinom, koju su sprovodili evnusi,
paževe su u toku dvije do sedam godina poučavali dvorski učitelji, a zatim
su podvrgavani drugoj selekciji, tzv. čikmi. Najsposobniji među njima
stupali su u službu jednog od dva odjeljenja u sultanovom Šaraju - u Više i Niže
odaje - dok su se ostali priključivali odredima kapukulu - konjice. U
dvorskim odajama su nastavljali obrazovanje i istovremeno se
obučavali u rukovanju lukom i strijelom, u mačevanju, rvanju i bacanju
koplja. Sultani su sa velikim zanimanjem pratili njihovo obrazovanje,
posebno Bajazit II, koji je čak ponekad dolazio da ih lično ispituje. Cilj
takvog dvorskog obrazovanja bio je da se izradi ratnik - državnik i vjeran
musliman, koji je u isti mah i čovjek od pera i vrsan govornik, savršeno
uglađen i besprekorno moralan. Pa ipak je osnovni cilj školovanja bio da se kod
polaznika razvije slijepa poslušnost i odanost sultanu.
Ak - age - bijeli evnusi - sprovodili su disciplinu i strog nadzor nad
paževima. Svaki trenutak u danu ovih pitomaca bio je predviđen.
Vodeći momački život, u
Porti su obično ostajali do svoje dvadesetpete ili tridesete godine, motrilo se na
svaki njihov postupak, a za povrjedu pravila kažnjavani su, zavisno od prestupa, ukorom,
batinanjem po tabanima, istjerivanjem ili smrtnom kaznom.
Ak - agama je rukovodio kapu - aga, glavni bijeli evnuh. On je bio ne samo
nadzornik već i sultanov opunomoćeni zamjenik u cijelom Saraju. Kapu - aga
je sultanu davao preporuke za sva naimenovanja i unaprjeđenja u Porti i bio njegov
povjerenik u svim državnim poslovima. Ali, kako je rastao uticaj žena u Šaraju, aga
harema, crni evnuh harema, sve više se osamostaljivao i ponekad posjedovao veću
moć od kapu - age.
Paževi su se obično školovali četiri godine u nekoj od "odaja" i, pošto
bi još jedanput bili podvrgnuti odabiru, najpodesniji među njima
prelazili su u odaje namijenjene sultanovoj ličnoj službi, dok su ostali
stupali u konjičke jedinice.
Sultanovu službu činile su četiri odaje - Has-oda (Lična odaja), Hazine
(Blagajna), Ćiler (Ostava) i Seferli-oda (Ratna odaja). Paževi koji su prelazili iz Nižih u
Više odaje služili su u nekoj od posljednje tri spomenute odaje, a nakon još jedne
selekcije mogli su stupiti u Ličnu odaju. Paževi Lične odaje neposredno se

1
staralo o slutanu, brinuli se o njegovoj higijeni, odelu o oružju i smenjivali se na
noćnoj straži. Has-oda-baša - starešina Lične odaje - bio je osoba najbliža sultanu i
nikad se od njega nije odvajao. Posle kapu-age, to je bio najugledniji dostojanstvenik u
Šaraju.
Posle oda-baše, u Ličnoj odaji niži po rangu bili su: silahdar, pratio je
sultana noseći njegov mač, rikabdar, pridržavao je sultanu uzengiju, čohadar,
starao se o sultanovim odelu, dulbend-oglan, brinuo se o carevom rublju i sir-ćatib,
njegov poverljivi sekretar.
Spoljna služba je obuhvatala sve organizacije koje su regulisale sultanove
odnose sa spoljnim svetom, a u njenu nadležnost su spadale i državne
i protokolarne kancelarije, kao i careva stajaća vojska. Starešine tih raznih
odeljenja bili su miralem, kapidži-baša, kapidžilar-ćehaja, mirahor,
čakirdži-baša, češnegir-baša i čauš-baša. Među njih su se ubrajali i
vojni komadanti -age janičari, age spahijskih buljaka, komadanti
sultanovih konjičkih odreda, džebedži-baša, glavni oružar, topči-baša,
glavni tobdžija.
-Miralem je bio čuvar sultanovih insignija - zastave, konjskih repova,
čadora i vojne muzike. On je na ceremonijalan način predstavljao
novonaimenovane namesnike, mašući zastavom i konjskim repovima,
simbolima sultanove vlasti.
-Kapidži-baša - starešina čuvara Vrata - rukovodio je čuvarima Vrata koji su
stražarili na spoljnim ulazima u dvor. Njegovom zameniku, kapidžilar-
ćehaji i čauš-baša bila je poverena dužnost da održava red i protokol
na zasedanjima Carskog divana.
-Mirahor i njegov pomoćnik, niži mirahor, snosili su odgovornost za
životinje, štale, kočije i nosiljke, i u Unutrašnjem i u Spoljnjem dvoru.
-Čakirdži-baša, glavni sokolar, rukovodio je odeljenjem odgovornim za
carsku lovnu perad. Pored tri spomenute službe u Šaraju, postojala je
i jedna njima srodna organizacija po provincijama. Raja koja je radila
za ovu organizaciju oslobođena je poreza.
-Češnegir-baša, glavni kušač, i njegovo ljudstvo služili su obede
članovima Carskog divana, koji su doručkovali i ručavali u većnici. Oni
su služili i na gozbama priređivanim stranim izaslanicama u dvorani
Carskog divana.
-Cauš-baša je komandovao čaušima. Starali su se o disciplini i protokolu
na zasedanjima Carskog divana i za vreme dvorskih ceremonija, a uvojnim pohodima
nadzirali su vojnu disciplinu. Služili su i kao izaslanici i glasonoše. Prenosili su
naređenja u provincije i uručivali nagrade i razrešnice sa dužnosti.
Sinovi paša i vazalnih gospodara obrazovali su posebnu grupu u Spoljnoj službi i bili
poznati pod nazivom muteferike.
Tih šest starešina, pored age janičara i komandanta sultanovih odreda, uživali
su povlasticu da za vreme ratnih pohoda jašu pored sultana, te su ih otud nazivali
"agama uzengije".
Pripadnici tih raznih službi obično su posle utvrđenog vremenskog
perioda, prilikom čikme, dobijali unapređenja i premeštaj. Pošto bi
napunili određen broj godina, age su odlazile u penziju.
Dvorsko osoblje je pratilo sultana za vreme ratnih pohoda i njegova
organizacija se ni tada ni u čemu nije menjala. Paževi su dobijali oružje i konje,
dok je svako odeljenje u Spoljnjoj službi i inače bilo oformljeno kao vojni
odred.

- Administrativna podela Osmanskog Carstva -

Do osvajanja Egipta postojala su dva velika vojna i upravna područja,


jedan u aziskim posedima u Anadoliji i drugi u Rumeliji, u evropskom
delu Turske. Na čelu tih vojnih uprava stajali su beglerbezi, rumeliski i anadolski.
Takva podela je odgovarala vremenu Bajazita I, Mehmeda II i Bajazita II. Osvajanjem
Sirije i Egipta uprava se komplikovala, pa su na istoku osnovani novi beglerbegluci ili
ejaleti (pašaluci). Do osvajanja Budima (1541) najveći deo južnoslovenskih
zemalja bio je pod upravom rumelijskog beglerbega. Posle zauzimanja

2
Budima obrazovanje u Evropi nov ejalet sa sedištem u Budimu, a
kasnije su osnovani i drugi ejaleti. Posle zauzimanja Banata (1552)
obrazovanje Temišvarski, a 1580. g. Bosanski ejalet. Naše zemlje su tada pripadale
Rumeliskom, Budimskom, Temišvarskom i Bosanskom ejaletu.
Beglerbezi su postavljni carskim beratom, a dobijali su dobra (hasove) sa prihodima od
600.000 do 1.100.000 akči već prema rangu ejaleta. Oni su bili upravnici
poverenih im ejaleta i najviši vojni komadanti u ejaletu. Beglerbezi su u
početku imali titulu paše sa dva tuga (konjska repa) na svome vojnom znaku, a u
vreme Sulejman Veličanstvenog neki su beglerbezi imali titulu vezira,
odnosno paše sa tri tuga, dok su kasnije beglerbezi redovno nosili titulu vezira. Sandžak-
begovi, koji su pripadali ejaletu, bili pod njihovu komandu i kontrolu.
Beglerbeg je svoju odluku donosio bujuruldijom (zapovešću), ali je gotovo u
svakom važnijem pitanju podnosio izveštaj Carskom divanu i tražio
odluku. On je imao dvor sa dostojanstvenicima i kancelariju sa
ćehajom (načelnikom). Uz beglerbega je postojao kao savetodavno telo
- diva - sa defterdarom (šefom ejaletske fmansijske uprave), teskeredžijom (šefom
kancelarije divana) i timarskim defterdarom (upravom lena), kojoj je mogao
stajati na čelu drugi defterdar.
Ejaleti su se delili na sandžake ili arapski - live, što i jedno i drugo znači
zastava. To su prve turske administrativne teritorijalne jedinice, a
razvile su se iz vojne organizacije. Sandžaci su bile osnovne vojne i
upravne teritorijalne jedinice. Na Čelu sandžaka je stajao sandžak-beg ili
miri liva. On je bio vrhovni vojni i upravni starešina u sandžaku. U početku su
nosili titulu bega i vojnički znak sa jednim tugom, a kasnije su imali titulu
paše. Sandžak-begovi su postavljani carskim beratom, na predlog beglerbega, a uživali
su hasove od preko 100.000 akči prihoda.
U Maloj Aziji postojali su sandžaci kojima su upravljali prinčevi, pa su bili
izuzeti ispod vlasti beglerbega, a postojali su i neki autonomni sandžaci pod upravom
plemenskih begova. Na granicama u Evropi postojali su krajišni, akindžiski sandžaci.
Sandžak-bezi tih sandžaka nazivani su u našim izvorima krajšnicima i krajšnim
vojvodama. U vojničkim akcijama nisu zavisili od beglerbega. Za krajiške
sandžak-begove dolazili su istaknuti komadanti, većinom članovi
aristokratskih porodica. Posle osnivanja budimskog ejaleta ulogu
vrhovnog krajiškog zapovednika na zapadu preuzeo je budimski beglerbeg.
Prilikom zauzimanja nekih pokrajina uvođena je i privremena
vilajetska (pokrajinska) uprava pod nadzorom najbližeg krajiškog
sandžak-bega. Oko sredine XV v. i nešto kasnije, sandžaci u našim krajevima
delili su se na vilajete ili subašiluke, kojima su donekle odgovarale i teritorijalne sudske
jedinice, kadiluci, a subašiluci su se delili na nahije. Kasnije su se sandžaci delili samo na
kadiluke, kao sudske teritorijalne jedinice, i na nahije, kao upravno-feudalne teritorijalne
jedinice. Nahijama su upravljali vojvode kao upravnici sandžakbegovih prihoda i njegovi
izvršni organi. Ukoliko je nahija pripadala carskom hasu, njome su upravljali vojvode
carskog hasa, naziri ili emini.
Turska administrativna uprava je delila naselja, prema značaju i veličini, na selo
(karye), trg (bazar), varošicu (kasaba) i grad (sehir). U gradovima su postojali organi
lokalne upravne službe i organi koji su kupili carske ili sandžakbegove prihode od
zanastva i trgovine. U gradovima su postojale i esnafske organizacije i organi koji su
brinuli o redu i poretku. Gradovi i kasabe su se delili na džemate (opštine) i mahale.
Džemeti su bili organizovani po veroispovestima, a donekle i po
socijalnom položaju. Mahale su se većinom obrazovale oko bogomolje i
po njima dobijale ime.
Vlast turske države bila je različita u pojedinim pokorenim državama.
U vazalnim zemljama ona se izražavala vrhovnom vlašću nad čitavom
zemljom koja je imala autonomiju. Izvesni ejaleti u pripojenim
arapskim zemljama imali su izuzetan položaj. Neki sandžaci su imali
autonomiju. Ali tamo gde je vladao puni osmanski feudalni i upravni
sistem turska vlast nije se protezala dalje od nahije. Tu su postojali
sandžakbegovi upravnici prihoda i izvršni organi, a na carskom hasu
slični organi koji su samim tim vršili i upravne funkcije. Spahije su na selima imale
pravo ubiranja dažbina i druga prava s tim u vezi, ali su njihova prava u upravljanju bila
neznatna.

3
- Vojna organizacija Osmanskog Carstva -

Vojna snaga Osmanskog Carstva se delila na suvozemnu vojsku i mornaricu.


Na čelu mornarice bio je kapudan-paša. Osim mornarice postojale su i flotile na
velikim rekama, naročito na Dunavu. U mornarici su služili azapi (momci), a
u dunavskoj floti i hrišćanski martolosi. Glavna vojna snaga Osmanske Imperije je
ležala u suvozemnoj vojsci. Ona se delila na centralnu vojsku carske garde {kapikulu
ocakari) i ejaletsku (provincisku) vojsku.
U centralnoj plaćeničkoj vojsci se isticao korpus (odžak) janičara, koji
su se regrutovali među zarobljenicima i dečacima i mladićima skupljeni
devširmom. Janičari su u vreme rata služili kao pešadija, a mesto im je bilo u
centru, ispred sultana, ukoliko je on učestvovao u vojnim pohodima.
Janičari su u miru imali različite službe vezane za čuvanje reda u
gradovima. Oni su davali pratnju i obezbeđenje prilikom sednica
Carskog divana, patrolirali po gradu radi održavanja reda i vršili razne
dužnosti. Naročito su služili kao posada u tvrđavama. Janičari su se tu
smenjivali i svaki je morao provesti tri godine u službi na čuvanju
tvrđava. Niže janičarske jedinice bile su ode i orte ili buljuci. U janičarskom
odžaku postojao je čitav niz činova u nižem i višem starešinskom
kadru, a komadant im je bio janičarski aga. Osim toga postojali su i
druge redovi kao džebedžije, koji su pripremali orudžje za janičare, tobdžije,
od kojih su jedni bili majstori koji su pravili i popravljali topove, a drugi, vojnici
tobdžije, i još neki manji odžaci.
Sutanova konjička garda (spahije, silahdari i drugi) popunjavala se od
zasluženih janičara i sinova konjanika iz garde, a jedan deo (garibler, gureba) bio
je iz stranih zemalja. Pripadnici konjičke garde su u miru vršili razne
administrativne poslove, bili su pisari, popisivači, skupljači poreza i
tome slično.
Ejaletsku (provincisku) vojsku su sačinjavali spahije, zatim pomoćna i
pozadinska vojska, kojoj su pripadali ranije boračke jedinice: muselemi,
jaje, Jurici, džerahori i drugi, pa vojska na granici, akindžije i delije, i na kraju
posada u tvrđavama.
Najvažnija i najbrojnija vojska bile su spahije, koji su dobijali lena uz
obavezu da idu lično u vojne pohode i da povedu toliko džebelija (lakih
oklopnika) koliko je zakonom predviđeno prema veličini prihoda. Lena
data spahijama delila su se na timare i zeamete. U XVI v. su timari bili lena do
20.000 akči, a

zeameti od 20.000 do 100.000 akči prihoda. Ta lena je spahijama data lično i


spahijskim sinovima je po zakonu dodeljivan deo očevog timara ili
zeameta. Lena su dodeljivana beratima. Veći deo lena je dodeljivala
centralna vlast, a ispod 6.000 akči prihoda dodeljivali su beglerbezi, ali
bez tezkire (izveštaja) samo neke kategorije. Neodazivanje spahija da
dođu u pohod ili nedolazak na smotru povlačio je gubitak lena. Gubitak
lena mogao je uslediti zbog neverstva prema sultanu ili zbog zločina.
Komadanti spahija su bili čeribaše i subaše, a alajbeg je neposredno
komandovao spahijama jednog sandžaka, dok im je sandžak-beg bio vrhovni komadant
kao komandant svih vojnih snaga u sandžaku.
Među posadom tvrđava i palanaka postojali su konjanici koji su kao
mustahfizi (čuvari tvrđava) uživali timarske prihode umesto plata. Među
posadom bilo je i tobdžija i drugih vojnika koji su takođe imali timarske
prihode. Postojale su u tvrđavama i druge plaćeničke čete. Pod
imenom azapa u tvrđavama su postojale lake pešadiske jedinice. U
službi pograničkih tvrđava stvorena je od mesnog stanovništva laka
konjica, koja se plaćala iz sredstava ejaleta. Kao plaćeničke čete u
tvrđavama su služili i martolosi, vojnički red u XVI v. popunjen većinom
hrišćanima. Tvrđavama i palankama su komandovali dizdari.

4
Među spahijama i posadom tvrđava u XV v. bilo je dosta hrišćana, a u
XVI v. nekolicina. Ali su stočari sa priznatim povlasticama, koji su se
nazivali "vlasima" (eflaklar, eflakan), imali vojnu obavezu. Starešine vlaha, knezovi i
primićuri, imali su takođe vojne obaveze, a naročito oni knezovi koji su
bili spahije. U turski vojni sistem vrlo rano su preuzeta dva vojnička
reda, u kojima su služili hrišćani, vojnuci i martolosi.
-Vojnučki red je nastao od "vlaha vojnika", koji su konjušarsku i
karavansku službu obavljali u srednjovekovnim južnoslovenskim
državama. Postojale su dve vrste vojnuka konjušara: carski i obični
vojnuci. Prvi su odlazili na službu u carsku konjušnicu, da kose seno i
čuvaju carske konje, a drugi su kosili seno i čuvali konje na vojnim
pohodima. U našim zemljama su vojnuci spadali i u boračku vojsku,
pa su se negde i nazivali džebelijama (voynugani cebeluyan), a u nekim
graničnim oblastima bili su i čuvari granica. Niže starešine vojnuka
(lagatori) bili su hrišćani, a više {čeribaše i vojnučki beg) muslimani.
-Martolosi su pripadali boračkoj vojsci. To je uglavnom bila plaćenička
vojska, a manji njen deo je imao slobodne baštine. Služili su kao
posada u tvrđavama, kao graničarska vojska i šajkaši na Dunavu i
njegovim pritokama. Martolosi koji su služili u dunavskoj flotili nazivali
su se i "crnim martolosima" (kara martolos, martolosi siyah). U
južnoslovenskim zemljama martoloska vojna organizacija, naročito
plaćenička vojska, bila je znatno rasprostranjenija od vojnučke. Niže
starešine martolosa, odabaše i buljukbaše, bili su većinom hrišćani, a njihovi
komadanti sa titulom age bili su većinom muslimani.
Neka sela u XV v. imali su naročiti položaj kao strelari, proizvođači
strela. Za opravljanje tvrđava, seljaci su bili obavezni džerahorom da
pomognu pri opravci tvrđava.
Kao centralizovana država i radi nesmetanog kretanja vojne sile u granicama
Carstva, turska vlast je morala posvetiti veliku pažnju održavanju
puteva i saobraćajnih veza. Za održavanje saobraćaja bile su
ustanovljene menzilhane, stanice gde su se menjali konji, hanovi i karavansaraji, gde
su se mogli odmoriti putnici. Zbog službe u menzilhanama i davanja konja
hrišćansko stanovništvo nekih mesta je bilo oslobođeno drugih nameta.
Takođe su bili oslobođeni nameta i ćupridžije (kopruculer), koji su imali
zadatak da održavaju i popravljaju mostove, i skelari i vozari, koji su služili na skelama.
Neki od njih su imali položaj derbendžija. Derbendžije su uživale povlastice u
plaćanju poreza i davanju feudalnih dažbina, a za svoju službu bili su
oslobođeni ostalih nameta i obaveza.
Svi hrišćani koji su imali vojničku službu imali su i povlastice.
Hrišćanske spahije i knezovi, u rangu spahija, dobijali su timare i
feudalne prihode. Povlastice u plaćanju poreza i dažbina uživali su i
vlasi, njihovi primućuri, derbendžije, sokolari i neki drugi slični redovi.
Hrišćani, seljaci i građani, obavezni da održavaju putevi, opravljaju
tvrđave, bili su odlobođeni ili delimično oslobođeni državnih nameta i
obaveza, koje su inače seljaci davali za državne i vojničke potrebe.

- Osmansko feudalno društvo i posledice njegovog zavođenja -

Podanici Osmanskog Carstva delili su se po osnovnoj staleškoj-klasnoj podeli na


asker, vojničku klasu, i raju - radnu klasu. Podela na asker i raju nije se poklapala
potpuno sa verskom podelom.
Pokoreni nemuslimanski narodi kao podanici Osmanske države plaćali su na ime
carskog danka harač od glave, džizju (glavarinu) ili poreze koji su se
plaćali "umesto harača". U balkanskim zemljama odrasli i za rad
sposobni nemuslimani plaćali su harač od glave, osim tamo gde se
davao stočarski porez, filurija (dukat).
Sultan je ubirao prihode od carskih hasova. Pored prihoda od rudnika i solana, zatim
od poreza izvesnih autonomnih krajeva, prihoda od trgovine, skelarine i si. i nekih taksa,
izvesna sela i zemlje su spadali u carski has.
Osim vojnika i državnih funkcionera u askere su spadali kadije, muderisi (profesori) i

5
neki verski službenici. Vladajuća klasa nije obuhvatala ni sve vojničke ni
sve feudalne elemente, već su joj pripadali samo feudalci muslimani,
predstavnici birokratije i vojske. U vreme jake centralne vlasti sultan,
predstavnik opštih interesa vladajuće klase i njene državne
organizacije, oslanjajući se na birokratski aparat i na plaćeničku
vojsku, izdigao se znatno iznad vladajuće klase.
U zemljama koje su pripadale Turskom Carstvu nije jednako bila razvijena
privatna svojina na zemlju i nije podjednako uveden osmanski lenski
sistem. Ne samo u vazalnim nego i pripojenim arapskim zemljama
ostali su stari svojinski odnosi. U osvojenim državama Evrope i Azije
uvedeno je feudalno uređenje koje se razvilo u osmanskoj državi. Za to
uređenje karakterističan je bio timarski sistem, zemlja kao državna
svojina, minska zemlja (arazi emirive, arazi memleket).
U evropskoj Turskoj i u azijskim turskim pokrajinama na selima je uveden timarski
sistem, državna, sultanska zemlja. Vrhovni vlasnik te zemlje bio je sultan,
a čiftluke i baštine na njoj držala je raja, seljaci, koji su bili obavezni da
na sultanskim hasovima sultanu daju zakonom određene dažbine. Po
pravilu se zemljište koje drži hrišćanska raja nazivala baštinom, a
muslimanska raja čiftlukom. Baština ili čiftluk bio je ograničen. Čiftluk je
iznosio 70 do 80 dunuma (dunum - 40 kvadratnih koraka) dobre zemlje, 100 dunuma
osrednje ili 130 do 150 dunuma slabe zemlje. Po zakonu seljaci su
nasleđivali zemlju ne plaćajući nasledne takse. Ako je rajinska zemlja
ostala bez naslednika ili je seljak zapustio zemlju više od tri godine,
spahija je mogao ustupiti zemlju kome hoće uz naplatu tapiske takse.
Rajinska zemlja se mogla prodati po dozvoli spahije. Raja je potpuno
slobodno vodila svoje gazdinstvo i brigu oko obrađivanja zemlje.
Osmanski zakoni su razlikovali poreze i dažbine koje je davala raja na šerijatske
(hukuki serive) i nešerijatske ili kanunske (rusumi orfive, a vrlo retko rusumi kanunive).
Ta je podela bila formalna sa stanovišta šerijata. U pogledu dažbina i poreza vladalo je
veliko šarenilo, jer je mnogo lokalnog ušlo u sistem turskih državnih poreza i feudalnih
dažbina.
U pogledu poreza i dažbina položaj muslimanske i hrišćanske raje
nije bio isti. Ne samo da muslimani seljaci nisu plaćali harač, nego su i
novčanu dažbinu feudalcu plaćali od čiftluka (resmi cift) u iznosu od 22
akče, a 12 akči za polovinu čiftluka. Seljaci bez čiftluka plaćali su
takođe nešto na ime te dažbine. U balkanskim zemljama seljaci
hrišćani plaćali su "gospodaru zemlje" 25 akči ispendže od svake
haračke glave, ukoliko se ne radi o vlasima filuridžijama, koji nisu
plaćali ispendže ako su držali rajinsku zemlju.
Iako su dažbine seljaka bile zakonom strogo utvrđene, ima mnogo
vesti o zloupotrebama spahija, a naročito o zloupotrebama upravnika i
ubirača prihoda na hasovima (vojvoda i amila).
Posle stabilizacije turske vlasti u balkanskim zemljama počeo je
snažni razvitak gradova i gradske privrede. Pod turskom vlašću razvili
su se veći gradovi kakvih ranije nije bilo. Uporedo sa porastom
obavljao se proces islamizacije gradova naseljavanjem muslimanskog
stanovništva iz raznih krajeva prostrane turske države i prelaskom na
islam domaćeg gradskog i u grad doseljenog stanovništva, da bi se
podmirile potrebe vojske, počelo se u gradovima razvijati zanatstvo i
zanatska esnafska organizacija istočnog tipa. Sve to dovodi polagano
do razvoja novčane privrede, a naročitu ulogu u tom razvoju su imali
vakufi.
U Osmanskom Carstvu u XV i XVI v. nije se još obrazovalo jedinstveno unutrašnje
tržište u pravom smislu te reči, iako su se razvitkom centralne vlasti javili momenti
povoljni za razvitak trgovine. Uspostavljanju jedinstvenog tržišta smetala je ta
razdrobljenost ekonomskog života na lokalne jedinice, koja je bila
karakteristična za tadašnje tursko feudalno uređenje pored svih
tendencija ka ujednačavanju.
U Osmanskom Carstvu u to vreme novčana jedinica je bila akča, mali
srebrni novac. Osim toga, kovao se zlatan novac, ali je najviše bio u
opticaju strani zlatni novac, mletački, ugarski itd. Kurs akče prema zlatu

6
i stvarna kupovna moć akče stalno su opadali.
Za privredni razvitak srednjovekovne Srbije i Bosne, prema njihovom prirodnom
bogastvu, od najveće važnosti je bilo rudarstvo. Turski zakoni za rudnike
u južnoslovenskim zemljama predstavljali su kodifikacije saskih zakona
koje su Turci preuzeli kao običajno pravo. Ti zakoni pokazuju da su u
XV i XVI v. u rudastvu tehnika i način proizvodnje ostali isti kao u
srednjem veku. Kratkoročni zakup i birokratsko upravljanje nisu davali
zakupcima nikakav podsticaj za bilo kakve investicije. Kasnije su ovi
uzroci doveli do velikog opadanja rudarstva.
Zavođenje turskog feudalnog uređenja imalo je ogromnih posledica u
ekonomskom razvitku južnoslovenskih zemalja i u društvenom razvitku istoimenih
naroda. Ono je donelo jačanje naturalne privrede na selu, stagnaciju u
razvitku rudarstva, koje je posle kratkog oživljavanja brzo pokazalo
prve znake krize. Zavođenje turskog feudalnog uređenja je dovelo i do
većeg privrednog i društvenog odvajanja sela i grada. U
južnoslovenskim gradovima su se razvili mnogi zanati karakteristični
za Istok.
Kao muslimanska teokratska država, Osmansko Carstvo je smatralo
hrišćane zimijama, "narodima koji imaju knjige" (misli se božjeg
otkrovenja), pa su oni uživali građanska prava, iako ne ista kao
muslimani. Zato se stanovništvo delilo po veroispovesti. Kako je Tursko Carstvo
dopuštalo postojanje i delovanje hrišćanske crkvene organizacije, naročito
pravoslavnim crkvama, koje su imale priznate privilegije, tako je uticaj verskih i
crkvenih organizacija na život naroda bio vrlo jak.

7
tržišne obaveze. Ova kanim- nama je zbornik zakona koji je važio do
Mehmeda Osvajača, te je prirodno što su u njemu prisutni snažni lokalni elementi.
Mehmedova druga kanun-nama, nastala oko 1476, sastavljena je poslednjih godina
njegove vladavine i tiče se državnih organizacija. U kanun-nama su
nabrojani glavni velikodostojnici Porte i u Carskom šaraju i navedena
njihova ovlašćenja, unapređenja, rang, plata i mirovina, protokol i
kazne. Zbornik nedvosmisleno održava koncepciju sultana kao središta
Porte i izvora sve vlasti.
Pored te dve opšte kanun-name. Mehmed II je izdao i nekoliko zakonodavnih dekreta
koji se odnose na rudnike, opticaj i kovanje novca, carine, monopole, prikupljivanje
nekih poreza, pored onih odredbi koje regulišu status pojedinih staleža.
Iz kanun-nama s kraj XV v. se vidi da je osnovni princip zakonika Kanun-i Osmani
bio da "raja i zemlja pripadaju sultanu". To znači da niko nije imao
prava, niti je mogao da bilo na koji način gospodari zemljom i
seljaštvom bez sultanovog posebnog ovlašćenja. Ovaj princip je
obezbeđivao sultanu apsolutni suverenitet u Carstvu, dopuštao mu je
da uspostavi timarski sistem i da donekle vrši kontrolu nad vakufima i
privatnim posedima. Taj princip je bio osnova osmanskog
autokratskog-centralističkog režima.
Osnovni i nepromenljivi zakon je šerijat, verski zakon islama koji je imao temelje u
svetoj knjizi Kuranu. Ulema je donosio konačne odluke u sudskim
sporovima koji su potpadali pod šerijat. Poznavaoci šerijata bili su
cenjeni od prvih početaka osmanskog društva, a uvođenjem položaja
kazaskera ustanovljena je dužnost vrhovnog starešine verskih poslova,
pravosuđa i školstva. Posle smrti Mehmeda II sve je više rastao ugled
carigradskog muftije koji se nazivao šejhulislam. Pored tumačenja
šerijata i izdavanja fetava, njemu su tada povereni verski poslovi i
školstvo, a pravosuđe odvojeno i ostalo u domenu kazaskera.
Šejhulislami su u XVI v. unapredili islamsko pravo i radili na
učvršćivanju i razradi tadašnjeg turskog zakonodavstva.
Krivični zakon se primenjivao širom Carstva. Bio je to zbornik kanuna kojim se
dopunjavao šerijat i prema kojem su kadije delile pravdu. Za teške zločine, kao
što su ubistvo, otmica, pljačka sa nasiljem ili drumsko razbojništvo,
ovaj zakon je predviđao pogubljenje ili telesno sakaćenje, a zabranjivao
je prestavnicima vlasti da umesto ovih kazni primaju otkup u novcu.
Posebna poglavlja bila su posvećena preljubi, fizičkom napadu,
pijančenju i raznim vrstama krađa, za šta su kao kazne propisivane
globe ili batinjanje po tabanima. Krivični zakonik je bio sastavljen u
duhu principa lex talionis, koji je činio osnovu i šerijatskog zakona. Ovaj
zakonik je obuhvatao globe i kazne koje šerijat nije jasno propisivao.
Uobičajeni oblici telesnih kazni bili su amputacija šake ili nogu, osuda na robijanje na
galiji ili batinanje po tabanima.
Carsko veće u prestonici, odnosno veća pod predsedništvom starešine
one vojne organizacije kojoj je prekršitelj pripadao, sudili su članovima
vojničke klase.
Smrtna kazna bez prelivanja krvi, koja se izvršavala davljenjem gajtanom, bila je
predvidena za članove dinastije i dostojanstvenike na visokim položajima.
Sultan je zavaničnim poveljama (beratom) imenovao kadije, nalažući
im da tumače i primenjuju jednako šerijat i kanun. Kadije su na
raspolaganju imale zbirke kanuna, čije kopije nisu morale biti zvanično
potvrđene. Kadije su morale imati teološko i pravno obrazovanje. Njih je za niža
kadiska mesta predlagao kazasker, a za viša veliki vezir. Kadiska mesta su za vreme
sultana Sulejmana bila razvrstana u pet kategorija. Prve dve kategorije su imale titulu
mole (od arap. mevla - gospodin). Trećoj kategoriji su pripadale mufetiši,
inspektori koji su uz sudsko zvanje vršili nadzor nad carskim hasovima
i drugim sultanovim prihodima kao i inspekciju sudova. Četvrtu grupu
sačinjavali su kadije u običnim kadilucima, a njihova mesta su prema
prihodima podeljeni na rangove. Petu grupu su predstavljali sudski
pomoćnici, naibi. Kadije nisu dugo službovale najednom mestu, često su
premeštane. Kadije su bile ovlašćene da vode pravne poslove
muslimana, da na zahtev registruju sporne i vansporne poslove iz privatnog i
građanskog prava, i da o izvesnim spornim odnosima iz oblasti privatnog prava i o
krivičnim delima donose sami rešenje, a o važnijim da podnesu izveštaj
centralnoj vlasti. Kao kontrolni organi centralne vlasti kadije su bile dužne da o mnogim
stvarima i nepravilnostima izveštavaju sultana, odnosno velikog vezira. Osmanski zakon
se nalazio u stanju neprestanog razvoja.
Nijedno optuženo lice nije se moglo kazniti bez pismene kadijine
presude. Isključivo pravo sprovođenja sudske odluke imao je beg, ali
bez kadijine osude on nije mogao naplatiti čak ni najmanju novčanu
kaznu. U slučajevima obuhvaćenim građanskim zakonom, koji se
nalazio u sklopu šerijata, i sam sultan je morao poštovati kadijine
odluke.
Ovde su prikazani idealni oblici osmanskog zakonodavstva. Sultani su, u praksi,
ponekad morali da izdaju adalet-name, raspise kojima su izglađivali
zloupotrebe provincijskih vlasti. Oni su se najčešće odnosili na
slučajeve kada su kadije i ostali zvaničnici nametali raji kuluk ili kada su
mimo zakona povišavali globe i dažbine.

- Carski divan (Vlada) Osmanskog Carstva -

U državama Bliskog Istoka delenje pravde smatralo se najvažnijim zadatkom Porte.


Iako je Veliki divan, prethodnik osmanskog Divan-i humajuna, prvobitno bio visoki
dvorski sud, u isti mah je pretstavljao i vrhovni organ vlade. Sultan je
dva puta nedeljno dolazio na Divan da sasluša žalbe potlačenih.
Termin kapu ili dergjah-i ali - Visoka Porta - prvobitno je označavao mesto sa
kojeg je sultan pratio sporove i obavljao državne poslove, da najzad, dobije
značenje osmanske vlade. Kako je 1475. g. Mehmed II prestao lično da
presedava zasedanj im Carskog divana, on je naredio da se u "Kući pravde"
otvori prozor sa rešetkama kako bi gledao na odaje Carskog divana.
Kroz taj prozor mogao je da prati suđenje i raspravu.
Pošto dostojanstvenici zauzmu svoja mesta u Carskom divanu, tužiocima se
daje dozvola da uđu, i tad počinje zasedanje. Carski divan je do kraja
sačuvao svoje prvobitno obeležje visokog suda. Svako lice, bez obzira na
društveni status, moglo je uputiti molbu neposredno Carskom divanu.
Najvažnijim dužnostima Carskog veća smatrani su istraga povodom
neke žalbe. Tužbe su obično podnošene od strane lokalnog
stanovništva zbog zloupotrebe lokalnih vlasti.
Deleći pravdu, sultan je često pribegavao i drugim merama, kao što su
upućivanje nadzornika i tajnih izaslanika i obnarodovanje adalet-nama.
Kako je najvažniji zadatak Porte bio da deli pravdu, Carsko veće je u suštini
predstavljalo vrhovni sud. Glavne aktivnosti Porte spadale su u delokrug tri
zasebna odeljenja - za politička pitanja, za pravosuđe i za finansije.
Očuvanje državne vlasti, staranje o unutrašnjoj bezbednosti i odbrana
teritorija od spoljnog neprijatelja bili su politički problemi za koju su
odgovornost snosili veziri. Dvojica kazaskera predstavljali su
pravosuđe, a defterdari finansije. Pored njih treba pomenuti i
nišandžije, koji je rukovodio Kancelarijom: on je potvrđivao da
naređenja i pisma koja šalje Vlada odgovaraju utvrđenoj praksi i da ne
odstupaju od državnih akata. Nišandžija je na pojedinim dokumentima stavljao tugru,
sultanov zvanični monogram. Rukovodioci te četiri službe, poznati pod
nazivom "stubovi Carstva", predstavljali su sultanov autoritet u Carskom
veću i imali pravo da se samoinicijativno pojavljuju pred sultanom. Oni su jedino
njemu bili odgovorni.
Sultan je svoju političku i izvršnu vlast prenosio jedino na vezire.
Veziri su mogli da donose presude, čak i smrtnu kaznu. Sultan je svom
velikom veziru davao ovlašćenja da istupa kao njegov apsolutni
zamenik, vršeći u njegovo ime političku i izvršnu vlast. Vladar je
velikom veziru poveravao svoj carski pečat, kao simbol njegove
funkcije apsolutnog zamenika, a oduzimanjem tog pečata bilo je znak
da ga smenjuje sa položaja. Ovlašćenja velikog vezira dostizala su
vrhunac kad bi postao vrhovni komadant u ratu, jer je tada imao pravo
da donosi odluke ne savetujući se sa sultanom i da po svom nahođenju
vrši naimenovanja i uklanjanja sa položaja. Kada sultan ne bi otišao u
ratni pohod, izvestan broj janičara ostao bi s njim. Retko su svi janičari
stavljani pod komandu velikog vezira. Pre nego što bi doneo neku
zvaničnu odluku, veliki vezirje morao da se posavetuje sa ostalim
članovima Carskog divana.Veliki vezir nije komandovao janičarima,
najvažnijim vojnim korpusom.

9
Drugi vezirje obično bio kandidat za velikog vezira, ali su kapu-aga,
valide-sultanija ili sultanov učitelj često igrali važnu ulogu prilikom
samog izbora. Stoga je novi veliki vezir tražio podršku među janičarima
i ulemom ili je nastojao da produži svoj mandat dodvorujići se sa
pripadnicima uticajne dvorske elite.