Sie sind auf Seite 1von 565

Über dieses Buch

Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde.
Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch,
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann
von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles
und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist.
Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei – eine Erin-
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.

Nutzungsrichtlinien

Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse
zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nichtsdestotrotz ist diese
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch
kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen.
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:

+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese
Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.
+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen
über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen
nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials für diese Zwecke und können Ihnen
unter Umständen helfen.
+ Beibehaltung von Google-Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.
+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein,
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA
öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist
von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.

Über Google Buchsuche

Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen.
Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter http://books.google.com durchsuchen.
MENTEM ALIT ET EXCOLIT

onopoll nooo
A 10000

K. K. HOFBIBLIOTHEK
ÖSTERR . NATIONALBIBLIOTHEK

74. Y. 24 .

1
14 у .24
:
2
)
1
.
1


M. RAYMVNDI LVLLII ,
VÍRI ILLVMINATI, SACRA
paginæ profefforis ampliſ.

ARS MAGNA ,

GENERALIS ET
VLTIMA :

0 V À kỹ M CẢ NQVE A R TIP M ET
ſcientiarum ipfius R AYMVNDI Lvllii aſſecutrix &
clauigera: & ad cas aditum faciliorem præbens : ante
hac nufquam arti impreſſoriæ emunctius commendata :
atque per philoſophum quendam huius äui eximium ,ar
tis illiusfideliffimum interpretem elimata : vna cum fic
guris ſuo fitu decenter istextis , & totius operis cnu.
cleasiuis. Inčexcis præterea cuilibet parti,
capitulo & rubricæ , titulis &
ännotationibus:

À CCESSIT DEM MY DEŇ ËLE


gans & locuples,fententiae
cores
complectens:

FRÁN COFVRTI,
Typis loan :Saurii, Impenſis Cornelii Sutorii.

M. Di XCVI.
s
)

.
A D MOD V M

REVEREN
DO ,

ANTIQV Æ NOBILI
TATIS SPLENDORE , OM
NIVMQVE VIRTVTVM GENERE CLARIS
fimo viro ,Domino Ioan.Schvvighardo a Cron
bergk ,Metropolitanæ Ecclefiæ Mogunting
Decano digniſſimo, Domino
ſuo gratioſo.

VNT qui in Deorum templis , quig,


dedicandioconfecra
in rebus ſacris n
difą, occupati, Vir tum dignitatum
3

faftigiis Natalium nobilitar gene


, e
riſque ſplendere atque antiquitate,
tum verò pietate religiofa ,doctrina excelenti, oma
nium virtutum ornamentis Ampliffime,certis cerea
moniis actus fuos magna cum folennitate & deno
tione conficiunt, litant Diis adaras , votant,vocant,
inuocant,nominantſ Patronos,dant,donant,dicans
confecranteorum tutela, quodcunque inſtituerant,
Hand abfimilis confuetudo , tum ab antiquo, tum
hoc noftro feculo apud eosinualuit , qui in auctoria
bus, velrecens edendis,velrecudendis operam frams

??( 2
EPISTOLA
locant;idque morefane perneceffario honeftiffimog .
Namg; vt inuidia , qua non minus hac tempeftate
atque olim apud Tyrannos Siculos obtinuit,placan
da, Patroni aliqui praſtantesnomina fua autorita
temque pratendant, vtque faucrem & applauſum
Scriptis ſuis concilient , alterum equidem maxime
neceſſarium ,alterum laudatiſſimum exiſtimo:quid
enim tamcircumſpecte à quoquam fieri dicivepoſ
fit, quod obtrectatorum latratus effugiat ? quid ge
nio tamvegetabili vilturoque elaboretur ,quod Pa
troniſui fplendore e exiſtimatione nonilluftrari
magis commendatique queat.Eodem nunc confilio
parig fiducia,praſensquoque hoc Raymundi Lul
lii opus planeadmirandum ,Reuerend .Es Nobil.V .
Ampl.infcribere ſacrumque facere in animum in
duximeum , quò videlicet opus nobiliffimum , Pa
trono E Mecoenati non minus nobiliągauderet frue
returque, adhec vt optimorum doétiffimorumque
viroruñ hortatibus, quiid vti facerem feriò mihi
autores erant, tandem modeftè acquiefcerem :vole
bant enim illi opus hoc fub Claritatis veftrailluſtra
tioneprodire foras,non minus atque ante annos ali ,
quot,Breuis illa eiufdem antoris noftri Ars, Herrici
Cornelii Agrippe commentariis illuftratä ,ſub Re
Herendi Patris atque Generofi Domini, Dominilo .
annis Laurentini Lugdunenſis , Præceptoris prima
rii Diui Antonii apud Rinum euerfum , prouincia
Pedemontium ,patrocinio atque tutela in publicum
fumma effet
abiiſſet, quod hinc inde,tum dignitatus
eminentia ,tum inftitutiratio non abfimilis,paribus
proinde ſtudiis ornari quog, opera precium duce
bant :
DEDICATOR I A.

bant : Norant enim illi Reuer. & Nob.amplitudis.


nem veſtram maxime laudabile ducere,plurima e
varia fcire , eandemque optimasquaſque diſcipli.
nasfeliciſſimi ingeniifecüditate profequi ,quin oco
cultiores etiam abftrufiores a ſcientias diligenti in . :
neſtigatione perfcrutari , adhæc quod vſum harum
rite ſecum perpendens,debitum honorem literarum
ftudiis relinquat, adeoque ea veneretur , literiſque
nihil prius ,nibil antiquins ducat ; quod & omnes
quicunque literis deditosconuitiis onerareaudeant,
aque dignos odio, atquefacrilegosexiftimet, tem
plarumg Deúm proplanatores.Olim adMiner
uæ partum & cælum & terra intremuit, Rbodio
rumque vrbs,referente Pindaro, aureis niuibus a
Ioue irrigata eft, vnde incola aram Deæ
, illiartium
erexerunt,vfum, earundem proculdubio intelligen
tes: verba Pindari Lyricorum Principis,propter, mi
ram ſuauitatem conmerſarecitabo : Rhodiorum vr.
bem , inquit,magnus DeorumRexIupiteraureis ni .
xibus olim irrigatam reddidit,quando Vulcani ar .
tificio ereaque bipenni , è fummopatrisfui vertice
proruens Minerna ingenti voce exultauit , adeò
vfque vt cælum terragmater propterea inhorrue
rint , Lepidiffimam , ja niegxañ,elegantißimamque
fabulam ; quam haud dubie nihil quicqnam Apolo
linis Muſarum ,ſacerdotes Poëtatemere confin
xerunt : Nam cum Plato dicat, nequaquam Poëti
cen.expertem esſe Philofophia ,fieri non pateft, vt
nequicquam vel ab Hefiodo, vel Pindaro,velquia
bustandem çunqueliteris, citra iucundum fuum a:
mænumg, myſterium tradita fit;Proinderatio bus
)?( 3
EPISTOLA

ius mythi apertifſimaest. Quod & ipfum Renier . &


Nobil. V. Ampl.infta librans trutina , Rhodiorum
veftigia fequens,non aram folum Mufis conftituit,
fed & vniuerfam domum fuam illis aperit,casſuſci
pit, demiratur,fouet,contuetur,quâpoteſt benevo
lentia , beneficentiaſ complectitur & exoſculatur :
pro quo beneficio quam ſint reciconifaturælitera, es
diſciplina , non est meum nunc tenuibus ieiuniſque
verbis exprimere. Qui literasfouet,in ingratum ni
bilcollocat, nec enim ingrata eſle poffunt litera que
ipſ& gratitudinem docent.He aduerſus triſtia gna
que Nepenthesfuauiffimum crateribus miſcent, vt
omnis mæror facilèeuanefcat : Scylle & Charybdes
latrantes rapidig vortices non abſorbebunt, in perio
culorum fluétibns Minerua ſubmergiperindeat
que Vlyfjem non finit ;A dira Ciconum viliberant ;
vt nec Circe quem vel inſuem horribilem , vel in
fanam Leanam transformet, Moly praftantiffi
mum pharmacum Mafa fufficiunt, quo poculave .
neficæ intoxicata , ipſamque incantatricem vinca
mus : tutum denique ad ipfam Ditis regiam ha pa
tefaciunt aditum , incolumemque ad ſuperos redi
tum praftant : Pluto nobis erit impotentior,noftra
que prouolutus ad genua fe victum profitebitur, fic
uti neutiquă peßimècecinit Dorcia fiſtuia,hifce mo
dalisinfonans: QuoseMufæ benignius afpexerint
cosnihil quicquampotu vel Circelaferit .Qui verò
iftud ? Molycasting xov nihil non aduerſi propula
fansſubminiſtrant,herbam omnium longèpulcher
rimam , hoceſt prudentiam, & vim quandam co
gnitione rerum inuictam , quaſetum pectustum
corpus
DEDICATORI A.

corpus totum adeòconfortatcorroboratque,ut nihil


illi exitio efle poſſit. Nunquid enim aliud Princeps
& Corona Poetarum Homerus nobis per Molyà
Mercurio datum ,ceu per tranſennam oftendit,ni.
fi munitionem quandam , & Heroicam contra ad .
uerfafortitudinem , atque fapient iam
ſtudio melio
rum diſciplinarumpartam ? nec enim absre
perpe
tuo Vyli Mineruam & Mercurium ,& hocgenus
reliquos Deum comites ac tutores adiungit . Ha
Mufenes tandem non ad campum Platonis Ely
fium ,ſedad cæleftem anlam , ubi
extremus fatidies
illuxerit perChriftumperducent, Homerus iuxta
elegantiſſimè & iuxtapulcherrimè Minernam
Laofoon vocat, quoniam litere & doctrina populos
prorſum omnes feruent& decorent . Qua Miner
na qui populiornati nonſunt, non homines fed beſtia
verius reputandifunt . Hincillud est, quod Nico
clis Regis grauifimafententia , quamfupra addr
xi, conuitiatores melioris literatura facrilegos effe
jure pronunciat : quodenim Calumniatores iftipu .
tant fe Mufis notam inufturos, maxime profecto
errant , quinfibi potius, perindeacPerilans dam
num ftruunt,quantumuis enim fauiant, nocere non
admodum poffunt; in tales feftiuusest Gabrie A.
pologus, quem fic ille tradiditpofteris.
Tauri Cornu ſedensCulex , roganit num vellet
anolareſe , cui quemadmodum non cognorit ſeden
tem , fic neque auolantem percepturum , reſpondit: 1
Culicesprorſusfunt eiuſmodi calumniatores,quibus
fortioresfunt litere ,quam ut reformident r
;ebori
diſciplinarum obelle non poffunt calumniatorescum
)? ( 4
EPISTOLA

Bices ,nam inftar Tauri neque


ſentiunt quicquam ,
neguecurant veftigiorum ruditatem , hoc est,con
tumelium ludibriaque. Qualis enim ſuperbia in
cornu ishri culicys ? num incommodare vel mole
ſtus eſſe potest ? Vlcifcentur fe Muſa ,credite ó Culi
ces, abſtinete admoneo, prinſquan spellinis arcum .
Minernaque ſentiatis vibrutam baſtam :non be
neceſſit Prometheo , neque Gygi centimono, neque
Encelado, Ixoni, Țantalo, Marſya , & aduerſum.
tot exempla audetis Diis immortalibus reluctarı ?
Veſtreitag, Reuer.Dignitatis,Vir ampliſſime,can
doremerga fcientiasagnofcimus ,obuiifque enm vla
nis ample &timur. Horum verò ftudiorum fcientia .
rumque progreffum , Lullius noſter non minus atga
Mercurius olim ingeniofißimè hoc opere inftituit,
quod vt illuſtrius patefcat ,licet opus ipſum per ſeid,
abunde declaret, nostamen Mercuriirudimentum
eolibentius ex Homeri Hymno repetemus, quod co.
nibilſuauius nibiliucundius effepoßit;hiſce itaque
modis ille cecinit .
Poſteaquam ex immortalibus matris fua mem
bris Mercurius profiliit, non multumporrò in facra
cura permanfit,fed enim prodiens ante
ſpelunca ve
ftibulum , herbam floridam ibidem depafcentems.
teſtudinem lentogradu iter faciétem inuenit, quam
vbi conſpexit, riſit domumqueretulit, cani ferrila .
mina pellem detraxit y animam in montibus ver
Santi teftudinidemnit,fectoscalamos per dorfume
nares infixit, bouis pelle non inſcite circum estean
amplexus ſeptem confonas onium cherdas ſuperin
duxit , tandem periculum eins faciens Mercue
ri ,
DE DICAT ORI A.

fius, pulchrè
ſub manu eius fonuitteſtudo, vt veled
ţum Tonem tum Majam oblectaret Mercurius,
Hoc Hymno maximus. Vates Homerus, quo ordine
in ftudiis procedaturfubindicanit,quodipfum Lula
præftitit. Mer
lius nofterin preſenta opere affabre
curius è membres louis & Maia immortalium ,
parentum prodiit, quid alıud est niſi eloquentiam
cloquentia que peritos ,& ingenuosſtudiorum Pra
çeptores , diuina ſapientia cæleſti ſuperúm dono, li
teris creari primúm . Mercurius itaque non din:
in cunisperfeuerat ,fed protinus egreffus foras libe
rale funm officium exequitur , id est literæ , ut pria
mum in lucem fefe dederint , reperiunt quos inno ,
ment,ad meliorem frugem ducant, transforment ,
Quid ? homines ne ? Teſtudinem fanènon homines
inquit Poeta , Cur vero,Cunchis equiparantur:quod
fylueftres rudes & inculti, quaſiin montibus inter
arbuſta Sfaxa inftar teſtudinis, non inter homines
verfari videantur ,potiſſimum ſtolıda & infciaina
wentus teſtudine magis agreſtis tardiorque exiſtens,
& quantumuis excellentia ingenia naſcantur, tas
men ipfis perinde ac aliis inſtitutio primum necellas
ria est. Quidam ſuapte ſponte ad literas rapiuntur,
quidam ne coalti quidem progrediuntur. Quod ſee
Etos calamos infigat, bubulaque pelle amiciat ad ſe
receptumpuerum Mercurius, eò vergunt,quod plaa
ne aliam naturam , alios mores Praceptor formet ,
eumque ad percipienda humanitatis ſtudia proma
ptiorem aptioremquereddat, donec ſeptem ,intendat
fibras canoras, quæ feptemplicem bonarum diſcia
plinarum orbem abfoluunt, quarum rationem quis
)? (
EPISTOLA

fibi acquifinerit, tum demum Iouem & Maiam ,


bocest ſuperos,cæleftia bona, & artes quarum alu
mnus eft, laudat, predicat , ac ſua quam affecutus
est doctrinafelicitate latatur & perfruitur, opta
tamqueſibimetam contigiſſeexultat. Recitanihec
còexa tius, quodplane codem pacto Lullius nofter
fibicum Mufis Mufarumque alumnis negocium
elle intelligens, Chelyn fuam feptichordem hoc opere
tanto artificio aptarit, ut folus omnibusaliis pal
mam iureoptimopreripuifſe indicaripoßit;quod vt
planiusfiat, vtý operis huius aliquem guftum gra .
tiorem habeamus, repetam hoc locica, que viro ex
tra omnem doctrina aleam pofito,Henrico Cornelio
Agrippa in fuis in hunc Lullium noftrum com
mentariis prefari viſumfuit , verbis tamen ad in
ftitutum noftrum ex parteaccommodatis.
Raymundus itaque Lullius,inquit ,facra pagina
profeſſoramplißimus, artem ad ſcientiarum inuen
tionem compofuit , quam ex eo inuentinam nunch
panit, & ipfam quidem permultos ac varios tratta
tusfparfim fcriptis tradidit, quorum alium vocauit
artemdemonftratiuam , alium de mixtionibus, .
lium artem brenem , alium artem magnam ,gene
ralem & ultimam , eam quam imprefentiarum lm
ci reftituimus: Arrem videlicet eam Dialectica K
prodigiofam ,per quam tanquam olim Gorgias Le
ontinuo ( quiprimus in conuentu literatorum homi
num poſcere auſus est,quadere quiſque andire vel.
let )de quouisſermoneabunde qui valeat diſſerere, >
atg inuenire quadam artificioſa nominum Eg ver
borum difpofitione , atque in vtramque partem de
omni
DEDICATORI A.
omni fermone propoſito,hocplme quam eleganti are
tificio verba facere , concinnaque argumentations
diſputare, neque vllum vincendi locum aliis relin .
quere , quinimòres velminntiffimasin immenfura
dilatare :quamartem Autor quidem Lugdani fu
per Rbodanum inchoauit, Anno Domini 1305.
eidem poſtea Pifisin Italia , in monafterie Domini
canorum , colophonem impofuit ,Anno 1308.de qua
quid plenius , quid excellentius dici queat , quàm
cum eam minimè vulgarem nec triuialem profitcan
tur, nec circa vnum aliquodobiectum occupari,fed
artem artium omninm reginameſe, quaducead
reliquiasomnesfcientias & artesfacilè confcendas,
ita vtnon modo in illismediocrem diſciplinam , fed
&infignem doctrinam rationabiliter valeas profi
teri.Eaautem est artis inuentiue dignitas pre
cellentia , ca generalitas& certitudo , ut ſe fola fuffi
ciente ; nulla alia fcientia prafuppofita , non vlloin
digensforinfeco iuuamine, infallibilitercumomni
ſecuritate & certitudine, errore omnifemoto; de ó-
mnire fcibili,veritatem ac fcientiam finedifficulta
1 te & laboreinuenire nosfaciat ;fnfuperomnes alias
fcientiasfubfe complectens& ad verum ordinans,
foluens omnes queſtiones & 9 obiectiones, que circa
quodcungſcibile fieripoffunt,nec vllum ſcibile est,
quod hanceffugiat , argumentatur infuper per ar
gumenta infallibilia ,certiffima &notiffima,quibus
nemopotest contradicere ideoque
: non indigetalia
rum ſcientiarum vel ſcripturarum teftimoniis,fed
ipfa omnem aliarum fcripturarum ac fcientiarum
auctoritatem , etiam ipfamfacramfcripturamdif
EPISTOLĄ

ponit, ordinateprobat. Habet enim principia Cha


niuerſalia ,generaliffima & notiſſima, cum mutua
quadam habitudine , ac artificioſo diſcurrendi
mo
do, in quibus omnium aliarum ſcientiarum princi
pia & diſcurſus,tanquam particularia inſuo uni
uerfalı elucefcunt .
Ea infuper huius ſcientidest promptitudo , & fa .
cilitas , vt etiam pueri impuberes, hacartefreti, in
omnibus fermèfacultatibus do& te diſſerere poffint;
multi etiam qui in extrema ſenectutefe ad literas
contulére, hac arte paucis menfibus in viros doctiffi
mos euafere, ita hac ars omnem temporis indigen :
tiam vincit & inopiam . Quod ne fabulofum vi
deatur, extant noſtra memoria teftes, Petrus Da .
guinus Mediatus,& lacobus Iannarius , viri tota
Italia celebrati,quorum prior tricefimo
feptimo ata
tis anno ,cum vix primahaufiffet literarum elemen ,
ta , feptem duntaxatazenfibus huic artificia incum
bens, omnibus doétifsimis viris miraculo habitus
est, quem & totaferė Italia verbo experta est, & o
pera eius in hunc diem quantum doctrina praſtitit,
pre feferunt . Alter autem( quod magis mirum
est) cum feptem peregiſſetluftra, à literis penitus aa
lienus, in tantum hac arte profecit, ut ficutex fcri
ptis eius videre licet, nulli doctorum hominum fit
poſtponendus. Notum est Ferdinandum Cordnam
Hiſpanum per cunéta vltra citrag, montes gymna
fia ,amnib.ſtudiis hac arte celebratißimum extitiſſez
atque Raymundus Sabunde , quilibrum creatura ,
rum ,fiue Theologiam naturalem edidit, eo ipſopre
ter reliqua fcripta fuafatis oftendit, quantum hac

1
DEDICAT O T I Å.
arte valuerit. Præterea lacobum Fabrum Stapus
lenfem ,ac Carolum Bouillum , apud Párifios diuul.
gate fapientiaviros,Raymundo deuotißimos fcimus,
eorúmque fcripta teftantur. Et ut ad Germanos ve
niam , Andreas,Petrus, lacobus Germanifratres;
nätione Frifiones, cognomine Canterii, vnica cum
forore adhuc pueri decennes, in omni diſciplinarum
genere, egregiè differnere,quos non modo Germania
& Gallia ,fed tota penèItalia , ipfaque Roma Eg no
uit & admirata est. Horum Andreas Cornelio A.
grippa huius artificii Preceptor contigit . Atque
hec quidem ad operis commendationem facientia ,
hoc loco citata fufficiant : De Autore ipſo deque
fcriptis eiufdem breuiter repetam , quæ huic inftitu
to ferniant .
Raymundus itaque Lullius, teſte Trithemio,vir
in Medicina eruditus , in facris & diuinis literis
longo ſtudio exercitatus , eremita factus,& poftea
diuini verbipredicator egregiusfcripfitin theologia
multa . Iacobuis Faber Stapulenfis in huius Raye
mundilibris viſus estfibiplurimum proficere, vt i
pſefaretur in quadam Epiſtola in principio Libri
1 RaymundiEremita de laudibus Maria. Scripfit
etiam Lullius in Medicinis non contemnenda o
puſcula, è quibus vidimus ( inquit Geſnerus )opus
mirandum & celeberrimum de Febribus,cum cha .
ra & teribus quibufdam nouis tabulis eligantißi
mè ordinatis, & aliaquadam quæ ad manis noftras
nondum venerunt .Claruit anno 1311.Scripfit Me
taphyſica nona, & Philoſophie in Auerroiſt asexpo
ſtulationem , qui liberaliàsinfcribitur duodecime
1

1
EPISTOLA
principia Philoſophia aut Phyſica. Item Prouerbioa
autem
rum libros tres, qui varia quidem ,præcipuè
Theologica traétant . Item dearte Cabaliftica, vel
introductionem in omnes fcientias. Adhæc Ifago
gen in Rhetoricam , qua varias rerum variarum ac
artium diuifiones ac tabulas continet : Præterea A
ftrologiam . Item deſecretis nature fiue quinta ef
fentia,quam vulgò deftillationë vocant, librosduos.
Item Liliumintelligentia , de Alchimia ni faller, 1
: liber manu ſcriptus. Tum vero Artem hancma
: gnam Generalem & Vltimam , Chelyn videlicet il
lam Lullianam ftupendamplane atque inaftimabi
lem ,feptichordem ,canoram , & diuinam prorfus,
Moly & Nepenthe contrapraftigiasquafcunque ef
ficaciſimum , ab ipfo Mercurio oblatum diuinitus.
Onam Artem Reuer.& Nobil.V.Amplitudini di
gnifimèfanèofferre voluimus,quod ipſaetiam pra
tergenerofam Natalium dignitatem ,amplißimoin .
genio prudentiaquefummå ornatus , nihil eorum
quæ fciri poſſit,ignorare velit. Accipiat itag, Re
weren . & Nob.V.Ampl.Lullianum hoc artificium ,
fronte lata animo benignißimo, quodý impræſen
tiarum offertur munus, mehercule egregium post
multos nunc demum annos redux, à tinearumglin
tu vindicatum , nec non à doétißimo fæculi huius
" Philofopho, Rudolpho illo Gogleniorenifum ,recen
ftum ,emendatum ,correctum reftitutumg ſumma
cum diligentia atque indicio longè acerrimo ,fub
nominisfuifplendore ,fubqueGenii & Minerud
fue patricinio,tanquam in ade Honoris publiciritè
folenniter dicatum , in doctorum virorum manus
venire
DEDICATORI A.
svenire placidè fuftineat. Velit quoque eadem Re:
neren . Nobil.V.Amp.faltem partem nobis in har
officii declaratione eſſereliquam , quâ videlicet vo .
luntatis noſtre ſignificatio non omninòpeßimaom
nibuspalam innotefcat. Yos verò omni ope noftra
vicißim contendemus atq enitemur fedulo, vt ftua
dia noſtra erga R. & N.V.A. abanimo benenolen
tißimo omnicum obferuantia profetia intelligats.
Hifce eadem feliciter valeat , & nos noftrag indi
cio atque gratiâ fuâperpetuòfoueat . DataFranco
fordii fmperialium Kal.Septemb.Anno 15 y 6 .

R. & Nob. V. Ampl.

officiofe colens,

Cornelius Sutorius Bercka


rhenus Agrippinas.

1
+

1
LAVRENTIÍ TH E O
BALDI CENOMANI SVPER DO
XIS HVIVS ARTIS , Á RAYMUNDO L y La
lio , nullius linguæ , nullius ve artis diuini
tus experte, excogitatæ : ad le
ctorem epigramma :

Ic quidmeſſis habet lector decočte libells :


, comes
Explicat hic : claris qua non nudanie Åtheni's
Doctorum ( exemplar Pallados emne)chorm .
Quod negnoftra,Gerus mclius regnövcrat atas:
Cælitus atherea Lullius arte dedir.
Quicquid Ariftoteles:quicquid famoſa pependid
Grecia :rex CreffusSorbonaquicquidhabet.
ingenio fuperos facilipenetrauit ndaxes:
Et Girturemera grande peregiiopus.
Icarus ima ſuis freta litemerariusalis
Rafflecigelidas tunc cecidiffeinquas.
Et quia fydereasoptauir cernere fedes:
Sole ſegueffrataprecipitutur opé.
Lullivis ex mediis contorfit adima Bolatus
Excelſiság: Girum non iamex & quorrbabei.
İnter librorum cumulos decode( tropaa
Nap teret ) hocfapias elige lector opus.
De opere concatenatim Cármen .
Myfica tangit opus,fed opus quodmiltica tangit
Grande reponit ons , ſed onusquod granderepopità
Balnea lata perit: Velopus quod mihatangis.
aut apo quelli
Μηνιδεα τις τύπ7ις αύθις πολυεϊλία μούσας :
Ουκ ουσίες απλούς χαίριλφ αμφί σεφόν:

ARS
ARS MAGNA , GENE
RALIS ET VLTIMA M. RAY
MVNDI LVLLII, VIRTILLVMINATI,
facræ paginæ Profefforis ampliffimi.
PRO OE M IV M.

VONIAM multas artes fecimusgenera


les , ipfas volumus clarius explanare per
iſtam quam vocamus vltimam , quia de
cæcero non proponimus aliam facere,
ipſam quidem ex aliis compilamus : & a
liquis noua explicitè addimus. Quoniam intellectus Intelle .
bumanus eft longè magisin opinione quam in ſcientia elus hu.
conftitutus: quia qualibet ſciencia habet ſua principia MANHA
propria, & diuerſa a principiis aliarum ſcientiarum : id.
mags.com
circo requirit & appetit intellectus,quòd fic vna fcientia
fiftum on
genera lisad omnes ſcientias , & hoc cumduis principis pinione
generalibus, in quibus principia aliarum ſciétiarum par quam in
ticularium fintimplicita & contenta, ficut particulare in fcrentia .
-vniuerſali. Et ratio hurus eſt, vt cum ipfis principiis alia
principia ſubalternata fint, & ordinata, & etiam regula .
ta : vt intellectus in ipſis ſcientiis quieſcat per verum in.
telligere , & ab opinionibus etiopeis ſit remotus ac pro
longatus. Per hanc quidem ſcientiam poſſunt aliæ Hac fciés
ſcientiæ perfacile acquiti. Principia enim particularia in tia ad a .
generalibus huius artis relucent & apparent : dum tamen linsest
principia particularia applicentur principiis huius artis, prauia.
ficar pars applicatur ſuo toti . Principia vero huius ar. Principia
tis ſunt hæc:Bonitas,Magnitudo, Æternitas fiue dura- huius ar
tio,Poteftas, Sapicacia, Volupras,Virtus, Veritas,Gloria, tisgene
Differentia , Concordantia, Contrarietas , Principium , ralia ,
Medium , Finis,Maioritas, & qualitas& Minoritas. Es
А
PRO OE M IV, M.
dicuntur generalia:quia omnes bonitates aliarum ſciena
tiarum ad vnam bonitatem generalem ſunt applicabi
les. Et idem dico de omnibus magnitudinibus ad vnam
magnitudinem generalem . Et fic de confimilibus aliis,
Quare ſuo modo dicendum . Amplius quidem hæc fcientia
hacſcien- generalis poteft nuncupari : quia quæſtiones generales
tia gene- habet ad omnes alias quæſtiones, quæcunque fint,ap
ralis va plicabiles. Omnes enim in iftis implicantur, & ſuntha,
cetur .
fcil.Vtrum ſit, Quid eft;De quo eft; Quare eft; Quantum
eft;Quale eft:Quando eft;Vbi eft; Quomodoeft ; & Cum
quo eft. Et ſuntdecein , vt apparet numeranti. Item
ars ilta eſt generalis ratione mixtionis principiorum &
regularum ,quam habet: vtinferius patebit. Nam ficut
propofitio in communi ſumpta , eſt generalis ad omnes
propofitiones: fic ſuo modo iſta principia compofita, in
communi fumpta , funt generalia ad omnia principia
Nota be
particularia compoſira. Sed vt dubium removeatur:
dico quod omnia alia principia ſunt particulariareſpe.
etu iftorum principiorum huius artis : ſicut bonitas ma
goa, quæ eft compofita : eft communis quidem ad boni
tarem Petri & Guillelmi , & equi, & úc dealiis.
DE DIVISIONE HVIVS ARTIS.
Diviſio Diuiditur arsifta in 13. partes: Icil. Alphabetum ,Figu.
buius ras, Diffinitiones,Regulas, Tabulā, Euacuationem ter
alin. tiæ figuræ , Multiplicationem quartæ figuræ, Mixtio
nem ,Nouem ſubiecta, Applicationem, Quæſtiones, Ha
bituationem; Et moduın docendi.

PRIMA PARS PRINCIPA


LIS DE ALPHABETO .
Trima Lphabetum vero hoius artis, eft iftud .
.
parsprir . B.ſignificar bonitatem; Differentia; Vtrum ; Deo
cipalus um ; Iuftitiam ; & auaritiam .
huiuso C. ſignificat Magnitudinem , Concordantiam , Quid ,
peris. Angelum ,Prudentiam , & Gulam.
Expofitio D. fignificat Æterniratem fiue Durationem , Contra
alphabe- rietatem ,Dequo , Cælum, Fortitudinem , & luxuriam.
E.Ggni
1
DE ALPHABETO.

E. ſignificat Poteſtatem , Principium , Quare, Homi


ném , Temperantiam ,& fuperbiam.
F. Ggvificat fapientiam , Medium , Quantum , Imagi
tiationem , Fideiri, & acidiam .
G. ſignificat Voluntatem, Finem, Quale, Senlitiuam ,
Spem ,& inuidiam .
H. Significat Virtutem , Maioritatem , Quando ,Vege
tatiuam , Charitatem, & Iram .
1. fignificat Vericarein ), Æqualitatem, Vbi, Elementá
ciuam, Patientiam , & Mendacium .
K. fignificat Gloriam , Minoritatem , Quomodo , &
Cum quo, Inſtrumentatiuam ,Pietatem ,& inconftantiá .
Hocveco alphabėcum , cordetenus oportet ſcire: quod fi Notá.
ron: artiſtaminime porerit vti ifta arte five ipfam practi
care. Et eft pofitum hoc alphabetum in hacarte, vt per Orlare
ipfum fignificentur principia , & quzſtiones huius artis, hoc alphia
& ea quæ in ipſis continentur, & ad propofitum adduca- bétum
tutid, de quo quæritur: vt intellectusfit verus , certus, & infernts
non dubitatiuus.
for.
SECVND À PARS PRINCI
PALIŚ HVIVS OPERIS : QVÆ EST
de figuris: & primo de prima figura per
A.ſignificata.
S P
E A
C R
P V F S M.
R N I A
I D G G
M B R V N
A A A T
I T A M V
R S BONITAS , A D D
O O G С O, V
L RI BON VM . N
G K O . V DI
GL
TAS

M
VM

DVRA
VERI
VER

NS
,

D
KA

.
SO

PO
A.
LV

TE
IA
NE

S
'S

TTA
ES
SE S.
N.
SV
H

LN
AI
ON

D 1

Quatuor eſuntquatuor :vt pater in præſenti pagina.Prima


Figuræ
figura. figura eft defignata perA : & eft circularis,diuiſa in no
De pri uem cameras.In prima quidé camera cóſiſtit B : in ſecúda
ma figu- vero C : & fic de aliis. Etdiciturcircularis : quia ſubiectú
ra , quæ mutatur in prædicatū , & è conuerſo: vecum dicitur : bo
est circu- nitas magna , magnitudo bona , magnitudo æterna, Æ
laris. ternitas magna. Deus bonus ; bonusDeus, & fic de aliis:
Circula . ſuo modo. Per talem circulationem quidé poterit artiſta
tio prima cognoſcere ea quæ conuertuntur, & ea quæ non conuer
figura ad tuntur:ſicut Deus eft bonus, &huiuſmodi : quæ poſſunt
quid pro- conuerti. Non auté Deus & angelus conuertuntur: neq;
dest . bonitas & angelus:neq; ſua bonitas &magnitudo :& fic
de aliis terminis. In ifta figura implicátur omnia ,ficut
quando dicitur : Deus eft bonus, magnus,æternus,& ita
de reliquis. Angelus eſt bonus,magnus,durabilis: & reli .
qua.
DE FIGVRIS. s
qua. Auaricia non eft bona,fed mala :& fic de aliis fuo
modo. In figura iſta cognoſcuntur propriæ paſſiones,
& appropriatæ exiſtentes inter ſubiectum & prædicatum.
Propriæ ,ficut Deus eft bonus , magnus, & huiuſmodi. Et Paffiones
angelus quihabet innatam bonitatem , magnitudinem , proprie.
& fimilia. Appropriatæ, ficut angelusmalus , quihabet Paffiones
maliciam appropriatam : & hoc moraliter. Et fic deigne, appropria
qui habet bonam , & magná ſiccitatem ,per terras. Erbo- ale.
momoraliter,bonam & magnam prudétiam , iuftitiam ,
& fic de cæteris. Figuram quidem iftam debet artiſta Notabile
huius artis habituare& imaginari : & ad propoficam ap . pro arti
plicare, fecundum ca quæ diximus de ipfa , vt intellectus Atis huiu
per ipſam veritates attingere poffit; & hoc vere & realiter. artio.
Finit expoficio primæ figuræ .
SERVITUR SECVNDA FIGURA
tia per T. fignificata .
u l itā
f
uaz le le
tat fua fua
le

fen ACi
tia

f n
ent

ſua

b e
tel

f u F , al
er
ftã

Te uaſnati E
cid
fub t

. nt
Sen

rin
int
n

dēs cide
tac

.
li

c i c intellectuazital mp fas.
Kac Za us Semo ſubstiaazn.
.
onis

subſt aeza
nis

s pr
krfe
abſātāiāccr1i,7

or ic
Primatio
Perfecti

n
ac
intci

mi in
nfua H
lectu

t
rdeccnsi.
,,
Imaiu

le
, nis
,
,

na!
Afi
Shi

con.

s
Erna

us op s2 T
zuo

oniph priugun 32
com

j
niz,

o
s a siai P1 is
ſ

s SI uga
utue

f u p
llee

u
2y
zit ,lted

": amu
rc t
i

ipo
ul
un

sigb
a h
upiw
D

p ulgm ш buуnхja
u osve is пҙłҙ izәд .
"S ub u
LI 9
JUL SĽUO JN10
I
SECVNDA PARS
Secunda Ecunda figura eft, de tribus triangulis: ſcilicer de dif
figura ferentia : concordantia & contrarietate : vt apparec
triangu . in ipſa. Supra angulum differentiæ ſcribuntur fen
ITU . ſuale & fenſuale :ſenſuale & intellectuale : intellectuale
& intellectuale. Et ſic de angulis concordantiæ & con
trarietatis, ad fignificandain differentiam quæ eſt inter
ſenſuale & ſenſuale: ficut ipter vnum corpus & aliud . Es
inter ſenſuale & intellectuale, ficut inter corpus & ani.
mam : & inter intellectuale & intellectuale , licůr inter
Deum & angelum . Et fic de concordantia & contrarie
tate. Supra angulum principii fcripta funt:caula ,quan
titas & tempus. Per caulam , principia fubftantialia ligni
ficantur, quæ funt principia , efficiens, formale, materia.
le,finale. Per quantirarein & tempus, fignificantur prin.
cipja accidentalia, ficut ſuntet nouem prædicamenta . Su
pra angulum medii ſcripta ſunt, conjunctio , menſuratio
& extreinitas,ad fignificandum tres ſpecies medii; veluti
medium coniunctionis , menſurationis & extremitatis,
Medium conjunctionis eft, ficut clauus qui duos poſtes
coniungit.Medium menſurationis eft, ficut centrú quod
æqualiter exiſtit in medio circuli. Medium extremita.
Tres pe. tum , eftficut linea in medio duorum punctorum . Su
cies finus. pra angulum finis fcripta ſunt: terminationis, priuatio
nis & caufæ finalis ad denotandum quod ſunt tres ſpecies
finis. Eft enim finis terminationis,ficut terminus regni
vel campi. Item eft finis priuationis : ficut mors quæ finit
vitam . Et eft finis cauſalis, ſicut Deus, qui eſt finis & cau.
fa omnium rerum . Supra angulum maioritatis : & fic
de angulis æqualitatis & minoritatis fcripta ſunt: inter
ſubſtantiam & lubftantiam ad ſignificandum quòd vna
ſubftantia eft maior alia : ſicut fubftantia hominis quæ
maior eft in bonitate vel virtute quam lapidis fubftátia.
Item inter ſubſtantia & accidens ad ſignificandum quod
lubftantia eft maior accidente,veluti fubftantia hominis
quæ maior eft quam ſua quantitas & fimilia. Erinter
accidens & accidens, ad denotandum quod vnum acci
dens eſt maius alio ,ficut intelligere quàm fentire. Et fic
ſuo modo dici poteft de minorirate, cùm relatiuè ſe ha
beant.Et inter fubftantia &ſubftantia eft æqualitas,ficut
homo
DL PIGVRI'S. 7
homo & lapis, quiæquales ſunt in genere ſubſtantiz. Et
inter accidens & accidens eft æqualitas, ficur intelligere
& amare ,quæ æqualia ſunt in genere accidentis : & inter
fubftantiain & accidens eft æqualitas : ficut quantitas &
fubiectum ſuum quæ funt æqualia per excenfionem & fu
perficiem . Angulus viridis qui eſt de differentia ,con- Anguim
cordantia & contrarietate eft generalis ad omnia. Nam Seridos.
quicquid eft, veleft in differentia , aut concordantia, vel
contrarietate. Inipfo autem triangulo quicquid eftim
plicitum eft. Differentia tamen eſt generalior quàm con
cordantia & contrarietas. Plures enim res poſſunrelſe
differentes quàm concordantes & contrariantes. Sicut
Petrus & Martinus quidifferunt, & fpeciecóucniunt, fed
moribuscopcrariiſunt:vnus enimiuſtus,alius veroiniu
ftus, & fic de aliis ſuo modo. Differentia vero cauſa eſt
pluralitatis: ſedconcordantia vnitatis . Quoniam ſicut
differencia diftinguit inter vnum & alium : fic concor
dancia com ponicplures res in vnu'n . Córrarietas autem
corrumpit & diffoluit. Et ideo ficut triangulus viridis
confiftit in ſubiecto naturaliter, fic intellectus moraliter
eft difcurfiuus, diſtinguendo , concordando,deſcenden .
do & alcédendo, per tres ſpecies differenciæ , concordan
tiæ & contrarietatis, quæ ſupradi&tæ ſunt. Et ideo intel.
lectus cum differentia fimpliciter eft generalis obiecti. Et
fic de concordantia & contrarietate,led quando contra
hit fe per ſcalam in tribus ſpeciebus conftitutam ,non eft
omnino generalis,ncqueomnino ſpecialis. Sicut quan
do dicitur: differentia eftinter ſenſuale & ſenſuale, & re
liqua : ſed quando deſcendit ad indiuidua moraliter, eſt
omnino particularis. Triangulus rubeus , qui eſt de Triat
principio, medio & fine, eſt generalis ad omnia , quia o- gulur
mnia continer in fe.cum quicquid fit vel eftin principio, bene.
medio, vel fine. Er extra iſtos tres termincs nullum cos
effe poteft. Principium vero ,eſtenscuiomnia alia entia
ſunt lubalcérnata;principium tamen vniuerfale, abſque
natura aut moralitate nequaquam eſſe poteft, in fe ha
bens principiantem , principiatum & principiare. Nam
ficut natura caliditatis non poteft elle ſine calefactiuoj
galefactibili & calefacere. Sic natura principii abfq; nag
A 4
8 SECVNDA PARS
tura trium prædictorum minimè effe poteft. Et fic artiſta
deber cognoſcere hæc tria in principio vniuerfali:eo
quòd de ſua eſſentia ſunt caufaliter per proprias paſſio
nes ſubiecti. occaſionaliter verò non : nam moraliter ac
quifitæ ſunt. Cauſalia quidem principia,dicunt neceſſi
tatem : occaſionalia autem contingentiam & per bene
effe. Et ſic artiſta deber aſcendere & deſcendere ab vni
uerſali ad particulare & è conuerſo . Medium autem eft
fic vniuerfale ficut principium . Sicut enim agens cum
principio principiat : Sic cum medio mediat. Etetiam
per medium coniungitentia diſtincta ad vnum compof.
tum que mixtum . Sed per medium menſuratiouis men- >
ſurat actus,ficur intellectus,ſuum intelligere exiſtens in
medio intelligentis & intelligibilis: & viſus,fuum videre:
generaasſuum generare, & iudex ſuum iudicare : & fic de
fimilibus aliis. Per medium quidem extremitatum :
funt eſſentix & continuationes ,ficut bonitas quæ eft ef
fentia fimplex exiftens medium inter magnitudinem &
durationem , habens in ſebonificarç ,exiſtens in medio
bonificantis & bonificabilis,quæ ſe coniungunt in boni
ficare : &omnes tręs ſuntvna bonirasindiuila ; moraliter
vero nequaquam . Ifte quidem tres ſpecies medii ſunt
ſcala, per quam intellectus deſcendit & aſcendit inu -ſti
gando media entium. Et fimili modo fequitur de fine,
cum quo efficiens quiecar entia in termino vltimo . Sed
in termino priuatiuo minime, co quod priuatiuus eft: &
in termino terminatiuo , vnum ensquidem eſt diſpara
tum ab alio: & vna quies ab alia. Talis quidem inueftiga
tio eft multum vtilis & lucida intellectui ad attingen .
Triangu dumentia rerum. Per triangulum croceum intelligi
Ius cro
tur vna maioritas vniuerſalis,cui omnes aliæ maiorica .
6eus. tes ſunt ſubalternatæ :cum ipfa enim maioritate, agens
fic maiorificat ,ficut cum principio principiat. Et hocide
eft deæqualitate & etiam minoritate ſuo modo. Sicut
bonitates & reliqua ſubftantialia in maioritate polita
ſunt, fic bonitates & cætera accidentalia in genus mino
ritatis reducta ſunt. Et in bonitate quidem fubftantiali
innata bonificans,bonificatum & bonificare ſunt æqua
lia per ellentiam . Et fic de intellectu & voluntate , ignei
tatc
DE FIGVRIS.
tate & fimilibus ſuo modo poteft dici, Et fic deæqualica
te accidérium cauſalium & moralium . Periplas quidem
Tres fpecies prædictas intellectus aſcendet & deſcendet,
Vt veritates rerum attingere poffit ,' quo ad genusmaio
ritatisæqualitatis & minoritaris, & etiam quo ad genus,
fubftantiale & accidentale. Et ifte aſcenſus & defcen
1
fuseft valdeartificialis ad acquirendum ſcientias,
Diximus de ſecunda figura, quæ inftrumentum eft in- Epilogus.
tellectus,cum quo agit in primafigura, quoniam per dif
ferentiam diftinguit interbonitatem & magnitudinem ,
& huiuſmodi,& cum concordantia concordat: Et fic de
aliisſuo modo.Item diftinguit cum differétia in eſſentia
bonitatis per bonificantem , bonificatum & bonificare.
Etcum concordanția quidem cócordat, quòd fint idem
pereffenriam naturaliter; moralirer vero non , quoniam
differentia non innara ſed acquifita eftco quòd occaſio
ne ſunt principia .

DE TERTIA FIGVRA EX
PRIMA ET SECVNDA COM
ļo'S Į TĄ.

BC |CD |DE |EF |FG |GH HI ( IK I


BDICE DF |EG | FH GI HK
BECF DG EHFI GK
BF | CGDH EL FK
BG CH DI EK
BH CI DK
BI | CK |
IBK

Ertia figura cftcompoſita exprima & fecunda, qux Expofitio


TE haber in ſe triginta ſex cameras , ve in ipſa apparet. tertia fi.
In qualibet camera ſunt duæ liceræ :in prima B.C. In ſe- gura per
cunda B.D.& fic de aliis. Et dicitur compoſita ex duabus Esginti
figuris: quia ſuum B.valet B. quando eſtin prima figura, fex came
AS
SECVNDA PARS

rus diui. & B. quod eft in ſecunda. Et fic de C. quod valet C.


fa. quod eftin prima, & C.quod eft in ſecunda, & fic de a
Intentio liis . Intentio quare hæc hgura in hac arreeft pofita,
figura. eft ad ſignificandum ,vtcùın vno principio homoappli
cetvelallocier aliud principiú , ficut ad B applicatur C.
D.vfque ad K. vt cum C.D.notitia habeaturde B. ſecun
dum illam notitiam de quocuoque de B. quæratur,& fi.
cut dicimus de B. ita intelligendum eft de C ficut reſpi.
cere C. cum B. & poftmodum cum D. & fic deinceps vigo
ad cameram de C.K. Ec fic de aliis cameris per ordinem
vſque ad cameram del . K. Echocad placitum fecundum
quod homo multiplicare voluerit rationes ad eandem
concluſionem . Ethoc refpiciendo, fignificata camera
Figura rum applicando ad propofitum . Hæc figura docet de
applica- fcendere de vniuerſali ad particulare gradatim quatuor
to . modis. primo; fic dicendo per cameram de B. C. Bonitas
haber magnam differentiam & concordantiam . fecun .
do ; quando intellectus confiderat angulos differentiæ ,
deſcendit ab vniuerſali ad particulare,intelligendo diffe
renriam , concordantiam eſſe inter ſenſuale & ſenſuale :
vt dictum eft in fecunda figura. Tertio defcendit plus,
quando conſiderar quòd differentia & concordantia bo
næ ſunt in igne & aëre per concordantiam in caliditate,
Quarto modo deſcendit intelligendo quod bona differ
tentia & concordantia ſunt inter bonificatum ,& c.
quæ ſunt de eſſentia bonitatis. Et ſicut
diximus de B. C. ira dici poteft de
aliis cameris huius
figuræ.
?

QVARTA
DE FIGVRIS.
QVARTA FIGVRA

B
K
B
KK

D
D
D

E
LI
C

Varta figura tres haber circulos ,vt in ipſa apparet, Dequam


Q & comprehendit primam figuram ,fecundam & ter- ta figura
tiam : & in ipla colliguntur illa principia,ex quibus tabu- trescircus
la eſt compoſita. Quoniam camera deB.C.D. facit co- los habere
lumnam in tabula de B.C.D.compofitam . Et camera de te .
B.C. E.facitcolumnam compoſitam de B.C.E. Inteo Quare
tio , quarebæc figura eft pofita in hac arte; eft vt exipla bac figura
fiat tabula per ordinem , & quòd homo multas rationes ra est in
& multas conclufones ſciat inuenire, prædi&tis rationi- bacarte
bus ad vnam conclufionem applicatis ,refpiciendo figni
pofita.
ficata literarum , & applicando ad propofitum tali mor
do,quòd non fequatur inconueniens ncque impoflibile
contra prædicta fignificata. Circulus mediocris do
Circulsar
cet inuenire medium conclufionis ficut C. & fic de aliis:
medio
quod eft medium per quod B. & D. participant ma cris ad
gnitudinem . Et fic Đ. exiſtens inter B. & E. quod non
quid prae
permittit participare bonitatem & poteftatem per con dest.
trarietatem :idcirco medium concordatiuum fiueсори
TERTIA PARS
lariuum cauſar cóclufionem affirmatiuam : & contraria
tiuum fiue difiun & tigum ,negatiuam .
Finis ſecundæ partis principalis huius operis.

DE DIFFINITIONIBVS : ET
EST TERTIA PARS PRIN.
CIP ALIS,
Tertia
TSta tertia pars eft de diffinitionibus principiorum :vteft
parsprin Idiffinitio bonitatis,quæ eft hæc.Bonitas eſt ensratione
cipalis bu cuiasbonum agitbonum . Femagnitudo eſtensratione
juus operis: cuius bonitas , duratio & re. $ 11,ſuntmagna. Et iſtud
qua eft. vocabulum & reliquaſignificar alia principia ,non tamé
de diffini- fimpliciter, ficut dicere, in Deo eft bonitas,magnitudo,
tionibus. & c. non intelligitur, quòd ideo fint maioritas,minori
tas , neque contrarietas. Duratio , eft id ratione cuius
durant bonitas,magnitudo,& c. Poteftas,eft id ratione ·
cuius bonitas , magnitudo & homini poffunt exiſtere &
agere. Sapientia, eft proprietas ratione cuiusſapicas in.
telligit. Voluntas,eſtid per quod bonitas, magnitudo
& fimilia, funt deſiderabilia , & per quam fuppofitum
bonum ,magnum & c.eſtvolens. Vircus,eft origo vnio
nis, bonitatis, magnitudinis, & huius generis fimilium .
Veritas, eſt id quod eft verum debonicate,magnitudine
& Gmilibus. Gloria , eft ipfa delectatio in qua boni
tas,magnitudo & alia quieſcunt. Differentia ,eſt id per
quod bonitas, magnitudo & fimilia, funt rationes clara
& inconfulæ : & etiá bonificans,bonificabile & bonifica
re ſune inconfuſa. Concordantia , eſtis ratione cuius
bonitas & magnitudo & reliqua in vno & pluribus con
cordant. Contrarietas,eft quorundam mutua reſiſten
tia propter diucrſos fines. Principium , eft id quod ſe
habet ad omnia ratione alicuiusprioritatis. Medium,
eft fubiectum per quod finisinfluitprincipio, & principi
um refluit fini ſapiens naturam vtriuſque. Finis, eftid,
in quo principium quieſcit. Maioricas, eſt imago im
menfitatis , magnitudinis , æternitatis & reliquorum .
Æqualitas, eſt ſubiectum ,in quo finis concordantiæ, bo.
nitatis,magnitudinis & cæterorum quieſcit. Minori
tas, eft
DE DIFFINITIONIBV S. 13
tas, eſt ens circa nihil. Principiorum vero , aliqua ſunt Notade
fubftantialia ,aliqua accidentialia. Contrarieras tamen , princi
ſemper eft accidens. Sed principia quæ ſunt ſubſtantialia, psss.
indigent diffinitionibusfubftantialibus. Et quæ ſunt ac
cidentalia,accidentalibus:ficar bonitati quæ eft fubftan
rialis, competit bonificare. Er bonitati accidentali com
peçit etiam diffinitio accidentalis,cum qua agens boni
ficac bonificabilia accidentaliter. Sciendum verò quod Diffinitio
diffinitio plaribus modis fieri poteft: & omnes ad duos pluribus
modos reducuntur. Et quilibet modus habet quatuor modis fi.
fpecies. Primus quidem modus eſt, quando fit per effici. eri poteft.
enrem , potentiam , materiam & finem . Per efficientem ,
ficut cum dicitur:Deo comperit creare & faluare. Per po .
tentiam vero, vt cum dicitur, potentia eft ens, per quod
materia propriam paflionem habet. Per materiam au
tem ,cum dicitur: materia eft ens, de quo agens agit. Per
finem , quod eft diffinitio, ſicuriam dictum eſt. Secun
dus modus, eftvtin regulaC dicemus. Ad iftos quidem
duosmodos,diffinitiones antedictæ applicari poffunt,
ficut forma quæ diffinitur per actum ſuum : vt cum dici
tur, elementatiua eſt ens, cuipropriè competir elemen
tare: & vegetatiuè vegetare: fenfitiuè ſen fire :imaginati
uè iinaginari: & ratiocinatiuè ratiocinari.Et fic deboni
tate cui propriè cõpetit bonificare ,& magnitudinima
gnificare: & ficde aliis. Et hoc idem dici poteft de effici
ente. Sicut homini cui propriè competit hominificare,
leonileonare,ignicalefacere,& fic de aliis.Et talis mo
dus diffiniendi,eft valde facilis & vtilis. Difinitiones ve
ro, quæ fiunt per regulam de C.funt valde faciles,vtiles &
claræ . Sicut diffinitio , quæ cum ſuo diffinito conuerti
tur:ficut bonitas,eftens cui propriè competit bonificare.
Et eftens quod propriè haber in ſe & innatæ bonifican
tem ,bonificatum & bonificare. Item eſtensin ſubiecto ,
cum quo bonificans bonificat ſubiectum . Amplius boni.
tas,eftens habens actionem in ſubiecto. Er ficut diximus
de bonitate : ſic de aliis principiis dici poteft. Per prædi
Etos duos modos artifex quidem omnia diffinite poreſt.
Sed vlera artem ,eft alius modus confulus , prolixus: ſed
quando diffinitiones fiunt, ad placitum que percoatin
TERTIA PARS
gentiam , non confideratis diffinitionibuspropriis,& ap
propriatis inter ſubiectum & prædicatum exiitentibus,
ficut quando dicitur,Deuseft ens infinitum & æternum:
& homo eft animal rationale. Eciteram , eftanimal:cui
foli competit cquitare, ſcribere , & fic de aliis fuo modo.
Amplius autem diffinitiones fiunt per compofitionem ,
videlicet quando vnu'n principium diffiatur cuin alio :
vt cum dicitur bonita's magna,eft ens ratione cuius bo
nus ,magnus agit bonum ,inagnum , & fi addatur æterni
tas, hoc est quod bonitas magnaeftaterna. Diffinitur
quidem ipfa bonitas fic :bonitas magna & æterna,eſtens,
ratione cuius bonus , magnus & æternus, agit bonum,
magnum , & æternum . Per talem modum poteſt artiſta
facere demöftrationes per primitiua & vera principia,&
etiam neceſſaria,& quæ alio modono le poflunt habere.
Vlterius ficut dicitur, bonitas eſt ens ratione cuius bo .
nus agit bồnum , fic dici poteft de magnitudine , magni
tudo eft ens ratione cuius magnus agit magnum , & ærer
nitas producit æternum : & ficde aliis. Amplius ad ex
planandum diffinitiones principiorum , poteftartiſta ex
planare & declarare cum natura eorum , quoniam boni
tas non haberec naruram fine inoato bonificante, boni
ficato & bonificare Neq;magnitudo abſq;magnifican
te,magnificato & magnificare, neq ; æternitas lide ærer
nante , æternato & æternare : & fic de aliis. Etfi naturam
principia 'non haberent , bonitas quidem non effec ens
ratione cuius bonus agir bonum naturaliter. Neq; dura
tio eller ens ratione cuius bonicas, magnitudo & reliqua
durant. Etideo deſtructis diffinitionibus, principia qui
dem nulla eſſent: neq; etiã totum vniuerſum eſſet quod
falſum eſt, eo quod de vniuerlo experienciam habemus
quod eft. Item per hoc principium ſapientia, intelligen
dum eft,quod de intelle &t'u intelligitur , & in omni alio
ente præter fubftantiam rationalem , per ſapientiam in
Contra ftinctus, & per voluntatem appetitus intelligitur. Am .
emula. plius aliquis forte habens dentem caninum & linguam
Sores ferpérinam ,principia noſtra & eorum diffinitiones Iper
isso artis. net & calumniabitur.Ars autem vult,quod vnú principio
um adiuuet aliud, ficut fi diceretur ; pofito quod magai.
cudo
DE DIFFINITIONIBV S.
tudo fit enis ratione cuius bonitas eft magna: & quòdo
moes bonitares fint magnæ æqualiter: negandum eft per
principiam maioritatis & minoritatis & contrarietatis,
qus. quidem non permitiunt , quòd omnes bonitates
fint magnæ æqualiter.
Finis tertiæ partisprincipalis huius operis.

QVARTA PARS PRINCIPA


LIS , Q.VÆ EST DE REĜVLIS .
Egula ſunt decem :ſcilicetvtrum , quid, & reliquæ ,vt exarte
in alphabero iam fignatum eft. Iftæ regulæ ſuntde partis lie
cem quaſtiones generales , per quas omnes elle omne sus operis
quæfitum , & quomodo id de quo quærique,pomur,in que est
iphs eft lucefactum & colorarum & etiam fignificatum deregu .
intellectui ſecundum eflentiam & naturam reguka , licuc lis, Rosen
patet in Grammatica. Nam ficut omnia vocabula:decla bries.
nabilia nominala includunturin quinque deelinationi
!
bus: & pofluntdeclinari per ipfas. Sic fuo modo omnes
aliæ quæſtiones præter iltas Huius artis (quæ fieri pof
furrt ) includuntur in ipfis decem , & ad iplas quidemyre.
ducuntur, & etiam per ipfas regulantur ratione generali.
zaris quam habent. Et ficut hæqueſtiones funt genera
les: fic & ſpecies earum . Sicut enim bonitas oinnino eft
generalis cum ſuis generalibus,bonificatiuo,bonificabi
, & bonificare : Gne quibusnon poteft efle omninoge
meralis ,ficdequæftionibus decem huius artis, quæ cum
fpeciebus generales funt .
DE REGVLA B.

hoc de quo quæriturfit,velnonfit: & talis poflibili. I deregu


tas caufat fidem , fe credulitatem , fiue fuppofitionem : la B.
quia fupponit quòd viraque pars fit poflibilis ,videlicet
affirmatiua & negatiua. líta quidem regula de B.habes Iftarege
tres ſpecies :quæ funtdubitatio, affirmatio, & negario, la tresha
Per primam fpeciem oportet fupponere,quòd beaut nē , bet pecin
vtintellectus non fit obftinatus & ligatus , ſed inueftiga. es.
tiuus , vt tranfire poflit ad attingendain affirmatiuam
vel ncgatiuam effeveram.Et hoc cum tali conditions, vt
QVARTA PARS
ſemper concedat hoc quod magis recolibile eſt,intelligi
bile, & amabile, in concluſione elle verum adiuuando ſe
cum principiis & eorum diffinitionibus, & cum aliis re
gulis:vt fi quçratur,verum litintelle & us.Et videturquod
lic , quonia magis recolibile eft intelligibile & amabile,
ipſum eſſe,quam non elle. Et hoc ſecundum prædicatam
inueſtigacionem principiorum. Quando dicitur, quòd
hoc quod eft magis recolibile & amabile eſteligendum :
intelligendum eft,quod eligatur cum maiori intelligibi
litate & non cum minori. Quoniam quaudo affirmatiua
aut negatiua eligitur cum minori recolibilitate & ama
bilicate ſubrecta : talis quidem electio non eſt de genere
philoſophiæ fiue ſcientix : ſed potius de genere fidei &
credulitatis. Quoniá autem electio cum maioritare in
telligibilis æquipollentis maiori recolibilitari & amabi
litari,generatur quidem vera ſcientia & neceffaria,in qua
intellectus vero quieſcit: quod vere attingit obiectum.Ec
iniſto paſſu conliftit tota virtus huius regula .
DE REGV LA C.
Egula de C.eft de quidditate: eo quod eſt ſubiectuma
Quaftio
2. & tons diffinitionum entium, ficut ſupra in diffini
gula c . tionibus principiorum figuratum eft.Ipfa quidem regula
queba. habet quatuorſpecies. Prima fpecies eſt de diffinitionc,
ber qua & diffinito quod cum ipla difinitione conuertitur , ve
suor fpe- cum dicitur:intellectus eſt eſſeſuæeſſenciæ.Iterum & eft
cies. illud effe cui proprie competit intelligere,& fic de aliis
Prima fuo modo. Secunda ſpecies eſt, quando quæritur de co
ſpecies. quod habet in ſe eſſentialiter& naturaliter,finc quo ipſa
Secunda res non poteft effe, ficut cum dicitur, intellectusquid ha
fpecies. bet in fe effentialiter & paturaliter, fine quo ipfa res non
poteft effe ? Et reſpondendum eft,quod habet innate in
tellectiuum ,intelligibile, & intelligere.Etinnato incelle
& us per intellectiuum eft agens & intelligens, & cum ſuo
proprio & innato intelligibili eſt intellectus poſſibilis, in
quo intelligit intelligibilia peregrina , quæ non ſunt de
ſua eſſentia : & ſuum intelligere eftactusinnatus & intrin
fecus. Et omnes tres funt vnus intellectus & vna eſſencia
indiuiſa : & in ipfo quidem intelligere incrinſeco ipfius
intele

(
DE REGVL IS.
intelle &tus caracherizatur intelligere peregrinum . Sicut
caracherizarur intelligibile peregrinum , in intelligibili
intrinſeco. Et hocquidem neceſarium eſt, vt paffio cum
pallione; & actus cum actu fibiipfis adinuicem correſpó
deant & decenter fe habeant. Hoc tantum dico quan
do intellectus eſt practicus : quando autem theoricus
nequaquam . Sed ipfe intellectus cft id quod cft fim .
pliciter, ficuttotum quod eft per ſuas partes fibi coeſſen
tiales. Per hoc quidem quod dictum eſt de intelleétu
intelligitur per quem modum intellectus eſt vniuerſalis
& particularis: vniuerſalis quidem eſt in quantum po
teft intelligere hoc vel illud. Et fic de ſuo intelligibili,
cum quo elt vniuerfalis ad recipiendum hoc intelligibile
vel illud ſucceſſiue. Et licdeactu intrinſico :fcilicet incel.
ligere cum actibus peregrinis ſucceſſiue. Quod autem
verum fir quod dictum eit de intellectu , fatis quidem eſt
probabile per diffinitiones principiorum & regulam de
B. Nam fi non eſſer verum , intellectus quidem nõ habe
tec imaginaciuam bonitatem , neq; durationem , & c. ne
que étiam haberet naturam ; cum qua fitvniuerſalis &
particularis: neque etiam regula de B.omnino eller vera,
quod eft impoflibile. Tertia ſpecies : eſt quando quz Tertia
fitur; Quid eft res in alio . Et refpondendum eft, quod eft fpecies.
ſecundum genus qualitatis:ſicutintellectus,qui eſt acti.
uus perſuum inrellectiuum , quando actingic obiectum ,
& elt pallivus, quando recipit ſpecies. Er eſt magnus,
quando haber magnum & difficile obiectum : & eft verus,
quando vereintelligit: & falfus, quando falle. Eteftliga
tus & neceflitacus per memoriam , quando credit: inli.
bertate aucem & in quiere eft, quando veraciter intelll
ģit: Quarta fpecies eft quando quæritur , quid habet Queria
res in alio, ficut quandodicitur quid habet intellectus species.
in obiecto ? Er eftrefpondendum , quod haberactionem
& paflionem ,v in tertia ſpecie fignificatum eft : & habet
actionem in Grammatica, Logica & Geomerria : & pal
fionem in fcientiis pofitiuis, & habec bonirates permo
ralesvircures, & culpam per peccatum :fic & de aliis qua
licatibus . Diximus de regula C. & fuis fpeciebus. Erfi
tur exemplificauimus per intellectum ; fic fuo modo et :

18 QVARTA PARS
emplificari poteft in ſubiectis corporeis: ficutin igne evi
propriè competitignire ſubſtantialiter, & calefacere ac
cidentaliter ignehabenteignificatiuum , ignificabile, &
ignificare. Et în lampade & in pipereeftigniens iplo ha
bente in elementaris actioné. Et ficutvegetatiua in cor
pore vegetatiuo , & fenfitiuain corpore ſenſato ,& imagi
natiua in corpore imaginato , in cæleftiali vero non eft
fic. Stella enim non producit ftella aliam ,neque angelus
alium angelum : eo quòd carét generatione fubftantiali,
cùm fint fubinde incorruptibiles & indiviſibiles.De Deo
enim intelligitur alio modo ſecundum diffinitionem &
naturam diuinæ bonitatis atque æternitatis.
DE + REGVLA D.
Ertia quæftio eft de materialitate, & habet rres (pe
Queſtioz cies . Prima eft de quo res eft::ficut cum quæriturde
D : que quoeftintellectus abfolutè : & reſpondendum eft, quod
tres ſpe- intellectus eſt de ſeipſo: hoc eſt, quod non eft factus de a
cres hus liquo, ſed eft creatus in quantum eft & non fuit. Se
ber. cunda ſpecies eft,quando quæritur de quo eft aliquid fa
Prima : ctum que conftitutum : ficut quærere de quo eftintelle
fpecies. ctus? Etrefpondendum eft quodipfeeſt de ſuisprincipiis
secunda coeſſentialibus, ſcil.de ſuo intellectiuo , intelligibili, &
ſpecies, intelligere . Et ſic de homine qui conftitutus eſt de ſuo
cos pore & ſua anima.Er clarus quieſt de ferro , & fic de fi
Tertia milibus . Tertia fpecies eft,quando quæritur de aliquo
fpecies. cuius eft: ficut quærere cuius eftintellectus, & cuius eft
regnum ? Et refpondendum eft, quodiotellectuseſt ho
minis: & regnum eft regis.Perhanc autem regulam quæ.
ritur de quo eft res. Dictum eft de regula D & applica
ta eft ad intellectum , & ficpoteſt applicari aliis ſubiectis
ſuo modo : vt patet de roto vniuerſo quod eſt de ſeipſo
per primain ſpeciem , & non de aliquo alio principio prę,
jacente. Et per fecundam ſpecié eſt dicendú quod eft de
forma & materia ſubſtantiali & vniuerſali conftitutum .
Ex qua forma deſcendunt formæ particulares. Ex qua
materia materiæ particulares. Ipſum quidem vniuerſum
eft Dei: eo quod ſua creatura eft. Et hoc quod intelligi
poteft de bonitate vniuerſali & ſubſtantiali & magnitu
dine,& c.
DE REGVLIS.
dine,& c.quęquidem quo ad ſuum genus primitiua ſunt.
Per fecundam fpeciem huius regulæ bonitas quidem eft
de bonificatiuo ,bonificabili& bonificare: & magnitudo
de magnificatiuo ,magnificabili & magnificare, vniuer
falibus,& ficde cæteris ſuo modo ex co quod partes eius
funt. Et hoc idé dici poceft de omnibus bonitatibuspar
ticularibus,magnitudinibus,& fic decæteris .Quæ boni
tates deſcendunt à bonitate fupradicta: & magnitudines
à magnitudine antedicta, & fic de aliis : fimilicer deele
mentis & elementatis ſuo modo. Sic tamen non cit dein
de de homine per fecundam fpeciein , compofitus namq;
eit ex anima & corpore, quæ differuntgenere & natura,
ficut corporea fubftátia & incorporea, & licde ſubſtantia
& accidente : ſicutquantitas non eſt de eſſentiaſubſtan
tiæ, ſed eſt habitus eius ratione cuius eſt quanta. Et licde
qualitate ratione cuius eft qualis , & fic de alus accidenti
bus. Veruntamen fubftantia & accideos componuntur
in corpore , fine qua compofitione nö poteft effecorpus.
Per tertiam vero ſpeciem huius regulæ accidentia ſunt
ſubſtantiæ ,per ſeiplam quidem non exiftunt,fed per ſub
ftantiam . Ratio huius eft, quod vnum & idem accidens
non eſt ex hoc & illo. Subſtantia vero lic : cum fit ex hac
materia & exilla forma conſtituta , ratione cuiuseft per
ſe exiftens, & accidens eftfimilitudo & figura & inftru
mentum eius. Amplius accidens ficur quantitas eſtde 1
feipfa quo ad primam fpeciem cum qua eft primitiua ( in *
quaprumeft generalis) omnes aliæ quantitates ſunt ex
jpla & deſcenduntdeipfa. Ipfavero eft in liuiſa in quan
tum eft primitiva : fed eftdiuiſa in pluribus qualitatibus
particularibus, ficutqualitas generalis eſt diuiſa in pluri
busqualitatibusparticularibus. Hæc vero diuiſio eſt per
accidens,videlicet per diuifionem fubfárialem ;quæ qui
dem diuidicur per fractionem & gencrationem , fpecies,
differentias & numerum . Vlterius funt alià accidentia 1
ex quibus ſunt ſcientiæ : quod apparet in Logica quæ cft
de ſecundisintentionibus iunctis primis. Etfic de accia
dentibusmechanicis: ficut figura archæ quæ eft figura
ligni: Et figura turris ex la pidis figuris; Etſic de aliis ſuo
modo. Per banc regaiam inquirit artiſta in ante ifta
B 2
20 QVARTA PARS
primitiuitates & fimplicitates per primam ſpeciem . Pet
ſecundam autem compofitionem . Per tertiam vero do
minationem & pofleſſionem . Ipſa quidem regula eftge.
neralis ad omnia. Diximus de regula D. & hoc quod
verum eſt per ſepatet: & per omnes diffinitiones princi
piorum & perregalas B.C. Satis quidem eſt probabile,
quoniam fi bonitas ſubftantialis & lcdeintellectu & hu
iuſmodi non eſſetper fecundain fpeciem huius regulæ ,
careret quidem ipſa ſpecie, & fic non haberer ex quo ef
ſet,vnde fequeretur quod non eſſet per ſe exiſtens, ſed ef
fetficuc accidens; quod careret fecunda ſpecie D. Neque
etiam ipſa bonitas eſſetratioſubſtantialiter, neq; bonus
produceret bonum ſubſtantialiter de eſlenria bonitatis:
& fic bonitas aliqua non effet ſubſtantia ſed accidens: Et
fic diffinitio magnitudinis, durationis & cæterorum ef.
fet deſtructa , & lic de aliis. Amplius quidem quia o
mnia effent accidentia: quodcftimpoſſibile & contra re
gulam B C.Erin iſto paſlu datur doctrina per quem mo
dum artiſta huius artis probet vnam veritatem cum alia,
applicando diffinitiones principiorum & regulas B. Co
quodad hoc dictum eft de D.
QVARTA QVÆSTIO QVÆ
eft de quare.
Quatro
Varta quæftio eft de quare; quæ duas habet ſpecies:
delequeeit Qvna eft per exiftentiam , aliavero eft per agentiam :
.quare, ficut
per exiſtenciam quærere quarc eſt intellectus? re
duas
cies confpe- ſpondendum eft ſecundum exiftentiam intellectus, eſt
tiner. propter hoc :quodeft de ſuo proprio intelle &tiuo, intelli
gibili & intelligere:ficut totum quod exiſtit hoc quodeft
per ſuas partes coeffentiales d : quibus eſt. Et intelle &tus
per agentiam vt intelligat, & ad finem fe moueat , qui fi
nis eft quod intelligat Deum & aliorum entium verita
tes. Et vt homo habitum ſcientiæ habeat per hanc regu
lam : quæritur quare funeres ? Quod intellectus fit per
quare formale vt ſupradićtum eft, verum videtur effe per
diffinitionem bonitatis ,magnitudinis & reliquorum : &
per regulam B. & per fecundam fpeciem regulæ C. fine
quibus intellectus non haberet naturam exiſtendi neq;
agendi.
DE REGVLIS . 21
agendi. Vlterius ficut dictum eſt de intellectu : ita dici
poteft de fubftantia quæ eft per ſuas cauſas & per fuas oc
caliones. Per ſuas cauſas ficut per formam , materiam ef
ficientem & finalem . Per occalionem ficut per diffinitio
nem ,habituationem & contingentiam : &'lic de aliis ac
cidentibus. Per ipfum quare vero ſunt genera & ſpecies,
& indiuidua, & artes liberales, & mechanicæ , & virtutes,
& viria .
DE REGVLA F.
Vinta quæftio quærit de quantitate, quæ duas ha- Quaffio
Q ber ! ſpecies: ſcilicet fimplicem & compolicam ; ſicut.s.de F.
quæritur quantus eft intelle¿tus ? Et refpondendum eft
fecundum fimplicitatem fuæ effentiæ ; quod intellectus
eft tantus, quantum eft effe fuæ eſſentiæ : fecundum com
pofitionem autem reſpondendum eft; quodeft rántus,
quantus eft per ſuam exiſtentiam & agentiam , fiue per
ſuum proprium intelle & tiuú , inrelligibile & intelligere,
de quibuseft.Per hanc autem quæruntur menſurationes
entium & numerus corum . Quod autem ſit verum quod
di&tum eft de intellectu : fatis videtur effe probabile per
diffinitionem bonitatis,magnitudinis & reliquorum : &
per ſecundam fpeciem regulæ C.D. Quoniam bonitas in
quantum eſt eſſentia & forma ſimplex, habet quantita
tem continuam & diſparatam ab aliis eſſentiis ratione
ſui generis & naturæ : fedin quaprum eft ratio vt produ
car bonum ,haber naturam diſcretam per bopificas, bo
nificabile & bonificaré. Et ab ifta quidem infuuntur
quantitates peregrinx & diſcretæ per compofitionem
quam habet in ſubiecto indiuiduato in quo bonicas ha
bet quantitatem continuam & diſcretam ; & ficur dictum
eft de bonitate: ita dici poteft de aliis formis ſuperiori
bus,quæ cauſant quantitates continuas & diſcretas infe
riores. Sicur in lapide, quieft habituatus de vna continua
quantitate ipfo habente diſcretas quantitates ratione el
ſentiarum elementorum ,ex quibus eft compofitus Et fic
de planta per elementatiuam & vegetatiuam , & de hó
minc per elementatiuam ,vegetatiuam , fenfitiuam ,ima
ginatiuam & ratiocinatiuam ,ex quibus compolituselt
B 3
QVARTA PARS
Et fic de turre vel naui per artificium conftituta . Non ta
men tantum continue , ficut ſubiectum naturarum : fed
magis diſcrete quam ſubiectum naturacum, ratione par
tium integralium .
DE SEXTA REG VLA G.

Queffie Sexta quæfio quærit de qualitate,quæ duas habet fpe


6.de c . cies :fcilicet propriam & appropriatam . Sicut quæria ,
tur perprimam fpeciem . Qualis eſt intellectus? Et re
fpondendum eft, quod intellectus eft talis, qualis eſt ſua
propria intelle&tiuitas, & ſua intelligibilitas & ſuum pro
prium intelligere. Et fi quæratur per fecundam ſpeciem ?
Reſpondendum eft, quod intellectus eft talis , quaļis eft
ſuus habitus, fiue qualis eſt ſua intelligibilitasappropria
ita per actionem policam in ſua propria intelligibilitate,
/ per quam attingit alia entia intelligibilia. Ethocidem
eft, fi quæratur Qualiseft
, ignis per luam propriam qua.
litatem ,quæ eft fua caliditas: Etreſpondendum eft, quod
cft calidus, calefaciens& per ſuam ficcitatem quç eft qua.
litas fibi appropriata per terram deſiccabilis: Sedeftin
aëre deficcatiuus per ficcitatem . Et fic de aliis per hanc
regulam quæritur de qualitate propria & appropriata.
Propriæ qualitates ſunt caufæ ſuperiores, & appropriatæ ,
funtinferiores:ficut caliditasignis , quæ eft ſuperior qua
litas , & ſua ficcitas inferior. Et fic de bonitate naturali,
quæ eſt ſuperior: moralis autem inferior. Per hanc qui
dem regulam inquirit artifta ea quæ funt ſuperiora & in
feriora inter ſubiectum & prædicatum . Qualitates pro
priæ dico quòd ſunt propriæ pafliones, & appropriatæ
qualitates fimiliter funt appropriatæ pafliones.

DE SEPTIMA REGVLA H.
Eptima regula quærit de tempore : & tot habet fpes
Quaſtio Servering
cies, quothaber ſecunda regula , & tertia , & nona, &
7.de H. decima . Et hoc facimus , quia effentia temporis eft val
Elintia de difficilis ad intelligendum . Et primo applicabimus
ten poris regulam H. ad regulam C. per primam fpeciem regu
difficilis læ C. Sicut quando quæritur intellectus quando eft?
ad intel. Et refpondendum eft : quod tunc eft, quando fuum elle
ligendü . eft,
DE REGVLIS. 23
eft. Et per fecundam fpeciem reſpondendum eft: quod
eft tunc, quádohabet ſuas partes fibi effentiales. Item
reſpondendum eft per fpeciem tertiam , quando intelle
& tus eft in alio : & tuncert in alio ,quando agit in ipſo, lic
ut intelleétus practicus in ſubiecto. Quarta ſpecies eſt,
quando quæritur, quando habet intellectus aliquid in
lio ? Ad quod refpondendum eft: quod tunc quando in
telligit Gmilitudinem illius ; & licutdiximus de intelle .
&u per regulam C. Per primam vero ſpeciem regulæ
D. refpondendú cft, quod tépus eft effentia primitiua,co
quod non eft de alia eſſentia producta ,neque genita, ſic
ur prima materia quæ non eftde alia materia deducta, &
ficut prima formanon eftde alia forma. Et fic tempus in
quantum primitiuú eft, cft primaforma ex qua'caulan
tur ſuæ formæ particulares ficur dies , & horæ , & reliqua,
Per ſecunda fpecié regulæ D.mediante motu continente
in fe mouere, mouens & motum fiue mobile eſt de rem
porificatiuo ,temporificabili & temporificare: ramen nó
dico quod tempus & motus fint idem per eſſentiam , fed
ſunt duo habitus, ex quibus ſubiectum eft habituatum
& paſſionatum . Per tertiam fpeciem regulæ D. dicimus
quod tempus eft fubditum agenti in agibili per agere:eo
quod fubitantia de ipſo induit fe naturaliter fiue morali
ter. Per regulam modalem ' intelligendum eſt, quod Regula
rempus confiftit inmouente.mouere, & mobili,fiue'mo: modalias
tu :& hoc habitualiter, ficutpars in parte fubftantialirer.
Et fimilitudo temporis conſiſtir, ficut figura per præteri
rum ,præſens & futurum : ficut in habitu caliditatis ſunt
figura calefaciens, calefa & ibile & calefacere. Ec in mo
tu:mouere, mouens,mobile,fue motum . Per ſpeciem species ſe
fecundam inſtrumentalcm K.Tempuseftinſtrumentum cunda in
fubftantiæ cum moru ,vtfubftantia poſſiragere: in ſubie . Arumen .
cto autem fit agibilis, & fua agibilitas eft figura per tem- Tals .
pus & per motum . Et in ifto paſſa apparet,per quem mo
dum intellectus attingit verè & realiter eſſentiam tem
poris. Et quod hoc fit verum , probabile quidem eft per
diffinitiones principiorum , & per regulam B.C.D E.F.G.
Veruntamen oportet quòd intellectus valde altus & cla
tus fit, & etiam à confuſione & dubitatione remotus,ras.
BA
QVARTA PARS
tione præparationis materiæ & fubic &tiue & obie &ti
ue.

DE OCTAVA QVÆSTIONE , QVÆ


eft de loco, ſignata per I.
Queſtio Ctaua quæſtio quærit de loco: ſicut quæreretur ,vbi
3.quaef.
t Og eftincellectus ?Et ifta regula fiue quæſtio quindecim
deloco:fi- habet fpecies:quæ ſunt de ſecunda,tertia,nona & decima
gnificata regula. Et primò de prima fpecieregulæ C.ficut intelle
per 1.de- ctus qui eft in vbi , quo effentiali & naturali, fcilicetin fuo
cem pe eile fiue effentia: ſicut homo, qui eft homo in fua huma
cies ha . pitate & ſuo eſſe .Et etiam intellectus eſt in ſeipſo ſecun
ber. dum fecundam ípeciem : ficut lux partes in ſuo toto . Per
tertiam ſpeciem eftintellectus in anima, fiue in homine,
fiue in loco in quo eft homo . Per quartam fpeciem eft in
tellectus in iila virtute per quam habet habitum ſciendi,
& etiam eft in illo fubiecto , in quo haber actum practi
cum , & fic de confimilibus. Per hanc regulam quæri
tur, vbi funtres in loco , & vbi funt res fine loco fimplici
ter ? ſicur intellectus qui eftin loco ſecundum tertia fpe
ciem & quartam , non eft in loco fecundum primam & le
cundam . Quoniam deduximus intellectuin per locum ;
ideo alıqualiter cognouimus locum mediante regula C.
videlicet quod locus eft ens cui propriè competit locare
ipfo habente collocatiuum , collocabile & collocare. Et
1 eſt habitus in ſubiecto collocato, in quo ſubiecto habeç
ſuum eſſe :ſicut caliditas eſt in igne,& actio eft inagente,
& huiuſmodi. Item locus cognofcitur per primam fpe
ciem regulæ D. quoniam ſicut intellectus eſt primitiuus
ipſo non habente aliquid præiacens,cx quo fic denuatus
materialiter : ficlocus eft primitiuus in quantùm eft ge
neralis, ipfoexiſtente vpa parte vniuerfi. Ipfe vero quo ad
primam fpeciem non eft fenfibilis peque imaginabilis,
ſed intelligibilis taptum.Veruntamen per ſecundam fpe
ciem regulæ D. ſua figura viſibilis & imaginabilis eft, nó
dico ſecundum eſſentiam . Per tertiam fpeciem regulæ D,
locus eft collocati poflidentis locum : ficut calefactum
poſlidet caliditatem ipfo habituato caliditate. Per has
tres ſpecies attingicur eſſeutia loci, per intelligere tan
tun
DE REGVLIS . 29
tum.Ita quod locus particularis in fubiecto fubftétato eft
ditulus, & deriuatur à locoyniuerſali in ſubiecto vniuer
fit fubftentatus Quiquidem locus vniuerſalis collocat
om uia collocata. Sicuioninia calida ſunt calida parvni
uería len caliditatem : & fic oirnia mora ſunt n.ora per
modum vniuerfalem . Per regulam de modalitàrelo
cus cognofcitur. Nam per hoc quod pars eft in parte, fic
at ignis in aëie & econuerfo, vepaiet in elementato, &
forma in mareria & econuerſo, Et omnespartes ſunt in
toto , & econuerſo : & totum extra le tranſmicrit ſuam fi
militudinem , ſiue ſuam figuram : ficut vnus locus in alio
per accidens, & omnia loca parucularia funt in locovni
perſali. Et ſigura loci apparet in continente, continere &
contento . Vlterius locus cognofcitur cuni fecunda ſpe. Loci dif
çie regulæ K. Locus enim eft inftrumentum ſubftantiæ , finitio e
cum quo inftrumento collocat partem inparte. Sicut quomodo
habituatus eft in habicu videlicet, bonus in bonitate ,& cognoſch.
albus in albedine , & magnus in magnitudine, & huiuſ twr .
modi . Et figura huius inftrumenti apparet per ſenſum &
imaginationem in collocante farinam in aqua ,& aquam
in farina , & huiuſmodi. Diximus de loco per diſcur
ſum , quem fecimus de ipſo ,mediante regula C.D.Kno
titiam & cognitionem habemus deeo :& hoc arreſtantur
diffinitiones principiorum , & regula B.C.D.E.F.G.H.
DE REGVLA MODALITATIS,
fignata per K.
Ona quæftio eft de modo ; ſcilcet quærere quo- Quaftio
NO modo funt res ? Et habet quatuor ſpecies, Prima 9.derega
quæftio eft, ficur quærere quomodores eſt in ſe : ficur in . lamoda .
tellectus eft ensper fe,quando intellectus habet modum litatis,
eſſendi per fe, & eftremotus ab omni alia eflentia. Se per K :
cunda fpecies eft , quando quæritur quomodo eftintel- gnifica
lectus in alio, & id aliud in ipfo ? Eteftreſpondendum , ta .
quod intellectus habet modum effendi in voluntate : & Secunda
voluntas in ipfo in quantum cum ipfo & memoria ,ani- ſpecies.
marationalis conſtituipoteft. Tertia ſpecies eft, quan- Tortia
do quæritur quomodo intellectus eſt in partibusfuis, & pecses
fuæ partes in ipfo.Et reſpondendum eft,quod intellectus
BS
26 QVARTA PARS
eft in partibus ſuis, & ſuæ partes in ipfo , per iftam natu
ram per quam poteſt eſſecx ſuo proprio intellectiuo, in
telligibili & intelligere, & per quem modum iſti tres pof
Quarta funteli: partes eius. Quarta ſpecieseft,quando quæri
prises. tur quoniodo intellectus tranſmittit ſuam fimilitudi
nem extra ſe? Et eft refpondendum , quod intellectus
tranſmirrere poteft extra fe fuam fimilitudinem per ha.
bitum fcientiæ , intelligendo plures res, quas intelligibi.
les facicio fuo proprio intelligibili. Per hanc regulam
quariui de modis ſecundum quos quædam res habent
modum eflendiper fiplas , & vna in alia vt fupra dictum
eſt. Vlterius intelligendum eft , quod differentia cau
fat differentias: & fic eit modalis ad diftinguendum res.
1 E : concordantia concordar plures res in vno compofito.
Er ficut eft modaliscongendo. Ec fic ſequitur modus,
perquem pars eft in parte & torum in partibus fuis. Si.
cut in denario in quo aufum eft in argento : & argentum
in auro , quol bet remanente in fua eflentia & luo effe.
Talis modalıtas eſt ens generale , fub qua funt omnes
modalitates particulares , & ſubiectum eft fimilitudo e
ius. Sicut figura quæ eft fimilitudo fubftantiæ: & color
colorati & huiuſinodi.Ee modalitasmoralis,eſt ſimilau.
do naturalis modalitatis. Er quod hoc quod dictú eſt de
modalitate,fit verum : probabile videtureſeratione dife
finitionum principiorum : & per iftas regulas ſcilicet B.
C.D. E. F.G.H.I. Ec hoc paçet artiſtæ liuius artis bene
intuenti.
DE REGVLAK : QV Æ EST
de inſtrumentalitate.
Ecima regula eftdeinſtrumentalitate :hoceft quæ .
Decima Decim
rere cum quo res ſunt , fue cum quo agunt ? Et hac
quaſtro bet quatuor ſpecies fimiles illis quæ funt de regula mo .
dalitatis. Prima (pecies eft, ficutquærere cum quo in.
est de in-
Arumen. tellectus eft pars animæ ? Et reſpondendum eſt, quod in
talitate.tellectus eft parsanimæ, cum differentia , concordantia
Prima & poteftate; & ſic de cæteris principiis excepta contra
species. rietate. Secunda ſpecies eſt, cum quointellectusalia à
Secunda fe intelligit ? Et refpondendum eſt,quod intelligensin .
fpecies. telligit
DE REGVLIS.
telligit acquirendo, & miſcendo vnam ſpeciem cum alia,
& ponendo ipfas in proprio intelligibili:ficut oculus qui
in fpeculo ſuam fimilitudinem attingit . Tercia (pe. Turria
cies eft, quando quæritur cum quo intellectus eſt vniuer. pecies.
falis & particularis ? Et refpondendum eft, quod efty
niuerfalis in quantum habet vnam potentiam actiuam ,
intelle &tiuam , formalem , cum qua plures res attingitin
vnointelligibili vniuerſali: quod eftde eſſentiaipfius in .
tellectus,cum quo & in quo folicet intelligibili vniuer
falıplures ſpeciesſuntintelligibiles, ficut in vno fpeculo
pluresim gines funt viſibiles. Et eſt particularis, quando
deſcendit pract: cando ſcilicet intelligendo aliquam ſpe
ciem ſpecificatam quam acquifiuit , & in memoria
conferuauit. Quarta ſpecies eſt,quando quæritur cum Quarta
quo intellectus extra ſe fuam tranſmirtit fimilitudinem : ſpecies,
Et reſpondendum eft quod cum proprio intell: &tivo , in
' telligibili & intelligere,cum quibps facic ſpecies efle in.
tellectas: & per memoriam recolibiles, & per volunta
tem intelligibiles ad amandum vel odiendum . Per Diuifio
hanc regulam quæritur de inftrumentis rerum ſpiritua- infirm
mentors .
liuin ſiue corporalium . Vlterius inſtrumentorum a.
liud eft fubftantiale , ficut maſculus & fæmella qui ha
= bent inftrumentum ſubſtantiale cum quo generant ge
nitum . Aliud eft accidentale, ficut ignis qui cum ſuaca.
liditate calefacit calefactibile. Et ſicut homo quicum
iuftitia facit fe iuftum . Aliud eft vniuerſale ;ficut intel
lectus qui cum ſuo intelligibili facit intelligibile peregri.
num hoc & illud. Etficutmaſculus qui cum voa & ea;
dem virga generat plures filios : & ignis cum ſua ca.
liditate calefacit plura calefactibilia. Et ſicut faber,
qui cum vno & eodem martello facit plures clauos, in
ftrumenta verò particularia ſunt iftud & illud , & reli
qua , cum quibus domificaror conſtruit domum . Et
ficut dux propofitiones cum quibus fit conclufio. Et
fic de aliis ſuo modo . Aliud eft intrinfecum inftru
mentum : ficutintelligibile , quod eft de effentia intel
le & us. Aliud eſt extrinfecum , quod eft peregrinum ,
cum quo docensgencrat ſcientiam . Et ficut marrellas
cam quo faber fabricaç clauum. Quod fit verum quod
bcdt
bcet
bogt
bcft
bcht
diximus deinſtrumentalitare: omnes diffinitiones huius

bant . Et fimiliter quod dedecem regulis dictum eft; quæ

bckt
bderbcit
artis principiorum & omnes regulæ atteſtanrur & pro

bdgt
bofe
seguiæ lunt vala ad omnia intellectibilia & proporciona

bdhe
betb
bdeb
borb
bdib
bdeb
bdcb be
bctb
betb tb
ib
tb
bc
borc
borc
bdtd
bctc
dd
bdtd
bdedbot
tccb
bc
ta
bced
bcre
bctf
borg
botk
bdf ch
bci
bor
bare
borg
bdch
bftb
betb
bgb
bhrb
becb
bkt
tb
bfcb
bgtb
bhtbbeb
bercbfcbbhrdbdtc
bhtc
gic
bitc
bkc
bfid
berd
bgad
QVINTA PARS

bdtd
bere
betebft
bgig
bktk
bfif
bg'g
bhth bhf
biti
th
bc
bebe
bibc
brbd
brbd
bibd
brod bt
bo
hcbi
be.
bc
br
brbgbcbhbebf
bebe
btbk
btbt
brbe
bubg
bobh bd
bi
bt
bred
btcf
bece
becg
chbeci
brck
bide
bedf
budg
bedh br
cetbcfb
cdeb
chtb.
cgrb
citb
deb
cktb
dgtb
dhebftbd
cdtc
cf.c
cetc
cglc
chtc
ckrc
cito
dftd
deed
dhed
dgrd
biles intellectui hun apo.

efif
cded
cete chth
ciri
ckrk
dere
dfcf
gigd
cgig dhche
Finis quartæ partis,

ctbc
ctbc
cthc
cibo
ctbc
debd
debd
dobd
dibd
cróf
ctbd
ctbe
ctbh
ctbk
ctbi
debe
dtbf
dibh
debg bg
ct
cr
ctcd
ce cock
ceci
dude
cicf
dobd
didg
cicg
didh
ctc.h
etbc
htbc
grbc
ftbd
erbd
hebd
gibi dt
bc
ftbcbc
it
bc
ke
ftbf
etbe
htbh
itbi
bket
ftof
gtbg
hubh bg
bd
de
gt
kt
be
decd etce fiog
cf
gt hech
icci
keck
gdgde
frdf
hidher
abcd
bee
bcfi'
tocha
beg
tbci
tbcks
tbde
tbdf
ebdg
tbdb
bdkt
bdit
beft
behe
bege
bekt
beit
bfht
bfit
bfkt
bghebf
gt
bfi'b
bftb
bfcb
bfcb
bdb
bdeb
berb
becb
be
bgibob
tb
bfef
bfif
bftif
bete
bdud
bftf
bdtd
bere
bete
bgtg
bdek
berf
betgbt
di
be'th
bftg
betk
beti
bfth
bfti
bftk
bgth
bicb
bhub
bkrb
bftb
bitb
bktb
bgtb
bhtb
Bkrb
bhrb
bitb
bitd
bgte
bkrd
bfte
bite
bgif
bktf
bitf
bhtg
bktete
bh
tf
biti
bgtg
bhtb
bktk
biti
bhth
bktk
bfif
bktkbgrgbiti
beb
TAB VLA

bebe
bebe
bobd
bebe
bebd
bcbf
bebe
bibe
bf
be
bf
br brbfg
bob
brb
btb
bib
btb
brb
bub bt
bik
g
h
i
f
br brf
bug
btd
bef
bif
bre
bre
bie
bre
di i
k
i
f
g
h
eftbegeb
ghib
dktb
ditb
fibi
ektb
cibb
fkt
eh
fh
fg
tb
tbb
fgtffhof
ehte
egte
fitf
ditd
efte
dkrd
ekte
eite
fktf
ghrg
fhih
ekek
ghth
egtg
fgtg
enth
fiti
dktk
citi
dit
ftf
ckei
fk
febf
febf ft
bf

cebe
ecbe
erbe
cibe
dtbd
etbe
fttf
gebg
dcbd
cibg
debk
dtbi
ctbf
ftbgftbherbi
gtbh
ftbk
fibibh
et
bk
et
dedk
eteg
dcdi
eref
cseh
fefg
erek
erei
fifh
ftfk
fifi gtgh
htbf
kebf
itbf
ktbd
htbe
grbi
gube
krbe
itbd
febe
itbe
htbg
hebb
kthk
hibhitb
õibg
krbk
htbh
gibg
biktbk iti
biº
fubf it
high
kefk
itfi
hifh
gifg
kiek
itei
hreh
greg
kudd
itdief
ft
abdi bek
behiti
bei bfg
tbf
tbg koi
h
bfi
ibfb
tbdk beg
tbef
cdht
edge
bikt
cdft
oder
bgke
bgit
bhkt
bhit , cdke
cdit
cdet
ceft,
cdec
cdtc
birb
bheb
cdici bh
cd
te
bgtb
cdoc tb
' cdrc cerc
bgtg bg
bgtg tgh
blac cded
cdtd
bhth
biti
cded
cded
cded
cete
bgtk bht
bgti bhsk
cdt
bit
cdt
bgt
cde
cdt ei
ik
f
g
h cetf
itbubko kt
cfc
che
cftck
cgl
bic
cir
cet b
b
c
to
bk
cbec
dc gu
cet
bit
.cf
bkcre
cht
bkr
cit
bit h
td
ck
ci
bk dd
d
h
g
is
bkt
bira
bkt
bit
cft
cet fk
i
ei cged
ch tg cftf
cktk
citi
bibh
bith
bog
brbg
crcd
bibi
cted < crcd
crcd cted cted
coce
bobi
bebk
btbi
bobk
cocf сt
се ch
ctcg ctcf'
ctci
ctch
crck
co
brik
bhk
bthi
btgk
brgi
code < ctdf
crdg
cedh codi ct'ef
ctdk
bgktbbitb hkrb
hitb
gkib hk
tb
dktcto
ik
efec
detc
ditc
dhto
dgtc
dftc
hith
gktg
gitg z hkch derd
dfrd
efre
td
dk
dird
ti.
dgrd
dhed
ik
iktk
hktk
dere
hiti
dftf
dkrk
dgtg
eftf
dhth
gktk
diri
giti ,
htbh
gibg
grbg htbh
docd
dtcd
deed
decd
tdcd
docd
bi
it etce
itbk
htbk
htbi
gibk
gibi dtce
eref
deck
doci
doch
decg
dtcf
gig' gt hi
htgk dide
hehk
ik
it etef
dk
de
dodh
dodg
dedf
dedi
itbh
itbgbg
kt food
etcd
krbi
kebh grcd
ht cd fece
itcd
cd
kr
tbiktbk itbi
kebik
kubkcc
et fecg
gr cf
cghtch kick
focf
itci
ithi gt
ktgk
irgi
ktdk
hedh
godg
fcdt
kibk
ktik
etde ef
fr
di
it
tbhk
tbbi
tcef
tcde
icdg
rcdf
tbgk
tbik
tcdk
tcdi dh
tbgi tc
cektcf
cgh
ceh
egi
egt
ceggc
efi
cfr
cfl cer
it
t
e chit
eget
egit
cetc
ceic cetc cfic
cftc
cfic
cftc
cgtc
cgtc chte
cetc
cete cete cftf
cftf
cgig
agtą
gig( chi
cgigh
cete cete cgig
ce
ef
cfttk
cftg
ii
th cfi
t cgth chti
cerg cech cer cgex
cgui
cgrc chic cht
cir
cgt to
ckc
c CXIC chic СЕ
Сс circ
1 Citc
ch ce, cice ckte
cgtf
chef
citf
cxtf
chtg
citg
cang cich
ogte
coig
cg ch citi cktk cg th
chtg cici CK
EK chth
citi CKEK citi
TABVLA .

сес cicf
cecf
ctcf
ce
ct
cice' cicg
ce cf cecg cecg ctch
сес
cech
cock
crci
creg cich i
cicK
coC ctch' CICI COCK ceci
ctcg
creg ctfk ctfg
ceicifh
creh
ctek
ctfi ctgh
cogi
ctgk cihi
fgte
ekec
eitc.
ehec
egtc fktc
ghtc
fitc
gitc
gato hitc
ekte
fgtf
fhtf
fitf
fktf
ei gbog
gitg hith
egce
eh te te grig
megeg ehch cktk
fgtg
fhth
eiti fk
tk
fiti
gheh hiti
SKOK
giti
DE

c'e
et
A icee erce etce fecf
ftcf
ficf gtog
greg gtog hoch
etcgch cock
ficg
frch
ftci
etci fuck
gec h btci
grck
et gici
teg fdfh
efefg ftfk
eteh ek
er
fifi
etei gtgh hihi
gig
gigi
htcfii cf
kece
gece
kref
hrog
itig
irco
gtcc htce Kteg irch
itcg
ho ci
ch keck ht
ki
gtcght ch
ck
ch
itci irci irci
gt KICK
bi
gt
it
ht
xi
kt
irg
itf
kr
hr
gr fh
fgk
hi
gh
ga
ek
ei
eh
it
eg i
icei.ttoce
to
ic k
g
fh
eg
gai
ks
g ochi
tof
totof
tog
to scgi
chk
defe
cik
deg
deh
dei
dex et
et
dfg
dh
dfx
dgh e
fitt
t d
chec derd circ
deed
deed
detd
dfi'd
detd
dfed
dfdt.
dfrd
dged
chch
ciri
dete
dete
dete
dete
dece
fef
dftf idd
dgigftf
ftf
cbtk
citk
derf
detg
deth
deti deck
oftg
dfgh
dfri
dftk
dgth
ckic
ckte
dfrd
dgtddh
td dhed
diod
dxed
dged
dhde dkcd
died
died dhid
ckci
ckch
afre
dgte
date
dgt
dht ute
dh
dite
ditf drig
dho f
dri f
dftA
ckt
ckc
dgi
dht
dir k f
g
ih dktg
dg k. dhch
diri d
dhktk
th
cech du
dotci
dec- do de
dede
di dedi df
de
dodf
de delg
drdf
dodg
dodh
cock
dcdi
dtdx dod
dodg
dodh
dedi
drdk
dodh
cehk ctik drek
dref
deeg
deeh
drei deek
defg
defh
dtfi
defk dtfk
ikrd
Ehkt
ef ic efeg dtgh
o ed gid eh
td eked
eitd fgcd fx
fhed
fide
fred ghed
ed
hkch 2 ik
efri
te eh
egte
te eite ексе
fgtffh fief
fr tf
tf ghtg
ikek,
hkrk
reftf egig eiti
ehth fgtg fiti
fhth
ft
KIKe ghth
htch
itci
erde
eide etde fid
fr†
erde
etde
df
frdf
fedf
gudg
huck
etdf
etdgck
erdh it eedi etd a
ft
dg h
dg-
fedft ftdk
di
fe gr dh
he
irhk
er ik
ef etet
eteh
egei et fcf fcf
ftff
fef h
i
kec
kuc
god h
fr ek geg h
hed
icd
hud
Ked
itd
krd
hud de
e i
e
t
fe
f
g
frdi
koc
kic
gd
hed
ird
Ktd
gd
hod k
g
gh
x
hf hedh
krh k ktdk
it
di
hidh
krik
fref
greg hieh itei кек fh
gtfght irfi ke
hi fk
gh
tc
ci
dede
id
ind
td hk
g
ehk
f
df
ekei pdfh
itdfi td
fgtdfk dg fk
h
efh'tefit
efgt
dhkt
dikt
dhit
dgkt
gio dike
efgt
efht
efit
eghe
efkt
egit
eget
efre
efte
ditd
dhdd dh
dgtd
god
egte
efte
egte
legte d
dhth
dheh
dgrg
gtg diti
eftf
eftf
eftf
egtg
egtg
egts
dhti
ditk
eftg
efth
efti
dgik
efek
dhek
thegti
dgti egti
egtx
ditd
dked
dkcd
died dkte
cg cd chce
eice
ekce ehte ekte
egte eite
kriegef
ehef
dith
eitf
ehog
ektf
dkrg
ekog
eitg
dkth
dirgi
diri dktk chth
ektk
eiti
chth
egtg
dkrk
diri
dktk ei1t ektk
TAB Y LA.

ciet
dedh
dudh ef
etef
dedi
dodg
egetegecef er
dedk
ereg
ddk
dedi
dedk
eceh
etekde
diei
et etch et
ei etek
etfi
dthi
etgh
dthk
dik
etfg
dtgk
etfh
degi fi etgk
etgi
ergh
et
iked
hktd
hitd
gkid
gird fkte
fice
gkce,
gice
fhre
ghte,
fgre
iked
kh
gktg
gitg h
bịht fitf
fktf
fhof
igif
ikti fitf
fktf
ghts gktg
gitg
fhth
ikik
fgtg
hiti
hktk
gktk
giti # hktk
ikik
fiti
fhch
fgrg
fktk fkch
ght k gktk
giti
ifie
hodh r
DE

hudh
grdg
gdgA ftet
fref
ftef
fref
greg
gteg
Steg
hudi
godt
gudi htdk
itdk
freg
freh
frei
geeh
fcek go
greh gtek
hthk
hchi
gtgk
gtgi ftfh
fifg
itik
fifi ftfk
fi
fi gigh
geg gtgk
kudh
icdh
kdg dg
it ktdikref
href
gref
hoeg
Breg
iceg
itef
i
kedk
itdi
kedk
hteh
greg
krek
itei
ked
hreh di
irſ- itei krek
high
htfh
gtfg
kuik
krhk
ithi
kugle
itgifk.
kt
itfi kegk
irgi
hegh
egi
eghtedhk
segk
tefg
tefh
cefl
tefi
edik
edhi
tdgi
tdgk
chit
chke
cike
fghe
fgit
fgkt
fhit
fhkt
fiki
ghit
ghat
gixt
ehte
chte
cite
fgtf
fgrf
fht
fhef
fitf
ghrg
ghtg
giig '
f
chth eiti
fgtg
fgtgfgog fheh
fiti
fhth fiti
ghth
git i
che
ehk
eitk
fgth
fgti
fgt
fhri i
k fitk
fhek
fhoi
fgtk
ghoi
fgti
ghek
gitx
fhif
fitf
fktf
ekte
fitf
ekce
fktf
cite
fkf
gitg
gxtg
eith,
ekth
ekti
fhtg fkti
fktg
fkth
fich
fitg
ckti
gith
goth tg
fh
gkti
eiti
ektk
fkk
fktk
fktk
fiti
fiti
ekik
fhth gktk
giti gktk
PARS

gata
cteh
etei
etch ftfh
ftfg
ftfg
etci
ftfi
gtgh
gogh
gigi fh
ft
fifi
ftf
ft
etek
feth
etei
etekfi
Du
ftfk
gigk
gigi
echi
ethk
etik
ftgh hk
ftgk
ftgi
fthi
ftgh
etik
ftik
gthfti
ghef
ikte
giff
gkef
hitf
iktf
httf
hitg
hkrg
ixtg ,
QVINTA

high
hkth
ikti
ghtg iktightg
hith
gktg
gitg ikti
hith
hkth kti
hi
hk
gh tk gitigk
ikci
tk
th hi
hk
hi
ikgh
ik
kttk
ti h'
ti
eh
tk
ekk ikti
he fh htfh
itfi
high
ht hig
ite
htcek gtfg
ht
gt fg
gifgg. htgh
itgi
hrei
itek
bieh gtfi gtfi
gef! htfk
itfk
hefi
htgi
htgk
itge
hehk
icik
hchi hthik
htbi
itir
itik
hakk
gereken
hihi
itika
gigi
shee
kteh
ktei
ireh ktfh
kt
fi
it
gh
ktgh
kegi
kiek
itei htfh kufk
hufh
ktek
krek krek
itfiitfk
kt
fi ktfk
itgi
ktg
tgk k
kthk
ithi
krik
htgh
itgi
ktgk
kthk
krik
ichi
kuhk it
hi Klix
tfhk
fik
ighi
teik
tfhi
tfgh
tgk
ghk
teh
tehi
tgix
ktf
gi
.
Aichi

hehr
Mitx

hchni

i
ikri

hath
hita
chik DE TABVLA

hati

hikt
ichk

hith
irik
ксік

heia

hata
ixch
Kthx

hiti
Kthi


k
DE TABVLA RUBRICA .

Abula ifta compofita eft ex lxxxiiij.columnis,vt dia


Tabulctum eſt. Et eſt ſubiectuin ſiue inſtrumentú , in quo
inueftigantur ſoluciones quæftionum ; recipiendo ad
propofitum affirmando velnegando , cócordando prin
cipia & regulas & evitando corum contrarietatem . Sic
gnificat autem T.in tabula ; quod literæ quæ ſunt ante
ipſum principia ſunt de prima figura: & literæ quæ func
poft ipſum , ſuntde ſecunda. ficut in camera b.č.t. b.io
qua b . præcedens t. dicit bonitatem : & c. magnitudi
nem. Ecb . poft t. dicit differentiam : & fic de aliis. Inue
ſtigatio autem quæ fic in tabula , eſt in alteriori gradu fi
goificationis veritatum quam illa quæ fit in figuris. Tao
bula verò quartæ figuræ deriuata eſt voluendo circu
lum ſecundum & tertium : vt in ipfa tabula apparer vfq;
ado & uaginta quatuor colūnas.la qưa reuolutionecon
fiftit ligamen columnarum b.c. d. quæ conuertit ſe cum
columna b. c.f. Et fic fuccelliue de columna in colua
mnam; vſquead vltimam quæ eft h. i. k.ve in tabula ap
Paret . Et fic in qualibet columna funt omnes columna
implicatæ ; ratione cuius implicationis quælibet colu.
mpa eſt coadiuuatiua alterius. Ad quamlibet ſolutio
nem vnius quæftionis poffunt applicariomnes fignifica
tiones omnium quæftionum abftractarum & manudu
ctarum ad ipfam quæftionem . Et in ifto paffu apparet
magna generalitas iſtius tabulæ huius artis. Amplius in
qualibet columna funt vigintiquæftiones per ordinem
ſuperficialiter. Et de hoc dabimus exemplum in priz
macolumna , quæ eſtb. c.d. prædicando primo de bo
nitate, deinde de magnitudine, poftmodum de æterni
tate , & hoc fic. Priina eft , vtrum bonitas fit in can.
tuin magna ,quod fitærerna ? Secunda, vtrum firaliqua
bonitas in tantum magna, quod contincat in ſe resdif.
ferentes & fibi coefíenciales ? Tertia , vtrum bonitas
36 1 Q VI N T A PA R $
fit in tantum magna quod contineat in ſe res concor
dantes & fibi coellenciales ? Quarta , verum bonitas
continens in ſe res contrarias fit magna? Quinta, v
cruin bonicasæterna fic differens? Sexta, virum boni.
tas æterna ſitconcordans? Seprima , virum bonitasæ
cerna habeat inſe contrarietatem ? Qctaua ,vtrum bo.
nitas contineat in fe differentiam & concordantiam ?
Nona , vtrum bonitas contineat in fe differentiam &
contrarietatem ? Decima, vtrum bonitascontineat in
feconcordantiam & contrarietatem ? Vndecima, quid
eſt magna differentia æternitatis ? Duodecima , quid
magna & æterna concordancia? Decimatertia, quid
eft magna & æterna contrarietas? Decimaquarta,quid
cft magna differentia & concordantia ? Decimaquin
ta,quid eftmagna differentia & contrarietas ? Decima .
ſexta, quid eſt magna concordantia & contrarietas ?
Decimaſeptima, differentia concordantiæ æterniratis
de quo eft? Decimaoctaua , differentia æternitatis de
quo eſt? Decimanona, concordantia contrarietatis &
æternitatis de quo eft ? Vigefima, differentia concor
dantiæ & contrarietaris de quo eft ? Fecimus 20. quæ.
ſtiones per columnam B.C.D.continentem in ſe 20.ca
meras. Prima camera eſtb.c.d ſecunda b c.t.b.& fic vſq;
ad 20. quxeſtt.b . c.d. Ex qualibet camera abſtraximus
vnam quæftionem , vt fupra pater. Et ficut fecimus 20.
quæſtiones in prima columna ,ira fieri poffunt aliæ 20.in
ſecunda: & aliæ 20.in tertia : & fic per ordinem vſque ad
columnam vlcimam , quæ eſt h.I.K. Per has quæftiones
& folutiones eleuaturin cam altum gradum vniuerfali
tatis ipfe intellectus: quod innumerabilis & inæftimabi
lis redditur : Et hoc ratione generalitatis prædicati &
ſubiecti: Et in iſto paſſu paret per quem modum ars iſta
eſt valde generalis & vtilis . Ad dandam do & rinain &
modum foluendi quæftiones volumus antedictas quæ
ftiones ſoluere: applicando fignificationes literarum ad
propoſitum tali modo , quod diffinitiones principiorum
Ad pri. & fpecies regularum non deftruantur. Et primò :ad
ma qua- primam reſpondendum eft cum dicitur , vtrum bonitas
Aionem , in tantum ſitmagna quod fit æterna ? dico quod fic. Ec
hoc
DE TABVL A. 37
hoc quidem eft manifeftum per diffinitionem bopita
tis,magnitudinis & æternitatis. Nam fi bonitas eftens ,
ratione cuius bonus agit bonum , & magnitudo ma
goificat bonitatem & çrernitasem , & diffinitioæternita
tis facit durare bonitatem &magnitudinem : neceſſari
um eft vt actus bonitatis fit infinitus & æternus , & per
confequens elſenria bonitatis. Et fic concluditur quod
bonitas eſt magna & æterna. Nain line magnitudine &
æternitate non poffet habere actum infinitum & æter
num , videlicet bonificare: & hoc eſt affirmabile per re
gulam B. & per fecundam fpeciem regulæ C. & D. Vlo
terius per primam fpeciem regulæ D. affirmatio eft te
Denda : 'eo quod æternitas eſt eſſentia primitiua vltra
quam nó eft aliud prçiacens , & ſua primitiuitas eftbona 4
& magna : & fic fequitur de neceffitate quod fit aliqua
bonitasmagna & æterna . Vlterius per tertiam ſpeciem
regulæ D. lignificatum eſt, quod non eft aliqua contra
rietas quæ habeat dominium in æternitate, fed potius e
conuerſo: quod dominium haberet,fi æternitas non ha
beret primitiuam & magnain bonitatem : ergo bonitas
in tantum eft magna ,quod eft æterna. Ad ſecundam Ad fecun
quando dicitur vtrum fit aliqua bonitas in tantum ma- dam que
gna quod fit differens? Solutio. Dico quod fic: & hoc ftionem .
quidem eftmanifeſtum per diffinitiones eorum . Si enim
bonitas eſt ens ratione cuius bonusagit bonum :& ma
gnitudo eft ens ratione cuius bonitas & differentia ſunt
magnæ , neceſſarium quidem eft quod in bonitate ſint
Kes differentes fibicoeflentiales; videlicet bonificans,bo
nificatum & bonificare. Nain hoc eſtde racione bonita
tis,magnitudinis & differentiæ : quodin eflentia bonita
tis fint resdiſtinctæ realiter & fimpliciter . Er quod ipfa
bonitas indiuiſa fit eſſentialirer & magna & inconfuſa.
Item quæftio eſt tenenda affirmatiua per regulam B.vt
per fe patet & etiam per regulam C. Perprimam enim
ſpeciem ipfa bonitas cum fuis concreus diffinitur & con
verticur effentialiter & concretiue. Ec per fecundam
Speeiem differentia ponit cum magnitudine : quod bo
nitas habeat in fe bonificans , bonificare & bonificatum ,
quæ quidem non haberer naturam abſque diftin & ione :
C 3
QVINTA PARS
) aeque bonitas poffet effe ratio bono ,quod de feipfa proa
duceret bonum . Et fic ipſa bonitas eller vacua natura
magnitudinis: differentia tamen deficiente. Amplius
ad idémagnitudo & differentia ſunt in bonitate natura
liter:vt patet per tertiá fpeciem regulæ C. Et etiá bonitas
eft in iplis naturaliter.Et perquartam ſpecié magnitudo
& differentia habent actus fuos in bonitate & fimiliter
bonitas in ipfis ratione quartæ ſpeciei regulæ C.Adter
Adter tiam quæſtionem quando quæritur, vtrum in tantum
fiamque bonitas fit magna, quod contineat in fe res concordan
Piazem . tes & fibicoefentiales?Ad quod reſpondendum eft quod
fic: vt patet per diffinitiones corum : quoniam fi bonitas
non continer res concordantes & ſibi coeſſentiales fiue
naturales:iam bonitasmagna non diftarer à contrarie
tate ,neque eller magna fine tali concordantia, quod eft
impoffibile : quam impoffibilitatem neceſſitant diffini
tiones bonitatis ,magnitudinis, eternitatisque. Vlterius
ad hoc idem confentit affirmando prima ſpecies regulæ
C. quæ ponit conuerfionem diffiniendo bonitatem &
ſuas res concordantes; videlicet bonificans, bonificatum
& bonificare:& concordant, concordarum& concorda
re : cum quibus conuertitur fuprema bonitas & concor
dantia cum ſuprema magnitudine. Amplius per ſecun ,
dam fpeciem oftenditur ; quod bonitas habet in ſe res
bonas, concordantes , fine quibus bonitas magna non
poſſeteſſe. Et etiam tercia ſpecies regulæ C. ponit, quod
magnitudo & concordantia ſunt in bonitatecum acti
bus ſuis,videlicet cum magnificare concordare. Et bo
nitas cum ipſis cum bono agere. Et quarta ſpecies dicit,
quod quælibet ratio habet in alia actum ſuum & eſſen
ciam fuam . Etin iſto paſſu apparet altitudo intellectus
quivere & realiter hoc attingit :ad quam altitudinem no
poffet aſcendere nifi Deo adiuuante. Ad quartam quæ
ftionem quando quæritur, vtrum bonitas continens res
in fe cótrarias & fibicoeſſentiales fit magnałReſponden
dum eft quod non: quia caret concordantia quæ quidem
eſt plus abſolutè quàm contrarietas. Ratio huius eft,
quod concordantia cum bonitate ponit eſſe generan
do. Et contrarietas cum malicia ponit priuationem bg
nitatis
DE TAB V L A. 39
nitatis corrumpendo : & hoc volunt diffinitiones boni
tatis , magnitudinis & contrarietaris: quod fit verum
quod diximus, regula equidem B. hoc requirit: & etiam
prima ſpecies regulæ C. Quoniam fi bonitas magna
continerer in ſe res contrarias, magnum malum qui
dem eſſet ſibi; & converterentur in ipſam bonitatem
magnitudo & paruitas ; quod eft impoflibile. Et etiam
per lecundam ſpecicm regulæ C. quæ ponit in bonitate
bonificans, bonificatum & bonificare cum magnitudi
ne : ergo dehac quæſtione negatiua eſt rencnda. Item
tertia fpccies dicit , quod contrarietas non poffet eſſe in
ſubiecto bono cum magnitudine. Er idem eftiudicium
de quarta ſpecie , quæ dicit quod contrarietas non pof
Adquat
ſer habere a &tum ſuum in magna bonitate . Ad quar
tam quæftionem cum dicitur , vtrum bonitas æterna Git rá qua.
differens? Reſpondendum eft quod fic : quoniam niß ftionen .
bonitas æterna eller differens,non poſſet ab æterno a
gerebonum æternum : exco quod differentia non gu
bernaret agentem in ſuo numero actiuo : neque agibile
in numero paſſivo. Et illud idem dico de agere, & dif
ferentia deficiente cauſaretur confufio eorum : & æter
nitas non haberet naturam æternandi, neque bonitas
bonificandi: & fic omnes iftæ diffinitiones eſſent dcftru
& tæ , quod eft impoffibile. Amplius ad idem regula B.
conſentit affirmatiue,adiuuando ſe cum diffinitionibus
præfatis. ltemper primam ſpeciemregulæ D. affirma
bile quidem eft. Nam ipfa regula dicit , quod bonitas
æterna tantum eft primitiua per agere ; ſicut perexiſte
re : priuata enim differentia inter agentem & agibi
le priuatùr quidem agere & per conſequens agentia . Et
generatur ociofitas& , priuatio naturæ bonitatis æter
næ quod eſtimpoſſibile.Adhuc fecunda ſpecicsregulæ
D. videtur hoc idem affirmare : nam abſquc differen
tia bonificantis, bonificabilis & bonificare non habe
ret ex quo effet: neque æternitas poſſet ipfam guberna
re,quod fibièflet malum cótra bonum æternaliter quod
cft impoſſibile. Adhuc per tertiam fpeciem regulæ D.
manifeftum eſt, quod ſi de quæftione negantiua eſtré .
nenda , ſequeretur quod aliquod ens eldet æternum , 7
C4
40 QVINTA PARS
habensæternam maliciam ; quæ impediret quod æterna
ratio bonitatis non eſſet ratio bonoæterno , quod pro
. duceret bonum
æternum carens differentia: quod eſt fale
fum , & etiam impoffibile, & contra regulam B.ergo & c.
Ad ſextă Ad ſexram ytrnm bonitas ærerna fit concordans ? Re
guaftio- fpondendum eft affirmative per eorum diffinitiones: co
nem , quod æternitas dicit, quod bonitas & concordantia du
rant. Et concordantia dicit, quod bonitas & ærernitas
in vno & in pluribus concordant : & bonitas æterna eft
ratio ab æterno concordanter; quod bonus producit bo
num . Hoc autem non poffer eſſe niſi bonitas æterna ef
ſet concordans per bonificantem , æternantem & con
cordantem : & bonificatum ,æternatum & concordatum :
& per bonificare , æternare & concordare. Amplius
quod diximus fatis probabile eft: & etiam per tegulam C.
affirmatio eft tenenda: nam bonitas eſt illa forma, quæ
proprie continet in fe differentiam ,& concordantiam , &
bonificantem , & bonificacum , & bonificare bene habi.
tuatos de differentia,concordantia,cum quo habitu dif
ferens & cõcordans luntagentes : differenciabile & con
corda bile ſunt patientes:& perquartam fpeciem habent
Ad fepti- differentiare & concordare :& bonitas bonificare. Ad
ma qua . feptimam
fionem quando quæritur , vtrum bonitas æterna ha
.
beat in fe contrarietatem ? Reſpondendum eft quod fic.
pofito quod mundus fit æternus ; quod patet per diffini
tionem contrarietatis : quoniam abæterno & in æterno
mundus eft bonus & malus : per æternam bonitatem &
æternam maliciam , generationem ,corruptionem & pri
uationem. Et bonitas æterna non poffer efle bona ratio,
quod produçar bonum æternum ſine contrarietate &
malicia . Et æternitas eft cauſa; quare bonus & malus du
rant ab æterno : & hoc regula B. non poteft confentire,
neque primaſpecies regulæ D. Nam ab æterno eſſent
priuatiua bonum & malum concordando.Et per ſecun
dam ſpeciem totum vniuerſum eſſer compofitum ex bo
no & malo : & prima cauſa fcilicet Deus, efſer neceſſita
tus ad cauſandum mundum ab æterno tantum cum ma
licia , quantum cum bonitate : quod eſt impoſſibile ra
tione huius impoflibilitatis.de hac quæftione negatiua
eſt
DE ' TAB V LA,
eft tenenda; & in ifto palſu apparet quod impoffibile eft,
quod mundus fir abæterno. Ad octauam cum quæri. Ad octa
tur , virum bonitas contineat in fe differentiam & con. uam que
cordanciam ? Refpondendum eft quod fic. Quod pater fionem ,
per eorum diffiniciones. Sienim bonitas non haberet res
differences & concordantes ; non pofler elle ratio bono,
quod produceret bonum , & concordantia non pofler el
le abſque differentia rerum . Et priuata differenria eſſet
confufio & occulcario inrer bonificantem ,bonificatum ,
& inter concordantem & cócordacum . Immodico quod
eſſetimplic ta coptradictio, quæ eft impedibilis. Item
frima ſpecies regulæ C. dicit, quod æternitas eft ens cui
proprie competit æternare. Hæc autem proprietas eſſo
non poteft fine concordantia æternantis, æternaci & x
ternare.qux concordantia eft paturalis neceflaria,vt per
fecundam fpeciem eiuſdem regulæ fignificatum eft. Et
per tertiam fpeciem videndum eft,quod æterpans in a
ternabili eſt agens : & æternatum fiue æternabile pari
ens , & æcernáns haber actum ſcilicet æternare ; vt per
quartam fpeciem regulæ C. Significatum eft. Ad no. Ad nonā
riam quæftionem quando quæritur, vtrum bonitas con- quaftio
tincat in fe differentiam & contrarietatem ? Reſponden . nem .
dum eft quod fic in aliquibus ſubiectis : ficur in elemen
tato , in quo elementa differunt & contrariantur : ficut
ignis & aqua per calidum & frigidum , & ficur aer & terra
per humidum & ficcum . Echoc bonum eſt, quia abſque
tali contrarietate elementatum eſſe non poſer. Vice
rius regula B.ad hoc quod diximus confentit. Item per
primam fpeciem regulæ D.negatiua de quæftionceſtte
nenda:hoc eft quod in eſſentia bonitatis ſunt bonificans,
bonificatum & bonificare non poffunt contrariare: quia
fi fic,per ſecundam ſpeciem ciufdem regulæ boniras qui
dem non haberet ex quo eſſet. Et per tertiam fpeciem
fubdita eiufdem eſſet maliciæ : neque etiam haberet na
turam quod eſt impoſſibile. Ad decimam quando quæ. Ad decim
ritur , vtrum bonitas continear in ſe concordantiam & mã qua .
contrarietatem ? Reſpondendum eſt quod fic in aliquo ftionem .
ſubiecto ,quod eft habituatum bonitate :Sicuc elementa
tum quod eft bonum per bonitatem , in quo elementato
CS
QVINTA PARS
aër & ignis concordant per caliditatem , & aër & aqua
per humiditatem , & aqua & terra per frigiditatem , & ter
ra & ignis per ficcitatem . Et ignis & aër per ficcum &
humidum ſunt contrarii: aër & aqua per frigiditatem &
caliditatem ſunt contrarii, & aqua & terra per humidi
tatem & ficcitatem ſunt contrarii, & terra & ignisin ,
motu per leuitatem & ponderofitatem . Et quod dixi
mus manifeftum eft per diffinitiones concordantiæ &
bonitatis atque contrarietatis. Quoniam elementans
non poflet effe ratio in ſubiecto quod producerer bo
num elementatum : & etiam diffinitiones concordantia
& contrarietatis eſſent diſtinctæ . Amplius regula B. ad
idem conſentit affirmando : & eriam prima Ipecies re
gulæ C. Elementațum namque eſtſubiectum bonum in
quo concordantia & contrarietas aliquam conuenien
tiam & contrarietatem habent , ficut ignis & aër qui in
elemento concordant per caliditatem & ficcitatem , fed
perhumiditatem contrariantur ; & ficcirculariter vt fue
pra di &um eft. Vlterius per ſecundam ſpeciem regulæ
C.affirmatiua eft tenenda: Sicut elementatutn quod con
tinet in ſeinnaram concordantiam & contrarietatem,vc
fupra dictum eſt. Et per tertiam eiuſdem regulæ ſpeciem
eft in aëre concordans: & aërin igne concordabilis, quo
ad genus caliditatis: ſed quo ad genus humiditatis & fic .
citatis contrariantur:eo quod ignis ratione ficcitatis eft
contrarians aëri, & aër igni per humiditatem . Adhuc
per quartam ſpeciem patet, quod quodlibet elementum
habct actionem & pallionem in alio circulariter;ratio
ne cuius elementa ſunt remiſia, & confracta , vt ad mi
xtionem & compofitionem venire poffint, exiſtente cle
mentatobonitate habituato: & etiam de concordantia
Ad Gnde & contrarietate. Ad vndecimam quando quæritur,
cimam quid eft magna differentia æternitatis ? Reſpondendum
quaftio- eſt, quod eft forma neceſlitans æternantem ,æternatum
sem & æternare in æternitate; vt magnitudo fit ens , rationc
cuius differentia & æternitas ſintmagnæ . Et æternitas
fitens ratione cuius magnitudo & differentia durent.Et
differentia eſt ens, ratione cuius vnus fit æternans, & a
lius æterpacus, & aliud æternare. Vlterius quod fitve
fum
DE TABVLA . 43
rum quod diximus; regula quidem B. hoc teftatur. Et
criam prima & fecunda ſpecies regulæ C. Ec Gmiliter
terria fpecies regulæ C. vtærernansditin æternitate,ma
gnitudine & differentia :agens & produceus productum
ipfo habente in æternitate, magnitudine & differentia
naturam ; & hoc ratione quartæ ſpeciei. Item primaſpe
cies regulæ C. hocidem concedit, vt magnitudo primi.
tiuæ & æternæ habeatæternantcm , ærernatum & æter.
nare. Et fecun -la ſpecies regulæ D.hoc idem pomit , vt
æternitas habeat ex quo fic . Et ad hoc tertia ſpecies e
iufdem regulæ concordat. , Ad duodecimam quaudo Ad dua
quæritur, quid eft magna &æterna concordantia? Ereſt decimam
dicendum quod eſt forna neceſlicans in æternitate & quæftio- )
magnitudine concordantiam inter æternantem , æter- nem ,
natum & æternare. Et hoc per primam ſpeciem regulæ
C. & D. ſatis eſt videndum . Et eciam per ſecundamípe.
ciem C.& D . Et fic de tertia ſpecic regulæ C. ye æter
nans fic in magoitudine, & æternirate & concordantia,
magnificans & æternans . Per quartam (peçiem regulæ
C. vt habeat naturam æternandi æternatum , magnifi
candi magnificatum , concordandi concordatum . Et
ad hoc tertia fpecies regulæ D. concordat. Amplius eo
rum diffinitiones hoc idem approbant & teſtantur;quo
niam magnitudo abſque concordantia æternantis &
æternati & æternare non poffet efle ens , ratione cuius
æternitas & magnitudo eſſenc magnæ. Neque etiam
æternitas haberet naturam cum quadurare poflet ;at
que fine ipfis concordantiam habere. Neque fine con
cordantia diftare à contrarietats. Ad decimamtertiam Ad deci.
quando quæritur, quid eſt magna & æterna contrarie. mamter.
tas ? Refpondendum eſt,quod eftæternitas mundi : po- tia que
Sito tamen quod mundus fit æternus. Et hoc paret per Ationem
corum diffinitiones & per regulas eorundem. Quo
niam diffinitio contrarietatis ponit , quod æternitas
Dei & æternitas mundi magnam habent controuer
fiam iplis exiftentibus primitiuis per primam fpeciem
regulæ C. & D. Quoniam æternicas Dei non eftſin
gularis : & priuata ſua fingularitate magnitudo qui
dem pon eſt ens , ratione cuius æternitas at magna. ,'
QVINTA PARS
Er eftens, ratione cuius contrarietas magna eſt magna
inter æternitatem Dei & æternitatem mundi , co quia
æternitas mundi ponit æternum malum non quieta
tum : & æternitas Deiæternum bonum quietatum : & #
ternitas Dei ponit æternum malum efle durabile : &
æternitas mundi ponit bonum eſſe durabile, quo ad dif.
finitionem æternitatis:& ſecunda fpecies regulæ D.po
nit, quod æternum bonum & æternum malum ſunt con
iuncta in compoſito. Etdiffinitio quidem magnitudinis
ponitmagnam coniunctionem : & tertia fpecies regulæ
D.ponit fubiectionem ab vtraque parté. Et fecunda ſpe
cies regulæ E. contrariantem & contrariatum & contra
riare: Et æternitas quidé eft deuians in æternitate Dei &
in æternitate mundi , ipfa habente in vtraq; dominium,
producendo æternum contrariarum inquietatum ,quod
eft impoſſibile: ratione cuius impoſſibilitatis mundus
Ad deci. non poteſt eſſeæternus. Ad decimamquartam cum di
máquar. citur,quid eftmagna differentia& concordantia ? dicen
tem qua- dum eſt,quod in effentia magnitudinis eſt magnificans,
ftionem . diſtinguens & concordans vnam perfonam eandem nu
mero: & quod magnificatus, & differentiatus, & concor
datus fit alia perfona: & magnificare, differentiare &
concordare alia perfona: & quod omnes iftæ tres perſo
næ ſint idem per eſſentiam , naturam , magnitudinem ,
differentiam & concordantiam ; & hocvidendum eft per
corum diffinitiones.Et per primam & fecundam ſpeciem
regulæ C. & D. & per tertiam C.vt magnitudo ,differentia
& concordantia ſint in actu agentes & concordantes, &
à vacuitate & ociofitate diſparatæ : & per quartam ſpeci
cm C.vna haber actum in alia, ſine quibus actibus diffi
nitionis eorundem non eſſent veræ , quod eft impollibi.
Ad deci. le,vtregula B.teftatur. Ad decimamquintam quæritur,
mam . quid eſt magna differentia & contrarierąs? Reſponden
quintam dum eft, quod eft illa cauſa cauſans vnum contratium in
quaftio- alio : ficut in clemento in quo ignis & aqua ſuntmixta :
nem . ſimiliter aër & terra : & inter bonum naturale innatum
& malum morale ; videlicet peccatum & hominem . Et
patet per diffinitiones magnitudinis, differentiæ , con
trarietatis. Er differentia quod declaret & diftinguit ipſa
con
DE TABVLA. " AS
contraria. Et contrarietas in ſubiecto priuat concordan
tiam , & generat contrarios apperitus & fiues. Et per re
gulam B.lignificatum eft : per primam & fecundam ſpe.
ciem regulæ C. & D. & per tertiam fpeciem regulæ C. Si.
militer eſt fatis planum , quod vnum contrarium eſt a
gens & patiens in alio. Et per quarcam ſpeciem'regulæ
Č habec vnum in alio actionem : per tertiam verò fpeci
cm regulæ D. ſubiectionem . Et in hoc paſſu figurantur
magnæ pænæ infernales. Per quartam fpeciem C. vna
habet actum in alia ,fine quibus actibus diffinitiones co Ad decia
rum non eflent veræ: quod eft impoffibile, vt regula B.15
Hatur. Ad decimamlexcam quæftionem cum quæritur, mamfe .
quid eftmagnaconcordantia & contrarietas:Dicendum xiam
eft quod eft illud ens , quod ponit incodem fubiectores qualtio
nem .
concordantes & contrariantes, generando & corrum.
pendo in elemento : ficut ignis & terra qui habent con
cordantiam per generationem cum aëre , iplo exiſtente
calido & ficco, & recipiente ficcitarem à terra, & dante
caliditatem aëri: per tertiam ſpeciem regulæ D.ipfequi
dem eft exiſtens dominans ficcitati & humiditati,in qui
bus ponit magnam contrarietatem corrumpendo. Es
ficut diximus de igne: ita poteft dici de aliis elementis fe
cundum qualitates corum : & fic videndum eft per pri
mam & fecúdam fpecies regulæ C. D. & per diffinitiones
magnitudinis & concordantiæ & contrarietaris : & per
quem modum elementa intrant mixtum , & componunt
elementatum . Et per tertiam fpeciem regulæ C. & D. v
num elementum eftin alio agens & paciens. Er per quar
tam ſpeciem regulæ C. vnum elementum haber a &io.
pem & pallionem in alio : & etiam morum generando
& corrumpendo. Ad decimamſeptimam quæſtionem Ad decia
quando quæritur, differentia concordantiæ æternitatis mamfe .
de quo eft ? Refpondendum eft,quod eft de natura & re. primam
latione. Differentia enim ponit res diſtinctas& relatas quaftio.
naturaliter per diſtinguentem , diſtindum & diſtinguere nem .
in æterna concordantia , quæ quidem ſecundum fuam
diffinitionem ponit concordantem , concordatum & .
concordare ; &vnam eſſentiam & naturain : in qua æter
nitas ponit æternantem ,æternatum & æternare, rationc
QVINTA PARS
fuæ diffinitionis; & hoc eft manifeftum per regulam B.
& per primam & fecundam fpeciem regulæ C.& D . Et
tertia fpecies regulæ C. ponit actionem & paflionem G.
ne materia. Et quarra ſpecies eiuſdem regulæ actus X
ternos naturales. Etad hoc tertia fpecies regulæ D. non
poteft contradiccre : eo quia eft diſparata à primitiuis a
Etibus differentibus & concordantibus. Ad decimam
octauam quæſtionem quando quæritur, differentia -
ternitatis & contrarietaris de quo eft : Dicendum eft,
quod eft de Deo & mundo , polito quod mundus fit æ
terous: Er hoc paret per eorum diffinitiones. Æternitas
enim ponit innatum bonum ,æternum bonum, & ma
lum morale; & differentia diftinguit ipſa. Et contrarie
tas ponit æternos fines & contrarios abſque quiere. Et
hoc per regulam B. clarum eft. Et per primam fpeciem
regulæ C. & D. dicendum eft effe differentias contrariasi
& fecunda fpecies earundem regularum : ipſa tamen talis
compofitio impoflibilis eſt. Ec tertia fpecies regulæ G.
dicit quod mundus eft infinitus per infiniram bonitatem
innatam ; fed fua moralis bonitas, malicia ,funt fimul du
ratio æterna. Et mundus haberinfinitatem peræcerni
tatem innatam, & omnes aliæ ſuæ partes innatæ , ſunt fi
nitæ : eo quod coelum eft corpus finitum per quantita
tem , habitum & ſirum . Et tertia fpecies regulæ D. dicit
primitiuas dominationes & ſubiectiones contrarias ,
Ad decs. quodeft impoffibiliſfimum . Ad decimamnonam quæ
mamno- ftionem quando quæricur: concordantia contrarietaris
nam qua & æternitatis de quo eft? Reſpondendú eft, quodeft de
Aronem . duabus æternitatibus , ſcilicer de æternitate Dei & æter
nitate mundi, polico quod mundus fit æternus:quę qui
dem concordant & diſcordant in duratione infinira.
Deus namque habet fubftantiam infinitam , & mundus
finitam : & æternicas Dei fimpliciter eft bona: & æterni
tas mundi bona & mala moraliter . Et diffinicio concor
dantiæ deftruitur. Er diffinicio contrarietatis eft æterna
& neceſſitata. Er diffinitio ærerniraris eſtdeſtructa, eo
quod non præcedit durationem magnitudinis, bonita
tis, virtutis, ad durationemmagnitudinis,maliciæ & vi
tiorum . Et hoc per primam regulam videndum eſt. Er
DE TABVLA 47
fic patet quod concordantia eft primitiua bonitate &
malicia: vt patet per primam fpeciem regulæ C. & D. &
per ſecundam ſpeciem C. & D. Ereſt compofita excon
trariis primitiuisæternaliter extra fuum genus. Et ficett
in ſuiscontrariis coucordantia habens pomen per con
tradictionem implicaram , vnde eft æterna concordan
tia ,& æternia contrarietas per tertiam ſpeciem regulæ D.
& fubdita, & non fubdita,quod eft impoſſibile. Ad vige- Adigen
fimam quæftionem quando quæritur: differentia,con- fimam
cordantia & contrarietas de quo funt? Reſpondendum quaftio
eft , quod-ſunt de feipfis,co quia funt genera generaliffi nem .
ma,vtpatet per diffinitiones corum . Et hoc regula B.te
ftatur: & prima & ſecunda ſpecies regulæ C. & D.tamen
non dico quod contrarietas cadat,fiue fit in fpecie ſecun ..
da regulæ C.yełD.co quod eftaccidens : & accidens non
haber materiam ex qua fit ſimpliciter. Nam fi haberet,
iam effet ſubſtantia compofita exforma & materia,quod
eft impoſſibile.Et hoc patet per tertiã fpeciem regulæ D.
Diximus de prima columna, & dedimus doctrinam de Epilogm .
ipſa,per quem modum quxſtiones extrahuntur ab ipfa:
& ſoluciones earum per diffinitiones & regulas. Et ſicut
fecimus de ipfa, ita poteſt fieri de aliis columnis fuo mo
do . Ec quæſtiones quas fecimus deipfa,funtgenerales : &
poffunrapplicari ad quæſtiones particulares, deſcenden >
do per ſcalas trianguli viridis: per quas intellectus cſt
difcurfiuus, faciendo fcientias differentes. Et de hocda
mus exemplum in eadem coluinna ad foluendum qux
ſtiones per vigintirationesdifferentes ratione dictarum
camerarum , à quibus extrahuntur.
VTRVM MVNDVS SIT
æternus.

Olutio huius quæſtionis patebit per prima columná


tabulæ : & poteft fieri per alias columnas,eo quodco
lumnæ funt colligatæ . Et primo per primam cameram
columnæ : & deinde per ſecundam ; & fic per ordiné vfq;
ad cameram vltimam , multiplicado viginti rationes ad
candem quæſtionem , tenendo de quæftione negatiuam
per diffinitioncs & regulas in ipfa colamna implicatas.
48 QVIN PARS
TA
De dottri Doctrina huius artis eſt, quodaccipiantur termini ex
na huius plicati ,qui ſunt in quæſtione: ficut quando dicitur , vtrú
artis. mundus fitæternus. In iſta quæftione eftæternitas,qux
eſt terminus explicatus,cum litin prima figura: Et per æ
ternitacem requiritur D. & per D.acquiruntur cermini
: per ipſum D. fignificati. Et ſcala quæ eftin angulo D.vi
delicet contrarietas, quæ eft inter ſenſuale & lenſuale, &
incerſenſuale& intellectuale , & inter intellectuale & in
tellectuale. Item per verum acquiritur B. & per B.acqui
runtur ea quæ ſub eo exiſtunt: vt patet in alphabeto. Et
quoniam yolumus applicare in quæftione C.ipfo impli
cato in quæſtione, acquiritur quicquid C. continet. Et
fic datur doctrina ad applicandum primam columnam :
ad foluendum quçſtionem antedictam :ad inueniendum
terminos explicatos & implicatos , applicando ipfos ad
propofitum : videlicetad folutionem quæftionis cum ta
limodo , quod diffinitiones principiorum & regulæ re
maneantillefæ; adiuuando ſe cum fpeciebus aliarum re
gularum : ad dandam doctrinam quomodo homo poteft
le iuuare cum aliis. Etprimò per primam cameram ſic.

DE PRIMA CAMERA B. C. B.

Queſtio Vando quæritur,vtrum mundus ſit æternus: & dici.


1. deca .Qmus per B.C.D. quod non. Quoniam ſieſſet æter
mera B. nus, fua ratio eſſet ab æterno producens æternum bonú :
C.D. & magnitudo magnificaret illam rarionem bonam ab
æterno, & inæterno, vt patet per ſuam diffinitionem : &
æternicas ab æterno & inæterno , ipſam productionem
durare faceret : & fic nullum malum effer in mundo, eo
quod bonum & malum ſunt contraria : ſed malum eftin
mundo:: vt patet per experientiam . Concluditur ergo
quod mundus noneſtæternus. Vlterius regula B.ponic,
quod de quæftione negatiua eft tenenda fecundum diffic
nitiones ſupradictas, & fecundum quod proponimus di
cere per regulam C.D.dicendo fic :fimundus eft æternus ,
ſua æternitas eſt cauſans tantuin durationem maliciæ ,
quantum darationem boni. quod patet per primam fpe
ciem regulæ C. & per primam fpeciem regulæ D.malum
tantum
DE TABVLA .

tantum primitiuam , quantum bonum . Nullus enim


dies eſt primitiuus neque vltimus. Et per fecundam fpe ,
ciem regulz C. & D.mundus quidé eftcompofitus de bo
bo & malo ab ærerro & in æterno. Et per terciā lpeciem
regulæ C.mundus eft in çternitate infinitus,& in bonita
te & malitia finicus. Et per quarca fpeciem regulæ C. ha
bet quiete in generabilibus & corruptibilibust in genera
bilibus ratione boni & is corruptibilibus ratione mali:
Et per ſecundam fpeciem regulve D. diuina àcernitas &
faa bonitas neceſſitant malum , & quietēcauſando æter
bitacem raundi, & cum omnia iſta fintimpoſſibilia; på.
tet quod de quæftione negatiua tenenda eft.

DE CAMERA B. C. T. B.
Imundus eft æternus,funt duæ æternitates differétes; Qualia
Stol ice æternitas Dei & æternitas mundi.Et fic diffe
{ cilicet 2. deca .
teoria que eſt incet ſenſuale & ſenſuale, inter ſenſuale & mera .
intelle & uale , after intellectuale & intellectuale poñit C.T. B :
quidem tresæternitates ģenerales differétes. Et bonitas
ponitiplas bonas; & magnitudo magnas; ſed hoceft fal.
ſum & impoſſibile; coquia differentia ponit ipſas malas
ſeeundum quid : & fic deficit magnitudo honitatis ; & per
conſequens bonitas magnitudinis ponit confuſionem :
quod eſt impoffibile. Concluditur ergo quod dc quæftio
te negatiua eft tenenda :

DE CAMÉRA B. C. T. Ĉ.
Imuriduseſtæternus, concordantia innata quæ eft de Oraſtie
eſſencia mundi inter ſenſuale & ſenſuale, & c.eftætei- 3. decua
aa : & fic funt tres concordantiæ & tres æternitates ſub . mera B :
alternatæ generales cum magnitudine bonitatis & 2. C.T.G.
ternitatis: & cum durationeæterna magnituditiis & bo
nitatis: quod falfum eft & impoflibile, co quod funt tres
cootrariecates ſubalternatæ & eis oppoſitæ cum magale
tudine maliciæ & æternitatis. Vlterius për regulam B.
& per hoc quod de diffinitionibus diximus, negatio eft
tenenda: & hocidem pacec per primam ſpeciem regulae
C.& D.quoniara concordantia generaliſlima per fuard
QVINTA PARS
ſcalam ponit , quod æternicas Dei & æternitas mundiin
vno bono cum magnitudine concordant, quod fallum
cft : quod contrarietas magna & æterna hoc impedit.
Item ad idem ſecunda ſpecies regulæ C & D.ponit ,quod
fi mundus eft æternus, quod concordantia bona,magna
& æierna ambit totam effentiam mundi diſparatam ab
omni contrarietate , quod falſum eſt. Vlterius per ter,
tiam ſpeciem regulæ C.pofito quod inundus fit æternus,
efteffentia mundiæterna cum magnitudine æternitatis,
quod falſum eſt: cum in mundo lit corruptio & culpa,
quæ ſunt effectus magnitudinis & contrarietatis & ma
liciæ. Ad idem per quartam fpeciem regulæ C.concor
dancia habet magnam bonitatem & æternitatem in
ſubiecto in quo eſt, quod falſum eſt : cum ſubicctum fit
habituatum de magna malicia & æternitate per contra
rietatem . Ad idem per tertiam ſpeciem regulæ D. ſigni
ficarum eft ,quod mundus fit æternus , & efttantum ſub ,
ditus maliciæ , quantum bonitati, quod non eft dicen.
dum , ve manifeftum eft per diuinamærernitatem, quæ
prima cauſa eſt cum magna concordantia bonitatis , du .
rationis, &c.
DE CAMERA B. C. T. D.
Quaftio mundus eftæternus , ſequitur quod eſt bona & mdi
4 de ca gna
mera B. quod eſtimpoflibile. Quoniani contrarii fines non por.
C.T.D. funreſle bonicum magnitudine æterna. quod fi fic bo
nitas,eft & ratio quod produceret bonum & malum. Et
magnitudo magnificaret bonum & malum infinite cum
æterna contrarietate, & æternitas faceret durare illam
contrarietatem magnam, bonam & malam , quod eft
impoflibile. Regula B. dicit,quod mundus non eft x
ternus per hoc quod dictum eft de diffinitionibus. Et
prima ſpecies regula C.D. ponit primitiuas contrarieta
tes bonas , magnas & æternas, & fecundæ fpecies C. & D.
ponunt compofitionem bonitatis & maliciæ , magnitu
dinis & paruitatis, æternitatis, & temporis & contrarie
taris , atque concordantis , quod eft impoſſibile. Ad
idem tertia fpecies regulæ C.ponit , quod contrarietas
ch
DE TABVLA:
eft bona & magna in æternitate , & per conſequens bo
nitas & malicia lunebonæ & magnæ in æternitate, quod
et impoſſibile . Ad idem per quartam fpeciem regula
C.etiam tertia fpecies regulæ D.habent dominium ina
ternitate: & bonitas & magnitudo habent poffeffioncs
æternas ſuper æterna contrarietare , quod eft impofli
bile. Concluditur ergo per prædicta, quod mundus non
eft æternus
DE CAMERA B. D. T. B.
Ofito quod mundus fitærernus, differentia quidem Quaftio
quæ eſt inter ſenſuale & ſenſuale, &c. ponit quod s.decao
ſunttres æternitates bonæ & æternæ , in quibus bonitas mera B.
D.T.B.
eft ratio producens bonum ioconfulum & æternum ,
quod fallum & inopinabile eſt. Differentia quidem exi
ffens inter ſenſuale & intellectuale , ſcilicet in ſorte &
platone , non fuit producta ab æterno & inæterno.co
quod non eft. Et fimili modo poteft dici de brucis cor
rupeis, clementatis & vegetatis. Sed pofito quod mun
dus non fit æternus. Differentia quæ fuitinter ſenſuale
& intellectuale, & fic de aliis hominibus defunctis , po
teft quidem reduci in æternitatem per reſurrectionem
cum habitu bono & æuiterno à Deo per mericum dato.
Icem regula B.hoc idem affirmat, & prima fpecias regu
læ C.nam Deus eſtens remunerapsin æternum . Adhue
prima ſpecies regulæ D. dicit , quod æternitas Dei fim
pliciter eft primitiua per æternitatem differentem ab o
mnitempore. Et bonitas quidem ponit talem differen
tiam bonam . . Secunda ſpecies vero regulæ C. ponit,
quod in æternitate mundi non eft innarum æternare :
quia fi eſſer,multiplicarecextenſiue infinitum æterna
tum, quod eft impoſſibile. Ad idem fecunda fpecies D.
ponit , quod fi mundus eft æternus, quod eft cum diffe
tentia, ipfa tamen ærernitate continente io ſe æteroan
tem ,ærernarum & æternare: ex quibus æternitas mundi
eft ,quodeft impollibile. Ad idein poteft dici per fecun
dam ſpeciem regulæ C. & tertiam D.quod differentia in
æternitate Dei & mundi eft bova : quod falfum eft, co
quia fubmitttir æternitatein Dei in quantum aufert
si QVINTA PAR $
ab ipſa ſingularitate æternam . Vlterius quarta ſpecies
regulz C. ponit, quod fi mundus eft æternus, quod ha
bet nimis de fimilicudine cum Deo per infinitam dura
tionem ,quod eft malum æternum & cófuſum : ergo ,& c.

DE CAMERA B. D. T. C.
Queſtio
6. deca . Polito quod mundusfitærernus,æternitasDei& ®
meraB. ternitas mundi bene quidem concordant, quod eft
D.T.C. impoſſibile: cum aceșnitas mundi in ſe contineat æter
nam maliciam per corruptionem & peccatum : & hoc ap
patet ſatis per regulam B. cum diffinitione bonitatis, 2
ternitatis & concordantiæ . Viterius prima fpecies regu
læ C. ponit, quod fi mundus eſtæternus,ſequitur quod
ſua æternitas eſt ens, vltra quod non eft aliud præiacens
per durationem ,quod eft contra æternitatem Dei: ve pa.
tet per tertiam fpeciem regulæ D.quç quidem ponit ſub
icctionem , quæ non poteft producere in non effe hoc
quod eft fibiſmilein duratione. Ethocetiam affirmatur
per primam fpeciem regulæ D. quæ quidem dicit quod
mundus ſemper fuit,eft & erit. Item fecundæ ſpecies re
gulæ C. & D.hoc ponunt, nam fubftantia mundi eſt de
æternitate,ærernabili & ærernare : Et fic impoſſibile eft
.
ipſum reducere in non elle. Ad idem tertia ſpecies regu
læ C.ponir, quod bonitas & æternitas ſunt ſubditæ inz.
terna contrarietare.Et quarta ſpecies eiuſdem regulæ di
cit,quod habet paſſionem cummalicia.ergo , & c.

DE CAMERA B. D. T. D.
I mundus eft æternus,ſua contrarietas innata eft bona
home Sibertadores
quefalta contrarietasenim eterna
mera B. eftcontra bonitatem æternam cum malicia & econuer
D.T.D. fo . Vnde fequitur,quodæternitas mundi eft fubicctum
ex contrariis innatis compoſitum . Et hoc pacet per pri
mam & fecundam fpeciem regulæ D. & per primam ſpe
ciem regulæ C.quod fubftantia eſt compofita ex primiti.
uis contrariis & æternis. Et per fecundam fpeciem regu
la C.mundus habet aternaliter innatos, contrariantem ,
contrariarum & contrariare.Et per quartam fpeciem re
gula
DE TABV L A. 53
gulæ C. bonitas xterna haber actionem in æterna mali
cia & econuerſo, quod eft valde impoſſibile, cum regula
B. minime ad hocconſentire poſſit. Concluditur ergo
quodimpollibile eft quod mundus fitabæterno.

DE CAMERA B. T. B. €.

mundus non eft æternus,bonitas & differentia exi. Quaffio


1. Simun
ftentes inter ſenſuale & intellectuale, &c. poffugt ha. 8 deca
bere concordantiam in æuo æterno. Sed fi eftabæterno, mera B.
nequaquam: cum nunquam fuerit primus homoneque T.B.C.
vlcimus erit. Et ſic mundus eſt ſubiectum confuſuin , in
qao bonitas moralis non haberer concordantiam abz
terno , ncque concordantia in ipfo haberet concordan.
tiam ab æterno,neq; concordantia in ipſo haberet ſuamn
diffinitionem :quod patet peræuiternam corruptionem ,
. priuationem & culpam , quod eft contra primam regu .
lam . Er per primam fpeciem regulæ C. mundus eft lub
1 icctum in quo bonitas non habet concordantiamneque
} quietem . Et per primam fpeciem regulæ D.bonicas ,dif
ferentia , concordantia ſuntprimitiuæ formæ & innatæ
à perfectione ſeparate: & mundus eft confuſus per fe .
cundam fpeciem regulæ D. Et per fecundam fpeciem rę .
gulæ C.habet innatos, confufiuum , confulibile & con
fundere. Per tertiam vero fpeciem regulæ D.eft aliquod
ens dominans quod ponit mundum confulum . Adhuc
per tertiam ſpeciem regulæ C. prima cauſa mundi eft
mala , ipſa quidem habente in mundo dominium. Et
hoc racione quartæ ſpecieiregulæ C.quodeftimpoffibi
le: ergo concluditur quod mundus non eft æternus.

DE CAMERA B. T. B. D.;
Imundus eft æternus,contrarietas ſua eſtinnara & æ .
Slem men& luftentata in bonitate & malicia,contra clara
cerna Quaftio
9.deca-
differentiam ; & hoc peræternam & vniuerſalem ſcalam mera B.
cxiftentem inter fenſuale & ſenſuale,& c.Talem quidem T.B.D.
ſcalam contrarietas nequaquam fuftincre poflet. Vice
rius prima regula conſentitomnimode, & affirmat quod
de quæftione negaciua eft tenenda. Ad idem psima ſpe
-D 3
TA
S4 QVIN PARS
cies regulæ C. ponit quod fi mundus eft æternus : quod
contrarietas eſt impediens omnc bonum diuiſum per
ſenſuale & ſenſuale,& c.Et bonitas quidem æterna eſtens.
perficiés ſcalam exiſtentem inter fenfuale& ſenſuale , & c.
Et differentia exiftens inter ſenſuale & fenfuale, eſtens
diſtinguens inter benum & malum.Ec iterum per ſecun
dam lpeciem regulæ D. mundus eſtcompofitus ex pri
'mitiuis contrarietatibus bonis & differentibus. Quod
quidem eft falfum & manifeftum per primam ſpecicma
regulæ D. Per fecundam vero ſpeciem regulæ C. & ter
tiam ſpeciem eiuſdem regulæ :& tertiam ipeciem regu
læ D. patet, quod mundus eft fubditus ſuis partibusinna
tis. Adhuc per tertiam fpeciem regulæ C.eſt in ſuis parti
businnatis corruptibilibus,ipfo habente rationé quartæ
ſpeciei habitum æternum. Et cum omnia fint impolli.
bilia: ergo , &c.
DE CAMERA B. T. C. D.
Quaftio mundus eft æternus, ſua bonitas quidem æterna &
10.de ca. Simun
innata eſt per ſcalam de ſenſuali & lenſuali, &c. ipſa
mera B. ſcala exiſtente habituata de æterna concordantia atque
T.C.D. contrarietate , quod eft impoſſibile,ex eo quod eft con
tra diffinitiones prædictarum rationum . Vlterius re
gula B.idem teftatur negatiuc. Adhuc prima fpecies re
gulæ C.dicit,quod mundus eſt ſubſtantia compoſita er
contrariis æternis ipſo exiſtente corruptibili ,cum ſit æ
ternus : quod eſt valde impoſſibile & diſſonum rationi,
Item prima ſpecies regulæ D. ponit quidem primitiuam
corruptionem ,ratione primitiuæ contrarietatis exiſten
tis inter bonitatem & maliciam . Concordantia aurem
primitiuæ ponit oppofitum , & fecundæ fpecies regulæ
C. & D.ponunt, quodmunduseft commixtus ex contra
riis,vno pofito in alio. Amplius tertia ſpecies regulæ C.
dicit quod mundus eft corruptibilisin ſua contrarietate,
& incorruptibilis in ſua concordantia , & bonus in fua
bonitare , & malus in ſua malicia. Vlterius regula D.
ponit , quod mundus eſt ſubditusſuæ imperfe&tioni per
aliquod ensexiſtens extra ſuam effentiam . Et etiam eft
à Dco in tantum ſeparatus , quod Deus bonus non eft;
fcd
DE TABVLA :
fed eft Deus malus , quod eſt impoſſibiliffimum : qua
re , & c.
DE CAMERA C. D. T. B.

Ofico quod mundus fit æternus , quæritur quid eft Quaftio


Polito
differentia magnaſuæ æternitatis per ſcalam de ten . II. de cao
ſualı & ſenſuali, & c. Et refpondendum eft, quod eft ifta mera C.
eſſentia quęponit æternitatem diſtinctam inter ſenſuale D.T.B.
& ſenſuale peræternantem ,æternatum & æternare;quod
cſtimpoſſibile:quia illa generabilia ſunt incorruptibilia,
quod eft.coutra eorum diffinitiones. Regula eciam B.de
prædictis teftatur negatiue. Adhuc prima fpeciesregulæ
C.ponit & conſentir,quod diffinitio antedicta eſt faila &
impoflibilis. Amplius prima fpecies regulæ D. affirmat
primitiuas eſſe corruptiones & incorruptiones perma
gnitudinem ,magnas , & per æternitatem ,æternas , & per
differentiam , differentes fiue claras. Item ſecundælpe.
cies C. & D . ponunt mundum effe compofitum ex ipfis.
Adhuc tertia ſpecies regulæ C. dicit quod mundus eſt in
colo incorruptibilis,mundo habente naturam incorru
pribilem ratione quartæ ſpeciei regulæ C. & eftincorru .
pribilis æternaliter cum magna differentia , quod eft
contradi& tio, & etiam contra tertiam ſpeciem regulæD.
ergo , & c.
DE CAMERA C. D. T. C.
Imundus eft æternus : quæritur quid eft magna con
Quaftio
cordantia æternitatis ſuæ ? Et refpondendum eft per
diffiniciones magnitudinis,concordantiæ & æternitatis. 12. de cam
per ſecundam fpeciem regulæ C. quod eſtens habens in mera C.
D.T.C.
fe innatosæternancem , æternatum & ærernare . Adhuc
perſecundam ſpeciem regulæ C. & per primam & fecun
dam ſpeciem regulæ D. quod fit deipfis ab omni contra
rietate remota, & quod habeat per magnitudinem fic
extenſitatem , ficut habet per æternitateminfinicam du
rationem fecundum quartam fpeciem regulæ C. & per
tertiam quod fit in magnitudine infinita , ficut in æter
nitatea tertia ſpecie regulæ D. ſeparata , quodeft fallum ;
yt patet per ſcalam de ſenſuali & ſenſuali, & c.
56 QVINT A PARS
DE CAMERA C. D. T. D.
Quaftig Onceffo quod mundus fit æternus : quæritur quid
13. de cause COM eftmagna contrarietasmagnitudinis & æternitatis?
mera C, Et reſpõdendum eft per primam fpeciem regula C.quod
PȚ.D. eftinfiniça reſiſtentia inter diuinam magnitudinem & æ :
ternitatem . Erad hoc teftatur primaſpecics regulæ D.
nam diuinaæternitas caufac infinitam durationem lib !
fimilem : & magnitudo cauſar magnitudinem cæli fini .
tam libidiſſimilem , & per tertiam ſpeciem regulæ D.ma.
guitudo Dei eft impedita in fuo effe &tu agendo:æterni.
tas yero nequaquam.ynde fequitur per accidensmagna
& xterna contrarietas inter diuinam æternitatem & ma
gnitudinem per fecundam fpeciem regulæ C. & D. vnde
lequitur quod magnitudo Deieft in lua æternitate con
trarians, & econuerſo. Etęțiam videtur, quod diuina a
ternitashabeat altius poffe & vigorem ,quàm magnitu
do fua :quod eft falfum & impoflibile, & hoc probatur
per regulam B. & diffinitionesmagnitudinis,bonitatis &
æternitatis :ergo, &c.

DE CAMERA C. T. B. C.
Quaftig
14 . dec Danc Ato quod mundus fit æternus : quæritur quid fit
a e
magnitudo ſuæ differentiæ & concordanciæ Etre
mera C.
T.B.C. fpondendum eft per primam fpeciem regulæ C. D. quod
funt primitiuæ effentiæ & æternæ ab omni contrarieta
te ſeparatæ , & perfecundam fpecié regulæ C.D. eſt com
pofitus ex ipfis abſque contrarietate:quod eſt impoſſibi.
le,vtapparet per ſcalam de ſenſuali & ſenſuali,& c, Quæ
quidé ſcala eft propria paffio mundicum tertia ſpecie re
gulæ D.quæ ponit, quod mūdus fit fubditus corruprioni
ratione contrarietatis habentis ip mundo magnam &
æternam actionem. Hæc autem regula B. & diffinitio
nes prædictorum pripcipiorum fuftinere non poffent,
ergo, & c.
DE CAMERA C. T. B. D.
Quatia Imundus eft æternus :quæritur quid eft magna con
15. de ca, Stenin de ſuæ differentiæ ? Et eft reſpondendum per
grarietas
mera C.
T.B. D. primam fpeciem regulæ C.D. quod eſt illa ſcala exiftens
cft
DE TAB V LA.
elineet ſenſuale & fenfuale , &c. habituata fimpliciter de
contrarietate compofita per ſecundam ſpecicm regulæ
C.D.Solutio qua differentia coeftentialismundieli lub
dita. & per tertiam fpeciem regulæ C.D.contrarietas eft
actiua in differentia . Ec per quartam fpeciem ,contrarie
tas habet actus æternos limpliciter: quodeft impoſſibile,
vt eftmanifeftum per ſcalam ſenſualis & ſenſualıs,& c. &
etiam per regulam B. & diffinitiones dictorum principio
fum , ergo , &c,
DE CAMERĄ C. T. C. D.

polito quod mundus


diftantia fit eternus:
exiſtens quæritur
inter ſuam magnam quid eft 16.
con- quafio
de cao
cordantiam & contrarietatem ; Et reſpondendum eft per mera C.
primam ſpeciem regulæ C.D.quod eft illa foraquæ T.C.D.
caufat contradictionem ; quod apparet perſcalam æter
pam exiftenté inter ſenſuale & ſenſuale,& c.co quod con.
iuogit ſein æternitate que eſt ſimplex principium , in quo
funt compofita per ſecundam ſpeciem regulæ C. D. Et 6
vnum quidem principium eft lubditum alveri, per ter
tiam fpeciem regulæ D.& fecunda& tertia ſpecies regu
lz C.ponunt magnam diftantiam & æternam :cum con
cordantia & contrarietas fint oppofitæ in fubiecto, vna
babente in alia contrariam naturam per quartam ſpecie
cm regulæ C. & quod æternitas mundi ponit fibi coeffen
tialem contradi&tionem , quæ quidem contradictio mi.
pime poteft effe. Concluditur ergo , quod mundus non
çftæternus,
PE CAMERA D. T, B. C.

Dato quod munduslorernos: quæritur:de quoeft quafia


ſua æternitas? Reſpondendum eftper primam ſpe. 17. de ca.
siem C.D. quod eft de primitiuis infinitis & finitisdiffc. mera D.
rentiis , concordaptiis in ſcala ſenſualis & ſenſualis, & c. T.B.C.
ſubſteptacis. Æternitas quidem quo ad ſuum genus, eſt
infinita duratio differentiæ atq; concordantiæ , quæ ſunt
in ſcala quo ad genus carum : & funtfinitæ in extenſitate,
quantitate atq; habitu & ſicu : & in æternitate ſunt æter
pę. ynde fequitur per ſecundam fpeciem regulę C. D.
DS

1
NTA
-58 QVI PARS
quod mundus eſt compoſitus ex partibus infinitis & fic
nitis , æternitate habente dominationem per quartam
fpeciem regulæ C per omnes alias partes innatas, quæ fi.
niræ ſuut. Adhuc habetfubiugationem per tertiam ſpe
ciem regulæ D. quod eſt falſum & impoſſibile, & etiam
comprobaturper regulam B. & per diffiniciones antedi .
&orum principioruin . ergo, &c.
DE CAMERA D. T. B. D.
Quaftio
18. de cao mundus eftæternus: quæritur de quo funtfuæ con
;
mera D. quæ ſunt propriæ palliones eius in ſcala ſenſualis & fen
T.B.D.
ſualis, &c. labſtencatæ ? Er reſpondendum eft per pri
mam ſpeciem regulæ C. D. quod ſunt de primitiuis & æ
ternis differentiis , & contra ietaritus, quæ componun
tur per ſecundam ſpeciem regulæ C. D. ipfis habentibus
dominationem & lubiugationem per quartam fpeciem
C. & per tertiam fpeciem D. vna ratione ſiue principio
exiſtente in alio ſubiectoæterno , ſicut vnus punctus na
turalis in alio puncto ; ex quibus linea eſt continua &
compofita : quod eft falfum & impoffibile, & etiam eft
manifeftum per regulam B. & per diffinitiones princi .
piorum : ergo , &c.
DE CAMERA D. T. C. D.
quo
Quaftio
19.deca fitoſu nacurales & Gbi coeffentiales concordantiæ
Poſunt
mera D. & contrarietates per lcalam de ſenſuali & ſenſuali &c.de.
T.C.D. fignatæ : & fimiliter quæritur,de quo ſunr fuæ morales
concordanciæ & contrarietates ? Et reſpondendum eft
per primam fpeciem regulæ D. quod lunr de feipfis : &
per primam ſpeciem regulæ C. Æternitas eſt ens excon
trariis compoſitum : quod pater per ſecundam fpeciem
1
regulæ C. Dipfa habente in feipfa concordante , contra.
1
riantem & æternanrem : & concordatum ,congrariacū &
æternatum : concordare , & contrariare & æteroare: quod
quidé eft ponere oppofitum in obiecto. Er mundus eft in
partibus ſuis corruptibilibns & incorruptibilibus , vt eſt
manifeftum per tertiá fpccicm regulę C.ipla habentepçe
quartam
DE TAB Y LA 59
quartam fpeciem eiuſdem regulæ infinitas in numero
reuoluciones , multiplicando infinitum numerum & æ
ternum , mundo exiſtente in infinito , quiere & labore,
quudelt falfum & impoffibile : & hoc probatur per regu
lam B & diffinitionem æternitatis & concordantiæ &
contrarietatis . Concluditur ergo ſatismanifeftè , quod
mundus non eft æternus.
DE CAMERA T. B. C. D.
( Imundus eftæternus: quæriturvtrum lux differentię , Quaftio
concordantiæ & cótrarietates fint æternæ ? E« reſpon- 20.deca .
dendam eft quod fic, vt patet in fecunda figura per trian- mera T.
gulum viridem . Nam priuata vniuerſali differentia, B.C.D.
concordantia atque contrarietate,mundus quidem non
haberer'ex quo eſſer. Et fic patet per ſecundam fpeciem
regulæ D. & C.quod mundus eſt ex partibus primitiuis ad
aliquem finem æternum ordinatis per differentiam &
concordantiam , & non ex partibus primitiuis ordinatis
ad aliquem finem æternum perdifferentiam & contrari
ccarem . Et ſic diuina æternitas eft cauſa mundi & non
cauſa. Et perfecundam ſpeciem regulæ C.D.munduseſt
compofitus & nó coinpofitus, ipſo habente per quattam
Speciem partes in natas & non innatas. Etpertertiam
fpeciem regulæ C.eftin fne & non in fine. Et per tertiam
Speciem regulæ D. mundus eft fubditus Deo & non ſuba 1
dirus,necefſitatus & non neceſſitatus, & à contingentia
remotus, & cum contingentia coniunctus: & fic eft&
non eft. Etcum omnia iſta ſinr contradictoria, falſa &
impoflibilia: quod patet per regulam & diffinitiones an
tedictorum principiorum . Demonſtratum eft ergo fatis
euidenter,quod mundus non eft æternus. Probauimus
mundum elle nouum ,per quam probationem eft neceſ.
ſarium Deum efle,cùm mundus non poſſit ſeipſum cau
fareatque deducere de non eſſe ineffe: quia fic,iam eſſet
Correla
antequam effet, quod eftcontradictio. * Inuenimus er
rinum .
go Deum effe cum ſua gratia & benedi & ione , ex qua in.
uentione gaudeamus valde, ex eo quod habebimus effe
poſt mortem ratione ſuæ magnæ bonitatis & iuftitiæ &
charitatis,
60 SEXTA PARS
Cõclufio. Data eft ergo doctrina pra &ticæ iſtius artis,videlicet
per quem modum intellectus deſcendit ad particularia ,
multiplicando vigintirationes ad vnam & eandem con
clufionem , miſcedo principia & fpecies regularum , cum
quibus mixtionibus & inuentionibus fiunt ſoluciones
quæſtionum . Ethoc exemplificatum eft per primam co
lumnam : & funiliter exemplificari poteft per fecundam
Generale & tertiam , & c.per ordinem. Et in iſto pallu apparet, per
fubiedi quem modumintellectus habet generale ſubiectum , Ici.
buius ar. licet tabulam huius artis ad inueniendum media de quà
cung; materia fint, pofito quod ſciatur, quod dicitur per
nomen , de quibus & cum quibus ſcilicet mediis fit con .
clufio, quæ quidem media ſunt ſubiectum huius artis.
Finis quintæ partis principalis huius operis.

SEXTA PARS PRINCIPA


LIS DE EVACVATIONE TER
TIAE FIGV R AE.

Rubrien Tertia figura eft diuiſa in 36. camerasvtinipſa patet:


ſexta par & in qualibet camera ſunt implicatæ 12. propofitio
tas. nes & 24. quæſtiones& ſoluciones earú. Eğ vocamus eua
cuare, quando extrahimus propoſitiones ,& quæſtiones,
& ſoluciones carum : & deimplicatione ad explicatione
Evacua , ipfam deducimus doctrinam , dando artificialiter & pra
eticam huius artis. Sicuțenim has ſolucmus quæftiones
re quid
687. cum principiorum diffinitionibus & fpeciebus regula
xum , ſic poteft artiſta huius artis cum ipfis quæſtiones
foluere peregrinas, fuppofito tamen quod artiſta ſciat,
quiddicitur per nomen .
DE CAMERA B. C.
Prima
N camera ifta primo faciemus propofitioncs mutan
camera
1do lubiectum in prædicarum : deinde faciemus quæ-
que est ftiones & ficut exemplificabimus de duodecim pro
B.C.
poſitionibus cameræ B. Ç.ita poteft exemplificari de
aliis cameris contentis in ifta rerria figura. Et poftmo
dum ſolutiones faciemus probando per tres propofitio
nes in qualibet camera . Et ficut de illis exemplum dabi
mas,ita poteft dari de aliis propofitionibus contentis in
cifdem
1

DE EVACVAT. TERTIÈ FIG .


gifdem cameris. Deprimoigitur dicendum eftfic. Vo
de fciendum eft quod in tertia figura intellectuscuacuat
cameras,eo quia abſtrahit ab ipfis tantum quantum po
teft , recipiendo à qualibet camera ea quæ literæ fignifie
cant , & applicet illa fignificata ad propofitum . Et fic ipfe
intellectus facic ſe applicatiuum , inueftigatiuum & in.
úenriuum . Et de hoc dabimus exemplum de vna came
ja continente duodecim propofitiones ſupradictas. Et
ficut fequitur de illa, ita fequetur de aliis . Et hoc fic. De
camera B.C.intellectus haurit duodecim propofitiones
dicendo fic. Bonitas eft magna,bonitas cftdifferens,bo
nitas eſt concordans. Maguitudo eft bona, magnitudo
eſt differens,magnitudo eft concordans. Differentia eft
bona,differentia eftmagna , differentia eſt concordans.
Concordantia eft bona,concordantia eſt magna, con
cordantia eft differens. Factis iftis duodecim propofi
tionibus mutando ſubiectum in prædicatum & econ
uerfo,hæccamera eft euacuata ipfispropofitionibus.De
inde euacuet eam duodecim mediis , co quod conliſtic
inter ſubiectum & prædicatum , cum quibus cóueniunt
genere aut fpecie. Et cum illis mediis intellectus facict Co
difputatiqum & determinatiuu. Eriftamedia ſupradicta
extrahuntur à duodecim propofitionibus ſupradi &tis:vt
cum dicitur omne id quod magnificatur à magnitudine,
eft magnum ;fed bonitas eft id quod magaificatur à ma
gnitudine: ergo bonicas eft effemagnum , & fic de altis.
Facta ifta cuacuatione, intellectus euacuetipfam came
tam viginti quatuor quæſtionibus: eo quia in qualibet
propofitione funt duæ quæitiones implicatæ . Et hoc lic.
Bonitaseft magna. Vtrum bonitas fitmagna ? Quid eft
bonitas magna? Bonitas eft differens. Vcruin bonicas ſit
differens ? Quid eſt bonitas differens ? Bonitas eſt con
cordans. Vtrum bonitas fit concordans ? Quid eft boni
tas concordans : Magnitudo eftbona. Verum magnitu ,
do fic bona ? Quid eftmagnitudo bona ? Magnitudo eft
differens. Vtrum magnitudo fit differens? Quid eſt ma.
gnitudo differens? Magnitudo eft concordans. Vtrum
magnitudo fic concordans? Quid eſt magnicudo cor
cordans: Differenciaeſt bona. Vtrum differentia lit bo
66 SEXTA PARS

na ? Quid eſt differentia bona ? Differentia eſt magtia .


Vtrum differentiaſit magna? Quid eſtdifferēcia magna?
Differentia eft concordans. Verum differentia lic con.
cordans ? Quid eſtdifferentia concordans ? Concordań .
tia eſt bona. Vtruin concordantia lic bona ?Quid eft con
cordancia bona? Concordantia eſt maga. Vrìum con
cordantia fit magna? Quid eft cócordanciamagua?Con
cordancia eft differens.Vtrum concordantia ſitäifferens?
Quid eſtconcordantia differens? Facta iſta euacuatione
quæftionuin , deinde intellectus euacuet cameram cun
diffinitionibus bonitatis & magnitudinis , & cum tribus
fpeciebus,differentiæ & concordantiæ , vt patet in ſecun
da figura. Deinceps euacuec cameram cum tribus ſpecies
bus regulæ B. & cum quatuor fpeciebus regulæ C. & ex
pedita ilta euacuatione intellectus poftmodum folude
quæſtiones prædictasin illa euacuatione,fequendo con
diciones cameræ ,affirmando aut negando . Et licintelle
ctus expellità camera dubitationes, & cófiftic in illa qui
etarus, & etiam cognoſcit ſe valde generalem & artificia
tum , & demagna lcientia habituatum . Modo autem fo .
luciones faciemus probado pertres propofitiones , vt ſe
quamur ordinem prælibatum : Et hoc fic. Bonitas eft
magna . Vtrum bonitas fit magna ? Et refpondendum elt,
quod fic. Quod patet per diffinitionem magnitudinis , &
per primam fpeciem regulæ C. quæ dicit quod magnitu
do eſtens ratione cuius bonitas eſtmagna. Et per fecựn .
dain fpeciem regulæ C. vifum eft , quod bonitas magna
eft,eo quod habet coeffentiales bonificatiuum ,bonifica
bile & bonificare, cum quibus habet magnam naturam
& quierem :vt patet per quartam ſpeciem regulæ C. & per
tertiam fpeciem eiufdem regulæ eft in differentia & con
cordantia cuin diffinitionibus carum , diftinguendo &
concordando : & hocintrafuum genus & fuam effentia ,
ex quibus oritur moraliter bonitas magna. Probatum eſt
ergo quod bonitas eft magna. Et ad hoc quidem teftacut
regula B. Quæritur quid eft bonicas magna? Et refpon .
dendum eft per primam fpeciem regulæ Č . quod bonitas
magna, cft illa efTentia,quæ per fecundam ſpeciem tegu
læ C. continet in feipla diſtinctos & concordantes, bonis
ficantem ,
DE EVACVAT. TERTIÆ FIG. 63
ficantem ,bonficatum & bonificare :qui quidem ſunt de
ſua eſſentia & natura , cum quibusbabet per quartam
fpeciem proprias actiones , paſſiones & actus ; cum qui
bus per tertiam fpeciem fit mora moraliter: tunc quo
modo eft magna ratio bono, quod producat de feipfa
magnum bonum . Abſque omnibus iftis, bonitas pon
poteft effe intenſe& naturaliter magna, neq ;ctiam effe
de genere ſubftantiæ. Quæritur vtrum bonitas fit dif
ferens ? Et refpondendum eft quod fic :ve pateria angu .
lo fecundæ figuræ : & etiam per differentiam bonitatis.
Bönitas cnim non effet ratio bono, quod produceret bo
num: niſi eller differentia,fiue nifi haberet naturam dif.
ferentiæ : neque etiam differentia poflet caàſareomnes
Darurales cum propriis & naturalibus paffionibus. Es
hoc probatregula B.& etiam C. Et hoc per primam ſper
cie n , quoniam niſi bonitas eſfer differens, iam non pof
fer fieri de ipfa iſta diffinirio, bonitas eft ens cui pro
prie competit bonificare. Et per ſecundam fpeciem ,
bonitas eſt relatiua naturaliter. Et per certiam , boni.
tas eft habitus : vous inter iftud ſenſuale & illud ſenſuae
le : & alius habitus inter iſtud ſenſuale & illud incelle.
&uale, & c. - Vlterius per quartam fpeciem eiufdé regulæ ,
bonitas habet vnam naturam in ifto lapide : & aliam in
illa planta , &c. Quæritur quid eft bonitas differens ?
& reſpondendum eft per primam ſpeciem , quod bonis
tas eft illa ratio cum qua bonificansdiſtinguit à feipfo
bonificatum & bonificare. Adhuc per fecandam , bo
niras differens eft illudens , quod habet in fe coeffen
tiales & naturales relaciones; cora effentia bonitaris
exiftente in quolibet relató cum fimplicitate. Vite
rius per terram fpeciem , bonitas differens eft in plu
sibus habitibus fpecie differentibus diffuſiúa. Vna
namque eſt in auro : alia vero in rubiffo, &c. Ad idem
per quarram fpeciem , bonitas differens habet vnum has
bitum in vno fubiecto: aliam in alio, ve per regulam B.
C.probatum eft. Bonitas eft concordans. Vtrum bonis
tas fit concordans ? Et refpondendum eft quod fic,per
primam (peciem . Nifi enim effer concordans, iam non
effet ratio bono , quod produceret bonum in ſua ſpecie.
64 SEXTA PAR S
1 Et per ſecundam ſpeciem ,niſi bonitas eller concordans;
fui quidem relatiui carerent cócordantia :quod effet fibi
malum : & eflent contra ſuam naturam & fuum.genus.
Ad idem per certiam ſpeciem ratione concordanciæ bo.
nicacis,eft bonitas inter ſenſuale & ſenſuale, habitus bo .
nus concordatiuus,diffufiuus.Ad idem per quartam fpes
ciem , bonitascum ſua concordantia haber naturam dif
fufiua inter ſenſuale & ſenſuale, & c. Et hoc per diffinicio
nem bonitatis & cócordantiz, & per regulam B.demon
ſtratum eſt. Quæritur quid eſt bonicas concordans? Et
reſpondendum eft per primam fpeciem regulæ C. quod
bonitasconcordanseftilla effentia , in qua concordano
proprie bonificans, bonificatum & bonificare: Ethoc
probabile eft per fecundam fpeciem . Ad idem per ter
tiam , bonitas concordaris eltilla forma, qua vnus homo
& alius homo funt idem fpecie. Ad idem per quarcam
fpeciein bonicas concordans eſt illa natura, cum qua v
nus homo bonus habet concordantiam bonam cum alio
faturaliter fiue moraliter.
ÕE CAMERA B. D.
Secunda
Camera Ipondendum eft quod fic, per diffinitionem duratio.
de B.D. nis: & hoc idem per ſuam diffinitionem ,& perangulos Ba
C.defignatos in ſecunda figura.Et hoc probat regula B. &
fimiliterregulá D. per omnes fuas diffinitiones f:icut per
primam ,per quameft primitiua; vt cum dicitur: bonitas
habet res relatas & Gbi coeffentiales ,cum quibus in lua
natura durat, & hoc probat fecúda fpecies D.Si enim bo
nitas effet de bonificatiuo,bonificabili & bonificate :im .
poſſibile quidem eflet, quod habiter naturam durandi
per fe.Et per tertiam ſpeciem regulæ D. bonitas quidem
eft durabilisquo ad ſeſubſtancialiter,& etiam durant ac
cidentia bona influxa abipla: & hoc nacuraliter & mo.
taliter. Quæritur bonitasduransde quo eft? Etrefpon
dendum eft per primam fpeciem quod eft de feipfa ,eo
quod habet primitiuos relatiuos,ex quibuseft: quod pa
tet perfecundam fpeciem D. Adidem: bonitas eft fubdi
ta fuo totiin quo eft. Et hoc probatum eſtper regula B.
boni.
DE EVACVAT. TERTIÆ FIG. 65
Bonitas eft differens. De ifta autem camera iam ſuperius
21 dictum eſt in camera B.C. Bonicas durans de quo eſt? Et
teſpondendum eſt per fpecies regulæ D. vt ſupra ſignifi
catum eft. Bonitas eft contrarians. Vtrum bonitas Gie
contrarians? Et tefpondendum eft ,quod fic : vt patetper
ſcalam de ſenſuali & fenfuali, & c. Etad hoc teftantur dif.
finiciones bonitatis , differentiæ & contrarietatis, & per
tegulam B. Adidem bonitas contrariansde quo eft ? Ec
telpondendum eft quod eft de pluribushabitibusbonis :
ficut de caliditate, frigiditate, humiditate & ficcitate,
nd ponderofitare & leuitate generatione& corruptione, &
huiuſmodi. Et hoc per primam ſpeciem verum eſt. Per
fecundam vero fpeciem tegulæ D. bonicas contrarietas
tis eft per accidens , ſicut in elemento in quo elementa
0 contrariançut per contrarias qualitates. Per tertiam ve
m tofpeciem viſum eſt,quodcontrarietas quæ eft accideris,
7 eft lubdita bonitati fubftantiali,ficut inftrumentum caut
fæ efficienti.

DE CAMÉRA B , E.
Onitas eſt potens.Vtrum bonitas ſit počens : Et re- Tertia
( pondendûm eſt per diffiniciones boditatisatq; po- camera
D teftatis quod fic, eo quia poteſtas eſt eas ratione cuius de B.E.
Ba bonitas poteft exiftere & agere. Ec niſi bonitas eſſet
potens , iam non poffer efferatio ; quod bonus produces
tec bonum . Et etiam regula B.affirmat, quod bonitasi
potens cft. Bonitas quare eftpotens? Et relpondendum
eft per primam fpeciem regulæ E. eo quia eft decoeſſen
tialibus bonificatiuo , bonificabili & bonificare. Et lic
bonitas viagens & potens bonificat bonificabilia perea
i grinaia ſuo bonificabili intrinfeco : quæ quidem bonifi
cabilia peregrina non ſunt de genere,nequenatüra bos
bificabilis intrinfeciipfius bonitatis. Per fecundam vero
fpeciem , bonitas eſt potens vt aliæ effentiæ ex ipſa ſine
habituatæ : & hoc per regulam B. vifum eft. Bonitas eſt
differens: ad hoctam reſponſum eft in camera B.C. Bo
nitas eſt principians: vtrum bonitas fit principians? Re
fpondendum eft quod fic , per ſaam diffinitionem :co
quia eft ratio bono, quod producat bonụm : & hoc pro
E
SEXTA PARS
bar diffinitio principii & differentiæ per ſcálam de festa
fuali & fenſuali, & c. in quibus bonitas eft principium ge
nerale,à quibus defcendit bona differentia exiftens inter
iftam plantam & illam .Et fic de bono principio cauſali
& accidentali. & hoc affirmat regula B. & prima ſpecies
regulæ E. cx eo quod bonitas eft per ſuum bonificatum ,
bonificabile & bonificare. & per ſecundam (peciem bo .
nitas eft: vt alia principia Gint ſubipla bona habentia bo
Ros habitus per ipfam bonitatem.

DE CAMERA B. F.

Oniras eft fcibilis. Vtrum bonitas fit fcibilis : Etro


Quarta
camera Bo fpondendum eft quod fic: quod patet per regulam B.
deB.F. & per ſcalam differentiæ exiſtentis inter lenſuale & fen
ſuale, &c . & etiam per cres ſpecies medii deductas in eft
ſentiam bonitatis ,cum quibus intellectus cognoſcit diſ
eretas relaciones naturales,ex quibus bonitashabet con .
tinuam quantitatem :& diffinirio medin boc probat. V.
trum bonitas fit differens?Et reſpondendum eft quod fic:
vt probatum eft in camera B.C. Bonitas eſt mediabilis.
Vtrum bonitas ſie inediabilis ? Et reſpodendum eft quod
fic: quoniam differétia declarat , quod in bonitate ett bo
nificare medium exiſtens inter bonificanrem & bonifi.
cabile. Aliter enim bonitas non poſſet eſſe ratio bono,
quod produceret bonum , neque haberet motum nácu .
ralem , neque etiam relationes reales.Et hoc eft fatis pro.
babile per regulam B. Bonitas quantum eft fcibilis . Et
reſpondendum eft, quod tantum quantum medium na
turale fue morale intrare poteft ipſam bonirarem per
ſcalam exiftentem inter ſenſuale & fenſuale cum diffini .
tione bonitatis ,differentiæ ,fapientiæ & medii : & hoc te
ftatur 'regula B. Bonitas quantum eft differentiabitis ?
Et refpondendum eft,quod tantum quantum ipfa eft dif
fuſa per cameras tértiæ figuræ ratione mixtionis princi.
piorum habituatorú de bonitate. Bonitas quantum eſt
mediabilis ? Et refpondendum eft,quod tantum quantú
medium ipfam intrare poteft quo ad diffinitioné medii,
bonitatis, fapientia & differentiæ , vt probatum eft per
regulama
DE EVACVAT. TERTIÆ FIG .
régulam B. Et per primam & fecundam ſpeciem regulæ
F. co quia bonitas quo ad fuam effentiam , habet conti
nuam quantitatem : & quo ad ſuas relationes haber
quantitates diſcretas a differentia cauſatas.
DE CAMERA B. G.
Onitas eſt amabilis. Vtrum bonitas ſit amabilis ? Et Quinta
Bref pond
refpondendum eft quod fic : vt patet per diffinitio- camera
nem bonitatis & finis,& regulam B. & fcalam ſenſualis de B.O.
& ſenſualis , & c. Vtrum bonitas fit differentiabilis ? Et
refpondendum eft vt ſupra dictum eſt. Bonitas eft fini.
bilis. Vtrum bonitas fit finibilis ? Reſpondendum eft
quod lic. Nam fiponeſſet finibilis, iam non effet ratio
bono ,quod produceret bonum , neque per differentiam
eller ratio clara habens rationes naturales & intrinfecas,
& morales extrinſecas : & ſui termini eſſent malicia & pris
uario, quod eft falſum & impoſſibile. & hoc affirmatrea'
gula B. cum diffinitione bonitatis, differentiæ atque fic
nis : & fimiliter ſcala de ſenſuali & fenſuali ,& c. Qua
c lis bonitas eft amabilis & differentiabilis & finibilis ? Et
is.
reſpondendum eft, quod bonitas fubftantialis eſt ama
idi bilis per ſuas proprias paſſiones innatas & relatas , & peč
O. differentiam declaratas , & per finem quietatas . Et eft
fo alia bonitas moralis fiue accidentalis , licur bonitasvo
0, luntatis , magnitudinis , & c. Et fimiliter bonitas iufti
cie , fapientiæ , & c . Qualis differentia bonitatis eſt a
0 mabilis ? Et reſpondendum eft, quod eft illa quæ po
E: nit in bonitate intrinſecas relaciones & pafliones. Et
extra ponit relaciones morales, & hoc per ſcalam ſen
ſualis & fenfualis probatum eft. Qualis finis eft ama
bilis ? Et refpondendum eft, quod eft fummus finis qui
eft prima cauſa & proprius finis bonitatis naturalis &
s? etiam moralis . Et fic de fine differentiæ , fine qua (cas
f la ſenſualis & fenfualis, &c. vniuerfum quidem effe non
poteft: & efTet priuatio , diſparatio , ratione cuius priua
st tionis mundus quidem non haberet effe. Nam addes
ſtructionem partium fcquitur deſtructio totius . Ec
‫ܕܠܵܐ‬ hoc per regulam B. fignificatum eſt, & etiam per regue
lam G.
go

1
68 SEXTA PARS
DE CAMERA B. H.

Sexta ca. Oniras eft virtuoſa. Vtrum bonitasſit virruoſa ? Er


reſpondendu Et
m eft quod fic :quod paret per diffinitio
mera de
B.H. nem bonitatis, virtutis & maioritatis, & per ſcalam dif
ferentiæ exiſtentis inter ſenſuale & fenſuale, &c. Etfimi.
1. liter per ſcalam maioritatis exiftentis inter ſubftantiam
& fubftantiam , & c . & hoc per fecundam regulam B. af
firmabile eft. Vtrum bonitas fit differens? Ec reſponden
dum eft ficut prius. Bonitas eft maior. Vtrum bonitas
fit maior? Er reſpondendum eft quod fic : pam bonitas
magis bonaeſt per fubftantiam quam peraccidens, & per
relationes fubftantiales minores quam accidentales ; &
bonitas maior eft in vno ſubiecto quàm in alio, ficut in
ſcala ſenſualis & ſenſualıs; & in ſcala maioricacis exiſten
tis inter ſubſtantiam & ſubſtantiam , &c. Bonitas quo
modo eft virtuoſa ? Et reſpondendum eft, quod eft virtu
oſa tunc quando fuum eſſeeſt, ſed moraliter eſt virtuoſa
tunc quando eft habituata habitu iuftitiæ & prudentiæ,
&c.& hoc per diffinitiones bonitatis,virtutis , maiorita
tis ,differentiæ : & per regulam B.demonſtratum eft. Bo
nitas quando eft differentiabilis ? Reſpondendum eft
tunc, quando eſt ſuum efle; & hoc per differentiam quæ
ponit reales relationes , fine quibus non poteft habere
naturam . & etiam tunc eft differentiabilis, quando eft
moralis. Vnus namquc habitus eft periuftitiam :alius vo
ro per prudentiam , & c. & per diffinitiones antedictorum
principioruın probatum eft. Bonitas quando eſt maior?
Et reſpondendum eft, quod tunc quando fubftantialiter
& non moraliter. Adhuc eft maior tunc quando eft ha
bituata de virtute morali exiſtente in practica , quam
quando non eft in practica. Vlterius eftmaior,quando
agit cum charitate quàm quando cum iuftitia. Et fic il
lud idem iudicium eſt de agere ſubſtantiali & de agere
accidentali . Et hoc per regulaın B. probabile quidem
eſt.
DE CAMERA B. I.
Seprima Onitas eſtvera. Vtrum bonitas fit vera ? Erreſpon
camera Bdentare
dendum eft per regulam B. quod fic. & ſimiliter per
de B. I. difesa

1
DE EVACVAT. TERTIÆ FIG. 69
diffinitionem bonitatis, virtutis, differentiæ & æqualita
tis. Sienim bonitas non eflet vera, iam bonitas non eſſet
ratio bono quod producerer bonum : neque veritas pof
ſet ponere hocin vero: neque enim differentia poſlecin
trare inter bonificantem , bonificabile & bonificare ve
raciter: neque æqualitas haberet ſubiectuin in quo quic
ſceret, ipſa exiſtente inter concreta bonitatis : & fic effer
f deftrućta ſcala de ſenſuali & ſenſuali ,& c. & fimiliter ſcala
de ſubſtantia & fubftantia, & c. & mundus abſq; ipfis ſcalis
25 minime poteſt eſſe ,quod eft impoſſibile.ergo bonitas eft
28 vera eflentia & per fe exiſtens. Bonitas eſt differens. V
țrum bonitas fit differens ? Er eſt reſpondendum ficut
& prius dictum eſt. Bonitas eft æqualis. Vtrum bonitas fit.
1D æqualis: Reſpondendum eft quod fic. quod patet perre
1 gulam B. & per diffinitiones anțedictorum principio
rum . Nam bonicas eft ratio bono , quod producat bo
+ num : & veritas ponit hoc in vero cum differentia & æ :
of qualitate, ad hoc vt bonitas exiſtat æqualiter diffuſa in
2, ter veros bonificancem , bonificatum , bonificare:& per
-2. fcalas de ſenſuali & ſenſuali, &c. & de fubftantia & ſub ,
ftantia, & c. in fecunda figura defignatas. Bonitas vera
f vbi eft?Ecreſpondendum eft per primam ſpecicm regulæ
C. D. quod ipfa eft in feipfa , cum ipfa fit primitiua ellen
'K tia quoad luum genus. & etiam per ſecundam ſpeciem
regulæ C. D. eft in ſuis bonis & veris concretis. Et eftin
veritate,differentia & æqualitate: ficut habitus in habis
tuato . Er eriam in ſcala de ſenſuali & ſenſuali, & c. Et in
20 ſcala de fubftantiali & fubftantiali , & c. Et hoc affirmant
regulæ B.I.K.
DE CAMERA B. K.
B
to reſpondendum eft.quod fic, Et hocprobant regulæ camera
ile K. & diffiniciones bonitatis,gloriæ ,differentiæ & mino de B.K.
It ritatis; v patet in ſcala de ſenſuali & ſenſuali, &c. & in
ſcala de fubftantiali & fubftantiali, & c. Gloria quidem eft
ipfi bonitati, quod habeat diſtincta cócreta,bona & glo
riofa,quæ ſint deſuo genere & natura, cum quibus quic
fcat, & Gr diſparata confuſione & minoritate. Verum
voluntas fit differens? Etrefpódendum eft quod fic :ſicut
E 3
70 SEXTA PARS
fuperius eft probatum . Bonitas eft minor. Vtrum boni
tas fit minor? Et refpondendum eft, quod ficut patet in
ſcala ſenſuali & ſenſuali ,& c. & in ſcala ſubſtanriali & lube :
ftantiali,& c. Bonitas quidem eſt minor in lapide quàm
in planta , & in planta eft minor quam in bruto , & inco
lore minor quàinin videre,& in videre minor quan in
intelligere, & fic de aliis: Et hocper regulam B. K. affir
mabile eft. Bonitas glorioſa quomodo eft ? Et refpon
dendum eft, quod bonitas gloriofa habec modum per
differentiam quæ ponit, quod ipfa fit vna eflentia ſube
ftantialis ab omnibus aliis diftinéta : & quod habeat res
differentes fubftantiales quæ fint de ſuo genere & natu
ra, cum quibus habcar naturam intrinſecam & in quiete
pofitam . Et hoc quidem gloriofum eft ei ,ipfa exiſtente in
gloria, & gloria in ipſa bonitate, & habet modum mora
fem in cauſando habicus morales diſtinctos, bonos &
gloriofos. Et adhocteftantur regulæ B.K. Bonitas cum
quo differens eft ? Reſpondendum eft, quod differens eft
per ſeipſam , & cum differentia quæ ponit quod ipfa ef.
ſentia ſit diſtincta ab omnibus aliis eſſenriis, quæ nõſund
de ſua ſpecie & natura. Et eft aliusmodus cuna quo boni
tas eft differens: videlicet cum ſuis relatiuis fibi coeſien .
tialibus & fubftantialibus,cum quibus caufat bonitates
accidentales. Et hoc fignificatum eft in ſcala ſenſuali &
ſenſuali, &c. & in ſcala lubftantiali & ſubſtanciali,& c.

DE CAMERA C. D.
Nonata Agnitudo eft æterna. Magnitudo æterna quid eft?
mera ,
Monaca. Reſpondendum eft per diffinitionem magnitudi
qua est nis, ærernitatis , concordantiæ & contrarietatis : dicen
C.D. do ſic. Magnificatio æterna eft ens habens in ſe per pri
mam & ſecundam ſpeciem regulæ C. D. concreta ma
gna,infinita & æterna,atqueprimitiua. Er per tertiam
Ipeciem regulæ C. D. dicta concreta funt exiftentia cum
infinita magnitudine concordantiæ & etiam contrarica '
tate, atq; ab omniſubiectione ſeparata, & quoliber con
creto exiſtente in alio concreto. Tota quidem eſſentia
æternitatis exiſtir in quolibet prædiétorum concreto
fum , & fimiliter totum eſſe concordantiæ, & quodlibet
in

>
DE EVACVAT. TERTIÆ FIG. 71
in alio ſuum numerum diſtinctum habet ab alio, tribus
concretis exiftentibus pro vna effentia , & non pro pluri.
bus . Magna concordantia quid eft? magna concordan
tia eftilla eſſentia,quæ ſtat per ſecundam fpeciem regulæ
C.D. & per tertiam fpeciem regula C. eft in alio tota ef
ſentia concordantiæ , & quodlibet concrecum concor
daptiæ eft rota eſſencia concordantiæ. Et eriam eft do.
mina omnium aliarum cócordantiarum accidentalium
fiueperegrinarum . Magna contrarieras quid eft ? Re
{ pondendum eft, quod eft illa forma , quæ cauſac cofru. .
priones in eleuaris, & çauſac habitus priuationis, videli .
cer iniuria,luxuriam , & c. Quęntur,magnitudo æterna,
magnitudo concordans & magnitudo contrarians de .
quo funt?Er reſpondendum eft per hoc quod dictum eft
ſuperius:vt patce benc intuenti. Ethocfacimus iſto mo
do caufa alleuiationis; & vt tadium non generetur in in
telle & u addiſcentis, propter replicationem , 3
DE CAMERA C. E.

Magos poteftas quid eft? Reſpondendumeft, quod Decima


camera ,
cur. Et hoc per primam ſpeciem regulæ C. fignificatum que eft
eft. Et per ſecundam ſpeciemn regulæ C. E. magna potez C.E.
& Itas eft,eo quia habet concreta formalia & fibi coellen.
tialia ; ſcilicet magnificantem , poſfificantem , magni
ficarum , poflificatum , & magnificare & poflificare. Et
hoc per ſecundam ſpeciem regulæ C. ſignificatum eft : &
1 etiam per primam E. Per terciam vero ſpeciem regulz
C. eft in aliis eſſentiis ad hoc , vt peripfam poſlint exifte
no re & agere. Per quartam autem habet actiones & pallio
Res agendi & patiendi in ſubiecto appropriato. Adhuc
per ſecundam fpeciem regulæ E.magna poteftas eft,vto
mnia alia à fe fint poffibilia magnifice: & hoc proba
tur per diffinitionem magnitudinis & poteftatis. Ma
gnitudo eft concordans, quid eft magna concordantia ?
Reſpondendum eft per hoc quod di&um eft in camera
C. D. Magnitudo eft magnum principium . Quid eſt
0 magnum principium ? Ad quoddicendum eft, quod eft
el eas in quo magpicudo & principium cóuercunturabſąs
is
SEXTA PARS
omni materia & accidente; & hocper ſecundam fpecicm
regulæ C. & per primam E.fignificatum eſt. Sed magni
ficans principianseſt, vtfit magnificatum principiatum ;
& quod ab vtroque procedat magnificare, principiaſe
cum diffinitione magnitudinis , poreftatis, concordan
piæ & principii. Magna poteftas, magna concordantia
& magnum principium quare ſunt? Et reſpondendum
eſt, quod funt per hoc quod fignificatum eſt per ſpecies
regulæ C. E. & per diffinitioncs antedictorum princi
piorum ,
DE CAMERA C. F.
Vndecia Agnus intellectus eſt. Quid eft magnus intellectus?
ma come Meme
eveneme Reſpondendum eſt, quod eftens in quo magnitudo
re , qua & intellectus conuertuntur. Et hoc per primam ( peciem
est de C. regulæ ſignificatum eſt. Adhuc magnitudo intellectuş
eft, quod habeat concreta fibi coellentialia & relatiua,
ſcilicer intelligentem , intelligibile & intelligere , cum
quibus haber naturam diſcretiuam : & quod lua eflentia
fitcontinua & indiuiſibilis. Et hoc per ſecundam fpeci.
çm regulæ C. fignificatum eft. Vlterius magnitudo in
tellectus eft; vt in fua eflentia fintomnia intelligibilia , &
hoc perterțiam fpeciem regulę C.fignificatum cft,yr ipſa
intellectus magnifice fit practicus. Adhuc per quartam
Speçiem intellectus eſt, ve habeat relationem generalem
ad omnia , ficut intellectus qui intelligit hoc & illud : &
quod habeat intelligibile,in quo intelligat hoc & illud;
& cum ipfis fic practicus & particularis & fucceffiuus, &
per ſcalam de ſenſuali & fenfuali,& c. & per ſcalam medii
coniunctionis, & c, Magnitudo concordans quideſt ?
Reſpondendum eft per hoc quod dictum eſtin camera
C.D. Magnitudo eftmedians.Quid eftmagnum me
dium ? Ad quod reſpondendum eft per ſcalam medii &
per ſcalam concordantiæ : & per primam & fecundam
fpeciem regulæ C. F. Sine iſtis namque,medium ma
gnum minimè poffet effe: & etiam abſq; tali medio, ma
gnitudo eſſet vacua & ocioſa: & fimiliter linc tali ma
gnitudine, medium non poffeteffe magnum. Et quod
verum ſit quod antedi &tum eſt,probatum quidem eſt per
diffinitioncs principiorum & fpecies regularum , & etiam
per
DE EVACVAT . TERTIA FIG.
per ſcalas fupradi&tas, in quibus intellectus eſt ſuccelli
uus aſcendendo & deſcendendo ,fcientias acquirendo &
habituando. Quæritur. Magnitudo intellectus quanta
eft? & quanra eftlua concordantia & fic de ſuo medio ? Ec
eft dicendum quod tantus eſt , quantus fignificatus eft.
Per hoc autem quod dictum eſt de ſua magnicudine &
concordantia, & medio in paragraphispoſitis in camera
C.F. dimittimus homini bene ſpeculantianredicta, &
fcienti artem iftam . Et hoc facimus cauſa breuiloquii.
DE CAMERA C. G.
Agna voluntas quid eft ? & per primam fpeciem re- Duodeci.
E
MA gulæ C.reſpondendum eft ; quod eft ens, in quo o. maca
mniamagna luntamabilia: & per ſecundam fpeciem re. mera que
gulæ C.& per primam G. habet magnúamantem, ama- est dec .
qum & amare formaliter; in quo amato , eſt actiuus for. G.
maliter cum amare.& perquartam ſpeciem habet omnia
amabilia in ſe. & per ſecundam ſpeciem G.caulat habitus
amabiles appropriatos de genere qualitatis.Et probabile
fatis eſt per diffinitionem magnitudinis , voluntatis ,con
cordantiæ atque finis: & pericalas C. G. in fecunda figu
ia politas. Magna concordantia quid eft: Érreſponden
dum eft per hoc quod fuperius dictum eſt de ipſa. Ma
.
gnus finis quid efti & reſpondendum eſt per primam {pç
ciem regulæ C. quod magnus finis eft illud eos quod in
effentiamagnitudinis habet ſuas proprias relationes, vi
delicet quietantem ,quietatum & quietare :in quo quie
tato proprio & intrinſeco , omnia quidem quieſcibilia
! peregrina ſiue appropriata ſunt quietata ; & hocper pri
mam & fecundam ſpeciem regulæ C. ligaificatum eft: &
etiam per diffiniciones principiorum cameræ C. G.
Qualis voluntas eſt magna, & qualis concordantia &
qualis finis?Adiſtam quæftionem reſpondendum eft per
hoe quod ſupradictum eft, Solutiones enim in hoc quod
dictum eſt ſupra, ſunt implicatæ , & artificialiter poffunt
explicari ad propofitum ,
DE CAMERA C. H.
Agnitudoeft virtuoſa. Quæritur. Quid eſt magna Decima.
yirtus?& reſpondendum eftquodefteasdiſtinctum tertiaca
ES

1
L

74 SEXTA PARS
mera , magnificè à corruptione & peccato : & hoc per primare
gue est ſpeciem regulæ C. fignificaturn eft. Adbuc per fecundam
de C.H. fpeciem . Magna virrus eft illa , quæ habet in fe virtuoſos,
magnificantem ,magnificatum & magnificare naturali
ter & fubftantialiterrelatos extra ipfum & in iplo exi
ftentes. Per rertiain autem fpeciem , virtusmagna eſt il
la , quæ eft caufa magnarum virtutum in tempore poli
tarum . Amplius per quartam ſpeciem , virtus magna
eſtilla, quæ haber dominium ſupra alias virtutes , quæ
non ſunt de ſuo genere & natura. Magna concor
dantia quid eft ? Reſpondendum eft ficut fuperius die
& tum eft Magnicudo eſt maior magnitudo : maior
quiideſt: Reſpondendum eſt, quod eft illa ſubſtantia quæ
diſtai magis à paruitate & minoritare & accidente. Ad
huc per fecundam ſpeciem regulæ C.eſt ens habens in
fe maiores , magnificantem , magnificatum & magnif .
care. Amplius per tertiam fpeciem eft in aliis ellen .
tiis maior dominus, in quibus per quartam ſpeciem ha.
ber , quicquid vult. Echoc quod dictum eſt per came
ram C H. probabile quidem eft fatis. Magnitudo vir
tuofa quando eft ? Et fic de magnitudine concordan .
tiæ & maioritatis ? Reſpondendum eft quod eft ante
quam tempus & motus fint: & hoc per omnesfpecies re
gulæ C.H. probabile eft. RA

DE CAMERA C. I.

Decima Agnitudo eft vera. Magnitudo vera quid eft ? Re


quartos MA ſpondendum eſt,quod eft illa ſubftantia quæ magis
Camera diftar a fallicare & ab accidente ipfa habente per ſecun
de c.i. dam ſpeciem regulæ Ç . veros,magnificatum ,magnifica.
bile, magnificare, exira locum & in loco exiſtentes infi.
nitæ , fine contradictione. adhuc per tertiam lpeciem
eft cauſa cauſans magnitudines veras in loco exiſtentes
& non fellas ,ram ſubſtantiales quàm accidentales. Am
plius per quartam (peciem habet in omni ſubiecto novo
magnas & veras actiones. Et hoc per diffinitiones prin
cipiorum cameræ C.I.vt per regulas probatum eft. Mä.
gna concordantia quid eft ? Reſpondendum eft licut
prius
DE EVACVAT. TERTIÆ FIG. 75
prias :fed quæratur quid fit concordantia maior? Re
Ipondendum eft , quod eſt ſubſtancia maior habens in ſe
fubftantiales & maiores relationes ab omnibus acciden. :
tibus remotas. Magna æqualitas eft. Quid eſt magna
æqualitas ? Reſpondendum eft, quod eſtlabftantia ha
bens in fe fua relatiua ab omni maioritate, & minorita .
te ſegregata . Adhuc per fecundam fpeciem eſt cauſa o .
mnium maioritatum & minoritatum relatarum , ipfa
exiftente in loco , non collocata & extra locum infinita,
Adhuc per quartam fpeciem habet in loco quicquid
vult. Et hoc probabile eft per regulam & per difinicio
nes principiorum cameræ C. I. Magna virtus, magna
concordantia,magna æqualitas vbi funt? Refponden
dum eft quod ſuntin feipfis per fecundam fpeciem regu .
læ C. Et.per tertiam ſunt in aliis ſubiectis caufaris ab
ipfis. Et fic de prima & quarta ſpecie fuo modo. Et hoc
idem intelligendum eft per ſpecies regulæ I. ſuo modo.

DE CAMERA C. K ..

gloria, quæritur quid eft ? Reſpondendum eſt Decima,


MAS quod eft illa fubftantia quę magis diſtar a prauitare quivia .
& poena: & eft ens habens in fe per ſçcundam ſpeciein te camera
gulæ C. glorioſos,magnificantem ,magnificatum & ma. de C.
gnificare. Per tertiam ſpeciem eſt cauſa in omnibus ſub .
Itantiis & accidétibus peregrinis. Et per quarta fpeciem
habet magna gloriam in magno gloriaro: & econuerſo.
S
Et fic de magnificare & gloriari. Et hoc per regulas C.K.
& diffinitiones principiorü cameræ C.K. affirmabile eft.
Magna concordantia quid eft ? Reſpondendum eft ficut
prius. Sed fi quæratur : inagna concordantia gloriæ
quid eft ? Reſpondendum eft per omnes quatuor Ipecies
regulæ C. quod ipſa eſthocquod per ipfas ſignificatum
eft. Et ad hoc teftantur diffinitiones magnitudinis,
concordantiæ atq; gloriæ. Magna minoritas quid eft?
Et refpondendum eft, quod eft accidens magis circa non
ens quam fubftantia. Item eſtens non habensrelatiua G
bi coeffentialia per fecundam fpeciem regulæ C. Sed per
accidenstamcp ſuntaliquæ magnitudincs fubftátiales:
76 SEXTA PARS
vt patct in ſcala ſenſuali & ſenſuali, &c. libi coniuncta
ſcala de fubftantia & fubftantia , & c. Et hoc probatum eft
per regulas C. K. & per diffinitionem minoritaris. Ma
gna gloria quomodo eſt? Et fic demagnaconcordantia,?
Reſpondendum eft per tertiam fpeciem regulæ C. ipfis
relationibus exiftentibus vna in alia magnificando ,glo .
rificando & concordando ab omniminoritate ſegrega .
tis. Magna gloria cum quo eft. Ec ſic de magna concor
dantia ? Refpondendum eft quod eft cum magnificante,
glorificante, & concordante,magnificato,glorificato &
concordaro, magnificare, glorificari & concordare : &
etiam cum conuerſione identitatis eſſentiæ , ſubſtantia
& naturæ , ipſis tribus relatiuis per ſecundam ſpeciem re
gulæ C. & quolibet per ſe diſtincto ab alio per fuum nų .
merum. Adhuc eſt magna gloria ,& fic de magna con
cordantia cum ſcala ſenſuali & ſenſuali, & c. & fimiliter
cum ſcala ſubſtantiali & ſubſtantiali , & c. Sed ifta none
in tantomagna ficutprima:co quia primacauſa eſt , alia
vero ſecunda.

DE CAMERA D. E.
Decima.
ext4 cá . D Vratio potens per primam ſpeciem regulæ D. de
quo eft?Reſpondendum eft, quod eft deleipſa, cum
meraque fit primitina quo ad ſuam eſſentiam & poteſtatem , quæ
est D.E.
dar ei poffe ve poſſit exiſtere & agere. Et per ſecundam
fpeciem regulæ D. quæritar, duratio potens de quibus
eft? Reſpondendum eft: quodeft de ſuis relatiuis & dere
latiuis poteftaris.Etper tertiam fpeciem eiuſdem regulæ
quæritur: duratio potenscuius eſt : Dicendum eft quod
eft fubftantialis,durationis & poteftatis cum fit habitus,
cum quo duratio & poteftas fubftantiales poflunt dura .
re. Duratio contrarietatis de quo cſt,quod eft deprimi.
tiuis qualitatibus & veritatibus & vitiis quæ durant, co
quia poffunt durare. Duratio principiorum de quo eſt?
dicendum , quod eft de primitiuis durationibus , & pri
mitiuis principiis duratione communicante fuam eflen
tiam principio, & principio communicante ſuam effen .
tiam durationi. Poteftas quare durat ?reſpondendum
eft,quod durat ex co quod eft de potente, durants, & du .
rabili
DE EVACVAT. TERTIÆ FIG. 77
rabili & poſſibili durare, & pofle in ſubiccto compolito,
in quoſunt. Contrarietas poteftatis quare durat?dicen
dum eft ex co quod eft de contrariis relatiuis habituata,
& de duratione & poteftate in ſubiecto compoſito , in
quo funt. Principia poteſtatis quare durant ? Dicendum
eft, quod durant ratione relatiuorum fubftantialium
habicuatorum de genere durationis & poteftatis.
DE CAMERA D. F.
Vratio fcibilis de quo eft ? Et refpondendum eft, Decima.
Dvra
quod eſt deducatiuo intellectiuo, durabili & intel.' reprima
ligibili,durare& intelligere. Duratio contrarietatis de camera,
quo eft: & dicendum eft,quod eft de durare , coniungere que est
& menfurare , ratione continuæ durationis. Duratio D.F.
quanta eft? refpondendum eft, quod efttanta, quanta eft
ſuaeſſentia , & luncſua concrera. Duratio contrarietatis
quanta eft ? Reſpondendum eft, quod eftranca, quantæ
lupt contrarietates fiue moralitates in ſubiecto in quo
ſunt. Duratio medii quanta eft: dicendum eft, quodeit
tanta quanta ſunt durare & inediare exiftentia interdu
racioncm mediantem durabile & mediabilę.
DE CAMERA D. G.
Vratio amabilis de quo eft ? Refpódendum eſt,quod Derime
Die eftter
de ſpeciebus peregrinis in durabili & amabili de- octana
ductis & ipſis. Duratio contrarietatis de quo eft ?Er eſtre camera ,
ſpondendum ficut prius. Duratio finis dequoeft : & re qua. est
ſpondendum eft, quod eft de quietante fiue quierare, & D.G.
durare vltra quæ non extenditur appetitus. Duratio vo
luntatis qualis eft ? & reſpondendum eſt, quod eft talis
qualis eft per correlatiua ſubſtantialia: quæ quidem ſunt
de genere durationis voluntatis, ex quibus oriuntur pro
prix paſſiones : appropriatæ vero paffiones funt illæ, de
quibus fubiectum eſt habituatum & afficuatum . Con.
trariæ durationes quales funt? & eft dicendum quod ſunt
tales quales durantin ſubietto contrariando. Durabiles
fines quales funt : & eft reſpondendum , quod funttales
qualis appetitusperipfas eſt habituatus, in tantum quod
extra ipfas non appetit habere quietem .
TA
78 SEX PARS
DE CAMERA D. H.

Decima. U qu Vratio virtuoſa


od eſt de ſeipſa
de quo
& de eft? fubftantialiter auc
Etrefpondendum
vircuce eft,
Dona CA
mera , accidentaliter. Duratio contrarietatis de quo eft ? Et eſt
gua est dicendum ficutprius. Duratio inaioritatis de quo eft ?
D. H. Errefpondendum eft, quod eft de maiori durante, dura
bili & durare:& maiorificante, maiorificabili & maiori .
ficare. Duratio virtuoſa quando eſt? & dicendum eft,
quod eft cunc quando eft in fpeciebus D. & H realiter.
Duratio contrarietatis quando eft:Et eftrefpondendum ,
quod eft tunc quando funt generatio & corruptio fiue
contrariæ qualitates ,fiueconcrarii mores in ſubiecto in
quo ſunt, Duratio maioritaris quando eſt? Refponden
dum eft, quodeft cunc quando potentiæ fiue fubftantiæ
habencactus
DE CAMERA D. I.

rigefi D Vratio eft vera. Quæritur, duratio vera de quo eſt!


famela ma
,
Et eft refpondendum per primam fpeciem D.quod
que est eft de feipfa,eo quod duratio eft principium primicitiam ,
P.I. & veritas fimiliter quo ad fuam genus per fecundam ſpea
ciem D. eſt de ſuis correlatiuis. Duracio contrarietatis
de quo eft : & eft dicendum ,quod eft ficut prius. Dura
tio æqualitatis de quo eft? & cftdicendum , quod eit de
durante coæquante, & durabili coæquabili , & durare cos
æquare. Duratio veritatis vbi eft: Ec eſt reſpondendum ,
quod eft in omnibus fpeciebus I. Duratio contrarietatis
sbieft? Et eſt dicendum quod eftin ſubiecto in quo funt
contrariæ qualitates habentes contrarios actus. Et eft in
diſputatione in qua ſunt difputantes. Duratio æquali
tatis vbi eft? Et refpondendum eft, quod eftin correlati
uis per fecundam fpeciem C. & D. ſignificatis. Et eftia
modalitate & inftrumentalitate.
DE CAMERA D. K.

Vratio eftgloriabilis. Duratio gloriæ de quo eft?E&


pinalaman
prima la reſpodendum eft, quodeft de durate, durabili & du
mera de rare, & gloriante, gloriabili & gloriari. Duratio contra
D.K rietatis
DE EVACVAT. TERTI FIG.
ricratis de quo eft:Dicendum ficut prius dictum eſt. Due
ratio minoritatis de quo eft ? Et eftreſpondendum ,quod
de duráre,minorificanıe ,durabili, minor: ficabili, & dua
rare & minorificare. Duracio gloriæ quomodo eft ? E !
dicendum eft quod eft per modum pei quem duratio &
gloria agunt in durabili& glorificabili & ipſa intrance as
&tiuis. & durabile & gloriabile habent modum paffiuum
ſub duratione & gloria. & durare & gloriari habent mo.
dum neutralem proceſſum ab a & iuis & pafliuis. Dura
tio contrarietatis quomodo eft? Et reſpondendum eſt,
quod eft per modum quem habent qualitates, vna exi.
ftente in alia. Duratiominoritatis quomodo eft: Etrc
fpondendum eft, quod eft per modum durationis, diui.
fionis & corruptionis. Duratio gloriæ cum quo eft: Di
cendum eſt, quodeft cum relatiuis durationis & gloriæ .
Durario cótrarieratis cum quoen? & dicendum eft, quod
cft cum partibus contrariantibus ſuàs fimilitudinesin
fuentibus. Duratio miñoritaris cum quo eft? & eftdi.
cendum , quod cum relatiuis diuifiuè in ſubiecto de cor
suprionc habituato.

DE CAMERA E. I:
*+
Otoſtas eft fcibilis. Quare poteſtas eß fcibilis? Re: vicefima
Porcela
fpondendum eftexco quia intelle & us habet ſua cor: fecunda
le
relatiua, & poteftasſimiliter : & ita vno principio.com Camer
municante alteri fuam effentiam & naturam , inde les de E. F.
1
quitur quod poteftas eft fcibilis. Quæritur, quare pote.
15
ftas eft principium ? & dicendum eft ad hoc, vt alia prin .
cipia poffint exiftere & agere. Quæritur, quare eft me.
diabilis? & reſpondendum eft, vt ſuum poffe fit in ine
dio potentis & politi ,cum quo pofte fint coniuncti. Sa
pientia eft potens :quantum eſt potens? Ad quod dicen
1 dum eft, quod eft tantum potens quantum poteſtas ſo
communicat & fe diffundit in ipfa. Principium qualla
tum eft ? & refpondendum eft, quod eft rapuu ,quant
cum medium intrat. Quæritur:medium quantum ef ?
8 Dicendumeft, quod eft tantum , quantæ fuuc lux ipso
cies in ſubiecto in quoſunt.
SEXTA PARS
DE CAMERA E. G.
Otcftas eft amabilis. Quare eft amabilis ? Dicendurti
Vicefima Porter
teftas quod cauſat,quod voluntas fit potens in exia
tertia 64 Poheftexeo
merade ftendo & agendo. Poteftas quare eft principium ? & re
E.G. fpondendum eft ficut prius. poteftas quare quiefcit : &
refpondendum eft ex eo , quia quo ad fuum genus poteft
exiſtere & agere. Poteſtas qualis eſt? Dicendum eft quod
vna eſt propria,ficut ſua poſſibilitas, alia eſt appropriata,
ficut fua amabilitas. Principium quale eft ? Reſponden .
dum eſt quod eft vnum principiun quale , ſubltancialis
ter,aliud vero accidentaliter; & ſubſtantiale habituatum
eft de accidentali. Finis qualis eft ? Reſpondendum eft ;
quod vnus finis eft perfectiuus, alius terminatiuus, & a
lius priuatiuus, vt patet in ſcala ſecundæ figuræ.

DE CAMERA É. H.
Vicefima Oteſtas
Pricefimo Poteftas eft virtuofa. Quarc eft virtuofa: Dicendum
guarta eftexeo quod in virtute eſt alliruara & ex vircute ha .
camera bituata. Poteftas eft maior. Quare cft maior ? Dicen
de E.H. dum eft ex eo quia haber maiora relata & in maiori fide
1 quieſcic. Poteſtas quarc eftin tempore ? Dicendum eft,
quia in tempore & cum tempore fuit creata & in tempo
te eft fuus actas. Poteftas quando eft ? Dicendum eft,
quod eft tunc, quando eft caufa vt alia principia poſline
exiftere & agere. Principium quando el Dicendum eft,
quod eft cunc; & quando fua primitiuitas eſt,& quando
haber ſua correlatiua,&c . Maioritas quando eſt ; Dis
cendum eft,quodeftrunc quando potentiæ habent ma
iores actus fiuc effectus.

DE CAMERA E. I.
Oteftas eft ?
Vigefima poteftas eftvera.Quarecft vera: dicendum eftquiade
& eſt
cameras do & quare eſt principium dicendum eft ficut prius.
gua est Poteftas quare habet æqualitatem ? Refpondendum eft,
E.I. quod haber æqualitatem , cum in fuis correlatiuis fit fi
cuaca. Poreſtas vbi eft? dicendum eft, quod eft in luis
correlatiuis & in ritate ex qua eft habicuaca. Princi
pium
DE EVACYAT. TERTIA FIG .
pium vbieft? reſpondendum eft, quod eft in fuis correlan
tiuis: & eft in poteftate,cum per ipfam poffit exiftere & a .
gere . Et eft in veritare, eo quia in veritatc eft habicuataa
Ec eft in æqualitate , cum lua correlatiua fint æqualia.
Æqualitas vbieft ? dicendum eſt,quod eftin ſuis correla .
rius intrinfecis poteftatis, principii & veritatis.
DE CAMERA E. K.
Oref
1 Vigefima
i. Reſpondendum eft, ex eo quia habet ſuacorrelatiua festa com
fubftantialia , in quibus gloria eftimpreffa & habituata. mera,
Poteſtas quare eft principium : Reſpondendum eft ficut quaeft
1 prius. Poteftas quare eft minor ? & dicendum eft exco E. K.
quia in minoritate ſunt ſua correlatiua aflituata, & ex
ipfa habituata ratione cuius caufar diuiſiones , & minus
quod eft de genere minoritatis , ficut maius quod eſt de
genere maioricatis. Poteftas quomodo eſt ?relponden
dum eft, quod eft per modum modalitatis, quando de
modalitate eſt habituara. Principium quomodo eft ?
Reſpondendum eft, quod eft permodum quem habet in
He fuis correlatiuis ex quibus cft,ipfo habeate modum cum
fit habituacum de poteftate cuin qua poteft principiare,
Et fic de gloria cum qua habet moduan gloriandi ,quan
ļ do in fuo intrinſeco principiabili, principiar entia pere .
grioa , quæ non ſunt de fuo genere . Minoritas quomo.
do cft ? Reſpondendum eft, quod luus modus eſt partici
to pare cum diuifione,inanitione, corruptione & annulla .
tionc. Poceftas cum quo eſt glorioſa ? Dicendum eft,
quod eft glorioſacum gloria ,ficur gloria eſt potens cum
poteftate . Principium cum quoef Dicendum eft, quod
eft cum fuis correlatiuis & cum poteftate fine quaelſe
non poteft. Minoricas cum quo eft: dicendum eſt, quod
eft cum diaifione & corruptionc & inanitionc.
DE CAMERA F. G. '
$

lis ? Reſpondendum .eft , quod tantum eft amabilis, feptima


quancum voluntas eſt ſcibilis,co quod æqualia correla camera,
siua babent. Medium eft amabilc. quæritur; quanrum qua
F F.G.
SEXTA PARS ,
eft amabile ?Dicendú eft,quod tátum eft amabile quanté
in voluntate effamare per cõiungere & menſurare. Finis
quátum eft fcibilis: Relpondendum eft, quod tantum eſt
ſcibilis , quantú ſcientia in fine eft quiefcibilis. Quantur ,
qualis (cibilitaseſt propria paflio intellectus ?Dicenduma
eſt, quod illa prquam intellectus habet intrinfecam paf
1 fionem ,in qua funt genitæ intelligibilitates ſiue ſpecies
peregrinæ, ipfis pofitis in genere inielligii i'iratis per ſe
cundam fpeciem G. Quale eſt medium proprium ?Re
fpondendum eft,quod eit medi bıle in quo iunt media
bilitares peregrinæ ſiue appropriate. Quæritur qualis
eſt proprius finis intellectus ? Dicendum eft, quod eftres
in ellecta in propria intellig bilitate qui.tata.
DE CAMERA F. H.
Vigefima Ntellectus eſt virtuofus.Quç itur quantú eſt virtuoſes?
odaus I , quod devirtute
camera , habicuaius. Medium iorellectus quárum eft viriuoſum :
qua est? dicendum eft,quod eft tantú quantum fua-ſcala medii eft
FH . habituara. Maioriras intellectus quanta eft ? & refpon .
dendum eft, quod efttanta quatum intellectus tranfirin
attingendo obiccta cum maiori intelligere. Intellectus
quádo eft virtuoſus?Refpondeodú eft,quod eft rúc quádo
de virtute narurali & morali eſt habituatus:Virtus quádo
eſt mediata? Refpondendú eft,quod tunceft,quando vir.
tus intrat mediú ratione cuius introitus virtus cófiftit in
medio. Maioritas quádo eſt intellecta :dicendúeft,quod
eſtrúc quádo intellectus atringit effentiâ & acúvit uris.
DE CAMERA F. I.
Vigefima ld
Vigefima um eft,qu
Ntelle &tus eft
od verus . mQuæritur,quantüeſtverás:dicen
qijāra exiſticinier inrellectiuum & in ..
yond CA
mera , telligere. & qualitas inrellectus quanta eft? Eteft refpon
qua est dendum , quod eft ranta quanta ſua correlaciua ex quibus
F.I. eft.Veritasintellectus vbi eft:dicendú eft,quod eft in luis
correlatiuis,eo quod de veritate habituata & fituata ſunt.
Æqualitas intellectus vbi eft :dicendú eſt, quodeft in fuis
correlatiuis, extra quæ æqualitas ſua effe non poteft.
DE CAMERA F. K.
Trigeri Ntellectus eſt gloriofus. Quæritur quantum eft glorio
ma came Iſus? Dicendum eft, quod eſt cancum quantum ſua cor
relatiua

į
DE EVACVAT . TERTIÆ FIG.

relativa de gloria ſunt habituata & in gloria quietata. ra, que


761 Medum intellectus quantum eft gloriolum :Dicendum cf.K.
etquodtantum quantú menſurat gloria in intelligen
do Minoritas intellectus quáta eft? Dicendum eft, quod
cittantaquantum intellectus de ipfa habituatus eft. 10
telle& us quomodo intelligicDicendum eft,quod eft er
modum fenfitiue & imaginatiue, cum quibus eſt con
sunctus: quem modum habet imponendo fpecies pere
grinas in ſuo proprio intelligibili.Incellectus quoinodo
S meofurat fuuin intelligere? & reſpondendum eft, quod
menſurat iplum habendo modum agendi & patiendi
3
in attingendo obiecta . Intellectus quomodo habet mi
hus intelligere? & refpondendum eft, quod eft per modu
credendi,eo quod credere nó eft de ſuo genere. Item ha
bet minus intelligere quando de minori modalitate eſt
habituarus. Intellectus cum quo intelligit?dicendú eft,
quod cumintelligere & cum ſpeciebus fenfitiue & imagi
natiue, iplis ſpeciebus impreſſis in ſuoproprio intelligi
bili. Incellectus cum quo coniungit ſpecies fenfitiue &
23? imaginatiue Dicédum eft,quod eit cum ſuo intelligere.
Intelle& us cum quo habetminus intelligere?Dicendum
3
eft,quod eſt cum propinquitate & vicinitate ignorantiæ,
& cum ociofitate intellectus,voluntatis & memoriæ.
DE CAMERA G. H.
V Olantas eftvirtuoſa.Quçritur qualis volútaseſt vir: Tricefi
tuola? Dicendum eft, quod eft illa quæ à peccatis eft mapri
feparata & ex virtutibus eſt habituata. Volunras in quali moramo
finequieſcit:Dicédum eſt,quod in ſummo fineper ſecun- rai que
dam fpeciem G.Et in fuo proprio fineperprimam fpecié, est G.H ,
tamen cum appropriato fine qui eft libi inſtrumentum .
5. Qualis voluntaseft maior ? Refpondendum eft, quod eft
$ illa quæ haber maius amaré, & maioré amante, & maius
is amabile, & etiam quæ haber maiorem habicum virtutis,
.bonitaris,& c. Voluntas quando habetmaiorem virtuté?
is dicendum eft, quodelt tunc quando diligit maioré virtu
tem. Voluntas quádo habet maiorem quietem ? dicendú
eft,quodeft tunc quando diligit maiorem amacum cum
maoriamare. Voluntas quando eft maior? dicendú eft,
5. quod eft, quando haber maius amare in fine &in virtute.
SEXTA PARS
DE CAMERA G. I.
Trigeſon Væritur qualis voluntaseft vera. Et refpondendum
mafecun eft, quod eft illa quæ haber ſua correlatiua vera &
da came. veram bonitatem , magnitudinem , &c. Voluntas in
ra , qua quali fine quieſcit: dicendum eft, quod in fine perfecto &
of G. 1. vero. Æqualitas voluntatis qualis eft? dicendum eft,
quod eft talis qualia ſunt lua correlatiua aflituata & habi.
tuata. Vericas vbi eft amabilis :dicendum eſt,quod eft in
amabilitate,quæ eſtpropria paflio voluntatis. Voluntas
vbi eft æqualis? dicendum eft,quodeftin ſuis correlatiuis
& in correlatiuisæqualitatis. Voluntas vbi quieſcic?di
cendum eft ,quod eft in fuo fine, & in finc voluntatis.
DE CAMERA G. K.
Trigefin Voluptas eftglorioſa.Quæriturqualis voluntaseft
matertia gloriofa dicendú eft, quod eft illa quæ habet corre
camera, latiua ex gloria habituata. Finis voluntatis qualis eſt?di
qua eft cendú eft,quod ſuus finis eft bonus. Minoritas voluntaris
GR qualis eft:Dicendú eft,quod eft talis quale eſt minus velle
habituarú de minori veritate & gloria. Volúras quomo
do eſt vera ? & reſpódendum eſt, quod eft per modú quem
1habetin diligendo veritatem . Voluntas quomodo qui
eſcit in fine?dicendumeft, quod eſt permodum quem ha .
ber in diligendo verum & gloriofum finem . Voluntas
quomodo ſe prolongat à minoritate ? dicendum eft,
quod permodum obiectandi amatum , maiorem verum
& glorioſum . Voluntas cum quo eſt glorioſa? & reſpon
dendum eft, quod eft cum ſuis correlatiuis ex gloria ha
bituatis. Voluntas cum quo quieſcit ? Et eſt reſponden.
dum quod cum volente & volibili intrinſeco : & cum vel.
le ponit volıbilitares peregrinas in ſuo proprio volibili.
Voluntas cum quo eft in minoritate?dicendum eft, quod
cum minori velle & cum minori bonitate, & c.
DE CAMERA H. I.
Trigefi V Irtus eſt veta . Quæritur, quando eftvera ? & dicen
maquar dum eſt,quodeftcuncquando cauſat veras vircutes.
ta came Virtus quando eft maior? & eft dicendum ,quod tunceſt,
ra , que quando cauſacanaiores virtutes. Virtus quando eft z
AHI. qnalis ? dicendum eft, quod tunc eft, quando cauſar vir
tuolun
DE EVACVAT. TERTIÆ FIG. 85
evolum incelligere, recolere & amare . Vircus vbi eft ve
dende ra?Refpondendum eft,quod in veritateextra quam non
a veral porekefe vera. Virtus vbi eft maior? dicédum eſt, quod
20128
eft tam in ſubſtancia quàm in accidente. Virtus vbi eft
fedol xequalis: dicendum eft, quod eft in fuis correlatiuis fub
tond ftantialibus,quæ de æqualitate ſunt habituata.
DE CAMERA H. K.
Tirtus eftglorioſa. Quæritur quando eſt glorioſa?di- Trigef
Carlos cendum eſt,quod eſttunc,quando in ſuis correlati maquina
odio nisgloriacſtimpreſſa. Gloria quando cft maior ?dicen- sa cames
IS dum eft, quod eft cunc , quando habet maius gloriari. ra , qua
Vircus quando eft æqualis: dicendum eft,quod eft tunc, eft H. K
quando cauſac æqualiter intelligere, recolere & amare.
Gloria quomodo eft virtuofa? Reſpondenfium eft, quod
eft permodum quem haberinduendo ſua correlatiua de 1
1000 virtute. Gloria quomodo eft maior?dicendum eſt,quod
eſtper modum quem habet in cauſando maiorem actú .
DOS PER
JUODA Gloria quomodo eftminor ; dicendum eft, quod eft per
Our modum quem habet in cauſando minorem actú. Virtus
CoQui cum quo eſt glorioſa? & eft reſpondendum , quod eft cum
gloria ex qua efthabituara. Maioritas cumquo eft glo
luna rioſ? Refpondendum eft,quodcum maiori a & u gloriæ.
um & Minoritas cumquo eſt gloriofa? dicendum eft, quod eft
pers cum minoriadu libiappropriato,ex gloria habituato.
elpe! DE CAMERA I, K.

nden .
VE C eft glorioſa. Quæriturvbieft glorioſa : Et eft Trigefa
Eritas
reſpondendum , quod eft in ſuis correlatiuis in glo maſexta
mivele siacollocaris fiue affituaris. Vericas vbi eft æqualis :Re camera ,
ſpondendum eft, quo in fuis corr
ibili d elatiuisfubf .
tantiali quaest
quad busextraquæ minimèpoteft habere æqualitatem . Ve IK .
hitasvbich minor: Refpondendum eſt quod eft in mino
ribabita & ac tu. Veritas quomodo eft,gl orioſa ? & cftrem
Spondendum , quod pe m
r odum quem haber in caulan
dicer
Trures, do verum & gloriofum a & um . Vericas quomodo eft
ocele Equalis
habetin?ſRefpondendum
uis correlat eft,quod eft per modum quem
eltz iuis ſubſtantialiter æqualibus. Vo

Jolwa Lesmodum quem habet in cauſan minore actum .


do m
SEPTIMA PARS

Vericas cum quo eft glorioſa :dicendum eft,quod eft cum ,


quicte quam habet in gloria & in ſuis correlatiuis. Ve
ritas cum quo eft æqualis ? & eft refpondendum quod
cum æqualitate fuorum correlatiuorum & fuorum ha
biruum . Veritas cum quo eftminor:dicendum eft ,quod
eft cum accidente, ſicut eft maior cum ſubſtantia.
Concluso Diximus de euacuacione tertiæ figuræ , & ficut eua
jose cuauimus ipſam cum propofitionibus & quæftionibus
in ipfa nominatis : fic poteft artiſta huius artis euacuare
cameras per omnes propofitiones & queſtiones implica
tasin cameris , de quibus non fum locutus ratione proli
xitatis, quam euitare volumus. Nam quælibet camera
habet 12. propofitiones & 24. quæſtiones. Vlterius dixi
mus , quod qualibet camera eit generalis ad quæſtiones
particulares: videlicet ad quæftionem factam de Deo, de
angelo, &c. Vlterius dicimus, quod qui bene fciret do
ctrinam quam dedimus in ifta tertia figura , per totam
quidem artem generaliter ſciret practicare.
Finis ſexcæ partis principalis huius operis.

SEPTIMA PARS PRINCI:


PALIS DE MVLTIPLICATIONE
CVARTAE FIGVRAE.
Seprima
partes Figura m quidem iftamquinquemodis tractabimus.
Primomultiplicando plures rationes ad eandem có.
principe- clufionem . Secundo ad inuenicndum plura media ,cum
Jus Rm. quibus fiunt concluſiones fyllogizando. Tertio modo
brica . tractabimus de propofitionibus maioribus & minori
bus. Quartus modus eſt de cognitione fallaciarum .
Quintusmoduseft, quomodo per iftam fcientiam faci
liter addiſcuntur aliæ ſcientiæ , & veriori modo. Ec prius
de primo modo dicendum eft.
DE M VLTIPLICATIONE P L V.
RIVM RATIONVM.
Demulti TN tabula datur exemplum de columna B.C.D. per qué
plicatio- Imodum dantur 29. rationes ad eandem concluſionem :
neplursã quando quæritur,vtrum mundus lit æternus ? Similirer
rasson , in
DE MULTIPLICAT, QVARTÆ FIG. 87 .
in iſta quarta figura in camera factade B.C.D.& in came.
ra B.C.E.vſq ; ad cameram B.C.K. Vlterius cameris fa
od etis ſcilicet B.C.E. & B.C.F.vſq ;ad cameram B.1 . K. Pof.
2 Sunt igitur fieri viginti rationes in qualibet camera.Et lic
od toc vicibus voluendo circulos vfq ; quo fint octuaginta
quatuor columnæ in tabula . Sed de ifta materia ia ta.
3. bula quartę figuræ dictum eft. Vlterius fit multiplicacio
US de camera in cameram ,ficuc decamera C.D.E.&camera
re C. D. F. & camera D E F. & camera D E.G. licle habenç
ficut camera C.D.E. & fic de aliis ſuo modo vſq; ad came
in ram H..K . Et fic de mul iplicationibus per reuolutiones
circulorum . Eriſta multiplicatio eft ;quia vnum principiú
14 eft habituarum &multiplicatum cum alio principio &
. cum propriis paſſionibus & appropriatis. Verius eſt
C quartamultiplicatio. Quarta cpim figura continet in le
lo tertiam figuram ,ficur camera B.C.D.coriner in tertia fi
2 gura cameram B.C.& cameram C.D.fimiliter camera C ,
Þ.E.conriaet in tertia figura cameram C. D. & cameram
D.E.& ffic de aliis ſuo modo:in iftis quatuor modis confi
ftit multiplicatio .
DE INVENTIONE MEDIO RVM.

INcamera B.C.D.Etfic de aliis ſuomodo cófiftitin sit. De inwä


Iculo mediocri: co quod exiftit inter B & D , Et quod C. tioneme
coniungitur cum B & cum D. per aliquas pofitiones: ſci. diorum .
licet habituationes & ſituationes exiſtentes inter ſubie
& um & prçdicarum .Et cum artiſta vulţ medium ,ſemper
0 inueftiger in medio circuli . Nam ficut animali competic
ftare menſuratiue & cóiunctiue inter ſubſtantiam & ho.
minem , quando concluditur quod homo eft fubftantia :
ficlicera quçeſtin medio circuli ,debet ſtare inter literam
exiſtence in ſuperiori circulo & literá quæ eft in inferiori
circulo ,ſicutquádo argu tur fic: Omne C.eſt B. & omne
D.eft C ergo omne D.eft B. Et ſicut neceſſariú eft peralia
quas coiecturas & pafliones, quod animal ft fubftátia &
homo fit animal : ſic artiſta huius arcis deber coiecturare
perca uæ B.& C.ſignificanr,videl.ſua principia ſubalter
nata ſicut 8 quæ lonat ſiue ſignificat Bonitaie, Differen
. tiam & y.rum . E.C.fignificatMagnitudiné,Concordan .
SEPTIMA PARS
tiam & quid. Et D.ſignificar Durationem ,Contrarietate
& de quo.Etin ifto lonare fiue ſignificare confiftunt diffi
nitiones principiorum & ſpecies regularum ,cum quibus
artiſta debet conieéturare mediú cum litera ſuperiori &
cum litera inferiori fuomodo.Etin ifto palluintellectus
facit ſcientiá de vniuerſali affirmatiua , & vniuerſali ne .
gatiua , & particulari affirmatiua, & particulari negatiua:
& de inſtanciis & demonftratione & manuductione: &
etiam de poſſibili & impoflibili. De iftis quinque modis
habituar ſe intellectus; & hoc ifto modo: quando dici
tur : omne C. eft D. & omne B. eft G. concedatur diftin .
guendo. Sicur magnitudo quæ eft bona per bonitatem ,
& bonitas magna per magnitudinem ,& bonitas quæ ba
bet magna correlatiua per ſecundam ſpeciem C. lignifi
cata , & magnitudo quæ habet bona correlativa per bo
nitatem per fecundam fpeciem C. fignificata: & fic de
. magnitudine & duratione fuo modo. Vlterius quando
dicitur:omne C. eft B. & omne D.eft C.oriuntur vniuer.
falis affirmatiua & vniuerfalis pegatiua: & hoc ratione
differentiæ in B. ſubalternara , & in D. contrarietas eft
Subalterna : & ficut quando dicitur: pullus lapis eft ani
mal, omnis homo eft animal, ergo nullus hoino eſt la
pis. Ratio enim huius eſt, lapis enim non baber fenſum ,
&c. Omnc animal eft fubftantia, quidam homo eft ani
mal, ergo quidam homo eft fubftantia. Etfic : omne C.
eft B.quoddam D. eft C.ergo quoddam D.eſt B. Ratio
huius eft,quia contrarietas quæ eft ſubalterna in D.non
poteft effe concordantia quæ eft fubalternata in C. neq;
magnå malicia poſſet effe magna bonitas: quia fi fic, el
ſer quidem ponerc oppofitum in obiecto : quod eft im
poflibile & contra correlatiua fecundæ fpeciei regulæ C.
Et cum dicitur : nullum animal eft lapis, quidam homo
oft animal ,ergo quidam homo non eft lapis. Sicut quan.
do dicitur nullum C.eft B. quoddam D.eft C.ergo quod.
dam D. non eft B. & ratio huius eft fuo modo , ſecundum
hoc quod dictum eſt in tertio ſyllogiſmo, in quo conclu
ditur particularis affirmatiua . Per hoc quod dictum eft
in quatuor modis fyllogizandi cognoſcit intellectus in
Hantias neceſſarias, negando quod omnc C.non eftD .
ACC
DE MULTIPLICAT. QVARTÆ FIG . 89
3 nec omne D.eft C. Et ctiam cognoſcit poflibilitates &
impoſſibilitates. Sicut bonitas creata,quæ non poteft cf.
femagnitudo creata rationc differentię,quæ ponit quod
quodlibet principium fit per fe: fed ponit poffibile quod
bonitas demagnitudinelit habituata. Viterius cogno,
ſcir demonftrationes per primam (peciem regulæ G. &
manuductionem per fecundam fpeciem regulæ G. & hoc
figuratum eſt in omnibus cameris terciæ figuræ ,in qui
bus eft G. Vlcerius inuenitur medium contrahendo, vi.
delicet quando principium quod eft omnino generale,
contrahitur ad principium , quod non eft omnino genc.
rale ,neq; omnino ſpeciale,ficurdifferencia quæ eft pria
cipium generaliffimum , fiue omnino generale , contra
hicur ad differentias quæ eft inter ſenſuale & ſenſuale,
quæ non funt generaliffimæneq; fpecialiffimz.Et quan .
docontrahuntur ad fpecialiſſimas fiue omnino ſpecia
les , ficut ad iftud animal , vel ad iftam plantam , autad 1
iſtum lapidem indiuiduo ex ipfis differentiis confticuto,
fubftantialiter & etiam accidentaliter per propriam quá
titatem ,qualitatem ,& c. etiamipfoindiuiduo in propria
ſpecie pofito : tunc ipfæ differentiæ ſunt medium inter
principium generaliſſimum & ſpecialiffimum . Et ficut
dictum eft de differentia : ita poteft dici de bonitate , & c.
Bonitas enim eft principium omnino generale fiue ge.
neraliflimum , & quando contrahitur ad magnitudi
nem ,& c.tuncnon eft principium generaliſſimum , acq
ſpecialiffimum . Sed quando contrahiturbonitas magna
adiftud concretum de ipſabonitate magna conftitutum
quo ad fuam formam & ſuam materiam ,& etiam quo ad
fuain quantitatem & qualitatem ,& c. quod fitia propria
fpecic pofitum ,vtſub ipſa fic indiuiduatum : tunc bonitas
magoa quæ non eft generaliſſimaneque ſpecialiffima,eft
medium exiftens inter abftractum & concretum ſapiens
naturam extremorum . Per quam naturam poteft artiſta
inuenire medium , cxiftensnaturaliter inter propofitio
nemmaiorem & minorem : & per tale medium fiunt de
monftrationes ex primis & veris neceſſariis principiis,
cum quibus nulla inſtantia inuenitur. Vlterius inueni
cur medium per propriam litcram & perproprium sir .
SEPTIMA PARS 2
calum , videlicet per F. quæ ſignificat medium & per cira
culum mediocrem ficut ponere F. ſub B. & ſuper C.quæ
eft inferius, conſiderando quod per B. haber bonitatem
& differentiam , & per C. magnitudinem & concordan
tiam . Er lic cófiftunt inter B. & C. ratione cuiu : C. cranfic
ad B.permedium ,ficutquando dicitur : omne F. eſt B. &
omne C. eft F. ergo omne C. eft B.ſed hoc quo ad genus
medii tantú . Etficut diximus in camera B.F.C.ica poteft
dici in camera C F. D. & in camera D. F. E. &c. Per hoc
quod dictum eſt de medio , poteft artiſta habcre materia
valde generalem adinueniendum plura media. Eihoc
clarum eſt cum diffinitionibus principiorum , & cum
fpeciebus regularum .

EE MODO PROBANDI.
Modus
probädi. Probatio eft genus:& fuæ fpeciesſunt per demonftra
tionem propier quid ,per
& demonftrationem aqui
paranciæ : & perquod diuilæ : & per iftum fyllogiſmum
dare exemplum . Omae,animal eſt ſub
ftantia : omnis homo eft animal : ergo omnis homo eft
fubftantia. Et primo probabimus maiorem : deinde mi .
norem. Et primo per demonſtrationem propter quid
animal eft conftitutum ex ſenſuali & fenſuali,co quod cft
çlemeаcatum , vegeratum & ſenlatum & imaginarum .
Et fic ſequirur quod fit ſubſtantia , eo quod de partibus
ſubſtancialibus eſt compoſicum . Ec quod lubftantia eft
ſuperius, & animal inferius: animal quidem habec cau
fas fuperiores:videlicet formam & materiam , ex quibus
eft conftitutum : & fuæ partes funt inferiores,co quod
funt caularæ à forma & à materia quæ lunt principia ge
neralia. Et fic verè concludicur propter quid, quodani.
malcft ſubſtanria . Per demonſtrationem æquiparantiæ
probatur fic: Generalis forma & generalis materia æqua
liter ſunt cauſe primitiuæ Et hoc pater per primá ſpecie
regulæ D. & quod animal eſt cauſarum ex ſua propria
forma & materia diſcuros per elementatiuam ,vegetati
uam , & c. ſunt a qualia principia ipſius animali ratione
cuius fequitur quod animal Gt fubftantia conftituta ex
Sua
DE MULTIPLICAT. QVARTÆ FIG . 90
ſua propria forma & materia ,quæ æqualiter deſcendunt
ab æqualibus principiis generaliffimis, ſcilicet à prima
forma & a prima materia: & hoc patet per fecuadam fpc
cieni regulæ D. & per primam E. & per regulam B. Per
d :monſtrationem , quod probatur fic.animal eſt: & quia
eſt, fuæ quidem caulx funt,videlicet forma& materia ex
quibus eft, fine quibus effenon poteft. Et quod forma &
materia coofticuunt ſubſtanciam , verè ſequitur quod a
niinal ciilubltancia. Modo iurendimusprobare mino.
tén per eafdem tres fpccies. Ec primo propter quid,
quando embrio eft conftitutus in matrice , ex elementa
tiua ,vegetatiua,& c. & in ipfo lineato, & mébris humanis
formato : & quádo anima iationalis quæ cft iubftantia in
jplurn embrionem eſtintroducta ; tunc de leipla & parti
bus ſuis inferioribus conſtiruic hominem : & fic animal
quod eftembrio, tranſmuratur in hominem per fpeciem
humanam ,in qua eft pofitus cum omnibus ſuis partibus
coeffentialibus. Et fic fequitur, quod anima eft caula ,
quare homo eſt ſubſtantia: & hoc per primam lpeciem
regulæ C. clarum eft. Per æquiparantiam probo fic:
Anima rationalis habet partes cocifentiales æquales, vi
delicet inçellectum , voluntatem & memoriam : & per
conſequens embrio qui æqualiter eft conftitutusex ele .
mentatiua,vegetatiua,& c. & quia ſua principia funt ſub .
ftantialia,æqualiter eft rotus homo per ſua principia ſub
ftantialia coniun &ta animæ rationali cum corpore ho .
minis. Et hocper regulas B.C.D.E.clarum eft quod ho.
moeft animal. Per demonftrationem , quod probarur
fic : fortes eft, quod animal eft , fine quo fortes efle non
poteft. Probata eft minor per ties ſpecies ſupradi& as,per
quarum duas ſpecies;videlicetpropter quid: & per æqui.
parantiam fiunt concluſiones potiffimæ: non autem per
quia: cum in plusle babear cauſa quam effectus. Vlic
rius ficur dedimus exemplum de homine , quod fit fub .
ftantia par animal, fic poteft dici de bruto , de planta &
delapide Et ficintelle & us facit ſcientiam probando ma
iorem & minorem per arcem iftam , cum qua intellectus
eſt diſpoſtos ad omnes conclufioncs, vt patet per hoc
quod dictum eſt.
92 SEPTIMA PARS
DE COGNITIONE FALLACIARVM.
Fallacia Iverſitas medii eſt genus fallaciarum : & quod F. fi.
gaumeid. De gnificat medium F. quæ in medio circulo eftinftru 1
cognoſci. mentum ad inueniendum & ad cognoſcendum falla
cias, ponendo & voluendo ſub literis , quæ ſunt in ſupe
riori circulo,ponendoſuper literas quæ ſuntin inferiori,
componendo cameras:ficut ponere F.ſub B. ſuper C.re
piciendo quomodo fe habent B.C. in fallaciis cum F. &
econuerfo .Poftmodum B.ſub F.& c.multiplicando reuo
lutiones ,tunc apparebit variatio medii in quo peccat. Et
de hoc dabimus exemplum in fallaciis.

DE FALLACIA ÆQVIVOCATIONIS.
Fallacia ÆQujuocatio ,eft vnius & ciufdem nominis diuerſa fi
aquino gnificatio , quæ prouenit ex co quod vnum nomen
cationis plura diuerfa ſignificat. Et fit vnus paralogiſmus fic : 0.
quideft? mnis canis eft lacrabilis:cceleſteſydus eft canis : crgo cce
leſte fydus eft latrabile. Er allignamus iftam cameram B.
F.C. Per B. intelligimus differentiam inter corpus ani,
matum & corpus inanimatum . Per F.intelligimus,quod
corpus animatum & inanimatum non coniunguntur ra
tione eiuſdem ( peciei. Per C. intelligimus, quod corpus
animatum haber correlatiua ſenſibilia , & inanimatum
non habet fenfibilia correlatiua. & fic artiſta cognoſcit
per quem modum peccat reducendo ad impoflibile:ra
rione cuius cognitionis cognoſcit intelle &tus, quod lo
gicus coram naturali ftare non poteft,& maxime perar.
tem iftam reducendo ad impoflibile, ficut fydus,quod eft
ens , in quo eft impoſſibile quod ſir de genere & natura
latrabilitatis. Vlterius percameram D.F.E. & fic de aliis,
cognoſcitur in quo peccat paralogiſmus. Quoniam ifte
canis qui eſt de elementatiua,vegetatiua & fenfitiua , per
ſecundam fpeciem regulæ D. poteſt latrare : fedfydus fi
pon habet talia principia correlatiua, non poteft latrare:
quia non eft conftitutum de ipſis principiis.Et hoc pater
per ſecundam fpeciem regulæ D. & per primam C. &
etiam per ſcalam medii,
DI
DE MULTIPLICAT. QVARTÆ FIG. 93
DE AMPHIBOLO GIA .

A vna oratio penituseadem plura fignificat; & forma- bologia


tur fic paralogiſmus: Quicquid eft Ariſtotelis,poflidecur guideff.
ab Ariſtotele: fed ifte liber eft Ariftotelis: ergopoflidetur
ab Ariſtotele. Ad iftam fallaciam aſſignamus iftam ca
meram D.F.H. Per D. cognoſcimus quod ſua certiaſpe
cies fignificat, quod ifte liber non eft poffefus ab Arifto .
tele,cum non fit poffeffus nifi per hominem coniunctum
cum elementatiua, vegetatiua,ſen Gciua,imaginatiua,&
ratiocinatiua: vt patet per ſecundam fpeciem regulæ D.
Sed F. fignificat medium menfurationis, coniunctionis,
& continuationis in fubie &to in quo eft. H. vero lignifi.
cat , quod liber qui in iſto nunceſt, non eſt poſſelusab
Ariftotele, co quod mortuus eſt. Et hoc idem poteft co
gnofci per cameram B.F. G. &c. Quoniam B popit dif
ferentiam inter hominem mortuum & viuum . EfF.po.
nit coniounctionem inter feoſuale & intellectuale in
mortuo homine; non G. quod ponit appropriationem ,
videlicet quod Ariftoteles fecit talem librum ficut iftum ,
ſed propriè non poffidecur ab Ariftotcle, co quod mor
tuus eft.
DE FALLACIA COMPOSITIONIS.
Allacia compofitionis, eft deceptio proueniens ex po. Fallacia
rentiali multiplicitatc alicuius orationis,cuius di i compofs.
ones diuerfimodè pofluntcomponiadinuicem . Et for- tions
matur fic paralogiſmus: Quodcunque eſt poſſibile elle quid off.
album , poffibile eft quod iplum fit album : fed nigrum
poſſibile eft effe album : ergo poſſibile eft quod nigrum
1
fit album . Et aſſignamus iftam cameram D F.E. Per D.
incelligimus contrarietatem . Per F. intelligimus, quod
album& nigrum non confiftunt coniungendo medium
excremiracum in colore. Per E. intelligimus quod por.
fibile eft hoc quod eft fecundum lua principia , ex quibus
cft: vt patetper fpeciem primam regulæ E. Concluditur
ergo quod impoffibile eft quod album fit nigrum . Per
cameram G.F.H. & c. cognoſcitur deceptio. Per G. figoi
ficatum eft quod habituatus de albedine proprie, babic
A
94 SEPTIM PARS
cuaris non poteft effe de vigredine. Per F.cognofcitur,
quod albedo & nigredo non ſe coniungunt, nec te men .
ſurant,nequeetiam cooſticuunt medium extremita : um
continuum :quia fi lic, cffer dare obiectuin jn oppofito .
Per H.cognolcimus, quod habituatus de albedincio ifto
nunc: ficut iſte pannus albas,poſſibile eft quod lic habi.
tuatus in alionuncfuturo de nigredine.

DE FALLACIA DIVISIO NIS.


Fallacia Allacia diuifionis ,eft deceptio proueniens exporen
diuifio. ciali multiplicitate alicuius orationis,cuiusorationes
nu quid ad inuicem poffunt dividi.Et formatur ſic paralogifmus:
ft. Omne animal eft rationale aur irracionale : fed non o .
mncanimal eft rationale :ergo omneanimalelt irratio.
nale. Adiſtam deceptionemiltain camcram applicamus
C.F. G. I'er C. cognofcimus,quod quando vna dictio eft
in vno ſubiecto cum concordantia correlatiunrum fub .
iceti,per fecundam & tertiam fpeciem tegulæ C. fequitur
vnum ſignificatum. Sed quando poniturincontrario ile
ne relatiuis fubiecti, variarur diuidendo fignificatum :
vt patet per fcalam B.C.in fecunda figura. PerF. cogno
ſcimus quod entia rationale ſcil. & irrationale,non lunt
coniuncta: neque menfurant fe in eadem fpecie per me.
dium continuum. Per G.cognofcimus quod enti rario
nali proprium eſt riſibilitas, non autem irrationali. Per
cameram E F.I. & c.cognoſcitur deceptio. Per C.F.velu
pra dictum eſt. Per l . cognoſcimus,quod veritas non po
nit in vero , quod diuetla fint idem :neque æqualitas po
nit,quod fintæquales in ſpecie ; neque in codem locoad
inuiccm.

DE FALLACIA ACCENTVS.

Fallacia F Allacia accentus, eft deceptio proueniensexeo , quod


accentus aliqua dictio diuerfimodè pronunciata diuerſa figni
guid off. ficat. Et formatur fic paralogiſmus: Omnis populuseft
arbor : fed aliquagens eſt populus : ergo aliqua gens eſt
arbor. Adiſtam deceptionem applicainus cameram B.
F.G. Per B.intelligimus differentiam incervnum accen
tum
DE MULTIPLICAT. QVARTÆ FIG. *
tum & alium accentum, & per F.coniunctionem & mca.
ſurationem , & per C.concordant ad vnum fignificatum
ſecundum vocem. Populus cum prima fyllaba longa fi
gnificat arborem ; & cum breui gentem . Per cameram
B. F. K. &c. cognofcitur deceptio. Nam contrarietas ek
inter fyllabamlogam & breuem . Per F.intelligiturquod
nonconiunguntur necmenſurantur,ficin voce quando
intelligitur de arbore,ficut de gente . Per Kintelliguntur
modiaccentuandi , quod pon producit fimile fignifica
tum cum mixtione fyllabarum .

DE FALLA CIA FIGURA


DICTIONIS

Callacia figuræ dictionis,eft deceprio proueniensexco Palacio


quod aliqua dictio fimilis eft alteri di& ioni.Ecforma- figure di
tur fic paralogiſmus : Quicquid heri vidifti,hodie vides: &tionis
fed heri vidifti album :ergo bodie vides album . Adiftum quideft.
paralogiſmum applicamus cameram B.FG. Per B intel.
ligimus differentiam inter quod & quale. Per F quod
non ſe conjungunt,neq ,ſemenſuranradidem obiectum
in vno , poftquam diuerfa funt. Per G intelligimusquod
propriè quid requirit ſuum fignificatum , & quale fimili
ter: ſed in appropriatione in qua principium non quie.
ſcir,conftitdecepcio . Per cameram D F.H.cognoſcitur
decepcio. Per D cognoſcuntur contrarii fines , eo quia
quicquid mutatur in quale. Et per F.cognofcitur priua .
tio cocinuitatis inter nunc præteriçum , & nunc præſens.
Per H cogoofcitur, & per quartam fpeciem regulæ C. &
per primam D.unam fignificationem habetper quid , &
aliam per quale : co quia quid , dicitſubſtantiam :quale
vero accidens.

DE FALLACIA EXTRA
DICTION B M.
Allaciæ extra dictionem in hoc differunt à fallaciis in De fallito
Falla
dictione , priinum moriyum eft fine cauſa apparebre ciw extra
ex parte vocis. In fallaciis autem extra di & tionem expar. di & ioné
cc rei.
SEPTIMA PARS
DE FALLACIA ACCIDENTIS .
Defaho FaAllaciaaccidencis
liqui eft deceptio proueniens ex eo, quod
61a acci- Faliquid fimpliciter incft vtriq;corum , quæ aliquali
deniu . ser per accidés vnum funt. Et formatur fic paralogiſmus:
Cognoſco coriſcum :ſed coriſcuseſt veniens:ergo cogno
fco venienrem . Ad iftam deceptionem cameram B.F.C.
aflignamus. Per B. intelligimus differentiam inter fengi ,
bile & ſenſibile.nam vouseft coriſcus, & alius eft veniens.
Per F.cognoſcitur quod veniens & coriſcus non ſuntia
medio cótinuo extremitacum . Per C. intelligimus quod
coriſcus poteft effe in via fedens, & alius homo fic venics,
Amplius percameram GF.H.cognoſcitur deceptio . Per
G.intelligimus quod coriſcus habetſuum proprium nu .
merum & alius homo veniens : fimiliter quod nomen en
ci appropriatum cum deceptionc. Per É. cognoſcicur,
quod coriſcus non eft coniunctus cum aliquo homine
venientein vna & cadem inenlura. Per H.cognoſcitur,
quod coriſcus ſedens non eft in illo tempore quando eft
veniens.
DE FALLACIA SECVNDVM QVID
IT SIMPLICITIR .

Defalla . Allacia ſecundum quid & limpliciter eft deceptio pro


esa fecun fa ll
ueniens ex co quoddictum fecundum quid fumimus
dü quid ac liefler di&tum fimpliciter. Et formatur lic paralogi
& fim . ſinus: Omois homocui incft albedo,eft albus:fortes ca
pliciter. albus quo ad dentes: ergo ſortes eft albus. Ad iftam de
ceprionem applicamus cameram C.F.I. Per quarcam
fpeciem regulæ C. intelligimus quodæthyops haber al.
bedinem in dentibus & in oculis & in vnguibus: & in cor
pore nigredincm . Per F.intelligimus quod illa albedo
non cft continuata per totum corpus. Per l. intelligimns
quodeft albus in vno loco, & niger in alio. Amplius per
camcram G F.K.Per G. intelligimus quod propric eft al
busin dentibus : & appropriatæ quando concludicurfal.
sè quod eft albus. Per F.cognofcitur quod æthyops eft
ſubiectum ,in quo ſunt plures quantitates diſcrecæ . Sicut
quantiras dentis : quantitas pedis, dente exiſtente habi .
suaco de albedine & pede de nigredinc.Per K, incelligi
mus ,
DE MVLTIPLICAT. QVARTÆ FIG. 97
mus, quod æthyops eft coloratus tantum albedine in
denče , & nigredine in corpore.
DE FALLACIA SECVNDVM IGNO.
rantiam elenchi.
Allacia ſecundum ignorantiam elenchi, eft deceptio defallan
Fale proueniensex eo quod non obſeruancur ca quæ lunt sia fecun
neceffaria ad diffinitionem clenchi, & præcipue exparte dunigno
contradictionis. Eft antem elenchus fyllogiſmuscon rantiam
tradi&tionis qui quandoqueeft vnus fyllogilmus: quan- clenchi.
doque duo. Vnus quidem eft, quando fyllogilinuscon. Elenching
cludit contradictionem alicuius propofitionis prius da
quid fit.
ræ : ficut ſi detur aliquod animal quod eft incorruptibi.
.lc & procedatur fic: Omne compoficum çx conrrariis,
eft corruptibile: omne animal eſt huius : ergo animal
eft corruptibile. Hæc eft contradictoria conclufio prio .
ris propofitionis darz . duo enim fyllogiſmi conſticuunt
elenchum . Quoniam exduobusfyllogiſmis contradicto .
siè concluditur: ficur in prædicto fyllogiſmo contrapo .
natur alius talis fyllogiſmus: Nullum beatum eft corru .
pribile: aliquod animaleſtbeatum : ergo aliquod animal
non eft corruptibile. De rationc igitur elenchi eſt fyllo.
giſmus & contradictio. Quicquid ergo eft contra diffini
tionem fyllogiſmi& contradictionis, etiam eftcontra e
lenchi diffinitionnm . Et formacgr fic paralogiſmus :duo
funt duplum ad vnum :duo non ſunt duplum ad tria :ergo
duo ſunt duplum & non duplumn.Non valet,quoniam o
miſlio huius quod eſt eſſe idem, non eftcontradictio ,
hoc per fecundam fpeciem regulæC.denunciatum eft.
Adiftam deceptionem applicamus B.F.C. Per B.intelli
gimus quod duo differunt ab vno & econuerfo. PerF.in
telligimus quod plus funt duo quam vnum in quantita
te dulcreta. Per C.intelligimus,quod duo concordant in
pari numero , & cres in impari numero cócordant. Am .
plius per cameram D.F.E. Per D. intelligimus quod nu .
merus par, videlicet duo eſt conſtitutus ex duabus vnica .
tibusfecundum fecundam fpeciem regulæ D. Vnum eft
principium numeri fecundum primam fpeciem regula
D.Perf.cognoſcimus,quod duo & vnum non ſuarmen
SEPTIMA PARS

ſurati æqualiter in numero perprimam fpeciem regulæ


E.quia duo ſunt duplum ,& vnusnon eft duplum .

DE FALLACIA PETITIONIS
principii.

De falla Allacia principii, eftdeceptio proueniens ex eo quod


cia pets Fallaci
idem lumitur ad probationem fuiipfius ſub aliquo
sionis vocabulo. Et formatur fic paralogiſinus : Animal ra
princi tionale currit: ergo homo currit. Adiſtam deceptio
nem applicamus cameram E.F.H. Per E.intelligimus,
quod principium non probatur in maiori propoſitio
ne, ſed ſupponit tantum . Per F. intelligimus, quod ma .
ior propoſitio & minor non ſunt coniunctæ , eo quod
- maior propofitio eft pofitiua. Et minor quidem indi
get probatione maioris. Per H. intelligimus, quod ani
malrationale non omni temporecurrit. Item per ca
meram G F. I. cognofcitur deceptio. Nam per G.co
-gnoſcimus quod vero fyllogiſmo comperit, quod pro
pofitio maior fit probara. Per F. intelligimus , quod
maior propofitio & minor cum probatione fintconiun
& tæ & menſuratæ . Per I.cognoſcimus, quod non ſunt
æqualiter in conclufione.

DE FALLACIA CONSEQVentis.

De falla- [ Allacia conſequentis, eft deceptio proveniens ex eo


cia con quod conſequens exiftimaturomnino idem antece
Sequen . dentieſſe. Et formatur ſic paralogiſmus: Siafimus eft, a.
tus. nimal eft: ſed tu es animal: ergo tu es aſinus. non valet.
Non enim confequentia primo pofita conuertitur. Ad
iftam deceptionem applicamus cameram B.F.D. Per B.
intelligimus aſinum &animal rationale differentes ſpc
cie ,eo quod differentia quæ eft inter ſenſuale & fenſua
le,non eft illa quæ eft inter ſenſuale & intellectuale. Per
F. intelligimus , quod ſenſuale & intellectuale coniun
guntur in homine & non in alino . Per D. intelligimus,
quod in homine coniunguntur ſenſuale & intellectua
le , in conſtituendo ipfum hominem : in aſiņo vero non.
Per
DE MULTIPLICAT. QVARTÆ FIG . »
Percameram D. F. E. Pei D. intelligimus , quod ſuppo
brum quod eft de ſenſuali & ſesſuali ,'non conuertitur
cum fuppofiço de ſenſuali & intellectuali. Per F. intel
ligimus, quod homo & alius non intrant ſub vno me.
dio continuo extremitatum. Per E. intelligimus, quod
homo eft vt intelligat : & alinus vero non .
3
DE FALLACIA SECVNDVM NON .
cauſam vt cauſam .

Allacia ſecundum non cauſam vt cauſa, eft quando De fallas


FA
I inter præmillas in quibus fequitur conclalio, ponitur cia ſecure
aliqua propofitio quæ nihil ad conclufionem operatur, dumnon
& lic non eft caufa. Caufa autem hic dicitur,quod eft caufam
caufa ,inferendo fecundum quod præmillæ dicunrurelle feconfu
caulx conclulionis . Et formatur fic paralogiſinus: Vt ani
ma & vicalune idem : & mors & vita ſunt contraria : Ge.
neracio & corruptio ſunt contraria : ſed mors eft corru
prio: ergo vita eft generatio : & viuere eft generari, quod
eft impoffibile. Ad iftam deceptionem applicamus B.F.
. C. Per B. intelligimus differentiam inter animam & vi.
IN tam , qux vita eftfupcrius,vt patet in brutis per animam
vegetatiuam & fenfitiuain continuatas: & per animam
ratiocinatiuam concinuatam de ſenſuali & intellectuali
intelligimus differentiam . Per F.intelligimus vitam a
nimæ rationalis non continuatam vitæ bruci. Per C. in .
telligimus , quod in anima racionali vita eſt magnitudo
: continuata deincelleétu ,voluntatc &memoria :In bru .
tis vero & in plantis nequaquam . Amplius cognoſci
mus deceptionem per caineram D.F.E. Per D.cogno
cd famus, quod vita in plantis fiue in brutis eſt de correo
B latiuiscorrupribilibus ;in anima vero rationali minime!
cum non fit ex contrariis. Per F. cognoſcimus, quod
caufa& non cauſa non coniunguarutin ſuppofito. Per
Der L. cognofcitur , quod aninia viure quieſcendo in
fine, ſcilicet in Deo : mors
us autem non .

PH
100 SEPTIMA PARS
DE FALLACIA SECVNDVM PLVRES
INTIRROGATIONES.

Defalla . Fallacia ſecundum plures interrogationes eft deceptio


cia fecun I proueniens ex co quod adinterrogationem quæ eft
dumplos. plures, datur vna reſponſio ,ex co quod de vnomodo in.
res inter- terrogandi proponitur; & formatur ſic paralogiſmus:
rogatio. Pucas nevt homo & aſinus fine animal rationale. Et fidi
catur fic : procedatur fic. Homo & alinus non funtani .
mal rationale : ergo homo non eft animal racionale.
Ad iftam deceptionem applicabimus iftam cameram B.
F.C. Per B. intelligimusquod differentia exiftens inter
ſenſuale & ſenſuale,differuntà differentia exiſtente inter
ſenſuale & intellectuale : ratione cuius homo & alinus
non poffunteffe idem .Per F.intelligimus quod homo &
alinus non ſunt ſub vno medio continuo extremitatum .
Per C.intelligimus quod homo & afinus non concordát
in cadem fpecie neq; in codem numero. Item per came.
sam D.F.G.cognoſcitur deceptio. PerD.intelligimus,
quod homo eft conftiturus de tribus animabus,ſcilicet
1 de anima vegetatiua,fenfitiua & ratiocinatiua.aſinusve
ro non ; ſed de vegetatiua & fenfitiua tantum . PerF.in.
telligimus,quod homo poteft habere ſcientiam in habi
tu: alinus vero non. PerG.intelligimus,quod rifibilitas
eft propria pafſio hominis , & etiam intelligibilitas cft ci
ſubſtantialis: aſino autem iſta non competunt .

DE FALLÁCIA CONTRADICTIONIS.
Defalla Callacia contradi& ionis eft deceptio : & eft dependens
cia con Fallacia
ab octo propofitionibus fupradictis, quæ euidenter
tradidi concludunt contradictionem quam compoſuimus in lo
anss. gica nouaper modum arris generalis inuenta. Et forma.
tur fic paralogiſmus:Nullus lapis eſt vifibilis :quidam la
pis eft vifibilis: crgo quidam lapis eft vifibilis & non viſi.
bilis. Adiſtum paralogiſmum applicamus iftam came
ram B.F.C. Per B.intelligimus quod eft differentia inter
lapidem viſibilem & inuiſibilem ,exco quia lapis inuiſi
bilis non eft vifibilis per ſe,vtnon ſit habituatus de habi
.
tu ſenfitiuo. Lapis autem vifibilis fit per accidens,ex eo
quod
DE MULTIPLICAT. QVARTÆ FIG . 1o

quod viſus ſe habituat de coloreipfius & fitu. Per F.intel.


ligimus,quod quando lapis eft inuifibilis,nó eft coniun
ctus cum ſpecie viſibilitatis: ſed quando eſt viſibilis fic.
Per C.intelligimusquod viſusnon ettagens in lapide in
uifibili per quartam ſpeciem ciuſdem regulæ ; nechabet
paffionem lub potentia vifiua. Sed de lapide viſibili totú
contrariú poteft dici.Ampliusper camera G.F.H.cogno
fcitur deceptio. Per G.cognofcimus, o viſibilitas non eft
e propria pallio hominis:fed per accidens viſus appropriat
ci viſibilitatem : co g color,figura,ſitus,funt fuaobiecta. $
B.
Per F.intelligimus, quod lapis non eft cú fenfitiua.Per H.
intelligimus, quod lapisaliquádoeſt viſibilis, & aliquan
donó eft viĝbilis. Diximus de fallaciis applicatis regulis

. ut cognoſcantur deceptiones fallaciarú.Et per hoc quod


diximus, cognoſcit intellectus, quod logicus cum falla
ciis non eft auſus ftarecoram narurali,polito quod fit ita
ficut tu logicus dicis hoc quidé impoſſibile & illud & cz .
tera ſequerentur in natura rerum : vt patet in natura dif.
; finitionum principiorum & regularum . Et in ifto paſſu
cognoſcit intellectus, quod in diſputationealiquis logi
cus cum alio logico non quieſcit in fine, eo quia non de
fcendunt ad veritatem rei: ſed tantum ftant ad nomen &
ad fimilitudines rerum per diffinitionem contrarietatis.
Sed fi logicusdiſputat cum naturali, cito inquiritur veri
tas rei & in finecito quieſcunt. Quia logicusexperientias
minime negare poteft, quas attingunt cum fenfitiua,
imaginatiua & ratiocinatiua: vt ſupra dictum eſt.
$
' DE MODO DOCENDI.
Er quartam figuram verius quàm per alias datur mo. De mode
dusquæ aliæ ſcientiæ poſſunt faciliter & breuiter ac- docendi.
quiri: ficut Thcologia , Philofophia ,& c. Et hoc inueni.
endo medium non exiſtens generaliſſimum ,ncque fpe
cialiſſimum . Ratio huius eft: quod ifta ſcientia habet
principia generaliſlıma; & etiam regulasgeneraliſſimas.
Aliæ vero fcicntiæ habent ſubalternata principia :& fic
medium earum eft imperfe & um line iſta ſcientia. Et fic
cum difficulcate homines addiſcuot longo tempore. Et
quando dubitant, non habent principia gencraliſlima,
G3
TOZ SEPTIMA PARS
ad quæ recurrant artificialiter: ficut facit artiſta huius ár
ris. Vlierius docebuntur aliæ fcientiæ per artem iftam ,
ponendo cameram in qua fit F.pro medio in auctoritari
bus aliarum ſcientiarum exponendo auctoritates in ca
mera,fecundum illum modum per quem F.poffet intrare
ipſas auctoritates,exponendo & reducendo iplas adiyl
logifmum fecundum illam doctrinam quæ iam fuperius
dicta eſt. Et de hoc dabimus exemplum . Sic legirur in
Theologia ,quod Deus eft purus actus . Ifta auctoritas eft
probabilis per iftasduas cameras, videlicet B.E.C. & per
cameram D.F.E.Et hociſto modo per B. habebimus bo
nitatem & differentiam . Per C.quod bonitas eft magna
Iatio habensin le correlatiua magna & bona & diftincta.
Per D. æterna & primitiua. Per E. funt quietata ratione
finis : & per fecundam ſpeciem regulę D.& per primam E.
ſunt neceffaria,& perF.fune cóiuncta & menfurata bene, .
infinire & æterne ab omni accidéte leparata. Et fic facta
ifta expoſitione viſum & clarú eft, quod Deus purus actus
eft in exiftendo & agendo. Vlterius legitur in Philolo
phia ,quod de nihilo nihil fit. Ad exponendum & expla
nandum iſtam auctoritatem aflignamuscamerā D. F. E.
Per D.exponimus quod nihil non eft principium : quia fi
fic ,nihil iam aliquid eflet.Item per D.quod mihilnon eft
materia ad aliquid. Nam fideiplo poffet fieri aliquid ,iam
effet aliquid hoc. Idem intelligitur de tertia fpecie D. Si
cnim eflet nibil ſubditum alicui, aliquid quidem effet. F.
etia ſonat fiue fignificat,quod de nihilo non fiat aliquid.
Neque nihil medium habere poteft: quod G haberetmc
dium ,iam eflet aliquid. Per E intelligitur,quod nihilno
poteft effe cauſa materialis, formalis, efficiens & finalis:
atq; de nulla poteſtate poteft effe habituatū,quia fieflec
in oppofito ,iam ſequeretur,quodeſſetaliquid. Et ſicex
planata eft & expofita prædicta auctoritas per antedi &ta
cameram . Non tamen dico , quod mundus fitærernus,
imo eft nouus & inceptus,viprobatú eft fuperius: fed illa
auctoritas quæ dicit , quod mundus creatus eft ex nihilo,
exponi poteft per di&am cameră. D.quidem ponit, quod
Deus eft primitiuus per æternitatem , poteftatem & intel
2 lectiuitatem Et per tertiam fpeciem D.non eft fubditum
ſuuna
DE MULTIPLICAT. QVARTÆ FIG. 103
fuum poffe : & fic poteft intelligere & producere quod
) (
mundus qui nó erat actu ,neq; pocentia in nihilo . Sequi

tur ergo quidem mundusactu per crcationem Deo men .
ſurante fuam infinitam poteftatem , intelle &tiuitaté,pri
mitiuitatem , & c. Vlterius legitur, quod ens & vnú con
uertuntur: & veritas & vnum : & bonú & verum : & huius
8
auctoritares iftæ poffunrexponiper cameră B.F. C. & fic
de aliis cameris, ficut decamera B F.G.Quonia per B. ha
i
bemus differentias,ficut inter ſenſuale & ſenſuale. Quo
niam in lapide voum eft ens: & in plāta aliud efteos, & in
!
fenfato aliud, &c. & fic de vno & vero , & bono & vero. Iftæ
1
bonitates,vnitates & veritatesnon cöuertuntur : quod li
ſic,deftructa eſſet differentia, & per conſequens medium,
Et fic de concordantia , quod eſt impoſſibile. Nam vna
menſuratio eft in lapide: & vnum medium cótinuum : &
vna quátitas in lapide,alia in plāta , &c. Et fic quo ad lite
fam ,auctoritatesftare non poffunt:co quod camera non
poteftintrare auctoritates ſecundum expofitionem lite
rarum ,ſedintrat cum ſenſu allegorico , & hoc cum regula
G. Quoniam correlatiua quo ad vnitatem ,nó ſuntpro .
priæ quo ad entitatem atq ;ad bonitatem & veritaté: fed
appropriatæ fic, co quia quodlibet principium ſe com
municat alteri. Et ficremanentprincipia differentiabi.
lia , & concordabilia , & mediabilia, & rationes quales : &
quodlibet principium habet ſuam quietem propriam
per ſuam propriam effentiam & actum , & nullum incon
ueniens ſequitur. Ec ad hoc regula B. confentit.cum o
mnibus aliis regulis . Secundum quod de Theologia &
Philofophia dedimus exemplum , exponendo & decla
rando cum cameris: ita poteft fieri de aliis ſcientiis,vide
licet de medicina , iure & moralibus, & c. Quoniam fi
auctoritas continer in fe veritatem cameræ quartæ figu.
| ræ ,poſſunr ipfam intrare auctoritatem cum luis diffini
tionibus & fpeciebus affirmando vel negando. Et ficnon
impoflibilc eft, quod auctoritas fit vera. Nulla enim au- Regula
ctoritas conſtituta ex primis veris & neceſſariis princi- genera
piis contradicit rationi. Et ifta regula eſt infallibilis & lis.
neceffaria.
Finis ſeptimæ partis principalis.
104 OCTAVA PARS

OCTAVA PARS PRINCIPA


LIS DE MIXTIONE PRINCIPIO .
RVM ET REGVLARVM.

O & aua Pars ifta in duas partes diuiditur;videlicet in mixtio.


partis ru nem principiorum deductorum yno deducto cum a
brica . lio . Secunda pars eſt de principiis deductis per regulas.
In parteiſta darur doctrina,quomodo vnum principium
cognofcatur per alia principia deducendo ipfum per ipſa
principia & per omnes ſpecies regularum . Ideo quando
eft dubium ſuper aliquo principio , recurratur ad iſtam
partem ; ibi quidem poterit inuenire veritatem de ipſo
cum prædi &tis principiis,& de ſpeciebus regularum :ficut
fi quæratur vtrum aliqua bonitas fit ens fubftantiale.
Iterum vtrum aliqua bonitas moralis ſit habiçus & ens
rcale. Et cunc temporis recurratur ad capitulum bonita
tis deductæ per alia principia & per regulas : & tencatid
quod magis videbit rationale per regulam B. mixtis aliis
Centrum regulis ci & diffinitionibusprincipiorum .Et iſta mixtio
ES fubie. eſt centrum & ſubiectum huius artis. Veruntamen in
& um ho- tertia figura facta eſt mixtio regularum & principiorum .
jus artis. Sed'in parte iſta declarabimus per ordinem , vno princi
pio deducto per omnia principia & per omnes regulas
per deductionem continuam : vt intellectus fit diſcurſi.
uus fingulariter per quodlibet principium . Et primo de
prima parte dicemus.
DE BONITATE PER PRINCL
pia deducta .
De bonio
Onitas per fe eft ratio bono quod agat bonum fue
tateper producat: & quod eft magna per magnitudinem , eſt
principia ratio duplicata bono quod producat magnum bonum .
deducta. Bonitas per durationemeft durabilis: & ficeft ratio bono
quod producat bonum durabile. Et quod eft magna per
magnitudinem; vt dictum eſt :eft ratio triplicata , vt bo
num agat bonum magnum & durabile. Bonitas per po
teftatem poteft exiftere & agere : & fic bonitas per hoc
quod per ſe habet , & per hoc quod habet à poteftate &
per hocquod habetà magnitudinc,& per hoc quod ha
bec
DE MIXTIONE PRINCIP.ET REG. 105
berà duratione,eſt ratio quadruplicata bono quod pro
ducar & agar bonum ,magnum ,durabile & potens : & lic
de aliis principiis cum quibuspofluntmultipliciter com
miſceri tenendo modum quem dedimus. Tamen exclu
dimus contrarietatem & minoritatem , cum quibus non
poteft habere multitudinem . Ec quod euiramusprolixi
tatem , volumus exemplificare quod fit quintuplicata &
ſextuplicata, &c. Sed exemplificabimus & oftendemus,
quomodo eft per omnia principia combinata. Bonitas
per ſapientiam eſt ſcibilis.Etliceftratio bono ſcientifice
quod agat bonum fcitum aut ſcientificum . Bonitas per
voluntatem eft amabilis , ergo eft racio bono per amo.
rem quod agat bonum amabile fiuc amatum. Per vir.
tutem bonitaseft virtuoſa : Et fic eft ratio bono virtuoſo
quod agat bonum virtuoſum . Bonitas per veritatem eft
vera, & fic bene & verc eft ratio bono quod agar bonum
verum . Bonitas per gloriam eft glorioſa: & fic eft ratio
bono quod agat bonum glorioſum . Bonitas per diffe
rentiam eftclara & non confuſa : Et fic benè diAinctè &
clarè eft ratio bono quod agalbonum clarè à feipſodi
ftin &um. Bonitas per concordantiam eſt concordabi.
lis, & fic benè & concorditer eſt ratio bono quod agat
concorditer bonum concordatum . Bonitas eſtcontra
maliciam quæcſt ſuum contrarium . Et fic concordantia
of contra contrarietatem ,eo quod ſunt contraria ; & fic
bonitas benè & concorditer eſt contra maliciam & con.
crarietatem . Bonitas per principium habet rationem
principii, & fic eft ratio bono benè, & principiantur quod
producat bonum principiarum . Bonitas habet ratio
nem medii per medium : & fic benè & medianter eit ra .
tio bono quod cum medio agatbonum . Bonitas perfi
nem habet rationem finis : & fic benè & finaliter fiue per.
?
fectè eft ratio bono ,quod agat bonumperfectum & qui
crarum . Bonitas per maioritatem habet rationem ma
ioricatis, & fic benè maiorificè eft ratio bono quodagat
bonum maiorificatum . Bonitas peræqualitatem eft de
rationc æqualitatis: & ideo benè & æqualiter eft ratio
bono quod producar bonum ex pluribus rebus æqualif.
cacum . Bonitas quæ minoreft habetracioncm minori
GS
1

506 OCT A VA PARS


tatis per minoriraté : & ideo eft ratio bene & minorifice
bono minori quod agat bonum minorificatum . & hoc
dicitur reſpectiue fiue comparatiue. Di&tum eft de bo
nitate deducta linealiter per omnia principia.Et quia ge
neraliter de ipſa locuti ſumus, poteft artiſta in linea bo
nitatis mulra ad placitum inuenire.

DE MAGNITUDINÉ DEDVCTA
per principia.
Deductio Agnitudo eſt bona per bonitatem , & bonitas eft
magnitu Imagna per magnitudinem . Et fic ex iftis fequitur
donis per concretum , quod eftmagnum bonum . Magnitudo eft
princ . durans per durationem ,& duratiß eft magna per magni.
tudinem : & ex iftis ſequitur concrecum magnum & du .
rans. Magnitudo per poteſtarem poteft exiſtere & age
re , & poteftas per magnitudiné eft magna : & fic magni
tudo cum poteftate eſt ratio , quare eft magnum concre
tum habens magnam poteftatem exiſtendi & agendi.
Magnitudo eft fcibilis per fapientiam , & fapientia per
magnitudinem eſt magna:& ifta duo cauſant concretum
anagnum & ſcientificum .habens magnum ſcire. Ma .
gnitudo cft amabilis per voluntatem , & voluntas eft ma
gna per magnitudinem : & fi cauſant magnum concre
tum amarum, in quo ſubſtentationem habent. Magni.
tudo per virturem eft virtuofa, & virtus per magnitudi
nem eft magna : & ex iſtis caufatur magnum concretum
& virtuofum , in quo habent ſubftentationem : & ipſum
concretum eft efle, & ipfæ ſunt eſſentiæ . Et in iſto paſſu
apparet, quomodo plures eſſentiæ componunt vnum ef
ſe cum ſeipfis. Magnitudo per veritatem eft vera, & veri
tas per magnitudinem eft magna: & exipſisſequiturma
gnum concretum verum , in quo ſubftentationem ha- ,
bent. Magnitudo per gloriam eft gloriofa , & permagni
tudinem gloria cft magna.Erexipfis fequitur ſubiectum ,
in quo magnificentiam & delectationem habent. Ma.
gnitudo per differentiam eft diftincta , ratione cuius di
Itinctionis in effentia magnitudinis diftinguuntur , ma
guificans, magnificabile & magnificare : & differentia
eft
$

DE MIXTIONE PRINCIP.ET REG . 107


eft per magnitudinem magna, & ideo in codem ſubie.
cto participant per magnificare & diftinguere. Magni.
tudo per concordantiam eft concordata , & concordan
tia per magnitudinem magnificata : & idco in eodem
ſubiecto participant per magnificare & concordare.
Magnitudo eit contrariabilis per contrarietatem , in
quantum eft per tranſmutationem ; ſed naturaliternon
eſt contra ſe. Ec contrarietas per magnitudinem ma
gna eſt: ficut ignis & aqua quæ permagnitudinem ha
bent contrarietatem magnam , calefaciendo & frigefa
ciendo. Magnitudo per naturam Principii habet in fe
principia fibi coeffcorialia,fcilicet magnificatiuum , ma
gnificabile & magnificare: & principium per magnitu
dinem eſt magnificatum , habens in ſe naturaliterma
gaum principiatiuum , principiabile & principiare . Ma
gnitudo per medium habet rationem mediandi: & me
dium per magnicudinem habet rationem magnifican .
di , ſuppoſito tamen quod fint in eodem ſubiečto. Ma
i
gnitudo eft cauſa , quare finis eſt magnus , & finis eft 1
caufa , quare magnitudo eft in quiete , & hoc in eo
dem ſubiecto. Magnitudo per maioritarem eſt ma
ior : & maioritas eft magna per magnitudinem : & hoc
eft necefle vein fubiecto quodlibet habeat actum ſuum ;
ſcilicet magnitudo , magnificare , & maioritas , ma
iorificare. Magnitudo per rationem æqualitaris ha
bet in fe res coæquali:er , videlicet magnificatiuum ,
magnificabile & magnificare, quæ æqualiter fant de
magnitudinc : & æqualitas ratione magnitudinis in
fe habet res magnas ſibi coeſſentiales , Icilicet ma
gaum , æqualificatiuum , æqualificabile & æqualifica
re. Magoitudo quo ad maius , eſt diſparata à mido
ritate : quoniam cum ipfa non pofſereſle hoc quod eft : 1
ratio huius eſt, quod paruitas & minoritas conuertun.
tur , ſcilicet quoad fubiectum in quo ſunt : ficut pecu
catum quod non eft aliquid ; & ſic de acci >
3
dente quod non poteſt per fe
exiftere .
108 OCTAVA PARS
DE DVRATIONE DEDVCTA
per principia.
De Vratio eft bona per bonitatem , & bonitas durat per
dura Dy
tione de. ipſam. Etideo duratio rectè cauſar durationem :bo
duda per nitas vero indirecte, hoc eſt, per accidens; & eft ratio bo
princi. no quod agat bonum durans. Duratio eft cauſa quare
pia. magnitudo durat, & eft magna per magnitudinem : &
ideo in ſubiecto inquo funt, participát per durare & ma
gnificare: ſuppoſito tamen quodnon fit aliquod præia
cens , quod impediat actus corum. Duratio eft cauſa
quare poteftas durat : & poteftaseft caufa quare duratio
poreſtexiſtere & agere; & licin ſubiecto in quo funt,par
ticipant per durare & pofle. Sapientia durat per dura
tionis rationem : & duratio eftfcibilis per fapientiam ; &
ſicin ſubiecto in quo ſunt,participantper durare & ſcire.
Duratio eft amabilis per voluntatem & : voluntas eft du
rabilis per durationem : & ideo in fubiecto in quo funt,
conueniunt per durare & amare . Duratio eft virtuoſa
per virtutem :& virtus eft durabilis per durationem : &
idco in ſubiecto in quo ſunt,duratio diftarà vicio per vir
tutem : & virtus à priuatione perdurationem. Deratio
ne durationis eft durare. Deratione veritatis eft verifica
re: & veritas durat per durationem : & duratio per verita
tem eft vera . Gloria durat perrationem durationis : &
duratio eft glorioſa per rationem gloriæ; & ideo duratio
diſtat à poena per gloriam : & gloria diftat à priuatione
per durationem . Duratio eft clara & inconfuſa per dif..
ferentiam :& differentia durat per durationem : & fic du
ratio perdifferentiam haber duratiuum ,durabile & du
rare differencer& diſtinctè; & differentia habet per dura
tionem duratiuum , durabile & durare permanenter &
duranter. Per rationem concordantiæ duratio haber in
ſe res concordantes : & per rationem durarionis concor
dantia haber in ſe res durantes & permaneces. Duratio
contradicit ſuo contrario & deſtruir quantum poteft: &
contrarietas deftruit quantum poteft durationem : & ra
tiohuius eft,quod contrarietas concordatcum non efle ;
& duratio dicit effe. Durario per principium habet ra
tionem principii; vtomnia quæ durant, ſub ratione du
rationis

1
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 109
rationis durant: Et ideo principium per rationem dura
rionis durar, Duratio rationemedii habermedium ſci
licet durare exiftens in medio durantis & durabilis. Et
medium ratione durationis durat in ſubiecto inquo eft.
Duratio ratione finis eſt perfecta & quieta: & finis durac
per rationem durationis in ſubiecto in quo eft. Duratio
ratione maioritatis eftmaiorificata in aliquo ſubiecto : &
maioritas per rationem durationis eft fubftétata duran
terin ſubiecto. Duratio ratione æqualitatis habet ratio
nem coæquandi:nam habet inter duratiuum , durabile
a durare libicoeſſentialia: Etæqualitas ratione duratio
nis duratin ſubiecto in quo eft . " Duratio in ſubiecto in
quo eft ratione minoritatis eft circa nihil : & minoritas
ratione durationis durar & valet circa effe.
DE POTESTATE DEDVCTA
per principia.
Oteſtas cftbona per bonitatem : Et bonitas per pote- Depora
ftatem poteftexiftere & agere; & ideo inuicéin Tübie ftate de .
&to in quo ſunt ſecundum naturam quam habent:mouet ducta per
ſe ſubiectum ad agendum & exiftendum cum ipſis benè princi.
& potenter . Poteftas eftmagna per magnitudinem : & pia .
magnitudo poteft exiftere & agere fecundum poteftaté.
Et ideo in ſubiecto in quo ſunt q , uod deficit vni, fupplet
alteri fecundum rationem ſuam . Sed quandoqueeft ali
quid præiacens, quod impedit hoc quod eft principium
dc alia ratione. Poteftas eft durabilis perdurationem.Et
duratio poteft exiftere & agere per poteftatem : & ſi dura
tio eft æternitas,exiſtere & agere ſuntneceffaria,eo quia
in æternitate nulla eft nouitas. Poteftas per ſapientiam
eftfcibilis. Et ſapientia per poteſtatem poteſt exiftere &
agere : & fi conuertuntur, exiſtere & intelligere, & agere
ſunr de neceſſitate, quoniam non poffunt aliter fe habe
re :ſed hoc de Deo intelligitur tantummodo . Poteftas
per voluntatem eft amabilis , & voluntas per poteſtatem
poteft exiftere & agere: & fi conuertuntur, fubiectum in
quo ſunt,poteft deneceſitare exiftere & agere & amare.
Porcftas per virtutem eft virtuoſa: & virtus per porefta
tem poteft exiftere & agere: & fic ſubiectum in quo funt,
OCTAVA PARS
poteft de neceſſitate exiſtere & agere & amare. Poteftas
per virtutem eft virruola: & virtus per poteſtatem potelt
exiſtere & agere: & fic ſubiectum in quo funt,potenter &
virtuosè poteft effe exiftendo & ageado. Poteftas per
veritatem eft vera : & veritas per poteftatem poteftexiſte
re & agere. Et fi in ſubiecto in quo funt,non conuertun
tur: priuatio conuerſionis ponit quod ſubiectum in quo
funt,poteft efle mendax & ociofum. Poteftas per glo .
riam elt delectabilis : & limiliter gloria per poteſtatem
poteft exiftere & agere.Et fi in ſubiecto in quolunt,con .
uertuntur: necellario poceftas diſtara ponaj & gloria ab
impotentia. Poteftas per differentiam eft ratio incon.
fula & clara : & differentia per poteſtatem poteft exiſtere
& agere. Et ſi in ſubiecto in quo funt,conuercuntur: le
quitur de neceſſitate, quod ſubiectum ſit actu in poffe &
in diftinguere benè ab ipſo. Poteftas per concordan
tiam eſt concordabilis : & concordantia perpoteftatem
poreſt exiſtere & agere . Ec fi non conuertuntur, priuatio
conuerfionis ponit impoſſibile eſſe in ſubiecto poffe&
concordare. Poteftas per contrarietatem non poteſtel
ſa contra ſe : nec contrarietas per poteſtatem poteft effe
impotens. Et quod non conuertuntur,priuatio conuer
fionis ponic, quod poteſtas aliqua eft à contrarietate diſa
parata. Poreftas per principium habet naturam princi.
piandi :& principium per poteftatem haber naturam poſe
lificandi: & fi conuertuntur,poffe & principiare ſunt dir
parata a cótingentia & nouitate. Poteftas per inedium
haber naturam mediandi: & periſtam naturam , poffe exo
iitit in medio potentis & pofliti. Et medium perpotefta .
tem poteftexiftere & agere: & ideo mcdiú ponit influen
tias à fine, & refluentias à principio , & naruram eorum
Sapere. Poteftas per finement quieſcibilis: & finis per po.
teftatem poteft exiftere & agere. Et ficonuertuntur , im.
pollibile eft quiecem non effe in ſubiecto , in quo funt.
Poteſtas per maioritatem haber naturam maiorandi : &
majorisas per poteſtatem habet natura poſſificandi. Et
quod non conuertuntut, priuatio cóuerfionis facit ipſas
elle limicatas in ſubiecto in quo ſunt.Et in iſto paffu ap
patet , quomodo entia creſcibilia creſcunt vfque ad ter.
minum
DE MIXTIONE PRINCIP , ET REG . IN
minum determinatum à natura: & in fenectute ad cor.
ruptionem incligationem habent. Poteftas per æquali
tatem habet naruram coæquandiinter potentem , pofli
tum & poffe.Etæqualitas per poteftatem habet naturam
poflificandi: & fi conuertuntur, impoffibile eft poffe, &
coæquare aliter ſe poſſe habere. Poteftas per minorira
tem eft circa non eſſe : & minoritas per poteſtatem eft
circa effe; & ideo poteftas & mixoritas non conuertun .
tur. Et fi conuerterentur,effe & non cfle eſſent conuer
tibilia: quod eft impoflibile.
; DE SAPIENTIA DEDVCTA
per principia.

Sapien
entiam bona per
tiaefteftfcibilis. Et bonitat em ,& bonitas
fi conuertuntur per fapie
in ſubiecto Defapia
in tia dedmo
quo funt, funt ei rationes benè agendi & bene intelligen. da per
đi, & aliter non pofluntfehabere. Sapiétia permaguitu. princio'
dipem eft magna: & magnitudo per fapientiam eftfcibi- psa.
lis. Et fi conuertuntur,ſubiectum in quo funt, confiftit
per inuenire & incelligere, & aliterno poſſunt fe habere.
Sapicntia per durationem eft durabilis; & duratio per la
pientiam eft fcibilis: & fi illa duratio eft æternitas, ſcire
& ærernare in ſubiecto in quo ſunt,ſuntde neceſſitatc; & .
oppofitum eorum eſt impoffibile. Sapicntia elt potens
per poreftatem , & poteftas fcibilis per fapientiam : & fi
conuertuntur,tantum eft de pofle quantum eft de intel
ligere & in ipſis magis & minus eſtimpoſſibile. Sapien
tia eft amabilis pervoluntatem , & voluntas eft fapiens
per ſapientiam : & fi conuertuntur, captuin eftin ſubie .
cto de amare,quantum de intelligere. Sapientia eftvir .
tuofa per virtutem : & virtus ſcibilis per fapientiam . Et fi
non conuertuntur in ſubiecto in quo funt, eſtignorantia
poſſibilis & etiain virium . Sapientia per veritatem eft
vera ; & veritas per ſapientiam eft feibilis. Et fi non con
uertuntur ,veritas eſt credibilis; & intelligere poteſt elle
mendacium . Sapientia per gloriam eftdele &tabilis;&
gloria per ſapientiam eft fcibilis: & quando non conuer
tuntur, ſcire poteft effe cum paflione, & delectatio cum
ignorantia. Sapientia per differentiam cft clara,rationc
112 OCTAVA PARS

cuius habet intellectum , intelligibile & intelligereintes


ſe diſtincta: fine autem diſtinctionc effet confula. Ec dife
ferentia perſapientiam eſt intelligibilis: quæ tamcn line
differentiatiuo, differentiabili & differenciare, non efies
intelligibilis. Sapientia per concordantiam habet in fe
res concordantes, ſcilicet intellectiuum , intelligibile &
intelligere: quæ concordant in vna eflentia quæ eft ex
ipfis. Et concordant in exiftendo plura, cojquod vnum .
non eft aliud. Et ipſa fcilicet concordantia per ſapien
tiam eſt intelligibilis. Per contrarietatem ignorancia
eft, inimica ſap entiæ , co quod impedit ei intelligere : ſed
ſapientia quæ cum concordancia conuertitur, non times
contrarietatem , co quod ei non poteft intelligere impe .
dire. Sapientia per principium eft principium intelli.
gendi.Et principium per ſapientiameftiarelligibile. Es
li conuertuntur in ſubiecto in quo ſunt, ſant de necefli.
tate: & non poſſunt aliterſe babere. Intelligerç per aq.
turam medii confiftit in medio incelligentis & intellecti.
Et mcdiumcft intelligibile per fapientiam : ſapientia per
finem eft quieſcibilis: & finis per fapientiam eft fcibilis.
Et in ſubiecto in quo funt,fi non conuertuntur, poteft ef
ſeintelligere fine quiere & quies ſine intelligere. Sapi
cntia rationc maioritatis poteft in fe recipere maius in
telligere :fed quod cum maioritate non conuertitur,non
poteit infinitè maiorare: ſed finitè , vltra quod finitum
non poteft ſe extendere. Sapientia ratione æqualitatis
habet in fe rationes effentiales æquales: videlicet inna
tum, intelle & iuum , intelligibile & intelligere: & æqua
litas per fapientiam eft intelligibilis, quæ intelligibilitas
oft deducta per æquatiuum , æquabile & æquare obiecti
uè. Sapientia fiuc intellectus cum minoritate non con.
uertitur: quoniam fi conuerteretur, lemper haberet mi
nus intelligere, & magis competeret ei ignorare quàm
intelligere, quod eſtimpoſſibile.
DE VOLVNTATE DEDUCTA
per principia .
De Gols . Y luntatem eftbonitatem
amabilis : &eftGconuereren tur,per
bona , & bonitas vo.
fubie
tatede
ctum
DE MIXTIONE PRINCIR , ET REG. 15
& um in quo elleat ſemper effet bonum agens & amans, duita por
& in contrarium non poſſet ſe habere. Volunras per ma- proaci.
gnitudinem eft magna:& magnitudo per voluntatem eft pran
amabilis : & ideo amabilitas voluntaus eft magna: & am
mabilicas etiam magoitudinis eft magna . Et fi conuerte
rentur,effent amariuitas & amabilitas in infinito de ma.
gnificabili,magnificaciuo & magnificare& amare. Vo.
Juntas per durationem eft durabilis. Er duratio pervo.
luntaréeft amabilis: & fi duratio quæ eft æternitas & vos
luntas conuerterentur, de neceſſitate æternare & amare
effent ab æterno & in æternum . Voluotas per poteftatem
poteftexiftere & agere. Et poteftas per voluntatem eſta
mabilis:Er in ſubiecto in quo non conuertuntur, volun
tas poteft effeimpotens & poteftas non dilecta. Volug
tas per ſapientiam eft fcibilis: & fapientia per voluntatem
čítainabilis.Et fi hoceft cum magnitudime & æternitate,
fequitar quod intelligere & amare ſunt de neceflitate.
Voluntas per virtutem eft virtuofa , & virtus per volunta
tem eft amabilis, fed fi non conuertuntur, virrus porek
« de odibilis & voluntas vitioſa . Voluntasperveritatem
eft vera. Sed vbi voluntas & veritas non conuertuntur,
vericas poteft effe odibilis & voluntas falla. Voluntas
per gloriam eft delectabilis;& licgloria per voluntatem
eft amabilis; & fic voluntas per gloriam diftar à pæna ; &
gloria per volunracem diſtat ab odio. Voluntas per dif
ferentiam conținet in ſe diſtinctionem interamantem ,
amabile & amate:& ſunt in ipſa clare & non confuſe. Ec
differentia per voluntatem eftamabilis. Voluntasper
concordanciam habet in ſe res concordances, videlicet
amantem ,amabile & amare: & concordancia per volun
facem eft amabilis. Et quod eft amabilis cum bonitate,
magnitudine, duratione, poteftate ,& c. funtin ipfa ama
tilia, concordans, concordabile & concordare . Volun .
tas cum contrariccate oditvitium & peccatum : & fi vo
luncas & contrarietas conuercerentur, nunquam volun .
tas cum concordancia poſſec diligere virtutes. Volupras
per principium eft principium diligendi. Ratio huius eſt:
quia omnia amabilia ſunt amabilia.perrarionem volun .
satis. Vnde fequitur, quod principium quoad rationem
H
OCTAVA PARS ,
voluntaris eſt amabile, & in iſto paflu apparet quomodo
vnum ens caufat aliquid ex fe, vt ab ipſo aliquam vtilita .
tem accipere poflit. Voluntas ratione medii habet in fc
medium ,vidcliceramare : & medium ratione voluntatis
eft amabile. Voluntas ratione finis eft perfe & a quiete,
cum videt fe habere in ipfa quietem bonam , magnam &
durantem , & potentem amare, fine quo finisaon poteft
fibi ſufficere. Voluntas cum maioricare eft in maiori
actu amandi: & vt maiorem actum habere poflit, maio.
ritas eft amabilis. Voluntas quo ad rationem æqualita .
tis haber naturam coæquandi per amantem , amabilem
& ainare. Et æqualitas per voluntatem eſtamabilis. Vo.
luntas cum minoritare eft circa nihil & cum nihilo eft
extra vacuitare, ocioficatem , & fi volantas & minoritas
conuerterentur, non effe effet magis deliderabile quang
elle , quod eft impoſſibile.
DE VIRTVTE DEDVCTA
per principia.
Debires .
bonitatem : & bonitas eft virtuofa
se dedu. V per virtutem , &perfic virtus mediante bonitate eſtrae
letuseftbona
#aper
tio bono quod agat bonum , & per fe quodagere fit vire
tuoſum . Virtus per magnitudinem eft magna: & magni
pis.
tudo cft virtuoſa per virtutem ,quod non eller fi nonha
berer virtuificantem , virtuificabile & virtuificare , quæ
eſſent de ſua eflentia & idem cum ipſa. Virtus duratper
durationem , & fi eft idem numero cuin duratione, fem .
perdurame in ſua eſſentia virtuificans, virruificabile &
virtuificare Virtus eft potens per poteftatem ; & fic poteft
contra vitium & peccatum , ſed non poteft quando ho .
mo non vult agere de poteſtate : & ratio huius eft , quia
vitiofus & ociofus eft. Virtus eft fcibilis per fapientiam ,
& fapientia habet fcire vircuoſum per virtutem , fuppofi .
ro tamen quod tranſeat actus voluntatis, qui caufat a .
mantem . Et in iſto paflu apparet quomodo vna vitrus
cftcoadiuuatiua alterius. Virtus eft amabilis per volun .
tatem ; & voluntas eft virtuofa per virtutem , & ficconus.
piunt peramare & -virtuificare. Virtuseſt vera perveri .
tatcm ,& veritas virtuoſa per virtutem , & fi in fubic &to in
quo
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. IFS
6 quo ſunt , eſſent idem , nunquam eflet in illo fallificare
2 aut peccare . Vircus eſt delectabilis per gloriam , & illa
dele &tatio eft per virtutem virquoſa. Et in iſto palſu ap
13 paret,quomodo virtuolus in delectando appetit gloria
Virtus per differentiam eit clara non confula , eo quia
& differentia ponit diſtinctionem inter virruificancem ,vir
tuificabile & virruificare, & funt idem per eflentiam : 8
virtus ponit quod differentia habeat virtutem ad hoc fa
0. ciendum. Virtus per concordantiam habet in ſe res ef
26 fentiales concordantes,ex quibus eftvna ellentia , & vir
11 tus ponit quod concordantia fit virtuoſa ad hoc facien
o dum . Virtus cft contra fuum contrarium ,fcilicet vitium
El
& peccatum :& eft contra ipfum cum bonitate, magni
tudine ,& c. Contrarietas eſt contra vireurem cum pri
uatione ſui habitus & cum priuatione habitus volunta
tis,magnitudinis,& c. Virtus per prioritatem eft primi.
tiua , eo quia quicquid eft primitiuum ,eſt per priorita
tem primitiuum : & quicquid eft virtuofum ,per virtutem
eftvirtuoſum ; & ideo principium eftvirtuoſum per virtu .
tem . Virtus per medium eſt mediabilis : & medium per
virtatem eft virtuofum . Virtus per finem eſt perfecta &
in quiere : & fic iufti eum virtuce tendunt ad quietem.
Virius permaioriracem habetnaturam maiorem: & man
Soritasper virtutem habet effentiam virtuofam . Virçus
+ per a qualitatem habet naturam coæquandi iufticiam
cum prouidentia ;& c. Et fic deintelligere & amare, quæ
quandoque æqualiter funt virtuoſa, Virtus rationc mi
noritatis quandoque eftminor,ficut quandoque eftma
A jor.Et ficquando eft minor,conuenit cum non eficus
quando eſt maior, conuenit cum eſſe.
8
DE VERITATE DEDUCTA
per principia.
Eritasper bonitaté cft bona : Et bonitas pet verita- DeGerli
VI. tem eft vera , & fi conuertuntur , ſunt idem ſemper tate de.
1 bonus & verus. Sed qiiando in aliquo ſubiecto non con- ducta pet
wertuntur , aliquis optat habere bonum falſo modo, & princi
noa verc neque virtuoſe: & in ifto pafſu apparet, quod in pia.
homwe bonitas & veritas non conuertuntur. Veritas
116 OCTAVA PARS
eſt magna per magnitudinem : & magni non effet nifi
haberei verificantem ,verificabilem , verificare eſſent ali.
ter in ſe. Veritas per durationein durat, eo quia durant
in ipla verificans, verificabile & verificare. Similiter &
quandoque moralicer agendo inua, cum hoc quod eſt
extra , ficut in ſenſaco huinidum radicale cum nutrimen.
tali , veritas per poteftatem eft potens : & ficft idem cum
poteftate, nulla fallitas contra ipfam poteft. Veritaseft
( cibilis per ſapientiam : Et fapientia optat veritatem ve
vere ſe habere poffit ad ſcicum . Veritas eſt amabilis per
voluntatem , vc voluntas vere poflit habere luumain a .
tum . Veritas per virtutem eft virtuoſa : & virtus per veri.
tatem eft vera: & ideo participant per verificare contra
falſificare & peccare . Veritas per gloriam eft delectabi
lis: & gloria per veritatem eft vera. Et ficiutti vere & glo
rioſe cendupt ad gloriam ſempiternam . Veritas per dif.
fercoriam elt clara & à confuſione diſparata. Et differen
tia ponit,quodin veritate vnusfit verificans , alius verifi
cacus,& aliusverificare , & veritas ponit hocin vero . Ve
fitas per concordantiam habet in ſe res coeflenciales
concordantes ſcilicet verificatiuü , verificabilem & verim
ficare , quæ concordanc in effentia : & concordant quod
fine pluia : & veritas ponit , quod concordantia habeac
vere quod habet. Veritas eſt contra falſitatem : & eftco .
traipfam cum fuo verificatio,verificabili & verificare; &
idco eft ab ipſa fimpliciter diſparata. Veritas per princi
pium habet naturam principiandı, ficutprincipium pec
naturam veritaris haber naturam verificandi : & ideove .
ritas eft principium ,quia quicquid eſt vețum ſub ratione
veritatis eft verum . Veritas per medium haber verificare
in medio verificantis & verificabilis; & veritas ponit hoc
in vero. Veritas per finem eſt in quiere : & finis per veri.
tarem eft verus , & in fubiecto in quo funt idem , veritas
nunquã eftcum labore neq ; finis in errore . Vna veritas
elt maior altera:& vnamaioritasverior eft alia : & hoceſt,
quia nóconuertuntur. Veritas ratione æqualitatis,ha
betio ſe æqualiter per veritatem verificantem ,verificabi.
lem & verificare:& æqualitas haber vere hoc quod habet.
Vna veritas eft minoralia : & illa quę minor eft,participat
cum
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG 117
cum non eſſe; eo quia minus habet de efle, & veritas
ponit hoc in vero; & minoritas etiam hoc ponit in ſuo
101
genere.
&
ent | DE GLORIA DEDVCTA
per principia .
m Loria per bonitatem eft bona.Et fic racione bonita. Degloria
et tis quam habet, eft bonoratio , quod agat bonum & dedu & a
V! perſe:& quod illud agerc fit gloriofum . Gloria per ma- per prina
gnitu linem eft magna : & magna non eſt fine proprio supsa.
2
gloriante, gloriabili & gloriare : & fi ſuamagnitudo eft
infinita in ſuo gloriari, elt infinire. Gloria per duratio .
nem durat : & fi eftæternitas,ſuum durare eft peräteina.
rein quo non potefteffe innouatio. Gloria per poteſta
tem eſt potens agendo & exiftendo: & fieft idem cum po
teftate,impoflibile eft ipfam effe in defectu & ocioficare.
Gloria per fapientiam eft fcibilis, & fapientia pergloriam
eft delectabilis , & fic conueniunt per delectare & ſcire,
Gloria per voluntatem eft amabilis, & voluntas per glo
riam delectabilis , & fic voluntasdelectando appetic ar
matum : & fi in ſubiecto in quo funt voluntas & gloria
non ſuntidem : voluntas quandoque habet triftitiam ,co
quod non habet amatu.Gloria per virtutem eft viriuoſa,
& virtus per gloria eft glorioſa: & fic homo virtuoſus de
Jectando acquirie virtutes. Gloria per veritatem eft vera;
3 & veritas per gloriam eſt glorioſa; & fic homo verus in
fua veritate & gloria eft in delectatione & quiet , Gloria
cum differentia eft clara a confuſione diſparata . Quo
niam differentia ponit,quodvnus fit gloriofus,al us glo .
riarus, & fic de gloriari: & gloria in hoc ponit per delecta
C tionem . Gloria per concordantian habet res concor.
dantes in vno & io pluribus ſcilicetglobatiuum , gloria
bile & gloriari. Gloria cum glorire diftat à fena fui fe
contrarii, fine quo non poflet perfecte d ftare. Gloria
per principium habet rationem principii, & in fubie & o
in quo funtidem glorians & principians,dc feipfo princi
piant gloriatum & vnicum : & fintiliter glorificant &
6 principiant gloriari & principiare, ſpirando & amando ;
21 vt apparet in diuinis. Gloria per medium eft influxiua
H 3
OCTAVA PARS

& refluxiua:& medium per gloriam eftin delectatione


glorificatione. Gloria pertinem cft in quiere : & finis per
gloriam ir glorificatione. Er idco glorians fine gloriato K
& gloriari non poteft cffe in quiete. Gloria quanto ma
ior eſt, tanto magis in delectatione eft: & majoritas
quanto maior eft, canto magis imago dele & ationiseft.
Gloria ſine æqualitare fibi eflentiali non poteft effe per fe
in quiete,co quia deficit in habendo æqualiter glorian .
tem , gloriabile & gloriari. Gloria cum minoritateeft
circa ponam & non eſſe : ergo cum maioritate diftat à
pana & non elle .

DE DIFFERENTIA DEDVCTA
per principia.
De diffe Ifferentia eft bona per bonitatem: & bonitas eft dig
rentiade
Predictione Different
ſtincta per differentiam . Et ideo differentia & bo
dueta per nitas ſunt rationes fubiecto in quo ſunt, vt benc & di.
princi. ftincte agat fiue producat bonum diſtinctum , Differen
pia. tia eft magna per magnitudinem , co quod cauſar diftin .
ctionem inter genus: & genus inter genus: & fpecies inter
fpeciem : & indiuiduum interindiuiduum :& indiuiduum
interindiuiduum & fuum actum . Et fic differentia eft ita
magna quod in ſe continet omnia: magnitudo vero per
differentiam eft diftincta , co quiaponit eam in fuo pro
prio numero hue genere : & in ipſa popic diſtinctionem
intermagnificatiuú,magnificabile & magnificare , quz ANAL
de effentia ſunt & natura magnitudinis. Differentia per
durationem durat, & duratio per differentiam habet in wat
ſe res diftinctas,quæ ſunt de ſua effentia, ſcilicet durans,
durabile & durare. Etdifferentia per durationem durat :
diſtinctio quæ cum æternitate conuertitur ab æterno in
æternum durat diftinguendo inter æternantem , ærerna
bilem & æternare : & hoc fignificatum eft per beatiffima
trinitatem . Differentia eftpotentia innata abſolute; &
eſt porens perpoteſtatem ; eo quia cauſat in poteftate di.
Itinationem inter potentem , pofitum & poffe.Et poteftas
poteft hoc cum differentia. Differentia ett ſcibilis & per
ſapientiam , & fapientia per naturam differentiæ poteft
intelligere diſtinctionem inter intellectiuum ,intelligi
bule
DL MIXTIONE PRINCIP. ET REG . 119

bile & iorelligere,vilinc intelligibilia: quoniam fine dif


ferentia non poffent elle obie &abilia fiue inrelligibilia.
Differencia per voluntatem eft defiderabilis, vt voluntas
pollicin fe habere naturam amádi; & exiſtere clara rario
inter amantem , amabilem & amare, fine qua diſtinctionc
eller ratio confufa & imporens ad amádum . Differentia
perveritatem eft virtuola: & virtus per differenciam habes
in ſe res diſtinctas , in quibus habetagentiam & exiften
- tiam : & virtus per differentiam eft difparata à vitio; imo
fae ipſa omnis effcat idem numero. Differencia perve .
ritatem eft vera, & veritas per differentiam res veras poa
nit,ficur verum eftdiſtinctionem efle inter verificantem ;
verificabilem & verificare: interiocelligentem , intelligi.
bilem & intelligere. Differentia per gloria eft delectabi.
lis: & gloria per differétiam poteft habere delectationem
per gloriantem , gloriabilé & gloriari;quç fine diſtinctio .
ac in gloria non poſſent eſſe. Differentia per concordan
tiam habet in ſe rescócordantes, quas in fe recipit diſtin
gpendo inter concordantem , concordibilem & coacor.
dare.Et hoc facit differentia cum ſuo differentiatiuo ,dif.
fercariabili & differenciare: & imfimul differentia & con.
cordancia in fubiecto in quo funt,ponuntipſum ſubie.
& tum ynum in communi , quod habet in ſe pluçs ses
concordantes & differentes,ex quibus eft conftitutum ,
Scut vna fubftantia, vnus homo, &c. Differentia & con
trarietas innatadifferunt. Et hoc quod quandoque dif.
ferentia concordat cum concordantia innara diftin .
guendo,concordando & generando. Et quandoque dif
u ferencia cum contrarietate agit contra concordantiam
: diſtinguendo, contrariando & concordando , & hoc vs
] corruprio vnius fit generatio alterius, & econuerſo. Es
hoc fimili modo fit in moralibus , vt fignificabimus.
Differentia per principium habet rationem prioritaris,
vt fit principium generale ad omnes differentias: & hoc
cum luo proprio differentiatiuo, differentiabili & diffe
sentiare : Gne quibus non poflet efle in ifta altitudine,
neq; rationem principii habere. Differentia per medium
haber naturam mcdii,& in fe habet medium ſcilicet dif.
fesce, cum quo difinguit vnum ab alio , fcilicet ipluma
H 4
120 OCTAVA PARS
differre, & ipſum exiftit inter differentiatiuum & diffe
rentiabile. Differencia per finem eft in quiere : & tua
quies eſt diſtinguere inter vnum & aliud, ve babeat lub
iecta, in quibus hit ,& agentiam habere poflit. Differentia
ratione maioritaris eſt maior in vno ſubiecto quam in
alio . Quoniã in eſſentiis fubftantialibus maior eftquam
in accidentalibus. Vnde differentia maiorem actionem
habet diſtinguendo bonitatem fubftantialem à magni
tudine accidentali, & maiorem actionem habet indiftin .
guendo iu eadem eflentia plures res conſtituences ipſam
ellentiam ,quam in diftinguendo eflentiam ab effentia :
vt fignificatum eft in intellectu, in quo differunt per dif
ferentiam intellectiuum ,intelligibile& intelligere: quæ
innatæ & æqualiter funtpartes intellectus. Veruntamen
inter eſſentiam & eſſentiam magis ponit ſe extenfiue.
Differentia per çqualitatem habetin fe res æquales: ſicut
æqualitas per differentiam haber in ſe res diſtinctas. Et
ideo in ſubiecto in quo funt,fe communicant per differre
& coæquarc. Differentia per minoritatem eft minor, fi
per maioritatem eft maior: & quia minoritaseſt paruum
ſubiectum fiue paruum quid , differentia non poteft in.
trare ipſam cum ſua magnitudine, nec poteft mulcum
differre per ipſam ; & fecundum quod paruum intrat,
paruum diftinguit.
DE CONCORDANTIA DEDVCTA
per principia.
Deduétia Oncordantia eft bona per bonitatem , & bonitas eft
con ordă Conc
concordata per concordantiam : & fic in ſubiecto in
die per quo ſunt,participant bonificando & cócordando. Con
princis cordantia permagnitudinem eſt magna ; & magna non
pia . effet fi careret cócordatiuo, concordabili & concordare,
quæſunt de ſua eſſentia : imo contrarietas eller magis
magna, quæ hocimpediret, imo concordantia eft magis
magna quam contrarietas,eo quod impedit ei quod non
Sit principium ſubſtantiale, vt in arte maiori probatum
eft. Concordantia eft durabilis per durationem ,doran
ribus in ipfa concordatiuo, concordabili & concordare;
ex quibus eft.Concordantia per poteftatépoteft exiftere
& agere ,
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG . 12
Eco & agere ,& poteftas per concordantiam haber res con.
cordantes: & ideo in quanto concordantia & poteftas in
bo fubiecto in quo funt, le coniungunt,in tanto a contrari
etate ſe prolongant. Concordancia eft fcibilis per ſapi
10 entiam tiue intellectum : & quando intellectus ipſam ob .
iectat intelligendo fuam effentiam , & fuum effentiale
concordatiuum ,cócordabile & concordare,magisiplam
1. obie &tat & attingit quàm obiectando iplam pereffen .
tiam tantummodo,& concordantia magis intellectui ſe
2 communicat concordando. Concordantia pervolun .
tatem eft amabilis ;eo quod concordantia ponic in vo
luntate actum ſuum : yr amans, amabile & amare , con .
2 uenianrin identitate effentiæ . Concordantia cócordat
B virtutem cum virtute in ſubiecto in quo funt: & hoc facit
in ſua effentia, & in eflentia virtutis, quoniam extra non
poffet hocfacere , co quia fuus a &tus non haberet ſubie
& um ,in quoeffet ſubftentatus. Concordantia per veri
tatem eft vera ; & veritas per concordantiam eſt concor
data: & ideo in fubie &to in quo ſuntper concordare &
verificare, diſtant à contrarietate & falfitate. Concor.
dantia per gloriam eft delectabilis, & gloria per concor
dantiam concordabilis : & ideo vnaratio appetit aliam.
1 Concordantia non poteſtelle ſine differentia :differentia
vero poteft effe fine ipſa, ſecundum quod conuenit cum
contrarietate, & in ifto paſſu apparet,quod differentia eft
principium magis generale quàm concordantia. Con
cordantia & cótrarietas ſunt oppofita, eò quia hoc quod
concordancia conſtruit, contrarictas deſtruir , & econ
uerfo: fed concordantia eft altius principium quam con
trarieras,eo quia conuenit cum eſſeconcordando: con.
1 trarietas vero cum non eſſe in contrariando. Concor.
dantia per rationem principii eſt generalis ad 'omnia
concordabilia ; eo quia principium ponit , quod concor
dancia habeat vnum principium actiuum , & aliud paſſi
uum , & aliud neutrale;cum quibuscontiner in ſeomncs
concordantias inferiores contenras ſub ipſa. Concor
daptia per medium eft influxiua & refluxida ,perconcot
dariuum , concordabile, & econuerſo : & concordare eft
medium inter ifta. Concordantia quieſcit per concors
H 5
OCTAVA PARS
dare,concordatiuum & concordabile:extra que non pof.
fet quieſcere ,neque finis fine concordancia poffet effe
qaies. Concordantia quandoque eſt maior,quandoque .
minor. Ratio huius eſt: quod in aliquo ſubiecto maiores
ses côcordant quàm in alio,ficut in homine magis quàm
in roſa, & in rola quàin in lapide. Concordantia cum æ.
qualitate conuenit,vt habeat in ſe æqualiter concordati.
uum , concordabile & concordare,libicoeffentialia , ling
quibus æqualitas non poffe efle ſubiectum , in quo finis
concordantia quicfcere poffer. Aliqua concordantia eft
minor alia : & eft minor , co quia cum magnitudine &
maioritate minoriratem intrare non poteft. Erideo con
cordantia cuin minoricare eft circa nihil , hoc eſt , circa
contrarietacem quæſua eſtoppolita.

DE CONTRARIETATE DEDVCTA
per principia.
Deductio Ontrarietas quandoque eſt bona per bonitatem,
contrari. quandoque mala per inaliciam . Per bonitatem :lic :
etatsper cur homo quicum virtutc contradicio vitio : & ficut cona
trarietas elementorum , line qua non eller generatio.
Prince
Mala , per maliciam : ſicut homo iniuftus, qui cum vitio
contradicit virruri: & ficur infirmitas quæ eft contrala
nitatem , & mors contra vitam . Contrariecas eſt magna
per magnitudinem , quoniam magna contrarietas eſt
inter Deum & peccatorem , & inter aquam & ignem,
& inter bonum & malum , & inter verum & fallum ; & hu .
iuſmodi. Contrarietas durat per durationem , non au.
tem per ſeipſam ,co quod eft accidens quod per fe non eft
txiſtens: ſed durat per accidens cum ſit häbituspriuati.
uus inclinans eſſe ad non efle & durar : quod entia ſuns
contraria , ficur iuftus & iniuftus,viſus& cæcitas, intelli.
gere & ignorare, calefacere & frigefacere, lætitia & tri
ftitia; & lic de aliis. Contrarietas per poteſtarem poteft
exiftere & agere , quoniam vna contrariecas eft innata,
& alia moralis innsta , ficut per caliditatem & frigidita
tem . Moralis : ſicut poſſibile eft peccare,tamen contra
rietas in peccando per ſe non habet contrariandi poro
fatem :fed At habitus acquifitus per homincm ,cum quo
bomo
DE MIXTIONE PRINCIP . ET REG. iz
homo peccat. Contrarietas eft fcibilis ratione fapien
tiæ obiectiuæ : non quod contrarietas caufet fcire, imo
eftcontra ſcire per ignorantiam. Contrarietas vnomo
do eſt deſiderabilis ,alio modo non deſiderabilis : ficut
coatrarietas elementorum , & contrariecas per quam
virtus eft contra vitium ; contrarietas non deliderabilis :
ficut contrarietas per quam mors eft contra vitam , & vi
rium contra virtutem . Contrarietas inter vitium & vir .
tutem ſe ponit & communicat, vt homo per ipfam ſie
contra vitium , aut homo ſi vulc per vitium ſit contra vir
futem : non quod ipfacogat hominem ad agendum de
ipfa: co quod habet liberum arbitrium ad agendum cum
ipfa , beae aut 'male. Aliqua contrarietas eft vera, alia
falſa. Vera , ficur iuſticia contra iniuſtitiam . Falla , ſicut
iniuria quæ vere eft habitus cótra habitum ioftitiæ . Ali
qua contrarietas eft per delectacionem ; alia per trifi
tiam . Per delectationem : ficut homo qui in coinmit
tendo vitium , per virtutem gaudet. Per triſtitiain: ficut
qui habet dolorem de com millis. Contrarietas habec
tres modos differentes, vt in capitulo ſuo di&tum eftin
prima Parte prima diſtinctionis . Contrarietas cum fuis
modis eft contra concordantiam , & econuerſo :veinca
pitulo concordantiæ , & in capitulo contrarietatis ap
paret in prima parte primæ diſtinctionis. Contraric .
tas ratione principii naturaliter eft ingata ,vt omnes cong
trariccates naturales contineas in ſe: tamen contrarie .
tas moralis eſt babitus acquiſitusper hominem , ve ſu
pra dictum eſt. Contrarietas eft mediabilis, & hocduo
bus modis , ſcilicet naturaliter & moraliter. Natura
liter , ficut calefacere, quod contradicit frigefacere, &
econuerſo. Moraliter, ficut bene agere , hoc eſt, quod
ynus homo qui bene agit, & alius qui male agit, per
contrarietatem quodammodo contrariantur. Con
trarietas nunquam per fe eft in quiere : quod fi effet,
fua quies eſſer perfecta, & fic contrarietas cum' per
fectione , conueniret cum non effe : & effe cum non
cile , quod eft impoſſibile. Contrarietatum vna eft
maior , alia minor. Maior ficut vitium contra vir
tutem . Minor , ficut calefacere contra frigefacere.
124 OCTAVA PARS
Contrarietas vno modo conuenit cum æqualitate, alio
wodo non : ficut patet in quatuorelements. Abſolute
non conuenit cum æqualicare:ſicut in virture & peccato,
quæ nullam conuenientiâ babent . Contrarietas ſemper
conuenit cum minorirate ratione ſui generis. Ratio hu .
ius eft quodinclinat effe ad non affe. Etideo qui magis
pungit : pungit per ipfam ,eft magis pun & us , & in pericu .
lo & tribulationepofitus, & à patientia prolongatus. Et
à talicontrarietate, velit nos omnipotens Deus liberare.
DE PRINCIPIO PER PRINCI
pia deducto .

Deduétio PRincipium eft bonum per bonitatem ,& bonitasper


principii rationem principii acquirit noméprincipii. Quoniá
per prin- quicquid eft bonificabile vel bonificatiuum ,eft per raui
copia . onem bonitatis. Et ideo principiare bonum , eftbonum .
Er bonitas eſt ratio , & principium bono quod agat bo.
num . Et ſibonusnon bonuni agit : agitmalum ,eo quod
eft contra ſuam rationem , & contra rationem boni prin.
cipii . Principium eſtmagnú per magnitudinem . Quo.
niam quicquid eft principiabile hue principiatum ,ettfub
ratione principii . 'Et quod cor & tanta ſunt magna prin
cipiabilia & principiata: ergo principium eft magnum,
tamen non eft magnum ,finó principiar magnum , poft
quam principiare poteſt magnum . Etſi magnitudo &
principium conuertuntur in Tubiecto ,in quo funt:ne
ceſſe eſt quod in ipſo fubiecto fint,infinire & principiare.
Et in iſto paſſu apparet , quod de neceſitare inelle Dei
1 eſt, producere per infinire & principiare. Principium eſt
durabile per durationem : & fi duratio eftæternitas, &
principiuin eft idem cum æternitate , neceffarium eſt,
quod fint principiare & æternare in fubiecto , in quo
principium & ærernitas funt idem . Principium eftpo
tens per poteftarem : & fi poteftas & principium lincidé,
fequitur quod abſolute & fine aliquo impedimento
principium poteſt rantum principiare, quanta eſt ſua ef
fentia , & quanra eft effentia poteftatis. Principium eft
ſcibile per iapientia : & fi fapientia eft infinita & æterna,
& eftidem cum principio , cum ipſo principio eft ſcibile
infinire,
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG . 125
infinire, & æternare & ſcire; & hoc de neceſſitate. Princi
pium per voluntatem eſtamabile : & ficeltidern cum ina .
goitudine & æternitate, & cum voluntate in ipfo princi.
pio eft amabile, principiare, magnificare, æternare & a
mare, & aliter non poteft fe habere Principium per vir
tutem eft virtuoſum , & per principium virtus eft princi
pialis: & fi in ſubiecto in quo funt principiare & virtuifi.
care ſunt impedita, principium & virtus non ſuoridem .
Principium per veritatem eft verum ; & fi cftidem cum ve
ritate,& æternitas cum veritate , neceſſarium cft quodia
ipſo principio funt principiare,verificare& æternare . Per
gloriam principium eſt gloriabile & delectabile : & fi
conuerteretur cum gloria, gloriari & principiare dence
cellitate converiuntur. Principium per differentiam eft
clarum & inconfuluin , & fi principiú eft intellectus prin .
cipiare & intelligere conuertuntur; & differentia ponit,
quod vnus fit intelligens,alius intelligibilis: vnus princi
pians, alius principialis. Alioquin principium & intelle
etus non poffent diftare à confuſione. Principium per
cócordantiam habet naturam concordandi, quam non
poffet habere fine concordantia : & principiatiuú, prin
cipiabile & principiare, quæ eſſent de eſſentia principii.
Contrarietas eſt contra principium , quando impedit ei
actum ſcilicet principiare : ſed in ſubiecto in quo princi
pium eft idem cum poteſtate : contrarietas non poteſt
impedire principio principiare. Quoniam non habec
com quo habeat poffe, quod eft de genere poteftatis,
Principium per medium vadit ad finem , fine quo media
ad finem pon poffet ire : & quando medium impeditur,
deficit poteftas principii & finis; & dolet appetitus , & re
quitur.trifticia & labor :ſed quando fuperuenit bonitas,
magnitudo, duratio ,multiplicaturpoteſtas, & deftruitur
impedimentum . Principium quieſcie perfinem , & non
quieſcere poffet per finem fine principiare : ſed quando
principians in principiato quod eft de fua effentia per
principiare , quod eft accidens, credit quieteminuenire
non poteft; & in ifto pallu apparet quod folus Drus eft
principium & quies: Principiū vnum eit maius , & aliud
minus. Maius quando eſtin actu de potencianon dcdu
OCTAV A. PARS
Eto, in qua nullum principium poteft effe maius quàm
principium in actu exiſtens. Quoniam principium quod
eft in potenuia , eftcirca nihil , refpe & u huius quod eftia
actu. Et in iſto palſu apparet, quod Deus quieft maius
principium quan efle poteft,haber actum in ſeipfo , vi
delicet principiantem , principiatum & principiare , vt
apparer in diuinis. Nullum principium fine natura a
qualitatis in ſe quieſcere poceft. Ratio huius eſt: quia pe
fit in te æqualitatem habere per principiantem , princi.
piabilem & principiare:ſed Deus quieſcit in ſe: ergo, &c.
Deus eſt principium , & eft principium fummum & per .
fe &tum . Vode fequitar, quod hoc per quod Deus magis
diſtar à minoritate principii,fit in ipſo :deneceſſicate ce.
go in Deo eit principiare, principians & principiabilis,
ucprincipiatus :ergo,& c .
DE MEDIO DEDUCTO
per principia.
Dedudio Edium eft bonum per bonitatem:quod principium

princi . poffet effe quies : ergo bonitas per bonificare quod eft
pia . medium , eft ratio bono quodagațbonum . Medium per
'magnitudinem eft magnum , & quod eftmagna diſtantia
inter principium & finem , oportet medium effe magnus
tamen multum magnum non eſt ,nifi fitdeeffentia pria
cipii & finus. Medium darat per durationem & influen
tiam finis ex rcfluentia principii : & fimedium & duratio
conuertuntur & ſunt,æternitas ab æterno duratinfluen .
tia & refluentia, mediare & æternare. Medium per po
teſtatem poteft exiſtere & agere:& poteftas rationem
dii habet poſſe. Medium eit ſcibile per fapientiam , & nó
eſtſcibile fine principio in fine. Medium eft amabile per
voluniatem , fine quo non poffet habere amare,neque *
mans,amatum , ncque principium in fine quiefceret. Er
f .medium & voluntas conuertuntur , mediare & amare
conuertuntur. Medium per virracem eft virtuofum , &
virtus per medium tranfit de principio ad finem : & virtus
confiftit in medio fuiipfius. Medium per veritatem eft
verú : & vcritas rationc mcdii habet in fe verificare, quod

1
DE MIX TIONE PRINCIP. ET REG . 119
eftmedium ſuum . Medium finc gloria non poflet babe
icgloriam , ncq; glorians in gloria delectationem habe
te.Medium per differentiam eftclarum & inconfufum :
beur in effentia intellectusiorelligere; co quod vnuseh
intelligens & alius intelligibilis ; & intelligere eft actus
corum : fed fi non effet differentia inter intelligentem &
intelligibilem ,mcdiú eflet confuſum & non clarum :finc
concordia intelligentis & intelligibilis intelligerç non
poffet effe mcdium , quia non haberet cum que. Mediu
quandoq; eftimpeditum per cótrarietátem : ratio huius
eft, quod deficit influentia fois & reflucntia principii in
ſubiecto in quo funt:'eo quia ſubiectum eft imperfectú ;
ſed quando perficitur, contrarietas eft à ſubiecto remo .
ta, & medium perficitur. Medium cft de rationc priaci.
pii fine quo non poffeteſſe: & quando non eft perfe & um ,
non eft de ratione finis; & quando perficicur, cAt de ratio
De finis. Medium in fine quicfcit, quod per ipſum prin .
cipium tranfit ad finem , & in tranſitu principii ad finem
tranfir medium , eo quod fine medio tranfire non potest.
Et in ifto paffu apparet per quem modu elementa & alia
miſcibilia incrantmixtum . Medium vnum eſt maius,ao
liud minus. Maius , ficut medium fubftantiale , quod eft
de ſubſtantiali principio & fine, cum quibuseftvnafube
ftantia ,vna effentia ,vna natura. Minus quidem eft me .
dium accidentale: ſicut currere,comedere, & c.quæ non
fuor de effentia currentis & curribilis , comedencis &
comeſtibilis. Medium per æqualicatem æqualiter con
hiftis inter principium & finem : & hoc perfecte, quando
eft de effentia corum & formaliter ab omni materia dif.
paratum . Quoniam cum materia non poffer effe in me
dio ,eo quod formaplus dicit quàm materia: camca ſea
cundum modum loquendi & propofitione diciturquod
actus æqualiter ab ipfis eft caufatus . Nullum mcdiung
cziſtens inter materiam & formam diftac à minoritatc .
Ratio huius eft : quod materia dicit minus, & forma ma
ius :& ideo fequitur quod medium exiftensinter forman
tem & formarum diſparatos,diftat omnimodè & fimplio
diterà minoricats .
128 OCTAVA PARS
DE FINE PER PRINCIPIA
deducto.
Defino FINis eft bonus per bonitatem ,vt quies fit bona,& bo
nitas quieſcat: & fic bonitas quieicendo cft ratio bo
cipia,de-, no quod agac bonum : fed quando bonus non agit bo
ducto. num , bonitas atque bonus non quieſcunt, eo quod bo .
ous contra finem bonitais exiſtit ociolus. Finis perma
gnitudinem eftmagnus,vt eflentia in iplo fine cum ma
gnitudine quiefcant. Finis vero nonelt multú magnus,
fi quieſcens, quieſcibilis & quieſcere non ſunt de ſua ca
ſentia , Finis per durationem durat;& ficouertiturcum
duratione, perte quieſcit. Et fi apperit finem peregrinum
cum quo quieſcat,non eft fummus finis. Finis per pote
ſtarem poteft exiftere & agere ; & poteftas per finem qui
cſcere: & fi conuertuntur,rantum poteftquiefcere per a
gere ;ficutperexiftere. Sicutin Deitate, in qua tantum
quieſcit in agendo ficut in exiſtendo, & fic de aliis. Finis
per fapientiam eft intelligibilis, & eſt in tanto intelligi
bilis quancum per quieſcere,ficur per exiſtere : & anon :
non eft fummus finis, ſed ipferior habens appetitum ad
ſuperiorem . Erin ifto paffu apparet, quod omnia entia
creata appetunt fummum finem aut debent appecere.
Finis eft amabilis per voluntatem ; & quod eft magnus,
magne elt apperibilis : Et quod eft bonus, beneeft appe
tibilis: & quod voluntas eft magna , magnaliter debet
ipfum amare & deſiderare: & fi non facit hoc de ſuama
gnitudine,eft ociofa; & iniuriam facit fini; ratione cuius
eft in labore fine quicte. Finis eft vircuoſus per virtutem ;
& fic cum virtute eſt quies. Finis cum veritate eft verus;
& lic vere acquiritur quies , & non vere labor & triſticia .
1
Finis vltra gloriam fon poteft effe quies nequegioria ex
tra fincm eft in delectatione. Finis cum differentia eft
ensinconfuſum . Et hoceft, quod habet naturam perfi
cientis,perfe &tibilis & perficere, quæ fint de ſua eſſentia,
fine quibuseffet confuſus: & etiam eſſet finis alterius, &
non fuiipfius,quod eſtimpoflibile. Finis per concordan :
ciam haber resconcordantes : & concordantia.per finem
res quieſcentes. Finis cum contrarietate non poreſt eſſe
quies. Ratio huius eft, quia finis & concordantia ſunt
amica :
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 119
amicæ :& contrarietas & concordantia inimicæ . Finige
illudin quo principium quieſcit: & quando conuertitura
finis cum principio eſt principians : & quando non con
uertuntur,poflibile eft quod principium in ipſo non qui
cfcat. Finis finemedio non potefteffe fubiectum prin
cipii , vt in ipfo quieſcat: quoniam finis & principium G.
nemedio ſunt diſparata. In fine maiori eft maior quies:
& maior quies eſt, quando quieſcens, quielcibilis & quie.
ſcere ſunt idem per eſſentiam . Finis fine æqualitate qui
eſcentis',quieſcibilis & quieſcere non poteft effe fubic
dum in quo concordancia quieſcat:quoniam deficicate
æqualitate, deficit quics. ·Nullus finis cum minoritate
eft quies , quia minoritas eft circa nihil , & nihilprocurar
laborem & triftitiam in quantum eſt habitus priuatiuus
perfectionis .
DE MAIORITATE DEDVCTA
per principia.
Aioritas bona eft ratio bono quod agar maius bo- Demaio .
Mai Laum : & talis bonitas eſt ſubſtancialis , co quod ſub- rilarede
ftantia maior eft accidente. Et ideo quando magis bonus dubspor
producit quo ad rationem bonitatis & majoritatis, fub- princia
ftantia velmaiusbonú ſubſtantialiter producit & ipfum piw.
productum ponit in ſpecie ſubſtantiali bonitatis & ma
ioritatis. Maioriras eft magna, & aliqua magnitudo eft
maior ; vnde fequitur, quod ipfa eft fubftantia ; quod
non eller maior, neque fubftantia poffer eſſe magis ma
gna quam accidens. Maioritas durat per ducationem ,
& duratio maior eft per ſubſtantiam : quod fi non acci
dens duraret per fe & non per fubftantiam ; & magis per
minoritarem poffec eſſe maior quàm per maioritatem , 3
1
quod eft impoſſibile. Maioritas per poteſtatem poreſt
exiſtere & agere, & poteftas per maioritatem poteft effe
maior: vnde fequitur quod maioritas & poteftas poffunt
cffe partes ſubſtantiales in ſuppofito in quo fuar. Maio
ritas eft fcibilis per fapientiam ; & fic eſt obicctuin ſub
ſtanciale. Et fi non maioritas non eft fcibilis per fe , fed
per accidens,quod eft impoflibile: maioritas eft amabi .
lis per voluntatem , vt voluntas per maioritatem poteft

>
130 OCTAVA PARS
* habere maius obiectuin . Majoritas eftimago immen
ſitaris virtutis, vnde fequitur , quod aliqua maioritas fic
fubiccta: quod fi non, non poflet elle imago immenfita .
tis virtutis, eo quia accidens non poflet ad hoc ſufficere,
cum dicat minoritatem , & fubftantia maioritatem . Ma
ioritas eft vera per veritatem , & veritas maior per verita
tem , vndeſequitur quod aliqua veritas eſt ſubſtantialis,
quia fi non , iam non poffeteffe maior quàm accidens:
neq ; maioriras poffet effe vera per veritatem ſubſtantia
lem. Maioritaseftdelectabilis per gloriam ,& gloria per
maioriratem haber maiorem dele &tationem : ergo opor
ter dare de neceflitate aliquam maioritarem ſubftantia .
lem , vt fit maior gloria per fubftantiam quàm per acci.
dens. Maioritas eft inconfuſa per differentiam quæ dia
ftinguit inter maioritarem ſubſtantialem & accidenta.
lem, fine qua diſtinctione maioritas eſſet confufa. Ma.
ioritas fine concordantia non poffer efle imago immen .
fitatis, virtutis , magnitudinis, & c.qur concordantia po .
nit, quod aliqua maioritas fit lubiectum exiſtendo & 2
gendo. Maioritas viocit inindrem contrarietatem cum
maiori concordanria: maioritasvero cum maioricontra.
rietate non poſter vincere maiorem concordantiam.Ra.
tio huiuseft, quia maioricas eſt de fuo genere . Er iſto
pallu apparet , per quem modum peccant peccatores &
habentculpam ,eo quod virtutes funt maiores pofitiua ,
3
& vitia minora priuatiuæ. Maioritas perrationem prin .
cipii cft principium , & principium permaioritatem ha.
ber rationem fubftantiæ : quod fi non , non pofſec effe
maius ad hoc quod principium fit tantum maius, quod
non poteft plus, oportet quod habear in fc partes coel.
.
ſentiales ex quibus fit : quia fi non poffet effe maius po.
tentialiter & nó actualiter, & maiormaioritas poflet eſſe
in potentia quàm in actu ,quod eft impoſſibile. Maiori
tas finemedio ſibi coeffentialifalicet maiorificare, non
poffer eſſe in ſuo genere: neque medium fine maioritate
poffer eſſe ens ſubſtantiale. Maioriras cauſar maiorem
quietem , vnde fequitur, quod aliquis finis fit fubftantia
lis ratione maioritaris fimplicirer:quod quies non fit're
fpectu minoritatis , fed refpectu ele maioritatis. Ratio
huius
DE MIXTIONE PRINCIP.ET REG . 133
huius eft,vrquies Gc feparata à fuperbia & inuidia , & hu.
> - juſmodi. Maioriras fine æqualitate non poffet eſleima
go immenfitatis, bonitatis ,magnitudinis , & cætera, co
quia non haberet cum quo habet:ergo res æquales fibi
coelleaciales ſcilicet maiorificans, maiorificabile & ma
3 jorificare Maioritas & minoritas opponuntur in fubic
to in quo funt reſpectiuæ , ficut ſubftantia & accidens :
S
tamen non naturaliter , eo quia ſubſtantia & accidens
3 conueniuntin conftiruendo vnum cerminum licur cor
spus: & ideo maioritas per fe conuenit cum effe: &mino
ritas cum non effe. Tamen aliqua maioritas conuenic
cum non eſſe : eo quia caufat peccatum que corruptio
nem .

DE ÆQVALITATE PER PRIN


cipia deducta,

ÆQualitas bona fit ratio bono quodæqualiter


bonum . Et ifta diffinitio eſt fons, à quo oritur iufti- Dilagoo
agat litate pe n
cia naturalis & moralis . Æqualitas eſt magnaper ma- principia
- gnitudinem ; & magnitudo rationcæqualitatis habetres deduda.
æquales fibi coeffentiales in fe :æqualitas vero non por
fet efle magna per magnitudinem line natura coæqua
tiua per coæquantem ,coæquabilem & coæquare fibi co .
effentiales & naturales. & qualitas durat per duracio
nem , eo quia duratiuum de durabili ſuficit coæquati
uo , eo quia facit durare coæquabile & coæquare. Et
æqualitas & æternitas eflent idem iu inferioribus in'z .
terno : & ab æterno , durárent in ipfis coæquare, æcer
nare fine corruptione vnius & generatione alterius,
. quodeftimpoſſi
bile. Ec fic patet, quod mundus fic no
uus , eo quia in ipſo æqualitas & æternitas non con
uertuntur. Æqua , eft potens per poteftatem , pote
ftas per æqualitatem habet in ſe res coæquales libi &
! coeffentiales. Etfic in ſubiecto in quoſunt caulantco .
square & pofle. Et fi effent idem in inferioribus , ef
fent coæquare & poſſe de neceſſitare in tanto , quod
2
cuacuarent omnes inæqualitates de mundo : & o .
8 mnia effent æqualia , & æquæ potentiæ , quod eft in
pollibile : Es in ifto paflu apparet , quomodo vna
I
:
732 OCTAVA PARS

impoflibilitas adducit aliam . Æqua, eſt ſcibilis per fa


picntiam , & quia ſapientia eft magna per magnitud :
nem , & fimiliter æqualitas: ſequitur ergo de neceffitate,
quod æqualitas fit actu per coeffentiales,cox quante,co
æquabilem & coæquare. Et fi æqualitaseft idem quod
intellectus, fequitur quod in ipfo lunt femper coæquare
& incelligere. Æqua,eft ainabilis pervoluntatem : racio
huius eſtvevoluntas poſſer cam habere per amantem , a
mabilcm & amare. Et quia voluntas & æqualitas ſune
magne per' magnitudinem , potentes per poteftatem ,
quieſcentes per finem , ſunt actu de neceffitate. Æqua,
cit virtuofa per virtutem ; & virtus per æqualitatem haber
in ſe res æquales. Er ideo in iſto pafſu apparet , quod vir
tutes ſunt coæquabiles : & quod illa coæquatio eft vir
tuoſa. Æqua, per veritatem eft vera : quia non poffet
recipere habitum veritatis fine fua natura; oporter quod
imprimar in veritate ſuum habitum & furam naturam ;vc
veritas per rationem æqualitatis habcat in fe res coæ.
quales & coeſſentiales. Æqua, per gloriam eft delectabi
lis ,& gloria per æqualitatem coæquabilis; & ideo in glo
ria glorians delectatur in coæquando fibi gloriarum &
gloriabile. Æqua , per differentiam eft ratio inconfula ,
oftenfiua & clara. Ratio huius eft: quia differentia ponit,
quod vnus fit coæquans,alius coæquabilis, alius coçqua
re : fed remota differentia ab æqualitate eſſet æqualitas
cuacuata à claritate, & effet tenebris obumbrata & reple
ta . Æqua, per concordantiam habet res concordantes:
& concordancia per æqualitatein res coæquantes. Erfi
conuertuntur , ſemper ſunt permanentes per coæqua
re & concordare. Et contrarietas & æqualias non pol.
ſunt cum ipſis principiare. Æqualitas & contrarie
tas non ſunt ainicæ , co quia æqualitas & concor
dantia ſunt amicæ : & in iſto pafſu apparet, quod iu
ſticia oritur de æqualitate & concordantia , & iniu
ria de contrarietate & inæqualitate. Aqua , eft prin.
cipium per rationein principii : & principium ratio .
nerqualitatis habet in fe re æquales fibi coeffentiales.
Etſi conuercuntur, femper ſuntpermanentes per princi
piare & coæquare. Æqualitas per medium habet me .
diari.
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 135
diaciuam naturam & medium per æqualitatem coæqua
tiuam : & fic conueniunt interie per coæquare & media
re. Æqua,eſt ſubiectum in quo finis concordantiæ qui
efcit : & in ipfa quiete eftmaioritas, vt qtics -non fit fine
maioritate zqualitatis diſparara ſimpliciter à minorita
té , quæ non eſt de genere quiețis. Æqua,permaiorica
tem eftmaior & æqualitas quo ad fuam efſentiam & na..
turam requirit res æquales fibicoeſſentiales ,vecommo- ,
de fic diſparata à minoritate fua inimica. Et in ifto paſſu
apparet , quomodo maioritas extra animam ens rea..
le & naturale. Æqua,& minoritas ſunt inimicæ. Ratio
huius eft: quia vbi eftæqualitas, non poteft effe minori
tas: co quia fi effet,deſtrueretæqualitatem :veruntamen
in quantum aliqua æqualitas eft minor alia cum mino ..
sirate, habet aliquam conuenientiam per quam conuc
nir cum non eſſe. 1

DE MINORITATE PER PRIN .


cipia deducta .
Demine
Inoritas per bonitatem non eft circa nihil,eo quod ritat per
e
Ibonitas ſemper eft circa alıquid : fed bonitas per
minoritatem eft circa nihil , & ideo quando bonus non principia
attingit bonum , eſtocioſus : de bonitate bonitas eftmi. deducta .
nor & circa nihil,fed hoceft peraccidens . Minoritas no
eft de ratione magnitudinis reſpectu maioritatis, quæ eft
fuum contrarium : tamen eft magna ,in quantum eft fub
ftantia , & eft fubftantia vt entia ſubſtantialia ſpecialiter
differant per maioritatem & minoritatem . Minoritas
of durat per durationem in ſuo genere,quod eſſet impolli.
bile, fieſferde æternitate quænoneft degenere minori,
0% taris.Et in ifto paffu apparet ,quod mundus non eftærer
nus: quia fi fic,effet de genere æternitatis, quæ æternitas
eſſet minor quàm æternitas Dei : ficut bonitas mundi
quæ eſt minor quain bonitas Dei. Minoritas perpoter
ftatem poteſt eſſe hoc quod eft: fed non vltra hoc quod
eſt; & fic de ſua agentia . Minoritas ratione ſapientiæ eft
ch ſcibilis; & fapientia ratione minoritatis eft minor:minor
18 dico , quando eft in potentia aut ocioſa, co quia eſſe in
134 OCTAVA PARS
potentia & ociofitas ,cum minoritate conueniunt:A & us
vero & agentia cum maioritare. Minoritas per volun
tatem eft amabilis ,non vt voluntas dirigac minorita .
tem in fe : ſed vediligat in aliquo obiecto ininoritatem ,
yt poffit diligere maioritatem , ficur in aqua in qua dili.,
git caliditatem , quæ cauſat minoritatem in aqua : vệ
homo per aquam ſit calefactus & balnearus . Minoritas
per vircutem eft virtuoſa: quoniam virtus reftaurat hoc
quod ſubiectum minoritatis habet per paruam quanti
tatem ,ficutgranum ſinapis habet magnam virtutem per
guftum & acutam , & multiplicat multa grana. Minori
tas per veritatem eſt vera : ratio huius eft,quod veritas ve
Ie ponit quod ipfa fit circa non elle; & minoritas mino
rando ponit quod vna veritas fic minor alia . Gloria per
minoritatem eſt minor ; & fic gloria per minoritatem
non eft quies , ſed gloria ratione fuæ abundantiæ multi
plicaret ſuam dele &tationem in ſubiecto in quo eft mi.
noritas,nifi minoritas hocimpediret & impedit :quia in
ſe magnam delectationem habere non poteft. Minori
tas per differentiam eft ratio inconfuſa :ſed ſecundum ge
Bus , ſua charitas parua eft. Minoritas participat cum
concordancia, vt ex pluribus concordantibus fit confti
tuta. Sed illa concordantia parua eft, eo quia minorita.
tem non poteft intrare cum magnitudine. Minoritas
cum contrarietate eft contra maioritatem : & minoritas
cum contrarietate contra minoritatem . Et in hoc paflu
apparet, quomodominoritas de facili poteft vinci. Mi.
noritas per principium eft de ratione principii: & fic eft
principium ſub quo funt omnia agentia minora & parui
valoris . Minoritas per medium elt mediabilis, videlices
eft medium æqualitatis & maioritatis ,per quod tendunt
ad non eſſe in qao non funt, quouſque tranſeant per
ipſam minoritatem & ſuam naturam recipiant, & ad
nihil eueniant . Minoritas quoad ſc , nunquam eſt in
quiere. Ratio huius eft, quia eft circa non eſſe : fed ma
Toritas quieſcit , quia ipfa eft circa efle, & demaioritate
iplam ancillam facit. Minoritas & maioricasnő pollund
eſſe idé,co quodmaiorirasdiciteſſe, minoritas non eſſe:
ſed
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG . 135
ſed bcnè conucniunt quo ad vnum finem f, icur domina
& ancilla. Minoritas & æqualicas nó poffunt efle idem
fpecie. Ratio huius eft,quiaminoritas confiftitinterx.
. qualitatem & non eſe; & æqualitas intermaioritatcm
& ninoritatcm .

6 SECVNDA PARS OCTAVÆ :


PARTIS PRINCIPALIS IN QVA
principia deducta ſunt per regulas,

Icet principia dircurſa fint in tertia figura per came- Secunda


LA fm : h ?c vero diſcurſus erit continuusperregulas ,Gs pars oda
intelle &tw per re&tam lineam de quolibet perregulas notic waparti ,
ciam habeat. Vlterswsin parte ifta intendimus probare Contra
quodlibetprincipium elegenerale,btcognofcatur quodars emulato
ifta generali per pradedaprincipia probata eſte genera- res huius
lia,fimiliterpropter
& hoc,Gr volentes mordere artem iftă artis.
was pofint pradias principis refiftere.
DE BONITATE PER REGY.
las deducta.

Trum bonitas fit principium generale ? Etreſpon- De boni.


V dendum eft, quod fic, vt patet per regulam B. & per tate per
ſcalas fecundæ figuræ , in qua omnia bona comprehen- regulas
duntur. Quæ quidem ſcala ſunt generales & bonæ per dedu &ta.
bonicatem , quam bonitatem nonpoffent habere defici
ente bonitare generali. Per primam (peciem regulæ C.
quæritur,quid eftbonitas generalis: Et refpondendúeft,
! quodeft ens continens in lc omnes bonitates ſpiritua
!! lesin ſubicctisſpiritualibus ſubſtentatas. Per fecundam,
fpeciem regulæ C.quæritur, quid habet bonitasin fe fibi
coef [eotiale? Et refpondendum eft, quod haber concreta
relata & libicoeſſentialia ex quibus eft,& ſine quibus elle
mon pofler,principium generale: & hocprobabile eſt per
primam fpeciem regulæ C. & per fecundam D. Per ter
tiam ,fpeciem C. quæritur, quid eft bonitas in alio ? Ad
quod reſpondendum eft , quod eft habitus in ſubiecto,
quo eft habituatum de bunicate actiua quç palliua qui
136 OCTAVA PARS:
per a &tiuam eftbencagens : per pafiuam cft bene patiés,
Per quartam (peciem quæritur, quid habec in alio ? Erre
fpondendum eft, quod haberexiſtentiam in ſubiecto,lune
qua non poller elle : & habetin ipfo actionem & paffio
nem ratione ſuæ naturæ in ſecunda ſpecie fignificarą .
Quæritur per primam fpeciem regulx D. bonitas de quo
eft ?Reſpondendú eft, quod eft de leipla,vtfir generalis &
habcat per fe naturam lua defignatam in fecunda fpecie
regulę C. & in prima & fecunda D. & perfecundam fpecie,
bonitas cótracta de quo eft ?Et reſpondendúeft, quod cft
de ſeipſa,in quantupi eft ſubſtantia inpata;vt per ſeconda
speciem regulæ C.& per primam regulam E.lignificatum
eſt, alicer enim per ſe non haberet exiſtenciam natura
lem , quod eftimpoſſibile. Amplius bonitas exiſtens ha
bitus naturalis liue moralis eft ſignificatiua de bonicarc
Tabftantiali, deducta & diffufa : ficut fimilitudo de Gmu
lato . Adhuc per rerriam fpeciem D. bonitas cuius eft : &
reſpondendum eſt, quod eft fubie & ti in quo eft: ficut ha
birus habituati , & quantitas quanti, & huiuſmodi. Per
primam ſpeciem regulæ E. quæritur : bonitas quare eſt ?
& reſpondendum eſt, quod eft per feipfam , vtper ſecun
dam fpeciem C. &per primam viſum eſt. Vlterius per ſe
cundam fpeciem regulæ E. quæritur, bonitas quare eſt?
Reſpondendum eft, quod bonitas eft vt principia alia
fintbona per ipfamn: priuata cnim bonitate nullum qui
dem principium effer bonum , ficut priuata caliditate
nullum ens effet calefactum . Per primam fpeciem regu
læ F.quæritur: bonitas quanta ? Et reſpondendum eft
quod eft ranta quantus eſt habitus eius : in ſubiecto au.
tem eft pars eius. Per ſecundam fpeciem quæritur,boni.
tasquanta eft? Et reſpondendum eft,quodeft tanta, quá.
ta ſunt ſua concreta correlatiua & fibi coeflentialia , vt
jam probatum eſt in ſecunda ſpecie regulæ C. Per pri
mam ſpeciem regulæ G.quæritur,bonitas qualiseft: Et
reſpondendum eft, quod eſt propria paffio fubie & ti ſub
ftantialis fiue accidentalis in quoeft, & dum propria pal
fione prædicacuin eſt deductum ; fine quo fubie& um effe
non poteſt, ſicut animal de homine. Adhuc perſecun
dam ſpeciem quæritur: bonitas qualiseft: Et dicendum
eft,
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 137
eſt, quod eft talis. qualis eſt habitus bonus in ſubiecto de
iplo habituato : ficuc dulcedo mellis quæ bona eft, & iu.
fticia iufti. Per omnes fpecies regulæ #. quæritur: boni
tas quando eft: & relpondendum eſt, quod eft tunc tem.
poris, quando iplum bonum eft , tempore exiſtence in
moru bona & continuo ſucceſſive, peo ſcalam ſecundæ
figuræ in hac quidem reſponſione ſunt implicatæ omnes
regulæ H.in tempore habituatæ . Sed applicationes di.
mictimus homini bene incueori habituato deiſta arte, &
hoc facimus caula breuiloquii.Etin iſto paſſuintellectus
eft valde oncrarus. Veruntamen quanto magis eft onc
tatus , tanto magis altus & generalis eft. Quæritur per
omnes fpccies regulæ I. bonitas vbi cft : & relpondendú
eit, ficut prius de tempore di& ú eft, videlicet eft in ſeipla:
vt per fecundam fpeciem C.manifeftum eft, & per primá
& fecundam regulam D.E. & per principia primæ figura
quæ de bonitace habituara & fituaca ſunt. Per primam
regulam K. quæritur : bonitas quomodo eft ? & reſpon 1
dendum eft, quod bonitas eſt pars ſubiecti in quo eft, vt
patet per ſcalam differentis , & per fecundam fpeciem re
gulæ C. & per primam G. Vlterius per ſecundain fpeciem
Iegulæ K.quæritur: quomodo eftbonitas in alio princi.
pio ? & refpondendum eft per ſecundam fpeciem regulæ
C. Et hoc patetin prima parte mixtionis principiorum .
Et in prima ſcala tertiæ figuræ per cameram B. C. & per
cameram B.K. Amplius quæritur per terriam (peciem
K. quomodo bonicas eſt in toto ,& totum eſt in ipſa ? Er
eſt dicendum ,quod cft in toto, ficut habitus in habitua.
to; vt per ſcalam ſupradictam ſigpificatum eſt. Perquar
tam ſpeciem K.quæritur, quomodo bonitastranſmittit
fuam fimilitudinem extra? & refpondendum eft permo
dum quem habet in fecundam (pccicm regulæ C. in qua
bonificansin ſuo bonificabili generat bonitates peregri.
aas ſus accidentales de ipſa habituatas: ſicur dulcedo eft
in melle quæ bona eſt ;& iufticia eftin iufto . Quæritur
per omnes ſpecies regulæ K. bonicas cú quo eft? ad quod
reſpondendum eft, quod eft cum feipfa & cum aliisprin
cipiis ,ac etiam cum fuis correlatiuis,finc quibus elle non
pofler, vtpatet in ſecunda fpecic regulæ C. cum quibus
is
OCTAVA PARS
generat & imprimit bonitates peregrinas, & eft cum pri
ma & ſecunda ſpecie regulæ D.Et fimiliter cum ſcala ter
tiæ figuræ determinata per B.C. & per B.K. in qua ſcala
diffundit ſe,dando eis ſuas fimilitudines.

DE MAGNITUDINE PER RE .
gulas deducta .
Dedu &tio
Trum magnitudo fit principium generale ? & re
magni V ſpondendum
THE eft quod fic, vt patetin ſcala tertiæ fi
tudinis
guræ terminata per cameram B. C. & C D.vfq; ad came
per regu- ram C K. Quoniam niſi magnitudo effet principium ge
nerale: & bonitas, differentia ,concordantia, & c.non ha
berent de quo eſſ :nt magne , vt per regulam B proba.
tum eſt. Per primam fpeciem egulæ C.quæritur :quid
cít magnitudo : Et reſpondenduni cft quod eft illud prin
cipium ,cui propriè comperit magnificare, fiue cum quo
magnuin caular magnificare: Et hoc per regulam B.vi
fum eft. Per fecundam fpeciem quæritur,magnitudo
quid habet io ſe : & refpondendum eft, quod in rebus cor
poralibus habet magnificantem , magnificarum & ma
gnificare ei coeflenciales, cum quibus caufat extenfitates
fubftantiales in fubiecto, ex quibus caefantur quantita
tes, cum quibusmēſuratfeipfam & alia principia in ſub
ięcto corporali in quo eft.In fpirituali vero magno cauſar
actus magnos,videlicet magnuin intelligere, recolere &
amareex magnitudine fpirituali habituatos,ipfa magni.
tudine cxiſtence in ſpirituali principio . Et hocidem eit de
magno fpirituali bonificare, durare, iudicare , &c. vt per
regulam B. probatur. Adhuc per tertiam fpeciem ma
gnicudo quid eft in alio ? Et eft dicendum , quod eft fort
ma formans magnum formatum & magnum materia.
tum , vr per primam fpeciem D.fignificatum eft. Am .
plius per quartam fpeciem quæritur, magnitudo quid
haberin alio ?Reſpondendum eft, quod haber magnam
actioné & pafſionem in ſubiecto magno in quo eft ,cum
quibus eft naturalis : Ethocper primam regulam D. fi
gnificatum eft. Per primam fpeciem regulæ D.quæritur,
magnitudo de quo eft? Reſpondenduin eft, quod eftde
ſeipla,vtlitprimitiua in actu magnificandi; quod ſi ncn
magnia
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 139
magnificarer,non haberet de quo effet; neque per conſe
queas magnificatum quod ellet, quod eft impoſſibile:
hocautem patet per regulam B. Per fecundam fpeciem
quæritur, magnitudo de quo eat ? Et reſpondendum eft,
quod eſt de luis correlatiuis naturalibus in fecunda ipe
cie,C. Significatis. Vlterius per tertiain (peciem queri
tur , cuius eſt ? Et rcſpondendum eft,quod eft fubie&tiin
quo eft: quia fubiectum cum ipfo agit in feipfo naturali
ter ſiue moraliter.Echoc per regulam B.lignificatum eft.
Per primamfpecié regulæ E. quæritur, magnitudo qua
reeft? Et refpondendum eft per fecundam fpeciem regu .
læ C. eo quod eſt de magnificante, magnificabili & ma
gnificare,ratione cuius magnitudo haber naturam exi•
itendi hoc quod eſt. Peç lecundam (peciem quæritur,
magnitudo quare eft : Et refpondendum eft ,ad hoc vr alia
principia peripſam ſint magna.Et hoclignificarum ettin
figura peromnes alias cameras in quibus C.eft. Per pri
mam ſpeciem regulæ F. quæritur,magnitudo quáta eft?
Er reſpondendum eft, quod tantaeft, quanta ſua eſſentia
in ſubiecto continua eft per lcalam tertiç figura deſigna
ta per B.C. & C.D.yſg; ad cameram C. K. Per ſecundam
fpeciem quæritur,magnitudo quanta eft? Erreſponden
dum eft, quod eſt cauca, quancum capere poteſt de ſuis
correlatiuis per fecundam ſpeciem C. ſignificatis. Et ſic
de habitibus magnitudinis ab ipſa influxis in prima & re
cunda figura ſubitentaris& allituatis & numeratis. Per
primam fpeciem regulæ G. quæritur, magnitudo qualis
eft?Et reſpondendum eſt,quod talis eſt,qualis eſt per pri
mam fpeciem regulæ C. & per primam & fecundam D.E.
F.Et ad hoc teſtatur regula B. Adhuc per ſecundain fpe
ciem quæritur,magnitudo qualis eft: Et refpondendum
eft,quod efttalis, quales ſuntluihabitus diffufi & difcurfi
in tertia figura per ſcalam B.C. & C.D . vſque ad C.K. Per
primam fpeciem H. quæritur,magnitudo quando eſt? Ec
refpondendum eft, quodeftrunc quando fuum fubicctú
eft, in quo eft fubftentata & coniuncta. Ec probabile eſt
per ſcalam tertiæ figuræ per B.C. & C.D. vſque ad C.K.
copſtitucá: in qua ſcala ſunt implicatę omnesquindecim
fpecies regulæ H.cum magnitudomota confiftitin tem
140 OCTAVA PARS
pore, & tempus in ipfa : fed hoc explicareceſſet valde pro .
lixum ; ſed ſpectat ad artiſtam ſcientem artem iſtam . Per
omnes ſpecies regulæ l . quæritur,inagnitudo vbieſt ? Et
selpondendum eſt,quodipla eſt cum omnibusſpeciebus
J.in cameris tertiæ figuræ deſignatis: Et per artem appli.
cabile eft ad propofitum homini intuéti,ſcientių; artem
įſtam . Quæriturper ſpecies primæregulæ K. magnitu
do quomodo eft?Et relpõdendum eft,quod eſt per illum
modum quem habetin regula C.& D. & E.& F.G.H . & l.
vr in ſcala tertiæ figuræ fignificatum eſt. Per ſecundam
regulam K. quæritur, per omnes ſpecies cum quo eft: Et
reſpondendum eft, quod ipfa eft cum ſuis correlatiuis in
ſecunda ſpecie C. ſignificatis.Et eft cum prima & ſecun
da ſpecie regulæ D.E.F.G.H.I. & cum prima modali ,line
quibus ipfanonpoteft effe hoc quodelt. Vlterius eftcum
aliis principiis, fine quibus nonpoffet elle hoc quod eft,
nec haberet naturam quam habet in feipfa & in aliis. Et
hoc quod dictum eſt per ſeipſum eft potum & etiam per
B.comprobatum eft. Di&um eft de magnitudinc perre
gulas diſcurſa,rationecuius oſtenſum eſt per quem mo
dum intellectus humanus habet ſubie & um valde gene
rale ad attingendum multas & magoas operationes per
magnitudinem cauſatas & deductasin ſubiectum in quo
ſunt. Etideo cum ita fit ,quid mirum fi per iffam artem
generalem intellectus humanus eſt valde generalis ad
cauſandum fcientias magnas & multas & faciliter in
uentas ?

DE ÆTERNITATE PER RE .
gulas deducta.
De ater.
Væritur,verum fitæternitas ? Et reſpondetur quod
mitate Qlic: quod finon mundus ſeipſum principiaſſet , &
per regue nouum ſe feciffet,& cſſet antequam eſſet: & fic fequere
las dedu- tur contradictio quæ eft impoflibilis, & hocper regulam
B.probatum eft. Per primam fpeciem regulæ C.quæri
tur,quid eft æternitas? Reſpondendum eft, quod eft ens
quod cum ſua infinita bonitate, magnitudine , poteftate
& virtute conuertitur. Et hoc per primam fpeciem & ſem
cundam D.E.F. probabile eft. Per ſecundam fpeciem
quæritur
DE MIXTIO NE PRINCIP. ET REG . 148
quæritur ,æternitas quid habet in fc ? Et refpondendum
eft, quod haber ſua correlatiua ſubftantialia & primitiua,
vt per primath ſpeciem & fecundam regulæ D. E.proba .
tuin eſt. Per tertiam fpeciem quæritur, quid æternitas
eft in alio ? Reſpondendum eft, quod eſtens anre tempus
exiftens , & hoc per fuam diffinitionem ſupradictam , &
per primam fpeciem regulæ D. probabile eft. Et perquar
tam fpeciem quæritur,æternitas quid haber in alio Ec
reſpondendum eſt, quod habet poteftatem annihilandi
quicquid eft,co quiaſua poteftasinfinita eft. Per primá
fpeciem regulæ D.quæritur,æternitas de quo eft ? Et re
fpondendum eſt, quodeft de feipfa ,co quod primitiua &
fingularis eft, & hoc patet per regulam B. Et pet ſecun
dam fpeciem quæritur,æternitasdequo eſt ? Et reſpon
dendum eſt, quod eft deæternance,æternabili & æterna
Ie,fine quibus non poffet eſſe hoc quod eſt; & fine ipſis
Nacua quidem & ociofa effet, & etiam fuum eſſe in non
eſſe poter contingere, & hoc per ſecundam fpeciem re
gulæ C. & per primam D. & E.manifeAum eſt. Adhuc
per tertiam ſpecicm quæritur,æternitas cuius eft : Et re
ſpondendum eft , quod eft nullias : quia ens infinitum
lub aliquo alio exiſtere minime poteft. Per primai ſpa
ciem regulæ E. queritur , æternitas quare eft & refpon
dendum eſt,quod eft de infinitis primitiuis & ſubſtantia
libus, & fibi coeffentialibus ſcil. de æternante, æterna
bili & æternare,finequibus non poſſet eſſe hocquodelt,
neq ; per feexiftere pofTet: & hoc per omnes ſpecies regu
læ C. & B. fatis euidenter probabile eft. Per ſecundain
fpeciem quæritur æternitasquare eft? Reſpondendum
eſt, vr ſua bonitas,magnitudo, poteſtas ſint primitiua &
ante omnia inchoatiua. Et hoc per regulam B.manife
ftum eſt, & per primam fpeciem D. ſimiliter. Per prima
fpeciem regulee F. quæritur, æternitas quanta eft: & eft
reſpondendum , quodeft tanta quanta extra tempus exi
ftere poteft, alioquin non eſſerinfinite primitiua atque
continua & fingularis finc tempore, & hoc per regulam
B. & per priinam ſpeciem C. probabile eft. Per fecundam
quæritur, æternitas quanta eft diſcrete : & refonden
sum eſt , quod eft tantaquanta oftenfa eſtper fecundam
142 OCTAVA PARS
fpeciem regulx C D.E. Per primam fpeciem regulz G.
quæritur,ærernitas qualis eſt ad quod dicendúeft,quod
eft ralis quales funtſua diffinitio & fignificatio deductæ
perfccundam ſpeciem regulæ C. & per omnes ſpecies D.
E.F. l'er fecundam fpeciem quæritur ,æternitasqualis
elt Ereft refpondendum , quod eft caufa noui temporis ,
ficextra tempus & motum exiſtens & præcedens,licuteſt
fua fubftantia extra quátitatem muodi intenſa & exten
fa: Et hoc per omnes fpecies regulæ C.D.E.F.& etiam
perregulam B affirmabile eſt. Per omnes ſpecies regulæ
H: quæritur, æternitas quando eft,fiue quando fuit, &
quando erit? Ad quod dicendum eft per fpeciem regulæ
C.D.K. videlicet quod fuit antequam tempus fuiffet, ve
præcederet ad tempus quo ad ſuam durationem æterna :
ficut ſua magnitudo infinita præcedic quantitate mundi
finitā. Vlteriusæternitas eftnuncin quo fuitabæterno,
& in quo nunc erit in æterno , & hocfine motu & fuccef
fione ;sein tali nunc tempus exiſtere minime poreſt,nun.
quam etiam poteft effe degenere æternitatis. Vlierius
æternitas erit tunc, quando tempus non erit in ſubiecto
æterno. Ratio hoiua eſt, ve immobilitasætcrniraris fic
menfuret & comprehendat mobilitarem mundi : ficut in
ſubitantia Dei immenfa & infinita quantitatem mundi
finitam , & ad hoc teftantur omnes regulæ cum ſpeciebus
carum . Per regulam I. quæritur,vbieitærernitas ? Etre
fpondenduin eft per regulas C. D.K.& per alias regulas,
videlicet quodipſacítita extra cælum cum ſua immenſa
infinitate: ficurcum ſua infinitate & immobilitate extra
tempus & morum , & ficut eſt cuin fua bonirare infinita
extra bonitatem finiram . Veruntamen diuina xtetoitas
cft in mundo & in omnibus patribus eius , non quod fit
collocata , co quia infinita & indiuifibilis eft, vt pacet per
fecundam fpeciem regulæ C D. & etiam per regulan B.
probatum eſt. Per regulam de modalitate quæritur, &
ternitas quomodo eft ? Et reſpondendum eft, quod mo
dus'defignatus eft in fecunda fpecie regulæ C.D. E. fine
quibus æternitas non haberec modum exiſtendiatque a
gends in ſua natura, & hoc quidein omnes regulæ affe .
runt. Per regulam deinſtrumentalitate quæritur, æter
Dicas
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 143
nitas cum quo eft: Et reſpondendum eft, quod eft cum
ſuis coeffentialibus relatiuis in regula C.D. E.dcfignatis,
Et fic cum fua infinita fingulari bonitate , magoitudinc,
poteftate, & c. ficut cum iua fingulari duracione. Ratio
buius eft, cum quicquid fit, lit comprehentum per hoc
quod ipla eſt. Namens infinitum úmpliciter compree
headit tinitum . Et ad hocomnes regulæ teftantur& con .
fentiunt. Dictum et de æternitate diſcutla per regulas ,
ratione cuiusipfam artificialiter inucnimus < cognolci
mus adiuuante ſua grania : ipſam quidem æterontarem
Deum vocamus,cui liclaus& honorin æternum .

POTESTATE PER REGY


DE POTE
las deducta.
Væritur, vtrum fit aliqua poteftas infinita Er re . De pore.
, eft
capitulum de æternitate. Namn ſi non eller aliqua poie- regulas
ftas infinita , iam æternitas quæ eft infinira non baberet, deduds.
cum quo polleelle infinita: & hoc per regulam B proba
tumeft. Item per tertiam ſpecicm regulæ D.niſi enimel
fet poteftas infinita, fequeretur quod poreſtas finiti im
pediret ipfam effe. vnde fequeretur, quod poreitas edec
habitus priuatiuus ſubditus habituiinfinito & pofitiuo,
quod eft impoflibile. Quæritur per primam fpeciem re
gulæ C.infinita poteſtas quid eft? Et reſpondendum eft,
quod eft ens,cui proprie cópetit infinitum pofle, & iftud H
per primam fpeciem regulæ D. viſumeſt, & etiam regula
B.ad hoc teftatur. Per lccundam fpeciem quæritur, po .
teſtasinfinita quid haberin fe? Et dicendum eft,quodha
bet naturales & effentiales relationes , cum quibus poteft 1
effe hoc quod eft: Et hoc per regulaın B. & per fecundam
& certiam regulam D.E. demonftrabile eft. Per tentiam
fpeciem quæritur. Quid eft poteftas in alio ? Er dicendum
ett,quodeftens caulans actiones & pafliones in ſubiecto,
rationecuius ſubicctum poteft habere actiones & pallio.
nes : & hoc per regulam B. affirmabile eft. Per quarcam
ſpeciein quæritur, quid habet poteftas in alio ? Et dicen ,
dumeft,quod habetactiones,ficut cauſa in effectu habeo
paffiones in ſubiecto in quo eft , ipfa poteftate exiſtents
OCTAVA PARS
habituaca de bonitate & magnitudine, & c.Et hoc per re
gulam B.vituin eſt. Per primam lpeciein regulæ D. quz .
ficut;poteftas de quo cft:Dicendum eft,quod eft de reipfa,
co quod principium generaleeſt. Et hoc per regulam B.
probabile eft. Per fecundam fpeciem quæritur, poteftas
de quo eft ? Dicendum eſt,quodeſt de pollificante,poli.
ficabili & poflificare. Et hoc per ſecundam fpeciem C.E,
probabile eft. Adhuc per certiam ſpeciem quæritur , po- .
testas cuius eft ?Ad quod reſpondendum eft,quod eſt ſub
iecti in quo eft: quod quidem cum fua poteſtate agit in
pariente , & hoc per fe patet. Per primam fpeciem re
gule E. quæritur, poteftas quare ef ?Dicendum eft,quod
eft ex eo quod eft de poflificante,poliificabili& pofſilica
re ; ſed accidentaliter eft habitus in fubiecto inquo eſt:
ficut albedo quæ eft co quodfuun ſabiectum album eft.
Amplius per fecundam fpeciem quæritur, poreſtasquare
eft:Dicendum eft,vt alia principia per ipfam poffint ha
bere exiſtentiam & agentiam . Per primam fpeciem re
gulæ F.quçritur,poteitas quanta eft:Dicendum eft,quod
cft tanta quantum intrare poteſt ſuam naturam , & hoc.
per fecup dam fpeciem C mánifeftum eft, vr exiplis ſit v
na continua exiftentia , & ad hoc regula B. & prima & ſe .
cunda fpecies regulæ D.teſtantur. Adhuc per ſecundain
ſpecie quæritur,poreſtas quanta eſt:Dicendum eft, quod
eft tapta quanta funt ſua concreta relata per ſecundam
fpeciem regulæ C.& per primam G. & per regulain B.vi
fumeft. Per primam fpeciem regulæ G. quæritur, pote.
ftas qualiseft. Dicendum eft,quod eft talis qualis eft pro .
pria paffio ſubiecti: ficut infinitas & æternitas Dei, fiue
quibus Deus non poffet efle hoc quod eſt. Item per ſe
cundam fpeciem quæritur,poteſtas qualis eft :Dicendum
eft, quod cft ralis qualis eft habitus in fubiecto , ſicur bo
nitas,magnitudo, quępoffuntefle hoc quod funt per po .
teſtatem & , iudex poteft effe per poteftatem , & hoc per
regulam B manifeftum eft. Quæritur per omnes fpecies
regulæ H. poteftas quando eſt ? Ec dicendom eft per pri
mam ſpeciem regulæ quod eft tunc quando ſua difinicio
eſt, & per fecundam ciuſdem eft, tuncquando haber cor
relacius fbi cocflentialia Adhuc per tertiam eft cunc
quando
DE MIXTIONE PRINCIP . ET REG, 145
quando in ſubiecto habitus eſt. Amplius per quarcam
ciufdem eft cunc quando habet actiones & pallioncsin
fubiccto . Ex per primam fpeciem regulæ D. eft, tunc
B. quádo tempus poteft effe per poteſtatem & per morum ,
25 & motus in tempore. Adhuc per ſecundam D. cft tunc
quando eft defuis correlatiuis. Amplius per tertiam D.
E. eft tunc quando eft inftrumentum ſubiectiin quo cft. Eg
per primam fpeciem regulæ modalis eft tunc quando per
leipfam habet modum , & per fecundam fpeciem eft tunc
quando eft habitus in ſubiecto . Et per tertiam fpeciem
eft rune quando vnum correlatiuúcit in alio ; & omacs.
funt in vna ellentia & eſſencia in ipfis. Et per quartam
fpeciem eft tunc quando alia principia de ipla ſunt habi
tuata, & de fimilitudinibus ipfius poteftatis. Per regulā
inftrumentalitatis adhuc poteftas eft cunc quádo eft cum
fuis correlatiuis. Etper fecundam fpeciem eft cunc quá .
do vnum principiú cum alio cft. Etper terciam eft cunc
quando plures effentiæ poffunt eſſein vno communi, &
vna in alia, & communc in ipſis. Adhuc per quartam eft
tunc quando cauſat ſuas fimilitudines in ſubiecto tranſ ,
cunccum ſuis coeffentialibus relatiuis intrinſecis. Et fic
oftenfum eft , quomodo poteftas exiftic in tempore, &
tempus & motus in ipſa : Sed in iſto diſcurſu intellectus
eft valde aggrauatus, tamen exaltatus eft. Ethoc omnes
regulæ probant, fine quibus intelle & us non poſſet eſſe
altus. Peromnes fpecies regulæ l.quæritur: poteftas
ita
vbi eft ? Dicendum eft, quod eſt in vbi per illum modum
per quem ſupra de tempore dictum eſt. Nam eft in fua
diffinitione , & clt in ſuis correlatiuis , in quibus omnc
poflibile eft poffibile, & extra ipfosnullum ens eft pofli
bile in ipfis, quod nullumimpoffibilc exiftere poteft. Ite
rum eft in fubiccto in quo eft habiçus : & in ſubiecto in
quo habetactiones & paflioncs: Ereſtinloco primitiaz ,
& eft in eis,de quibus eft, & eft in fubiccto cuius eft: Et eft
in modalicare in qua habet modum exiftendi & agendi,
& ſuas fimilitudines generandi: Ereftin ſubiecto ,quod
quidem cum ipfa poteſtate agit & paritur: Et hoc per om
macsfpecies prædictas demonftratum eft, & per regulam
B.probabile eft. Per regulam modalitatis quæritur : po .
146 OCTAVA PARS

teſtas quomodo eft: Et refpondcudum eſt, quod modus


poteftatiseft fecundum quod haber modum effendi & a
gendi in ſubiecto in quo eft,& ſubie& um inipſa ,haben
do per poteftatem actiones & paffiones. Et hoc perlinca
continuam in fpeciebus regularum eft fubftentatum.Sed
hocdeclarare effet prolixum :tamen ipfa declaratio pof
fibilis & facilis eſt, tenendo modum huius artis. Quæ .
titur, potcftas cum quo eft per regulam inftrumentalita
tis? Ec dicendum eſt, quod eft cum ſuis coeffentialibus re.
latiuis , & eft cum omnibus fpeciebus regularú , finc qui
bus ipfa effe non poteft, neq; ipfe fine potcftate. Et hoc
fatis eft declarabile habituatis deifta arte. Et hçc de po
teftate fufficiant.
DE SAPIENTIA PER REGY
las deducta.

Deductio Væritur vtrum aliqua fapientia fit habitus? Et di


Q cendum eft quod fic. Nam fi non eſſet aliqua fa.
Sapientia
pientia habitus, iam intellectus non haberet cum quo
per regn- obiectáretveritates reales & neceffarias: & ficeflet nudus
las.
& impotens, quod eſtimpoffibile, & hoc per regulam B.
probabile eft. Per primam fpeciem regulæ C. quæritur :
fapientia exiſtenshabitus quid eft? & eft refpondendum ,
quodeftinftrumentum cum quo proprie & bene intelle
&us agit,ex quo ita bene eft habituatus: ſicut ignis de ca
liditate, & cappatus de cappa, & iuflus de iufticia . Per ſe
cundam fpeciem quæritur: quid habet in ſe fapientia co
effentialiter? & reſpondendum eft, quod ipfa habct fua
correlatiua , fine quibus eſſe non poteft. Per tertiam fpe
ciem quæritur: quid eftin alio ? & eft dicendum ,quod eft
habitús exiftens in alio. Per quartam fpeciem quæritur:
fapientia quid babet in alio : & eft dicendum , quod ſapi.
cntia exiſtens ſubftantia habet habitum in ſubiecto ,cum
quo ſubiecto beneintelligit. Per primam fpeciem regu.
læD. quæritur: fapientia dequo eft:Dicendum eft,quod
eſt de ſeipſa,vtprincipium primitiuum & generale fit ad
omnia ſcibilia. Per fecundam quæritur: de quibus eft? &
dicendum eft, quod eft de ſuis relatiuis effentialibus : illa
quæ eft fubftantia, & quæ eftaccidens fiue habitus , non
habet
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 149
Fus
habet de quibusfit: cum fit formaſimplex.Et hoc perre
gulam B. & per fecundam fpeciem C. & per quartam K.
manifeftum eft. Adhuc per tertiam fpeciem quæritur :
cuius e{tfapientia: ad quod dicendum eft, quod eſt ſub
pol leđi in quo eft: ficuc cappa cappati, & huiuſmodi. Per
primam fpeciem regulæ £ .quæritur:ſapientia quare eſt?
& eft dicendum , quod fapientia exiſtens in ſubiecto ,eft ex !
co,quod eft de intellectiuo , intelligibili & intelligere, &
die fi effaccidens , eft ex eo, quia intellectus eft de ipla habi.
tuarus : ficut logicus de lògica , & huiuſmodi. Amplius
per fecundam quæritur: quare ſapientia eft ? & reſpon
dendum eft,quod vcſapiens bene & prudenter habeat ſcia
entiam , & hoc per regulam B.probatum eſt. Per primā
fpeciem regulæ F. quæritur: fapientia quanta eft ? & eft
reſpondendum , quod eſt tanta quantus eſthabitus exi
fens in ſubiecto in quo eft. Adhuc per fecundam ſpecie
quæritur: fapientia quanta eſt ? Ec eft refpondendum ,
quod tanta quanta ſua concreta ſunt ex ipfa fapientia
habituata , ficut ſunt calefactiuum , calefactibile & cale.
"facere: quæ quidem exiſtunt habituata de caliditate. Per
primam fpecié regulæ G.quæritur : ſapientia qualis eſt?&
dicendum eft,quod eft talis qualia ſuntſua concreta rela
1 riua innata per ipfum habituata, & per fecundam fpeciem
C. fignata. Amplius per fecundam fpeciem quæritur :
qualis eſt fapientia: dicendum eft ,quod eft talis qualis
poreſt habituare lua concreta relatiua, ſcilicet bene,ma
gnifice ,& c.ve per regulam B.manifeftum eft, & etiam per
tertiam fpeciem regulæ C. & per quartam ſpecicm regu
la K. Per omnes lpecies regulæ H. quæritur : fapien
eft
ari tia quando eft: & dicendum eft , quod eft in illo nuncin
Dic quo eſt, veruntamen in vno eft in potentia & in alio in
actu : auc in vno nuncin theorica; & in alio in practica,
fecundum quod ſubiectum in tempore & in motu eft ha
bituatum : & per regulam C.D.K.probabile eft. Per 0 .
od mnes fpecies regulæ I. quæritur , fapientiavbi eft? Et re
ad ſpondendum eftper omnes ſuas fpecies quod eft in fube
&'
ietto : ficut bonitas in bono: & caliditasin igne: & iufti
lla cia in iufto , & huiufmodi, & ad hoc teftatur regula B. Per
00
regulam modalitatis quæritur, fapientia quomodocht
ES KE 2
348 OCTAVA PARS
Et eft dicendum ,quod eft per modum differentiæ & pro
prietatis. Differentia enim abftrahit habitum ab omni
bus aliis habitibus,& ponit proprietas quod fit plus habi
tus intellectus,yt perſccundam ſpecięın regulæC. quod
libet relatiuum fic habituatum in alio; & omnia ſua rela
tiua ad inuicem fint habituata in vno habitu , & hoc per
regulam B.pater , & per omnes fpecies regulæ K. Pero
mpes ſpecies regulæ K.quæritur,fapientia cuin quo eft :
Dicendum eſt, quod eft cum ſuis fundamentis correlaci.
uis,vt exipfa finthabituara : Eteftcum actu bonitaris, co
quod benc eft: Et eft cum actu veritatis , quia vera eft, &
eft cum actu poteftatis ; poſſibilis enim eft : Et eftcum a
etu voluntaris ,cum fir defiderabilis : Et eft cum actu vir .
cutis,nam virtuofa eft : Eteſt cunactugloriæ, delcctabi
lis quidem eſt.
DE VOLUNTATE PER RE .
gulas deducta .
De Go Væritur,vtrum voluntas fit immortalis ? Et refpon
luntate dendum eft quodſic: quo ad fuam effentiam : quia
Q
per regus non eſt conſtituca de relatiuis contrariis compofitis , vs
bas deduo patec per fecundam fpeciem regulæ C. D. E. Verunta
da . men mortalis eft, quando eſt habituata de peccato : co
quia de ſecunda ſpecie E.deuiata eſt, & ad hoc teftatur
regula B. Per priinam fpeciem regulæ C.quæritur, vo
luntas quid eft ? Eteftrelpondendum , quod eft ens cui
competit velle & nolle ,vt per ſecundam ſpeciem regulz
E. poffe efle in quiere. Per ſecundam ſpeciem quæritur,
voluntas quid habet in ſe naturale ? Et reſpondendum
eft,quod habet amantem, amatum & amareconſtirutos
exſúa relacione:& hocſubſtantialiter,cum quibus ſe ha
bituar de bono habitu, aut de malo : & demagno ,aur de
paruo: & hocmoraliter,& perregulam B. probatum eft.
Per tertiam ſpeciem quæritur,voluntas quideft in alio ?
Et refpondendum eft, quod eftin ſubiecto in quo eſt po
tentia habituata de virtutibus,aut de vitiis per fuum vel
le,aut nolle. Per quartam fpeciem quæritur, quid habet
in alio ? Ad quod reſpondendum eft, quod habet actio .
ncs & paffiones obiectando. Per primam fpeciem reg
la D.
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 149
Iz D. quæritur, voluntas de quo eft ? Er reſpondendum
cft, quod eft de feipſa : alioquin fi effet de aliquo princi .
pio fibi preiacente, iam non efletprimitiua ad volendum
& nolendum , & criam effet nuda de ſecunda fpecic C.
quod eft impoſſibile. Per fecundam ſpecicm quæritur,
voluntas de quo eft ? Et refpondendum eft, quod eft de
fuis confubftantialibus relatiuis per ſecundam (peciem
C.deſignatis: alioquin non haberet per fe exiſtenciam ,eo
quod effet accidens. Per tertiam fpeciem quæritur , vo
0
luntas cuius eft? Et reſpondendum eft, quod eft hominis:
cum ipfe moucat ipfam libere ad actum fuum , fcilicet ad
velle autnolle. Per primam ſpecicm regula E.quæritur,
voluatas quare eft ? Etreſpondendum eft eo quod de ſuis
correlariuis naturalibus conftituta eft. Moraliter autem
eft, quod in ſubiectiin quo eft, de ſuo habitu habiruara
eft: ficutcapparus de ſua cappa habituatus eft. Per ſe
cundam ſpeciem quæritur, voluntas quare eſt? Reſpon
dendum eft,vt entia fint amabilia fue amara : abſq ;enim
ipfa non poflent eſſe oblectata quo ad genus voluntatis.
Et ficquies effet vacuata de bonitate, magnitudine,quod
eſtimpoffibile: & hoc per regulam B.patet. Per primam
f fpeciem regulæ F. quæritur, voluntasquanta ef ? Et re
ſpondendum eft , quod eft tanta quanta eft lua eſſentia
ab omnibus aliis differens. Per ſecundam fpeciem quæ
ritur , quanta eft ? Et refpondendum eft , quod eft tabta
quanta cftex ſuiseſſentialibus relatiuis,ex quibuseft per
fecundam fpeciein regulé C.D.E.deſignatis, & hoc per
regulam B.probatuin eft Per primam ſpeciem regulæ G.
quæritur, voluntas qualis eft proprie ? Etreſpondendum
eft, quod eft propria paflio ſubftãtialis in ſubiecto in quo
eft: ficur bomo qui non poteft effe abſque voluntatelua.
Per fecundam fpeciem quæritur, voluntas qualis eft ap
propriate ?Erreſpondendumeft, quod eft bona per habi.
tum bonum : autmalaper habitum malum ,cum quo vo
luntas ſe induit ad velle bene aut male.Et hoc perregula
B patet. Per omnes ſpecies regulæ H.quæritur, volun .
tas quando eſt ?Etrefpondendum eft, quod eft cunclub .
iectiae & obiective , quando ipfa deduéta eft per omnes
ſpecies C.D.K. Iftud autem non oportet declarari: nam
K 3
15 OCTAVA PARS
fatis eft manifeftum intellectui bene ſpeculanti & habi
tuato de arte ifta. Et hoc per regulam B. E.F. G.proba
tum eft. Per omnes ſpecies regulæ l . quæritur , voluntas
vbieft? Et refpondendum eft per omnes ipfius regulæ fpe
cies,quod eft in ſubiecto in quo eft fubiectiue & obie &ti
ue. Et hoc fatis clare patet bene intuenti regulas E. F.G.
H. Per omnes ſpecies regulæ modalitatis quæritur, quo
modo voluntas eſt ſubiectiue & obiectiue ? Et refpon
dendum eſt,quod eſt perillum modum per quem diſcur
fa eftperomnes alias regulas & fpecies carum clare viſum
eft: hoc autem narrare valde prolixum eſſet; idcirco di
mittimus artiſtæ huius artis. Per omnes ſpecies inftru
mentalitatis quæritur, voluntas cum quo eft: Et hanc re
ſponſionem dimittimus lectori huius artis : quam reſpó.
fionem poteft habere per capitulum fapientiæ in vltimo
paragrapho . Sed hic quæritur,voluntas cum quo obie
atat obicctum ? Et reſpondendum eft, quod cum ſua le
bertate,quæ quidem eft fibi habitusionatus. Adhuc ob
iectar cum ſuis relatiuis: eo quod volens coniunctus cum
ſenſitiuo & imaginatiuo extrahit & deducit ſpecies pere
grinas de fenfibilibus & imaginabilibus, & in fuo proprio
volibili ipſas imprimir, & iplis impreſſis generantur & o
riuntur volibiles per concupiſcentiam , & odibiles per
iram : & hoceft in intrinſeco velle à quo oritur velle aut
nolle peregrinum per accidens. Et in iſto pafſu apparet,
quod nollenon eft de eſſentia voluntatis,ex eo quia cum ,
iraſcibilitate caufatum eſt. Quæ quidem iraſcibilitas eft
oppoſitum volibilitati: Et in ifto paſſuintellectus eſt val.
de altus.

DE VIRTVTE PER REGV


las deducta.
DeGirtu- O piorum
Væritur,vtrum virtas ſit habitus
, vtipfaprincipia habeant communis princi?
actus virtuoſos
te per re Q
gulas de. Et reſpondendum eft quod fic : vt patet per ſecundam
duda . ſpeciem regulæ E.quæ quidem non poffer effefubie &tum
quietis principio , niſi virtus eſſet habitus principiorum
communis. Et hoc per regulam B. probabile cſt. Per
primam ſpeciem regulæ C. quæritur,virtusquid eft? Et
reſpon
DE MIXTIO NE PRINCIP . ET REG. 1
reſpondendum eft, quod eft habitus cum quo principia
habenthabitusvirtuoſos: & hoc per regulam B.fignifi
catum eſt. Per fecundam fpeciem quæritur, voluntas
quid habet in ſecoeſſentialiter? Er reſpondendum eſt,
quod habet fua correlatiua ex quibus eft & cum quibus
eft fons ad caufandum actus virtuoſos. Per tertiam ſpe.
cicm quæritur, virtus quid eftin alio ? Et reſpondendum
at , quod eft habitus in ſubiecto, vt ſubiectum habeat a
dum virtuofum ,ficutignis quicft in calidicate,vt habeat
actum calefaciendi. Per quartā fpeciem quæritur,virtus
quid habetin alio: Et reſpódendum eft, quod habet actú.
in ſubiecto de virtute accidentali habituato. Per primā
fpeciem regulæ D.quæritur,virtus de quo eft: Dicendum ,
eſt, quod eft de feipfa, alioquin non eſſet principium ge
nerale,quod eftimpoſſibile. Per ſecundam ſpeciem quç
ritur, vircus de quo cft ?Refpondendum eft , quod virtus
fubftantialis eſt ex ſuis correlatiuis fubftantialibus per
fecundam fpeciem C.fignificatis: aliter enim non poffet
habere fundamentum per ſe exiſtendi,neque etiam natu
ram , quod eft impoſſibile. Per tertiam fpeciem quæri
tur,virtus cuius eft: Etreſpondendum eſt,quod virtus exi
ftens habitus,eft virtutis ſubftantialis, quæ eſtſubſtantia :
Et hoc per regulam B. probatum eft. Per primam fpe
ciem regulæ E.quæritur,virtus quare eft? Ereſt reſpon
dendum ,quod eft ex eo quia ex ſuis relatiuis ſubſtantia
libus eſt conſtituta. Virtus autem accidentalis eft ens .
accidentale, quia per virtutem ſubſtantialem cauſarum 1
eſt. Adhuc per fecundam fpeciem quæritur,virtus quare
eft? Refpondendum eft, vt alia principia cum ipfo fine
quieſcere poſſint virtuoſe: Et hocper regulam B.manife
fumeft. Per primam fpeciem regulæ F. quæritur, quan
ta eft virtus ? Et reſpondendum eſt, quod viſtus naturalis
eſt canca quarta eſt ſua extenſitas per totum vniuerſum .
Adhuc per fecundam fpeciemn queritur,virtus quanta eſta
Et reſpondendum eft, quod eft tanta quanta ſuntſua.cor
relatiua diuerfimode exiſtentia in ſubiectis differentibus
ſpecic. Et iftud per regulam B. ſignificatum eft , & etiam
per primam fpeciem regulæ D. & per ſecundam ſpeciem
c. Per primam fpeciem regulæ G. quæritur, vistus qua
K *
132 OCTAVA PARS

lis eſt? Et reſpondendam eft, quod virtus eft propria paf


fio in ſubiecto. Per fecundam fpeciem quæritur, virtus
qualis eft ? Et reſpondendum eft, quod virtusaccidenta .
lis eſtens appropriacum cum quo ſubiectum eſt habitu
atum . Sic iuftus deiufticia , & virtus vifiua de abſtractio
ne ſpecierum coloris, & ta &tus de ſpeciebus caloris frigi
ditatis & huiuſmodi: & hie de potentiis ſuperioribus tuo
modo , & hoc per regulam B.lignificatum eft, & per pri
mam fpeciem D. & per fecundam . Per omnes ſpeciesre
gulæ H.quæritur,virtusquandocft? Et reſpondendum
eft, quod eft tunc quando in ſus fpeciebus fubftentata &
diſcutſa eft: Et hoc dimittiturgenerali artiſta huius artis
Per omnes fpeciesregula l. quæritur,virtusvbi cft? Et eft
dicendum , quod eftin omnibus ſuis fpeciebus , & eft per
totum vniuerſum , & in verbis, & in herbis, & in lapidi
bus, & omnibus ſubicctis de ipſa habituaçis , & in omni.
bus actibus per virtutes cauſacis. Sed virtus maxime con .
fiftit in cauſa prima, quæ cum ipſa conuertitur. Per re
gulam modalem per K. defignata quæritur, virtus quo
modo eft: Et eft dicendum , quod eft per modum quem
haber virtus fubftantialis habituando le de virtute acci.
dentali,cum qua tranfit ad habendum actus peregrinos
influendo ſuas fimilitudines fubicctiue, obiectiue, reflu
endo fimilitudines obiectorum , & fuam propriam pal
fionem in qua ipfas ſimilitudines imprimit & catherizat,
vt fine virtuolæ.Et in ifto paſſu intellcctus eſt valde alcus,
oneratus & etiam fatigatus,vt per regulam B. manifeftú
cft. Per regulam inſtrumentalitatis queritur,virtus cum
quocft: Et eftreſpondendum , quod eft cum ſuis correla
tiuis, & vna virtus eft cum alia :ficut patetin linearecta
conftituta de virtute elementatiua ,vegetatiua, ſenſitiua,
imaginatiua & intellectiua: in qualinca vna virtusattra.
hitſpecies cum alia,vtfit participiatiua cum alia. Et hoc
per regulam I. & perfecundam ſpecicm regulæ E. & pet
regulam B.probatum eft.

DE VERITATE PER REGV.


las deducta.
Quæritur
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG . 153
Væritur :vtrum veritas creata conuerratur cum ſua DeGeri .
QYI veritate ? Reſpondendum eft , quod non : quod fi tate per
fic,nimis elſet himilis veritari Dei, quæ quidem cum ſua regulas
poicate conuertitur.Etvlterius conuerteretur cum boni, deduda.
tare,magnitudinc, duratione,& c. ratione cuius extende
rer fe extra tempus & locum , quod eft impoſſibile, & hoc
per regulam B.patet Per primam ſpeciem regulæ C.que
ritur, quid cftvericas? Et reſpondendum eft, quod effens
incorruptibile. Nam fi efíet corruptibile,implicaretur
contradi& io ,videlicet quodefler & non eſſer,quæ con
tradi &tio eſt impoſſibilis. Per fecundam (peciem quzri.
rur, veritas quid habet in ſe eſſentialiter & naturaliter ?
Et reſpondendum eſt , quod haber ſua correlatiua, finc
quibus cfic non poteft, in quibus & cum quibus omnia
ſunt verificabilia, & extra lua effentiam nullum ens po
tefteſſe verum ,vt per primam ſpcciem D.viſum eſt. Am
plius per tertiam ipeciem quæritur, veritas quid habet
in alio ? Etrefpondendum eft, quod habet habitum cum
quo verificat eft fubicctum in quo eft. Per primam fpe
ciem regulæ D.quçritur,veritas de quo eft?Et reſponden
dum eſt, quod eft de ſeipſa, vt falfitas quæ cft ſuum con
trarium , nó fit ei præiacens, & vt in fua eflentia quieſcere
poffet; & hoc per fecundam (peciem regulæ C. vifum eft.
Per ſecundam ſpeciem quæritur,de quibus eft? Et eft di
cendum , quodeft de ſuis correlatiuis: alioquin non effet
fundamentum ſui habitus, cum quo tranfit ad verifican
dum alia principia. Per tertiam ſpeciem quæritur , veri
tasexiftens habitus cuius eft? Et reſpondendum eft,quod
eft fui fundamenci lubftantialis ,in quo ſubftenrara eft, &
hoc per regulam B.patet. Per primam fpecicm regulæ E.
quæritur,veritas quare eft: Ad quod reſpondendum eſt,
ex eo quod eft ex ſuis correlatiuis ſubftantialibus. Per
ſecundam fpeciem quæritur,veritas quarecki Erreſpon .
dendum eft, vt alia principia per ipſam veritarem fint re
rificabilia. Per prinam fpeciem regulæ F.quæritur,veri.
tas quanta eft? Et reſpondendumelt,quod eft tanta,quá
ta alia principia peripſam veritacem ſunt verificata. Per
Sccundam fpeciem quæritur,veritas quanta eft? Ad quod
reſpondendum eft, quod eft tanta quantum de fuo pro
KS
OCTAVA PARS
prio habitu eft habituata ,cum quo caufat actus peregri
pos.Ethoc per regulam B.patefactum eft. Per primam
fpeciem regulæ G.quæritur,veritas qualis eft ? Et refpon ,
dendum eit , quod veritas propria eſt proprius habitus
fubicati in quoeft cum quo verificaralia principia. Am
plius per ſecundam ſpeciem quæritur, veritas qualis eſt ?
Er reſpondendum eſt, quod eft habitus appropriatus,
cum quo intellectus vere intelligit& attingit ipſa princi
pia realia, quæ quidem ſunt vere intelligibilia, recolibi.
lia & amabilia,& vere ſunt, & fic de fengibilibus & imagi
nabilibus,& fic de moralibus: & ad hocregula B.teftacur.
Per omnes fpecies regula H. quæritur, veritas quando
eft? Et reſpondendum eft, quod eft tunc quando tempus
eftin ipfis ſpeciebusſubftentatum & diſcurſum : cuiusra
tio eft. Nam fine ipfa veritate tempus quidem & ſpecies
eius vere nequaquam eſſe poſſent. Per omnes ſpecies
regulæ I. quæritur, veriras vbieft ? Et reſpondendum eſt,
quod eft extra fallitatem , & eft per omnes ſpecies ipfius L.
quç quidem fpecies abſque veritate minimc efle pollent.
Vlterius eſt in omnibus elementatis,vegetatis, fenfatis &
imaginaris : Et in omnibus quæ per animam ſunt obic
ctata , & fic de angelo. In Deo quidem eft infinita & æter
na veritasper exiftere & agere: & hoc per regulam B.ma.
nifeſtum eſt. Per omnes ſpecies moderitatis quæritur:
veritas quomodo eft ? & refpondendum eft, quod eft per
illum modum quem habet differentia, concordantia &
alia principia:quoniam differentia ponit in creatis,quod 3
veritas fit ynum principium , bonitas aliud , magnitudo
aliud, & fic de cæteris , & quod in eſſentia veritas vnus fit
verificans,alius verificatus, & alius verificare.Et quod yna
fit veritas fubftantialis & alia habitualis : proprietas au
tem ponit quod veritas ſubſtantialis habeat proprium
habitum ,videlicet veritatem accidentalem ,cum qua po
nit alia eſſentia in vero. Etad hoc eft coadiuuatiua con
cordantia , veveritas multiplicer ſuas fimilitudines: &
hoc per regulam B.vifum eft. Per omnes fpecies inftru
mentalitaris quæritur : veritas cum quo eft? Et reſpon
dendum eft, quod eft cum fuis correlatiuis. Et veritas
quæ ci habitus, eft cum ſao fundamento quod eft veri
tas
D MIXTIONE PRINCIP, ET REG. 155
tas ſubſtantialis. Et veritas quæ eftmoralis, eft cum boni
tate & virtute. Nam cun malicia & vitiis eile non poteft,
cum ſint habitus priuatiui, cum quibus falſitas eft,in qua
falſitate nulla fimilitudo veritatis exiſtere poteſt: quod a
fic : iam effer compóſica ex contrariis, & implicaret con
tradictionem quod eft impoſibile.
DE GLORIA PER REGV
las deducta.

Er regulam B. quæritur : vtrum gloria ſit principium Deductio


De generale & reale? Etreſpondendum eft quod fic :quia gloria per
finon, vniuerſum eſſet euacuatum in ſecunda ſpecie re- regulas.
gulæ E. & omnia principia eflent fine delectatione &
quiete; quod eft impollibile. Per primam fpeciem regu.
læ C.quæritur,gloria quid eft: Et refpódendum eft, quod
cft cflencia vltra quam nulla delectatio efle poreſt. Per
fecundam fpeciem quæritur : gloria quid habecin ſeco.
effentialiter & naturaliter ? Et reſpondendum eft, quod
habet fua correlatiua ſcilicet gloriantem , gloriabilem &
gloriari: cum quibus & in quibus omnia funt gloriabilia
atque delectabilia, & hoc per primam fpeciem D.hguifi
catum eft. Per tertiam ſpeciem quæritur: gloria quid eſt
in alio ? Ad quod refpondendum eft, quod gloria exiſtens
habitus, eſt inſtrumentaliter in gloria ſubitantiali:cum
qua gloria ſubſtanțialis ponit alia principia in appecitu
dele &ationis & quictis. Per quartam fpeciem quæri.
tur:gloria quid haberin alio?Et refpondendum eſt,quod
habet in ſubiecto in quoeſt, actiones & pafliones, & de
lectando & quietando. Ec in iſto pafſu apparet, per quem
modum fe delectat in agendo forma, & in patiendo ma
teria. Et hocpatet per maſculum & fæmeliam , & perſe .
cundam fpeciem regulæ C. Per primam fpeciem regu
læ D.quæritur: gloria de queeſt? & relpondendum eft,
quod eft de feipia ,vt fit principium primitiuum , in quo
lint delectabilia, alioquin appetitus & delectatio eſſent
cxtra eflentiam gloriæ ; quod cft impoflibile. Et hoc
per regulam B.manifeftum eft. Adhuc per fecundam
fpeciem quæritur: gloria de quo eft? Et eſt reſponden
dum ,quod eft de ſuis correlatiuis, alioquin gloria exiftés
16 OCTAVA PARS
habitus non haberetin quo eſſet fubftentata. Adhuc per
tertiam fpeciem quæritur? gloria cuius eft?reſpondendu
eft, quod gloria exiftens , habitus eft gloriæ exiftentis
ſubſtantialiter.Per primam fpeciem regulæ E. quæritur :
gloria quare eſt? Reſpondendum eft, quod gloria de
luis correlatiuis conftituta. Adhuc per fecundam ſpc
ciem quæritur:gloria quarc eft?Refpondendum eft,quod
gloria exiftenshabitus cum gloria lubftantiali ponit alia
principia in delectatione & quiete. Per primam fpeciem
regulæ F. quæritur: gloria quanta eft ? Er reſpondendum
eft ,quod tanta eft, quanta eftin ſuo eſſe, ficut abftractum
in ſuo concreto. Amplius per ſecundam fpeciem quæri
rur, gloria quanta eft? Et refpondetur, quod efttanta
quáta ſuntlua correlatiua & luus habitus cum quo mul.
tiplicat ſpecies quietatas, ficurintellectus cum fuo habi
tu ponit fpecies intellectas. Et io iſto palſu apparet, quo
modo vnam principiumſe adiuuaçcum alioad multipli
candum ſpecies. Per primam fpeciem regulæ G. quæri.
tur: gloria qualis eſt propriè ?Et reſpondendum eft,quod
propriè gloria eſt propria pallio ſubiecti in quo eft. Et
adhuc per ſecundam ſpeciem quæritur: gloria qualis eſt?
Ad quod dicendum eft, quod gloria appropriata eft talis,
qualis de ipfa principia ſunt habicuata & quierata Per
omnes fpecies H.quæritur : gloria quando eſt ? Et re
fpondendum eft,quod eft runc quádo tempus eſt diſcur
fum peromnes fpecies H. de vno nunc in aliud ſuccelli
ue : ſicut glorianis qui in vno nuncfe delectar in vna (pe
cie, & in alio nuncin alia : & hocin ſuo intrinfeco gloria
bili, in multiplicando gloriari peregrinum,cum quo po
nit ſuum gloriari innatum in practica : & hoc per omnes
ſpecies H. probabile eft. Per omncs ſpecies regulæ l.
quæritur, gloria vbi cft? Ad quod reſpondendum eſt,
quod eftin luis correlatiuis & in feipfa , primitiua enim
eft: & eft in fuo habitu ex quo habituata eft: & in modo,
quod modalis eft: & eftin inſtrumentalitate, cum fitin .
ftrumentum : & eftin bonitate, quod bona eſt:& in ma
gnitudine, nam magna eft: & eft in omnibus fubiectis
cum quibus appeticur, & quies eſt. Et hoc per regulam B.
probatum eſt. Perregulam modalitatis quæritur,gloria
quomo
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 157
quomodo eft ? Et refpondendum eft, quod eft per illum
modum per quem ſua correlatiua ſunt,vao exiſtente in
alio : & per quem glorians in ſuo gloriabili intrinſeco be.
ac & magae,& c. ponit alia priocipia in quiere delectan
do& dando eis fuasſimilitudines. Et hoc perfecundam
Speciem regulæ C.Significatum eft. Per regulam inftru.
mentalitatis quæritur, gloria cum quo eft? Et reſpon
dendum eft, quod eft cum correlatiuis & gloria quæ eft 1
ſubſtantialis, eft cum ſuo habicu cum quohabituar alia
principia : eft cum bonitate innata , co quod naturaliter
bona eft: & in bonitate morali , quomodobonus ſe dele
dat in agendo bonum cum iuſticia & prudentia , & c.
DE DIFFERENTIA PER REGV
las deducta.
Trum differentia fit principium generale & reale : De diffe
rész per
V Et dicimus quod Gic : vt per regulam B.pater : quod
Gnon,mundus non eller de ſuis partibus naturaliter que regulas
deduca.
luat primitiue naturaliter per differentiam , & concor.
dantes per concordantiam : & contrariantes per primi.
tiuam contrarietatem : quæ non poffencefle linc primi.
tiua differentia,finc qua inundus eſſet cuacuacus primi
tiuis concordantiis & contrarietatibus : & etiam in ſee
cunda ſpecie regulæ E. & appetitu naturali & quietc ; &
omnia quidem vellent eſſe idem numero,& ſic mundus
non effe hoc quod eſt. Concluditur ergo ;de quæſtione
affirmatiua eft tenenda. Per primam fpeciem regulæ C.
quæritur: differentia quid eft? Reſpondendum clt, quod
eft caula plurium entium per actum ſuum ſcilicet differ
re. Et hoc per regulam B.probatum eft,& per ſcalam dif
ferentiæ pofitam in fecunda figura ſiue in tertia de came.
ra B. C. vſquead cameram B. K. in quibus differentia eſt
diſcarla & diffuſa cauſando plura. Per fecundam (pe.
cić quæritur, quid habet in fenaturaliter & effentialiter?
Et reſpondendum eft, quod haber ſua correlatiua ſcil.
differentem , differentiatum & differentiare ,finequibus
non poteft effe, cum quibus continet in fe ompes ſuas
ſpecies differentes inter fe. Adhuc per tertiam fpeciem
quæritur,quid habe differenca in alio :Es dicendum eft,
158 OCTAVA PARS
quodeftens,habensin ſuo eſſentiali differentiabili diffe :
rentias peregiinas, cum quibus caufat pluralicatem de
ipfa differentia habituatam . Adhuc per quartam fpecie
quæritur,differentia quid habet in alio ?Etdicendum eft,
quod habet pluralitatem , fic de ipfa habituatam, ſicut
Carbones de calidicare ſunt habituati, & hoc per regulam
B.monftratum eſt. Per primam fpeciem D. quæritur, de
quo eft differentia primitiuæ ? Et eft refpódendum , quod
eft de feipla: quod fi non omnia appeterenr effe vnum &
idem numero; quod eſt impoſſibile. Nam ego non appe
to te efle,neq ;lapidem ,& c neq; econuerſo. Amplius per
ſecundam fpeciem quæritur, differentia de quibus eft:Et
eſt reſpondendum ,quodeft de differente differentiabili ,
& differentiare: quiquidem funt eius conſubſtantiales,
cum quibus facitdifferreomnia cum ſuo proprio habitu,
1 quælineipfa non eflent per fe exiſtentia,neque liaberent
fundamentum ,nequepoffent differre ſubſtantia & acci
dens. Per tertiam fpeciem quæritur , differentia cuius
eft ? Et dicimus, quod differentia exiſtens habitus eſt difs
ferentiæ ſubſtantialis; & omnia per regulam B.ſunt pro's
babilia. Per primam fpeciem regulæ 3.quæritur , diffe
rentia quare eft formaliter ? Er reſpondendum , quod ex
eo quia eft deſuis coeſſenzialibus relatiuis . Adhucper
ſecundam fpeciem quæritur, differentia quare eft finali
ter ? Et eft refpondendum ,vtfint plura que fine ipfa effe
non poffunt. Etpriuata mundo differentia prædicta,ipfe
quidem eſſet euacuacus & annullatus, eo quia non effet
neque finem haberet. Per primam fpeciem F. quæritur,
differentia quanta eft? Eteft dicendum ,quod funt duæ
> differentiæ : quarum vna ſubſtantialis eft
generaliſſimæ:
cauſans differenci ſubftantiales differentes ſubſtantia
as
liter , eo quod differentia ſe diffundit in ipfis ratione mi:
xrionis. Eft & alia differentia habitualis,cum qaa diffe .
renţia ſubftantialis facir differre principia adinuicem .
Adhuc per fecundam fpeciem quanta eft differentia?Ad
quod eft dicendum ,quod eft tanta quantum quantitas
feextendit in fuis correlatiuis :ficut enim differentia ha.
bituat quantitatem continendo in fuo genere ,ſic quant
titas menfurat differentiam ; continendo ipfam in fuo :
genere ,
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 159
genere. Et hoc per regulam B.videripoteft. Per primam
ſpeciem regulæ G.quæritur: differentia qualis eft? & re.
fpondendum eſt, quod differentia propria eſtpars muna
di fine qua effe non poteft. Ampliusper ſecundam fpe
ciem quæritur:differentia qualiseft appropriate? Etdici
mus, quod eft palio mundi appropriata cum qua diffe
rentia ſubſtantialis habituaralia principia , quæ non ſunt
de ſuo genere,& per regulam B.manifcftúeft.Per omnes
ſpecies regulæ H. quæritur: differentia quando eft: & eft
1 dicendum , quod differentia fuit tunc, quando mundus
fuit creatus & inceptus,eo quod primitiua eft.Nam ficuc
mundus fuit creatus cum partibus ſuis, ſcilicer tempore
& loco & motu, &c. Sic fuit cum ſua differentia creacus,
vtiam dictum eft. Vlterius differentia nunc eft , & ericia
alio ,nuncin æterno, finequibus ipfa effenon poteft. Et
hæc fufficiant de differentia quantum ad tempus; quod
per regulam B.patet, & per omnes fpecies regulæ H. Per
omnes fpecies regulæ l. quæritur : differentia vbi eft? 8
eft dicendum ,quod in omnibus iftisfpeciebus, & hoc cla
rum eft perfe. Vlterius differentia eft in loco : co quod
locus differt à quantitate ,tempore,& c. Et differcotia eft
in loco co quod differentia Gineipfo non poflet elle pro
pria paflio mundi . Per regulammodalitatis quæricur :
differentia quomodo eft : & refpondendum eft, quod eft
per illum modum , quem habet in fuis correlatiuis, & ctiá
per illum modum quem habet in habicuando de ſeipla
alia principia. Nam ficut homo habet modum ſcribendi
mouendo manum , & cum manu mouendo pennam , &
cum penna mouendo incauftum , & cum motu incaufti
mouendo & figurando literas.Sic differétia habet modú
permodum ,differentiando vnum ab aliofubftantialiter.
Et hoc per omnes ſpecies regularum demonftrabile eft.
Per regulam inftrumentalitatis quæritur : differentia cú
quo eft: & eft refpondendum , quod eft cum ſuis relatiuis
cum fuohabitu,cum quo habituat alia principia diuerfi.
ficando , & etiam cum bonitare,magnitudine,& c. & cum
motu ,quantitate & qualitate, & c. & fine iftis principiis
differentia effe non potcft,& cumipla differentia princi
pia ſunt hoc quod funt : quoniã priuata differentia prin
cipia quidem non eſſent hoc quod ſunt.
160 OCTAVA PARS
DE CONCORDANTIA PER RE
gulas deducta .
Deductio Perregulam B.quzritur : vtrum concordantia fitfub
1 concor ftantialis? Et relpondendum eft quod Gc :vtſubſtan .
danisa tia ex partibus ſuis ſubſtancialibus eſſe poſlit tota comp .
per regu . polica,ipſa exiftente vnaſub ratione vnitatis, & exiſtente
bas.. multiplici fub ratione pluralicaris, & hoc racione con
cordantiæ ſubſtantialis. Nam li concordancia non efter
1
fubftantialis fiue ſubftária, tota quidem efſeotia forma,
& tota eſſencia materiæ non effeneconcordances ad con .
stiruendam tertiú ſubſtanciale, & ficipfum tertium ſub .
ſtanciale eller euacuatio corius mixtionis & compofrio .
nis, quod eft impoflibile. Concluditur ergo quod con
cordantia eft pars ſubftantialis in ſubiecto in quo eft, &
hoc per regulam B patet. Per primam ſpeciem regulz C.
quæritur: concordantia quideft? Et reſpondendum eſt,
quod eft illa effentia cui proprie competic concordare,&
cxtra quam ellentiam nullum ens eſt concordatum G.
uc concordabile. Adhuc per fecundam fpeciem quæri
tur: quid habet eſſentialiter & naturaliter in fe ? Eierdi
cendum , quod habet fua correlatiua, fcilicet concordan
tem, concordarum & concordare. Adhuc per tertiam
fpeciem quæritur : quid eft in alio ? Et reſpondendum
cft, quod eft in contratictare concordans : ficut ignis
in aqua calefaciens, cum fit ſuum contrarium ; & eftin
differentia diſtincta : & eft in fuis correlatigis fimpliciter
ſuſtentata : & etiam in contrariccare : & in regula D.ma.
terialiter , & in regula E.formalitet: Et in regula F.quan
titatiue: & in regula G.qualitatiue: & in regula H.tempo .
raliter: & in regala l.localiter: & in regula K.modaliter &
inftrumentalicer. Et per quarram fpeciem quæritur :
quid habet in alio?Et reſpondendum eſt, quod habet in
ſuis correlatiuis exiſtentia , & agenciam & naruram & , in
regula D.materialiter, & fic dealiis fuo modo , «t ſupra ,
dičtum eft in tertia ſpecie, & hoc per regulam B.demon
ftrabile eft. Per primam fpeciem regulæ D. quæritur :
concordantia de quoeft: Ec eft refpondendum ,quodeft
de ſeipſa,co quod primitiua eft, alioquin eller de aliquo
ente fibi præiacente,quod non eſſes de ſuo gencre & 02
tura ,
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 161
tara, quod eft impoflibile. Amplius per ſecundam fpe
ciem quæritur: concordancia de quibuseft? & eft dicen
dum , quod eft de ſuiscorrelatiuis, vt ex ipfis fubftantiali.
ter exiftere poſſit. Et per tertiam fpeciem quæritur: con
cordantia cuius eft ? & eft reſpondendum ,quod concor
dancia exiftens babitus eft concordantiæ fubftantialis, li.
cuc cappa cappari & huiuſmodi; & hocperregulam B.
demonftrabile eft. Per primam ſpeciem regulæ . quz
ritur : concordantia quare eft formaliter ? & eft dicendú,
quod eft per ſua correlatiua : & in iſto paffu enucleatur,
quod ſubſtancia eft propter quid fubftantialiter. Item
quæritur: quare cft concordantia? & dicendum eft,quod
concordancia quæ eft habitus, eft co quod concordan .
tia fubftantialishabituatfe de habitu ipſo,ficutcappatus
de cappa : & in ifto pału cognoſcit intellectus propter
quid, quid eft, & quod quid eft; & de hocfcientiam facit.
Amplius per ſecundam (peciem quæritur: concordantia
quare eftfinaliter? & reſpondendum eft, vt alia principia
in ipfa concordantia quieſcere poffent, & hoc par regu
lam B.oftenfum eft. Per primam fpeciem regulæ F.qux .
ritur: concordantia quanta cft: & eft dicendum , quod eft
quanta duobus modis. Primo modo eft canta quanta eſt
ſua fubftantia. Secundo autem modo eft canta quancus
ett ſuus habitus: ficut cappatus, quieſt cantus quanta ſua
ſubſtancia eſt. Iterum eſt cantus quantus cappatus eft.
Vlcerius per fecundam fpeciem quæritur , quanta eſt
diſcretè: & reſpondendum eft, quod eft canca quantaſunc
ſua correlatiua, & hoc per regulá B.manifeftum eft. Per
primam fpeciem regulæ G.quæritur: concordantia qua
lis eft : & dicendum eft, quodeft ralis qualis eſt propria
pallio ſubiecti in quo eft. Etin iſto palſu cognoſcitintel
lectusmagnum & neceſſarium ligamen cxiftens inter
ſubiectum & prædicatum . Amplius per fecundamſpe.
ciem quæritur, qualis eſt appropriatè ?Ereſt dicendum ,
quod eft talis qualis eft per ſuam bonitatem , magnitudi.
nem , &c. Et hoc per ſe clarum & manifeftum eft. Per a
mnes ſpecies regulæ H.quæritur :concordantia quando
cft ? & eftrefpondendum ,quod eftrunc,quando diſcurſa
cft per omnes fpecies regulæ H. & ficconcordancia cft in
163 OCTAVA PARS
ipſo tempore : ficut tempus eft in ipfa concordantia fub .
Atentatum & diſcurſum concordando. Et hoc per fe patet
artiſtæ huius artis bene incuenci. Per omnes fpccics re
gulæl. quæritur : concordantia vbi eft? Et relponden .
dum eft,quod eft in omnibus fpeciebus I. & eft ibi vbi dif
finibilis eft, & eft in ſuis correlatiuis : & eftibi vbicontra.
dicit contrariecaci, & eft ibi vbi ſuum actum habet. Ad.
huc eft ibi , vbi primitiua eft, & eft ibi vbi conftituta eft.
Amplius eft ibi, vbieſt ſubiectiua modalis & inftrumen
talis. Per regulam modalitatis quæritur, concordantia
per quem modum eſt: & eft dicendum , quodeft perillú
modum per quem diſcurſa eft in ſubiectis , in quibus eß ,
videlicet in omoibusſpeciebus: ſicut criſtallus polirus ſo
pra ſubicctu viride , recipit inde coloré viridem : & fupra
tubeum ,colorem rubeum :fic concordantia pofita in bo
nitate recipit vnum modum , & in magnitudine alium
modū, &c . Et fimiliter dici poteft de fpecicbus regularúj
& hoc per ſe planum eft. Per regulam inftrumentalitatis
quæritur : concordantia cum quo eft: Et refpondendum
eſt, quod eft cum ſuis correlatiuis ex quibus eft ,& eftcó
omnibus fpeciebus regularum : & eft cum bonitate bona,
& cum magnitudine magna, &c. Et hoc oftenfibile eft.
Dictum eſt de concordautia, & ſecundum hoc quod de
ipfa dictum eft, homo cum concordantia contradicere
poteft contraricrati ,quæ vitium eft: & hæc regula eft val
de generalis & moralis contra peccata.
DE CONTRARIETATE PER RE
gulas deducta.
Dedudio
COBITA O Variturperregulā B. Verum contrarietas fit princi
pium ſubſtantialc: Et reſpondendum eft quod non:
rietatis fed potius accidentale ; vt in principio capituli concor
per reguo dantiæ dictum eſt: nam fi ellet ſubſtantiale, impediret
concordantiam , quod non effet prima in coniunctione
formæ & materiæ ipfus fubftantiæ ; & in fecunda fpecie
E.nullum principium quieſcere poffet,quod eft impoffi.
bile , vt per fecundam fpeciem regulæ B. patet . Per pri
mam fpeciem regulæ C. quæritur:contrarietas quid eſt?
Ad quod reſpondendum eſt, quod eſt illa effentia, extra
quam nullum ens contrariare poteft. Per ſecundam
fpeciem
DE MIXT-IONE PRINCIP. ET REG. 169
fpeciem quæritur: contrarietasquid habet in ſe eſſentiaa
le & refpondendum eft, quod habet fua correlatiua ac
cidentalia, ſcilicet contrariantem , contrariare & cons
trariabile, fine quibus effe non poteft: Sicut habitus, qui
diuerfimode conſiſtic in ſuis ſubiectis. Per tertiam fpe
eiem quæritur : contrarietas quid cftin alio ? & eft dicen
dum , quod eft in concordancia contrarians, impedien
do ei concordare cum contrariare : ficue concordancia
in contrarietate eftconcordaos impediendo contrarie
tati ſuum contrariare. Per quartam ſpcciem quæritur:
guid habet in alio : & eft reſpondendum , quod habet
naturam corruptionis , ficut concordantia habet natu
ram generationis. Et hoc per regulam B. patet. Per pri
mam fpeciem regulæ D. quæritur: contrarietas de quo
eft? & eft dicendum , quod eftde feipfa.co quod primitiua
eſt, niſi enim primitiua eſſet , effet quidem deriuatiua de
concordantia fibipiacente, quodeftimpoſſibile. Perſe
cundam fpecie quæricur: cótrarietas de quibuseft ? & eft
reſpondendú , quod eft de obiectione & obuiatione qua
litarum : ficut ſunt caliditas,frigiditas,liecitas & humidi
tas, leuitas & ponderoſitas, luciditas & tenebrofitas, fa
Dicas & infirmitas , mors & vita , iufticia & iniuria,affira ,
matio & negatio, generatio & corruprio, & huiuſmodi.
Per tertiam fpeciem quæritur , cuius eft contrariecas ? &
eft reſpondendum, quod eſtſubiectiin quo eft :Et hoc
per regulam B.manifeftum eft. Per primam fpeciem re
gulæ Ë. quæritur : contrarietas quare eſt? & dicendum
eft, quod eft ex eo , quod ſubiectum de ipſa habituatum
eft, ficut caliditas eft, quod ſubiectum calidum eft, & fic
de ipfa habituatum eft , & furditas eft,quod homo aliquis
furdus eſt, & iniuria eſt,quod iniurioſus aliquis eft, & hu.
juſmo it. Per primáſpeciem regulæ F.quæritur:contram
rietas quáta cſt? & dicimus, quod eft tanta ,quantú ſubie .
Aum de ipſa habituatú eft. Amplius per ſecundam fpecie
quæritur,cörrarietas quanta eft: & eft dicendú, quodeſt
tanta , quáta ſubiecta ex ipfa habituata funt difcretiuc:fi
cut igaiens.ignitú & ignire ſunt de ipfa habituata: & hoc
per regulam B.vidédum eft. Per primá ſpeciem regulæ G.
quçritur:cótrarietas qualis eft :Et refpondendú eft, queſt
Ppria pallio fubiccti: licut cótrarictas múdig innata eft.
L 20
164 OCTAVA PARS

Per fecundam fpeciem quæritur : contrarietas qualiseft


appropriatè ? Dicendum eft, quod eſt appropriata pallio
in fubiccto in quo eft: ficut peccator qui de peccato ſe
habituar contravirtutem : & liclurdicas, & trifticia & hu.
iuſmodi: & hoc per regulam B. manifeſtum eft. Per o
macs ſpecies regulæ H. quæricur : contrarietas quando
eft? & eſt dicendum , quod eft runc,quando ſubiectum de
ipfa habituatum eſt : Ampliuseft cunc,quando cius ſub
iectum cft practicum modaliter & inſtrumentaliter , &
hoc per fe vifum eft. Per omnes fpecies regulæ I quæ
ritur, contrarietas vbi eft ? & eft dicendum ,quod eftia
ſpeciebus vbi habet actum fuum , ficut in elementato in
generatione & corruptione,& eftintervelle & nolle , & eft
inter bonum & malū, & eft in omnibus habitibus priua.
tiuis, & hoc per fe patet. Per regulam modalé quæritur:
contrarietas quomodo eft : Et eft refpondendum , quod
cótrarietas haber modum imponendo vnum cótrarium
in alio,vt de ſubiecto in quo cft,expellar concordantiam ,
& habeat modum priuatiuum priuando cócordare cum
contrariare , & habet modum impediendi in fine , & ha
bet modum multiplicandi perſeucrando, & huiuſmodi,
& hoc per fe eſt probabile. Per regulam inſtrumentalita
ris quæritur : contrarietas cum quoeft? Er eft dicendum
quod eftcum contrarietatibus mixtis in ſubiecto in quo
funt, & eft cú habitibus priuatiuis.Nam ficut concordan
tia eft cauſa effendi cum fuiscorrelatiuis ſubſtantialibus,
fic contrarietas eſt cauſa non effendi cum ſuis correlati
uis accidentalibus: & ficut concordantia cum generatio .
ne producit effe; fic & contrarietas cum deuiatione finis
cauſat non eſſe & huiuſmodi.
DE PRINCIPIO PER RE GV
las deducto .
Deductio
principi perregula B.quæritur : verum fit principale ſubſtan
tiale: & reſpondendú eſt,quod fic quod linó ſubftan
per regu • tia non effet de genere principii: ſed effet accidens pri
las.
mitiuum ; & fic fubftantia non eflet per ſe exiſtens:fed per
accidens , quod eft contra ſpecies regulæ D. & E. & regu
lam B. ergo, & c. Per primam ſpecicm regulæ C. quæri.
tur: :
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 169

io tur,quid cft principium ? & eft dicendum quod eft ensex


tra quod pullum ens poteft principiare. Per fecundam
ſpeciem quæritur: quid haber eſſentialiter in ſe ? Er eſt
0. reſpondendum , quod habet ſua correlatiua ſubftantia .
lia, in quibus omnia principia peregrina ſunt principia
de lia. Adhucper tertiam ſpeciem quæricur : quid eft in a
lio ? Et reſpondendumeft , quod principium quod eft
& agens eſt in principiabiliagens , & principiabile eft in
2 principiantepariens, & ambo funtconiuncta in princi
in piare. Et principium quod eft habitus, eft in principio
fubftantiali habituato de ipſo , & in principiabili cft mo
cus. Item per quartam fpeciem quæritur : quid habet in
alio.Et reſpondendum eft, quod principium exiſtens for
maliter haber actionem in materia , & materia ab ipſo
pafſionem , & ab agente mobilitatem , & in fine quietem ,
& hoc per regolam B.manifeftum eft. Per primamſpe
ciem regulæ D.quæritur: principium de quo eft? Et eſt
dicendum , quod eftde feipfo, vt poflit efle primitiuum ,
aliàs ipſum non eſſer generale principium . Per ſecun
dam fpeciem quæritur, de quibuseft ? & cit dicendum ,
quod eft de efficiente forma,materia & fine. Principium
vero accidentale ,cft de fimilitudine fubftantialiter, & in.
uicem componunt principium corporale per quantita
tem , quantum : & per qualitarcm , quale,& huiuſmodi.
Amplius per tertiam fpeciem quæritur: cuius eft? Re
ſpondendum eft, quod principium exiſtens habitus eſt
principiiexiſtentisfubftantialiter; ſicut cappa cappati.Et i
omnia ifta funtnecellaria, vt per regulam B. videndum
eft. Per primam fpeciem regulæ E. quæritur: princi
pium quare eft: & eft dicendum quod dupliciter. Primo
modo :ex coeft quod de principiátc, principiabili & prin
cipiare conſtirutum eft. Secundomodo :eft principium
accidentale, quodde ipſo principium ſubſtantiale habi 1
tuatum eſt. Et in ifto paſſu facitintellectus ſcientiam , &
etiam cognoſcit demonſtrationes propter quid, & quod:
àquo oriuntur. Adhuc per ſecundam fpeciem quæritur:
quare eſt finaliter? Er dicendum eft,vtaliaprincipia Gint
ſubalternata fub ipfo quod eft generaliflimum ,& hoc de
ſe planum eft. Per primam fpeciem regulæ F. quæritur:
L .3
166 OCTAYA PARS
principium quadrum eft? Et eft reſpondendú, quod eft
tancum , quanta eft fua eſſentia, vt permedium extremi
tatum manifeftum eft. Adhuc per fecundam ſpeciem
quæritur : quantum eft ? & reſpondendum eft, quod eft
tantum quãta ſunt lua correlatiua, per differentiam dif
ferentia, & per concordantiam concordantia, & funt idé
per eſſentiam , & hoc per regulam B. probatum eft : & de
hoc experientiã habemus de homine, in quo elementa
tiua eft vnum principiú,vegetatiua aliud,ſenſitiua aliud ,
imaginariua aliud, & ratiocinatiua aliud, & omnes quin
que lub quinario numero ſunt vnus homo. Per primam
ſpeciem regulæ G. quæritur: principium quale eſt ? & eft 21
dicédum , quod principium proprium eft generaliſſimú,
quodinueſtigamus:appropriatum autem eftprincipium
peregrinum acquiſitum & ſubalcernatum , vt per fecun
dam lpeciem regulæ G.ſignificatum eft. Per omnes fpe
cies regulæ H.quæritur:principium quádo eft ? & refpon
dendumeft, quod eft tunciquãdo fuerunt fua correlatiua,
cum quibus generaliſſimum eſt; & fuit tuncquádo prin
cipia ſubalternata fuerunt: ſicut quantitas, qualitas, & c.
prædicamenta: & etiá eft tunc,quando curſus eft fub quo
ſunt mouens,mobile & mouere habituata: & ſunt'trans
euntes de vno nuncin aliud ſucceſſiuè per vnum locú : &
de vnonuncin aliud, nunc per alium locum generando
motú cum curlu cóuerlum : & hoc planum eftper omnes
ſpecies regulæ H. Per omnesfpecies regulæ I. quæritur,
vbi eft principium ? Et refpondendum eit,quod eftin fuis
correlatiuis ex eo quia in ipfis eft; & eft in omnibus
principiis ſubalternatis : ficut caufa eft in effectu fuo :
& eft in motu, eo quod de ipſo habituatum eſt, & eftin
fatuquod in ipfo aflituatü eft: & hoc modaliter & inftru
mentaliter:& hoc per regulam B.probabile eft. Per regu
lam modalitatis quæritur , principium quomodo eft ? &
reſpódendum eft, quod eft principiú cauſale per modum
correlatiuorum , ex quibuseft: p & rincipiū habituale eſt
per modum qué habet principium caufale, in habituādo
alia principia peregrina cum quo habitu proprio ,vt fint
principia,in ultiplicando in ipfisſuas fimilitudines ; & hoc
per fe vifum eft. Per omncs fpecies regulæ inftrumentali
tatis
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 176
tatis quæritur,principium cum quo eſt? & refpondendum
eft,quod eft cum ſuis correlatiuis,ex quibus eft: & eft cum
ſua natura, fine qua eſſe non poteft:principia
& quæ ſunt
generalia,ſunt cum principio generalifimo ſubſtantia
li,in quo ſunt afſituata : & perfecundam fpeciem regula
C.manifeftum eſt.
DE MEDIO PER REGVLAS DEDVCTO.
Trum in ſubſtancia mundi ſic dare vnum medium Demedio
VTeam generaliffimum ? Et reſpondendum eft quod fic:a- per regu
lioquin noeffent media ſubalternata: & fic mundus eller lasded » .
cuacuacus de medio continuatiuo, menſuratiuo, & con- sto.
iunctiuo : ncc concordantia haberet effe: ncque princi
1 pium haberer ſubiectum per quod tranſiret ad finem
in quo quieſceret: & fic non eſſet motus: & multa alia iu
conuenientia fequerentur,quod eft impoflibile,vtper re
gulam B.pater. Per primam ſpeciem regulæ C.quæricar,
quid eftmedium ? Et eft dicendum , quod eft ſubiectuin
quo principium & finis ad inuicem fibi obuiant, & fe in.
uicem cõiungunt,vt principium in finc quieſcere poffits
& medium generalillimum eft cauſa omnium mediorü
corporalium. Per lecundam ſpeciem quæritur,mediuin
quid haber in ſe eſſentialiter? Et eft dicendum , quod ha
bet lua correlatiua ſcil.coniungere, & extremitatem cum
extremitate applicare & continuare,vtin angulo F.in ſe
3 cunda figura ſignificatum eſt. Per tertiam fpeciem quz
1 ritur, medium quid eftin alio? Erreſpõdendum eft,quod
S eſt coniunctio in forma & materia,vtin igneignire,& eft
in calorc calefacere, & in planta vegetare, & in ſenſu ſen
tire, & in imaginatiua imaginari, & ratiocinatiua ratio .
1 cinari , & in motu mouere, & in generatione generare, &
huſmodi. Per quartam fpecié quæritur,quid habet in
alio ?Et refpondendú eft,quodhabet habitum ex quo eft
habituatü:& cum quo actus ſecundarios cauſat, qui non
ſunt de ſuo genere, & hæc omnia per regulá C. manifeſta
funt.Per primá ſpeciem regulæ D.quçritur,mediu de quo
eft primitiue? & refpódendum eft, quod de feipfo eft, vi fic
principiú generale per ſé. Per ſecundam ſpecie quæritur,
de quibus eft? Et refpondendum eft, quod eft de effentia
formæ& materiæ in qua eft: & eft de motu & huiuſmodi
5 I 4
166 OCTAVA PARS
Amplius per tertiam fpeciem quæritur, mediú cuinas eft:
Et refpondendum eſt, quod eft cotius ſubie & i in quo eft :
& hoc per fc patet & per regulam B. probatum eft. Per
primam ſpeciem regulæ E.quæritur ,medium quare eft
formaliter? Ad quod dicimus, quod de fuis correlatiuis
conftitucum ,vtper ſecundam ſpeciem regulæ C.manife
ftum eft. Adhuc per fecundam ſpeciem quæritar , me
dium quare et finaliter ? Et dicimus vt ſubiecta plena &
continua fint , & vt prædicamenta poffint habcrcactus
ſecundarios , ficut ſubſtancia ſubftentare, & quantitas
quantificare:& fic agensagere : & mouens mouere ; & fic
de cæteris ſuomodo,ficut lincanslincare, & c.finc quibus
actibus potentiæ non poſſent eſſe in quicte, & hocper ſe
& per regulam B.clarum eft. Per primamſpecicm regu
dæ F.quæritur, quantum ef medium : Et eft dicendum ,
quod eft tantum quantum cótinuatiuum eſt in ſubiecto
in quo eft: ficutconiungere in coniun & tione: & generare
in generatione:& currere in curſu : & componere in com
polirione; in tertio modo ficuthomo qui eft tertium me.
dium conftiturum ex anima & corpore, & huiuſmodi.
Per fecundam vero fpeciem quæritur,mediumquantum
eft : Et reſpondendum eft, quod eft tantum quanta eft
pars totius medii : ficut in clementato ,ignire,acrificare,
aquæificare & terræificare : ex quibus eftvnum comune
elementarc ; & fic de aliis fuo modo, & hoc clarum eft.
Per primam ſpeciem regulæ G. quæritur, medium quale
eft ? Reſpondendum eft, quod eft tale qualis eſt propria
paſfio fubiecti in quo eft: ficur in igne, ignire: & in curſu
currere, & huiuſmodi. Amplius per ſecundam fpeciem
quæritur, medium quale eft ? Et reſpondendumeft, quod
eft clauus coniungens duos poſtes in medium appropria
tum; & fimiliter calefacere in aqua calida, & huiuſmodi:
& hoc per fe patet. Per omnes fpccies regulæ H. quæri.
cur , medium quando eft ? Erreſpondendum eft, quod
tunceft,quando ſua ſubie &ta funt,Gcurconiungere,men
ſurare, continuare & moderare & artificiare : & hoc per
regulam B.vilum eft. Per omnes (pecies regulæ I. quæri.
tur,medium vbi eft? Et refpondendum eft, quod eft in Q.
mnibus fubic &tis ,in quibus eft: ficut homo quieftin ani.
ma &
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 169
ma & corpore :vt ignire in igne : & mouere in motu : &
mcdare in modo: & inftrumentare in inſtruméto , & hu
iufmodi; hoc quidem manifeftum eft bene intuenti ifta
artem . Per regulam modalitatis quæricur, mediū quo
modo eſt? Et reſpondendum eft, quod eft permodum
quem formahaber in agendo: & materia in patiendo: &
ignis in calefaciendo: & planta in vegerando: & fenfusin
fentiendo : & imaginario in imaginando: & ratiocinari.
ua in raciocinando. Ec iſta media modalia ſunt partes,
cum quibus agens habet modum modaliter & nediali
ter , liue moraliter : Et hoc per fe vifum eft. Per omnes
fpecies inſtrumentalitaris quæritur , medium cum quo
eft: Et reſpondendum eft, quod eft cum fuis correlatiuis:
& eftcum excremitatibus,in quarum medio exiftit : & ge
perare cum gencrante & generabili: Ec bonificase cum
bonificance & bonificabili, & huiuſmodi: Eccurrere cum
currente & carribili. Et hoc per fc & per regulam B. cla
rum eft.

DE FINE PER RE GV.


las deducto .

Væritur per regulam B.vtrum fit finis vltimus ? Et De fine


reſpon tendum eft quod fic: alioquin medium eſſet per regu..
determit inatum a parte principii, & non àparce finis.Etfic las dedos
efler morus & proceſſus à parte poſt infinitum & nun. fo.
quam principium artingeret finem atque quictem :quod
eſtimpoflibile , & contra primam ſpeciem regulæ D. &
fecundam E. Perprimam fpeciem regala C. quæritur,
finis quid eft ? Er refpondendum eſt,quod eftprincipium
extra quod nulla quies eft. Adhuc per fecundam fpe
ciem quæritur , quid habet eflentialiter in ſe ? Ec re
fpondendumeft, quod habet ſua correlatiua, ſcilicet qui .
erancem , quietatum & quietare , in quibus omnia alia
principia quiefcunt. Per tertiam ſpeciem quæritur, qui:]
eft in alio: Et reſpondendum eſt, quod eftio bonitate bo
pus,in magnitudine magnus in differentia differens ab
omnibus aliis principiis:& in concordantia concordans
cum omnibus aliis principiis,excepta contrarietate. Per
quartam fpeciem quçritur, quid habetin alio.Et refpon
Ls
170 OCTAVA PARS

dendum eſt,quod habet in bonitate habitum bonum , &


etiam allicuationem aliorum principiorum , & in diffe
rentia habet actum differentem ab omnibus actibus a
liorum principiorum ; & hoc per ſe patet per regulam B.
Per primam fpeciem regulæ D quæritur, finis de quo eſt?
Et reſpondendum eft , quod eſt de ſeipſo : quod finon,
principiū non haberet in quo quieſcere poffet: & natura
ſua eſfer euacuara à moru & appetitu , quod eft impoſſi
bile. Adhuc per fecundā ſpeciem quæritur, finis de quo
cft? Erdicendum eft, quod eft de fuis correlatiuis, vc in
fecunda fpecie regulæ C. dictum eſt. Amplius per tertiá
ſpeciem quæritur; finiscuius eft? Et reſpondendum eft,
quod finis creatus eft finis increari, & eciam eft fubiccti in
quo eft; vt ex ipfo fic habituatus;vt cappatus qui habitua
tus eft de cappa : & hoc regula B. manifeſtar & declarat.
Per primam fpeciem regulæ E. quæritur , finis quare eft?
Et reſpondendum eft, quod eſt ex eo quod ex ſuis corre
lariuis conftitutus eft. Er ifta refponfio eft propter quid.
Sed fecundum quod, eft dicendum quod eftexco; quod
ſuum ſubiectum habituatum eft de ipſa , ſicuteſt cappa
tus qui de cappa habituatus eft.Etin ifto paſſu cognofcit
intellectus quod demonſtratio propter quid , eftpotior
demonſtratione quod. Per fecundam fpeciem quæritur,
finis quareeft? Et reſpondendum eſt, veomnia alia prin.
cipia in ipfo fine quieſcere pollint. Per primam fpeciem
regulæ F. quæritur, finis quanrus eft? Et reſpondendum
eft, quod eft tanrus quátum fuum fubiectum de ipfo ha .
bituatum eft. Amplíus per fecundam fpeciem quæritur,
finis quantus eſt? Erreſpondendum eſt, quod eft tantus
quanta funt ſua correlatiua de quantitate habituata:hoc
tamen de fine creato dicimus n ; on autem de increaro,
cum fit infinitus, rarione cuius fua correlatiua quantita .
tem habere non poſſunt. Adhuc eft finis priuationis, à
quo oriuntur omnes habitus priuatiui : Sicut funtſurdi- 1
tas,malicia & iniuria, & huiuſmodi. Item eft alius finis
terminationis , cum quo finis vltimus eft differens abo.
mnibus aliis principiis : ficut à bonitate , magnitudine
creatis, & fic de aliis principiis ſuomodo:alioquin omnia
principia ellentidem numero ,& mundus effetcuacuacus
de
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 171
de fine terminationis, & per cófequens de natura motus
& appetitus, quod eft impoſſibile. Per primam fpeciem
regulæ G. quæritur finis qualis eft?Etrelpondendum eft,
quod eft talis qualis per propriam paffionem ſubiecti po
teft effe.Sicur voluntas quæ eft talis, qualis per amabilita
tem poteſteſſe; quæ eſt propria pallioipfius voluntaris &
poſſibilitatis,poteitatis & huiſmodi. Per fecundam fpe
ciem quæritur, finis qualis eſt appropriate ? Ec reſpon
dendum eft , quod eft talis qualis poteftefle per appro
priaram paflionem , ficut voluntas eft qualis appropriatæ
per odibilitatem , & intellectus per ignorantiam , & limia
liter poteſtas eſt qualis per impoſſibilitatem : cum impof
libilitas non exeat a natura ipfius poteftacis ; & fic de aliis
ſuo modo . Etficur ſurditas homini, & iniuſticia , & iniu
ria, & huiaſmodi.Et hocper regulá B.manifeftum eft. Per
omnes fpecies regulæ H. quæritur , finis quando eft ?'Et
reſpondendum eſt,quod eft tune quando eft in omnibus
fpeciebus ſuarum regularum, in quibus abſque tempore
nequaquam effe poteft : ficut ipfum tempus non poteft
effe fine ipfo fine . Et hoc regula B.fignificat intellectui
bene intelligenti. Per omnes ſpecies regulæ l. quæritur,
finis vbi eft : Et reſpondendum eft , quod eftin omoibus
fpeciebus: ficut in ſua primitiuitate & ſuis correlatiuis: &
eſt habitus puerſus in priuatione & in iniuria :& eft habi
tus rectusin termino & iufticia:& hoc patec ſubtiliter in .
ueftiganti. Per omnes ſpecies modalitatis quæritur, finis
quomodo cft? Et refpondendum eft,quod eit per modum
differentie quæponit,quod lua correlatiua line differétia
ab omnibus aliis principiis & relatiuis illorum. Er cſt per
modúconcordantiæqux cócordar finem cum omnibus
aliis principiis,excepta tamen contrarietate. Iterūeſt per
modú medii, eo quia mediat ipſum finemper omnia alia
principia: & eft per modum appetitus,qui appetit in ipſo
finc quicſcere, & fic de cæteris ſuo modo. Per omnesſpeo
cies inftrumentalitatis quæritur: finis cum quo eft? Et re.
fpondendum eſt, quod eft cum fuis correlatiuis, & cumo.
mnibus fpeciebus fuarú regularú , fine quibus effe nó po
teft, & eft cü bonitatc bonus : ficuo cappatus eft bonuscũ
bonacappa. Et cú appeticu eft appetibilis & huiuſmodi.
172 OCTAVA PARS
DE MAIORITATE PER RE .
gulas deducta.
Dem.sio Væritur : vtrum maioritas fit principium primiti
ritateper Quum ! quo ad ſuum genus ? Et reſpondendum eſt,
regulas quod fic,per primam regulam B.quod linon eſſet per aco '
a duda. cideos & non per fe: & fic ſubſtantia exiſtens primitiua &
maior accidente, non eflet per ſe exiſtens, fed per acci.
dens, quod eſt impoſſibile. Per primam fpeciem regulæ
C. quæritur, maioritas quid eft : Et refpondendum eft,
quod eft eos per fe exiftens extra quod impoflibile eft
maiorificare. Per ſecundam ſpeciem quæritur,maioritas
quid habet in fe effentialiter & naturaliter? Et reſpon .
dendum eft , quod haber ſua correlatiua, ex quibus eſt,
Per tertiam fpeciem quæritur, quid eft in alio ? Et re
fpondendum eft,quod eft habitus fub quo maioritatcs
4 fubalternatæ funt alſituatæ : Sicut maioricas bonitatis
fubftantialis & accidentalis. Iterum eſtens diftin &tum ab
omnibus aliis principiis in fubie & o in quo eft, finc qua
diftinctionc omnia principia eſſent idem numero & ex
tra zqualitatem & minoritatem & relationem , quodeft
impollibilo: cum mundus non poflit eſſe euacuatus ſu
pradictis. Per quartam fpeciem quæritur,maioritas quid
haber in alio ? Er reſpondendum eſt, quod haber ſuum
actum , ſcil. maiorificare cum quo oricur generarc, cre
fcere,mouere & huiuſmodi. Per primamfpeciem regu
læ D. quzritur ,maioritasde quo eft: Et reſpondendum
eft, quodeft de feipfa ,quia fi non ,aut effet de æqualitate
aut minoritate;quod de genere relationis eft. Per ſecun
dam ſpecicm quæritur d , e quibus eft ? Reſpondendum
eft ,quod eft de ſuis correlatiuis ,fcil. demaiorificáte,ma
iorificabili & maiorificare: in quibus ſua eſſentia eft ſub
Atentara & fundata. Per tertiam vero ſpeciem quæritur,
cuius eft? Reſpondendum eft , quod eſt ſubiecti in quo
cft, eo quod ex ipfa habituatum eft. Eromnia iſta ſunt
clara & manifefta. Per primam fpeciem regulæ E.quæri
tur,maioritas quare eft: Et dicendum eft, quod eft ex co
quia in ca ſunt lua cócreta relata naturaliter & eflentia
liter. Amplius per ſecundam ſpeciem quæritur,maiori. 1
tas quarc eſt: Ecreſpondendum eft, vt alia principia fint
Cab .
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 173
fubalternata de ſuo genere & cum ipfo finc quiecata. Per
primam fpeciem regulæ F.quæritur, maioriras quanta
eft? Et dicendum eſt, quod eft tanta , quanta eft con
tinentia in ſubiecto in quo eft. Adhuc per fecundam
ſpeciem quæritur , quanta eft? Et dicendum eft, quod
eft canta quantæ ſunt maioriratcs ſubalternatæ ſub
fiftentes ei; & hoc per regulam B. ſignificabile eft. Per
primam ſpecicm regulæ G.quçritur,maioritasqualis eft?
Reſpondendum eft , quod eft talis qualis poteit eſſe per
propriam paflionem exiſtentem in ſubiecto in quo eft.
Iterum per ſecundam ſpeciem eiuſdem regulæ quæritur,
qualis eſt? & eft dicendum ,quod eft talis qualis poteftef
fc per appropriatam exiſtentiam in ſubiecto in quo eft:
ficut aliquis homo eft maior in quantitate , & albior in
tenſeper albedinem , & magis ruftus per iuſticiam quam
alcer homo . Per omnes fpecies regulæH quæritur,ma
ioritas quando eſt? Et reſpondendum eſt, quod eft cung
quando eſt: & realiter in omnibus fuis fpeciebus fuaruna
regularum ,in quibus eft afficuata, & hoc benc intuenti
vilum eft. Per omncs fpecies regulæ l.quæritur, maiori
tas vbieft ? Et eft dicendum ,quodeft in maiori fubiecto ,
habitu ,loco & huiufmodi, & hoc per omnes fpecies regu
læ I. clarum eft. Per regulam modalitaris quæritur,ma
ioritas quomodo eft? Et reſpondendum eſt,quodeft per
modum differentiæ quæ cauſatſua correlatiua quod Gint
maiora differendo. Item eft per modum concordantiæ ,
quæ cauſat quod fint maiora concordando. Eccſt per
modam regula G. ratione maiorum appropriationum
& huiuſmodi:iſtis tamen maioritaribus exiſtentibusfub
maioritate, quæ eſt genus ad iftas maioritates ſupradi
etas: ficut particulares albedines ſunt ſub vniuerſali albc.
dine, &hoc per fe patet.Per omnes fpecies inſtrumentali .
Ćacis quæritur, maioritas cumquoeft ?Et dicendum eft,
quod eft cum ſuis correlatiuis & cum fuo maiori habitu ,
cum quo ſunt habituatæ maioritates ſabalternatæ , fiue
maiores actus in quibus reluceat ſuæ ſimilitudines.

DE ÆQVALITATE PER RE
gulas deducta.
174 OCTAVA PARS
D Væritur,vtrum fit dare aliquam æqualitatem quæ
Lurate per Gt principium generaliſſimum ? Et reſpondendum
regulas eft, quod fic:vt patet peræqualitates ſubalternatas & in.
deduéta, diaiduatas plantarum ,qux idem ſunt ſpecie : & fimiliter
• eſt manifeftum in fructibus qui funt æqualiter indiuidu..
ati, & hocper regulam B.vifum eft. Per primam fpeciem
regulæ C. quæritur: æqualitas quid eft? Er dicendum eſt,
quod eft ens cui proprie comperit coæquare. Amplius
per ſecundam ſpeciē quæritur,quid habet in fe eíTencia
liter ? Et reſpondendum eft, quod fua correlatiua iona .
ta ex quibus eft conftitura, videlicetex coæquante , co
æquabili & coæquare. Adhuc per terciam quæritur ,
quid eft in alio.Eteft dicendum , quod eft actiua & pafli
ua:quodæqualiter eft conſtituta ex forma & materia. Itē
per quartam fpeciem quæritur,quid habet in alio ? Ereſt
dicendum , quod habet ſuoshabitus, cum quibus indiui
dua ſunt æqualiter habituata : ficut in poinario poma
ſunt æqualiter eiuſdem fpeciei: & fic deelementahbus,
fenfibilibus, & imaginalibus, & rationalibus, &mecha
gicis , & artibus liberalibus, & criam de moralibus. Per
primam fpeciem regulæ D.quæritur,æqualitas de quo
eft? Et reſpondendum eft,quod eft de feipfa :alioquin æ
qualitates fubalternatæ non haberent genus , fine quo
effe non poſſunt. Amplius per ſecundam fpeciem quæ
ritur,æqualitas de quibus eft? Eteft dicendum ,quod eſt
de fuis correlatiuis effentialibus,fine quibus minime po.
teft effe hoc quod eft : & iplis deficientibus deficerent&
qualitates peregrinæ. Adhuc per tertiam ſpeciem quæ..
ritur,æqualitas cuius eft? & dicendum eft, quod æquali
tas actuum ,eft æqualitatum potentiarum : ficut æquali.
tas intelligcadi,recolendi, volendi eft æqualitatis , intel
lectus, memoriæ & volútatis : & fic defenfibilibus, & hoc
per fe patet. Per primam fpeciem regulæ E. quæritur : -
.
qualitas quare eft ? Et reſpondendum eſt, quod eft exco
quod eft ex fuis æqualibus relatiuis fubftantialibus & ve
ris & neceffariis, cun quibus demonftratio propter quid
eft : & ccia demonftratio peræquiparentiam . Iterum per
fecundam fpeciem quæritur :æqualitas quare ek ?Ereſt
refpondendú ,quod eft in anima, vtDeus abipfa æquali
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 178
ter fit intellectus, recolicus & amatus : & in fenfibilibus
eft,vt æqualiter obiecta fint fengibilia & huiuſmodi. Per
primam ſpeciem regulæ F.quæritur, æqualicas quanta
eft:Etdicendum eft, quodæqualitas continua efttanta,
quanta eft fubftentata in ſuis ſubie &tis. Adhuc per fecuna
dam ſpeciem quæritur , quanta eft: Et reſpondendum
cít, quod eft tanta quantaeft in fuis correlatiuis & impa
ti numero peregrino : & hoc per fe clarum cft. Per prio
mam fpeciem regulæ G. quæritur :æqualitas qualiseft
propriè? Ec dicendum eſt, quod eft talis qualispoteft effe
per propriam paffionem ſubiecti in quo eft. Sicut æqua
Iitas ſubftátiæ ,formæ & materiæ .Et ſicut ſunt æqualita
tes ingatæ entium ſenſualium . Item per ſecundam fpe
ciem quæritur: qualis eft appropriate? & eft dicendum ,
quod eft talis, qualis poteft effe per appropriatas pallio
nes ſubicctorum peregrinorum in quibus eft: ficur duo
logici in logica, & duo iudices in iufticia, & duo cappati
in cappis,& huiuſmodi. Per omnes fpecies regulæ H.
quæritur: æqualitas quando eſt? Et refpondendum eſt ,
quod eft tunc quando vere eft in fpeciebus H.ficur in fuis
cócretis, & c. & ficur in curfu qui æqualiter confiftitintce
currencem & curribile: & tempus præſens inter præreri.
tum & futurum , & ficdealiis ſuomodo . Per omnesfpe .
cies regulæ I. quæritur,æqualitas vbi eft? Et refpondea
dum eſt, quod eftin ſemetipfa : eo quodin fuis correlaci
uis eft: & in ſubiecto in quo eftæqualiter deducta per a
&tionem & paflioné: & eftin bonitate,magnitudine,& c.
in quibus æqualiter eft,vt principia fint æqualia. Ereſtis
differentia ,vt fua correlatiua fint æqualiter differentia:
& eft in concordantia, ve ſua correlatiua fimiliter fiacze
qualiter concordantia: & eftin modalitate, vtmodaliter
fit : & eftin inſtrumentalitate ye inſtrumentaliter fit ; &
totum hoc per B. manifeftum eft. Per regulam moda.
litatis quæritur, æqualitas quomodo eft : Et dicimus,
quod eft per modum quem babet in ſuis correlaciuis : &
eft per modum iufticiæ põderis & menfuræ & proportio
nis in ſubiecto in quo eft; & hoc naturaliter & artificiali.
ier. Et hoc cper ſe fatisclarum eft. Per omnes fpecies in-'
ftrumcntalitatis quæritur , æqualitas cum quo cft? Es
176 OCT AVA PARS
reſpondendum eft, quod eft cum ſuis correlatiuis : & eft
cum differentia cum qua agens diſtinguir : & eft cum con
cordantia cum qua agens ęqualiter concordat: & eft cum
proprietate propria cum qua caufat habitus proprios &
huiuſmodi , ve patet in elementatis, vegetaciuis, & c. &
per regulam B. ſignificabile eſt.
DE MINORITATE PER RE .
gulas deducta.
De mino. Væritur ,vtrumminoritas aliter fit fubftantia , & ali.
ritate per ter fit accidés :Et refpondendum eft, quod fic :quod
regulas fi non deftrueretur relatio fubftantialis exiſtens interma
deducta. joritatem & minoritatem , & etiam omnia principia el
fent æqualia : & eciam relatio realis maioritatis & mino
ricatis non effent inter ſubftantiam & accidens , quod eft
impoffibile. Et hoc regula B. probat. Per primam fpe
ciem regulæ C. quæritur,minoritas quid eft: Et dicimus,
quod eft cnscui propriè competit minorificare, & à ina.
ioricareſeprolongare. Et per ſecundam ſpeciem quæri
tur , quid habet in ſe? & dicendum eſt, quod habec ſua
correlatiua innata, in quibus & cum quibus omnia alia
principia ſunt minorificabilia , diuidendo & annihilan.
do ſubiectum in quoeſt. Per tertiam fpeciem quæritur,
quid eft in alio ? Etdicendum eſt,quod eſtens conſum .
matiuum ,vt circa nihileffe poflit. Per quartam ſpeciem
quæritur,quid habet in alio Erreſpondendum eft,quod
habe minorem effentiam ,minus effe, &minorem nacio
ram , quantitatem , qualitatem , &c. & hoc per fe clarum
eft. Per primam fpeciem regulæ D. quæritur, minoritas
de quo eft? Et reſpondendumeft, quodeft de feipſa : vt
fit principium generale, fine quo minoritates fubalter
natæellenon poffent de genere minoritaris. Per fecun .
dam fpeciem quæritur , minoritas ſubſtantialis de quo
eft ? Ecdicendum eft, quod eft de ſuis correlatiais, fine
quibus naturam atque exiſtentiam habere non poffer.
Minoritasvero accidentalis eft defeipfa,in quantum ha
birus eſt.cum quominoritates ſubſtancialesſunc habitu
atæ, & minoritates potenciarum ſunt de ſuo genere. Per
tertiam ſpecicm quæritur,minoritas cuius eft : Et dicen
dum
DE MIXTIONE PRINCIP. ET REG. 199
dum cft,quod eft agentis in quantum de ipfa & cum ipſa
caufar minoriratcs . Et omnia per le parcot & etiam per
1 Iegulam B. Per primam fpeciem regulæ E. quæritur,
minoritas quare eit? & eft dicendum ,quod eft ex co quia
de correlatiuis ratione quorum eſt principium quantum
adfuum genus. Adhuc per fecundam fpeciem quæritur,
quare eft? Et dicendum eft, vt fint encia minora de ſuo
gencre , fine quibus non poſſet elle motus, diuilio ,genem
racio ,corruptio & priuatio. Et hocper fe fatis apprehco
fibile eft. Per primam fpeciem regulæ F. quæritur, min
noritas quanta cft : Et refpondendum eft , quod eft tan
ta, quanta eft extra genus maioricatis & æqualitatis.
Amplius per fecundam fpeciem quæritur , minoritas
quanta eft ? Et dicendum eft, quod eft tanta quanta
funt fua correlatiua, & fuæ minoritates ſubalternata, &
ſua indiuidua quz ſunt de ſuo genere. Per primam fpe
ciem regulæ G.quæritur, minoritas qualis eſt? Et refpon
dendum eft,quod eft talis qualis poteft effe per propriam
paffioncm fubiecti in quo eft: Scut vna ſubſtantia eft mi
nor alia per ſuam propria paſſionem fine qua non poteft
efe. Item per ſecundă ſpeciem quæricur,qualiseft:& eft
dicendú , quod eft talis quale eft ininus pdicamétum fibi
appropriatum , ficut minor quantitas, qualitas, & c. Per
omnes fpecies regulæ H.quæritur,minoritas quando eſte
Et reſpondendum eft, quod eft tunc quando realiter eft
ſubftentaca per omnes ſpecies regulæ H.quæ ſunt de ſuo
genere, & etiam eft tunc quando eft in pra & ica per mir.o.
rificare , & corum hoc paret bene intucati . Per omacs
fpecies regulæ I.quæritur,minoritas vbi cft ?Et dicendum
eſt, quod eft in ſeipſa cum fic in ſuis correlaciuis cum qui
bus eft, & eftin ſubiccto compoſito minoris ſubſtantiæ
& accidentis: ficut aliquiscappatus quieftin minori cap
pa, & aquainminori caliditate,& cquus in minori curſu ,
& huiuſmodi, & homo in minori modo , & artifex inmi.
nori artificio . Perregulam modalitaris quæritur,mino .
ricas quomodo eft ? Et eft dicendum , quod eft per
modum quem habet in ſuis correlatiuis, vt fic minor in
cflendo & agendo quam aliquid aliud principium , ficut
aliquis homo in moralibus qui habet modum exiſtendi
M
178 OCTAVA PARS
in minori virtute , faciendo paruum bonum: & equus in
correndo habet aliquotiens paruum currere. Et hoc per
fe clarum eft. Per regulam inftrumentalitatis quæritur:
minoritas cum quo eft? Et eſt reſpondendum , quod eſt
cum omnibus aliis quæ ſunt de ſuo genere ad inuicem in
ſutiedo in quo eft cum minoribus effentiis, & cum
minoribus actibus potenciarum , videlicet cum mi
nore currere,calefacere & huiuſmodi. Diximus de prin
cipiisper regulas deductis: & perhoc quod deipfis di&ú
eft, datur doctrina cum qua poteft homo alia principia
implicita & peregrina deducere, & per talem modum &
doctrinam eftintellectusvalde generalis ad inueniendú
plura media;ad inucftigandum veras concluſiones.

NONA PARS PRINCIPA


LIS ; DE NOVEM SVBIECTIS SVPE
rius in alphabeto nominatis.
Nona VONIAM In nonem ſubiecti omnequod eft,implict.
Oo tur: & exir a ea nshilest. Idcirco Volumusponereipfa
parsprin
cipalis de in bac arte, Becum ipfis ars for generalis :eo quod funtge
Xosem neralia ad omnia; ideo difcurrendo pradicta ſubiedla
fubiectis per principia huins artis regulas, de ipfis quidem fubieétis
ſuperius noticiam habere poterimus: fi aliquid dubiuın alicuina
in alpha- fubie &ti oriatur,applicetur adfisum fubieétum ,Geinferius
bero no. exemplificabimus ,fecundum quod in tractatu applicatio
minatio. nis fignificatur. Et de primo fubiecto, quod est de Deo dia
čemus perB.fignificato.
DE PRIMO SVBIECTO QVOD
eft Dcus.
De priori Stvd ſubiectum diuiditur in duas partes principales.
fubiecto, IPrima pars eft de diſcurſu Dei per principia. Secunda
quodest parseft de diſcurſu Dei per regulas. Prima autem iftarú
Deus. partium in quinq; partes diuiditur. Prima pars eft dc in
ueftigacionediuinarum dignitatum fucrationum . Sc
cunda pars eſt de carum actibus intrinſecis & conſub .
ftantialibus. Tertia eft de infinitate dignitatum . Quar
ta eft de infinitate actuum carum. Quinta eft de diſcur
ſu Dei per principia. Adhoc ſecunda parsdiuiditur in
decem
DE MIXTIONE PRINCIP ; ET REG. 179
decem regulas,vtapparet in ipfis: & primòde prima par.
te videndum eft.

DE INVESTIGATIONE DIVI.
narum dignitatum .
Rimo fuppono , Denm efle, quod probabimus in ſe De innea
cundaparte principali prædictç diuiGonis. Deus eſt: fligatio
& ſuum efle eft bonum : fuum vero efle non poſſet eſſe ne diuina
bonum abſque bonitate, ficuc coloratum quod non po narum
teſt elle colorarum abſque colore: eſt ergo ſuabonitas,
dignitar
poftquam fuum effe eft bonum ; & hoc neceffariè. Deus
eft : & fuum effe eft
magnum . Nam ſi non eflet ma.
gnum : iam non eflet dignus quod effet Deus , vnde fe
quitur quodmagnitudo diuina eft ens reale. Deus eft:
& fuum effe eft æternaliter. nam alioquin ſi eller in
ceprum , iam non eſſer dignus quod effec Deus : et
ergo ærernicas fine qua ens æternum eſſe non poteft.
Deus eft: & poftquam eft ,effe poteft: ergo poteftas eft,fi Y
ne qua Deus effenon poteft. Deus eft: & ipfemer ſcitſe
ipſum ; Alicer ei ſuum eſſe non eſſer dignum quod effet
Deus : Eftergo diuina fapientia,fine qua Deusnon poflet
'ſcire ſeipſum . Deuseft: & ipſe amat ſeipſum ; aliàs enim
nó cíler digausquod effet Deus . Eft ergo diuinus amor
fine quo Deus non poliet amare ſeipſum . Deus eft: &
ſuum eſſe virtuoſum eſt; alioquin effet vitioſus Deus : &
fic non effet digous efle Deus. Eft ergo diuina virtus , fi
ne quaDeus non poteſtelle virtuoſus. Deuseſt; & luum
elle'eft veruin : quod non ,falſum effet, & per confequens
nonelet dignus veelſet Deus. Eft ergo diuina veritas, li
ne qua Deus non poſſet efle verus . Deus eſt: & fuum eft
gloriofum ;quod fi non iam non effet dignum quod eflet
Deus : Energo diuina gloria , fine qua Deus non poteft
eſſe glorio'lis. Probanimus diuinasdignitateseſſe realie
ter, fine quibus Deus eſſe non poſſet; idcirco numerabi.
les ſunt,qualibetexiſtentein ſuo proprio numero. Ratio
huius eft: nam niſi quelibet exilterer in ſuo proprio nu
mero , iain Deus non effet. Etideo vt Deus fit, oporret
elle in eo plures rationes fiue dignitates reales. Verunta
men quantum ad eflentiam non diffcrunt. Nam omnes
M
м 2
180 NONA PARS
ſunt vna & eadem eſſencia diuina : vel vna eft alia eſſen
cialicer: vel enim bonitas eller magna pei accidens, & e
conuerfo . Et fic de aliis poteft dici. Et in ifto paflu co
gnoſcit intellectus humanus, quod Deus in quantum
conſiderat vnitatem ſuæ ellentiæ, non conliderat plures
rationes:fed in quantum conſiderat quod non poteft ef
ſe line pluribus rationibus numerac ipfas realiter.Sicus
homo qui in quantum non conſiderat elle vnum , non
conſiderac plura. Sed in quantum conſidcrat, quod non
poteft effe finc pluribus, intelligit & cognofcit in fccffe
plura . Inquiſiuimus diuinas dignitates, & inuenimus
ipſas Deo coeſſenciales & ſubſtantiales abæterno & inæ .
terno. Finis vero quare ipfæ funt, confiturin feipfis ; non
autem extra eas. Nam aliter eſſent per accidens; & ſimili.
ter Deus, quod eft impollibile. Et hoceſt contra quos
dam Sarracenos credentes habere altam & lubrilem no
ticiam de Dco,qui dicunt quod Deus eft vnus, & non ha
ber dignitates quoad fe :fed habet cas,ve cum ipfis agat
in crcaturis : videlicet eft bonus ve agac bonam creatu
ram : & eft magnus vecreet magnam creaturam : & eft æ
teraus vt creatura fit durabilis ,& c. Vnde patet manife
ftè , quod in verbis fiue dictis ſuis implicant contradi
ctionem , quoniam fi liceffet licut iplidicunt, iam ficut
Deus eft infinitus quo ad fuas rationes,crearet quidécre
aturas infinitas & ærernas quod non facit, neque ve ipli
met dicút. Mundúenim dicunt eſſe nouum & quancum
Lue limitatum . Ampliusimplican contradictionem ,di
cendo Deum effe caufam primam : quodnon effet cauſa
prima ſi ſuæ rationes eſſent propter mundum : & lic Deus
eſſetcum ſuis dignitatibus vtmunduseſſet : quod cft val.
de abſurdum dicere.
DE ACTIBUS INTRINSECIS DI.
uinarum rationum.

Deadi Icitur, quod fruftra eſt potentia quæ non reducitar


bus adaćtum. Adhuc dicitur,quod potentia cognoſci
trinſecis turgactus, & actus cognoſcuntur per obiecta,& fic ligni
diuinarü ficacum eſt quod diuinæ dignitates habent actus, line
ratroni. quibus digniçaces Dei afſent fruftra in infinitatc & æter
nicate ;
1
DE NOVEM SVBIECTIS . 181
5
nitate: & Deusnon cognofceret ſuas dignitates,neq; ob
iectaret feipfum . Vnde fequeretur quòd Deus non eſſet
Deus per ſuas dignitates,quod falſum eſt;vt fupra proba
tum elt. Vleerius, fi diuina bonitas non haberet actum ,
& fic de aliis,iam non haberet naturam , & eller ociofa &
vacua, & non fe haberet ad aliquem finem , quod eftim
poſſibile & contra regulam E. & etiam contra ſecundam
fpeciem regulæ C. ergo, & c. Habent ergo diuinæ digni.
taces actus intrinſecos & coeffentiales & naturales. Vla
terius fi dignitates non haberent cocffentiales, quælibet
35 quidem eller habitus priuatiuus. Nam ficut cæciras eſt
2 habirus priuatiuus : co quod non habet actum ſcil. vide
1
re : fic diuina bonitas efter habitus priuatiuus,fi non ha
berec actum intriņſecum libi coefſeatialem , fcil. bonific'
. 1
care ,& fmiliter magnitudo Gne magnificare,& æterni
tas fine æternare, & poreftas fine pofle, ſapientia finsſci.
te voluntas fine velle, & vircusfine vircuificare, & veritas
fine verificare , & gloria fine gloriari, & Deusnon eſſerdi.
gaus vt eller Deus cum habitibus priuatiuis & fibi coel
fentialibus, quod eft impoflibile. Habent ergo diuina
dignitates ačtus intrinfecos & fibi cocffentiales & reales.
Amplius cognofcit. Omnis bonitas perfecta habet actu :
! & fic de diuina magnicudine & æternirate , & c. poteft di
ci :ergo, & c. Vlcerius nulla bonitas cft perfecta abfque
actu :& fic de diuina magnitudine & æternitare poteſt
1 dici: ergo, & c. Concluditur ergo affirmando & negan
do , quod diuinæ dignitates habçat actus intrinſecos &
coeffentiales.
DE INFINITATE DIVINA.
rum rationum.
luina boniras et ratio bono, quod producat bonu: De infini
& iam probatum eſt, quod ipſa habct actum videli. tate diui.
cet bonificare. Et ideo fimagnitudoeſtens rationecuius parum
bonitas eft magna, eftquidem bonitas ratio bono quod ratiori.
producat magnum bonum . Et quod æteroicas eft ratio
per quam bonitas & magnitudo durant: eftergo bonitas
ratio quod producat magnum bonum & æternum. Sed
bonitas non poffet effe talis ratio , nifi ipfa effet infinita
M 3
182 NONA PARS
& immenſa : ergo eſt bonitas infinita neceſſario. Diui.
na magnitudo eft, vtprobatum eít: & haber actum limiti
ter,ſcil.magnificare: & quod æternitas eſt ens ratione cu
ius magnitudo durat: & poteftas eft id ratione cuius ma
gnitudo poteft exiſtere & agere. Eft ergo fubie& um in.
knitum & immenfum , per quod magnificare poffer ſe
diffundere ab æterno & in æterno : & tale fubiectu'm yo
camus magnitudinem infinitam . Æternitas eft menſu .
ra fimul & femelexiſtens non habens aliquid à parte an
te,nequea parte poft: & fuum obiectum eft æternum ab
æterno : & fic æternitas eft infinita ratio : & hoc quidem
bonum & magnum eſt, & per poteſtatem poteft elle. Æ
teroitas eft vt probatum eft: & haberactum, ſcilicet æter
Bare; & quia æternitas poteft exiftere & agere infinitè:er.
go fequitur deoccellicare quod poreftas infinita eft, fine
1

qua poteftate æternirasnon pofer habere actum ,neque


effentiam infinitam . Sapientia Dei fiue intellectus eft,
veiam probatum eft ſuperius: & æternitas eſt ratione cu
ius durat: & per poteftatem poteft exiftere & agere :& ma
gnitudo eft,per quam ſe poreſt diffundere immensè: &
per bonitatem infinitas intellectus bona eft : & per vo
luntatem eft amabilis propter quod infinitas intellectus
neceſſitata eſt, quod aliter non poteft ſe habere. Diuina
voluntas eft, & fimiliter ſuus ačtus, vt iam ſuperius pro
batum eft ; & fi ipſa eft infinita in æterno, & ab æterno,
intelligibilis quidem eftinfinire: ſed fi eft finita,eft intel.
lecta : & non eft intelligibilis infinite , neque per confe
quens diuinus intellectus eſtamabilis & amatus ab æter
no & in æternum : & fic diffinitiones bonitatis ,magnitu
dinis , & c.deficiunt; quodeftimpoflibile. Eft ergo proba.
tum , quod diuina voluntas eft infinita. Diuina virtuseft :
& fui a & us funt, vt ſupra probatum eft, & ideo fi ipfa eft
infinita , bene quidem : fi autem non ,vitiofa quidem eft
per aliquod vitium impediens ipfam , quod non fic infi
nica. Et per cófequens omnes aliæ rationes que permic
tunt eá finirari,ipſis tamen exiſtentibus infinitis; & quod
finitum non potefttancum ſe extendere fiue diffundere,
quam infinitum :manifefte igitur apparet , quod aliæ di
gaitatęs partim funt viciofæ , & parrim noņ ;quodeftyal
deim.
DE NOVEM SVBIECTIS. 183
de impoflibile: Eft ergo diuina virtus infinita. Diuina
veritas eft: & luus actus funt,vt ſupra probatum eft: & cú
verum fit quod bonitas,magnitudo , & c.funt rationes in
finicæ realiter : neceflarium eftergo quod veritas fitinfi.
pita: alioquin infinitas prædiétarum rationum non effet
vera, quod non haberet cum quo. Diuina gloria eft: &
fųus a &tusſunt, vt fupra probatum eft: fed eflentia ipfius
gloriæ auteft infinita,autfinita,aut partita finita & par
cimipfinita : ſed fi abſolute eftinfinita:bene quidem , co
quod non ſequitur aliquodinconueniens quo ad ſe , nec
quo ad alias dignitates: fi autem eft partim finita & par
tim in finita, maximum quidem inconueniens ſequitur.
Nam omnes aliæ dignitares non haberent ſubie & um
gloriæ & quietis infinitum : & fic finitas gloriæ effet habi .
cus priuatiuus ,perquem aliæ dignicates haberent poem
nam : quod eftvalde impoffibile. Sequitur ergo necef
fario , quod diuina gloria eft infinita.
DE INFINITATE ACTVVM jou
diuinarum rationum .

quod magnitudo eft ratio quare bonitas eft magna: tateattua


adhuc per æternitatem eft æterna : perpoteſtatem poteſt um diuin
cxiftere & agere:per intellectum eftintellecta :ver volua- narum
catem amata : per virtutem virguoſa: per veritatem vera: rationú.
& per gloriam eftglorioſa. Sequitur ergo de acceſſitate,
quod a & us bonitatis, ſcil.bonificare,fit infinitus quo ad
infinitatem bonitatis: & etiam quo ad infinitatem o
mnium aliarum dignirarum fiuc rationum . Magnitudo
Deieftinfinita, & haber actum ,vtfupra probatum eft. Er
ideo fuus actus, fcilicetmagnificare, aut eft infinitus, aut
eft finitus. Si infinitus,bene quidem : fed fi non , fimilis eft
arbori, in qua clementatiuamagis eftextenfa quàm ve
getatiua, co quod in extremitatibus arboris aliquotiens
lunt rami ſicci,in quibus vegetatiua non eft, ſed elemen
catiua tátum : & fic competitmagnitudini infipiræactus
finicus; non autem infinitus, quod eftmalum contra bo
numc & paruum contra magnum ; & per conſequens ma
gaificare & æternarc non poffent ſecouertere: & omuce f
M
184 NONA PARS
alii actus diuinarum rationum deficerent actui magni.
tudinis; & fimiliter actus magnitudinis eis ratione cuius
cflent parui . Vnde fequeretur quod infinitas eflentiæ
quieſcerec in finirate ſui actus,prológando ſe ab actu in
finito,quod eft contra ſuam naturam : & magis quieſce
set in paruo actu quam in magno, quod eft diffonum ra
rioni: & contra infinitare, bonificare, quod ſuperius pro
bauimus. Concluditur ergo quod inagnificare diuinus
cft infinitus. Ærernare eft, veſupra probatum eft : &ili
militerinfinitas & æternitas. Actus autem æternitatis,
fcil.æternare , aut eft infinitus,aut eft finitus. Si eft infini
cus,bene quidem : nullum enim inconueniens ſequitur :
fed fi cft finitus, magnum ſequitur inconueniens: quod
xternare eflet terminarus per tempus, & per conſequens
æternitas eſſet ſubiectum temporis ab æterno & in æter
no , quod eſt valde impoſſibile, & contra infinitatem di
uinarum dignitatum iam fuperius probatam . Conclu .
1 ditur ergo quod æternare eft infinitus ačtus. Poflificare
cft actuspoteſtatis, vt fuperius probatum eft :fed poflifi
care,aut eſtactus infinitus,autfinirus. Si cft infinitus,be
nequidem :quod ficut poflificare finitus ſeconuenit cum
poteftate finita :fic & multo melius pollificare infinitus
ſe conuenit cum poteftate infinita fupra probata , & pof
fificare creatus competit infinitæ poteftati: & fic poteftas
quo ad Deum, & etiam quo ad creaturam degenerat, &
exit àſua natura. Adhuc bonificare,magnificare & æter
nare non poffent eſſe actus infiniti, eo quia nemo dat
quod non habet: propter quod ſequitur contradictio ,eo
quod bonificare , magnificare & æterpare,quiſuntactus
infiniçi,ve probaçum eft: non poſſenr eſſe infiniti: & quia
contradictio ſtare non poteft. Concluditur ergo quod
pollificare diuinus eft infinitus. Intelligere diuinum ,aut
eft finitum aur infinitum : fi infinitum ,benc quidem : ſi
vero eft finirū ,ſequiturmagnuminconuenicns:videlicet
effentia intellectus quæ inhnica eſt, non eft intellecta; &
fic in parte eſt ſubicctum ignorantiæ , quæ eft habitus pri.
variuus,per quem infinitas prçdi&tarum rationum igno
ratur , quod eftmalum contra bonum , paruum contra
magnum . Concluditur ergo quod intelligere diuinum ,
eft
1
DE NOVEM SVBIECTIS . 185
eft finitus actus. Amare fiue velle diuinum , aur eftinfini.
tum ,aut finitum :fi infinitum ,benc quidem . Sed lett ti
nicum, iam infinitas diuiparu rationum & actuum earú
non effet infinire amabilis,neque ainata. Et lic infinitas
intellectus, & ſui actus non eflent infinitæ amabiles. Es
fic de infinitare bonitatis , & c. poteft dici,quod eft impor
fibilc. Concluditur ergo quod diuinum amare eft infi.
nitum. Actus diuinæ virtutis agrcftinfinitus,aur finitus
inellentia & numero virturis. Si infinitus,bencquidein :
Si autem eſt finitus,fequitur quod eft infinitus in eſſencia
& numcro aliarum dignitarum : eo quod viccuofæ func
infinitæ , & non in fuo proprio numero , quod eſt valde
impoflibile. Actas diuinæ veritatis auc cft infinitus, auc
finitus.fi infinitus, bene quidem : Gautem eſt finitus, le
quitur quod eft infinitas in eflentia & numero aliarum
dignitatum ,eo quod verificæ ſunt infinitæ, & non in luo
proprio numero , quod eft impoflibile. A&tus diuinz
gloriæ aut eſt finitus,aut infinitus in eflentia & numero.
li cft infinitus, bene quidem . fi eft finitus, ſequirur,quod
eft infinitas in eſſencia aliarum dignitarum : co quodve
rifice ſunt infinitæ , & non in ſuo proprio numero ,quod
eſt valde abſurdum & impollibile. Nullus enim actus eſt
maior in alio quàm in feipfo.
DE DE O PER PRIN
cipia deducto.
TN ifto capi tulo diſcurremus Deum per principia, duo . De Deo
Ibus modis. Primus erit intrinfecus , & quo ad ſuamna per prin .
ruram . Secundus vero erit extrinſecus & voluptuolus cipen den
quo ad ſeiplum erga creaturas. Et in quolibet capitulo ducto.
periftos duos modos diſcurremus: & ideo perillum ino
da (Dco tamé adiuuante) intellcctus humanus de clien .
tia Dei, & ſua intrinſeca operatione , & etiam de modo
quem habet erga crcaturas, noticiam habere poterit : &
hoc fic .
DE DEO PER BONITA
tem deducto .
Eus eſt bonus:& ipfe eft ſuamet bonitas:vnde ſequi. De Deo
DOcur quod ſua bonitas eſt ci ratio quod producat bo per bonis
M 5
186 NONA PARS
Celem de- num neceſſarium . Ratio huius eſt: quia bonitas & Deus
dudo. conuertunturin vnirate naturæ: & hocpatet per diffini
tionem bonitatis , ficut in planta in qua vegetatiua efter
ratio quod producat vegetariuum neceffarium : planta
tamenhabenteſuas conditiones ad vegetandum . Sicut
Deus haber fuas ad producendum bonificatum intrin
fecum : crgo producit Deus bonificatum intrinfecum , &
hoc cum ſuo bonificare infinito per totam ſuam bonita
rem infinitam. Dum Deus cognoſcit fe bonum in pro
ducendo bonificacum , conſiderat quod bonum quidem
eſt producere bonum creacum ,vt intelligatur, ametur &
recolatur, & laudetur per ipſum ſua bonificacio intrinſe .
ca : & vt Deus bonificet illas potentias, quádo abipfis be
ne obicctatur. Et proprer hoc creauit potentiam intelle
&tiuam ,volitiuam & recoliciua, in angelo & in anima ra
tionali, Et per confequens omnes ſuas conditiones per
tinentes eis,ve perfectè Deo poflint frui, & bonum meri
tum acquirere . Et in ifto paffu cognofcit intellectus hu
manus primam intentionem ſuam quam Deus habuit
ad creandum bonas creaturas.

DE DEO PER MAGNITUDI


nem diſcurſo .
De Deo Eus eſt magnus : & ipfe eft luamagnirudo infinira
per ma .
gnitudi- poflet habere magnitudinem infinitam . Neq; etiam eius
mem dif actuin infinitum . Etquod magnitudo eft id ratione cu
cwrfo. ius bonitas & ærernitas funt magnæ :idco iftæ dignitates
cum ſuis actibus concurrunt ad producendum magnifi.
catum infinitum , & fit bonificatus, æternatus, &c. & ad
huc vt quæliber dignitas habeat ſuum actum infinitum
in magnificato infinito . Dum Deus ſe cognoſcit fic ma
gnum & etiam infinitum ,exiſtendo & agédo: & per con
Iequens fe cognoſcit bene conditionatum & difpofitum
ad producendum creatum magnum ; & hoc in tantum
quod produceret crcatum infinitum fi creatum eller ca.
pax ad recipiendam magnitudinem infinitam : ſicut ignis
qui li haberet copiam lignorun, magnificaret & multi
plicaret fuam flammam vſque ad fphæram lunæ : & fic
Deus
DE NOVEM SVBIECTIS . 187
Deus creauit magnücreatum : ficut cælum , angelum , a
nimam rationalem , & fimiliter alias creaturas quæ de
magnitudine fant habituatæ. Et in ifto paflucognoſcit
intellectus humanus vnum magnum ens creatum , quod
eft maius quam omnes creaturæ, quod nó audeo denun.
ciare fiue demonſtrare. Nam hæc ars generalis eſt, ve
iam fuperius alibi di&tum eft.

DE DEO DISCVRSO PER


kternirarem.

Eus eft æternus: & ipfe eſt ſua æternitas. Et fic Deus De Dea
neceflitat ſead producendum æternarum , fine quo diſcurſo
æternitas non cfiet infinita ,nequc haberet actum infini per ater
tum. Et ad hoc concurrunt omnes digricates cum acti . Nitatem ,
bus fuis,vt æternatus fic infinitè bonificatus, & magniti
catus,& c. Et veipla dignitates cú ſuis actibus in æterno
infinito fint actu. Ec de ifta fublimi productione valde
miratur intellectus humanus. Er dum fic Deus conſide
rat æternando & intelligendo ſe diſpolirum & ordinatú
ad prodacendum mundum ab æterno & in æterno , re
{pe&tu fuiipfius: fed non poteft ipfum creare abæterno,
ratione defectus mundi à parte ante. Nam finitus eft,fi.
cur cælum quod non eftabæterno : ſicutnon eſt infini. ”
cum immenliue. Nam corpus ſuum habituscum eſt de
quantitate, ſuperficie & figura & motu: veruntamen po
teft effe in æuo æterno ,vt angelus & bomo cognofcant,
diligant & recolant & laudeot diuinam productioncm
fummam .

DE DEO PER POTESTA


tem deducto.
Eus eft potens:& ipfe eft fuametporeſtas.Etſic Deus De Deo
eft neceffitatas ad producendum infinitum poflit- per pote.
catum , vt fua poteftas poflit effe infinita, & habere actum ftatemde
infinitum . Etquod per poteftatem infinitam diuinabo- ducto.
nitas, magnitudo, &c. poſſunt exiftere & agere infinite :
ideo omnes aliædignitates cum ſuis actibus concurrunt
infinitè ad producendum poſſificatum ,vt poflificatus fit
188 NONA PARS
bonificatus, magnificatus, & c. Et Deus dum fic cogno .
ſcit ſe potentem exiftendo & agendo, cognofcit le dilpo
fitum & ordinatum ad producendum poteftatem crea
tam non infinitam ncque æternam. Deus enim cogno :
fcit fe intrinſece cum poteſtate abſoluta & orduata : ſed
extrinſececum poteſtareordinata tantum ; co quia Deus
non producit de ſua natura creaturas , ſed effectiue pro
cucir eas. Sicut homo verus qui depingit hominem in
pariete , qui non eſt de ſua natura. Et lic intellectus hu
manus cognoſcit,qua intentione Deus creauit potentias
creacas: videlicet ve creaturæcum ipfis Deum poflentin
telligere , amare, & recolere, & laudare : & fic cognofcit
intellectus humanus, quod poflificatus infinitus & in
trinfecus,eft caufa omnium pollificabilium , finitorum &
cxtrinſecorum .
DE DEO PER SAPIENTIAM
deducto .
De Deo
Eus eft ſapiens ſiue intellectus : & ipſe eſtiplametla
perfapić. De pientia: & ipfa fapientia eft id rationc cuius ſapiens
tham de- intelligit fe necelli cacum ad producendum intellectum
ducto.
in infinitateipfius fapientiæ cum infinito intelligere per
totam eflentiam infinitam ipfius intellectus, ficut ignis
qui cum ſuo appetitu naturali neceſſicat ſe ad producen
dum ignitum ligeignire per ſuam ellentiam . Et ideo o
mnes aliæ rationes concurrunt ad producendųın incel
lectum infinitum ,vt in ipfa productionc quelibet digni.
tas habeat actum infinitum , & hoc naturaliter. Dum
Deus Gicfc cognoſcit, quod dignum & iuftum eft, quod
fic intellectus creatus,qui cognofcat honorifice ſummu
intellectum infinitum ,& fic creauit intellectum angelo
rum & hominum . Sed miratur humanus intellectus,
poftquam creatus eſt ad intelligendum ſummum intel
lectum , quæ eſt cauſa quare ignoratur ab ipſo intellectu
creato : fed poftmodum cognofcit , quod peccatum eſt
cauſa ,quç quidem deuiat angelos malos & homines pec
catores à fide quare ſunt.
DE DEO PER VOLUNTA
tem deducto .
Deus
DE NOVEM SVBIECTIS. 189
Eus eft volens : & ipfe eft ſuamet voluntas; ideo in- De Deo
De telligit fe neceffitatum ad producendum volitum per Golía
fiuc amacum infinitum cum fuo velle infinito per totam tatem de
effentiam infinitam ipfius voluntaris. Et fic producit fc- ducto.
eundum quod fe intelligit & vult . Et quod omnes cum
aliæ dignitates cum ſuis actibusſunt per voluntatem di
ligibiles: idcirco ipfæ dignitates cum fuis actibus concur .
runtad producendum volitum infinitum ,vt quælibetdi
gnicas poſſit habere actum infio ,cuin in volico infinito ,
bonificato , magnificato , & c. Sic Deus le cognofcens &
amans,tranfit ad creandam voluntatem , vt cum ipſa be
ne & magnifice & durabiliter , &c. ſuus volitus fic intelle
&tus,amatus & recolitus & laudacus fuper omnia . Et
quod propter hoc, volicus infinitus diligat voluntatem :
creata interno remuncrando eam ,dando ei gloriam. Et
in ifto paffu cognoſcit intellectus iufticia Dei vnde ori
tur. Quoniã ficut Deus cognoſcit ſe diſpoſitum '& ordi
narum adcreandum : liccognoſcit ſe adiuftificandum &
remunerandum ; & hoc idem cognofcit de diuina mile.
ricordia ,cum qua cognofcit fe ddpofitum ad parcendú,
fecundum quod peccator conſcientia habet de peccato
fuo ,promitiendo fatisfactionem ſecundum ſuum poſſe.
DE DEO PER VIRTVTEM
deducto .
Eus eft vircuolus: & ipfe eft fua virtus, & eius actus De Deo
qui ſunt ei coeffentiales & naturales, & ideo ficut a- per Sortu
mat ſe neceſſitatum ad producendum amarum infinitá: rem de . 1
Gic diligic & cognofcit fe neceffitatum ad cognofcendum dutto. .
& producendum virtuofum infinitum , & ad hocconcar
runt omnes dignitates cum fuis actibus, vt per virtutem
infinitam fintvirtuofæ & infinicæ : & aliter non poffunt
fehabere.Deus fic amans & cognoſcensſe intrinfeccin.
clinat ſe , & tranſit ad amandum & cognofcendum ſe elſe
ordinatum & diſpoficum ad creandum virtutes natura
les; vt ſunt figuræ & figna vircucis infinicæ & æternæ , & c .
cum quibusvirtutibuscreatis cognofcatur,ametur & re .
colatur,& laudetur virtus infinita & æterna, & c . Adhuc
tranfit ad creandum virtutes morales, de quibus loque
1
195 NONA PARS
murinfra in nono ſubiecto ,eo quod ſunc via paradiſi; &
vt Deus cum ipfis remuneraret homines de ſua gloria vir
tuofa : & dum fic intellcctas conſiderar , miratar quare
homines in hac vita non ſunt magis virtuol moraliter
quam vitiofi , poſtquam virtutes corum habét originem
a virtute ſuprema:vicia autem non. Sed deinde cogno
fcir quod hoc eſt , quod homines habent liberum arbi.
trium ad agendum bonum aut malum : Sed plus fe incii
nantad potentiam fenfitiuam , & plusamátipfam , quam
ratiocinatiuam . Amplius quærit intellectus diuinus,
quare hoc permittic fieri, cum ipſe lie virtuofus & non
vitioſus, & litſpiritualis & nou ſenſualis. Deinde cogno.
fcitintellectus quod ratio huius eít ,vc iuſticia Dei habeat
ſubiectum , in quo agere poflit. Veruntamen ſcienduin
eft, quod liberum arbitrium fe habet ad duas partes di
uerfas:videlicet ad parrem bonam creatam ( um qua agit
bonum : & ad partem malam increacam cum qua agit
malum & peccarum quæ eft pars increata , & ex palce ni.
hili increati per accidens. Homo enim in quárum eft de
ductus de nihilo,haber inclinationem ad nihilum , quod
eft contraeſle: vnde manifeftarur quod liberum arbitriú
partim conuenir cum effe, & partiin cum non effe,fiue
cuni nihilo , quod idem eft: & hoc æqualiter. Sed adhuc
quæritur, intellectus poftquá Deusſcit quod homo pec
cabit,quare ipfum creauit.Et hoc cognoſcit propter hoc,
quod bonum liberum arbitrium ei creauit,cum quo po
teſtſeremouere à peccato , & ipſum odire ſi voluerit:Si au
tem non creaſſer hominé, iniuriaretur Deus ſuæ iufticiæ ,
quia non ageret ſubiectum in quoagere poflet.
DE DEO PER VERITATEM
deducto.

De Deo Eus eft verus: & ipfe eftſua veritas;& fic vere diligit &
per Geria Dagen efter the elementare un verdiept diligentes
later carum infinitum per totam effentiam infinitá ;& exipla
deducte ipſum producit vt ſuum verificatum infinitam ſufficien
tiam poilichabere ab æterno & in æterno,vtaliæ digni
tates a &tus veros infinitos habere poflint per ipſum veri
fiçatum : fic Deasamans & cognofcens le neceſſitatum
ad
DE NOVEM SVBIECTIS. 191
ad producendum verum infinitum : inde diligit & cogno
feic quod verum quidem eſt creare vericatem crcacam
naturalem , & ctiam moralem ,vt per ipſas verificatú infi
nicum intelligatur, ametur & recolatur, & etiam laude
tur. Sed hic miratur intellectus quærendo, vndc oritur
mendacium . Et poftmodum cognoſcit ,quod à nihilo o
Tirur, de quo homo crearur:ficutlapiscadens qui ſua gra
uitate tendit ad centrum quod appetit.
DE DEO PER GLORIAM
deducto .
Eus eft glorioſus: & ipfe eft fua gloria ; & fic diligit & De Deo
DE cognoſcit fe ad producendum infinitum glorifica- perglo
tum de infinita gloria productum . Nam dc alia eſſentia rian an
produci non poteft. Omnes enim aliæ effentiæ ſunt finis dudo.
tæ & nouæ :neque etiam de nihilo produci poteft. Nama
aliter effecfinitum & nouum ; quodeſtimpoſſibile.Et ad
hoc glorificatum infinitum concurrunr omnes aliæ di
guitares cum fuis actibus, vtin ipſo glorificato infinito
poffit habere actus glorioſos. Dum Deus fic diligit &
cognoſcit ſe neceſitatum ad producédum glorificatum
infinitum incrinſecum :deinde cognofcit & diligit quod
glorioſam eft creare glorificatum extra ſe in cuoxterno
pofitum , à quo ſummus glorificatus & infinitus intelli
gatur, ametut, recolatar & laudetur glorificato infinito,
dando ei gloriam . Sed in iſto paffu intellectus conſiderar
& miratur;quare Deus non diſpofuit ficomneshomines,
vt ipſum intelligerent & recolerent, gloriam ab ipſose
cipiendo. Sed recordatur capitulum iufticiæ , in quo tra
etatur de libero arbitrig Nam fi homines non poffens
peccare,iarn non poffent multum amare , multum cniin
Deuille diligit , qui ab amare luo ſe retinere poteft. Et fi
non effet pæna,iam gloria non eſſet bene cognita. Nam
vnumquodq; cötrarium magiscognofcitur perreliquú.
DE DEO PER DIFFEREN
ciam deducto .
Ecordatus eft intellectus humanus ſcalam differen . De Deo
R. tiæ in ſecunda figura pofita: & negat quod differen- per diffe
cia quæ eft in Deo, non eſtinter ſenſuale & ſenſuale,ncq; rentiam
dedado.
192 NONA PARS
inter ſenſuale & intellectuale : ſed eft inter intellectuale
& inicllectuale cfle exiſtentia,idem eflentialicer. Echoc
manifeftat quod de principiis primæ figuræ dicitur. Abl.
que enim differentia fiue diſtinctionc diuinæ dignitates
liue rationes non poſſent habere actus infinitos. Et hoc
manifeftè apparet in bonitare. Nam bonificare ipfius
bonitatis ablque differentia bonificancis & boniſcaii
nequaquam eile poffet. Agere quidem fine diſtinctionc
agentis agibilis eſſe non poteft: fic quidem pec bonifica.
re abſque prædictis . Hic autem quæritintellectus, verú
prædicta differentia ponatin Deo multas eſſentias ? &
conſiderat & cognoſcit quod non : ficur non ſuntia ipſo
multæ bonitates,Ratio huius cft: quod bonificans quieſt
tota ipſa bonitas,producit de ſeipſo totum bonificacum ,
infinitum & æternum ; & bonificare & æternare à toris
iplis ambobus eft productum . Etinifto paffucognoſcit
intelle& us quod differentia cft clara & inconfula in ipla
bonitate infinita; eo quod ponit quod bonificatiuus, fit
vnus diſtinctus à bonificato & bonificate; & bonificatus
fitalterdiſtinctusà bonificante & bonificare; & fimiliter
quod bonificare fit alter diſtinctus ab ipfis Juobus fupra
dictis, quolibetiftorum exiſtentein ſuo numero.Ipfista
men exiftentibusidem per eſſentiam ,alioquin differen .
tia eflet confula in ipfis; & per confequens deficeret æter
nitas , & ficnon conſeruaret numerum ſuum vnicuique
trium prædi& orum , quod eſtimpoſſibile. Et adhuc defi
cerer intellectus diuinus: ignoraret quidem qualis eller
bonificans, & qualis eſſet bonificatus, & qualis eflet bo
nificare. Et ficiſtæ duæ dignitates deficerent, & per con
Sequens omnes aliæ cum luis actibus; & fic effent actus
primitiui, quod eft impoſſibile. Veruntamen de prædi
eta differentia fciendum eft fane quod ipfa non eft fupra
prædictas dignitates,neque etiam ſupra prædicta corre
latiua , ſcilicet bonificantem , bonificarum & bonificare:
ſed eadem ratio eſſentialiter & æqualiter eſt cum eis di
ftinguendo, ficut bonitas in bopificando, magnitudoin
magnificando ,& c. Dum Deus cognoſcit in fe effe prædi
cam differentiam , cum qua fuæ rationes funtclarz , &
actus infinitos habere pollunt, cognofcit quod bonum
quidem
DE NOVEM SVBIECTIS. 193
quidem eft creare differentias,cum quibus multę creatu .
ræ pollenr effe,a quibus poſſit intelligi,amari & recoli&
etiam conlaudari. Et in iſto paflu cognoſcit intellectus
quæ eft cauſa multitudinis rerum differentiumgenere,
fpecie atque numero. Adhuc quæritintellectus v : crum
inter Deum & crearuram fit differentia realis aut inten.
tionalis facta ab anima ? & cognoſcit quod per differen .
tiam quam Deus haber in ſe naturalem & coeſſencialem ,
Deus, & per illam quam creaturæ habent naturalem &
coeſſencialem , Deus & crcacuræ realiter differunt. Abſq;
enim talibus differentiis realiter non different:ſed per
differentiam intentionalem tantum factam ab anima,
1 quod eſt valdeimpoſſibile. Vnde ergo patet, quod per
reales differentias differunt, non autem per intentiona .
tes.
DE DEO PER CONCORDAN
tiam deducto.
Deus eftconcordans,& ipfeeftfuaconcordantia,in De Deo
qua fuæ dignitates in vno & pluribus concordant: fi- per con .
eitt fua bonitas bonificando;& ſua magnitudo magaifi. cordan
cando; & fua æternitas ærernando, &c. Concordant qui. riam doo
dem in identitate eſſentiæ ,quæ eft vna natura & vna Dei. Aucto.
tas,& concordancin pluribus, quod funt plures rationcs,
bonificatiuus,magnificatiuus& çternificatiuus,& c. Sunt
alies numerus , bonificare, magnificare æternare
, , & c. ,
Suor alter numerus, bonificatus,magnificatus,& c. Ero
mnes ifticres ſuntrelatiuireferentesvnum ens abſolutú,
fcil.Deus. Dum Deus fic ſe conſiderat ratione diffinitio
nis concordantiæ ,creat vnum mundum ratione ſuzyni.
2
tatis, & creat plura diuetfa ratione ſuæ pluralitatis , vide
licet multa ſignificata; ve patet in ſcala concordantiæ ,ex
quibus eft vnus mundus conftitutus: & crcat vaan ſub
Aantiam confticuram exmateria & forma; & creat vnum
hominem conftiturum ex anima & corpore, & eorum
coniunctionem; & creatynum intellectum ex ſuis corrc .
latiuis : ficut vnus ſyllogiſmus ficex duabus propoſitioni.
bus & vna concluſione, & Gc de confimilibus aliis. Et hoc .
facitvt reluceat & appareat ſua concordantia: Et adhuc :
vtipfe laudetur & ei feruiatur.
N 1
1 194 NONA PARS
DE DEO PER CONTRARIË
tatem deducto .
De Deo Euseft contrarians:ſed noneftcontrarietas, contra
per côtran Delane
rians quidem eſt . Nam peccatori dat penitentiam
rietatem effeétiue : tamen cauſar contrarietates, vt manifeftatus
deducto. in ſcala contrarietatis . Deus quidem nó eft contrarietas :
ipfa namque concordantia infinita eft,habens actum in
finitum & æternum .Sed in ifto paffu dubitat intellectus,
cum Deus fc infinita concordantia:quare ergo permit
tit contrarietatem efTe ? Et huic reſpondetur,quod con
trarietas exiſtit inter Deum & hominem peccatorem , ve
juſticia Dei poſſit extrahere ſuum acum in peccatore :
nam ficut fpeculum eft difpofitum ad recipiendú omncs
figuras ei impreſſas; ſic Deuseft difpofitus ad cruciandú
peccatores. Amplius nifi Deus in mundo crearet con
trarietates naturales, iam mundusnon eſſet talis qualis
eft. Adhuc dubirat hic intellectuscum in diuina volun.
tare fit velle infinitum :quare igitur Deus habet nolle? Et
vt hoc intelligatur,adiuuat fe cum exemplo ſuperius da
to. Nam ficut fpeculum recipit fimilitudinem albedinis
& nigredinis: fic Deus diligit hominem virtuoſum volé.
do :odit autem peccatores noleado.
DE DEO PER PRINCIPIVM
deducto .
Eus eft principiás, & etiam eft fuú principiú : licet in
De De
per prin ſua bonitare in qua Deus eft principiás principiara
.
ripium feil.bonificatū.Et eft principians nó habens aliquid præ
dedudo. jacens fibi: ficut ſuus cocffentialis bonificare, qui non eft
in natura ſuæ bonitatis principians; fed tantum princi
piatus eft à principiante & principiato : ficut amare prin .
cipiarus eftab amante & amato. Dum Deus conſiderat,
quod eft tale principium perfectum ,tranfit ad crcandum
mundú de nihilo tali modo, vt vnú indiuiduum generet
aliud indiuiduum , ficut vnus homo alium hominé, &vna
planta aliam plantam fibi fimile: Et hoccum principiare
fubftãtiali & naturali. Adhuccrear aliud principiü :ſicut
intelligens qui cauſarintellectum obiectiue. Etintelli
gens & intellectus cauſant intelligere accidentaliter, vt
intcl
DE NOVEM SVBIECTIS .
intellectus ſcientiam poffit acquirere: & fic de voluntate 1
poteft diçi,vt de habitu amoris induatur.
DE DEO PER MEDIVM
diſcurſo .
IN Deo eft medium , ficut in ſua bonitate bonificare , & De Deo
IN
Tin ſuamagnitudine magnificare, &c. Et iple eſt ſuum permedi
medium , eo quod infinitum eft cum quo Deus menſurat um dif
fe in tanto quod fit infinitus per ſuum intrinfecum age. curfe.
re, licut per ſuum exiftere, in quo mediare ſe coniungunt
medians & mediatus, vt fint vnum medium continuum
& abfolutum . Dum Deus fic fe cognoſcit effe medium,
deinde tranſitad cauſas ab ipſo creatas; vt patet in diffi
nitione medii, & etiam in ſcala medii in ſecunda figura
polica: ſicut agere quod eſt medium exiftens inter agen
iem & agibile: & ficut amare inter amantem & amabile
Gue amatum.
DE DEO PER FINEM
diſcurſo .
Euseſt ſuus finis , & nó eit finis priuatiulis,ſed in ipſo De Deo

bonificatiu'eſt vous terinious,bonificatus alcer terminº: diſcurſos


& bonificare alter terminus: & omnesiſti cres quieſcút in
vna bonitate.Du Deus fic fe cognoſcit,ratione finistrálit
ad creandú multos fines in mundo ,ficuthabitú bonicatis
qui eſt vnus finismoralirer,dequo bonificans ſe habituar
producendo bonificatum , qui eft alter finis: Et Gic de bo
nificare ſuo modo. Et omnes ifti tres terminiquieſcunt
in ipfa bonitate quæ eſteorum finis: ſed quando priuatur
homo , tranfidad peccatum quidem habitus bonitatis &
etiam ſuitermini. Et perconlequens homo deuiat à luo
1 fine ratione cuius tendit ad laborem æuiternum.
DE DEO PER MAIORITA.
tem diſcurſo
Eus eft maiormundo , & etiam omnibus contentis De Deo
Deu s
ineo: nam fuæ rationes ſunt infinitæ & habét actus per marca
infinitos. Et ob hoc ſicut eſt maior quàm mundus cum ritatem
ſua bonicare & magnitudine : fic eft antequam mundus' diſcurſo.
N 2
196 NON A PARS
cum ſua maioritate. Adhuc ficut Deus cum ſua ſubftanto
tia eft maior mundo cum ſua maioritate : fic quidė Deus
cum ſua æternitate eſtmaiormundo,ipfo exiftentecum
ſua nouitate. Iterum licut ſubſtancia diuina eſt maior
quàm accidens : Gclubftantia diuina eſtaniequam acci.
dens mundi. Ec in iſto pallu cognoſcitintellectus, quod
impoſſibile eft quod mundus fic ab æternc. Dum Deus
cognoſcit ficfuam maioritatem , tranfit ad creádum ma
ioritatcs , cum quibus cognofcatur & diligatur ſuama.
ioritas, quæ fignificatur in ſcala fecundænguræ.

DE DEO PER ÆQVALITA


tem diſcurio .

De De INDcoeft æqualitas;vtin ſua coeſſentiali bonitate ap


peragua . Iparet , &c. Nam cum bonificans haber duas actioncs.
litatem fubftantialiter:eo quod bonificat, bonificatum & boni.
difcurf . ficare. Bonificatus quidem habet vnam paffioncm à bo
nificante , & habet vnain actionem ;quod bonificat boni.
ficare ; qui quidem bonificare habet duas pafliones pra
libatas. Et cum diuina bonitas lic infinita & habeat actú
infinitum ; vt ſuperius iam probatum eſt. Ideoipfa diuina
æqualitas eftinfioita,ab omni accidente feparata. Nam
in lubiccto infinito nullum accidens cxiftere poteft.Deus
Gc confiderans ſuam æqualitatem infinitam , tranſitad
creandum æqualitatem fiatam ſubftantialem , & ctiam
æqualitatem accidentalem . Creat quidem æqualitatem
ſubſtantialem , vt per fimilitudinem infiniram æqualitas
cognofcatur. Item creatæqualitatem accidentalem ; vt
per diffimilitudinem infinita æqualitascognoſcatur: r
num namquc oppofitum cognoſcirur per reliquum .
DE DEO PER MINORITA
tem deducto .
De Deo
IN Deo non eft minoritas; quod ipfe eft maioritas infi
permino- Inita & æterna. Nam aliàs vnum oppofitum eller aliud
mitatem oppofitum , quodeſt impoſſibile. Et ob hoc Deo com.
diſcurſo. petit maiorificare : non autem minorificare. Sed quod
mundus abſque minoritatibus minime effe poteft: idcir
co Deus diſpoſuit ſe ad creandum minoritatcm in mun .
do, vt
DE NOVEM SVBIECTIS. 197
do , vt per minoritates finitas, ſua maioritas infinita co-,
gnofcatur, vnum cnim oppofitum magis cognofcitur
perreliquum :vnde intelle &tus cognoſcit quod Deusch
maior abſolurč, rationeæternitatis: mundus autem mi.
nor, ratione minoritaris fiue nouitatis . Deus fic fe co.
gnofcens diſpoſitum ad crcandum majoritatem magis
.
quàm minoriracem . Ideo creat minoritates propter ma.
ioritates, ficut corpushominis propreranimam rationa.
lom . Etomnia corporalia ad corpus homipis, & folia &
flores ad fructum , & fic de aliis ſecundariis intentionibus
ad primasintenciones. Inueftigauimus Deum per princi.
pia explicata antedicta , vt de ipſo noticiam habere poſ
limus: & ficur dedimus exemplum per principia explica
ta prçdicta,ſic poteft dari per principia implicata,tenen .
do modum quem tenuimus.
DE DEO PER REGVLAM
1 B. deducto.

i Qeverimoter
volumus tenere artis : videlicet miſcere per potem
fundprobablemelecome
meremodum reg som
principia cum regulis ,ad inueftigandum & probandum lam B.
Deum effe,faciendo deærernitate ſubiectum : applican. dedude.
do ipfumaliis principiis; & primò per bonitarem . Acer
nitas eft. Namſi non effet,mundus quidem feipſum prin
cipiaſſet. Et fic effet antequam eflet, quod eft impoſſibi
le: nullum enim ens ſeipſum principiáre poteft : eft ergo
æternitas & per conlequens fqum concretum videlicet
1 cas æternum ,nulla quidem eflentia abfque fuo concre
to effe poteft; & econuerſo. Ipfa infinita duratio eft; &
ſua infinitas bona eft. vnde fequitur, quod bonitaseftra
tio æterno quodagar bonum ab æterno , & in æterno per
infinitam & bonam durationem . Illud quidem ens infi
nite bonum ,cui bonitas eſt ratio,vt agatbonum infinite
& æternè; & tale ens vocamus Deum :ergo pater per præ
dieta quod Deus eft: & hoc intellectus humanus tenen
domodum arcis generalis negare non poteft. Æternitas
eft, vt ſupra iam probatum eſt: & eftmagna per magnito.
dinem in tanto immenſiue & infinite: ficut ſua magnitu
do cftinfinita duraciuè fiuc ætcrnatiuè. Et cale çns zter
N 3
198 NONA PARS

num , exiſtens ſubiectum prædictæ æternitari & magni


tudini vocamus Deum exiftentein neceffarium ratione
prædictorum ,nam ens infinitum & æternum eft neceſſa
rium , quod aliter non poteft ſe habere. Æternitas eft (vc
ſuperius probatum eſt) & poftquá eft,poteftas infinita eſt,
fine qua infinita eſſe non poteft:ipfa quidem poteftas eft
ratio æternitati, quod poſſit exiſtere & agere infinite ; &
cale ſubiectü prædictæ æternitativocamus Deum . Æter
nitas eft , & fuum eſſe infinitum & intelligibile eft: vnde
ſequitur quod aliquodens æternum eft viuum fiue babet
vitam , fine qua non poffet eflc intelligibile æternum , &
tale ensinfinitum & æternú vocamus Deum . Æternitas.
eft, & eftinfinita duratio; ipſa quidem amabiliseſt: vnde
ſequitur quod ensæternum habet vitā,line qua nó poteſt
efle amatum ab æterno & inæterno, & rale ens amatû &
æternum vocamus Deum. Æternitas eft infinita, & fic eft
virtuofa:nam abſquc virtute infinita minime poteft elle
virtuoſa.vnde fequitur, q ſua virtus eft infinita,vt vitium
non ſiceipræiacens: vnde ſequitur,qſuaæcernitas habet
actü , ſcil.æternare,in quo actu omnia principia primæfi.
guræ habér actusæternos:ficur bonicas bonificare; æter
nitas eternare,& poteſtas poſſificare,& c.alioquin ipfa vir.
tus vitioſa eſſet & iniurioſa :q eſtimpoſſibile, & tale ens
æternú & virtuoſum vocamus Deuni. Æternitas eft, & q
eft infinita ,ideo eft ens infinitú & gloriofum :eftergoin
finita gloria, fine qua casæternum infinitú & glorioſum
minimc efle poteft; in quo ente gloriari & æternare ſunt
infinitæ ,Gne quibusensæternú haberet æternam paná,
geft falſum & impoffibile. Et tale ens in quo funtæter
narc & gloriari vocamus Deum . Æternitas eft, & in ipſa
fuæ coeflentiales rationes ſunt clare & non cófulæ ,videli
ſuú cócrerum quod eftæternú, & eft per bonitaté bonú ,
& magnum permagnitudiné, & potens per poteftaté,& c.
non quod hint differétes rationes exiſtedo,led agédosvid.
in ipſo æterno ente ſua bonitas & magnitudo funtidé per
effentia ,vt æternicas non fit bona & magna per accidens:
fed per fe ,ratione quidem actionis ſuntclaræ ,co quoda
ternitas eſt ratio æterno quodagar bonú , & magnitudo
quod agat magnú,& c. & racioncæternitatis eft quod fit
æterna .
DE NOVEM SYBIECTIS , 199
kternatus produ &tus: vnde fequitur neceſario quod in
efTentia æternitatis fitçcernans bonus:& magaus produ
cens, diſtinctus ab æternato bono &magno, & quodipfi
fint diſtincti ab æternare , bonificare & magnificare per
cffentialem relatione exiſtentę vnam eſſentia: alioquin
rationes ellentcöfufæ . & tale ensæternum & abſolutum
vocamus Deum.Æternitas eft,& p cóſequensens æterna
eft, & in ipſoente æterno ſuæ coellenciales faciões in vno
& in plurib. cócordant,videl.quod licutærernicas eſtin
1 finita durario,quod ſua bonitas finfinita bonificatio , &
fya magnitudo infinita magnificatio;& ſua poteſtas infi
nita pollificatio; & ſuus intelle&tusinfinita intelle & io; &
ſua voluntas infinita volitio, &c . & qomnes fint vnü cns
bonum ,magnú,& c.quod quidé enshabeat per bonitaté
bonificarc infinitú, per magnitudiné magnificare infini
tum , & c.tale ens appellamus Deum. Æternitas eft , & per
cöſequens ens æternū eſt; & quod ipfa æternitas eftinfi
pita, &c. ſequitur quod ens æternú eft infinitū ;quod ipsū
enseft bonú. Nullum quidéens finitú poteftcótradicerg
entiæterno & infinito, quin agat bonú æternu & magna
& c.ncq; cnim ipſum ens æternú nó poflet cótra ſe aliter
habere, poſtą fuæ coeffentiales virtutes rationes ſuotin
finitæ , & habent a &tus įnfinitos: & tale ens appellamus
Deu.Æternitas eft , & tempus eft;fed æternitas eft infinita
duratio:tempus vero nó poteſtelle infinita duratio : ratio
huius eſt ,quod tépus finemocione effe nó poteft: æterni
tas auté abfq; motione eft:vnde fequitur quod æternitas
cft primú & vltimú principiú piacens tépori abſolutè: &
tale ens æternum exiftens primum & vltimü principium
dicimus eſſe Deu .Æterņitas eft: & q ,eft infinita eflentia
abſolute idé fcquitur quod in ipfaeft æternare q eft me
diú inter æternanté &ærernatú , fine quo æternitas eſſes 1
infinita, quo ad exiftere, & finita quoad agere ratione cu
ius fua infinita abſolute deſtructa eſſet;q eſtimpoſſibile,
& talis eternitas in qua eft coeſſentiale æternare ,dicimus
quod eft Deus. Æternitas cft, & quod eft infinita exiften
do Gimiliter & agendo ,vt fuus finis fit æqualis ſuç exiften
tiæ , videlicet quod ficut eft infinira quo ad exiftentiam ,
quod fic fe habeat ad infinitam agentiam , peræternan
sem æternasum & æternare : & talem æternitatem quæ ſc
N 4
NONA PARS
habet ad vltimum finem ,dicimus eſſe Deum . Æterpicas
eſt, & ipfaeft maior dyrario quæ eſte poteft , cum maiori
bonitate quæ eſſe poteft, & cum maiori magnitudinc
quæ eſſe poteft: quibusminoritas contradicere non po
teftquin Gintinfinitæ rationes exiſtendo & agendo, & ta
lişmaior duratio eft Deus. Æternitaseft, & per conſe
qués ens æternú eft.In quo enteæteino ſaæ coeffentiales
bonitas, magnitudo, &c. æternitati luni æquales; ve ſua
bonitas , magnitudo, &c. Sic fit infinita quo ad bonifica
tionem , ficur æternitas quo ad durationein : & tale ens æ
ternum dicimus effe Deum . Æternitas eft; & quod infi
nita duratio diftat quidem infinitè à minoritate quæ eft
finira : & per conſequens à finito quod eft minus æterni
tate.Et fic de minoriagentia & exiftentia poteft dici quç.
cunque fint. Probauimus Deum effe fecundum prolain
per omnia principia: veruntamen probari poteft per o.
mnia principia fyllogizando , nullum ens infinitum eft
abſque infinita poteſtate:æternitas cft infidịca: ergo , & c.
& tale ens non eft cælum ,nequc aliquid contentum ſub
co: idcirco taleens dicimuseſſe Deum.Et ſoluta cft quæ
ftio, qua quæritur, vtrum Deus fit : quia ipſum probaui
mus effc cum principiis & regula B. de ſua quidem exi
ftentia , & de ſuaintrinſeca agentia,noticia haberi poteft,
ſua gratia mediante : hoc autem dico cum apprehenſio
ne; non tamen cum comprehenſione :Deusnamquein ,
finitus eſt,ſed nofter intellectus finitus.
DE DEO PER REGVLAM
C.deducto .
De Deo
per regn Per primam fpeciemregular Ciqueritur, quid, eft Deus
lam C.
diffinitiones ipſum diffinire volumus. In quibus conuer
dedu & o. guntur ſubiectum & prædicatum :eo quod vnum non po.
reſt eſſc fine reliquo , ratione naturalis coniunctionis
quam habent fubicctum & prædicatum : ficut quærere ,
quid eft fubftantia : Et refpondendum eſt,quod eft ens per
fe fubfiftens: & quærere,quideftens per fe fubfiftens? Eft
dicendum quod eft fubftantia. Deus eft ens in quo ſuæ
zationcs conuertuntur. Ens quidem in quo ſuæ rationes
COA
DE NOVEM SVBIECTIS.
conuertuntur , eft Deus. Deus eft ens in quo diuinæra
tiones habét actus infinitos: ficut bonicas infinita habet
bonificare infioitum , & magnitudo magnificare infini
tuin , &c. Ens autem in quo eft bonicas habens actum in
finitur , &c. eft Deus. Deus eft ens cui ſua coellentialis
bonitas eft ratio, quod agat bonum infinitum & æternūs
ens quidem cui ſua coellentialis bonitas eftratio quod
agat bonum infinitum & æternum , eft Deus. Deus eſt
ens quod fine infinitis rationibus eſſe non poteft : ſed ens
quod ſine infinitis rationibus eſſe non poteft, eft Deus.
Deus eft ens bonificans quifineinfinitis bonificato , bu ..
pificare non poteft: efle infiniti autem bonificari elle,
bonificare qui abſq; bonificante eſſenon poteſt,eft Deus.
Deus eft fubftantia ab omni accidente denudata : ſub
ftantia quidem ab omni accidente denudata eft Deus,
Deuseſtens abſolutum non ab aliquo dependens:ens ab.
folutum non ab aliquo dependens, eftDeus. Dcus eft
ens quod extra ſe non indiget aliquo :ens quod extra ſc
non indiget aliquo , eft Deus. Deus eſt ens quod ali
cer ſe non potefthabere:ens autem quod aliter ſe non po
teft habere,eft Deus. Deus eft ens , quod tantum fc ha
bet ad ſuum fipem quantum ipſe eſt : ens autem quod
tantum fe habet ad luú finem quantum ipfe eft, eft Deus.
Deus eſtens quod tantum poteft ex ſeiplo ,quantum ipfe
cft: Eos autem quod tantum poteft de ſeipfo & in ſeipſo
quantum iple eft,eft Deus. Deus eftensſupra quod nul.
la maioritas eſt : ensfupra quod nulla'maioritas eft, eft
Deus. Deus eft ens quantum fe cognoſcit agenréquan
tum ipfc eſt. Ens quantum ſe cognoſcit agentem quan
cum ipfe eft,eft Deus. Deus eſtens cui impoſſibile eft no
eſſe: Ens cui impoffibile eft non effe,eft Deus. Diffiniui
mus Deum per viginti rarioncs,in quibusneceſſario ſub
iectum & prædicatum conuertuntur ;vt patet per regu .
lam B. Et per tales diffinitiones neceſlarias intellectus
quidem humanus eft multum clarificatus ad cognoſcen
dum diuinam eflentiam , & fuos actus intrinſecos, & na
turales. De Deo autem poffupt fieri deſcriptiones per
accidens fic. Deus eft creator, & gubernator, & prima
cauſa , & primus motor, & faluator, & huiuſmodi. Per
NS
202 NONA PARS
tales autem deſcriptiones , intellectus non eft multum
clarificatus, ficut per diffinitiones fubftantiales ſupradi
&as. Per ſecundam ſpeciem regulæ C.quæritur,quid ha
bet Deus in ſeipſo coeflentialiter & naturaliter:Huicre .
fpondendum eft , quod habet coeflentialia & naturalia
& fubftantialia relatiua. Sicut per ſuam bonitatem habet
bonificantem , bonificatum & bonificare : Et per ſuam
magnicudiuem , magnificantem ,magnificatum & ma
gnificare:Etperſuam æternitatem æternantem ,æterna
tum & æternare, & c. Sinciftis quidem correlatiuis præ
dictæ rationes fieri non poflenede Deo ; neque etiam de
effentia eius nofter intellectus poffet habere noticiam.
Ná fine ipfis rationes fiue dignitates Dei effent vacux &
ociolæ & imperfectæ :& quæliber eſſec habicus priuati
uus ; Et perconfequensDeus indigerer effe digno , poft.
quam ipſe indigeret rationibus perfectis: quia ſine tali
habere intrinſeco ,parura relationis effet deſtructa , & et
iam natura predictarum rationum , quodeftimpoſſibile.
Per tertiam ſpeciem regulæ C. quæritur, quid eft Deus in
alio? Ad quod dicendum eſt,quod eftin effectu ſuo cauſa
prima,primusmotor, dominator & gubernator , agens
in effectu fuo ad placitum , & ablolutus fine aliqua reli
ftentia ſui effectus. Excrinſece quidem Deushabet do
minium & poteftatein ad placitum , ficur cauſa abſolute
in effectu ſuo : habet etiam in creaturis ius vltimum , co
quod creator & gubernator eſt. Ratione cuius Deus eft
diſpoſitus ad iudicandum peccatores fecundum opera
corum . Nam creauit creaturas ad ſuum ſeruitium ,quod
eft vltimus finis creaturæ.

DE DEO PER REGVLAM


D.deducto.
De Deo
. Perprimam fpeciem regulæ D. quæritur,Deusde quo
per regu eft?Etrefpondendum eft, quod eft de ſeipſo. Sic enim
Lam D.
habens rationes infinitas habentes actus infinitos, non
deducto.
poreft cflede aliquo præiacente alio . Sed ipſe quidem eft
præiacens omnibus aliis entibus ab eo per eſſentiam di.
Itinctis; vt diuina bonitas quæ eft primitiua omni alii bo
nitari. Sicut ens infinitum quod eft primitiuum -énti fin
nito .
DE NOVEM SVBIECTIS . 203
nito .Etfic poteft dici de diuina magnitudine & æterni
cate, & c. Et in ifto paflu cognofcitintellectus humanus
quod Deus eft actus purus. Per ſecundam fpeciem regu
læ D.quæritur , Deus de quo eft ? Er huic refpondendum
eft, quod eft de ſuis correlatiuis anredictis:ficuc diuina
bonitas quæ eft Deus , quæ eft de ſuis bonificante,bonifi.
cato & bonificare ,& omnes ifti tres ſunt deipſa bonicare:
ficut concrerum quod eſt de ſua effentia, & ficuchomo
de ſua humanitate, & leo de ſua leonitate, & c. Et in iſto
paſſu cognoſcit intellectus nofter, quod in Dco nulla
malicia,paruitas & nouitas effe poteft. Per tertiam regu
lam D.quæritur, Deus cuius eft? Et huic reſpondendum
eft, quod non eft alicui ſubditus; naminfioitus& æternus
eft: veruntamen in paradiſo eft fubicctum omnibus fan
etis ab eo recipientibus gloriam obiectam.
DE DEO PER REGVLAM
E. deducto.

Er prima fpecié regulæ E.quæritur,Deusquare eft? Et De Deo


PERPE
eſt reſpondendú,qeftformaliter perſua correlatiua, persegu
ex quibuseft.Et per cófequens per ſuas cocffentiales ra- lam É .
ciones: & quia in ipſo fubie& um & prædicatum conuer. deducto.
tuntur, vt ſuperius probatum eftin ſua diffinitione. Sicut
ſubſtancia qeft per hoc, quia eftdeſua materia, & forma,
& cóiunctione. Ethomodefuo corpore & anima & con.
junctione. Et fic dc ſyllogiſmo poteft dici quod ſuum me
dium coniunctiuum eſt cum ſuperiori luo & inferiori,
Vlterius Deus eſt per hoc, quia ſuærationes infinitæ con
uerrungur fecundum identitatem ellenriæ . Omnes enim
funt vna effentia diuina fingularis, & adhuc quia omnes
fuæ dignitates habenractus infinitos,& in ſua diffinitio
nelubiectum & prædicatum conuertuntur effentialiter,
vt fuperius dictum eſt. Et in iſto paffu cognofcitintel.
lectus,quod Deusimmutabiliseft:& quod luum eſcali.
ter ſe non poteft habere . Per ſecundam ſpeciem regulæ
E quæritur,Deusquare eſt? Et refpondendum eft, quod
cft propter fuum finem abſolutum . Finis enim infinitus
& æternus non potefteſſe propter finem finitum . Adhuc
manifeftatur videlicet, quod Deusfit propterfipem ab.
304 NONA PARS
folutum , & non propter alium . Quiliberenim correlati
uusſuarum dignitarum eſt propteralium correlatiuum ;.
quod quilibet eft vt alter fit ;alioquin nullus poffet habe
re infinitam bonitatem , magnitudinem , &c. Vlrerius
Deuseft,vt ſua agentia eſſe pollit, & econuerſo . Amplius
in Deo ſuæ coellentiales rationes funt, vt ipfæ quidem
cum ipfis poffit habere adus intrinfecos & infinitos, vt
ſua agentia in tantum infinita fit ficut ſua exiſtentia. Ec
in iſto paffu cognoſcit incellectus errorem illorum in
quo funt dicentes quod Deus habcat rationes, vt agat fi
nite comipfis intrinfece,ficutefficiens in ſubiecto alieno
& pei,accidens:Talis quidé erroreftcuidens. Deus enim
abſquc coeffentialibus naturalibus rationibus habenti
bus a &tus intrinfecos & infinitos non eller ſummuin ens
& infioitum : quia non effet ſummus bonus,magnus,e
ternus per fe ,fed per aliud:imo homo ,aut rola, aut leo fe
haberet in plus refpe & u finis quàm Deus, co quia habent
proprios fines naturales,ad quos ſe habeat vt eflc polline
hoc quodfunt. Et ſiç patet quod prædi&tus errormani.
fcftatur.

7 DE DEO PER REGVLAM


F. deducto .
De Deo Væritur,Deusquantus eft ?Ad quod reſpondendum
per regs . Q eft
: ,quod quantitas dicitur duobus modis ,videlicet
lam F. realiter & numeraliçer. Realis quantitas cft,Gcutquan.
dedudo. tiras corporis:numeralis autem , ficutquando computa
cur vnum ,duo, & c. Realis quidem quantitas ſignificat
quantitatem continuam : numcralis autem diſcretam ,
Deus quidem non habet quantitatem rcalem : quod no
habet corpus, ens quidem corporeum quantitatem ha .
bet: ſed ipſeDeushabercontinuam eſſentiam & bonita .
tem , & c.In ſubiecto enim infinito quantitas nequaquam
exiſtere poteft, ficut in æternitate tempus & motus non
poffunt habere effe. Quantitas numeralis in Deo effe
poteſt ratione ſuorum correlatiuorum : ficut in diuina
bonitate, in quabonificans cognoſcit fe effe vnum di
ftinctum , & cognofcit bonificatum alterum diftinctum
ab eo . Ecinuicem bonificans & bonificatus cognofcunt
bonifi .
DE NOVEM SVBIECTIS. 305
bonificare effe alterum diſtinctum ab ipfis: & fic ſequi.
tur in ipfis quáritas numeralis ,videlicet vnum , duo,tres
& in ifto pallu intellectus dubitat,vtrum tria correlaciua
aut plura ſufficiunt in diuina bonitate. Sed recordarus
eft de diuina vnitate & ſingularitate , per quasDeus eft :
vnus & fingularis: ficut per fuain bonitacem bonus ; &
fuam magnitudinem magnus, & c . Quapropter fufficit
vnus fingularis bonificans, & non bonificacus: & vnus
ſingularis bonificatus & bonificans & alter vnus Gingula
ris bonificare & non bonificans. Si autem eſſec ibi quar
tus numerus, &c. iam eſſec ibi deſtructio vnitatis & fin .
gularitatis. Quarcus quidem numerus aut effet bonifi .
cansuon bonificatus , autbonificacus & bonificans, aus .
bonificare & non bonificans : & fic effet fuperfluitas ibi
quæ effermalacontra naturam bonitatis infinitæ : & vi.
tioſa contra magnam & æternam virtutem diuinæ bo.
nitatis, & etiam ageret contra gloriam diuina boni.
tatis & ellet habitus malus & priuatiuus: ficut furditas,
ignorantia,aut priuatio , quod eft impoſſibile. Vlterius
conbderar intellectus quantitatem numeralem quæ eft
principium numeri: & ſecunda vnitas oriturab ipfa, &
tcrtia vnitas oritur ab ipfis: ſicuc conclufio à duabuspro
pofitionibus, & fic fequitur numerus perfectus; co quod
omnis numerus in ipſis concluditur, videlicet par & im
par : duo quidem ſunt numerus par :cres autem impar.
Vnde patet manifeftè quod quarta vnitas eft fuperflua,&
criamquinta , & c. Nam tant ſunthabiti par & impar; &
criam quod quarta vnitas difiunctaeft à fecunda vnitate
quæ eft ita medium inter primam voitatem & tertiam :
ficutin modo primæ figura, jo quo medium eft fubie &tú
in quocóiunguntur prædicaruin maioris propofitionis,
& fubicctum minoris propofitionis,vt fubiectum & præ.
dicarum in conclufione conueniant in natura;vt patet
per iftum fyllogifmum . Omnc animaleft ſubſtantia: o .
mnis homo eft animal: ergo omnis homoeft fubftantia.
Inde igitur cognofcit intellectus quodio diuina bonica
se fufficit numerus ternus :& quodmaior nequeminor
numerus non eft neceffarius. Veruntamen in ſpeciebus
Tunt plura indiuidua quàm tres. Sicucrous, dao ,tres &
206. NONA PARS

quatuor homines in ſpecie humana : & illa oportet nu


merari per plures voicates fiue numeros; vt per ſe parets
DE DEO PER REGVLAM
G. deducto .
}
De Deo perprimam fpeciem regulæ G.quæritur,Deus qualis
per regte huic
lam G. les ſunt fuæ proprietates fiue rationes, & carum actus co
deducto. ſubſtantiales: ficut per ſuam bonitatem , quod per ipfam
eft bonus ; & per magnitudinem magnus eft; & per æter
nitatem æternus,& fic de aliis. Adhuc quoniam bonitas
cſt ratio bono quod producat bonum : & eft per magni
tudinem magna : & per æternitatem æterna; & ipſa boni.
tas: ergo bonitas eft ratio Deo quod Gr qualis propriè in
producendo bonuin infinitum & æternum ; ſicut calidi.
tas & multo melius eft ratio igniquod per ipfam fit qua
lis in calefaciendo calefactum bonum ,magnum & dura.
bile . Et hoc fignificatur in correlatiuis quiſuntperfecú
dam ſpeciem regulæ C. Abſq; enim talibus qualitatibus
propriis & conlubftantialibus Deus non poſſet habere
effe proprium , neque per ſe effe,neq; per confequens ha .
berer adtusintrinſecos & infinitos & æternos. Adhuc
neq ; appropriatè pollet aliquid extra fe in alio fubiecto :
namete qualeappropriatuin oportet, quod cauſenturà
qualiproprio ;ficut aër & agua qui calefacti ſunt per pro
priam caliditatem ignis . Per ſecundam ſpeciem regule
G quæritur, Deus qualis eft? Er eft dicendum ,quod Deus
eit qualis per deſcriptionem ; quod eft creator & guber .
nator & faluator & huiuſmodi: licut Deus qui ſe disponit
ad elle juftum & miſericordem ,pium & benignum tan ,
quam efficiens cauſa in effectu fuodiſtincto ab eo peref.
fentiam & naturam .
DE DEO PER REGVLAM
H. deducto .
De Deo Væritur, vtrum Deus fit in tempore ?Ad hoc refpon .
per regn . Q derur, quod non propriè:ſed per accidens.Namens
Lem H. æternum habens actum gternum ,non poteft effe in tem
deducło. pore. Sicut infinitum ens quod in quantitate non poteft
elle
DE NOVEM - SVBIECTIS. im
effe : & fcürnumerus ſenarius in numero quidatio; neq;
effentia mala in eflentia bona;neque videre in accidente;
neque audire in videre; neque intelligere in ignorare, & c.
Ecomnia ifta funt manifeſta per regulam C.D.K.homini
ſubriliter intuenti , cui dimittimus declaratipropter via
tandam prolixitatem .
DE DEO PER REGULAM
I. diſcurſo. >
Væritur,vtrum Deus fit in loco ?Et reſpondendú eft De Deo
Q.quod Deus propriè no eſt in loco : ſed per accidens. per tegsa
nam ſicuræternitas nó poteft efle in tépore; neq;bonitas lam I.die
in malitia , neq; intellectus intelligens vere in ignorātia: fourſo.
fic quidé Deus racione ſuæ infinitatis & immenticarisno
poreſt collocariin aliquo loco .Infinitas.o .& immenfitas
lunt id per quod Deus comprehendit& pertranſitomne
locum.Vnde patet manifeftè ,quod ipfe eft in omniloco,
& extra omnem locum immenfiue, & infinite ab omni
quantitate & ſuperficie denudatus exiftit. Et hoc probát
regulæ B.C.D.K. 1.

DE DEO PER RÉGVLAM MO


dalitatis diſcurſo .
Erregulam K. quæritur, quomodo Deuseſt, & quo- De Deo
modo agit? Ad primum fic reſpódendum ,quod Deus. per regu .
habet modum effendi hoc quod eſt per illum modum lam mo
quem habent ſuæ coeflentiales & naturales.rationes :& dalitarjo
hocfigurarur in capitulo loci , in quo quæritur, ubi Deus : diſcurſo.
fit , & quomodo Deus producitin luis correlatiųısı; va ſya
pradičtúeft. Adhuc manifeftè apparetſcienti'hanc aité,3
quod Deus habet modum in agendo in ſuisrelatiuis: fisi
cut ſua bonitas quæ in quatum eft ratio bono quod agat"
bonum , & magnitudo quodagat magnú, & æternitas, &
ratio ei quod licæterna:ergo bonitas eft ratio bono quod
producat bonú, magnum & æternú, & c. Ethoc intrinfo
ce,videlicet in ſuamet eſſentia & natura fine aliquo acci
dente. Amplius Deus habet modú extrinſece rationccó .
uerfionis ſuarum dignitatum.Nam quando Deuscrcauit
mundú , intellectusipfiusintellexit cum , & fua voluntas
108 NONA PARS
voluit, & ſua poteftas poflificauit , & fua bonitas illum bo
nificauit. Nam bonum fuit creare mundum , & hoc
fuit in inſtanti, line ſucceſſione ſuarum rationum . Echúc
eundem modum habet Deus in faciendo miracula, & in
iudicando , & parcendo, & gratias dando, & huiuſinodi :
quia vult obiectiuèagere, & fcit ipfum agere, & ſua pote
ftas poſſificar illum ,& fua veritas facit illum verum.Erad
tale agere fubicctum caufatum eft obediens . Ens cnim fi.
nitum cnti infinito refiftere non poteft.
DE DEO PER REGVLAM IN .
ftrumentalitaris diſcurſo .
De Deo
Væritur,cum quo Deus eftexiſtens & agens ? Erre
perregu
lam in- latiuis coeffentialibus rationibus, linequibus non pocelt
Arumem. elc hoc quodeft, nequc eft fummum ens, ficut hoino a
Balitaris ne anima, & corporc, & capite. Nam fi Deus effeclum .
diſcurſo. mus abſq; ſua bonitate, iam non haberec naruram , cum
qua eflet diſparatus à malicia , & ficiam non eller fum .
mus; ſed potius effet infimus, quod eft impoſſibile. Er fi
ellet fummus abſqueimmenfitate,iam non haberet cum
quo diftarer à quantirate. Et fi non efletæternus,nó pof
ſet fegregarià tempore.Etfinon effet perſe porens, iam
non effetper fe : & lic de aliis. Et quod eſt per ſe,vt fupra
probatur: ergo patetquod eft exiftens cum ſuis coeffen .
tialibus rationibus, fine quibus non eſſet ſummus. Ad.
huc Dows agit intrinfece cum ſuis rationibus; vt apparet
3. in fuis correlatiuis per ſecundam fpeciem regulæ C. defi
gratis Icerum agitcum prædictis rationibus & relatiuis
extrinfecc effe &tiuc, non autem naturaliter. Nam ipſe
inclinat femoralicerad ſuum effectum :ſicut iuftus ad iu.
dicandum cum iuſticia :& logicus ad fyllogiſmum cum
ratione, & huiuſmodi. Diximus de Deo per regulam K.
deducto; & per ca quæ diximus de ipfo explicite, poreft
artiſta dicere de Deo per principia implicata reducta ad
principia explicata:ficut nos fecimus. De primo ſubie .
ito largo modo tra &auimus , quia ſua materia eft valde
diffufa.Dealiisautem ſubiectis non ita loquemur, quia
corum materia non eft cancum diffuſa. Etquoniam no
cicia
DE NOVEM SVBIECTIS ..

ricia poteft haberi de ipfis ſubiectis per hoc quod de psi


OC mo ſubiecto diximus; & hoc quidem fignificatum eſt in
OC patria. Nam ſaudiin obiectando Deum omnia cogno .
In Icunr.

Defecundofubiecto,ſcilicerde angelo :pria


mno perprincipia deducto.

ONIT AS angeli eft ciratio quod agar bonum , in Dedudio


quantum talis ratio cftmagna,eft ei ratio vt agat ma angeli
gnum bonum : & in quantum eft durabilis ,eft ei ratio , vt per primis
agar bonum durabile, & c. Veruntamen non dico ,quod cipia.
angelus producat fiue generet alium angelum : quod fi
Geiam euacuaret fe ratione fuæ infinitatis, nouitatis, in
diuiſibilitatis, quas habet à longitudine & latitudincre
mutas. Illud quidem quod angelus haber in ſe ,eſt bonú
intelligere,amare,& recolere principia naturalia. Adhus
angelus cum alio habec bona verba. Sed miratur intelle
ctus,cur non habeant linguas angeli, & organa, & huiuf
modi: quomodo hæc locucio poteft effe. Quoufq; recor
darurquod locutio eorum nihil aliud eft quàm bonum
intelligere,amare & recolere ad inuicem : nam per corű
bonitatem totum hoc eft bonum . Magnitudo angelieft
Iatio quod bonitas & duratio illius fint magnæ . vnde le
quitur,quod bonitas fit magna per fuos correlatiuos,fi.
ne quibus non eflet magna.Sed hic miratur intellectus,
quid bonificar angelus, poftquam ipfe non producit liuc
non generacalium angelum ,donec recordaturactum a,
liorum principiorum bonificatorum in fuo proprio bo 1
nificabili:ficut intellectus qui proprio in ſuo intelligibili
alia principia intelligibilia fiueintellecta facit. Duratio
engeli eft ratio, qua ipfe durat:& etiam durant ſua pria
cipia & actus in inſtantifineſucceſſionc eorum . Sed mi.
Tatur intelle & us, quæ eftcauſa ſuæ ſuſtentationis,cum no
recipiat nutrimentum ab extra ,atquc augmentum quo
uſque recordatuseſt angelicam naturam : quæ quidem
non eft compofita ex contrariis. Et fi fol qui eſt ens core
pereum daretline nutrimenco,& multo magisangelus,
qui eſt ſpiritus à ſuperficie denudacus. Potcitas angeli
.
110 NONA PAR'S
eſt ei ratio quod poffit exiſtere & agere. Sed miratur in :
tellectus,cum ipſe nõ habeat organa, quæ fint ſua inftru .
menta agendi: & tunc temporis recordaturcorrelativos
fuæ poteftatis cum quibus agit, quafi per modum inftru .
mentorum poſtificando.nam ſicur caliditas quæ eft acci..
dens, eft inftrumentum cum quo ignis poteft agere cale
faciendo, fic & multopotius angelus per correlatiuos ſuç
poteſtatis poteft exiftere & agere: ipfi enim correlatiuj
ſubftantiales ſunt ei. Et in ifto paſſu cognoſcitincelle
& us, quod principia conſubftantialia angelorum funt cis
quafi per modum inftrumentorum. Etin ifto paffu co
gnofcit intellectus , quæ cft ratio , quare angelus eft in
altiori gradu quàmentia inferiora.Intellectus angeli eſt
ei ratio, qua ipſe intelligit cum ſuis correlatiuis : ná cum
ſuo intellectiuo eftintelligens , videlicet eſt actiuum in.
telligendo in ſuo intelligibili,in quo alia entia intelligit.
Quid mirum fi hoc facit ? ignis namque qui non habet
tain aliam virtutem ficut angelus, in fuo ignibili alia elc
menta calefacit. Adhuc quidem miratur intellectus,pcr
quem modum intellectusangeli,cum non faciat fpecies
per ſenſum ,neque per inaginationem , quomodo intel.
ligit ipfas : Sed recordatus eftintellectum angelicum ,
qui eft quali per modum inftrumenti ad intelligendum :
Jicet fit angelo conſubftantialis, ficut & alia principia
funt ei conſubſtantialia , ficut volunras hominis ad vo.
lendum : & multo magis , co quod non poteft velle fine
organo corporali : angelus autem quialtior crcatura eſt
quam homo,poteft intelligere fine organo ci coniun
čo. Angelus vtitur ſua voluntate tanquam inftrumen .
to, quamuis vere non ſit inftrumentum , voluntas qui
dem naturalis eft angelo ad volendum , vt cum ipfa vo
luntate agar diligibilitatem ei fignatam per ordinem fi
premum . Sed miratur intellectus quæ eſt cauſa , quare
voluntas angeli poteft diligereilla, quæ non funt in ſen
fu , neque in imaginatione:ſed recordatur ſuam rudita.
tem & groſſiciem quam habet, eo quod cum fenfu &
imaginatione cft coniunctus:voluntas autem angeli fic ,
& multo magis fe potefthabere ad obie &tú abſq; lenlu &
imaginatione, ficut planta ad appetitū linç Senſu & ima.
ginariona
DE NOVEM SVBIECTIS.
ginacione. Angelus habervirtutcm , cum qua naturaliter
agir in fuis principiis,in quantum per iplam virtutéſunt
Virtuofa, & habent actus virtuofos, & per bonitaté bonos,
& per magnitudinem magnos, &c. Sed miratur intelle
COM
&tus, per quem modú angelus acquirit virtutes acciden
tales, vſquequo recordatur angelu habere virtuoſos ha
bitus,obiectando obiecta per virtuoſum intelligere & i .
mare, & etiam periuftuin & prudencem & charitatiuum
agere ipfis adiuuantibus nos contra peccata,& malosan .
gelos,nobis denunciationes faciendo à ſupremo princi
pio, & noftras orationes ad ipſum reportando, & pro no.
bis rogando. Angelus perſuam virtutem eft verus intel.
ligens, amans & recolens : ficut homo, & multo melius
qui per ſuam animam vere intelligit, diligit & recolit , &
per fuam imaginationem vere imaginatur, & per fuum
' lenſum vere lentit. lo iſto palſu miratur intellectus,
quare angelus vere intelligit hominem coloratum , ius
ftum & iniuftum ,cum non habeatoculos, quoufque re
cordatur quendam rufticum , qui mirabatur, quare rex
habeat diuitias & honores , poftquam ipfe ruſticus pau
pererat & fine honore. In ang loſua gloria eft ei quali
inftrumentum cum quo eft gloriofus:ſed ſua vollincas eſt
ei quali inftrumentum cum quo diligicle: & ſua bonitas
cum qua eft bonus . Sed hic miraturintellectus quæren
do quæ eft cauſa, quare angelus eft gloriofus ; poftquam
non habet delectationem per fenfum & imaginatio .
nem , donec recordatur homincm habentem maiorem
delectarionem , & gloriam ,obiectando fuum obiectum ,
intelligendo , amando & recolendo , quàm obiectando ;
etiam inferiora fentiendo & imaginando. In angelo ſua
TO differentia coeffentialis eſt ei ratio , quod litex pluribus
principiis differentibus numero . Sed miratur intelle
& us, quæ cauſa eft illius differentiæ , cum in angeloſua
principia non differant per colores, lapores & figuras,&
huiufmodi; donec recordatus eft quod Conus non eft ob .
iectum vifus,neccolor auditus. In angelo ſua cócordan
tia eft cauſa qızare ſua principia (quæ ſuntmulta) conuc
piuar in vaalubftácia bona per bonitacem & magna per
NONA PARS
magnitudinem ,& c. Sed miratur de hoc intelle& us quo
ufque recordatur elementarum , in quo multa clementa
conueniunt in vno compofito ,perignem ignitum & ca
lefactum , per aérem acrificatum & humctactum , per a
/
quam aqucificatum & frigefactum , & per terram terrifi
catum & deſiccarum . Angelus non eft ex contrariis có .
ficut eft
politus: nam ſic eft extra cleincnta per naturam ;
extra punctos,pumeros, figuras, & huiuſinodi. Scd mi
ratur intellectus cum angeli boni & malinon ſincexcom .
trariis compoliti: quid ergo eft caula quare ipfi ſunt ad
inuicem contrarii; donec accordatur quod bonus ange
Ius eſt habituatusde fineprimo: angelus vero malus eua
cuacus eftillo. Et in ifto paſlucognofcitintellectus quod
illa cótrarietaseſt valde admirabilis in æuo ſempiterno.
Angelus per fuum principium eft efficiens effectiuc : &
ſua forma cſtde ſuis tiuis conſtituta, videlicet de fuo ef 2
ſenciali bonificariuo,magnificatiuo, &c. Et fua materia
eft conſtirura de fuo bonificabili, magaificabili, & c. fine
qua non efter receptibilis ſuus finisnaturalis , vt fit hoc
quod eft fine alia eſſentia fibiconiuncta. Sed eft vnus ao
lius finis ſupremus,videlicet Deus benedictus in quo qui.
cſcit intelligendo, amando, recolendo fuum intelligere ,
amare & recolere,bonificando , magnificando, & c. Scd
miratur intellectus per quem modum angelus habet na
turam ,cum ſua eflentia non fit diuifibilis, ncque altera .
bilis : fed recordatur ſolem eſſe indiuiſibilem & inaltera
bilem,co quia à motu & à ſucceſſione eſt remotus. An,
gelus eft medium Gue ſubie &tum ,in quo ſuus finis influit
luis principiis , & principia rcfuuntfini quolibet princi
pio menſurance ſeipſum cum alio tantum quantú ipfum
cſt;vt ex eis fitvna ſubſtantia completa. Sed iniratur in,
tellectus, cum angelusnon habeat quantitatem cum li
nca,per quem modum habere poteft mēſurationes , ac G
poſſet eſſe cópoficus ex pluribus principiis, donccrecors
> darur quantitatem ſpiritualem extra lineam & punctos
ſubftentatam in ſubiecto: fine qua vnus angelus non poſe
ſer habere maiorem eſſentiam & a& um quàm alius, neq;
criam vnus angelus poſſet recipere à Deo maiorem glo
riam quàm alius. Finis angelis confiftit duobus modis,
videlicet
DE NOVEM SVBIECTIS. 213
10
videlicet naturaliter & fupernaturaliter. Naturalis eft
ficut bonus magnus finis, &c. ve naturaliter habeat
bonos & magnos actus , & c. Supernaturalis finis eft il
le, qui eft ex parte ſui obiecti ſupremi, quod fumme eſt
intelligibile,amabile & honorabile.Et quia Deusperan
gelum intelligitur ,amatur & recolitur : non autem per
angelum bonus & magnus fit, & c. funtin eſſentia angeli
intellectus & voluntas, & memoria in altiori fine ,quam
ſua alla principia. Sed miratur intellectus de ifta maiori.
tate & ininoritare exiſtentibus in eo, cum in ſua eſſentia
omnia ſua principia fint æqualia, donec recordarur illud
quod di & um eft defuo obiecto ſuperius. Maioritas qua
habet angelus quo ad fuain ſpeciem eft maior quàm ma.
ioricas hominis quo ad ſuam ſpeciem . Etideo ficucada
mas attrahit ferrum per ſpeciem : fic angelus per maiori.
tarem ſuæ ( peciei haber ſcientiam de inferioribus abſą
organo , & etiam poteftatem in ipfis fine organo. Sed mi
Iatur intellectus, per quem modum hoc elle poteft, do.
nec recordatur quod ille modus eſteidifficilis ad cogno.
fcendum :non autem angelo ad agendum : angelusnam
que maiorem maloritatem habet quo ad ſuam ſpeciem ,
quam homo quo ad fuam . Inangelo eft æqualicasin
tellectus,memoriæ & voluntatis, veipfe æqualiter pellit
obiectarc Deum,intelligendo,amando & recolendo.Ra.
tio huius eft: quod Deusæqualiter eft intelligibilis, ama
bilis & recolibilis; & hoc quidem bonum eft & magnum ,
&c. aliàs fuum oppofitum effer magnum malum pore
ftatis ,æternitatis , & c. quod eſt impoſſibile. Sed miratur
5
intelleétus,quæ eſt cauſa quare rationes angelorum non
ſunt æquales in agendo intellectui voluntati & memo
riæ : ſed recordatus eſt ſolutionem huius quæſtionis ſupe
rius fa &tæ . In angelo eſtminoritas innara,eo quod crca.
tus, finitus & nouus cft. Nam Deus creauit ipſum ex nihi
lo;quod ?non eft aliud. Et de illa minoritare angelusma
lus eft habituatus ad agendum peccatum , inclinando ſe
libere ad agendum peccata.Sed miratur intellectus,quæ
eſt cauſa, quareinclinat ſe ad peccandum , quouſque re
cordatur quod angelus malus fic volendo inclinat ſe ad
peccatum :Sicut angelusbonusad virtutē,diligendo illas.
NONA PARS

De angelo perregulam B. deducto


Er regulā B. quæritur , verum angelus fit fiue angek
Deange. foc? Et videtur per ipfam regulam B. quod ſic:
gulam B. tetin mixtione principiorum. Sed in hac parteintendi.
dealudo. nus hoc explicare & probare permixtionem principio .
rum ;iſto modo reſumendo aliqua quæ dicta ſunt in capi
tulo bonitatis . In principio capituli de bonitate dicitur
in prima parte ſecundæ partis principalis diſtinctionis,
quod bonitas per fe eft ratio bono quodagat bonum fi
ue producat, & quia eft magna per magnitudinem : eft
ratio duplicata bono quodproducat magnum bonum :
& hoc ſcit diuina fapientia quæ bona & magnaeft . Et
quod diuiua voluntas æquiparatur diuinæ bonitati; "
fapientia in magnitudinevultquod fint angeli , & fi vult,
crgo funt angeli. Dicitur in capitulo ſapientiæ ,capitulo
præallegato ,quodbonitas per ſapientiam eft fcibilis, & c.
Et ideo diuina bonitas eft fcibilis : & ficut eft fcibilis , &
eft amabilis,eft ſcibilis , & amabiliscum magnitudine ſue
ſcibilitatis, & amabilitatis: ergo eſt ſcibilis & amabilis
ſaus actus, & per conſequens ſuus effe &tus, quia amabile
eft. Ergo angelus, quieſt magnus effe & us, magis bonus,
magnus,qui cſſe poſſit in creatura : & fi non eft effectus
diuinæ bonitatis,eft ſcibilis & maiori magnitudine pole
libilitatis fcilicet in potentia. Et diuina voluntas non
vult,quod veniatid actum : quod eſtimpoflibile, & con
tra amabilitatem effectus diuinæ bonitaris. Dicitur in
capitulo voluntatis:capitulo di & o ,quod bonitas per vo
luntatem eft amabilis, & c. Si angelus eft ,totum vniuer
fum eftperfectum : & quia in vniuerſo nos haber . us cor
pusipanimatum non coniun &tum , ficut lapis ; & habe.
mus corpus animatum coniunctum , ficut planta , leo ,
homo, & c. Et idco debemus habere ſpiritum non con
iunctum ,qui eſt ſuperior. & magis fimilis Deo, & hoc fcit
diuina fapientia. Et fi fpiritum non coniunctum non ha
bemus,fcilicetangeluin , diuina voluntas impedit ipſum
elle : co quia non vultiplum eſſe & contradicitmagnæa
cioni diuinæ bonitatis in hoc quod eft fuperius: & non
in hoc quod eft inferius, quod cf impollibilc; & contra
diuinz
DE NOVEM SUBIECTIS. 2153
diuinæ fapientiæ fcibilitatem : ergo probatum eft pec
cauſas ſuperioresquod angeli funt. Probauimus ange
los effe per tres rationes ſupradictas : & quia cuitamus
prolixicatem , fufficiat quod di& um eft. Et in ifto pallu
oftenfum eft, quod mixtio principiorum eſt materia, &
ſubiectum in quo artiſta poteft multa ad placituminue
nire, & ad propofitum applicare,

De angelaper regulam C.dedu £ to. 1

Erp >
gelus ? Et refpondendum eft periſtam primameftfpe- lo per re.
ciem , quod angelus eft illa creatura , quæ magis fimi- gulam C.
liseftDeo ; co quiacft fpiritus non coniunctus; & agitde dedudo.
inferioribus line organo corporali & huiuſmodi. Per
fecundam ſpecicm quæritur, quid habetangelus in fc fi
bicoeffentiale & naturale ? Et reſpondendum eft, quod
haber ſuas partes innatas,ex quibus eft conftitutus : ficut
funt fua in nara bonitas & magnitudo, & c.excepta con
trarietate, quæ non eit libi qualitas innata ; & quia ha
ber luam bonitateni innatam cum natura bonifican
tis,bonificabilis & bonificare, & fic de magnitudine &
aliis , habet ſuas innatas actiones & pafliones; & cum
ſuis accidentibus agit intus & extra , & in fuis paflio
nibus innatis recipit intra quod venit ab extra : Gcut
cum fua intelligibilitate recipir intelligibilitates perc
grinas. Per tertiam fpeciem quæritur, quid eſt an
gelus in alio ? Et'reſpondendum eft, quod eft agens
& pariens : agens ficut in inferioribus, in quibus agit in
telligendo & diligendo, &c. Et ſua poteftas perficit hoc
quod ſua voluntas vult ; & hoc quod fuus intellectusin .
telligit, & defua memoria recolit. Et hoc fine ſucceſſio .
ac & phantaſmate: adiuuante tamen diuina bonita
te , magnitudine , & c. Et per præſentiam Dei reci
piendo ab ipſo influentias caufarum patiendo , & iſta
paffio eft fibi falus & perfe &tio : angelus vero malignus
recipit ab extra pafliones, quando non poteft peccata
impetrare. Et babct pallioncs, quod Deusabeft ci per
116 NONA PARS

gratiam ; & euacuatus eſt a ſuo fine. Per quartam fpeciem


quæritur,quid habet angelusin alio ? Et reſpondendum
eſt, quod habet in inferioribus poteftatem ,eo quod agit
linc tactu,fincvifu,auditu & imaginatione; & iftain po .
teſtarem habet per præfentiam Dei fic in qua eft: ficut a .
pima coniuncta quæ habet poteftatem in potentiis infe.
rioribus, eo quia cum ipſis coniuncta eft. Habet adhuc
angelos bonos gloriam in Deo; & malus angelus pæna;
Sed hoceflelongum enumerare.

De angelo per D. dedu £ to.


De ange Er primam ſpeciem regulæ D.quæritur,de quo ange.
Doreen P lus eft?Et reſpondendum eft,quod eft de feipfo ,quod
deducto. non eſt deriuatus de aliquo alio. Ratio huius eft, vt ſua
innata bonitas , magnirudo, &c. fintei principia innata
primitiua , & diffimilia , & incorruptibilia, vt lua eflentia
poffit effe permanens incorruptibilis: tamen dicimus,
quod à Deo eft crcatus. Per fecundam fpeciem quæri
tur,de quo eft angelus? Et reſpondendum eft, quod eft de
fuis principiis innatis: ficut de ſua vera bonitate, magni
tudine,& c. & quiaquodlibet ineſtei tripliciter: ficut bo .
nicas per bonificatum ,bonificabile & bonificare ; &ma
gnitudo per magnificatum ,magnificabile & magnifica
tc, & c. Et quia iſta principia differunt effentialiter:ange
lus eft compofitus deſua bonitate,magnitudine,& c. Et
de omnibus ſuis ciuis eſt in ipſo conſtituta vna formain
communi cum qua eft actiuus, & de omnibus ſuis bilibus
videlicer bonificabili & magnificabili, & c. eft conſtituta
yna materia cum qua paſſiuus eft, & de omnibus ſuis ſcil.
bonificare,magnificare ,& c. cft conftitutusvnus actus in
communi,cum quo cauſar actus extrinſecos,vede omni.
bus ſupradictis tribusfit fua ſubſtantia compofita, & vni.
ta, & fubftantialiter ab omni materia corporali diſpara.
ta. Per tertiam ſpeciem quæritur, angelus cuius eft ? Er
eft reſpodendum , quod eftDeicum benedi&tione, & glo
sia & glorificatione: ſed angelus malus eft Dei cum con .
) traditione,paba & dolore
De
DE NOYEM SVBIECTIS. 217

De angeloper regulam E.deduéto.


Er primam fpeciem regulæ & quæricur , quarecft an . De ange.
r
Pegalus?Et reſpondendum eft, quod eft ex luis principiis lo per re A
naturalibus confticutus, vt ſupra diximus in ſecundalpe gulum E.
cieregulæ D.quoniam ſuum principium cum alio com . Hedwie.
ponitur, oporter dari ens in comuni de neceſſitate coin . 1
policum. Sicut dicitur quodiuncta anima cum corpore,
fequitur homo de neceffitate. Et pofita elementariua cú
vegetatiua, fequitur elementum vegetatiuum de pecelli.
tate. Per fecundam fpeciem quæritur, quare eſt angelus ?
Et reſpondendum eſt reſpecta finis quod angelus eft, vt
Deum intelligat,diligat, & recolat, & ei honorem faciat,
&impleat vniuerſum , quia fi non eller angelus in parte,
effetvacuum vniuerſum ;vt fuperius probacum eſt.
De angeloper regulam F.deduéto.

PErregulam F.quæritur,angelus quantus eft.Refpon: Dearge


fentiæ : quodeffe habet quantitatem continuanı in quá gulam F.
• tum eftvna ſubſtantia. Et haber quantitates diſcretas:eo dedutto
quia ex pluribus principiis eſt compoſitus: & quod hoc
for verum ,fignificatum eft in fecunda ſpecie regulæ D.vbi
quæritur, de quo angelus eſt. Per regulam G.quæritur,
qualis eft angelus? Reſpondendum eft, quod angelus eſt
duobusmodis, qualis videlicet per qualitates innaras &
. proprias: Etper qualitares appropriatas non fibi natura.
Jes. Vocamus autein propriam ſuam naturalein & ſub .
ftantialem bonitatem ,magnitudinem ,& c.ex quibus eft
1 confticutus. Ecvocamus appropriatas fuam bonitatem
acquiſicam ,magnitudinem , iufticiam , & c. Et in angelo ,
malo vocamusappropriatas qualitares maliciam fuam ,
inuidiam , & c. Per regulam H. quæritur de temporean
geli. Et dicimus quod angeluscſtin tempore ,eo quod eft
inceptus in tempore finequo incepeus non fuiffct. Ratio
huiuseft: quod hoc quod eft & non erar ſincrempore no
52
poteft effe. Eft adhucangelus in tempore quantum ad
Tuam contraricratem ,hoc eft fine fucceflionc & fincmo.
xu ; fed quando agir extra, agit de vnonunc in alio: ficut
0
NONA PARS
quando agitin die dominico hoc quod agebat in die fabio 2
bati. Et eſtin vno tempore quando eſtŘomæ de dic ; &
eftin alio tempore quando eſtde nocte Pariſis. Verun :
tamen quando recedirà Roma, & eft Parifiis, ſuus recef.
ſus non eft cum motu, neccum ſucceſſione. Quoniam .
hcur non indiget oculis ad videndum colorem ; fic non
indiget motu ,nequefacceflione in receffu , fed vult & cft
vbi vult. Per regulam l.quæritur de loco angeli ? Re
fpondendum eft, quod angelus eft in loco ,eo quia in lo
co crearus eft :fed non eft in loco occupans locum , quia
locus non poteft efle occupatus fine linca , angulo & fi .
gura,à quibus eftomnis angelus ſeparatus. Ec eft in lo .
co ,eo quia in vno loco eft , & non in alio in quo non eft: &
eft in illo in quo agit, in quoloco agere non poteft fac
præfentiafua. Katio huius eft,eo quia cu ſua eſſentia agic
& non cum crgano. Per prima ſpeciem regula K quæri.
tur, quomodo angelus eft& quomodo agi ? Et reſpon
dendumeft, q angelus haber modum eflendiper compo
fitionem fuorum prircipioru ; vt figuratum eft in fecunda
ſpecie regulę D.lupradi&ta.Echabetmodum agendicum
fuis principiis, cum quibus cauſat actus excerio es:ficut
cam fua bonitate bonificaturn , & cum fua poteſtate por
fificatum , & fic de aliis. Per fecuadam fpeciem regula
K.quæritur,angelus cum quo eft , & cuin quo agit ? Et re
{pondendum eſt, quod eft cum fuis principiis innatis&
naturalibus aggregatis, vrin fecunda ſpecie regulæ D.fi.;
gnificatum eſt.Eragie cum ipſis,videlicer cum intellectu
inrelligit, cum voluntate diligit, cum memoria recolit:
& libonus eft,cum ſua bonitate bonificat, & cum ſuapo
teftare poteft ,& c. Et fi malus eſt, malificat ſuum intelli .
gere,récolere & amare , & fic de alus: & hoc intrinſece 85
extrinſece agit cum fuis principiis in cauſando extra cum
actu qui cft intra. Sicut homo qui cauſat mente verba,
quæ profert ore.

De cæloperprincipia dedućto .
Decælo
per prin . IN capiculo ifto tractabimus de caelo cum principiislu .
copi de- Inatis ex quibus eſt, cum quibus fe habet ad principia
dado. inferiora
DE NOVEM SVBIECTIS. zig
inferiora effectiue , ficut efficiens ad luum effectum .
Cælum eft bonum per ſuam bonitatem innatam , & eft ,
magnum per ſuam magaitudinem naturalem ; & ideo
fua bonitas & lua maguitudofunrei rationes,vtbene an
gat magne & naturaliterin iftis inferioribus mouendo
le & alia. Et fi dicatur quod quandoque agic male, vo
Sarurnus quieft malus ? Refpondeo quod hoceft per ac
cideus : quod inferiora non recipiuntbene propter con
trarietates elemeororum ratione quarum Saturnus cau .
Sac quandoque monstruoticates in inferioribus per ni
miam frigidicatem & ficcitatem . Cælum eſt magnum
& durabile. Magnum quo ad eſſentiam & agentiam ; &
eſt durabile , co quia eft incorruptibile & immateriabi
le: & non eſt aliquod ens excepio Deo,quod pollic il . 1
)
lud cogere , neque fuum motum impedire. Coelum i
eftdurabile per le, co quia duratio eft ei qualitas in
pata. Cælum eſt per ſe potens, eo quia ſua poteſtas ,
eſt qualitas tibi innata , & ficut lua duratio eſt magna
& bona : lic ſua poteftas eft bona & magna . Et in ifto 1
palſu apparet , quod cælum poteft feipfum mouere,
Yr ſua bonitas,magnitudo & duratio non deficiant po
teftari, neque poteftas eis. Cælum ficut habet von
luntatem naturalem fibi coeffentialem , fic habec in.
ftinctum naturalem Gbi coeſſentialem cum quo gyn
bernat ſuum ordinem , & fuum modum , & actus luo .
rum principiorum , fine quo inſtinctu hoc non poffes
facere. Sicut leo qui cum Saturno habet vnum inftin .
1
ctum per calidum & ficcum & frigidum : & per noctur
nitatem , & maſculinitatem , & diuturnitatem , mali.
ciam , plumbitatem , & dyalobriitatem . Alium vero ,
cum loue per bonitatein , & ftagneitatem , & dyaio
ueitacem, & fic de alus. Cælum habet inſtinctum ,ve
fupradictum eft: & haber appetitum quod cum appe
titu ſuo mouet fe & inferiora, vt habeant appericum ad
ipfum . Et haber vnum appericum cum vno planeca,&
alium cum alio , ſicut fupra per inſtinctum exemplifi
cacum eft. Cælum habet appetitum , & habet vircu .
tem. Et ſicut ſuus appetituseſt abi naturalis & coellen
tialis ; lic fua victus : & ficut eft bonus ſuus appetitus
3
220 NO NA PARS
per ſuam bonitatem ,magnus per fuam magnitudinem ;
lic fua virtus. Et ficut habct vnum appetitum cum leone ,
alium cum virgine,alium cum Saturno,alium cum loue;
fic de virtute. Cælum eft virtuoſum , vt dictum eſt; & eft
verum perfe : quoniam ficur eft virtuofum per virtutem
innatam ,fic eft verum per veritatem innatam , per quam
veritatem ponit in vero appetibilia, & ad hoc concurrunt
inſtinctus,poteftas,& c. Cælum eft verum ,vt dictum eſt,
& haber delectationem innatam ; non dico vegetatiuam ,
fenfitiuam ,imaginatiuam , & etiam ratiocinatiuam , ſed
motiuam : quoniam ficut planta in vegerando habet ali.
delectationem naturalem ; fic cæluin moúcndo
quam
feipfum & inferiora. Et ficut delectatio vegetatiuc non
atringitur per fenfum ,ncc per imaginationem ; fic de de.
lectationeeius:ſed ſoluin intellectus hoc accingit. Ce .
lum habet delectationem ,ve dictum eft, & ſua dele & atio
eft inconfuſa per differentiam que eſt ſibi principium
innatum in quo agit, & cauſat multas differentiasdele.
& tando. Ipfa vero differentia eft inſenſibilis, co quia eſt
principium generale. Cælum eft ex pluribusdifferentiſs,
ficut totum ex pluribus partibus fuis. Et concordantia
eſt vnum principium ſibi coeffentiale cum quo cauſar
multas concordias: & fic eft vna ſubſtantia habens in ſe
plura per differentiam & concordiain. ' Cælum habee
concordantiam , vt dictum eft, & habet contrarietatem
peregrinam pon ſibi coeſſentialem , vt non fit corrupti.
bile.Sed eft inftrumentum quo contradicitinferioribus:
ficur pér cálidum & frigidum , ficcum & bumidum , per
diuturnitatem & nocturnitatem , & huiuſmodi:cum qui
bus caulai menftruofitares, fulgura, tonitrua, infirmita
tes, infortunia & huiuſmodi. Contrarietas non eft prin
cipium coeli fibi coeficariale ; ſed concordantia eft fuum
principium ,vt dictum eſt. Et fic cælum magis agit in in
ferioribus concordando quàm contrariando , ratione
cuius ſunt plures ſanitares quàm infirmitates : plura fora
tunia quam infortunia: & frequentius oritur homo cum
duobus oculis quàm cum vno;& fic de aliis. Cælum ha
bet ſua principiainnata ,ve di&um eſt.cum quibusprin
cípiatinferiora effectiúc, mediantibus entibus naturali
bus
DE NOVEM SVBIECTIS.
bus inferioribus : Sicuc funtcoli qualitates & proprieca
tes eorum. Et leur dc elementis : ficuc de metallis, & ve
getaris, & ſenſuaris. Et ad hoc concurrit magnitudoca
li quæ magnificat poteftatem cæli & fuum inftinctum ,
appetitum ,virtutem , & huiuſmodi: vadeſequiturinflu
catia à fuperioribus ad inferiora ; & refluentia de inferio
ribus vſque ad lunam ,& hæc continuè: & ratio huiuseft,
quia cælum ſemper eft in continuo motu. In cælo eſt
medium fibi coeffentiale cum quo cauſar media inferio
ra: ficut bonificare cælefte cauſât bonificare æternum,&
mouere cælefte caulat mouere terrenum , & fic de aliis.
Cælum habet mediú ,vt fupra di& umeft, per quod & cú
quo ſua principia tranſeunt ad finem ;vtin ipfo quiefcát:
quæ quics eſt mouere ſeipſum & inferiora. Ratio huius
eft; quia ad hoc creatumeſt. Finis cæli eft cum maiori
tate,vt feruiat homini, & homo Deo , quoniam ſaus finis
non poteft efle in altiori gradu, ſcilicet ſubiſto maiori fi +
1
ne eſt ſuus finis maior, fcilicet mouere, &c. Sicut maior
finis vegetatiuc, vegetare: & maior finis fenfitiuc cft fen
rire. Didum eft demaiorirate cceli ; & lua inaioræqua .
liras eft æqualitas ſuorum principiorum libi coefſentia
lium . Æqualitates cæli participantcum minoricate re
fpectu animæ: quia non habet intellectum , memoriam,
& voluntatem ,neque meritum accipere poteft.
De cælo per regulas dedu £to.
Væritur,vtrum cælum Gc abæterno:Etreſponden . De cælo
Qdum eft,quod non : vt fignatum eſt per regulam B. per regu .
Sed ad maiorem cuidentiam huius ſcientiæ ,fueartis & las dedood
do &trinæ , in iſto capitulo intendimus explicare illud do.
quod eft quantum ad cælum : & per hoc quod dicemus
de cælo ,dabimusdoctrinam artiſtæ per qua ſcier agere.
Et quia prolixitatem volumus euitare,applicabimus tan
tummodo B. ad alias literas pofitas in alphabero huius
artis vfque ad K. & ficut applicabimus B. ad alias literas,
ita poflunt aliæ literæ aliis ad inuicé applicari. Sicclum
eft ab æternu, non eſt creatụm de nihilo, eo quia femper
fuit,nequc eft factum de aliquo, co quia vltracælumno
cft darc matcriam de qua pollit fieri ,nequc infrazco quia
22 NONA PARS
ſua magnitudo omnia continet. Et fic diuina bonitas no
cft ratio Deo quod agat bonum cælum , neque bonita
tem coeli; co quia eft æterna. Et ſic demagnitudina Dei
qux non caufac magnitudinem cæli. Vnde fequitur,
quod mundus non eft effectus quo ad ſuam bonitatem
& magnitudinem . Et ideo eft differentia inter bonitaté
Dei, & bonitatem cæli,fiue concordantiam :& fic deina.
gnitudinequæ concordanciain requirit fecundum iufti.
ciam inter cauſam & effectum . Etideo priuaca concor.
dantià ,oricur cõrrarieras & iniuria, & caufatur auaricia :
& bonitas Dei non eft magis ratio ei quod agar bonum
magnum effectum ,poftquam Deus non confentit ratio
ni fuæ bonitatis ; & quod omnia ifta funt impoffibilia,fe .
quitur quod cælum creatú eft & nouum. B.D Sicelam
eftæternum : plures æternitates funt, videlicet æternitas
Dei & æternitascæli, & cum æternitate cæli inaplicantur
infinitææternitates: ficutinnata bonitas,duratio , & c.
fic de fuis ftellis & reuolurionibus. Et ita cico fuit iniuria
& gula: Gicur iufticia & malicia, & contrarieras, ficúr bo.
nitas & concordantia in hominibus : quia nunquam fuit
primus homo ,neque fecundus, nec erit vltimus. Et lic
deficic diuina bonitas: & non eft ratio Deo quod diuina
bonicas præcedat maliciam & æternitas Dei æternita
tem coeli. Et fequitur etiam quod non fit alia vira, quos
niam tota materia contenta per cælum, non fufficeret
ad reſurrectionem hominum mortuoruin ,quod inten
dimus probare: & ficiufticia Dei eſſer defectiua & impe
dita ad remunerandum iuftos, & puniendum iniuftos in
æternum ; & iniuria & malicia eſſent caufæ huiuſmodi.
Et fortitudo Dei efferdebilitata, & luxuria eſſet æterpa :
& quia omnia ifta eſſent impoſſibilia, ſequitur quod coe
lum ſit nouum & inceptum . B.E. Sicælum eft æter
num per ſe,poteft effe æternum : quoniam ens æternum
nunquam fuit in potentia ad eſſendum , neque eft in po
tentia ad non eſſendum : & ficpoteſtas Dei non effet cau .
fa poteftatis cæli, bonitas Dei bonitatis cæli. Etiam po
reſtas Dei non poſſet priuare poteſtatem cæli, co quia
cælum per ſé gubernat ſe: & ficfuperbia eftæterna;per &
conſequens peccatum . Vade ſequitur quod cælum ha
bet
DE NOVEM SVBIECTIS. 123
bet in fe fuum finem : & Deus non eft luus finis. Quo
niam priuata cauſa priuantur effectus. Et quod omnia
funt mala ,iniuriora, & plena fuperbia, & contra regulam
B. oftenfum eft ,quod luntimpoflibilia:ergo de quæftio.
De negatiua eft tenenda. B.F. Sicælum eft æternum :
tempus eft æternum . Et fic æternitas Deinon præcedit
tempus, quod eft contra iufticiam , fidem ; & accidia ck
æterna; & ſequitur iniuria æterna ; & hoc eft fcibile à dia
ain afapientia ;& diuina bonitas eft ratio Dco quodagat
bonum, mala prædicta deſtruendo ; & Deusad hoc non 1
conſentit; & fic fua fapientia fcit ipſum iniuriolum & pi.
grum & malum ; & quoniam omnia impoflibilia, ideo,
& c. B. G. Si coelum eft æternum : aut eft vna volun .
tas æterna generalis omnibus voluntatibus hominum ,
ex qua omnes aliæ particulares materialiter gencran
tur: aur Deus creat voluntates particulargs hominum .
& ſicut eft yoa generalis, ipſa voluntas generalis eft di
uifibilis ; & voluntates particulares ſunt corrupcibiles
generales æternaliter. Et fic iniuria eſt facta iftis va
Tuntatibus particularibus quæ diligunt Deum . Et iu
Aicia Dei non habet iudicium æternum in ipfis, neque
in voluntatibus quæ odiunt Deum & fpem , & dili
guntinuidiam . Et ifta funt impollibilia, & contra iu.
Riciam Dei, & bonitatem , fuppofito quod voluntates
particulares non corrumpentur; quoniam generalis vo
juntas ad hoc non poffet ſufficere tanquam inateria : et.
go eft impoflibile elſe generalem voluntatem æter
nam . Et fi voluncates à Deo funt creatæ,& cælú eftzics.
num , creatio non haber finem in quo quicſcat: quo.
niam nunquam fair prima voluntas , neque fecuada,
neque vltima erit: & tale inconueniens & qualepolui.
musin paragrapho B.D.ergo ,& c. BH . Si coelum eft
æternum ,abæterno fuerútvirrures & vitia: & in quanti
tate vitia ſunt maiora quam virtutes: & diuina bonitas &
charitas ſunt ratio Deo quod virtutes fint maiores quàm
vitia; & Deus ad hocnon confentit, & ficeftiniuriolus , &
contra ſuam charitatem & iufticiam , quod eft impoſſibi
k ; & fuum oppofitum eft ncccffarium . B.L. Si coelum
224 NONA PARS -
eltæternum ,ſuaæternicas eft æqualis in durationeæter
nitari Dei , & veritas eſt mendacium , & pacientia in pati.
enria luntæqualivér æternæ : & quia omnia funt contra
bonitatem diuinam , iufticia & veritatem , fequitur quod
cælumeft nouum ; & quod iuſtum eſt quod diuina boni
tas & vericas tic præcedautdurationein cæli per æterni.
sarcin earurn : ficut præcedunt bonitatein & vericacem
coli, quæ terminatæ ſunt & finitæ , cum immenſitate &
infinitate carum . B.K. Sicælum eft æternum , ab æterno
fuerunrartes liberales & mechanicæ: & fic non fuit quics
in hac vita: & pietas & inconſtantia non ſunt æternæ : &
per conſequens martellus & forpices, & ifta non eft,vc fit
alia,eo quia vna æternitas non crcat aliam,nequein alia
quieſcic: & eftininoritas circa nihil; & nunquam tranht
ad nihilum . Et quod omnia iſta mala & iniurioſa funt, &
contra diuinam bonitatem & iufticiam :fequitur de ne
ceflitate quod cælumeft nouum & creatum.
De coelo per regulam C. dedu &to .

Decælo Per primam Specicm regulæ C.quzritur, quid eft cce


per regu lum ? Eteft refpondendum , quod eft primum mobi
Lm C. le: & eft corpus habens maiorem magnitudinem , maio
deducte. rcm morum : & vltra ipſum non eft mobile : & eftcorpus
per fe mouens, co quod nulla mobilitas eft maior ſua:&
ideo morus abiplo incipit,naturaliter loquédo & abipfo
reinaner: & ipfe eft fons à quo morus aliquando deriua
tür, ficuc riųuli à fonte. Perfecundam ſpecicm quæritur ,
quid habet cælum in feipfo fibi cocffentiale & Darurale
Et reſpondendum eſt, quod habet ſuam motiuitatem,
mobilitatem & mouere: per quam motiuitatem haber
formam : permobilitatem habet materiam : & per moue.
re actum cuin quo creat actus extrinſecos, & habet ſuam
innaram bonitatem ,magnitudinem ,& c.& etiam ftellas,
planetas & figna , & fic de aliis partibus fuis coeflentiali
bus . Per tertiam ſpecicm quæricur,quid eſtcælumin a
lio ? Et refpondendum eft, quod ccelum eft in elementis
agens,mouens, & influens,nullam paflionem in illis ha .
bens: & hoc eft ratione fuæ magnæ actiuitatis & motiuj .
tatis; ctiam in feipfo non recipit augmentum , neque di
minutio .
DE NOVEM SYBIECTIS. 24
minutionem . Et de hoc miratur intellectus, cum cælum
fit in ira magna motiuitate , fine aliqua alteratione &
murarione ſubiecti. Sed fortificat ſe conſiderando poco
ftatem diuinam & infinitam ,quæ poteftcrcare talem ef
fectum ad placitum . Per quarta ſpecicm quæritur, quid
babec coelum in alio ? Et reſpondendumeſt,quod cælum
Haber naturaliter dominium in elementis & elementa
tis , cum quo cauſar mobilitates naturales in inferiores
regiones,quatuor tempora, dies,horas,tonictum , fulgur.
sentum , pluuiami,niuem ,menftruofrates infirmitates,
& huiuſmodi. Et hoc facit, quia inferiora recipiunt luas
mobilitaces & influentias; cum quibus eft efficiens. Per
primam fpeciem regulæ D. quæritur, de quo coelum eft
Reſpondendum eft,quod cft de ſeipſo, eo quia non eſt de
aliqua materia fibi præiacente à qua fit deriuatú. Et quia
eft primitive da feipfo propter ſuam primitiuitatem eft
incorruptibile: & per ſeipſum in ſua motiuitate eft per
manens. Per fecundam fpeciem quæritur,cælum de quo
eft . Et reſpondendum eſt , quod eftde partibus ſuis libi
cocffentialibus: ficur de fua innaca bonitate,magnitudi
me,& c. Et hoc fignificatum eft per fecundam fpeciem to
gulæ D. Per tertiam ſpeciem quæritur,cælum cuius eft
Reſpondendum eft, quodeft Dei: ficut effectus eft cauſe;
& quod eft poffeffum à Deo , caufat in inferioribus effe
aus ſicucDcus vult. Per primam ſpeciem regulæ E.gut .
ritur, quare eft coelum ? Et refpondendum eft, quod coi
lum eft:quia eft conſtirutú eft ex partibus ſuis coellentiam
libus,ficut fedt fua innata bonicas,magnitudo ,& c. exct
pta contrarietate, quæ non eft fibi coeffentialis, quia &
effet,corrupcibile ellet. Eft etiam quia in ipſo ſua mate
na & ſuaforma cæleftes in ipſo ſunt cóiun &tæ ,cum qui
bus eft neceffitarum : ficuthomo, quando anima & cot
pas in ipfo coniunguütur. Per fecundam fpeciem quæ . 1
ritur,quare eft ccelum Et refpondendum eft rationcfi.
nis, quod cælum eft vt fit cauſato čauſans motiuitates
inferiores , cum quibus homo fit difpofitus ad effenduma
& feruiendum Deo. Per primam ípeciem regulæ F.qux.
ritur,de quantitate cælir Étteſpondendum eſt, quod com
lum haber quantitatem continuam , & diſcretam conti
226 NONA PARS
nyam circulariter; vt in ipfo figuratum eft,difcreta :ficut
per octauam fphæram qux concaua cft; & licdefphæra
Saturni,& c. Per regulam G. quæritur,quale eft cælum ?
Et reſpondendum eſt, quod eſt quale per qualitates pri
mas & appropriatas proprie ſunt , ficut fua innaca boni
tas, magnitudo, &c. luus motus& ſuæ figuræ; & ficde ſua
quantitate appropriatæ lunt : ficut caliditas & ficcitas,
frigiditas & humidiras,maſculicas & fæmininitas, & hu
iulmodı. Er dicitur quod ſuæ appropriatæ qualitates
Sunt in co quod cum ipſis agit in infetioribus: ficut ſol
qui dicitur calidus , & ficcus , eo quia calefacit & de
ficcar. Per regulam H. quæritur, de tempore cæli ?
Et reſpondendum eft , quod eſſencia octaux (phæræ eft
in illo , nunc in quo caullata fuit, circulus qui fine fuc
cellione exiftit quo ad ſuam eflentiam . Sed racions
fui motus caufar tempus in inferioribus : ficut in Satur
ao qui mouerur ſucceſſiue de vno nunc, in aliud nuoc.Et
eft vnus dies de octaua fphæra vſque ad fphæram ignis :
fed fphæra ignis vfque ad terram , funtplures dies, & pla
res noctes, ratione præfentiæ & abfentiæ ſolis : ita quod
Sol eft cauſa quare funt plures dies, & plures noctes ,& ho
ræ , & cætera. Per regulă l.quæritur deloco cæli ? Et re
fpondendum eft, quod octaua fphæra eftin illo locoin
quo creata fuit quoad fuam effentiam : & ficdeSatur.
no, &c. Sed ratione motus & plurium circulationum
de octaua fphæra vfque ad fphæram ignis, reſpectu re
& titudinis, eft in pluribus locis : ficut Saturnus qui in
vuo tempore eſt iunctus cum ariere : & in alio tempo .
recum tauro. Et fic de ſole, quivno tempore eſt in vno
loco cæli ; & in alio tempore in alio ; & in vno loco cau .
far dies artificialiter; & in alio cauſar noctes. Per pri
mam ſpeciem regulæ K.quæritur, quomodo eft cælum ?
Et refpondendum eſt, quodcælum eft modale per par.
ticulares modalitates, quæ ſunt de ſua eſſentia , quæ ſunt
fuæ partes innaræ : ficuc bonitas, magnitudo , &c. Et fic
de ſuo habitu , fitu & huiuſmodi. Per fecundam regua
lam K.quæritur , cum quo cft ccelum ? Reſpondendum
eft, quod eft cuin ſuis partibus naturalibuscum quibus
eſt compofitum : ficut ſunt ſua bonitas, magnitudo, & c .
cum
1 DE NOVEM SVBIECTIS.
sum quibus cauſar circularitates , & mobilesbonicacok
magnitudines, & cætera .

De quarto fubieéto, quodest de homineper


principia diſcurſo.

efteiratio, quodagar bonum Degner


INbominc fua bonitas
ciem agit naturaliter,quemoraliter. in hominebonito fubie.
tas fpiritualis & corporalis coniunguntur ratione fua a. 4o. quod
est de hoe
pimæ & corporis. Et ideo iſta duplicitare raționum bar mine pe
r
bet naturam fiue rationem agendi bonum , obiegando,
intelligendo , amando , atque recolendo : corporaliter principio
autem , ficut generando hominem , & fentiendo, & ima difcurfa
ginádo:& abambobus exeunt bona operationes, vt apo
paret in artibus liberalibus & mechanicis. la homing
ſuamagnitudo eft duplex, ficur ſua bonitas. Et ideo quá .
do homo agitbonum,cum magnitudinc agitipfum ma
gnom . Sicut cum bonitate agit ipſum bonum. In hac
mint eft duratio: & ipſa eftratio ſuæ bonicatis & magni.
tudinis ; & fic de aliis quod durent : & hoc duplicicer, El
cut fuperius di&um eft; moraliter vero & ad placitum ,
In homine ſua poteftas eft duplex, ficut de bonitate di
Stum eft. Et eſt id cuius rationc poteft exiftere & age
je. Inde igicur parefit quod poceft exiftere & agere per
fuain fpeciem . Et in ifto paffu cognofcit intellectus
D per quem modum haber ſpecificam libertatem ad aé
gendum . Io homine ſuus intellectus eft fpecificatus,
cum quo fpecialicer intelligit: non quod luus intelle
jo Aus deſcendit ab alio intellectu ,generando ipſum ; ne
quc cft idem cum alio intellectu eſſencialicer : alioquia
ellet genitus, & etiam poſt mortem hominis eller anni
hilatus fiue corruptus : & in tempore , loco , quantita
C, faperficie & diuifione,ſucceſſione,motu alituatus,
lo figurarus, punctuatus & lipeatus , quodeft impoſſibile.
Nam hæc omnia ſunt de natura corporeitatis Giuc cor
poris. Et in ifto paffu cognoſcit intellectus, quod male
K falle dixctuar illi qui cogitauerunt & affirmaucrunt,
P 2
228 NONA PARS
quod in omnibus hominibus non erat nifi mus intelle
& us. Adhuc cognofcit intellectus nofter per hoc quod
dictum eſt, quod inſtinctus nacuralis corporis humani
coniungitur cum intellectu hominis : ficut de bonitate
dictum eſt. Intellectus habet modum per quem facias
fpeciem intelligibilem per fenfitiuum & imaginariuum
in fuo proprio intelligibili:dequibus fpeciebus intelligi
bilibus facit ſcientiam . In homine lua voluntas eft po.
tentia fpecifica ci cum qua agit ſpeciales amabilitates:
non quidem ifta voluntas defcender ab alia voluntate ge.
nerali.nam aliter eller generabilis & corruptibilis fua el.
Sentia ; ſicut dictum eſt de intellectu: & eller deftru &ta
fualibertas, ex co quia efet neceffitata ad volendum pet
* fuum generale principium : ficut corpus quod habet ap ;
pericum neceffitatum per hoc quod eft ſuperius, ſicut
quando appetit cibum ,potuin aut coicum , aut calidum,
quando ſentit magnam frigiditatem ; & fic de aliis. Ad .
huc li omnes haberent vnam voluntarem : iam omncs
homines ſe haberent ad inuicem ad idem obiectum , &
eriam mortuo homine , morcua eſfer animarationalis.
Et Gciam non cflet alia vita :neque iufticia & miſericor .
dia Dei haberent fubicctum in quo agerent, quodeftin .
poffibile & valde abſurdum differentia . Amplius appc .
titus corporis & voluntatis coniunguntur:ſcurde boni.
tate dictum eft , ratione cuius voluntas facit fpcciesper
fenfitiuum & imaginatiuum volendo, ſicut intellectus
intelligendo; & fic dememoria qux eft pars animæ po.
teft dici fuo modo. In hominc viccus corporalis & {piri.
tualis coniunguntur : & quia vircus ſpiritualis eft lupe .
rius; ideo formar & perficit virtutem inferioré. Et in iſto
paſlu cognoſcit intellectus per quem modum morales
virtutes oriuntur à vircute ſpirituali & corporali, ficut à
forma& materia: de quibus virtutibus crimuslocuti in
nono ſubiecto. In homine eſtvericas ( piritualis & cor
poralis; & quod veritas ſpiritualis eſt ſuperior;idco perfi.
cit inferiorem . Vnde cognoſcit intellectus, quod Gcut
Senſus naturæ fentit perviſum & auditum, & hic de aliis :
fic anima vere serum effentias actingit, intelligendo,a .
mando & rccolendo . Nam aliter inferius agerec plusca
lus
DE NOVEM SVBIECTIS.
AC fua vircare, quàm fuperius cum ſua : quod eft abſurdum
tacioni intelle & us. Et in ifto paſlugaudet multum intel,
2016
lc &tus. la bomine coniųnguntur naturalis gloria, lpiri,
016 rualis & corporalis; id eft, coniunguntur naturales dele.
3 Aationes fpiritualiter & corporaliter. Vnde fequicur,
quod anima habet delectationem in agendoia corpore
& corpus fub ipfa in paciendo ; & homo cuin iſtis prædi
&tis. Et corpus fub ipſa in paticado: & homo cum iftis
prædi& is. Et hic cognoſcit intellectus per quem modum
homo babet delectationem in moribus. in homine,
differentie ſpirituales & corporales coniunguntur,ratio
nc cuius intellectus per vnum modum intelligit cum vi.
fo , & per alium cum auditu; & fic de aliis:fimiliter & cote
.
pus per voom modum paritur ſub incellectu : & per alium
lub voluntate; & per alium ſut memoria; & fic per prædi
&a cognoſcit intelle & us per quem modum facitipfemet
fcientiam difcurrcndo , & voluntas amacionem , & mc,
moria memorationé. lo homine,anima & corpus con.
depiuorinter fe ,componendo ipſum , anima remanente
in fua effentia, & corpore în ſua fimiliter : & in ifto paſſu
cognolcit intelle&us per quem modú anima & corpus
conueniunt, obicctando idem obiectum corpus in via
den lo ,audiendo, & huiufmodi: anima intelligendo , a
mando & recolendo. Corpus hominis eft compofitum
1
ex quatuor elementis. Anima aucénon eft ex contrariis,
quia incorruptibiliseft;& quia in homine coniungun
tur anima & corpus : idcirco patiturhomo contrarieta
tes rectas & naturales ex parte corporis ; cx parte vero a
nimæ obliquas & accidentales : & in ifto paſlu cognoſcit
intellectus, quod omne peccatum eft per accidens. Quo
B niam in homine apima& corpus coniunguntur: idcirco
homo eft efficiens, mouendo formáin materia propter
finem ,videlicei mouet animam in corpore: & in iftopal
- fu cognofcit intelle & us,per quem modu homo eft prio
is çipium efficiens,materiale,formale, & finale.Ec in homi.
De coniungantur anima & corpus,in quo a&u fignifica
fur coniun & io , quæ eft medium influxum ab anima &
corpore. Et iftud medium eft connaturale, & fubftantia
le, intelligere,velle,recolere,elementare,vegetare,ſsasie
P 3
tjo NONA PARS
ke simaginari: fine quibus homo non eſſet coniunctus
fubftantialiter. Ertamdiu viuit homo , quamdiu iftama
terialis coniunctio durar inco : quando aurem diffolui
tur, ilicomoriturhomo. Erin iſto pafſucognoſcit incele
lectus per quem modum anima & corpus coniunguntur
& menfurancſuos actus ſecundum modum diſpenſando
& proporcionando anima influenţe fuam virtutem : &
corpore refluente ſuam, hominc exiſtepte medio in tege
tium numerum deduéto. Et in ifto paſſu cognofcitin.
tellectus per quem modum in hominc eft humidum ra .
dicale & nutrimentale. Radicale eft ex principiis primiti
uis & punétis & lineis ,cuin quibus anima eft coniuncta.
Et humidum nurrimentale eftfuum inftrumentum :ficut
nauicula textoris in texturain qua inducuntur punetilim
neæ per motum elementariue, vegetatiue , ſenſitive &
imaginatiue,influendo, & refluendo : & humidum radi
dicale viuet, & feipfum augmenter de boc quod venit
extrà, fic in fuam fpeciem conuertendo per vegetatiuam .
Sicac vegetatiua tranſfubftantiat cibum in carnem , ner
uos, & odla , & porum in fanguinem , & cibum & potum
tranſfubftáriacin medullam , & etiam in choleram ,phle.
gma, & melácholiam ,& cerebrum ,& aquam oculorum ,
& in ſputum , & etiam in fudorem tranſmutat. In homi
ne coniunguntar finis fpiritualis & finis corporalis oa.
turaliter: ratione quorum homo ſe habet ad fines lapra .
dictos ad ſpiritualem finem cum anima, & ad corpora
lem cum corpore.Et abanima quidem & corporc oriun
turfiuc egrediuntur fines morales,cum quibus anima &
corpus inueniunc delectationes, cum quibus quieſcunt,
In homine apima eft maior imago ſubſtantialis.Sed cor
pus eft minor imago quá imago animæ. Iterú in corpore
imaginatio eft maior imago quam fenfitiua,co quia obe
iectat, & etiam magis mouct ipfam fenfitiuam fecunda
sie; & fenfitiua eft maior imago quàm vegetatiua: nam
ſuper ea inſerta & fundata eft.Erdeincepsvegetatiua eft
maior quàm elementatiua; vegetariua namque fuper e
lementatiua fundatur. Er ideo in ifto paſlucognoſcit,
intelle& us quod ficutpotentiæ ſubſtantiales luot maio .
res & minores & fimiliter accidentales in homine:anima'
& Cof
DE NOVEM SVBIECTIS .
& corpus non funt æquales, anima enim habet principia
fuperiora; ſed corpusinferiora :veruntamen coniungun.
eur; anima quidem eſt cora in corpore, & econuerlo, vc
homo æqualiter fit coniunctus & compofitus: Quo
Diá homo eftex nihilo deductus reſpectu creationis; ideo
eft in minoritate inductus , cum qua fe habet ad res mi.
$ nores. Et quod in ipſo homineanima& corpusconiun- ;
guntur : idcirco homo mouer ſe cum anima ad mino
res mores,& cum corpore ad minora naturalia ,cum qui
bus componic moralicates. Et in iſto pallu cognoſcit
intellectus per quem modum anima haber inclinatio .
nem ad peccatum , quod in tátum eft prauum ,quod nul
lam eflentiam habet: ſedeſt habitus priuatiuus ,deuians
ſuum fubiectum à finc ad quem debet elle. Et in ifto pal
ſu cognoſcitintellectus, quid eft peccatum ; & per quem
modum augerur ; & quæ funt fua principia.

De homineper regulas deducto.


Er regulaa B. quæritur: vtrum homo fic magisco. Deduatio
PENEgnofcibilis per affirmationem quàm per negarione? bominis
Et reſpondendum eft, quod fic: nam prædicari prædica- per regn
cum de ſubiecto affirmado eſt diffinire lubie & ú de quo lao.
prædicatum prædicatur, exiftente natura inter fubicata
& prædicatý: vtcum dicitur, homo eft animalrationale.
Quádo auté prædicatú prædicatur de homine negatiue,
nulla quidé certitudo fiue noticia de hominc habetur: ve
cum dicitur, homo nó eft lapis: homo nó eft planta. Af
firmatio enim vera ponit ea quçlantin ſubiecto:negatio
autem vera ſemper remouer à ſubiecto Falla quidélimi.
liter haber modú remouédi à ſubiecto . Adhuc quoniam
affirmatio pra cedit ad negationem , ficut antecedens
præcedit ad fuum conſequens: quare patet quod magis
eſt hoino cognoſcibilis per affirmationem quàm perne
gationem . Hominemeffe & ignorare quid eft homo,eft
ncgligere hominis eſſe. Et ideo vt fciamus quid eft ho
mo, &deipfo magnam noticiam habeamus, diffiniemus .
ipſum per 33. diffinitiones largo modo ſumptas, quáuis
per vnam diffinitionem ftri&to modo fumptam pollic
diffiniri. Scd hominem ifto modo diffinimus, vt ipſum
P 4
NONA PAR $ '
clarius cognoſcamus in noſtro intelle & u . Et iftæ diffinia,
tiones erunt abftra &tæ à 28. principiis huius artis, & à 1o .
prædicamentis , prædicando de ſubſtantia tale prædica
1
tum quod conueniac cum ſubiecto in natura . Etprimo
per primam fpeciem regulæ C.quæritur: quid cft homo?
& reſpondendum eft, quod eft animal de quo prædican
tur plures bonitates differentes ípecie quàm de aliquo a
1
lio animali. Homo eft animal , in quo vna cius pars eft
incorruptibilis. " Homo eſt animal,in quo ſuntplures
poteftates quàm in aliquo alio animali. Homo el ani.
mal, quod cum ſuo organo ſpecies intelligibiles facit.
Homoeft animal, quod vcitur virtutibusaut vitiis. Ho
mo eft animal , quod vere vtitur arribus liberalibus &
mechanicis. Homo eft animal,in quo funt plurcs dele
&tationes quam in aliquo alio animali. Homo eftani.
mal,in quo funt plures differentiæ quam in alio . Homo
eft animal, in quo funt plures cócordantiæ quam in alio.
Homo eft animal, in quo ſunt plures contrarietates quá
in alio. Homoeftanimal,in quo natura plus vtitur prio
cipio quam in alio. Homo eft animal, cum quo omnia
corporalia ſeruiunt Deo. Homo eft animal,quod ſe ha .
bet ad maiorem finem quam aliquod aliud animal. Ho
moeſt animal habens maiorem ipeciem quam aliud'ani
mal. Homo eft animal, habens plures æqualiçates quá
aliud anima. Homocítanimal,quod magis poteftſemi
norificare quam aliud animal. Homo cft fubftátia, quæ
cft ex pluribus rebus compofita quam alia. Homocft
fubftantia,in qua ſunt plures quantitates differentes ſpc
cic quam in alia . Homocftſubftantia ſubfiftens quali
tatibus corporalibus & fpiritualibus. Homo eft fubftan
tia ſubfiftens pluribus relationibus quam alia. Homo
eft fubftantia fubfiftens aétionibus corporalibus & fpiri
tualibus. Homo eft fubftátia ſubfiftens paffionibus cor.
poralibus & fpiritualibus.“ Homo eft ſubſtantia virturi
bus aut vitiis habituata. Homo eft fubftantia exiſtensin
fitu recto ,dum vadit aut fedet. Homo eft fubftantia ha
bens aliquem partem in fc fine fucceffionc & tempore.
Homo eft fubftantia in qua anima & corpus collocantur
ad inuicem . Homo eft ensmultiplicans humanam fpe
ciem.
DE NOVEM SYBIECTIS.
ciem . Per fecundam fpeciem regula C. quæritur: quid
babet homon le coeflentiale: Erreſpondendú eſt, quod
homo haber ſusftariam & accidens, liac quibus effe non
potcſt. Adhuc haber in ſe correlatinos fuorum principio
rum , & habet in fe habitus quos acquifiuit accidentali.
ter. Per cerciam fpecicm quæritur: quideft homo in alio !
Er dicendum eft ;quod homoeftin fæmina hominificás,
fæmina aucem eft in ſemine nucriens ipſum mouens,&
multiplicans de hoc quod euenit ci ab extra perqueri
meatum. Vidi quoddam ouum pofitum ſubgallina. &
teſta ipfius oui deficiebat in ynaparte ipfius, ad quantita
té voius depani: & in medio pelliculæ intraneæ , erat vag
! gutta fanguinis ad quantitatem vnius granimilii, à qua
. gutta procedebant lincæ rubce & graciles ad modum.com
pillorum ; & erantaſſicuatæ ad modum telæ arancarum ,
& illagutta mouebat feipfam , &etiam illam telaim :ficut
facit aranea cxiftensin mcdio ſüæ rclæ .' Adbuchomo el
in babitü habituacus, & in ficu alicuacus. Per quacram
fpeciem quæritur: quid habethomoin alio ? Écrefpon
dendum eft, quod habet in habitu ſcientiam , & in ficuti
guram , & in temporemorum , & in loco collocationem ,
Per primam fpeciem regulæ D. quæritur:homo de quo
ch? Étrefpondendum eft, quod eft de fuis primis parenci
bus quo ad corpus; ſed quo ad animam nequaquam : &
cuc luus intellectus quinon deſcendit ab alio intellectu;
vt fuperius iam probatum eft. Per fecundam (peciem
quæritur:homode quoeft? Et refpondendum eft;quod
eft de ſua anima&dc ſuo corporc; & ſua apimacft de ſuis
principiis fpiritualibus, & fuum corpus de ſuis principiis
corporalibus. Per tertiam fpeciem quæritur:homo cu
0 ius eſt? Et reſpondendum eft,quod eftDei,& vnus homo
eft alterius, ficut feruus fuidomini: & homo peccatoret
mundi,carnis & diaboli. Per primam (peciem regulæ E.
quæritur: homo quareef ? Et reſpondendum eft, quod
20 eft eo quod de fua anima & corpore coniun & us eſt, eo
quia iplaconiun& tio neceſitat ipſum eſſe. Per ſecunda
fpeciem quæritur,quare eft homo ?Et reſpondendumeft,
quod eftvtiorelligat, recolat& diligat Deú : & quod ab
co beatitudincm fempiternam recipiat. Adhuc vt firma
! Ps

F
NONA PARS
134
dium cum quo,& per quodomnia creata corporalia fer
uientia homioi , feruiant Deo ; adhuc vt homo multi
plicer fuam fpeciem . Per primam fpeciem regulæ E.
quæritur: homo quantuseft? huic dicendum eft, quod
homotantuseft, quanta eſt ſuaſubftantia concinua, per
>
quantitatem continuam quantam. Per ſecundam lpe
ciem quæritur: homo quantus eft: Et huic refpódendura
cft,quod tantus eft, quantus cft per fuas partes diſcretas.
Adhuc quæritur, quantus cft bonus aut malus,& c.Et re
ſpondendum eft,quod tantus eft, quátus eft ſuus habitus
fuæ bonitatis aur maliciæ . Per primam fpeciem regula
G quæritur:homo qualis eft: Et reſpondendum eſt, quod
eft talis quales funt fuæ propriæ qualitates, fine quibus
effe non poteft: ficut eft lua rifibilitas, figura & huiuſmo.
di. Per ſecundam fpeciem quæritur: qualiseft homo?Et
huic reſpondendum eft , quod eft bonus , aut magnani.
mus ,&c . Per regulam H. quæritur: homo quando eſt?
Er eit reſpondendum , quod eft tunc quando Deuscreat
in corpore animam rationalem , quæ deducetcorpus in
fpeciem humanam . Adhuc eft cunc quando eft in præſen
ti nunc,non autem præterito & futuro , & cum talinunc
præſenti deducto per regulam C.D.K. homo eft cogno
ſcibilis fiue cognofcendus. Et iftum difcurfum dimitti
mus homini ſubciliterinruenti cauſa brcuitatis. Per re
galam l. quæritur: homo vbi eft : Et eft reſpondendum ,
quod eft in fua humanitate .Nam extra ipſam ncquaquá
effe poteft. Adhuc homo eft in loco , vbi eft contentus &
collocatus, & hoc per regulam C. D. K. lignificatum eſt.
Per regulam K.quæritur de homine, quomodo ipfe eft: &
qubmodo tranſmittit ſuam fimilitudinem extra ſe : ' Ad
primum reſpondendum eſt, quod ipſe eſt per illum mo
dum , per quem fuæ partes habent modum coniungen
di , & ponendi ipſum . Ad fecundum eft dicendum ,vide
licet quod habet modum tranſmittendi ſuam fimilitu .
dinem , extra generando & literas figuras à mente ab .
ftrahendo , cum moru manus & pennæ & huiuſmodi.
Per ſecundam fpeciem K.quæritur:homo cum quo eft?
Et eft dicendum , quod eft cum primis parentibus & cum
ſuis coefentialıbus principiis , & eciam accidentibus,
Gac
DE NOVEM SVBIECTIS.
fine quibus eſſe non poteft: & eft cum ſua iufticia iuftus :
& cum ſua manu ett ſcribens, & huiuſmodi. Vlterius
quæricur , vtrum incellectus humanus lit de memoria &
voluntate cum quo eſt vniuerfalis & particularis ? Et eft
dicendum , quod eft vniucrſalis cum principiis vniuerfam
hibus animæ : ficut cuin ſpiricuali bonitate , magoitudi
De, &c. Adhuc eft vniuerfalis per fuos correlatiuos na
rurales per fecundam ſpeeiem K. dehgnatos. Particula
ris autem eft cum particularitate obiectorum , & cunc ett
practicus, faciendo vnam fpeciem intelligibilen ,& dem
iadealiam luccelliue.

Dequinto fubiecto , quod est de


4
imaginatione.
Maginatio eftpotentia ,cumqua animalimaginatur Dequins
lin fuo imaginabili intrinſeco imaginabile peregrinum to fubie.
auc limilitudinem ,aut fimilitudines corum quæ fuerunt do, quòd
præſentata ſenſui aut fimilia illis. Imaginatio eſtbona : est den
bonum enim effectum deducit, quia fi non eſſec imagı magins.
nario,iam non effet ſcientia de rebus præteritis. Neque tione.
animal fciret reuerti ad fontem , & fic dealiis. Imagina.
tio habet magnitudinem , cum qua magnificat (ua alia
principia. Et iftud apparer in hoc, quia imaginaturad
placicum . Imaginatio eft durabilis : nam fua obiecta
durant, dum ab imaginatione obiectanrur. Nam ficut
durant in animali racionali obiecta , ſpiritualia per me. "
moriam extra imaginationem : ficut durant obiecta fen
Sbilia per imaginationem extra ſenſum in brutis. Et
in iſto palſu cognoſcitintellectus, quod ficutanima ra.
cionalis perficit potencias inferiores , fic imaginariua
in brutis perficit potentiasinferiores. Imaginatio ha
bet poffe in ſenliciua : potencia quidem imaginario,
pis deſcendit ad pofſe inferius , vt cum ipſo polic a
gere in feipſa: ficut humidum radicale deſcendit ad hu .
midum nurrimentalc , vt cum illo viuere pollit. Ima
ginatio habet inſtinctum naturalem ; vt pater in bru .
tis, quæ quidem per imaginationem haben induftriam
ad viuendum , & ad malum cuadendum : ficut capra
NONA PARS
ad lupom . Imaginatio habet appeticum , cum quo apo
petitimaginatuin . Er in ifto paſlu cognoſcit intellectus
quod imaginatio haber inftrumentum , vt luum actum
exercere poflit, & obiectum attingere. Imaginacio ha .
bet virtucem ,cum qua attrahit ſpecies à fenfibilibus,po .
nendo in ſuo imaginabili,in quo illas characterizar &
imaginatur illas. Veritas eft inftrumentum imaginatio
nis,vecum ipfa vere attingere poffit obicctum , verunca.
men quandoque deficii: licutagens quideficit in agibili;
deficiente inſtrumento:aut quod neleit operaricum illo .
Imaginario cauſac delectationem aut triſticiam , in fub
jecto in quo eft. Imaginario haber differentiam , cum
qua & per quam diuerfimode agit in obiccto : ficut fpe
culum quod per ſuam differentiam diuerfas imaginatio .
pesrecipit. Imaginatio concordar obiectum cum fubic.
&ọin quo eft: ficur mater quæ imaginaturfilium ſuum ,
gaudendo cum filii imagine liue bimilitudine ipfius ac
quiſita cum ſua imaginatione. Imaginario cum contra.
fiecare contradicit liue refiftit fubiecto in quo eft, obic
&ando obietum odibile fiucinappetibile:ficut eft mater
imaginans filium fuuin mortuum cum trifticia. Imagi
natio cſt principiú cfficiens, nihilextra ſe tranſmittens &
de fenfitiuis materiam faciens,abftrahedo ab ipſis ſpecies
ſenſibiles cú ſua forma,videl.cum ſuo imaginatiuo quieft
forma illius', ve ratione illius in obiecta quieſcere polit.
Imaginario eftmediú in homine,exiftens interpocentia
fenfitiuam & intellc & iua, vt intellectus in imaginatione
poflic acqrere ſpeciesfenfibiles & imaginabiles. Etin iſto
paffu cognoſcit intellectus quod fpecies quas acquirit de
fenfitiuis, quod deindeabimaginatione illashaurit fiue
abftrahit extra ſenſum , autabfq; ſenſu . Imaginatio vero
non eft medium in bruto; ſed elt lua fuprema extremitas
fiue forma,cum qua ſua vita eft habituata atque comple
ta : ficut eft anima rationalis in corpore humano. Ima
ginatio habetnaturam ,cum qua quieſcit in ſuo fine ,qui
eftobiectum imaginatum ,alioquin ſuum imaginari nó
effer eiactus proprius. Imaginatio habet maioritatem :
ná maior eft fua bonitas ſubftantialis quàm accidentalis,
& maior eſt ſuus actus intrinfecus quàm extrinſecus.Ada
hus
7
DE NOVEM SVBIECTIS.
huc habet maioritatem in obic &tando leonem refpe & s
capræ;& habet maioritatem in obiccando magnum bo
minem , auc maioré illo aut maximum illorú. Imagina.
tio habct qualitatem in fuis correlatiuis,per fecundam
ſpeciem regulæ C delignaris :niſi enim eſſeoræquales per
effentiam ,iam æqualiter non fe poffent habere ad obie.
étum , quod cft impoffibile. Imaginatio ratione minori.
tatis eſt,ad quam minoritatem tendit , quando obiectas
minimum obiectum.

De imaginationeper regulas dedu ta.


Væritur, vtrum imaginatio fit de natura corporis? Deludio
Q Ec reſpondendum eit quod fic. Nam imaginario imagina.
non poteſt obiectare obiectum denudatum àconditio- rions por
nibus fenfitiuis ,videlicetà linca, figura, pundis & huiaſ. regulas.
modi. Per primam fpccicm regulæ C quæritur, quid eft
imaginatio . Et refpondendú eft,quod tua diffinitio iam
data eft in principio iftiusfubiecti:fed quod imaginatio
eſt difficile obiectum iatellectui; idcirco volumus diffi .
nire cam per decem diffinitioncs, largo modo fumpras,
ve à noftro intellectu clarius cognofcatur, & erunt abo
ſtractæ à decem prædicamentis. Et primo fic eft dicen .
dum. Imaginatio eft pars ſubſtanciæ animacæ, cum qua
ipfa fubftátia imaginatur. Imaginatio eftpotentia cum
qua animal imaginatur quale ,cum qualitate: & quarum
cum quantitate : & quomodo qualitas & quantitas con
jungitur, animal cunc temporis imaginarur quantum
quale ad inuicem , ficut lignum longum & viride. Ima
ginatio eft potentia, cumqua animal imaginatur quan
cum cum quantitate. Imaginatio eft potentia cum qua
animal per correlaciones imaginationis ,atringit obie.
& um imaginatum ,inimaginabili intrinſeco . Imagioa.
rio eft actiua perimaginatiuam exiſtentem fub ratione
formæ moræ ab animali ,vt obiectum fit motum in ima
ginabili intrinſeco ipfiusimaginationis. Imaginatio eft
pallibilis in ſuo imaginabili tanquam in materia, vt in
ipſo imaginabili fit obiectum characterizarum & imagia
natum. Imaginario eſt habitus animalis cum quo facit
( pccics imagioabiles. Imagiaatio eft potencia alliruary

}
NONA PARS
in medio cuiuſdam pelliculæ refte capitis animalis, in
qua apparent imaginationes obicctorum ſuo imagina
tiuo , ficut apparent imaginationes oculis in fpeculo.
Imaginatio eft potēna ia tempore per ſubiectumin quo
eft,bne quo non poteft eflencquc obiecto vri . Imagina
tio eft potentia exiſtens in loco ad imaginandum obic
Aum in illo loco. Diffiniuimus imaginationem per des
cem prædicamenta:& licur diffiniuimus eam per illa , ita
poffunt diffiniri aliæ potentiæ corporeæ per eadem fuo
modo. Per fecundam fpeciem regulæ C.quæritur, ima.
ginario quid habet in fe? Er refpondendum eft,quod ipſa
habet luos correlatiuos, fine quibus non poteft effe,vide
licet imaginatiuum, imaginabile & imaginari. Per ter
tiam fpeciem quæritur, imaginatio quid eft in alio ? Ad
quod eftdicendum , quod in homine eſt diſpoſicio, cum
qua intellectusfe difponit ad obiectandum inferiora : &
fenfus fe difponit ad lentiendum cum ipſa imaginationc,
& in bruto ipſa imaginatio eft forma & complementum
illius.Per quartam fpeciem quæritur,quid habet in alio ?
refpondendum eſt, quod habet obiectum in ſubiccto
in quo eft: & habet inuentionem in fenfatis,vt deeis ab .
ftrahat ſpecies cum fuo lamine , videlicet cum ſuo imagi
natiuo: imaginatiuus vero eft inueftigatiuus (pccierum ,
& etiam politiuus, & clarificatiuus in luo proprio imagi
nabili fibi coeffentiali: ficut criſtallus qui cum fua diafa .
neitate colorat ſe de colore fupra quem ponitur:& etiam
Gcut ſpeculum quod ſe habituat de Tpeculatis præſenta.
tis ci. Per primam fpeciem D.quærirur, imaginatio de
quo eft ? Erreſpondendum eft,quod eft de feipfa co quia
ſpecies ſpecificata eft. Per fecundam fpeciem quæritur,
imaginatio de quo eft? Et refpondendum eft,quod eft de
fua materia & forma , vt cum iplis fit adiua & pafſiua in
fubiccto in quo eft. Per tertiam ſpeciem quæritur, ima
ginatio cui eft fubdita?Eteft dicendum quod homini, &
criam animæ ipfius hominis. Io bruto autem eft fubdita
ci,ficut pars ſuo toti. Per primā ſpeciem regulæ E. quæ
ritur,imaginatio quareeft? Er eſt reſpondendum ,quod
eft de ſuis partibuscóftituta,videlicet imaginatiuo,ima
ginabili & imagiqari. Per ſecundam fpeciem quæritur,
quarc
DE NOVEM SVBIECTIS .
quare eft ?Et eft dicendum ,vtanimal pollitobic& are ſun
obicctum imaginando in abſentia fenfus : & ipfe feplus
cú ipfa imaginatione diſponit & proportionat le adſen .
tiendum fenfibilia , cxiſtente præſentia fenfus: ſicutcar
pencarius qui imaginatur figuram archa ,vtipfam dedų.
cat de potentia in actum.Et licut auis difponens fe ad vom
laadum quando ci neceffe eft. Per primam fpecicm re
gulæ F. quæritur,imaginatio quanta eft? Et eft refpon
dendum , quod eft tanta quanta eft fua effentia extenſain
ſuis correlatiuis : vel quantus eſt ſuus habituslubicati in
quo eft: ficuc cappa quæ eft canta, quátus eſt habitus capa
pati. Per fecundam ſpeciem quæritur,imaginatio quan.
ca eſt?Et eft dicendum ,quod eft canta quotſunt lua core
inclatiua diſcreta.Sed hic miraturintellectus,quæ el caq .
fa , quare imaginatio creſcit aur decreſcit ſuum actum : fi
cuiquandohomo imaginatur vnum paruum lapidem ;
imaginatur eundemita magnum licut inoniem :deinde
reflcctit fe fupra fe,conſiderado quod in brutis imagina
tio imaginatur obiectum ,illo modo quo ſenſus fencit fie
ue apprehendit ipfum obicctum , & non aliter , ficut ca
pra quæ imaginatur lupuin : ficur fenſus fuus ſentir que
apprehendit illum ; non autem quod poffit imaginari
ipſum ita magnum ficut montem , quia G Gc pofletcre.
fcere fuum imaginari, iam faceret ſcientiam , quod ca
impoflibile. Sed quod imaginatio eft fubdita intellectui,
& intellectus eft aliior potentia quàm illa; idco intelle
ctus vtitur ea ſuper ſenſu ,intátum quod facit illam ima
ginari vnum lupum ita magnum , ſicuc vnum montem .
Er iſto paffu cognoſcitintellectus per quem modum Ge.
ometria menfurat cælum & altitudines illius. Eteriam
Arithmetica per quem modum numerat voicates infini.
tas cum Geometria, diuidendo vnam parcem in duas , &
deinceps in infinitas partes. Et etiá cognoſcio per quem
modú logicusveirur ſecundariis intencionibus adiunctis
primis, Adhuc cognoſcit,quod aliquid eft in intelle&u
quod nunquam fuit in fenfu: lupus enim magnus ficut
mons, nunquam fuit inſenſu . Etcum intellectus hæc
mnia cognouerit, deinde incelligit, quod totaliter pro .
culdubio ipfceſtaliaclicatia romora ab aliis eficaciis cor
940 NONA PARS

poreis & ab ipſarum conditionibus. Erdehoc quamples


rimum gaudct, quia ipfeintelligit fe immortalem & in
corrupribilem . Per primam fpeciem regulæ G.quæritur,
imaginario cui eſt proprietas ? Et quid eftproprium ipfi
imaginationi/Ad primum eft reſpondendum ,quodima
ginatioeſt proprietas animali cuius eft. Ad fecundum eft
dicendum , quod proprium ipfius imaginationis eſt ob .
iectare fimilitudinem ſenſusin abſentia ipfius ſenſus : fed
de hoc miratur intellectus , cum imaginatio non habeat
fcilicet audituri, oculos, & c. quomodo poteſt attingere
fimilitudines fenfus quouſque recordatur attractionem
adamátis attrahenrisferrum per ſuami fpeciem ; & rebar
barum attrahentem coleram limiliter per ſuáilio animal
attrakit ſpecies ſou fimilitudines per ſua ſpeciệmediante
1 imaginatione in abfentia fenfus. Per ſecunda fpecié quæ
ricur,quæ eft appropriata qualitas ipſius imaginationis !
Eteft dicendum, qfimilitudo ſenſati abſtracta ab ipſo einen
deducta in imaginatione ſicuteftcolor colorati, & quan
titas quantificati, & fonus cápanæ ,& frigiditas aquæ, & c.
cum quibus imaginatio obiectar obie &tumfimaginando.
Per omnes ſpecies regulæ H.quæritur ,imaginatio quádo
eft? Er elt dicendum ,quod eftin illo tempore ,in quo'aaja
maleft; quod animal ſit,abfq;imaginatione elſe non po
teft,ficutabſq;fenfitiua eflenó poteſt,inodum autem pet
que imaginatio eft difcurribilis per fpecié H. dimittimus
bencintuenti illas cauſa breuitatis. Per regulam l: quæ .
ritur,imaginatio vbi imaginatur ſuum obic &tú ?Ad quod
reſpondendum eſt, quodin ſua eflentia, videlicet in ſuo
imaginabili intrinſeco & fubftantiali , extra quod & fine
quo nullum imaginabile imaginari poteft: nam ficutcá
lidus non poteft effe calidus nili in caliditate : fic obie & u
imaginatum non poteft effe imaginatum , nifi in prædi.
&o imaginabili intrinſeco & confubftantiali iplus ima .
ginationis ,quod eft vaiuerſale ſubiectum ad omnia inżá .
ginabilia. De diſcurſu autem imaginationis deductæ pet
> omnes fpecies I. hic nó tractamus: ſed dimittimus iplum
diſcurſum benc incucnti ; ficut fupra dictum eſtin regula
H. Per primam regulam K. quæritur, imaginatio quo .
modo obicctat ſuum obiectum . Sed intellectus prima
fronte
DE NOVEM'SUBIECTIS.

fronte impeditus eft adreſpondendum , co quia ille mo


dus põ eſt ſenſibilis vſquequo recordatus eft quatuor ſpe
cies regulæ K.cum quibus incendit ſolutionem dicta
quæftionis. Nam in animali, ſenſitiua & imaginario func
partes compositæ adinuicem , habentes ynum organum
compoſitum , vna exiftente in alia : ratione cuius
imagi,
patio abftrahit à ſenſacis fimilitudines mediante ſenució
ua, cum quibus obieétar obiectum ſuum: ſicut igoismi.
xtuscum aqua attrahit Amilitudines ab illa, cum quibus
calefacit carnes : vc apparet per coitum quandoimagie
natio imaginatur modum per quem fit coicus. Perſe
cundam regulam K.quæritur,imaginatio cum quo ima
ginatur ſuum obiectum ? Et reſpodendum eſt, quodcum
organo in quo eft, videlicet cum illa pellicula intranca
exiſtente in capite,de qua fuperiustocuti ſumus, & attin
git obiectum cum complexione prædi&tæ pelliculæ , vi
delicet cum melancholia. Nam pars vltima ipfius pelle
culæ eft coagulata ratione frigiditatis, quæ cauſar reſtri
etionem ficut plumbum quod claudit partes exiſtentes
retro in ſpeculo, vt dyaphaneiras non fit tranſparens in
illam partem. Prædicta autem pellicula à parte ante , vi
delicet verſus frõrem ,eft porofa ratione ficcitatis quæ eſt
proprictas terræ : quæ quidem eft abftracta & euacuati
ua , in qua fronte homo cum intellectu inuenit ſpecies
Animalia autem bruta cum inſtinctu fpeciebus præſen
1 tatis cum intellectu aut inſtinctu ipſi faciei prælibacio
1 pelliculæ. Qui videlicet intellectus & inftinctus ſunt pre
ſentationes Ipecierum prçdíåæ faciei per ſuam ſpeciemı
ficuc adamas eſt attraheas ferrum per ſuam fpeciem ; &
tunc antedicta pellicula colorat & pingit & induit fe de
í imaginibus per fuam fpeciem : ficut facit fpeculum pet
fuam . Adhuc imaginatio atringic obiectum cum difpon
fitione fenfitiue, & etiam cum ſua ; & cum proportioner.
triuſque; & cum appetitu & obiectione;& cum inuentio
nc fpecierum, & cum deſcenſa ipfiuſmec imaginationis
ad fenfarum mediante fenfitiua Et poftmodum cum ac
cellu recedente à ſenſato ad ipſam imaginationem mé
diante ſenſitiua; & etiam cum nutrimento ſpecierum ; &
fis de aliis quæ poftea dici,cum quibus imaginatio ata
NONA PARS

tingit ſuum obiectum . Et in iſto paſſu cognoſcit intel


lectus, quod ficut ipfe eft valde occupatus & oneratusper
fuum obiectum : lic & imaginatio perſuum ſuo modo .
De fexto fubieéto , quod est de fenfitiua ,
per principia deducto.
Defexto SeEnfitiua
m eftpotentia cum qua animalſentit; & ctiam
fubiecto, eft ſenlatam in quo animali fenfitiua eftfenfus com
quod est munis , & habet ſenſus particulares. Senfitiua eft poten .
de fenfin tia bona, co quia cauſat cum fua bonitate bonum ſenti
truaper re; & quando additur magnitudo , bonum & magnum
principia ſentire. Sunfitiua eſt magna potentia , eo quia cauſar
dedude. magnum fentire ; vt patet in coitu & tactu ferri calidi,
autin tactu aquæ bulliencis. Senſitiua durat per dura .
tionem ſubie & i in quo cft ,cum innata bonitate , magni.
tudine, &c. Senfitiua per ſuam poteftatem poteft exiſte.
ſe & agere. Et in iſto paſlu cognoſcit intellectus, quod
animal ſentit per fuam fpeciem : ficut adamas attrahit
fpeciem per fuam . Senſiciua haberinſtinctum innatuma
vt patet in homine habenre timorem de ſerpente quem
videt; & fimiliter capra delupo : & ficut catalus nó videos
qui habet inſtinctum & appetitum & tactum , & inuenit
mamillam; & imaginatur illam . Et iſto paflu cognoſcit
intellectus, quæ funt principia diſponentia imaginatio
nem ad imaginandum . Senſitiua cauſat in animali ap
peritum ad fentiendum ,vtmediante animali in quo clt,
poffit ſuum actum exercere. Senſitiua haber virturem
fentiendi ; vt patet in fuis particularibus. nam ficut viſus
non poteft videre fine aëre illuminato ; neque etiam po
teſt videre, niâ fit de virtute innata habituatus, & in ipfa
aſſituatus. Senſţiuavere ſentit per veritatem : ficut ma
nustantangens ferrum calidum ,vere ſentit calidum . Erin
iſto paffu cognoſcit intellectus, quod ipfe vere inrelligit
obiectum ſuum . Nam aliter potentia ſenſitiua quæ cft
inferior quam iptellectus per ſuum actum ,effet ſuperius;
& intellectus qui el potencia ſuperior quam fenfitiua,
effet inferius, quod eſt impoſſibile: de quo impoſſibili
valde eftgauiſas intelle &us. Animal per fenfitiuam have
betdelectationem fenticndi; vt patet quando videt pul.
chrana
DE NOVÉM SVBIÈCTIß .
ehram figuram : & quando audit pulchrain cantilenam ;
pen
& huiuſmodi. Senſitiua per differentiam habet ſenſus
particulares mediantibus organis, cum quibusobiecta
differunt: fieur color quieft obie &um viſus, & fonus, au
ditus, & huiuſmodi: fed miratur intellectus,vtrum iudi.
cium obic &ti fiat per ſenſum communem aut particula-?
tem , donec recordatur aqua fontis habentem multos ri
06 uulos, quæ eft in fe vna effentialiter, & in fuistiqulis; ſed
vnum fitum & vnam figuram habetin vno riuulo, & aliú
& aliam in alio riuulo : fimiliter ſenſus communis ynum
3
fitum & vnam figuram habet in vno organo , & alium &
ig aliam in altero organo. In fenfitiua cõliftit concordania
cia jnnaca ;cum qua potentia,obiectum & actus vt plurcs
12
concordant in yno ,videlicetin fenfitiua, quæ eft eflentia
corum : quod patet per fuos rclatiuos per fecundam fpes
ciem C. fignificatos. Et in iſto paffu cognoſcit intelle
Etus peřquem modum leolus fentit ſenſarum cum habia .
tu peregrino ex quo ſenſatus eſt habituatus : ficut per via
dere coloratum , & per odoráře odoratum . In ſenſitiua eft
1
contrarietas per accidens: ficutin guftu amaritudo; & in
tactu afperitas, & huiuſmodi. Sed miratur intellectus ,
'quid cauſat contrarietatem in ſenſu, vſquequo recorda
‫ܙ‬ tur fenfitiuam effe compofitam ex quatuor elementis,
0.
quæ quidem cauſant in elementato contrarias qualita
tes habitus, fitus,actiones, paffiones: ſicut quælibet plan
ta eft agenis perſuam fpeciem ,ficut porum per dulcedi
in
hem, & abfynthium per amaritudinem . Item confiderat
iſos intellectus, quod infirmitas ſenſus cauſać móftruofitates :
20 ficut homo infirmus, qui in cibo dulci inuenit amaritu .
pl dinem pet accidens. Senfitiua in principio aflicuata eſt
12 efficiens, eo quod cauſat cibum per ſaporem & per coitum
ig delectationem & dulcedinem : ipfa quidem fenfitiua eft
git forma in animaliquidem , quæ mouet cam in materia ;
tt materia fit diſpofita ad recipiendum paſſiones, vt fe
05; quaćui finis, videlicet ſenſatum : ficurcoloratum , odora
13,. tum , & huiuſmodi. Animal per fenfitiuam eft fep ſatumi
DIA ficut coloratus eft per colorem ,odoratus per odoremio
Seaſus commuris eft medium ;ſenſus autem particula ,
#cs funt extremitates i facut circumferentia ceatri eft
*
NONA PARS
extremitas ipfius centri, & ficus aflituati, & habitus habla
spati. Et in iſto paffu cognoſcit intellectus, quod fenſus
communis eft cauſa ſenſatorum in quátum ſenſaca ſunt,
ipſo ſenſucommuni vtente ſuis particularibus fenfibus,
tanquam inftrumentis: ficut pomum quod eft fenfatum
per ſenſum communem vrentem guſtu,odoratu ,& viſu,
& tactu, & affaru : per quem nominatum eſt pomum : &
auditu per quem eſtauditum . Item ſenſitiua eft exiftens
inter vegetatiuam & imaginatiuam : ficut linea inter duo
puncta. Imaginatiua quidem in fenfitiua fupdata eft , &
Len litiua in vegetatiua,ve imaginatiua poflic imaginari
conditiones vegetatiue, mediante fenfitiua, & hoc patet
per diffinitionem medii, & pereius ſcalam defignatam in
Secunda figura. In fenfitiua confiftit finis innatus; ad
quem finem fe mouet,videlicet ad ſenfarum cum fuoin .
ſtinctu & appetitu , & fic de aliis principiis innatis. Sicut
homo qui cum pedibus ſuis & viſu mouet fe ad locum ia
quo quieſcere deſiderat: & in iſto pafſucognoſcitjatelle
&tus,quod fenfitiua cum ſuis principiis innatis agit. Voa
ſenſitiua eſt maior alcera fenfitiua : ſed hoc eft per acci.
dens. Nam ficut aliqua aqua alicujus fontis eft maior in
frigiditate, f- pore & fanitate, ratione maioris difpofitio
nis qualitatis ſui fitus : fic vna fenfitiua eft maior altera
ratione maioris difpofitionis qualitatis fui fitus quo ad
fpeciem ſubiecti in quo cft: ficut aquila quæ habet meio
sem ſepſiriuam per viſum , quàm aliud animal; & vultut
per odoratum quàm aliud ; & canis per auditum quàm
aliud : homo autem perguftum & tactu quàm aliud. In
fenfitiua confiftit qualitas inter potentiain , obic &um &
actum : & hocintrinfece quo ad ſuos correlatiuos , videli
cet ad fenfitiuum , ſenſibile, ſentire. Veruntamen von
dico quo ad obiectum peregrinum :ficut lapor ſenſatus
pomi, & fapor cauſarus à fentire. Vna fenhtiua minor eft
quàm altera ſenſitiua ſecundum ſubiectum in quo eft.
Nam auis non viveus de rapina , non ſentit tantum per
guftum , quantum auis viuens de rapina ; & fic de aliis fuo
modo poteftdici, vt in capitulo maioritatis fignifica
tum eft.

Da
DE NOVEM SVBIECTIS. 145

mode Deſenſitiua per regulas dedu &ta.


Væritur,vtrum ſenſitiua lità generante vela crean . De fent
te ? Et refpondendum eft quod a generante : vt pa. tina per
calon ter in hoc quod animalabſqueſenſitiua non poteft len . regulas
e, & tire conditiones corruptas, quas debet ſeorire & in ima. deduéta
- ginatione & non in ſe; co quod non eft inſerca & fundata
in vegetatiua naturaliter. AdhucMartinusnon eflet fi.
shius loannis ſecundum ſpeciem ; quod eſt impollibile.
& Sed miratur intellectus,homo quando moritur, ſenfciua Quaftio
a quo vadit & vbi eft: Et eft dicendum ,quod ipſa vadit ad xosibili
Pack ſua principia vniuerſalia , in quibusremanet & ſtarin ſuo
tai numero miraculoſe: fuppofito tamé quod fic refurre &tio
hominum , vt iufticia & mifericordia Dei habeant fubie
oss &um in quod agere poffint. Quæritur perprimam fpe
ciem regulæ C.quid eft fenfitiua ? Ethuicreſpondendum
eft , quod ſua diffinitio iam data eft fuperius. Per fecun .
dam ſpeciem quæritur,quid habet in ſe ſenſitiua ? Re .
fpondendum eft, quod habet ſua correlatiua, ex quibus,
40 ſenſus communis conftitutus eft. Per tertia.n ſpeciem
i quæritur, quid eft in alio ? Et dicendum eft, quod eſtens
caufans encia fenfata , cum quibus ſentit : ficutviſus qui
ſenſatcoloratum ,in quantum ab eo viſum eft :& ficurol.
factus quicauſat odoratum , in quantum ab eo eft. Per
quartā ſpeciem quæritur, fenfitiua quid habet in alio ? It
eft dicendum , quod habet obiectum : ficut viſus colora .
tum & figuratum ; & olfactus odoratum , & habet notin
ciam de ipfo obiecto ,eo quia de illo facit iudicium . Per
primam fpeciem regulæ D.quæritur,fenfitiua de quo eft?
# Et reſpondendum eft,quod eftde ſuis principiisividelicet
toa primis parentibus , à quibus deriuata & genita eft:nam
70 vnum animal aliter non eflet filius alterius, quod eft im
pollibile. Per ſecundam ſpeciem quæritur, de quo eft
fenfitiua: Et reſpondendum eft, quod ipfa cftde ſuama
teria & forma; eo quia per ſuam materiam eſt paſliua, &
per ſuam formam eft actiua. Per tertiam ſpeciem quæri.
tur, fenfitiua cuius eft : Et refpondendum eft, quod ipſa
eft animalis in quo eſt: ſicutinftrumétum eſt ſuiagentis
ccatis illo. Nam animal cum illa ſentit,viuit & gencrat
Q 3

.J
ma NONA PARS
aliud animal. Per primam fpeciem regulæ E. quæritur,
fenfitiua quare eft ? Et reſpondendum eſt, quod ex ſua
materia & forma coniunéta & conftituta eſt. Per fecun
dam ſpeciem quæritur, fenfitiua quare eſt ? Et refpon
dendum eft, quod eft vt fuus inſtinctus & appetitus pof.
fint habere ačtusnaturales, vt animal poflit habere in
duftriam ad viuendum. Vlterius eft,vtimaginariua pofa
fit haurire ſpecies ab illa,& imaginari obiectatum & fen
fatum , & habereactum ſuum . Per primam fpeciem re
gulæ F.quæritur,fenfitiua quantacit? Et refpondendum
eft, quod eft tanta, quantum ſuum ſubiectum exipfa eft
fenfatum . Sed miratur intellectusper quem modum po
teſteſſe continua in ſubiecto in quo eft: & in quo ſunt pili
& vngues & olla,quæ non ſentiunt; vfquequo recordatur
fuam quantitatem diſcretam per fecundam fpeciem fi
gnificatam . Adhuc miratur intellectus,cum fenfitiua nó
lit punctualis,ncquclinealis,nequefiguram habeat , per
quem modum habeat quantitatem ;vfquequo recorda
tur criſtallum pofitum fupra coloratum , & de illo ſe co
lorat: fic fenfitiua à quátitate ſubiecti in quo eft, eft qua
ta & habituața. Nam quantitas punctualis & linealis
multiplicat ſuam fpeciem in fenfitiua: ficut coloratum in
criſtallo multiplicat ſuum colorem prædicto criſtallo . Es
in ifto paffu cognoſcit intellectus, per quem modú vous
habitus eft pofitus fupra alium. Per primam ſpecicm re
gulæ G.quæritur, quæ ſuntappropriatæ qualitates ſenſie
tiue ? Etrefpondendum eft , quod eft fenfarum in quan
țum eft acquifitum exalio, & eâ pofitum in ipſa ſenſiti
ua , ficut lapis coloratus, qui per vilum eft ſenlatus: ficut
pomum odoratum , quod per olfactum cft ſenſarum , &
fic de aliis. Et in ifto paſſu cognofcit intellectus, quod
ficut imaginatiua multiplicat fuam : fic & fenfitiua fuam .
Per regulam H. quæritur , per quem modum fenfitiua
confiftit in tempore & motu: cum ipfa non fit punctualis
neque lincalis? Et reſpondendum eft,quod conſiſtit per
fubiectum in quo eft. Et hoc approbát regulæ B.C.D.K ,
vrapparet bene intuenti ; & hæc declaratio fufficiat cau
fa breuitatis. Per regulam I. quæritur, ſen Gtiua vbi fen
pit? Etreſpondendum eft, quod in ſenſibili intrinfeco;
quod
DE NOVEM svbiectis.
quod eft de effentia fenfitiue. Nam extra tale ſenſibile
Rollum obiectum eft fenfatuin : fed in iſto paſlu miracur
incelle & us, quomodo lapis eftfenſaçus, & fic de alis,
cum non fit collocatus in eflentia fenfitiue fiue fen
ſus, acque etiam cum oculis participer per contactum ,
quia fi lic , vilus attingerer fübftantiam , & auditus
campanam , & adhuc brutum attingeret fubftantiam ,
& fic haberetfcientiam ; quod eft impoflibile. Scdrce
cordatur roſam multiplicantem ſuum odorem in aëre,
qui cum ipſa rola participat per contactum . Similiter
viſus multiplicat ſuam fpeciem in aëre , qui participat
cum viſu & obiecto colorato & fenſaco ; & hoc fuffi .
ciat quo ad fpecies regulæ l. caufa breuitatis. Per pri
mam fpeciem regulæ K. quæritur , lenſiriua quomo.
do ſentit ? fed intellectus in prima fronte eft impedi
tus ad reſpondendum prædictæ quæftioni, co quia il.
le modus non eft fenfibilis: & quod voluit declarare le
cundum ſenſum , fuit impedirus, ſed deſcendet ad ima.
ginationem in qua modus ille eft imaginabilis , & ad
memoriam in qua regula K. eſt memorabilis, & tunc
intelle & us reſpondet prælibacæ quæſtioni , videlicet
ſenſitiua fiue ſenſus habet modum ſentiendi per mi
xtionem ſui inſtinctus & appetitus & virtutis , & fic de
aliis principiis , cum quibus haurit & colligit ſimilicu
dinem elementorum , quibus fenſat ipſa obiecta, ficut
coloratam à quo haurit a colligit fimilitudinem eius,
in qua fimilicudine ſenſus, videlicec viſas ponit luam G
militudinem . Et cum iſtis fimilicudinibus fubftantias
coloratum . Per fecundam regulam K.quæritur, ſen
ſtjua ſiue ſenſus cum qua fentit ? Et reſpondenduma
eft, quod eft cum fua fpecie, ficut adamas qui cum ſua
ſpecie attrahic ferrum . Et eriam ſentir cum ſuis in
Strumentis naturalibus , videlicct auditu, viſu , &c. Ad
huc ſcotit cum fpeciebus acquifitis, cum quibus ſentit
obiecta peregrina; & etiam cum fuo įoſtinctu , & appe
tiru, virture, poſſe ,& c. cum quibus mouet organa lua
ad lenticndum .

2 Q4
44 % NONA PARS

De ſoptimo ſubiecto,videlicet de degetatiua,


per principia deducto.

9
mefeme
fubieie pitátem ſunt bonæ ad leipfas, & quo ad alia quæ vi
do, Eide- uunr exillis , quæ quidem abſque illis viuere nó poffent,
licet de neque tale eſſe quale habent, habere poffent. Vegetati
vegetatie ua eft magna : nam ambit & comprehenditomne vege
kaper tatiuum & plantarum in ipſa vegetatiua:& hic quæritin
principiis tellectus, vitum vna & cadem fit vegetatiua quæ eft in a
deducto. nimalibus , & illa quæ in plantis ? Cui reſpondendum eft ,
quod voa eadem eſt vegetatiua in genere : ſed eſt plures
differentes ſpecie in diuerſisſubiečtis ratione ipforum ,
non autem ratione ſuimet. Nam qui diceret, quod rán
tione fuimet vegetatiua effet plures,diceret quidé quod
vnum effet plura, & plura effet vnum, quod eft impolli
bile; quare patet quod vna & eadem eft in genere:plures
autem differentesſpecie in diuerſis fubicctis, Vegetari
ua duratper ſuam ſpecificam durationem : fed quæritin
tellcctusde quo durat ipfa,cum ſuum ſubiectum in quo
eft, ſit corruptibile ; ſed recordatur elementariua de qua
durat : ficut flammaignis in lampade exoleo. Vegetati
ua eft potens per ſuam ſpecificam poteftatem , in qua o
mnes poreſtates vegetabiles plantarum & animaliu ſunt
plantatæ & radicatæ . Vegetatiua habct inftinctum ,cum
quo quodlibet vegetatiuum fe haber adſuam operatio
nem, ſpecificado,habituando ſe de fuo fpecifico habitu ,
ſitu,quantitate,qualitate & huiuſmodi. Vegetatiua ha
bet appetitum , videlicet vt hoc quod eſt elementatum ,
fit vegeratum : ficut viſus qui habet appeticum ad hoc
quod eftcoloratum & per ipſum ſit ſenſatum : ipſe quidé
appetitus eft generalis ad omnes appetitus qui ſunt in ge
nere vegetatiuc. Vegetatiua eft de virtute habituata,
quantificata, qualificata,afficuata ,& c. vt patet in planta.
Nam illud quod euenit ci per per terram ,aquam ,aerem ,
ignem ,in quo eſt plantara,tranſmutat per ſuam ſpeciem ;
& hocidem facit per cibum & porum . Adhuc vegetatiua
habet virtutem in plantis , de qua medici habent experi
entiam . Vegetatiua rationc veritatis vere vegetar & ve
tas COR
DE NOVEM SVBIECTIS 24)
ras conditiones habet , ſcil. veram ſubſtantiam , qualica.
tem, &c. fine quibus in veritate fua non effet plantata.
Vegetatiua habet delectationem in conſeruando fuum
elle,multiplicando ſuam ſpeciem , vt apparet in plantis,
quæ generantquantum poſſunt euitando non clie. Ve.
gecaciua eft radicata & plantata in differentia , vt plures
Ipecies fint de ſuo genere: ſed quærit intelle & us, quæ eſt
cauſa quod viridis coloreſt generalior in placis quàma
lius color; vſquequo recordatur terram & aquam quæ
componunt viridem colorem , in quibus maxime planta
eſt radicaca, & nutricata.Adhucmiratur intellectus:qua
re ficulnea non generat ſuperficiem duram fructus ſui,fi .
cut facitnux; & quarc roſa haber colorem rubeum , & li.
lium album , fed recordarurmagnitudinem ratione cua
ius differentia cft magna. Vegetatiua habet concordan
tiam ad hoc, vt fuæ ſpecies conueniant inter fe in aliqui
bus rebus: ficutconcordant piper,& allium in calidicare,
lactuca quidem & cucurbita in frigiditate, & multæ resin
codem colore,fitu & huiuſmodi; & hoc idem de vegecam
tiua, quæ eftin animalibus,poteft dici ſuo modo: vegeta
tiua quidem ſemper ſequitur vegetando maiorem com
plexionem ſubiečti in quo eft. Contraritas eſt ſubiectum
in quo vegetatiua elt plantata , vtcontrarietas fit cauſa
corruptionis: ſicur concordantia eſt cauſa generationis;
ſed quærit intellectus,quæ eft cauſa quare realgal interfi
cit animal,triticum autem ipſum viuificat, & quare allie
& cucurbitæ contrariantur: fed recordatur magnitudi
nem in qua contrarietas vegetationis eft plantata. Ve
getatiua eftprincipium , in ipſa quidévegetans ſiue com
politum tranſmittit vnam fpeciem in aliam , & forma in
ipla vegetatiua eft aliud principium ,in quo compoſitum
tranſmucat formam nouam in ſuam antiquam , & mate
riam nouam in materiam antiquam : & hoc propterfi.
nem , videlicet vegetatú, in quo fpecies ſit genita & mul
ciplicata. Vegetatiua eſt medium generale exiſtens inter
clementatiuam & fenfitiuam : ficut linca inter duo pun .
& a;vegetatiuaquidem in ipſa elementatiua eſtinſerta &
plantata; fenfitiua autem in ipfa vegetatiua ; & quod ſen .
Jirina çit finis,idco eſt ſupravegetatiuam , & influit ci,&
QS
1 NONA PARS

vegetatiua refluit fenfitiue ſeipſam cūſuis principiis fpes


citicis: & idcirco quodipla vegetatiua eſt, ſupraelemen
taciuam influit, & elementatiua refluir vegetatiue. Et
in ifto palſu cognoſcit intellectus , per quem modum
plantæ & animalia viuunt & outriuntur,& creſcunt per
vegetatiuam , & de vegetatiua & per elementatiuam &
deelementatiua ; & ifte quidem paſſus eſt vtilis medico.
Adhuccognoſcit intellectus, quod arboreſt medium &
Lubiectum fiue inſtrumentum in quo & cum quo vegea
tariua haber ſuum actum ; & fimiliter ſua principia ha
bent actus ſuos: ficut aqua intrans aliquod vas per ali.
quod foramen illius, & exiens illad idem vas per aliud
for men eiuſdem valis , & hoc per modum generationis,
& corruptionis; & priuarionis . In vegetarjua finis habet
ſuas fpecies in ſecunda figura, in angulo define deligna
tas . Finis priuationis eft in vegetatiua cauſa corruptio
nis: & fenfitiua & elementatiua funt terminivegetatiue,
in quibus ipfa vegetaciua terminatur. Finis perfectio
nis eft obiectum & ſubiectum ipſius vegetatiue. In vee
geratiua plantarum vna planta eft maior altera : fimili.
ter in vegetatiua animalium, vnum animal eſt maius al
tero :nam ynus leo eft maior alcero leone vel alio anima
li; ſicut capra lepore, & huiuſmodi. Ratio huius eft ,ve
vegetariua in maioritate poflic eſſe plantata.Et hoc quo
ad maioritatem decem prædicamentorum & principio .
rum huius artis . Sed miratur intellectus, quæ eft cauſa,
quare vaa magna arbor cftia potentia in vno paruo gra
no : ſed recordatur ſcinullam ignis exeuntem à lapide,
hominc percuticnte ipſum lapidem cum chalibe ; quæ
quidem ſcintilla magna flamma eftin potencia reſpe &tu
maretiæ cuanienris. Adhuc miracur intellectus, quare,
maiores fructus in eadem arboreinueniuntur,cum idem
ſunt ſpecie ; & fimiliter poteftquæri de foliis : ſed recorda
tur quæftionem prælibatam ſcintillæ , & in continentiam
pud eum ſoluta eft talis quæftio. In vegetariua eft æqua
litas,vt multæ plantæ polliot effe æquales per fpeciem , &
fimilitermulta alia:ſicuriſte leo & ille leo , quiſuntæquap
les perfpeciem : & fimiliter piper & allium ſunt æqualiter
in gradu caliditatis ; & multa pomain eodem pomario ,
qua
1
DE NOVEM SVBIECTIS.
quæ funt æqualia in odore,fapore, colore, & huiuſmodi.
Hoc autem effenon poffet: nili vegetatiuain æqualitate
effet plantata & radicata. De minoritate quidem vege
tatiue fic poteft dici ,ficut de eius maioritate dictum eſt:
nam relatiue fe habeat. Vegetatiua vero reducibilis eft
per minoritatem ad nou effe,eo quia eft: & non erat an
tequam crcata fuiſſet.

De vegetatiuaper regulas dedu & ta.


Er regulam B.quæritur, vtrum vegetatiua fit poten. De Gege
Pelin
tia ſen Cata ?Er refpondendum eft,quod fic,aliqualiter tattua
videlicet fecundum coniunctionem fiue compofitionem per regt
quam haber vegetaciua cum fenfitiua in ſubiecto in quo las dod son
eft. Et alib modo per vocem ficut affatus qui nominat do.
eam ; & per auditú qui audit nomen ſuum . Alii vero fen
fus ipfam fenfare non poffunt. Et in ifto paffu cognofcit
intellectus, quod affacus eft fenſas, poftquam ſenſat ſuá
obiectum & dat auditui audibile. Per primam fpeciem
regulæ C. quæritur, quid eft vegetariua ? Etrefpondendu
cſt, quod eft potentia tranfmutans voam fpeciem in aliá:
ficut in animalibus in quibus tranſmutatcibum in carné:
& in plantis elementatiuam in femer ipfam . Perfecun
dam ſpeciem quæritur, vegetatiua quid habet in ſe ? Et
reſpondendum eft, quod habet fuos correlatiuos,ex qui.
bus eft. Et cum quibus haber ſuas operationes, videli.
cet cuin vegetariua, vegetabili & vegetare. Nam in ſuo
vegetabilivegetat omnia vegetabilia peregrina:ficut fen
fitiuus in ſuo ſenſibili ſentiat omnia ſenſibilia peregrina
adhuc, & ficut calefactiuus in ſuo calefactibili calefacit
omnia calefactibilia. Per tertiam ſpeciem quæritur,ve.
getatiua quid eft in alio : Et reſpondendum eſt,quod eſt
in ſenſitiua fundamentum : in elementariua autem eft
fundata, & in prædicamentis eftidem quod eft, videlicet
eſt pars ſubftantialis ipfius fubftantiæ in qua eft, quan
utate quidem vegetatiue exiſtente ſupra quantitatem
elementatiue: & fic poteft dici de faa quantitate &
relatione, & c. Et in ifto paſſu cognofcit intellectus,
quod vegetatiua eft altior potentia quàm elemen
sariua : Ted dubicat intelle & us ,, Yerum rolaria faa,
NONA PARS
far accidens vfquequo recordatur ſuam relationem ub .
ftantialem habentem relationem accidentalem exiſten .
temei inftrumentum , & habitum cum quo agit in fubie
eto in quo eft: ficut ſubſtantia quæ cum ſuo accidente a
git. Perquartam fpeciem quæritur, vegetatiua quid ha
bet in alio ? Et refpondendum eſt, quod in fubftantia cle
mentatiuæ habet ſuam ſubftantiam : & in quantitate ele
mentatiuæ habet ſuam quantitatem ,& fic dealiis prædi..
camentis : & in iſto paſfucognoſcit intellectus per quem
modum vegetatiua in clementatiua eft allituara & col.
locara. Per primam fpeciem regulæ D.quæritur,vegera
tiua de quo eſt ? Et relpondendum eft, quod eft de ſuis
principiis ſpecificis cum quibusagit. Per ſecundam fpe
ciem quæritur,dequo vegetatiua eft ? Et cft dicendum ,
quod eft de fais correlatiuis. Per tertiam fpeciem qux
ritur, vegetaciua cuius eft? Et reſpondendum eft, quod eft
fubiectiin quo eft: ficut pars quæ eft fui totius , & inftru
mentum agentis. Vegetatiua enim eft par animalis cum
qua ipſum agit & viuit. Et fimiliter planta. Per primam
fpeciem regulæ E.quæritur,vegetatiua quare eft ? Et re
fpondendum eft, quod eft'; quia eſtex ſuis partibus con
ſubſtantialibus conſtiruta, videlicet de ſuis correlaciuis.
Per fecundam fpeciem quæritur , vegetatiua quare eft!
Et reſpondendum eft, vt fic vegetatum & vrviua nutria
tur & creſcat; & in generatione vnam ſpeciệin aliã tranſ.
mutet. Per primam fpeciem regulæ F. quæritur, vtrum
vegetatiua habeat quantitatem continuam in ſubiecto
in quo eſt? Et reſpondendum eft , quod fic: vt poflit eſſe
in continuo motu. Per ſecundam ſpeciem quæritur, va
trum vegetatiua habeat quantitatem diſcretam ? Et res
spondendum eſt, quod fic : vt poflit efle in motu ſuccelli
Do. Sed miratur intelle & us per quem modum poteft ha
bere in fubiecto quantitatem continua & diſcretá ;quo .
uſque recordaturquod per reſpectum ad ſuam efſcatiam
eft in continua quantitate, & per refpectum ad correlati
uos, habet quantitatem diſcretam . Per primam ſpecie
regulæ G. quæritur, vegetatiua quá proprieratem habes
proprie? Eteft dicendum , quod illam qualitatem gene
talem , à qua deſcendunt qualitates particulares : licu
caliditas
DE NOVEM SVBIECTIS.
caliditas piperis, & alii , &c . quæ defcendunt à caliditate
generali: & ficut frigiditaslactucæ & cucurbitæ, quæ de
Icédunt à generali frigiditate, & c. de qua generali quali.
tate elementali,pprietas propria iphius vegetatiue eſt de
riuata :ficut à generali quantitate elementorú deriuatur
quantitas vegeratius, generalem quantitatem fiue pro
prierarem vegetatiuc dicinius efle tranſmutationem ve
Dius fubftantiæin aliam . Per fecundam fpeciem quærie
cur, quid eſt qualitas appropriata vegetariue? Eceft re
fpondendum ,quod vegetatio facta eft in vegetaris per
motum cælieffe & iue: licur viſio lapidis quæ eft per acci
dens . Per regulam H.quærirur,per quem modumvege
tariua confiftit in tempore ? Sed hicimpeditus eſt intela
lectus ad reſpondendum quouſque recordatur elemen
tatiua à quavegetariuainfluxa eft, cum qua ſiccófiftit ia
tempore & in moru: ficut per ipfam conliftit in quanti
tate,qualitate,& c.Ratio huius eft, quare effentia cleme
tatiua eft punctualis & lipealis:eflentia autem vegetati
ue nequaquam , & hoc per regulam C.D.K. ſignificatum
eft bencintuenti. Per regulam l. quæritur : vegetaciua
vbi vegetat vegetatú ?Ad quod reſpondendum eft, quod
in ſuo vegetabili intrinſeco & ei conſubftantiali, extra
quod & line quo vegerare non poteft :ficut calefactiuum
extra luum calefačtibile, calefacere non poteſt. Locus 1
quidem vegetariue eft cognoſcibilis perregulam C.D.K.
Ipſa vero vegetatiua attingit ſubftantiam , eo quia parci.
cipat eum ea per contactum . Per primam fpeciem regu
læ K.quæriçur,vegetatiua quomodo vegetae vegetatú ?
Er eft dicendum , quod vegetat per illum modum quem
habet quo ad ſuos correlatiuos:vegetatiuus namque pou
nit in ſuo vegetabili intrinſeco forma & materiam , quæ
cueniunt ei de elementatiua. Erin ipfo vegetabili mutat
fuam fubftantiam in aliam , vegeratiuo expoliante for
mam & materiam ab elementariua, veniente ab ea, Et
ex illis induit vegecatiua ipſa vegetatum nouum. Sedad
iftum modum concurrunt multi modi, videlicet modus
proportionis,modus generationis,corruptionis,priuati
onis,& augmentationis,& huiuſmodi,imponendo par
iem in parte, & parces in toto , & cconuerfo,& coto tranſ
NONA PARS
mittente ſuam fimilitudinem ſuo affimulato . Per fe
cundam ſpeciem K.quæritur , cum quo vegetatiua ve
getat? Et reſpondendum eft , quod vegetat ipſum eum
luis propriis correlatiùis; ſcilicet vegetariuo , vegetabili,
& vegetare, qui funt ei coeffentiales. Nam vegetatiuus
in ſuo vegetabili intrinſeco , vegetac'omnia vegetabilia
peregrina mediante vegetare. Adhuc vegetat cum pria
cipiishuius artis, videlicet cum bonitate, magnitudine.
Ethæc quæ de vegetatiua dicta ſunt, fufficiant; licet de
ipſa multa fint dicenda: veruntamen quicquid de ipla di
ci poteft,in prædictisimplicatum eſt.
De octano fubiecto, ſcilicet de elementatiua
per principia deduéto.
De octa . Lementatiua eft potentia cum qua elementa intrant
#o fubie compofitionem , & exiftunt ſub elementis . Elemen
ito, fcil. taciua eſt potentia bona : nam fineipfa corporalia'eſſent
deelemé ociofa , & deuiata à ſuo finc ad quéfunt; & mundus nul
tarina lam haberer perfectionem . Et ideo quantum eft bona
perprin- tantum eft ratio bonovt agat bonum . Elementatiua eft
copia de magna potentia , & quod per ſuam maguitudinem ambit
dutto . multa , & fua magnitudo multum magnificar ſuam bo
nitatem & durationem , &c. Elementațiua durat tanta
quod corrupto vno elemento, immediate & protinus ge
nerat aliud ,nullis eius fpeciebus differentibus,neque eo
rum conditionibus,eo quia nullum elementum eſt cor
tuptibile ,quo ad ſuam elſenriam . Elementatiua eſt po.
tens per fuam ſpeciem exiftétem , fecundum id quod eft,
& agendo ſecundum id quod agit , quæ quidem poteftas
ei in aliquo non deficit. Elementatiua enim ficpoteft
elementare elementata: ſicut vegetatiua vegetare vege
tata , & fenfitiua ſentire ſenſata , & imaginariua imagi.
nari imaginara. Elementatiua habet inſtinctum gene
ralem , à quo deſcendit inſtinctus fpecierum , & ab illisin
ftinctus & indiuiduari & elementati deſcendunt. Ér de
hocexperimentum habemus in quatuor temporibus an
ni,videlicet in vere,æſtate, autumno & hyeme : in quibus
elementatiuahabet diuerſas operationes.Et etiá in qua
por regionibus, videl. in oriente, & occidente , meridie
& lepten
DE NOVEM SVBIECTIS.
& feptentrione. Et hoc idem dici poteft de vita plan
taruin & animalium . Adhuc habet inſtinctum repericna
di virtutem planetarum & octauæ fphæræ. Etin ifto par
ſu cognoſcit intellectuscaulam , quare quodliberelemé.
tum agit per ſuam , ipeciem . Elementariua habet appeti
tum ad elementandum elementara,rationecuius appeti.
tus elementaincrant mixtionem ; & compofitionem vno
elemento habente appetitum ſuifuin , alio autem deor.
funnyvcipia fub elementatis exiftere poffit.Et in ifto paſtu
cognolcirinrellectus, quia eft caufa motus elemétorum
generando , corrumpendo & priuando. Elementariua
habet generalem virtutem , à qua deſcendunt ſpeciales
virtuces clementorum ; quæ quidem virtutes ſunt funda
menta virta.ibus vegetatis & ſepſaris. Veruntamen fug
virtus quandoque eft defe &tiua per monſtruoſitates cat
Tacas ab elementorum contrariccaţibus. Elementariua
haber veras conditiones, vt vnaſpecies non ſe tranſmutes
in aliam fpeciem Et in ifto pafſu Alchimiftæ dolét & ha
bear occaſionem fendi. Elementariua hatet naturalem
delectacionem fic elementando, ſicur haber vegetariua
in vegetando , & fenfitiua in fentiendo; ratione cuius ele
mentatiua magnificat & multiplicat actus fuos quátum
poteft,vt lua elementara in magna delectationc effe pof
fint. Et in iſto paſſu cognoſcit intellectus, quid eft caufa
intenſi.caloris,faporis, & coloris & huiuſmodi. Elemen
tatiua per fuam differentiam haber diuerſa ſubiecta , in 1
quibus eftdiffuſa: ficut in quatuormallis quæ ſunt obic
cta lenfuum : ſicur ifta flamma,iſte aër,iſta aqua, iſta cerra
quibus vtimur. iterum elementatiua eftia metallis,plá
ti- & animalibus , non quod in illis ipſa fit obiectum fen
fibus :Sed tantum imaginacioni & intellectui. Er iſto paf
ſu cognoſcic intellectus, quæ fuir cauſaillorum Philofo. '
phorum dicentiú elemēca non effe actu in clementis:fed
tanci ipla in illis eſſe in porencia & vircute.Elementaciua
tatione fuæ cócordantiæ ,finis, magnitudinis , bonitatis ,
poreſtais inſtinctus,appetitus,& virtutis,in corú elemé.
tacis eſtremif. & confracta, vt fiattemperamentumin
ter qualitates contrarias, aqua mordente ignem cum fua
frigiditate , & igne aquam cum ſua çalıditacc; & aére semea
1 PARS
356 NONA
samcum ſuahumiditate ;& cerra aërem cum ſua ficcitan
te,yoelementatiua pollic generare elemératum , elemen
cando : ficar digeſtiua digerere digeftum ;& faber mollifi
care ferrum cum caliditate, vc fiatclauus: & in ifto paflu
cognoſcitintellectus, quod concordantiaeft cauſa gene
rationis in elementaris. Elementatiua eft ex contrariis
qualigacibus habituata & aflituata, videlicet ex calidi.
tate,frigiditate,humiditate & ficcitate, leuitate, ponde
rofitate,raritate & denfitare,vtcontrarietas fit caufa cor
ruptionisin elementatis. In elementatiua funt quatuor
principia: elementans enim eftvnum principiuin effici
ens,mittendo formam in materiam ,vt fequaturfinis, vi.
delicetelementatum . Adhuc concurrunt in hoc princi.
pia huius artis ,fcil.bonitas,magnitudo, & c.& etiam mo
tus cæli,qui cauſatin inferioribus motum elementatiuc
Amplius in ipſa elementariua luot decem prædicamen
ta, in quibusipſa eſtdiffula ,& fimiliter regulæ huius ar
tis . Principia vero funrintellectiua, maxime obiectius,
regulæ autem ſubiectiue loquendo comparatiua : & in
iſto paſlucognoſcitintellectus,quod principia obiectane
4 obiectum elementacum , & regulæ fuftinent illud. Eles
mencatiua eft medium exiftens inter elementa ſimplicia
1 & elementata, ſicut fenfus particulares exiſtuotincér fen
funa communem & fenſara. Erin iſto paſſu cognofcitin
tellectus motu elementatiue, à quo eft influxus ; & à quo
eft refluxus; & in quo ſubiecta est diſcurſus. Finis ele
mencatiue eft habere & generare elementatum , in quo
quiefcat vltra quod elementatiua nullum appetitum ha
ber. Si enim appeteret aliquid aliud vltra fuum'elemen .
tatum ; iam ſuum elementatum non effet ſuus propius fi
nis: & fic plus quiefceret in hoc quod non egreditur a ſua
natura , quam in hocquod egreditur, & faber plus quie
fceret in clauo fabricato, quam in fuo filio generato ab
co; & leo plus quieſcerer venando, quam ſuum ſimilem
generando , quod eft impoſſibile quare patet , quod finis
clementariue eft habere & generare elemétum ,vt in ipfo
quieſcere poffit. Et in iſto paflu cognoſcit intellectus,
quod fcquieſcit elementariua in elementato, ſicutvege
faciua in vegetato, & fenfitiua in ſenſato, & imaginatiua
in ima.
DE NOVEM SVBIECTIS. 257
in imaginato , & intellectus in intellecto . Elementatiua
eft in lubiecto maior quo ad vnam qualitatein, & nda
quo ad aliam : ficuc in pipere eft maior quoad calidita
tem ,quam quo ad ficcicarem . Adhuc quo ad ficcitatem
magis quam quo ad humiditatem . Itein magis quo ad
humiditatem ,quam quo ad frigiditatem . Etinilto para
fu cognoſcir iniellectus, per quem modum maioritase
lamentariuc eft fubalternata in ſubiecto in quo eft; ve
runtamen fecundum iuuentutem & ſenecturem non eft
fic: nam elementatiua maior cftin medio quam in extre
mitatibus, videlicet in medio ætatis quam in iuucncure
& fenecture:ficut fol qui maior & calidioreft in caliditate
in meridie quam in manc & fero effective.Elementarina
in æqualitate eſt affituata. Elementa namq; æquales ef
ſentias habent per quãtitatem , vt proportio polliceſcia
elemétatis; vt ifta roſa & illa roſa flatzquales in fpecie, &
fic de aliis ſuo modo. Nam alias vnum elementum cor .
sum per aliud elementum per eflentiam & naturam . Aus
ypum elementuin tranſmucaret aliud in ſuam eflentiam :
ficur ſi roſa rranſınutarço liliú aur violain in fua efientiá.
Elementaciua in minoritate eft afficuata , co o ſua prin
cipia primitiua fuerunt de nihilo deducta & crcaia :item
clementatiua fecundum quodeftin minori elementato ,
cft quod de minori quantitate , &c. habituara & allituata.
De elementatinaper regulam dedu &ta.
Væritur,vtrum elementaciua differat ab elementis De ele .
Qper eſſentiam ? Et refpondendú eft quod non.quod mentsti.
perci
fi different per elentiam , iam elementa non haberent waperre
fubie & um in quo effent compoſita; neque elementatiua gulam
effet à generante, fed à creante, & qualitates elementorú deduela.
mutarentur in nouum ſubiectum , Gicut caliditas ignis
quæ eft in lapide, non effet cadem per ſpeciem cum cali.
dicare ignis quæ eft in fphæra ignis,quod eft impoffibile,
hycur humanitas quæ non differc ab anima & corpore,
prour coniunguntur;humanitas enim exiſtis eſt ,non au
icm ex vno tantum . Per primam fpeciem regulæ C quæ .
ritur, quid eft clementatiua? Et refpondendum eft,quod
fua diffinicio iam fuperius eſt data. Per fecundam fpe.
sicm quæritur, elementatiua quid habet in fe effentiali
R
NONA PARS
ter & fubftárialiter? Er dicendú eft,ipla habet luo's cotre
latiuos ,cum quibus eft, & ex quibus agit in elementatis,
videl. in lapide, flamma,planta & animalibus. Per tertia
fpeciem quæritur, quid eſt in alio . Et eſt dicendú, quod
eft in elementis inſtrumentum cum quo ipla elementa
agent inclementatis. Adhuceft in decem prædicamen
ris id quod eſt;& eft in vegetatiua fundamentum . Adhuc
elt elementatiua in potentia ignis imago infinitatis& æ
ternitatis Dei in quantum ignis, fi haberet ligna infinita
combureret infinite & æterne; ſed quia non habet , illa
potentiaremanetin diſpoſitione tantum ,& eft finita dif
ferenteinfioita materia. Per quartam fpeciem quæritur,
quid habet in alio? Et eftdicendum , quod habet in ſub
iecto in quo eft, fuam materiam,& fuam forma, & quan .
titatem , & qualitatem ,& ſuum motum , & huiuſmodi: (i.
cur in planta & in animali. Per primam ſpeciem regulæ
D. quæritur , elementatiua de quo eft? Et eft dicendum ,
1 quod eft deſuisprincipiis primitiuis in elementatiuis po
fitis & exillis principiis,vtexvniuerſali materia & vniuer
fali forma ſicurelementa. Per ſecundam ſpeciem qux
ritur, elementatiua de quo eft? Et eft dicendum , quod
eft de ſua ſpecifica forma & materi, aut cú ipſis agat per
ſuam fpeciem elementādo elementara. Per tertiam fpe.
ciem quæritur, elementatiua cuius eft: Eteft dicendum ,
quod ſubiecti in quoeft: ficut pars quæ eft fuitotius ; Y®
paret in planta quæ generando elementat aliam plátama.
Per primafpeciem regulæ . qritur, elementatiua quare
eſt? Ad quod dicendum ef ,geft eo quia ex elementis eft
compofita. Per ſecundā ſpeciem regulæ £ .quæritur,ele
mentatiua quare eft? Ad quoddicendum eft,vtperipſam
elementatafint. Adhuc vt vegetatiua,fenfitiua & imagi
nariua ab ca fiue fundatæ, nutritæ & genita. Per pri.
mam fpeciem regulæ F.quæritur, vtrum elementatiua
habcat quantitatem continuam ? Et reſpondendum eft,
quod fic : vt fua continua quantitas fit genus ad quanti
tarem indiuiduorum ,quæ in illis funt lineatæ & fubften
tatæ . Per fecundam fpeciem quæritur,vtrum habcat di.
ſcretas quantitates ? Et reſpondendum eſt,quod fic: vein
indiuiduis clementatis habentibus differentes quantita
tes in
DE NOVEM SVBIECTIS.
ses in numero : & quantitas ſua eft pun & ualis, co quia et
ex quatuor elementis coniuncta & conftituta. Per pri
mam fpeciem G.quæritur , qualis eſt ſua propria quali
tas? Et reſpondendum eſt, quod illa quam habet per ſua
propria elementa, ficut cholera quæ eft elementata,cui
caliditas eft fua propria qualitas. Per ſecundam ſpecicma
i segulæ G.quæritur, qualis eſt appropriata qualitas? Es
eft dicendum , quod liccitas eſt ei appropriata qualitas.
· Nam à terra recipit liccitatem ; & fic de aliis complexiod,
nibus pręter caliditatem , fecundum quod à diuerfis reci .
pircas. l'er regulam H.quærirur,elemératiua per quem
modum cóliftit in tempore ? Et refpondendum eft, quod
coiiftie in tempore reſpectu nuncin quo eft. Adhuc con .
Gítitia tempore mediante motu in quoeſt,augmentana
do, alternandoſubiectum in quo eft, ab yno loco in alcea
rum mutando & per regulam C.D.K. Per regulam I.
quæritur, elementariua ybieft? Et reſpondendum eft,
quodin eleinencacis: & hocſubiectiues non autem ficut
vifis in colorato obiectiue: quoniam niſielementatius
effet in elemétato , iam qualitates non effent in elemen
tato,aut cent Gnefubiecto, quod.cft impoſſibile ; vt pa
ter inflamma in qua eft caliditas: & in glacie in qua ett
frigiditas, & huiuſmodi. Tamen hic dubitat intellectus,
ytrum in fphæra ignis fit ficciras terræ & frigiditas aquæ,
cum ſinr de elementaris inferioribus, humiditate reſi.
ftente & contrariante ficcitaciterrç , & caliditate ignis fri.
gidicati aquæ ,vſquequo ipfe recordatur, quod fi omnia
elemeota non eflent in fphæra ignis,nequein qualibec
fphæra cuiusliber elementi alterius eſſet deſtructa genea
ralis mixtio eorum ; & perconlequensmixtiones corum
particulares in elementaris. Nam ad deftructionem vni
uerſalis, fequitur deſtructio particularis. Item fi ignis qui
eſt in fphæra ſua calidas pet ſe; & ficcus per terram eller
ficcus per fe : adhuc aër qui eft humidus per fe, & calidus
per ignem , eſſet calidusper ſe :amplius aqua quæ eft in
Iphæra fua frigida per fe & humida per aërem , effet hu .
mida per ſe:: & fimiliter terra quæ eftin fphæra ſua ricca
per fe & frigida per aquam ,effetfrigida per ſe, & ficellent
dua qualitates cuiuslibet elementi in genere. Sic duz
R
266 NONA PARS .
caliditates in igne, & dux humiditates, & duz frigidita
tes,& dux ficcitates,duæ igneitates, duæ aëreitares, dua
aqueitates, & duæ terreirates, & per conſequens octo ele
menta, ficucocto qualitaces quæ fupra di&tæ ſunt,quod
eft abſurdum dicere: ficut eſt abſurdum dicere duas albe
dines in genere , & duas vegetationes , & duas fenfationes.
Amplius effet deſtructus appetitus naturalis,eo quod nó
haberet obiectum : nam ignis vnus non appereretalium
ignem ,neque ignis appeteretterram , poſtquam per feef
ſet ficcus,& fic de aliis elementispoteft dici ſuo modo : &
cſfer deſtructa appropriata qualitat ; & etiam fecunda
{ pecies regulæ G. fignificansillam qualitatem . Iterum
eller deftru & us morus habens appetitum ſurſum : « ille
babens deorſum ; & per conſequens 'natura eller deftru
eta ,co quod non haberet ſubie &tum in quo eſſet fubfter
rata : & eciam deftructa elementaciua ;& per conſequens
elementata , vegecata & ſenſata. Adhuc omnc corpus
cxiftens fub luna eſſer compoſitum in vacuitate finis, ia
tanto quod finis naturæ effet ſic habitus priuatiuusna
turæ : ficut cæcitas viſus, & furdicas auditus. Et quod hæc
omnia ſunt valde impoflibilia: patet ergo per regulara
H.& per diffinitionem veritatis,quod omnia elementa.
ta funtmixca in ſphäris ſuis & in mallis fimiliter,& in ele,
shétatis iam magis funt mixia & cópofita: ficut in platis,
in quibus ſunt compoſita cum vegetatiua, & in animalia
bus cum fenfitiua & imaginatiua; & hoc mediante ele
mentaciua compofita cum iplis. Sed hic miracurintclle.
& us, terra quæ eft inferius, per qué modum porc afcen .
dere fuperius, videlicet in fphæram ignis, eo quia aër eft
in mediocontrarians terræ . Et fimiliterignis deſcendere
ad nos inferius, co quod aqua eft contraria illi,vſqucquo
recordatur ſcalam concordantiæ in fecunda figura deſi.
gnacam . Nam ignis deſcendit ficdando de ſua calidita
te aëri; & conuenit cum co deſcendendo : & aër dando de
fua humiditateaquæ ,& conuenit cum ea deſcendendo ;
& fic tranſit ignis in aqua per humiditatem calefactam ;
& aqua defcendit ad terram , dando ei de fua frigiditate
calefacta & humefacta; & terra aſcendit ad ignem dando
ci de fua ficcitate calefacta , hamcfacta & frigefacta Ez
quo
DE NOVEM SVBIECTIS .
quoniam qualitates non dimittunt luum proprium fub
iectum , qualitatibus aſcendentibus & deſcendentibus:
ideo aſcendant & defcendunt. Et fic fequitur circularis
morio & mixtio. Per primam regulam K quæritur, ele
mentatiua quomodo eft mixta & compofita ex quatuor
elemenris : ſed recordatur intellectus paragraphum loci
fupradictum , in quo folutio quæftionis eſt implicata &
fign ficata ; & hoc fufficit ad declarandum quæftionem
prælibatam cauſa breuitatis. Per fecundam regulam K.
quæritur,elementatiua cum quo elementar elementata?
Et refpondendum eft, quod cum inftin &tu & apperita
principiorum ex quibus eft,ſequendo morum quem ha. A
$ ber ſecundum naruram diffinitionum principiorum : &
fic de regulis in quibus con ftit ſuus tranfitus.Ethoc ide
1 dici poteſt per impreſſiones,quashabet in decem prædi
çamentis,fuo tamen moru moto per generalem morum
cæli. Sed declararchoc,eſſer longum : fedipla declara
rio faris ſcibilis cft fcienti hancarrem .

ES De nono fubie& to, quod est deinſtru .


mentalitate.

Onam fubicctum eſt deartificio : & habet tresfpe. Demono


Nραπ τηPrima eft de moralibus. Secunda de artibus fubieéto,
cies.
liberalibus. Tertia de mechanicis. De prima,ſcilicer de quod est
moralibus hic tractabimus. De fecunda & tertia tracta. de inftru
bimus in vndecima parte huius libri , videlicet in appli- mentali,
catione. Sciendum eft, quod do moralirare poffunt tra . tate.
etari duobus modis ,ſcil. ſecundum virtutes & ſecundum
vicia . Et primo de iuſticia quæ eft in genere virtutis,tra
&tabimus.

De iuſticia per principia deduéta .


Voniam iufticia eſtapplicabilis ad ſuum genus , vi. De iufti.
Q delicetad virtutem quæ eſt principium vnum huius cia per
arcis: & fimiliter deæqualitate poteft dici, & idco ficut principia
ifta duo principia funt deducta per principia & regulas, deduda.
1 vt patet in octaua parte huius libri,quæ eft de mixtione
principiorum : idcirco iufticia applicabilis eft ad virtu
. zem & æqualitatem , fecundum quodiplæſant deductz
R3
NONA PARS
per principia & regulas. Nam particulare applicabile eft
ad luum vniuerſale ſecundum conditiones iplius vniuer
falis: ſed ad maiorem euidentiá iuſticiæ volumusdiſcur
Terceam per principia & regulas huius artis. fufticia eſt
habitus, cuin quo iuftus iuſte agit :quoniam bonitaseft
tatio bono quodagat bonum ; ideo iuſtum eft quod bo
nus agar bonum , Quapropter quando agit bonum ,iu
fte agit : vnde patet quod ivſticia oritur deratione bonis
tatis. Etin iſto palſu cognoſcitintellectus , quod iuſticia
oritur orięteſuo actu,& quod bonitas eſt diſponés ipfam
iuſticiam ,in quantuin eſt rario bono, quod ipſe agar bo
num ; quoniam magnitudo eft id ratione cuius duratio,
& c.funtmagnæ : ideo magnitudo eft difpofitio magnæ
iufticiæ , bonitatis & durationis; vt fi bonus agit bonum
magnú & durabile, & c.tunc téporis iuſticia erit magnus
habitus collectus de bonitate,magnitudine,duratione,
&c. Et in iſto paffu cognoſcit intellectus,quod quemad
modum magna iuſticia eft connexa cum principiis, & ab
çis deriuata :ſicut bonitas,magnitudo, & c.durant per da
rationem , ſic iuſticia durat per illam , ſuppoſito tamen,
quod non fuperueniar iniuria. Ec in ifto paſlu cogno
fcitintellectus ,perquem modum durat habitus iuſticia,
dato quod homo vtatur altera virtuté, aut ipfe dormiac.
Et in iſto paffu eft intellectus moralis & practicus. Poft
quam bonitas eft ratio bono, quod agar bonum , & ma
gnitudo diſponit quod illud bonum fit magnum , & du
ratio diſponit quod fit durabile : & poteftas vero eft ratio
quod bonus poffit exiftere & agere bonum , iuſticia dil
ponit vt fit deducta per illud agere, & quandobonus agit
bonum , tunc iufticia eft orta, & eft de potentia in actuun
deducta. lufticia perintellectum eft intelligibilis, & per
voluntatem amabilis. Et ideo intellectus & voluntasipfa
obiectant, poftquam iuſticia cft nata,actus iufticiæ rema
pentin potentia:ipſa namque iuſticia in duratione & pó .
teftate,& c. eft gubernata . Iufticia per bonitatem , ma
gnitudinem , &c. eſt diſpoſita;& ideo per voluntatem eſt
amabilis. nam omne bonum eſtamabile; & ideo quando
diligitur cum diſpoſitionebonitatis ,magnitudinis ,& c.
func iuſticia de potentia in actum deducirur. Iufticia eſt
virtus
DE NOVEM SV BIECTIS. 26 ;
victus, quæ quidem virtus eftfuum genus , eo quod ſub
Vircure confiituat multæ virtutes : & ideo ficut virtus in
conuuoi oritur ex bonitate, magnitudine, & c . ficiufti.
cia oritur per eundem modum per quem virrusmoralis
oritur. Et in ifto paſlucognoſcitinrellectus , per quem
modum particulare cum ſuo vniuerfali regitur & dirigi
tur. Er iſto paffu iuriftæ debent valde cogaudere,eo quod
ifte paffus eft regula generalis infallibilis ad omnia iura,
Iufticia fine veritate effe non poteft: &ideo quando eftcu
illa, fequitur quod illa fic fit cognoſcibilis per illum mo
dum , per quem veritas eft cognoſcibilis in diſcurſu prin
cipiorum & regularum . Etiniſto paflucognoſcitintel
lectus,quodiuiticia eft facilis ad cognoſcendum cum di
fcurſu veritatis pofito in mixtione principiorum regula
1 rom . In gloria bonitas,magnitudo,&c. habent delecta
1 tioncm & quietem : ipfam auré habere non poffentabſq; 1
iufticia. Et ideo quando ſunt in delectatione,cólumen
tia non morder:eo quod iuſticia cft in delectatione. vnde
fequitur quod quies conſcientiæ fignificat & declaratiu .
ſticiam in illa delectatione. Juſticia ratione differentia
haber duas partes,videlicet pódus & proportionem : quo
adpódus eft intenſa, ſed quo ad proportionem eft exten
fa: & idco in caufis quandoq; requiritur iudicium inten
fiue, & quandoque extenque,fecundum quod ſubiectum
judicium eft difpofitum & ordinatum ad recipiendum
iudicium . lufticia per concordantiam principiorumo 1
ritur & viuit : & idcoin cognofcendo concordantiá prin
cipiorum ad vnum iudiciú cognoſcitur iufticia cum ſuis
conditionibus: nam cognita caufa cognoſcitur effectus.
Iniuria eft inimica jofticiæ , eo quod iniuria eft habitus
priuatiuus , & quodconcordantia eft amica principioru:
ideo iufticia eń labicaspofitiuus. Nam vnum contra
rium cognoſciturper reliquum . Iufticia dicit fiue ſigni
ficar effentiam : fed ius fignificat efle iuſticia ; & quia ef
fentia in luo eſſe cft fubfentata, ergo iufticia in iureeft .
fubftentata. vnde patet ex prædi& is ,quod iudexin prin.
cipío abſolutio eft caufaefficiens,quæ quidem iufticia ef !
principinm formale deiusmateriale : coquia per iufticia
formatumeft Iudicium vero eft principium finale : eo
quod in ipfo eftquics. Iufticia cft medium inter a & orem
264 NONA PARS

& reum , cum quo iudex dat vnicuique iusſuam . Nam


ficutiuſticia non poteft eflc mcdium abſquc iudicare,ac
que eciam abſque bonificare, magnificare, & c. vt fuum ·
judicare fic fir mixtum cum bonitate, magoicudine , & c.
Finisiufticiæ eft quies principiorum : co quia finciufticia
quieſcere non poffunt. Vnde fequitur, quod iuſticia eſt
fubicctum finale,in quo principia habent pacem inter a
&torem & reum ,reddendo vnicuique quod ſuum cſt. lu .
iticia eft maiorper ſubftantiam quam per accidens.vnde
ſequitur quod ſua maior maioritas eft lubftantialis, & lua
- maior minoriras eft accidentalis. Ipfa quidem maior ma .
ioritas eſt cum maiori bonitate, magnitudine, & c. & ma
jor miooritas eſt cum minori bonicare & magnitudine,
&c. Etideo in caufis iudex debet cognoſcere quæ eft iu.
ſticia maior aur minor,in cognolcendo iuſticiam ſubfta
rialem & accidentalem; & ifta noticia cft in cauſis valde
neceſſaria: nam iuſticia quandoque ftat pro adore lub
ftantialiter, & pro reo accidentaliter, & econuerſo , vtpa
tet percfle & benceffe:effe enim in caufis dicit neceffita
tem ; ſed bene cfle contingentiam , & in ifto paſlucogno .
fcit intellectus,quod neceflitas nó habet legem. Æqua
Jiras eft habicus iufticiæ :æqualitas quidem gencralior eft
ipſa iuſticia. Etideo ſecundum quod æqualitas eftdiſcur
fa in tractatu principiorum ; fic debet iuſticia diſcurri in
codem ,vriam ſupradictum eſt : & in iſto paſlu cognoſcic
intellectus, quod bonum & æquum eft reddere vnicuiq;
quod fuum eft, cum bonitate, magnitudine, & c. In cau .
lis vna iufticia eft maioralcera iuſticia : & illa quæ eft mi.
nor, diſtat magis à magnitudine bonitatis, durationis,
& c.quam illa quæ tantum non diftat ab eodem , & in ifto
paflu cognoſcit intellectus,quod iudex poſſet cognoſcca
rein caulis minorem iuſticiam cum minori magnitudi,
de bonitatis, durationis, &c. quæ cum maioritarciuſti,
ciæ concordat.

De iufticia per regulas dedu &ta.

, jufticiacorruptain homine,an
osa jufti.
De per ipſaregulá B.quæritur
Per
regulas corrumpitur? Et refpondendum eſt, quod no. Nam ficut
doduda. Dati .
DE NOVEM SVBIECTIS. 265
Daturaliter materia diſponitur & pportionatur ſucceſſi.
ue,formain inftáriin ca introducitur:fic habitus moralis
fucceffiue diſponitur & proportionarur,& in inftáti per.
ficitur: & idco quando habitus corrumpitur ,ipſe in io
ftanti corrumpitur. Per primam fpeciem regulæ C.quæ
ritur, iufticia quid eft: Etrefpondendum eſt,quod eft illa
forma,cui proprie competit iudicare Per ſecundam fpe.
ciem C.quæritur,iuſticia quid haber in ſe eſſentialiter&
fubftárialiter?Et refpondendum eft, quod habet ſuoscor .
relatiuos morales,videlicet iuftificatiuum ,iuftificabile &
iuftificare ,cum quibus eſt habitus: ſed bicdubitat intel
lectus, vtrum iufticia remancat habitus, quando homo
non veicur illa, aut dormir,aut vritur alia virtute ! Et re
fpondendum eft, quod eft fic :iufticia enim non corrum
pitur;niâ quando iniuria introducitur. Per tertiam fpe
ciem quæritur,quid eftiufticia in alio? Et refpondendam
eft, quod eft in caufis caufa, & in aliis virtutibuseft con .
nexiocarum : ficut humilitas & patientia , quæ iufte fe co
ueniunt. Per quartam fpeciem quæritur, iufticia quid
haber in alio: Et refpondendum eft, quod habet obiecta
in cauſis, quæ iufte fuar obiectata,etiam habent impreſ.
fones principiorú & regularum , & decem prædicamen
corum. Per primam fpecicm regulæ D. quæritur, iufti
cia de quo eft?Et eft dicendum ,quodipfaeft de diſponen
tia principiorum & regularum , & decem prædicamento
zum , co quod ſub ipfis eft. Per ſecundam fpeciem quæ
ritur,iufticia de quo cft?Ex dicendum eft, quodipla eft de
fua fpecifica materia & forma,quæ deſcendunt per diffe
renriam & proprieratem à generali virtute, vtiuftus per
iufticiam in iudicio poffit agere. Per tertiam ſpeciem
quæritur, iuſticia cuius eft ? Et refpondendum eſt, quod
eftiufti: ficut cappa cappati. Per primam fpeciom regu
la E.quæritur, iuſticia quareeſt ? Et reſpondendum eſt,
quod eft ex tiuis & bilibus& are principiorum collecta
eft, videlicet ex iuftificatiuo ,bonificariuo , & c.& iuftifica
bili & bonificabili, &iuftificare,bonificare &magnifica
re ,& c.Erin regulis aliquata eft per proprietatem & im
propria & ſpecifica materia & forma indu &tacft: nam G
cut cadem qualitas, videlicet cadem fignificatas cft per
RS
166 NONA PARS .
yoam formam ſpecificam in roſa , & per aliam in viola :
fic eadem virtus eſt per formam & materiam ſpecificas
in iufticia , & per alias in prudentia . Per ſecunda ſpeciem
quæritur,iuſticia quare eſt:Et reſpondendum eft,vt prin .
cipia à quibus deſcendit habeant actus rectos in caufis.
Adhuc eft,vt ciuitas habeat pacem & bonum publicum,
Per primam fpeciem regulæ F.quæritur,iufticia quanta
eft?Et reſpondendum elt, quod eft quanta continue, fiue
habeat quantitatem corinuam , eo quia eft habitus con
tinuus : non autem quia punctualis,nequelinealis, quod
noneft de conditione corporis, neque creſcit, neque de.
creſcit ; licet ſousactus quandoque fit magnus, quando.
que paruus : ſicutidem mas tellus, qui quádoquedarma
gnum ictum ,quandoque paruum ,ſecundum agentisvo
luntatem vtentis illo ad placitum fuum . Per fecundain
ſpeciern regalæ F quæritur,quæ funt fuæ quantitates di
fcrecæ ? Etreſpondendum eft, quod ſunt illæ quas haber
per differentiam.1afcia cnim ynam quantitatem habet
iniudice; aliamin acture;aliam vero in reo : ficur eadem
aqua vnum fitum haberin vafe circulari & alium in vaſe
triangulari. Per primā ſpeciein regulæ G.quæritur,iuſti.
cia qualiseft? Ereftdicendum ,quodeftralis qualiseft per
bonitatem , magnitudiné,& c, line quibus ele no poreſt.
Per ſecunda ſpeciem G.quæritur,iuſticiaqualis eft: Et eft
dicendum, quod eft talis qualis poteft effe per connexio
nemaliarú virtutum , quæ habétper iufticia actus rectos.
Per regulam H.quæritur, per qué modú confiftit iufticia
jn tempore fucceffiue devno obiecto in aliud: ficut n'auis
in motu continuo localiter:ſed iuſticia confiftit fic abfq;
fuccellione in tempore , in ſubiecto in quo eft,ficut homo
fedens in naue mouente, & in motu continuo. Et quo ad
ſpecies téporis illa ſufficiá cauſa breuiraris. Per regula I.
quæritur,iuſticia quomodo cófiftit in loco cúipſa non fit
pun & ualis, neq ; linealis ? Ad quod reſpondendum eft, o
cófiftit in loco per illí modum qui dictus eſtin regula H.
nam mediante ſubiecto in quo eft iufticia , ipfa cõliftir in
loco per accidens . Et hoc fufficiat de ſpeciebus locicauſa
breuitatis. Per prima fpeciem regulæ quæritur:infticia
quomodo eft: & reſpondendum eſt, eft perillum modã
per
DE NOVEM SVBIECTIS. 187
per qué à fuis principiis collecta eft: & in regulis pofita eft
cum diffinitionibus principiorú , & cū aſſituationibus re
gularum & fpecierú . Et hoc fignificatú eft hoc quod de
ca fupradiétú eft. Per ſecunda regula K.quæritur,juſticia
cu quo eft ? & reſpondendú eft, eft cú materia & forma
ſpecificis ex quibus eft: & cú differentia quçdiuidit gene
ralem virtuté in'mulcos habitus, & eft cum proprietatea
ſpecificatei talem materiā '& non aliá, & talem forma &
pon aliam ,ve fit omnino vircus ſpecialis. Adhuc eft cum
agente qui acquirit ipfam , & eft cum bonitate , quod bo
pa cft. Et fic dealiis finc quibus efle non poteft.

Deprudentia perprincipia deducta.


Omo ſubGítés rationcbonitatis,quádo ipfaeft ratio Dedullio
bono o bonus agar bonum , rúctemporis bonus eſt protérse
de prudentia habituatus:quádo auté nó lubfiftit ratione jer porsun
bonitatis,tunc temporis eft imprudés. Homo diſponeus cipia.
ſuá bonitacem cum magnitudine, vc ipla ſit magna ratio
bono q agar magnü bonum ,prudés elt.Homoantiquus
ſua prudemiá perfeuerando cum eain cauſis,cú illa quide 1
prudés fubmittit prudentias nouas, Prudéria cum pote.
ftate poteft, & poteftas cú prudentia cftgubernata & ac
quifica. Prudentia eft babitus ſcientiæ per intelligere, &
fidei per credere. Prudentia primo & principaliter eft ha
bitus per amore: ſecundarieauré per timorem : nátimog
cófequitur amorem . Prudencia quádo eft bona,cúc tem.
potis eſtvirtuofa: quádo autem eft mala , tunc eftvitioſa.
Prudentia cú veritate eſt vera : ſed cum falſitate eſtfalla:
Prudentia cum parua pena diſponit magnam gloriam.
Prodentia difponit differentias :ſedimprudéria cöfufio .
nes. Prudentia conne@ic virtuté.cum virtute:ſedimprue
dentia,vitiú cum vitio. Prudentia corradicit ignorantiæ
quæ eftfuainimica:& imprudentia cötradicitintellectuị
qui eſt ſuús inimicus. Prudentia cóſeruat cauſas ſecundú
giplę luntaſficuatæin principio.Imprudentia autem illa
aflituationem corrumpit & deftruit. Prudentia difponic
medium exiftens proportionaliter inter principium & ff.
'nem : Imprudentia autem agit per oppofitum . Homa
prudens cum fine perfectionis quieſcit:ſed hamoimpru
depscú fine imperfectionis,laborat. Prudegtiacum me
168 NONA PARS
ioritate bonitatis magnitudinis, eft maior.Imprudentia
cum maioricare maliciæ eft maior. Prudentia cum ..
qualibus cauſis æqualificat ſuos actus : ſed imprudentia
cum inæqualibus vult illos coæquare. Prudentia cum
maioritate fugat imprudentiam : Imprudencia autem
cum minoritate fugat prudentiam .
De prudentia perregulas dedu & ta.
Deductie Væritur,vtrú prudentia fimpliciter fit de genere ſci
pruden Q entiæ ?Etreſpondendum eſt, quod non. Nam ho.
tie per re- mo credens veris caufis prudés eſt. Per primam fpeciem
gulas. regulæ C.quæritur: prudentia quid eft: Eteft dicendum ,
quod ipfa eft habitus cum quo prudens ante eligit ma
gnum bonum quam paruum , & ad bonas contingencias
le diſponit, & à malis ſe deuiat & ſegregar. Per fecun
dam ipeciem quæritur: prudentia quid habet in ſe cocl
ſenciale? cui reſpondendum eft, quod habet ſuos correla
tiuos,finequibus prudensagerenon poteft. Per tertiam
ſpeciem quæritur: quid eft prudentia in alio ? Et reſpon .
dendum eft, quod eft in bonitate bona : fed eft mala in
malis, & eft in virtutibus fortis , & in peccatis debilis. Per
quarrain ſpeciem quæritur:prudentia quid habet in alio ?
dicendum eſt,quod in vircute habet meritum : ſed in pec
cato culpam . Per primam fpeciem regulæ D.prudentia
de quo eft? Et reſpondendum , quod ipfa eft de phanta
ſmatibus quæ intellectus acquirit per diligentiam & cx
perientiam , vt fugiat latorem , & in fincquieſcat. Per ſe
cundam fpeciem quæritur:prudencia de quibus eft?Eteft
dicendum , quod eft de ſuis ciuis & bilibus, qui folum ci
comperunt. Per tertiam fpeciem quæritur: prudentia
cuius eft? Et dicendum eft, quod ipfa eftfubic &ti in quo
cft,ficuccappa cappati. Per primam ſpeciem regulæ E.
quæritur: prudentia quareeft. Et refpódendum eft, q eft
co quod ex ſuis ciuis & bilibus ſpecificis cófticuta eſt. Per
dam fpecicm quæritur, prudentia quare cft ? Et refpon .
dendum eft , quodipfa cft propter vcilitatem prudentis ,
vt cumipfa acquirat quietem .Per primam fpeciem re
gulæ F.quæritur,decontinua quantitate prudentiæ ? Ad
quod refpondendum eſt, quod prudentia in quantum eft
habicus ,haber fic continuam quantitatem : ficutcappa
cappati.
DE NOVEM SVBIECTIS. 269
cappati. Perfecundā ſpeciem quæßitur de diſcreta quan.
ticare prudentiæ? Erreſpondendum eft,quod ipfa haber
diſcreiam quantitatein ratione differentiæ ſuorum cor >
relatiuoram . Per primăſpeciem regulæ G. quæritur,de
prudencia, quæ eft fua propria paflio & qualitas? Cui re.
fpondendum eft, quod eft prouideona. Per fecundam
fpccié quæritur,quaeítappropriata qualitas prudentix ?
Erreſpondendum eft, quod elibonitasin bonis, & mali.
cia in malis. Per regulam H. quæritur de tempore pru
dentiæ ? Et reſpondendum eft,per regulas C.D.K. Nam
illæ fignificant modú quo prudentia confiftic in cempo.
se per hocquodeft; & perca de quibuseſt; & per moduin
quem habet in tempore,quando prudens vritur pruden
tia in tempore. Quæritur per regulaml. prudentia vbi
eft ? Et reſpondendum eſt, quod in regulis C. D.K. extra
quas in ſubiecto elle nequaquam puteft. Adhuc eft in
factis prudentis cum quibus ipſe prudenter agit. Per pri
mam regulam K. quæritur, prudentia quomodo ef Et 2
reſpondendum eft, quod ipſa eſt per illum modum quem
prudens habet , cauſando ca , & colligendo fimilitudi
nes principiorum & regularum ex quibus eſt. Per fecun
dam regulam K. quæritur, prudentia cum quo eſt ? Ad
quod relpondendum eft, quod ipfa cft cum prouidentia,
diligentia ,fcientia aut credulicare ,diſpoſitione & pro
portione, fine quibus elle non potcit.

De fortitudineper principia deduéta .


Orcitudo ſub ratione bonitatis nutritur, coloratur & De forsi
diſponitur, & proportionatur & conditionatur. For . tudine
titudo cum magnitudine bonitatis, magnitudinis, dura per primo
tionis, & c. exceptiscontrarietate & minoritate , eſt im- cipiade.
pugnabilis & defenſibilis. Fortitudo antiquata cum du. duda.
rationc bonitatis, magnitudinis fibi ſubmittit forticudi
nes nouas. Fortitudo cum poteftate bonitatis,magnitu
nis , & c. omnia poteft. Fortitudo fortior eft cum intelli
gere quam cum credere. Fortitudo fortioreftcum amo.
rc quam cum timore: ſine fortitudine nulla virtus eft for .
ris. Fortitudo cum veritate cauſat audaciam & victoria.
Fortitudo cum delectationc facit homincm magnani. '
230 NONA PARS
mum . Fortitudo cum aliis virtutibus diverſificat actus
ſuos. Fortitudo cum maiore virture maiorem concor
danciam haber. Forricudo in peccatis eſt habitus priua
tiuus. Fortitudo habet principia ſpecifica,yt a &tus ſpeci
ficos habere poflit. Fortitudo eft medium exiftens inter
virtutem & virtutem . Fortitudo cum fine vlimo cauſar
audaciam & victoriam . Fortitudo maior eft per ea quæ
ſunt fubftantialia, quàm per ea quæ ſunt accidentalia.
Fortitudo eſt fortior cum caulisæqualibus,quàm cum
inæqualibus. Fortitudo minor eft cum maiori vitio, &
etiam eft pugnabilis, & deuincibilis cum illo.
De fortitudineper regulas deduéta.
De forti.
Trum fortitudo fit fortior per proſperitates quarti
tadine VI
per aduerſitates ? Et reſpondendum eft, quod fic.
regn . Cum proſperitate enim pugnat cum acritate & amore.
perdedi
da. Cuin aduerſitare aurem pugnat cum patientia & cimo
re. Quæritur per primam fpeciem regulæ C. fortitudo
quideit? Et refpondendum eft, quod eſt habitus ponens
forcificabilia contra vitia. Per ſecundam ſpeciem quæ
ritur,fortitudo,quid habet in fe fibicoeſſentiale? Et re
ſpondendum eft quodipla haber ſuos correlatiuos, cum
quibus eſt habitus. Per tertiam ſpeciem quæritur, quid
eit fortitudo in alio ad quod dicendum eft, quod ipſa eft
in bonitate bona & magna in magnitudine :nam vna
virtus per accideoseſt habitus alterius virtutis. Per quar
ram ſpeciem quæritur, quid habet in alio : Et reſponden .
dum eſt, quod habetin bonirare bonum actum :& io mao
gnitudinemagoum ,& c. & in iufticia iuftum : ficut boni
tas quæ eſt fortis in fortitudine. Per primam fpeciemn re
gulæ D.quæritur,fortitudode quo eft ? Ad quod reſpon
dendum eft,quodipfaeft de actibus ſuperiorum potens
riarum ,videlicer de intelligere,diligere & recolere. Per
ſecundam fpeciem quæritur , fortitudo de quo eft ? Ad
quod refpondendum eft ,quod ipfa eft de ſuis riuis & bili .
bus,vtipſa poffis habere actum ſpecificum . Per tertiam
fpeciem quæritur, fortitudo cuius eft ? Cui dicendum eſt,
quod ipſa eft ſubiecti in quo eft, co quod ſuum inftru .
mentum eft. Per primam ſpeciem regulæ E. quæritur,
fortitudo
DE NOVEM SVBIECTIS. 271
fortitudo quare eſt? Er eft reſpondendum , quod ipfa eft,
quod habitusacquifituseft. Per ſecundam ſpecie qux
titur, fortitudo quare eft ? Et refpondendum eft, quod
ipſa eſt, vt aliq virtutes contra viria victoriam habere pof
ſinc. Per primam fpeciem regulæ F.quæritur, fortitudo
quanta ent? Ad quod dicendum eft, quod ipſaeſt tania
quanraipfa eft habitusacquiſitus. Per ſecúdam fpeciem
quæritur, fortitudo quáta eft diſcretiae?Cui reſponden
dum eft ,quodipfa haber quantitatem diſcreta