You are on page 1of 18

RANOHRIŠĆANSKA ARHITEKTURA

• SREDNJOVEKOVNA ARHITEKTURA SE RAZVIJALA NA PODRUČJU RIMSKOG


CARSTVA (EVROPSKI DELOVI + BLISKI ISTOK), POSTUPNO SE ŠIRILA NA
OSTALE DELOVE ISTOČNE I SEVERNE EVROPE.
• ARHITEKTURA SE RAZVIJA PREKO STILSKIH PRAVACA U IZMENJENIM
DRUŠTVENIM USLOVIMA. NAJSNAŽNIJI UTICAJI:
1. HRIŠĆANSKA RELIGIJA
2. FORMIRANJE DRŽAVNIH I VERSKIH ORGANIZACIJA U OKVIRU
POSTEPENOG STVARANJA FEUDALIZMA

•POČETAK SREDNJOVEKOVNE ARHITEKTURE OGRANIČEN JE NA PERIOD


OD IV DO VI VEKA I ODVIJAO SE U SLOŽENIM USLOVIMA:
1. RAĐANJE HRIŠĆANSTVA (OD I VEKA, BORBA S DRUGIM RELIGIJAMA,
PROGONI, POBEDA);313. G. MILANSKI EDIKT O TOLERANCIJI VERA; 391.G.
ZABRANA SVIH PAGANSKIH VERA
2. PRENOS PRESTONICE IZ RIMA U KONSTANTINOPOLJ (CARIGRAD) 226. G.,
GRAD OSVEĆEN 330. G
3. PODELA NA ISTOČNO I ZAPADNO RIMSKO CARSTVO NAKON SMRTI
TEODOSIJA VELIKOG 395. G. PROPAST ZAPADNOG CARSTVA 476. G., PROPAST
VIZANTIJE 1453.G.
4. VELIKE ETNIČKE PROMENE - SEOBA NARODA, OD V - VIII I IX VEKA.
NAJBOLJE SAČUVANA SAKRALNA ARHITEKTURA, STAMBENA SLABO, VOJNA
DELIMIČNO.

• S OBZIROM NA PROMENE U ORGANIZACIJI PROSTORA, KONSTRUKCIJI


I STILU IZVRŠENA JE PODELA NA:

1. RANOHRIŠĆANSKU ARHITEKTURU

• IV I V VEK - KASNOANTIČKA ARH. (TERITORIJALNO SE POKLAPA SA


RIMSKIM CARSTVOM)

• VI - VIII VEK - ARH. HRIŠĆANSKOG ISTOKA- RANOVIZANTIJSKA ARH.

2. VIZANTIJSKA ARHITEKTURU (DO 1453. G.) PREROMANSKA ARH. - OD IX


DO XI VEKA

3. ROMANSKU ARHITEKTURU - OD XI DO 2/2 XII VEKA

4. GOTSKU ARHITEKTURA - OD XIII DO XV (XVI) VEKA

DOMUS ECLESSIA

• OKUPLJANJE ZA MOLITVU I JELO PRVOBITNO JE BILO U KUĆAMA


BOGATIJIH HRIŠĆANA (DOMUS ECLESSIA – ZAJEDNICA) U
TRIKLINIJUMIMA

• Kuća – zajednica – Kupljena ili posebno sagrađena kuća u gradu, preuređena za


potrebne hrišćanske zajednice. Spolja se ne razlikuju od ostalih kuća. Datiraju se
između 230. i 400. godine, latinski naziv im je domus ecclesiae, a grčki oikos
ekklessias.
• Najstarija poznata kuća-zajednica je u Dura Europosu u Siriji. Datirana je grafitom na
podu u 231/2 godinu. Nalazi se uz zapadne zidine u bogatoj četvrti i spolja se ne
razlikuje od ostalih kuća. Sastoji se od sobe za skupljanje vernika, povišenog mesta
na istoku s kojeg je sveštenik propovedao, sakristije, katumenokoi i baptisterija ispod
razine poda natkrivenog ciborijem. Zidovi su ukrašeni motivima iz Starog i Novog
Zavjeta. Freske prikazuju Dobrog pastira, Adama i Evu, Izlečenje uzetog, žene na
Hristovovm grobu, čudo na jezeru, Samarićanku, Davida i Golijata.
• Izgled kuće u Dura Europasu- Obična peristilna gradska nastamba. Ulaz iz ulice vodi
kroz uski prolaz u dvorište okruženo prostorijama s tri strane, a s jedne portikom.
Južna soba sa klupama za vernike mogla je primiti 50-60 ljudi, a na istoku se nalazio
podijum za biskupa. Još istočnije je mala soba s nišama u zidu, verovatno sakristija.
Zapadna prostorija, katekumenoi, ima troja vrata, jedna vode u sobu za sastanke,
druga u dvorište a treća u baptisterij.
Katakombe

-Podzemlja groblja, najbrojnije su hrišćanske katakombe, potiču iz 2 veka, a pokopavanja u


katakombama su trajala do prve polovine 5 veka
-U početku su služile samo kao mesto za pokop.U njima su se okupljali hrišćani kako bi
obavili pogrebne običaje, obeležili kult mučenika i podsećanja na preminule
-U vreme hrišćanskih progona, služile su kao privremeno utočište za slavljenje
Euharistije.Nisu služile kao tajna skrovišta za hrišćane.
-Nakon završetka progona, posebno u vreme pape sv. Damaza (366-384), katakombe postaju
prava pravcata mučenička svetišta, centri pobožnosti i hodočašća hrišćana iz svih krajeva
rimskoga carstva.
-U to su doba i u Rimu postojala groblja na otvorenom, ali su hrišćanima, iz više razloga, bila
draža podzemna groblja. Pre svega, hrišćani su odbijali paganski običaj spaljivanja tela. Po
primeru pokopanoga Hrista, radije su sahranjivali svoje pokojne, zbog osećaja poštovanja
prema telu kojemu je određeno da jednoga dana uskrsne od mrtvih.Taj snažan hrišćanski
osećaj stvorio je problem prostora, problem koji je imao veliki uticaj na dalji razvoj
katakombi. Da su koristili samo groblja na otvorenom, slobodni prostor bi se vrlo brzo
popunio, budući da hrišćani obično nisu više puta koristili istu grobnicu. Katakombe su rešile
problem na štedljiv, praktičan i siguran način. Budući da je većina prvih hrišćana bila
siromašna, ovaj način sahranjivanja bio je odlučujući.Bilo je i drugih razloga koji su doveli do
izbora podzemnog sahranjivanja. Hrišćani su imali vrlo živi osećaj za zajedništvo: želeli su se
naći zajedno čak i u “smrtnome snu”. Osim toga, ta su osamljena mjesta omogućavala, napose
u vreme progona, suzdržano i skriveno okupljanje zajednice te dopuštala slobodnu upotrebu
hrišćanskih znakova.
-Po rimskome zakonu, koji je branio sahranjivanje pokojnika unutar gradskih zidina, sve su
katakombe smeštene uz glavne ceste koje su sagraditi rimski konzuli i, uglavnom, u
neposrednoj blizini tadašnjega predgrađa.
-U prvom veku hrišćani u Rimu nisu imali vlastitih groblja. Ako su posedovali zemlju,
sahranjivali bi tamo svoje pokojne. Ako pak nisu imali zemlje, koristili bi zajednička groblja
koja su koristili i pagani. Zbog toga je sveti Petar bio sahranjen u “nekropoli” (“gradu
mrtvih”) na Vatikanskome brežuljku koji je bio otvoren svima, kao što je sveti Pavle bio
sahranjen u nekropoli u Via Ostiense.
-U prvoj su polovini drugoga veka, usled raznih povlastica i darovanja, hrišćani su počeli
sahranjivati svoje pokojnike ispod zemlje. Tu je bio početak katakombama: mnoge su nastale
i razvile se oko porodičnih grobova čiji ih vlasnici, novoobraćenici, nisu koristili samo za
obitelj nego su ih otvorili i za svoju braću u vjeri. S vremenom grobna su se područja
proširila, često na poticaj same Crkve. Primeran je slučaj katakombi sv. Kalista: upravo je u
njima, u duhu zajedništva, Crkva preuzela organizaciju i upravljanje.
-Milanskim ediktom, koji su februara 313. godine objavili carevi Konstantin i Licinije,
hrišćani nisu više bili proganjani. Mogli su slobodno ispovedati svoju veru, graditi mjesta za
bogoątovlje, kao i crkve unutar i izvan gradskih zidina te kupovati zemljišta bez straha od
zaplene. Pa ipak, katakombe su i dalje redovito služile kao groblja sve do početka petoga
veka, kada je Crkva ponovno počela sahranjivati isključivo na površini zemlje ili u
bazilikama posvećenim znamenitim mučenicima. ---Kada su varvari (Goti i Longobardi)
prodrli u Italiju I stigli do Rima, uništili su mnoge spomenike i opljačkali mnoga mesta,
uključujući i katakombe. Nemoćni pred takvim haranjem koje se ponavljalo, krajem osmoga i
početkom devetoga veka pape su naredile da se relikvije mučenikâ i svetaca, zbog sigurnosti,
premeste u crkve u gradu.Nakon ąto su relikvije prenesene, katakombe nisu više bile
posećivane; štaviše, bile su potpuno napuštene, izuzev one sv. Sebastijana, sv. Lovre i sv.
Pankracija. S vremenom, odroni i rastinje zakrčili su i sakrili ulaze ostalih katakombi tako da
su im se čak zagubili tragovi. Tokom celog kasnog srednjeg veka nije se znalo gdje se nalaze.
-Istraživanje i naučno proučavanje katakombi započeo je, nakon nekoliko vekova, Antonio
Bosio (1575-1629), prozvan “Kolumbo podzemnoga Rima”. U prošlom veku, sistematsko
proučavanje katakombi, a posebno onih sv. Kalista, izvršio je Giovanni Battista de Rossi
(1822-1894), za koga se smatra da je osnivač i otac hrišćanske arheologije.

-Katakombe čini splet podzemnih hodnika koji podsjećaju na prave lavirinte, a njihova
ukupna dužina računa se u kilometrima. Na sadrastim zidovima tog zamršenog sistema
hodnika iskopane su u nizu pravougaone niše različitih veličina, nazvane lokuli, u koje je
stalo samo jedno telo, ali nisu bile retke i one u kojima su se nalazila tela dve pa i više osoba.

-Sahranjivanje prvih hrišćana bilo je krajnje jednostavno i skromno. Po Hristovom primeru,


hrišćani su bili obavijeni u pokrivač ili laneno platno.

Lokuli (= zidni grobovi) su tada zatvarani mermernim pločama, ili, najvećim dijelom, mortom
pričvršćenim crepovima. Katkada je na ploči napisano ime pokojnika, a uz to neki hrišćanski
znak ili želje za mir na nebu. Često su uz grobove bile postavljane male uljane svjetiljke ili
posudice s mirisima.

-Zbog njihovog smeštaja u redovima jedan iznad drugoga, grobovi su podsećali na veliku
spavaonicu nazvanu cymiterium - izrazom grčkoga porekla, a koje znači “mesto odmora”.
Na taj su način hrišćani hteli potvrditi svoju vjeru u uskrsnuće tela.

Vrste grobova u katakombama

Osim lokula bilo je i drugih vrsta grobova: arkosolij, sarkofag, forma, kubikul i kripta.

Arkosolij, tipični grob iz trećega i četvrtog veka, sastoji se od mnogo veće udubine u zidu
iznad koje se nadvisuje luk. Mermerna je ploča bila postavljena vodoravno. Arkosolij je
obično služio kao grobnica za jednu cijelu obitelj.

Sarkofag je kameni ili mramorni sanduk, obično urežen likovima u reljefu ili natpisima.

Forma je grob iskopan u podu kripte, kubikula ili hodnika. U velikom se broju nalaze blizu
grobova mučenikâ.

Kubikuli (izraz znači “sobe”), bili su male sobice, prave porodične grobnice sa zapreminom
od nekoliko lokula. Upotreba ovih grobnica nije bila prednost namenjena bogatima. Kubikuli
i arkosoliji bili su često ukrašeni freskama sa scenama iz Biblije, a koje su prikazivale teme
Krštenja, Euharistije i Uskrsnuća.

Kripta je veća prostorija. U vrijeme pape sv. Damaza mnogi grobovi mučenika bili su
pretvoreni u kripte, odnosno u male podzemne crkve, ukrašene slikama, mozaicima i drugim
ukrasima.

-Katakombe su isključivo gradili radnici koje su nazivali “fossori” (“rovači”). Kopali bi


hodnik za hodnikom pod slabim svetlom svojih svetiljki, a za prevoz zemlje na površinu
koristili su korpe ili vreće koje su provlačili kroz otvore za svetlo (lucernarije) otvorene na
svodu krova kripte, kubikula ili duž podzemnih hodnikâ. Lucernariji su bili velika oknâ koja
su izbijala na površinu. Kada bi iskopavaje bilo završeno, lucernariji bi ostajali otvoreni zbog
vazduha i svetla, kao kanali za dotok vazduha i sredstva za osvetljavanje.

-Stari hrišćani nisu koristili izraz “katakomba”. Reč je grčkog porekla, a znači “šupljina,
korito”. Rimljani su tako zvali jedno mjesto u ulici Appia, na kojem su se nalazile šupljine
nastale zbog odnošenja blokova sedre. U blizini su bile iskopane katakombe sv. Sebastijana.
U IX. stoljeću izraz se proširio na sva groblja, ali posebno se odnosio na podzemna groblja.

Katakombe svetog Kalista

-Nastale su oko polovine drugog veka, a deo su groblja koje zauzima prostor od 15
hektara zemlje. S mrežom podzemnih hodnika dugih gotovo 20 kilometara,
raspoređenih na nekoliko spratova, dostižu dubinu veću od 20 metara.
-Ime su dobile po đakonu sv. Kalistu, kojega je, početkom III. veka, papa Zefirin
stavio na čelo uprave groblja te su tako katakombe sv. Kalista postale službeno
groblje rimske Crkve.
-Na površini zemlje vidljive su dve male bazilike, s tri apside, nazvane “Trikore”.
U zapadnoj verovatno su bili sahranjeni papa sv. Zefirin i mladi mučenik Euharistije,
sv. Tarcizije.Obe trikore su obnovljene, a ona istočna sada je i mali muzej u kojem se
čuvaju natpisi s groblja te mnoštvo komadićâ otpalih sa sarkofagâ koji su prikazivali
scene iz Staroga i Novoga Zaveta. Najvažniji je Dječji sarkofag, nazvan tako zbog
maloga opsega, i od kojega je sačuvan bogato izrezbareni prednji deo. Scene
prikazane na njemu jesu: Noa s golubicom u lađi, prorok koji drľi svitak Boľanskoga
zakona, Danijel u rovu lavova, dijete u molitvi između dva sveca, čudo u Kani
Galilejskoj i Lazarovo uskrsnuće. Pred Isusovim nogama kleči Lazarova sestra
Marija. U srediątu poklopca dva dječačića podupiru pločicu, a na krajevima su, kao
ukras, izrezbarene dvije glave.
-Podzemno se groblje sastoji od nekoliko delova. Lucinine kripte i područje
nazvano po Papama te po sv. Ceciliji najstarije su jezgro (2. veka). Ostali delovi
nazvani su po sv. Miltijadu (sredina 3. veka), po sv. Gaju i sv. Euzebiju (kraj 3.
veka), Zapadno područje (prva polovina 4. veka) i Liberijevo područje (druga
polovina 4. veka), s mnogim značajnim kriptama.

Ulazne stepenice

U katakombe se ulazi modernim ulaznim stepenicama, dobrim delom sagrađenim na


mestu starih stuba iz IV. veka, a koje su otvorene u vreme pape Damaza kako bi
omogućile hodočasnicima da bez poteškoća priđu grobovima mučenikâ. Uzduž
zidova na prvom dijelu stuba pričvršćeno je mnoštvo komadića od ploča koje su
zatvarale lokule.

Kip Dobroga Pastira

Na odmorištu gde stube okreću udesno, nalazi se kip Dobroga Pastira, kopija originala
iz IV. veka koji se čuva u Vatikanskim muzejima. Dobri Pastir s ovčicom na
ramenima predstavlja Hrista Spasitelja i dušu koju je On spasio.

Agripinina nadgrobna ploča

Uzduž zidova na stubama pričvršćeno je nekoliko nadgrobnih natpisa. U jednome od


njih smrtni je dan nazvan “dan kada je pokojnica uąla u svjetlo” (“cuius dies inluxit”).
“Agripina preda (dušu Bogu) ... Uđe u svjetlo ... poloľena na Ide u mjesecu ...".
Grafiti

U dnu stuba, na zidu zaštićenom staklom, počinje niz grafita urezanih gvozdenim
klinom.To su imena osobâ, reči ili čak kratki zazivi mučenika, koje su hodočasnici
ispisali tokom poseta katakombama. Grafiti su česti u blizini grobova mučenikâ.

Na levoj je strani otvor koji uvodi u Kriptu posvećenu papama.

KRIPTA POSVEĆENA PAPAMA – PAPSKA GROBNICA

Najvažnije mesto Kalistovih katakombi.Otkrio ga je čuveni arheolog Giovanni


Battista de Rossi 1854. godine i opisao ga kao “mali Vatikan, središnji spomenik
svih hrišćanskih nekropola”. Potiče otprilike s kraja II. veka, a u početku je bio
privatni kubikul. Nakon darivanja celog područja rimskoj Crkvi, kubikul je obnovljen
i pretvoren u kriptu koja je postala grobnica za pape u III. veku. Kripta četvrtastoga
oblika, sadržavala je 4 udubljenja za sarkofage i šest lokula na svakom zidu - ukupno
16 grobova i jednu veličanstvenu grobnicu na zidu u dnu kripte. U IV. veku papa sv.
Damaz, pretvorio je kriptu u mesto za pobožnosti. Dao je postaviti oltar od kojega je
sačuvano samo mramorno podnožje. Na stropu su bila probijena dva lucernarija i
postavljeni su stupovi koji su držali gredu s koje su visele svetiljke i raspelâ u čast
mučenika.
U kripti u III. Veku bilo sahranjeno 9 papâ i 8 biskupa. Na zidovima su
pričvršćene, slomljene i nepotpune, izvorne nadgrobne ploče 5 papâ. Njihova su
imena napisana na grčkom jeziku, službenom jeziku Crkve toga vremena. Na 4 ploče,
pokraj papinog imena, stoji i oznaka epi(scopos) = biskup, jer je bio na čelu rimske
Crkve, a na dve ploče stoji znak, odnosno skraćenica MTR = Mučenik. Mučenik znači
svedok. Mučenicima su nazivali hrišćane koji su krvlju svedočili veru u Hrista.

Imena papâ upisana na nadgrobnim pločama jesu:

- Sveti Poncijan (230-235), umro je kao mučenik na Sardiniji gde je bio


prognan i osuđen na prisilni rad. Kako ne bi zbog svoje konačne odsutnosti
stavio u nevolju rimsku Crkvu, ubrzo nakon dolaska na ostrvo odustao je od
pontifikata.Nakon smrti Crkva ga je proglasila pravim mučenikom. Nekoliko
godina kasnije njegovi su posmrtni ostaci preneseni u Rim i sahranjeni u sv.
Kalistu.

- Sv. Anter (235-236), grčkoga porekla. Njegov je pontifikat vrlo kratko trajao - samo
43 dana. Svo to vreme proveo je u zatvoru.

-Sv. Fabijan (236-250), Rimljanin, bio je izabran za papu nakon smrti sv. Antera.Bio
je veliki organizator rimske Crkve. Podelio je grad u 7 crkvenih područja.U vreme
progona cara Decija odrubljena mu je glava.

- Sv. Lucije I. (253-254). Njegov je pontifikat kratko trajao: u svemu osam meseci
koje je delomično proveo u mjestu Civitavecchia, u kojem je bio u progonstvu.

- Sv. Eutihijan (275-283), iz mesta Luni u Liguriji, posljednji od devet papa


sahranjenih u ovoj kripti.
- Papa Siksto II. mučenik (257-258) kojega je sv. Ciprijan nazvao “dobrim i
spokojnim sveštenikom”, sigurno je jedan od najznamenitijih mučenika ovih
katakombi. Upravo dok je predvodio bogoslužje baš na ovom groblju, iznenada su se
pojavili vojnici cara Valerijana, 6. avgusta 258., i odmah mu je, istoga dana, bila
odrubljena glava, zajedno s četiri đakona.

- Ostale pape ovde sahranjeni su Stjepan I. (254-257), sv. Dionizije (259-268)


i sv. Feliks I. (269-274), čije nadgrobne ploče, međutim, nisu pronađene.
- Pjesme Pape Damasa-Na desnom zidu Kripte posvećene papama čuvaju se,
spojena zajedno, dva izvorna komada prvog speva sv. Damaza koji je posvetio
papi Sikstu II. kako bi obnovio uspomenu na njegovo slavno mučeništvo. S
istorijskog gledišta zanimljiva je izvorna nadgrobna ploča koja je još danas
većim delom sačuvana ispred groba pape Siksta II. Bila je isklesana u
mermeru po želji pape Damaza, a sadrži njegov spev, pisan u latinskim
heksametrima. “Sikstovi prijatelji” su četiri đakona: Januarije, Magnus,
Vincent i Stjepan.

Uskim prolazom, koji se otvara levo od zida pri dnu Kripte posvećene papama, ulazi
se u kriptu svete Cecilije.

KRIPTA SVETE CECILIJE

U levome zidu, pri dnu, otvara se velika udubina u koju je bio položen sarkofag s
Cecilijinim telom. Tamo je ostao do 821. kada ga je papa sv. Paskal I. Preneo u
rimsku četvrt Trastevere, u njoj posvećenu baziliku. Kip, ondje postavljen, kopija je
slavnoga kipa Stefana Maderna (1566-1636), isklesan 1599. godine, prilikom
utvrđivanja posmrtnih ostataka. Posmrtni ostaci pronađeni su u istom položaju u
kojem ga je bio napravio autor. Maderno je želio naglasiti i ranu od mača na
Cecilijinu vratu te položaj njenih prstiju: tri ispružena na desnoj ruci i jedan ispružen
na levoj.Kripta je bila ukrašena mozaicima i slikama. Od ovih posljednjih sačuvano
ih je samo nekoliko. Na levom zidu, pokraj mesta gdje je sahranjena mučenica, vidi se
sv. Cecilija u molitvi. Ispod toga, u jednoj maloj udubini u zidu, nalazi se Hristov lik
“Pantocrŕtor” (Svemogući), a u ruci mu Evanđelje. Pokraj njega nalazi se lik sv.
Urbana, pape i mučenika, savremenika sv. Cecilije, sedinjenog u patnji s mučenicom.
U lucernariju između dve ovčice zadivljuje nas raspelo te likovi mučenika Polikama,
Sebastijana i Kvirina.U kripti se čuvaju mnogobrojni natpisi. Najvažniji je natpis
Septimija Frontona, senatora. Natpis je na grčkom jeziku, a potiče iz III. veka.
Sv. Cecilija, bila je zaštitnica muzike. Sv. Cecilija potiče iz plemićke rimske
porodice, a preminula je u trećem veku.

KUBIKULI SAKRAMENATA

Napuštajući kriptu sv. Cecilije, na levoj strani nalazimo dugi pokriveni hodnik
koji predstavlja jednu od dve najstarije jezgre ovoga groblja (hodnik B).Iz njega se
ulazi u hodnik C, u kojem se nalazi prekrasna spomen ploča u Augurinovu čast, s
golubicom koja u kljunu nosi maslinovu grančicu.Uskim prolazom stiže se u hodnik
A, nazvan Kubikul sakramenata. Kubikul sakramenata čini 5 porodičnih grobnica,
posebno važnih zbog fresaka. Njihov nastanak možemo smestiti na početak 3. veka,
a simbolično predstavljaju sakramente Krštenja i Euharistije. Tamo je prikazan i
prorok Jona, simbol uskrsnuća. Na zidu u podnožju kubikula A2 naslikan je najstariji
prikaz krštenja jednog katekumena. Sveštenik u tunici i s palijem polaže desnu ruku
na glavu katekumena koji stoji u vodi. Ostale prikaze krštenja nude nam ribar,
Samarićanka na bunaru i čovek na bazenu u Bethesdi.Scene na freskama-krštenje,
euharistija, prorok Jona

Mučeničke stepenice

Na kraju hodnika u kojem su Kubikuli sakramenata počinju Mučeničke stepenice,


sagrađene u drugoj polovini 2 veka i do danas je sačuvano nekoliko stepenica iz tog
vremena. Nazvane su “mučeničkim ” jer su njima prošli pape sahranjeni u obližnjoj
kripti.

MILTIJADOVO PODRUČJE

Kroz prolaz otvoren u zidu u dnu kubikula A1 ulazi se u područje nazvano po sv.
Miltijadu. Područje je iskopano u drugoj polovini III. veka, a sadrži mnoge kubikule i
arkosolije, čak i uzduž hodnikâ.Prvi je hodnik kojim se prolazi širok.Ovaj hodnik se
neprestano koristio u vreme posetâ grobovima mučenika, jer je bio deo prolaza prvih
hodočasnika iz kripte posvećene papama i iz kripte sv. Cecilije, na grob pape
mučenika sv. Kornelija u Lučininim kriptama.Na levom zidu, na početku hodnika,
vidljivo je nekoliko simbolâ: golubica, dva monogramâ, riba, sidro, mala ptica koja
na vrču pije vodu. Na uglu prvog hodnika, na levoj strani, nalaze se dve ploče u
spomen dva sveštenika “Julianus presbyter” i “Presbyter in pace” . Odmah nakon
ukrštavanja hodnika s prostranim lucernarijem, na vrhu desnoga zida vidi se ploča s
feniksom. Prvi arkosolij - Iznad arkosolija nalazi se mala Irenina ploča koja
prikazuje mladu hrišćanku u molitvi.Pokraj nje nalazi se golubica.Malo dalje, na levoj
strani, nalazi se Kripta utehe koja je služila za molitvene susrete i za obrede utehe,
odnosno za godišnje zadušnice koje su služili za svoje pokojne. U kripti je sačuvan
poklopac jednog veličanstvenog sarkofaga. Zbog njegovog posebnog izgleda u obliku
krova od iskrivljenih crepova, kripta je, u vreme de Rossija, nazvana kripta od crepa.
Nasuprot kripte otvara se kubikul Četiriju godišnjih dobâ .Na kraju hodnika, pre
ograde, nalazimo dva kubikula: na levoj strani Akvilinin kubikul, s natpisom
“Aquilina dormit in pace” (Akvilina počiva u miru).
Na desnoj strani nalazimo Sofronijin kubikul, nazvan tako po pokojničinom imenu
koje je dva puta urezano na zidu u dnu kubikula. Još dva puta to je ime urezano u
blizini kripte posvećene papama. Natpisi verovatno govore o hrišćaninu koji je
duboko potresen smrću neke drage osobe, možda svoje supruge, sišao u katakombe
kako bi tamo pronašao utehu za svoju bol. Iza zavoja u obliku slova U ulazi se u
hodnik W2. Na desnoj strani nalazimo Kubikul oceana, nazvan po mitskome
utelovjenju mora oslikanom na svodu. Skromnih je mera, urešen naslikanim, jako
istaknutim crvenim crtama. U nastavku stiže se u galleria decumana Q1, glavni i
najduži hodnik u groblju, od kojega se odvajaju sporedni hodnici nazvani “cardines -
temelji”.Nekoliko koraka udaljen od izlaznih stuba, nalazi se Kubikul sarkofagâ koji
su u gornjem delu zatvoreni staklenim pločama, a sadrže retke ljudske ostatke.

PODRUČJE SV. GAJA I SV. EUZEBIJA


Nastavljajući hodnikom Q1, nakon stuba na izlazu Z, nailazimo odmah na dve važne
kripte: na desnoj strani kripta pape Gaja, a na levoj pape mučenika sv. Euzebija.

Kripta sv. Gaja

Kripta zauzima posebno mesto u katakombama sv. Kalista zbog svojih doista
izuzetnih razmera. Mogla je primiti više od šezdeset osoba. Od samoga početka bila je
osmišljena tako prostrana kako bi omogućila okupljanje zajednicâ. Veliki lucernarij
smešten u hodniku, osiguravao je svetlo i dovoljno vazduha za kriptu. Ukrasi su
umereni; zidovi su bili obloženi jednostavnim slojem belog gipsa. Na bočnim
zidovima nalaze se mnogi lokuli, dok ih se na zidu u dnu hodnika nalazi samo tri.
Lokul u sredini, prilično velik, glavna je i najvažnija grobnica cele kripte. U njoj se
čuvaju dijelovi grčkoga natpisa pape Gaja:“Pokop biskupa Gaja 22. aprila” (296.
godine). U kripti nalazimo razne grčke i latinske natpise, nažalost gotovo sve
nepotpune. Osim njih nalazimo i grafite. I pod je pun grobnicâ. Na zidovima kripte
grafiti navode imena trojice afričkih biskupa koji su došli moliti na grob svoga svetog
Optata, verovatno sahranjenog u ovoj kripti.

Kripta svetoga Euzebija

Nalazi se nasuprot kripte sv. Gaja. Četvrtastoga je oblika, ali nije prostrana. Zidovi i
pod bili su obloženi mermerom Lucernarij je noviji; onaj izvorni bio je otvoren na
plafonu hodnika.
Kripta ima tri arkosolija. U arkosoliju na desnome zidu bio je smešten grob sv.
Euzebija. Unutrašnjost je bila obložena mermerom, s lűkom ukrašenim mozaikom. U
tom arkosoliju nalazi se velika novija mermerna ploča na kojoj je urezana poezija
koju je spevao papa Damaz u čast sv. Euzebiju. Na pozadini, ploča sadrži posvetu u
Karakalinu čast.

Kubikul mučenikâ Kalocera i Partenija

Posle kripte sv. Euzebija, na levoj strani nalazimo kriptu svetih Kalocera i Partenija,
koji su možda bili žrtve progona cara Dioklecijana. Kubikul je u celosti obnavljan još
od prvih vekova zbog lošeg tufa. Kubikul preko puta, veći od uobičajenog kubikula u
katakombama, služio je kao mesto za verske obrede u blizini grobova.Nastavljajući
razgledavanje hodnikom Q1, nailazimo na dvostruki kubikul, nekada osvetljen
širokim lucernarijem. Na levoj strani nalazimo

Kubikul 5 Svetaca

Tako je nazvan jer je na zidu u dnu kubikula bilo prikazano pet osoba u molitvi usred
vrta. Iznad svakoga lika bilo je napisano ime: Dionizija u miru, Nemezije u miru,
Prokopije u miru, Eliodora u miru, Zoe u miru”. Slika potiče s početka 4. veka
Na desnoj strani nalazi se dvostruki kubikul, u proąlosti osvijetljen ąirokim otvorom
za svjetlo. To je

Kubikul đakona Severa

Kubikul je pripadao ovom đakonu, a za iskopavanje kubikula đakona je ovlastio papa


Marcelin (296-304). U velikom prostoru utisnut je, u mermernoj pregradi koja je
zatvarala arkosolij, metrički natpis, jedan od najvažnijih u čitavom podzemnom Rimu.
Natpis je značajan jer je to prvi epigrafski dokument u kojem je rimski biskup nazvan
“papa”. Ako napustimo sada glavni prolaz hodnika Q1 i krenemo ulevo, ulazimo u
hodnik R2, na čijoj se levoj strani nalazi

Kubikul ovčicâ

Grob u dnu sastavljen je od jedne udubine u zidu za sarkofag, nadsvedene lűkom.Lűk


i luneta sadrže crtež iz 4. stoljeća, oštećen zbog otvaranja jednog lokula.Usred
arkosolija nalazimo lik Dobroga Pastira s ovčicom na ramenima, okruženog stadom
(s jednim ovnom i pet ovaca). Sa svake strane dva se čovjeka u tunici i s plaštom žure
popiti vodu koja na dva mesta izvire iz stene.Na levom zidu udubine u zidu nalazimo
scenuEuharistije

ZAPADNO PODRUČJE

Potiče s početka 4. veka.Područje je bilo korišteno isključivo za sahranu i imalo je


posebne stepenice. Sadrži popriličan broj kubikula, među kojima jedan okrugli sa
svodom u obliku kupole. Taj podzemni mauzolej mogao je prihvatiti pedesetak
pokojnika.Bitan Gospin arkosolij, iz prve polovine 4. veka. Sa scenom Bogojavljenja.

LIBERIJEVO PODRUČJE

Bilo je iskopano tijekom druge polovine 4. veka u severnom dijelu Groblja sv.Kalista.
Područje je tako nazvao De Rossi nakon otkrića triju grobnih natpisa iz vremena pape
sv.Liberija(352-366), prethodnika sv. Damaza. Glavno obilježje područja su veliki
kubikuli s krstastim ili polukružnim svodom, koji u svakome od četiri ugla imaju
stubove urezane u sedru. Ponekad umesto stubova nalazimo četverokutne stupce.
Liberijevo područje sadrži i veliki broj lucernarija, jasno vidljivih i iznad zemlje.
Slike, malobrojne i razasute na više mesta, podsećaju na poznate teme iz prikaza u
katakombama: Hrist “pantocrŕtor” (svemogući), Hristov monogram, Adam i Eva sa
zmijom…. U katakombama sv. Kalista nalazi se čak 2378 natpisa, od kojih veći deo
pripada ovom Liberijevom području.

LUCININE KRIPTE

Uzduž ulice Appia, u drugoj polovini II. veka, nastale su Lucinine kripte. Ime Lucina
potiče iz Liber Pontificalis u životopisu pape sv. Kornelija. Kripte se sastoje od dvije
podzemne grobnice (hypogeus) odnosno malih podzemnih prostora namenjenih
sahrani, koji sadrže nekoliko kubikula međusobno povezanih hodnicima, dok na
površinu vode stepenice. U 4. veku ove su kripte bile spojene s grobljem sv. Kalista
hodnikom kojim su hodočasnici, koji su bili posetili kripte posvećene papama i sv.
Cecilije, mogli doći izravno, preko polja pape Miltijada, do groba onde sahranjenog
pape Kornelija.Sv. Kornelije, izabran za papu 251. godine, nakon godinu dana
pontifikata bio je prognan u mjesto Civitavecchia gdje je sljedeće godine preminuo.
Posmrtni su ostaci sv. Kornelija bili položeni u prostranu četvrtastu udubinu u zidu
podzemne grobnice , a ispred nje bila je postavljena mermerna ploča na kojoj su
bile urezane reči: CORNELIVS · EP(iscopus) · MARTYR (Kornelije biskup
mučenik). Na levome zidu grobnice naslikani su sveci Siksto II. i Optat. Desno od
grobnice nalazi se sto okrugloga oblika – na njemu su stajale uljane svetiljke koje su
svetlile u čast pape mučenika. Poviše na zidu vidimo likove svetih pape Kornelija i
Ciprijana, biskupa Kartage (mučenik Valerijanovih progona iz 258. godine). Ta četiri
lika imaju aureolu oko glave, odeveni su u papinsku odoru, a u levoj ruci drže knjigu
ukrašenu dragim kamenjem (Evanđelje). Iznad grobnice pape Kornelija nalazi se
komad spomen-ploče na kojoj su bili urezani stihovi pape Damaza. U ovim kriptama
nalazi se jedan dvostruki kubikul, bogat slikama iz 2. veka s prizorima Isusovog
krštenja, Danijela u lavljoj jami, dva lika Dobroga Pastira, dve žene u molitvi s velom
na glavi, niz scena iz Jonina života. Tu se nalaze i čuvene euharistijske ribe: dve ribe i
ispred svake od njih nalazi se korpa s hlebom i čašom punom crnog vina. Sve to
predstavlja sakrament Euharistije.

OSNOVNI OBLICI KASNOANTIČKE SAKRALNE ARHITEKTURE

• PROGRAMSKI UTICAJI VELIKIH EPISKOPSKIH CENTARA: JERUSALIMA,


RIMA, ANTIOHIJE, ALEKSANDRIJE, CARIGRADA, MILANA, RAVENE

OSNOVNI OBLICI KASNOANTIČKE SAKRALNE ARHITEKTURE ISKAZANI SU


KROZ:

1. PODUŽNI (LONGITUDINALNI) PLAN ZA CRKVE HRIŠĆANSKOG


KULTA

2. CENTRALNI
PLAN ZA
GRAĐEVINE
SPECIJALNE
NAMENE
(KRSTIONICE,
MARTIRIJUMI,
MEMORIJE...)

DVA OSNOVNA TIPA


PODUŽNOG PLANA:

1. LATINSKI

2. HELENISTIČKI

LATINSKI TIP
• AT

RIJUM

• PIS

CINA

• PO

RTIK

• KA

TIHUMENA

• GL

AVNI BROD

• BO

ČNI BRODOVI

• TRI

UMFALNI LUK

• TR

ANSEPT

• OL

TAR

• AP

SIDA

• SIN

TRONON

• EPISKO

PSKA STOLICA-KATEDRA
GLAVNI SPOMENICI (LATINSKI TIP)

• SAN GIOVANNI IN LATERANO – RIM – 321.G.


• SAN PIETRO – RIM – 330- G.
• SAN PAOLO FUORI LE MURA – RIM – 380.G.
• SANTA MARIA MAGGIORE – RIM – 432.G. (PRVOBITNO BILA PAGANSKA
BAZILIKA)- na trijumfalnom luku prikaz scena iz dvorskog života, na brodu prikazi
iz Starog Zaveta

SAN GIOVANNI IN LATERANO (LATERANSKA CRKVA U RIMU)

• Prva crkva, Mater Eclesiarum, danas se naziva lateranska crkva Sv.Ivana


• 313. godine Konstantin je poklonio Lateransku palatu crkvi
• Građena je opus cementicumom
• Po tipu je peterobrodna longitudinalna bazilika s transeptom, apsidom i tri ulaza
• Pored nje je oktogonalni baptisterijum,sagrađen 315 godine
HELENISTIČKI TIP

A.SPOLJNA PRIPRATA
(EKSONARTEKS)

B. PRIPRATA
(NARTEKS)

C. GLAVNI BROD

D. BOČNI BROD

E. OLTARSKA APSIDA

F. PROSKOMIDIJA

G. ĐAKONIKON

SAN APOLLINARE IN CLASSE

GLAVNI SPOMENICI:
- SAN APOLLINARE NUOVO - RAVENA
- SAN APOLLINARE IN CLASSE - RAVENA
- EUFRAZIJANA - POREČ
- KATEDRALA U TORČELU
- BAZILIKE - CARIČIN GRAD
- SV. DIMITRIJE - SOLUN (PETOBRODNA)

DVOJNE CRKVE (BAZILIKE GEMINE)

PRIMERI-Dvojna crkva u Aquileji-Tri građevine izgrađene između 313. i 319.


godine, a gradi ih biskup Teodor. To su dve longitudinalne prostorije spojene
krstionicom.Trier-326. godine u Trieru su izgrađene 2 trobrodne crkve spojene
trobrodnom prostorijom.Salona, Pula, Mogorjelo

CENTRALNI PLAN - GRAĐEVINE ZA SPECIFIČNE SAKRALNE NAMENE:

1. KRSTIONICE (BAPTISTERIJUMI) -SAMOSTALNE GRAĐEVINE ILI ANEKSI


2. MARTIRIJUMI
3. MEMORIJE
• POREKLO U ANTIČKIM MAUZOLEJIMA I KRUŽNIM PAGANSKIM
HRAMOVIMA
• ZASNOVANI NA GEOMETRIJSKI PRAVILNIM OBLICIMA (PROSTI, SLOŽENI I
UPISANI TIPOVI)

CRKVA SVETE KONSTANCE U RIMU (KONSTANCIN MAUZOLEJ)

Mozaični svod crkve sv. Konstance u Rimu

Mozaik na kupoli je slabo očuvan. Kupola je podeljena na 12 polja na kojem su prikazani


bršljEni i starozavetni motivi. Svod je podeljen na 8 polja. Na njima je prikazan muški
portret, možda Konstantin, a u drugim poljima su ptice, ljudski prikazi i figuralni ukrasi. Na
hodniku oko središta muzoleja je prikazan proces dobijanja vina, a na vrhu je Konstancin
medaljon. U apsidama su mozaici druge radionice koji prikazuju Isusa koji sjedi na globusu i
predaje ključeve Petru.

MAUZOLEJ GALA PLACIDIJE U RAVENI

ARHITEKTURA HRIŠĆANSKOG ISTOKA


• NA POJEDINIM PODRUČJIMA NEKADAŠNJEG RIMSKOG CARSTVA POČINJU
DA SE RAZVIJAJU OBLICI KOJI ĆE BITI OD VELIKOG ZNAČAJA ZA DALJI
RAZVOJ GRADITELJSTVA.
• ARH. HRIŠĆANSKOG ISTOKA UTICAĆE NA OBLIKOVANJE SREDNJOVEKOVNE
ARH. NA ISTOKU I ZAPADU EVROPE.
• PODRUČJE OBUHVATA OBALE EGEJSKOG I SREDOZEMNOG MORA,
PALESTINU, SIRIJU, MALU AZIJU, MESOPOTAMIJU, JERMENIJU I GRUZIJU

• HRONOLOGIJA RAZVOJA JE SLOŽENA I SLOJEVITA, JER SE NE POKLAPA U


SVIM PODRUČJIMA
• POČETAK JE SVUDA KRAJEM IV, POČETKOM V VEKA, A KRAJ:
1. VII VEK – PALESTINA, SIRIJA, EGIPAT, MESOPOTAMIJA (Arapska osvajanja)
2. XI VEK – MALA AZIJA (Osvajanja Turaka Seldžuka)
3. XIII VEK – JERMENIJA I GRUZIJA (Osvajanja Mongola)

• ALEKSANDRIJA, JERUSALIM I ANTIOHIJA -GRADOVI OD VELIKOG UTICAJA


NA RAZVOJ HRIŠĆANSKE FILOZOFIJE.
• NJIHOVI PATRIJARSI SU SE SMENJIVALI ŠTO SE TIČE UTICAJA, PA SU OD
NJIHOVE DOMINACIJE ZAVISILE I PROMENE ODREĐENIH STILSKIH
KARAKTERISTIKA
• NA PODRUČJU HRIŠĆANSKOG ISTOKA ZASTUPLJENE SU SAKRALNE
GRAĐEVINE PODUŽNOG I CENTRALNOG PLANA.

• BAZILIKE SE RAZVIJAJU U SPECIFIČNOM OBLIKU I ZATO SE NAZIVAJU


BAZILIKA ORIJENTALNOG TIPA
• OBLIK SE ZASNIVA NA OSNOVNIM PRINCIPIMA FORMIRANJA
HELENISTIČKOG TIPA BAZILIKE, ALI SE RAZLIKE JAVLJAJU U ODNOSU NA:
1. PRIMENJENI MATERIJAL
2. POSTOJEĆU LOKALNU TRADICIJU
3. NIVO TEHNIKE GRAĐENJA

• IZRAZITE NOVINE NASTAJU U STRUKTURI PLANA I CELOKUPNOM


PROSTORNOM REŠENJU.
• NAJUPADLJIVIJA JE POJAVA NISKIH KULA NA ZAPADNOJ FASADI UZ ULAZ U
NARTEKS (Najčešće su kod trobrodnih bazilika)
• SPOLJNA DEKORACIJA POSTOJI, NAROČITO SE ISTIČU NAGLAŠENI,
PROFILISANI HORIZONTALNI VENCI (KORDON VENCI)
• APSIDE SU RAZNOVRSNO REŠENE (POLUKRUŽNO, KOPITASTO, SA NIŠAMA,
SPOLJA POLIGONALNE, UPISANE U MASU ZIDA)

•BAZILIKE SU PRVO BILE ARHITRAVNE KONSTRUKCIJE, SA SPECIFIČNIM


KONZOLNIM SKRAĆENJEM RASPONA, ŠTO JE KASNIJE POSTALO I STILSKA
ODLIKA •BRODOVI SU NAJČEŠĆE RAZDVOJENI MANJIM BROJEM MASIVNIH
STUBACA,REĐE STUBOVA. •STUPCI SU POVEZANI POLUKRUŽNIM LUCIMA ŠTO
ĆE POSTATI I ODLIKA ROMANSKE ARH. •ZBOG UVOĐENJA SPECIFIČNIH
LITURGIJSKIH OBREDA, NA BOČNIM ZIDOVIMA SE POJAVLJUJU VESTIBILI,
ZNAČAJNI KASNIJE I U DRUGIM ARH. •PORED ARHITRAVNIH GRAĐENE SU I
ZASVEDENE BAZILIKE KAO I BAZILIKE SA KUPOLOM.

• PROCES UVOOENJA SVODNIH ELEMENATA JE BIO VEOMA SLOŽEN I


SLOJEVIT. PRVO SU GRAĐENE BAZILIKE SA KOMBINOVANIM SISTEMIMA,
ZATIM SA POLUCILINDRIČNIM SVODOVIMA. RADI POJAČANJA KORISTE SE
OJAČAVAJUĆI ILI POPREČNI LUCI.
• NAJSLOŽENIJI BAZILIKALNI OBLIK JE ZASVEDENA BAZILIKA SA KUPOLOM
U KOMBINACIJI SA UPISANIM KRSTOM.
• PRIMERI SU KASR-IBN-VARDAN U SIRIJI (VI) I DERE AZI U MALOJ AZIJI (VII)

• SVODNI OBLICI SU RAZLIČITI I KORISTI SE:


1. POLUOBLIČASTI SVOD
2. POLULOPTASTI SVOD (KALOTA)
3. KUGLASTI SVOD
• NAČINI DA SE IZ KVADRATNE OSNOVE PREĐE U KUPOLU SU:
1. SISTEM TROMPI - KONSTRUKCIJA U OBLIKU UGAONIH NIŠA
2. SISTEM PANDANTIFA - KONSTRUKCIJA U OBLIKU SFERNIH TROUGLOVA

RANOVIZANTIJSKA ARHITEKTURA

• CELA DRŽAVA JE IME DOBILA PO GRČKOJ KOLONIJI VIZANTU (-660)


• GRAD KONSTANTINOPOLJ JE OSVEĆEN 11. MAJA 330. g. (SLAVENI GRAD
NAZIVAJU CARIGRAD)
• OSNOVNE KARAKTERISTIKE VIZANTIJSKE DRŽAVE SU:
1. HRIŠĆANSKA VERA
2. GRČKA KULTURA
3. USAVRŠENO RIMSKO ZAKONODAVSTVO
• OVA TRI SEGMENTA UGRAĐENA SU U CIVILIZACIJU, PA ZATO I U
UMETNOST

• PODRUČJA RAZVOJA I GLAVNI UMETNIČKI CENTRI:


1. U POČETKU RASPROSTRANJENOST SKORO KAO RIMSKO CARSTVO
2. CARIGRAD - KROZ SVE PERIOD
3. SOLUN – KROZ SVE PERIODE
4. RAVENA – U RANOVIZANTIJSKOM PERIODU
5. NAKON PADA CARIGRADA CENTRI SU MISTRA, ARTA,...
6. ZNAČAJ EPISKOPSKIH I MANASTIRSKIH CENTARA (SVETA GORA, METEORI...)

• VREMENSKI PERIODI U KOJIMA DOLAZI DO ZNAČAJNIJIH


TRANSFORMACIJA U ARH.:
1. RANOVIZANTIJSKI – KRAJ V - POČ. VII VEKA
2. SREDNJI – OD VII DO XIII (NAROČITO POD DINASTIJOM KOMNENA OD IX DO
POČ. XIII)
3. POZNI PERIOD – POČ.XIII – SRED. XV VEKA (RENESANSA
PALEOLOGA)UTICAJ VIZANTIJSKE UMETNOSTI NA DRUGE
ZEMLJE TRAJE MNOGO DUŽE

• U RANOVIZANTIJSKOM PERIODU OBAVLJA SE SINTEZA RAZNIH TIPOVA


CRKVENIH GRAĐEVINA U JEDNU CELINU
• RANOVIZANTIJSKA ARHITEKTURA JE SAČUVANA U MALOM BROJU
PRIMERA
• RAZLOZI ZA TO SU ARAPSKA OSVAJANJA (OD VII VEKA) I IKONOKLAZAM
(730-843)
• PO KONCEPCIJI PLANA I KONSTRUKCIJSKIM REŠENJIMA IZDVAJA SE
NEKOLIKO CRKAVA, KOJE NISU ISTOG TIPA, ALI SU UGLAVNOM SVE
KUPOLNE.

1. CRKVA SVETIH SERGIJA I VAKHA (CARIGRAD, 530.g.)


2. CRKVA SVETE IRENE (CARIGRAD, 532.g.)
3. CRKVA SVETE SOFIJE/PRESVETE MUDROSTI (CARIGRAD, 532-537.g.)
4. CRKVA SVETIH APOSTOLA (JUSTINIJANOVA GROBNA CRKVA, CARIGRAD,
VI VEK, SRUŠENA 1453.g.)
5. CRKVA SAN VITALE (RAVENA, 526-541)
• VIZANTIJSKO HRIŠĆANSTVO, PA I ARHITEKTURA BILI SU POD VELIKIM
UTICAJEM HRIŠĆANSKOG ISTOKA. PRVO SU SE GRADILE HELENISTIČKE
BAZILIKE, A ZATIM SE SVE ČEŠĆE UVODE KUPOLNE STRUKTURE I KONAČNO
OSNOVA UPISANOG KRSTA.
• PRIMER DVOJNOG-PRELAZNOG PLANA JE CRKVA SVETE IRENE KOJA U
PRIZEMLJU IMA KARAKTERISTIKE ORIJENTALNE BAZILIKE, A IZNAD
GALERIJA JE REŠENA KAO UPISANI KRST SA KUPOLOM