Sie sind auf Seite 1von 273

LT]D\ØIG MOHLER

BESSARIONIS
KARDII\AL BESSARION IN CALT]MNIATOREM
ALS PLATON IS
THEOLOGE, HUMANIST UND STAATSMANN LIBRI IV
TEXTUM GRAECUM ADDITA VETERE VERSIONE LATINA
FLJNDE UND FORSCHUNGEN
PRIMUM EDIDIT

In 3 Bänden
L. MOHLER
II. BAND.

BESSARIONIS
IN CALUMNIATOREM PLA-|ONIS
LIBRI IV.

NEUDRUCK DER AUSGABE PADERBORN 1927


NEUDRUCK DER AUSGABE PADERBORN 1927

5.'*"
¿r:Firiî

196l
1967
SCIENTIA VERLAG AALEN
FERDINAND SCHÖNTNCTT PADERBORN SCIENTIA VERLAG AALEN
FERDINAND SCHöNTNCH PADERBORN
VORWORT.
Hi.r-it übergebe ich Bessarions In Calumniatore¡n Platonis, mit
dem dieser zum Humanisten gewordene Byzlntiner das Abendland in die
Welt Platons wieder eingeführt hat, zum ersten Mal im griechischen Ur-
text der Öffentlicbkeit. Der nicht unbeträchtliche Aufwand an Mühe und
Kosten für die Herausgabe wird angesichts der Bedeutung von Bessarions
Werk für die Geistesgeschichte in überreichem Maße gerechtiertigt'
Meinen Dank schulde ich in erster Linie den Handschriftenbibliotheken
und deren Vorständen: in Rom der Vaticana, wo mir Monsignore G. Mer-
cati jederzeit mit dr-'r größten Liebenswürdigkeit zur Seite stand; in Venedig
der Marciana, die den größten Teil der handschriftlichen unterlagen birgt
und mir durch das gütige Entgegenkomn.ìen ihres Direktors L. Ferrari
den Cod. gr. ry9 selbst nach Münster entlieh; in Müncben der Staats-
bibliothek, wo ich neben der handschriftlichen Kollationierung besonders
günstige Gelegenheit zur Feststellung der vielen Zitate fand.
Für mannigfache Förderung bei meiner Arbeit danke ich ganz
besonders Herrn Prälaten Prof. Dr. Göller in Freiburg i. B., Herrn Prälaten
Prof. Dr. Schreiber in Münster i. W., Herrn Botschafter Dr. Diego v. Bergen
in Rom, Herrn Prof. Dr. Schöne in Münster i. W. sowie Herrn Studienrat
Dr. Leonard in Münster i. W. (ietzt Oberstudiendirektor in Bottrop),
Ietzterem namentlich für seine hilfsbereite Mitarbeit bei der Druckkorrektur.
Der Druck wurde schließlich nur durch eine reichere Zuwendung der Not-
gemeinschaft der Deutschen Wissenschaft sowie durch private Spenden
ermöglicht, wofur ich ebenfalls rneinen herzlichsten Dank ausspreche.
Münster i. W. im Mai t927.
Mohler

der
Lizenzausgabe mit freundlicher Genehmigung
Paderborn
V.¿gt-Ut.ftft"ndlung Ferdinand Schöningh'
Titelnummer 20110J192
Betrieb GmbH
Gesamtherstellung: fotokop, Reprografischer
- HilPertstraße 8, Darmstadt
PRIÑTED IN GERMANY
EINLtrITTJNG.
Der griechische Text von Bessarions Ll Calunrniatorem Plaronis liegt, aus-
genomnten das III. Buch, das nur einmal überliefert ist, in fünf Hanclscllrifteu vor, vol)
BERICHTTGUNGEN. denen die drei erstgenannten zeitgenössischen Kodizes nrehrere Bearbeituugen des Werkes
darstellen.
deiicere anslaLt deicere r. Cod. Ma¡c. gr. r99 (U), ein codex chârtaceus siec. XV. von 225 lol.
Seite 7, Zeile 1z
IT I intelleget intelliget (29,8\2r,5 cm) in einfachem Pergamenteinband, enthält d¡s I, lI. und IV. tsuch,
,
rt , rf intelligere
inteìlegere Letzteres wird noch als Ill. bezeichnet. Eine I(apiteleinteilung fehlt.
I{uvr¡}"r.c¿voü
22rJo K¿vt¿)'tøvoü deutlich zu erkenne lc. sorp-
l9nro intell egere intelligere tàhige 6u lur¡ ist in liegen chriebei.
64 Appnrttus atl t7 cv,¿þePlPíræ
cup.p¡Pz¡xócø Die Z genau eingehalten. aufrecht-
ou¡r.PeP4xòç ou¡rpr¡p¡xò6 stehen Zeilen. Fol.86-86v (Ua) hat
praeexistentiam kleine eilen, ist Ul ähnlicb, bar. Fol.
87 Zeile r7 pra eexsistentia m
97-97Y stan)mt von Ur, fol.
rrt u IO praeexsistere praeexistere EtI. spätere Hand (Ux) zahlreiche, nreist
tJÍ existente kürzere Z¿sätze nach und na vor. Ux scheint
, 19 exsistente
doctores mit IJe identisch zu sein. And e Hand vermuten.
r47 ,, 24 doctiores
.$eîo6 èotl Eine noch spätere Hand (Uv) am Rand. Denr-
rt2 , 22 Seió6 èotr' gemäß sind die Angaben in Band I. 162 zu berichtigen.
varia
rtt , 7 vârre z. Cod. Vat. gr. t4) 5 (B), ein codex chartaceus saec. XV. von r28 fol.
doctissimi illi li
, 24 il
reprehendit $r\22,5 cm) in rotem Saffianband (vgl. l. 36r), enthält ebenfalls nur das I. II. uod
I t7 ,, 4 referens rePrehendit
"Aôr¡v
lV. Buch.
I 76 ,,zz u,1t" Ãr,81v Der Text ist eine saubere Reinschrift, durchweg vorì ein und clerselben Hand
"À8ou
u 28 "A¡8ou aùtoü
geschrieben. Es besteht keine Kapiteleinteilung. Eine zwéite Hand (Bz, offenbar identisch
nit Ux) trug ám Rande umfangieiche Zusätze nach und strich anr Kontext.
zt6 , I øútoü
, 22 'APlxorv& 'APlxar.vä 3. Cod. Marc. gr. r98 (V), ein codex membraneus saec. XV. von 116 fol.
"A).Pegtoç (26,5\I8,5 cm) in braunem Ledereinband, enthält fol. rv-zv von Andronikos Kellistos
, tr t.. ?) 'AlPéPcoq 'Àprxør,vtç
, 1J 'APrxevv&6 49 Hexåmeter auf Bessarion und sein werk (gedruckt bei E. Legrand, Cent-dix lettres
grecques de Fr. Filelfe. Paris r892. p. 22o s.), fd, 3-z4z Bessarionis In Cal. plat.
,24il
3ó 'AlPéPto6 "A).Bepto6 libri lV, fol. 241-294 Bessarions Kritik zu Georgios' übersetzung von Platons Leges
, 246 ,,
2J 'APlxewü 'APr,xevd' Íol. z94v-7r6v Bessarionis De Natura et Arte (griech.).
, 264 , únoce$el'ocrç Der Kodex ist durchweg eine kalligraphische Reinschrift. Die Initialen si¡d in
, 294 , j4 r5noteSetc46
æpoünoTeSeIca6 mehreren Farben gemalt und vèrgoldet. Am Rande findeu sich Kapitelüberschriften in
, 42 æPoÜrtote$etor¡ç To¡r[,pròoç roter Schrift. Nachträge von zwðiter Hand 1V't;6nden sich uur an'vier Stellen.
, r2 To¡.ulPlùoç
, 5Io r\úivov Die drei genannten Handschriften, die noch unter Bessarions Augen entstanden
u 5Jo , 16 Â&iov sind, stehen in einem nicht einlachen Abhängigkeitsverháltnis zueinander.

V bietet den Text von B samt Br samt dem bisher noch nicht vertretenen III. Buch.
was ausux nicht in Bz überging, findet sich auch nicht bei v. Doch bringt an vier
stellen v' Nachträge, die sich bei ux, aber nicht in B und B: 6nden. v stellt also die
Vm EINLEITUNG.

endgültige Ausgabe dar, die freilich gegenüber u urrd B verschiedentliche verschlechte-

vor'
Die lateinische Übersetzung liegt in zwei verschiedenen Fassutlgen
aber auch andere Mitarbeiter
BESSARIONIS
die beide wohl auIBessarion selbst zurückgehen, vielleicht
haben.
DieursprünglicheFessung(Inc,Cumsuþetíoribusdiel¡ustib¿rquidamnobis
IN CALTJMI\IIATOREM PLATONIS
ã*"i., itl ù"JlV. Buch'und ist in foìgenden Handschriften
esset obtatus. . .) bietet
enthalten:
'""'-"il'Co
"lì
+ ..226A t-rÁrÁl ch:, t52 fol' (1o'5Nzo cm ) in Kurrent-
LIBRI QTJATTTJOR
¿. Marc. l^t. ç: ú16), ¡od
cod' chart'
schrift. in Re-
z. Cod. Marc. Iat. 227 (: zorT), cod'-chart' I.87^fol' (29'5\zz cm)
n.irrrn-..-gu.hschrift- KorrektuieÀ irn Têit in Kurrentschrift
¡. Cod. u^r.. iã't.-'ì 1õ"ç: ß721, cod' chart' tg4 QgY.2t. cnt) in Kurrent-
,.rrirt.'nãtli'-'iü,'sä.;'i;åù ì. cãí. pl't. 1ot. t47-í9a Li6ei de erroribus inter-

Mohler, Kardínal Besssrion. ll I


BESSARIONIS
BH>>APIONO> CARDINALIS NICENI ET PATRIARCHAE CONSTANTINOPOLITANI
KON'TANTINOTTIOAEO>
KAPAHNAAEO> KAI TIATPIAPXOT IN CALUMNIATOREM PLATONIS
E^,EtxoN röÑ-x¡'rl II^AToNo> BAAtoHMIoN LIBER PRIMUS.
TPOTO>,
6 o Cap. I. Quae causa scribendi fuerit,
U1 B1V3 Keg. a' Tiç í¡ ænLa clq ou'¡'1'Pøgiq'
et de tribus calunrniis Platoni obiectis, videlicet imperitia,
tu fltr&t<'voç xøl 'Apr'ototétrouç åæct1- discrepantia a nostra religione et vitae turpitudine.
lrr 'Lqír""o f¡¡rîv èç Xeîpac prpÀíov
''¡e oi
ä¡ìi'* oõv 'lio$rl¡rev rQ eúp{¡rarr z'ai 6onep
^¡e).Àó¡revov o'1tp'o'u'- æepì' Incidit nuper in manus nostras liber quidam, qui Platonis atque Ari- 1, r
lúxvou æepi ,au Jgro¡rd,"ru, z¡&vrov "au",ir,ì xeipaç ð).rlcopdoavteç stotelis comparationem pollicebatur. Eum mox libenter avideque amplexi,
", 'tí"t
civèxeívouaualu.uo'u"&ootuè"t"or'í1¡'r'e$atì¡voæouòÍ1v'i1Àæioæ¡levlàpèv ro posthabitis ceteris rebus incredibili desiderio legere orsi sumus. Spera-
guolxöv eïtE ÀoY'xõrv ei¡e xctì' 10
ctrirQ töv å,to"epo"' ''i"" '5"tpquõv bamus enim fore, ut utriusque philosophi sive de rebus naturalibus sive
i¡$r,xöv 8o1¡ro.ru t'iptîv ë*$to'v- orSlxproív
te æpò6 ðiltrr¡Àæ' xei fi ¡'r'èv tó8e
divinis sive iis, quae ad mores pertinent sive ad disserendi rationem, quam
xaì' rio¿ ¡'r'èv Àóyorç åxeîvo' cio¿ òè
tQàe ouv{c8er,, fi òè ìó8' "o¡8' d'æ{8eu' xuplc'ic&T r¡' zotì
vocant logicen, expositionem aliquam comparationemque inveniremus, guo-
òeutépø
toüro òsixvu tan, xaï n fl]dt<¡vu poúle- modo invicem duo sunmi viri aut conveniant aut discrepent, quibus id
i
ri ¡rèv úÀr1 xctl eî8oq ' ¡rr'xpòv
rr rationibus probetur, et utrum prima an secunda substantia potior sit, quid
rar., xul. æöq i ðvteÀé; iq ouþ¿9øiveu' xui ei rtvc{ 1ó apud Aristotelem materia et forma, quid apud Platonem magnum et par-
æírepov xæ$' øúcà'
xroptorà eioìv eïòr¡ ì 'rcr&'' æfr òè ouvco- vum, quo pacto entelechia nrotui, quo per se animr movetur, cohveniat;
)
úgeotõrra Ì) åv Qtlaîq 'éy'<ovrl¡r'o6' an formae aliquae separatae sint, an prorsus inseparatae, quodsi separatae
xat ørpetr'xi ¡'r'é$o8oq' ó 9lÀo-
vúpolq röv ðvto¡v sunt, utrum per se substent, an in secundis ¿nimi conceptibus positae sint;
æfr òè Écepov' xo¿ì æóte-
v3o oogløq $pu^¡xóq, cfr & ' 20 tum quomodo aequivoce, quomodo univoce ens de entibus praedicetur, ut
pov ciyévr¡tou t*u"'¡-"a' æã'v xaì .rit8¡ov
ì) yevr¡tòr' xøi i g'9apcòv yevr¡tòvzo
æfr Ðè å1évr¡tov' æ']tó
ratio illa dividendi, quam Plato philosophire saepem appellat, idem cum
xøì yeur¡tóv'
xæi ri1évr¡to" t*i.,;* dtÐr'ov, æfr ¡rèv demonstrandi scienti¡t sit, an diversum; an mundi haec compago ingenita
¡e xæ1, i ùuxú. )(^,r ,¿ ó $eòç xo,i o,ii"!ç riç oüoiaç ì.póutlq ðoti tÌs atque aeterna, an genita fluxaque sit, an vero et genita simul et ingenita
xai ðr¡g''oup1óçi ei ô oripavòq æé¡r'æcov èoti
xuví1oeoq cõrv guouxöv otituoq 'xai.æócepov atque aeterna, et quomodo genita, quomodo ingenita, tum haec tum anin:a
cÌ¡v &pscÌ¡v xoti tò
ulurõ:v ciæÀöv oro¡,.&tc,rv i) Èv töv "r.rúp.u: réÀo6 elvar' &v$pónou $æê'ov'26 zn dici possit; utrum praeterea deus ipsius substantiae, an dumtaxat motus
xctÀòv î) s';;;;'*{u-è"'ot4¡"¡u ëoxntou naturalium rerun'r causa sit atque opifex; quintumne simplicium corporum
"ì" tôlv 9r]'ooó9ov, d'xalpov '¡rÌp xøi
xæi æepl .au ,Íri.u àè ¡1.'¡iotcou ðo'¡¡rd,".u torlccov oüv dici caelum oporteat, an unun'r ex quattuor; quis praeterea ultimus homi-
gr.lotlg.iaq òó[elv'd'v ¡d'vtø vüv xøcctpr$¡'r'foao$ør" æepl num finis censeri debeat, virtusne atque honestum, an scientia contem-
"î*ntoç ztøpù cÇr prplí<p p¿r" dlæixø¡rev'
Bln¡ávrc¡v Ì) cöv f" ,rL*ar.u ðvruXeiv ."t plandi. His aliisque huiusmodi summorum philosophorum opinionibus, ne
toütoyùpxæì&À)'outõvæpò¡¡'au'Ofrlv(l)vrexøi'Pco¡'r'ciolv'oi¡'r'èv s0 in singulis immoremur, plenum fore librum existimabam. Hoc enim veteres
flÀ&tovr,
,;;;o"é¡.., ouu,oìd,¡.revo. æaæor{1xeoorv, tù ¡.r,èv èlxpivovteç, 3o
Sè plerique tum Graeci tum Latini fecere, Platonis alii, alii Aristotelis ratio-
"¿
tcì'8è&æoxpívovteq.Eioiòèxaltocücd',ceæc,lv.ca,cd>re9r,Àooó9<,1&À}.í1Àouv nibus faventes, et haec quidem probantes, ill¿r refellentes. Fuerunt etiam, qui
8¡o¿Itrú,ttovre, I aì"lÀAeøc rineoXr¡¡'r'évor'
óq )r¡'tæÀixuóq ce .n,ø,g' "EÀìr¡ou convenire inter sese duos philosophos sumrno ingenio rrixi sunt ostendere,
tõrv Illd,tcova p),øogr¡¡rr,õv æpõ:toç, ìi
eiç
I l) suprascriPtio aøtiquiot 'trÀéy¿<ov
BÀcog4¡rrõv rrpõto6. I r8/r9 cñe grlooogfcç M | 19 .$pryyó6 Codd. | 26 èrrod¡rr¡v B Vl
riæotroy¡clxõi nPõcoç , i) tõv ztPòç tùç
xatù
rõv æpò; tùq xørù fl)'dttovoç p),aogz¡¡.r[øq : Ur corr. ex l¡ôovl¡v I Ze ôoypdtov B V] Ur corr. ex npay¡r,út<,rv | 27 elxalø,ç) elxelaç
IJ suþrascriþlio recentior Br¡ooaPitovoq
U B Y vel lcgendam olxetaç | 3l tó te grÀooógco B V] Ux colr. ¿x torlç te grÀooógoug
flÀúttrvoç 6uxoqcr' vrúaq d,nøvtdoeo:v nPõtoç' tõ¡v xc,tù flÀd'teovoç
tflc. Kovotcrvtt vounó).eoç ê),é'¡Xcov
xcrpDr¡v&leo:,ç xøl natPldPXou 1+
BESSARIONIS
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. I. r, r-3. 5
4
Bod$roq, ô5 èær¡1yetÀato' el
æoÀr5q ut apud Graecos in plerisque Simpliciusfecit, apud Latinos facturum se
to¿orStov 1e otùtoü vüv ot3X srlptoxo- pollicitus est Boëthius. An impleverit nescio; nullum enim tale illius opus
lvou toü ou'¡ypú¡'r'¡'r'øroç òó[¿v åautõ aetate nostra venit in lucem. Existimabam itaque auctorem huius libri, quo
sibi gloriam apud posteros compararet et doctrinam suam ingeniumque

"åff;ñli:äi:ïî ;:ïï:iîj:'
'AptototéÀouq ouv-
5 ostentaret, hoc idem fecisse et vel conciliasse inter sese duorum philo-
sophorum opiniones vel alteri inhaerentem, Quibus ad id rationibus duce-
T
e c¿'itò coüto
òeí'[e r'v'
¡'r'èv toîç
vovra tòv Ërepov Àélouq retur, explicasse, quodsi praeferrendas Aristotelis opiniones, Platonis vero
to¡"o.Ì¡por!Àeto' tà Ðè llÀdtovoç 9auÀ[(ovtct' xal
r¡^¡opoüvtø òOy¡r.ootJ,'li contemnendas existimaret, causam eius rei demonstratione, ut par erat,
riv airíav, fl te xocì Àóyov civúyxatq torSç åxor5ovtctç
9ot'uli(ou, 'iæoòeí[eoí ac necessariis rationibus exposuisse.
òtà taüc¿ xaì' æöç oiet riç d'vayvó- ro r0 Laetabar itaque ea spe mirum in modum et librum singulari quadam z
èv eri$ùq èE èvruXòv tQ Àó1qr aviditate legebam. Quamvis enim in ipso fere primordio iurgiis ac male-
'ipXñc dictis plenus occurreret, id tamen aequo animo patiebar sperans fore, ut
quod optabam, progressu temporis appareret. Iam vero, ubi perlecto libro
pro thesauris quos sperabam carbones, ut dici solet, inveni et desiderio
¡6 frustratus nihil animadverti praeter convitia et contumelias et iurgia in
Platonem,
- his enim dumtaxat erat liber ille refertus instar veteris co-
moediae, immo ut plane omnes, quee unquam fuerunt, comoedias exce-
6Àoq xal èvveòç è'¡evópr¡v' orlx â'v èÀæi-
8' ëoeo$a¿ ðtv$p<oztov' 6ç ot5t<o 8r'appf- deret, obstupui vehementer tantae rei novitate attonitus. Neque enim
- existimassem, ut tale opus in lucem unquam prodiret,
fieri posse aut quis-
g0 quam ex omni hominum genere tam aperte et veritati et communi omnium
sententiae contradicens non modo non erubesceret, sed potius quasi prae-
claro quodam invento gloriaretur et more galli ignobilis, ut Plato inquit,
a disceptandi certamine dissiliens caneret, gestiret seque ipsum circum-
vov ¡rèv eÛ9r¡¡,r,iar,q èfaLper', xai x
spiceret. Quippe Aristotelem, cui Platonem comparat, extollit laudibus,
¡úa.ç ?l\toç é dv{P,
IItrd'cc¡vq 8è
zr quod quidem reprehendi non potest, dignus est enim qui maxime lautletur
B2iouq Pèv xei Piov $au¡r&(et xai Aristoteles, Platonem vero contumeliis afficit et iurgiis maledictisque per-
seguitur. Admiratur Aristotelis vitam, doctrinam, eruditionem, sapientiam,
omnium denique optimarum artium disciplinarumque peritiam, quod iure
ab eo fieri non diffiteor, Platonem vero non modo, quod tolerabile foret,
oct' 30 aoAristotele inferiorem facit, sed indoctum, ineruditum, nullam philosophiae,
nullam naturalium aut divinarum rerum cognitionem habentent, ignarum
artis oratoriae, mathematicarum disciplinarum inscium, omnium denique
bonarum artium rudem atque inexperturn âsseverat, improbum praeterea,
profusum, nepotem et vitiis orunibus contaminatum.
Bõ Quae omnia tribus libris complexus, in primo doctrinae comparationem 3
t-i":i' facit nullis prorsus rationibus innixus, nisi quod Aristoteles artium praecepta
fl oul?r.oyro¡.roü èXó¡'r'ev"l.t
¡.r,oü j" ¡¿'"Q ,
geurÉpcp tù 'AprototéÀouç rolç eÛayyelt' conscripserit, Plato minime, propter quod Platonern eiusque studiosos in-
v 4, oouç _ arrouo,roi,ru.årT ¡.r,èv
constantia absurda, inepta, contraria, sibi invicem repugnantia, levia, ridi-
xoîçxæì&)tr¡$éouvf¡p'öv8óy¡rao'o'u48t'uxøìð¡citoütoåÀr¡$éotepa'tù8è cula, puerilia scripsisse ac disseruisse commemorat, nullis omnino rationibus,
t"*rcçCodd"lBèxetvoußV]Uxcor. 'exroüòel8&æoôelteof'teBVôto- ¿onullo ratiocinandi genere usos opinatur; secundo libro opiniones Aristotelis
òet[,eo[ tror u I é it¡¿L*v B V] l)x
corr' ¿x retce¿v | 2i à'¡taÐi xctll U om' xul I
nostrae religionis verissimis optimisque sententiis consentaneas esse conatur
B Y in texlu
33 x¿l trù toüto dÀr¡$áctepa Ux in
marg' ostendere ac proinde veriores, Platonis autem dissentire a nostris, ideoque
falsas esse et a veritate prorsus aìien;rs; tertio vero atque postremo vitam
2l cf. Plat. Theaet. Ió4 c'
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB, L r, 3-4. 7

6 BESSARIONIS
Platonis continentissinam, innocentissimam integerrimamque accusat ac
IlÀútovoctiæ{8er,vxalô¡ùtoütoQeu8ieÏval'riçotetau'$paouvó¡'r'evoç'åv pro sua consuetudine iurgiis et contun'ìeliis insectatur. Pro scelus atque
*oti 9t]'oooqótætov Bíov xpivtov'
tl .¡. "O tp[..p "òu o.9ponêo"ot"* '"íuo' flagitium! Quo mimo, quo parasito, quo lenone, quo cinaedo, quo scele-
geü t[ç ról¡rle. tivoq ærhòv ori ¡rí rato, flagitioso, pestifero, inûdo, fraudulento, nebulone, profuso non tur-
xrvaíòou, oüx òÀéSPou, oü xr5g<ovoç, r pius, foedius, detestabilius vixisse illum affirmat? O novum iurgiorum
oû xa$úppaæç æ xæ[ &
aì.oYP6'cePóv genus, o iniguas calumnias et ante hunc diem inauditas! Profecto si affir-
8ei{ar æetp&rctr; 9eü töv Àottoptôrv, mari haec de aliquo possent, nemo tamen foret usque adeo aut virtutis
expers aut doctrinae, qui res adeo foedas, turpes, flagitiosas, nefandas vel
proloquendo ora polluere vel scribendo inficere ac commaculare manus
yxaiv Ì) 1P&P¡r.aor, æaPaòoüvau
ro auderet. Heu quid iste sceleris in Pletonem non evomit? Nonne ebrie-
npood':æreu; ori ¡-lé$r¡v, orl æoP- to
tatem obiicit? Nonne fornicationes, adulteria, stuPra et nefandos merium
plotlæv, oti tuPavv[àot, or] P[0t6,
concubitus? Nonne ingratitudinem, tyrannidem, vim, rapinas, stultitiam,
oriX tipææ'¡áç, où ¡lc'rpíotv, oü vó¡lorv
;
legum iniquitatem et quicquid denique dici aut cogitari dirunr taetrumgue
ei Sè xai æ&v'ca'ç coùç &'æ' aiôvo6 æó u
potest? Quod si omnes, qui unquam omnibus anteactis saeculis fuerunt,
æov xaì, $r1ptó8er'ç tòv p[ov orvettrr¡Xt È { , 16 viros truces, agrestes, efferos, saevis ac taeterrimis moribus simul colle-
,n ù. i&u''v &.p,æ etæeiv, i ttcl ntreûoo¿v ðvEi-16
82"ouvexpócer, tí æ).é'ov-*,v'e1xe gisset, in quos gravissime acerbissimeque inveheretur, quid obsecro te plus
òeor, æePtPæì.eiv; haberet, quod adversus omnes evomeret hic calumniator et hostis hominum
tfr æapù
r Tor5rorq oüv xøl to¿o'5totç èvtu¡¿òv ló'¡olç lX$éo$r¡v. pèv èæl et novus Timon atque alter Momusl
ép¡,rfr .ou*rt toü riv$p lior, töu 9iì<'lv
æotè f¡¡rîv
zrä,v tò ÐÉov ^¡eyovótoç
Haec igitur cum legissem, non potui tam iniquam hominis mentem I
xæi lóyto 20non exsecrari, eius praesertim, qui mecum familiaritate coniunctus aliquando
oÛ xacr¡1 fuisset. Eo autem molestius illius iniuriam tuli, quod non modo Platoni,
flÀd,tov¡ cuius cura haud rne usque adeo sollicitasset, sed etiam sanctissimis nostrae
[epoì6 f¡Pôrv nærPd,ø xai toiç religionis viris, qui Platonem semPer magnifecerunt et cum doctrinam eius
æeæoir¡vtotl flÀút<'¡vo¿ xai tà X et mores tum eam, quam in opinionibus cum nostra fide habet simili-
zO tudinem, admirati sunt, non Parum dedecoris afferre videtur, quod talem
ðvtc, olov oúrooÌ æì'&ttet' I i¡1vór¡oæv 2r
hominem, qualem hic fingit, vel ignoraverint vel falso contra animi con-
è¡,tapolp4oav' oüce yìp æpòç Xpr¡otõrv
torl- scientiam laudare voluerint, quod certe non est viri boni et sapientis et
¿8aoxúì'<¡v c!ç &Iz¡Se[æ6 où8étepov
integri praeceptoris officium. Auget vero magis atque nagis nobis in-
c<ov åotív.
æapù 8è tæütot ¡lãIÀov dignationem, quod favorem, quen nostra religio ab exteris accipere potest
æloreaç ouvr¡YoPiç, iv xai d'æò rä¡ 3O auctoribus, calumniosa haec Platonis reprehensio infringere ac debilitare
videtur. Qoipp" doctores nostri sanctissimi viri adversus eos, qui rectae
fidei fundamenta deicere et religionem christianam pravis rationibus pessum-
dare voluerunt, eam irnprimis defensionem rati sunt optintam esse, si verbís
x¿ù tò erloeBè6 ði¡'r'æ aùtiç xai Ðuvætòv
euctorum, quos ipsi tamquam sapientes sectabantur, quasi quibusdam telis
86 eÒrum tela retunderent fidemque nostram illorum praesidio roborarent.
øogolréPcov elvocr, àofúw<ov tà' æP
ì¿ota flÀúto¡vr, xcrì toÏ6 aÛtoÜ ðó p&)tora ouvayolvl(ovrøt, xel trolàoplaç xevtç êxpeletfoø6 ó6 æpó¡¿elpol aùrÇr elev
è¡¿píloavto olotaorv, tù Pèv
8è lóYor,q èxeivou &[l<'r¡r'æ xøi oüv Bx in marg' Y MZ in tettu, quo loco U 6
-8, 12 elneiv - A¿ù raüt'
6, 15 p'.øu'

çiq röv tpóæ<ov Xpr¡ocóe4toç å¡'r'æor' voç oúro6 xal véo6 Túporv ii rt6 dÀloç Mõ¡.ro6 elæeîv; torlrol6 oüv xøl rolorSrorç åvru7òv
f¡g.iv å¡epar,vóvrov xæì.1Àeuì¡v tù i¡rétepa+o
-
civ xor$, .¡För, ;ô,i;. "'Àu'¿i¡,.c lóyor6 è¡r[o¡oa ¡rèv rlv toü ouyypetfoc¡r,évou npoalpeorv, r]X$éo'$r¡v ô' ênl { tooarlq¡
tõv Àóyorv .$paoúr¡tt,, xul Quod ctiam in B primo exslitisse uidelur, sed þoslerø rantrø
d¿letum esl, lt oilil. in marg. ó proúvoç oÛtoç xal véoç Tl¡rcov { trç &Ìloç Mô¡roç
I x¿I ò¿ù toüto tfeuôi elvar Ut in marg' BY in t¿xtu | 2 ^¡e om' M I xptvrJv]
clreiv ¡
x¿ì åur,.¡uu"[rru rrapaxaréocrç, afæep øùtÇr
tJ, aittl. itt marg. ¿rra,$fav
"¿irr* "li
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. I. r, 4-6. I
8 BESSARIONIS
Itaque Platonem mihi imprimis quasi optimum testem citarunt et dictis
oio¡.r,åvov, tiy æ t\c $eiuc, tptúàoç
.til ipsius, quantum peregrino testimonio fieri potuit, fidem nobis divinitus
tõv toü æ&vtov 'EÀÀí'¡vcov oo9<otépo
traditam confirmavere, ea ratione imprimis illius auctoritatem secuti, quod
f¡ xotvÌ¡ 8ó[a èxpd'cer, eipr¡p'év<'rv xotl simul et doctrinae et morum ei palmam tribui ab omnibus sentiebant. Si
dut.u ,tortù xp&roç ètpêtføvto xø[ óç r quis igitur tam grave Platonis testimonium contemnit ac pro nihilo habet
vüv tóv '¡e totoütov töv to¿orJtcov longeque â nostrae religionis usu alienum esse existimat, dum eum ignarum,
olerø¿ xoù n&'o1e Pèv ooqiø6 dt¡'ro
improbum, stultum, scelesturn, flagitiosum fuisse contendit, quomodo doc-
toribus nostris et verae fidei propugnatoribus non adversatur et quasi acerri-
mus hostis bellum indicit? Aut qui fieri potest, quin maximum afferat
t0 nostrae religioni detrimentum, dum exterorum praesidium nobis aufert, quo
maxime adversariorum vim propellere ac propulsare possemus? Profecto
V 5" toiç &ìlo16 ti¡e æioreaÇd¡'r'u{tor'ç
xøt'
qui haec a nobìs auxilia tollit, hic plane favere illorum parti videtur, gui
r U 3 Alù cøÜt' oüv &æavtoc, ei xal religionem nostram oppugnant, et quasi aditum aperire hostibus, ut impetu
æepi d'xPav ¡-,,óvov oo9íav, ciÀÀà x facto eam depopulentur atque devastent.
æd'vtcov èxP&r4oe
æd,vttov YvóPï ló Quapropter favendum imprimis censui auctoritati sanctorum virorum, s
e'l touæürd' Nd.r' aùtoü lé1or',
tlç elaborandumque mihi summo studio, ut religionem, cuius membrum divina
xaì, ortù fiç | é¡,r.íXÀr¡ ço'5orua''çèæ'' pietas me esse voluit, pro mea virili tuear atque defendam, tum etiam
Platoni succurendum, cui tnmetsi propter doctrinam morumque praestantiam
non magis obesse linguae procacitas potest, quam tenuis nubecula radiantem
zo solis splendorem obscurare. Perabsurdum tum et periniquum iudicarem
legi haec sine contradictione, ab hominibus praesertim Latinis, qui aut Pla-
tonis opera non habent, aut si qua habent in Latinam linguanl converså,
perrâro ea legere consueverunt. Atqui Platonis doctrinam variam atque
multiplicem tum diversis rationibus et auctoritate historiae communique
2õ omnium sententia tum ipsius operum testimonio demonstrabimus, morum
¡ouv ët¿ te xai töv è[ ør]toü toü IIÀ&- 2õ
vero praestantiam et integritatem vitae non solum fama publica, sed eius
ipsius sermonibus atque praeceptis ostendemus, quibus homines hortatur
ad bene beateque vivendum. Haec enim etsi Graecis hominibus cognita
atque explorata sunt, a Latinis tamen nostrae aetrtis ignorlntur. Nam
æpoùtpéæeco, dno8elxvrSç, & "EÀlr¡o
3() licet maiores eorum, tatn exteri quam ecclesiae doctores, Platonem ceteris
ø'ltöv elvo¿u gavepótepov' Âottlvouq
&pxaroréptov òì¡ roút<ov xai $eí<¡v dv- omnibus in quovis doctrinae genere longe praeferendum anteponendumque
, x¿i cfrç Ë[<o$ev flÀúrcovoc no)'ÀÇr censuerint, obscuravit haec nihilo minus seu vetustas seu incuria et negli-
"õv gentia hominum, ita ut in paucissimorum notitiam venerint. Aggrediar
ã,o¿ söv &,lltov, 6¡l<,lq øÜtoîç tctütá' 1e
igitur institutum opus et ipsius, ut dixi, Platonis verbis rem omnibus ante
35 oculos ponam.

Dicam autem simpliciter animo al¡ omni contentione libero et ad e


solam veritatem spectante nec contumeiiis contumeliosum ulciscar auctorenr,
malo, ut dici solet, malum emendans, quin etiam scriptoris nomen non

B3rò ðvo¡:.ø åxòv eÏvct¿ nø'pê11-o¡læq l/2 èx :,i'l toü] M otn, toit | 2 oogotéptp xal Xp¡ocotépq M I I g,rxptiv] ¡rta-
c6 ^çe e1.ç è¡rè !xov, ori8' &v tl6 arir orlvM | 14 ôragépor B V] B suþra rasut'ø, U ôrø9épeuv oló¡,r,evo6 | 16/,9 tfr 1e ¡ri¡v -
te YùP æürQ ruaPù toi6 võv te æø xul &.pu U om, Bz in marg. \ MZ in tcxtu | 2l ¡.r,úlrora B V xøl pú).rora U | &v8põv
oogõv ¡rèv où ¡r,évror U on, Bz in marg. V MZ in textu | 23 ôeïv B V] Ux h marg.
U4ltøtc,, ei toloütóç 1e æritò6 i'\v xr &*æ¡e' 39 eÏva¡ B V] Ur in narg. | 42 p B Vl Ux in narg.
I

'¡tröttav. A t. llp'tpó"oç i¡r'iu oÛX oloç {íppeor' 1ocíper'v d'v$póæ<'rv'


lN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. I' z, r-z' 11
BESSARIONIS
10
proloquar, nec a me unquam, quis ille fuerit, quisquam intelliget. Dabo
æoudoær'pr' ðiv' oijte '¡àp tiæoÀoyta
hoc necessitudini nostrae, qua sinul olim iuncti fuimus, ne fiat nostra causa
&Iro; r;iç aÛtoiq èvéXotvro èYxId-
praesentibus posterisque invìsus. Dabo consuetudini meae, qui hanc male-
flÀdt<'lvc'6 tò
dvt¿Àot8opeio$øu toiç
dicendi licentiam exhorrui semper atque exsecratus sunt, cum praesertim
aricò6 to¿æüt& 'ce xaï tooøüta xrità'
ó r defendenti Platonen nihil hoc praesidii allaturum sit nec satis ultionis exigi
r.v &¡.r.ø coiç ndtæote 1e1evr¡¡lévor'6
ab adversario posse videatur, si mutuis cum illo convitiis egerimus. Nam
toü ouxoqdvtou eiæòv toõ
"oú"ou cum ea Platoni obiecerit, quae de omnibus, qui unquanl fuerunt scelesti
atque perversi homines, vix credibilia viderentur, quid tandem in eum ipsum
calunniatorem dici pro merito possetl Respondebo autem non ad singula,
- longum enim id esset
l0 quae acìversarius obiecit, et paene infinitum,
sed tria illa, quae supra memoravi, summatim attingam. Primo sapientiam
-
Platonis atque doctrinam) nìox scriptorum eius cum nostris similitudinem
et lrgumentorurn contrariorum dissolutionem, tunc probitatem nlorum
æouflootc, eT tu xæl &trlo töv èv t vitanrque integerrimam explicabo.
elipr¡xe, xaì æPòç èxEiva xalPoü

{tor' 16
16 Cap. II.Quam ob causam Plato de summis rebus
Krq' 9' A¿ri tl III&tc¡v æepi tõv $elcov ztpay¡'r'd'tcov
aut nihil aut per aenigmata scripserit.
o'lliu l¡ øivu'y¡'r'øt<o8õç tuyXúvel ouyyeypagóç'
Sed quoniam ad ostendendam Platonis ignorantirm praecipuum hocprr
argumentum adversarius affert, quod nulla artium praecepta, sicut Aristoteles
fecit, pro cornmuni onnium utilitate conscripserit, et hac maxime ratione
zoinvehitur in Platonenr ignarumque omnium scientiarum conatur ostendere,
primo causam, cur Plato disciplinarum prxecepta praesertim de rebus divinis
vulgo tradenda non duxerit, afferemus. Deinde aliis quoque rationibus ad-
versario respondebimus.
xøì' pútrtot& '¡'e' 6oær töv
ç èn'or*1p'æq
Constat profecto inter omnes doctos praeceptum illud Pythagoreorum, t
èpoü¡r'tv' ëneutu xa'i ðillcoç æpòq trì 2ó quos secutus est Plato, imprimis observari solitum, ne quid ex iis, quae in
26
eorum schola dicebantur, in vulgum emitteretur. Auditoribus vero in quin-
quennio integro nihil omnino vel interrogare praeceptorem vel de iis, quae
dicebantur, percontari licebat. Audiebant dumtaxat, quae a praeceptoribus
legebantur, et taciti secum volvebant. Peracto vero quinquennio, qui digni
s0 iudicabantur, admittebantur in socios, indigni a consortio reiiciebantur.
Secreta divinarunr rerum per omnem vitam occulta tenebartt, ne quid ad
exteros ac minus dignos homines exiret. Quae res similis esse praecepto
illievangelico videtur: rNolite dare sacra canibus, nec proiiciatis margarit:rs
vestras ante porcos.( Quin etiam haec non litteris, sed voce tatìtum et
3ó praeceptores discipulis tradere et discipulos inter se communicare fas erat,
quasi tutius custodiri altiores illae de rebus divinis sententiae possent, si

4 xul raitu toroútorç B VJ Ux in marg. | 7 æ&wa B V'cù túvta U I I é ).ó-


yoç B V] lJt add. é | 13 xcnprórepov B \l) lJx corr. zx xuprótepov I l4 xerpoü tu7.ò''
xelpeva, ro156re åtaípouq oog.ù' Ux B'? ir marg. Y MZ in textu | 26 oXoì.aod,vt<,¡v U B V onou8¿odvtorv M
rorrt6¡.r.evoc d,v ¡r.i¡ åv BiBrorç
tf''uXfr uo'ç -'ìç èr.;,orfiy"aç xal pl¡ ypú¡a'ao
tépouq d,v ðoop'évou6 åv 36 Mt. 7, 6.
t! t{''uxocTç ë\eøq' úrco¡'tvrioe<oç ^¡úp'
¡-r,øor, $æppoûvraq ri¡.reÀeîv
lN CALUMNIÀTOREM PLATONIS LIB. 1. z, z-1. 13

12 BESSARIONTS
animis non libris continerentur, et studiosi earum rerum doctiores eva-
eù$ erSPeÐflvær tù derent, dum memoriae potius quam litterarum praesidio freti instituta philo-
oü pvútr.î6
6 tÌPehetr¡o[ç' &te sophiae animo, non codicibus commendarent. Reminiscendi enim, non
^¡pú¡lpatæ, aÚtor5q ri9' arirõlv memoriae remedium litteras esse a Theut inventas Thamus ille apud PIa-
8r.ù æiot¿v
citrí¡$etcv èy'¡l1ve-
&væ¡rr.¡rvr¡oxo¡-rávou6, oogtaq te toiç ¡'ta$r¡taiç ðiEi1, :ü" 6 tonem refert. Fieri tamen, inquit, ut oblivionem animis eorum, qui aliquid
didicerint, afferant litterae, dum homines per negligentiam cultum memoriae
o$ar.8ofooó9otçd'vtioogövyeyovóor.v."o,j..urirró8et[r,çoæpeor&rt¡iotopíot6
deserunt et extrinsecus fide ab alienis formulis proficiscente, non intrin-
secus suis viribus reminiscuntur, idcirco opinionem potius atque umbram
sapientiae quam veram sapientiam auditorum animis recipi fierique pro veris
ro sapientibus umbratiles. Haec cum veritas historiae satis comprobat, tum
inde licet intelligere, quod nulla exstant nec unquan'r visa traduntur scripta
Pythagorae. Nihil eninr ille scriptum reliquit, et si quid paucillum scripsit,
id Damae filiae moriens commendavit monuitque, ut secretum custodiret.
Quod illa, quamvis mulier, diligentissime servavit et, quamquam prae-
ro grandi pecunia vendere opusculum potuisset, noluit. Tenuit id clani omni-
bus praeterquam patris discipulis ac nemini quidem eorum opus unquam
credidit. Sententias vero eius his dumtaxat exposuit, qui visi sunt patri
Pythagorae doctrina et moribus digni successione. Est eninr non mediocri
argumento epistula Lysidis, qua ad Hipparchum scribens arguit eum, quod
eù1vto ¡-r.óvco6 &xorlouo¡v'
20 preecepta quaedam Pythagorae tradidisset litteris atque aliis edidisset. Hanc
s ))Àr5or'8oç flu$ocloPe[ou
ego ponendam hoc loco totam existimavi, pergratam simul atque perutilem
Metà tò IIu$a'¡óPav è[ riv$Póær'i
futuram his, qui sine animi comnrotione perlegerint.
>Lysis Hipparcho Salutem. g
Equidem post mortem Pythagorae nunquam futurum existimavi,
zo ut discipulorum eius societas disiungeretur, sed cum praeter spem quasi
naufragio facto alii alio disiecti delatique simus, nihilo minus meminisse
divinorum praeceptorum illius pium est, nec bona philosophiae cum his
communia facere, qui ne somniare quidem aninri purificationem potu-
erunt. Nec fas est ea omnibus porrigere, quae nos cum tot laboribus
eo adepti sumus, quem ad modum nec profanis hominibus Eleusinarum dearum
licet arcana patefacere. Aeque enim utrique ista facientes iniusti atque
impii haberentur. Operae pretium est igitur recensere, quantum tem-
poris in abstergendis maculis, quae nostris inustae pectoribus erant, con-
sumpserimus, antequam praecepta illius percipere digne possemus. Ut
3o enirn tinctores solent, priusquam telam inficiant, quarundam rerum acri-
monia eam purgare, quo facilius colorem imbibat, qui aboleri postea non
possit, sic vir ille divinus studiosos philosophiae instituere et quasi formare
solebat, ne quando frustrari ea spe posset, quam de alicuius virtute con-
cepisset. Neque enim doctrinam mercennariam atque venalem habebat,
40 nec iuvenum animis, quod plerique philosophiae professores fecere solent,
laqueos adnectebat, sed divinarum humanarumque rerum praeceptor erat.
lÍl).oç B VJ Vz ;r, narg
8 Aø¡loi B V] Ux corr' ex OeavoÏ |
16
Nunc vero plerique doctrinam illius simulantes nullo ordine nec, ut decens
--, phaedr. I 9 cf. Iambl. De pyth. XXVIIL c. r 46. | 19 Epistolo- esset, iuventutem erudiunt. Itaque procaces ac temerarios faciunt auditores
,^ 275 a. _vita
H"a")i 6;;-;"'' Iambl' De vita Pyth' (rec' Nauck) XVII' 75-78'
graphi graeci çræ
BESSARIONIS
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LlB. L z, 3-4. l5
14
suos, dum perturbatis atque impuris moribus intemerata philosophiae prae-
cepta commiscent. Ut enim si quis in praealtum puteunr caeno plenum
aquam purum atque nitentem effuderit, nihil aliud quam caenum perturbat
et aquam amittit. Ite iis accidit, qui hoc modo docent atque docentur.
r Crebri enim ac densi vepres et silvae frequentes pectus et praecordia eorum,
qui non rite initiati sunt, occupant omnemque animi cultum, omnem nìan-
suetudinem, omnem rationem obumbrant atque impediunt. Subeunt hanc
silvam permultae îc variae beluae vitiorum, quae depopulantur, arcent, pro-
pulsant, nullo modo sinunt in lucem prodire rationem. Quarum beluarum
r0duae matres sunt: incontinentia atque cupiditas. Hae partu fecundissimae
sunt. Incontinentia enim filias parit, illicitas nuptias, ebrietates, stupra,
voluptates contra naturam, vehementes ac rapidos impetus ad mortem
usque atque excidium hominem agitantes. Iam enim libidine quidam usque
adeo inflammati fuerunt, ut ne a parentibus quidem aut pignoribus ab-
16 stinuerint. Quos eadem, quae contra leges, patriam, parentes, tyrannos
impulerat libido, captivos revinctis post terga manibus ad postrema sup-
plicia interitumque pertraxit. Cupiditatis autem filiae sunt rapinae, pâr-
ricidia, sacrilegia, veneficia et reliqua eius generis. Quan: ob rem silvam
ipsam, in qua huiusmodi affectus instar beluarum latitant, ferro ignique et
zo omni machinarum genere excidere ac devastare prinrum oportet. Cumque.
huiusmodi cultu rationem ab eius affectibus liberatam intellexerimus, tunc
serere optimam aliquam frugem debemus et optimos atque uberrimos
fructus inde proventuros sperare. Haec tu quidem, Hipparche, non pârvo
studio ac labore didiceras, sed parum, bone vir, servasti, postquam Siculam
zõ istam luxuriam coepisti degustare, cuius gratia nihil est, quod postponere
debuisses. Multi etiam te publice philosophari nobis retulerunt, quod
Pythagoras vetuit, qui dum moriens commentariolos suos Damae filiae
commendasset, ne cui extra familiem suam traderet, testamento reliquit.
Haec autem licet praegrandi pecunia vendere illos poterat, noluit pauper-
S0tatemque et voluntatem patris, quamvis mulier, oruni auro pretiosiores
existimavit. Ferunt hoc idem Damam quoque postea morientem Vitaliae
filiae suae mandasse. Nos autem virilis sanguis parum officiosi in prae-
ceptorem sumus et, quae promisimus, sponte deserimus. Si igitur te emen-
daveris, gratum habebimus, sin minus instar mortui apud nos eris. Vale.<
3ó Hic idem mos usque ad Platonis tempora servatus est per omnes ,r
eius sectae successores. Plato quoque hoc ipsunr semper diligentissime
custodivit. Neque enim libris, sed voce docuit nec de iis, quae docuerat,
Atovrlo¿ov åær'otoÀfr æepì' tic toÜ æp libros reliquit. Si quid scripsit, Socratis esse, non suum fatetur. Ita
tt
ò{ oor, 9r¡oí, àu' atvtl¡'r'öv' fv' &'v praeterea de divinis rebus breviter, implicite atque obscure praecepta tra-
a iunYuo'lç fvð' r18e 1'ìP ë1er' 40 didit, ut non facile a legentibus possit intelligi.
Pù Quod ipse quoque testa-
Vl Ur inmarg'l Sl ùæ' cùtoü tol tur in epistola, quam de natura primi entis ad Dionysium scripsit: >scri-
-- r, t")tt U BV | 26 xaf raÚta luvd B ødd'
bendum est, inguit, per ambages atque aenigmata, ut si forte mari vel
M add. xal
terra iactari librum contigerit, qui legerit, non intelligat. Res ita se
3? Pl¡t. EP. ll, lrzde'
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. I. z, 4-5. 17
BËSSARIONIS
16
&'æúvtcov tô¡v xa)'öv' 8eútepov òè æepi habet. Circa onnium regem cuncta sunt et illius gratia omnie, illudque
est causa bonorum on:nium. Secundurn vero circa secunda, et tertium
circa tertia.< Post haec et alia pari obscuritate ab eo scripta hortatur
Dionysium, ut si quid certius cupit intelligere, Archedemum ad se mittat,
ú quem et missum iam laudat et, ut rursus mittat, semel, bis, tertio suadere
conatur, nuntiaturum videlicet sibi dubia Dionysii et expositiones suas
illi renuntiaturum. >Quod si ita feceritis, inquit, nullam negotiationem
aut tu inire aut administrare Archedemus poterit vel meliorem vel deo
gratiorem.< Quibus verbis manifesta negat velle se huiusmodi sententias
l0litteris tradere, et per Archedemum omnia se illi significaturum polli-
cetur. Quod tamen ita se facturum dicit, si haec ille quoque ab erudi-
torum communicatione intemerata servaverit. >Sed cave, inquit, ne haec
ad homines veniant ineruditos.< Et rursus: >Cave, ne te aliquando pae-
niteat eorun, quae in praesentia ruinus digne decide¡int. Tutum vero
to imprimis est nihil scribere, sed discere. Nam quae scribuntur, ûeri non
potest, quin decidant. Ba ratione nihil ego de iis scripsi unquam, nec
est Platonis opus aliquod perscriptum nec erit. Nam quae circumferuntur
Socratis sunt omnia, Quêm virum etiam iuvenem virtute ac sapientia
claruisse compertum est.( Mox autem, quasi eum paeniteret aliquid de
20iis etiam per aenigma scripsisse, addit: >Hanc epistulam cum primunt per-
legeris, ures.< Sed hoc solunr recte a tyranno factum dici potest, quod
Arovuolou xø.¡&' re d'Àl<ov tuvöv yeyp
Platoni non obtenrperavit.
Post haec in epistula, quam ad propinquos Dionis ac familiares scribit, c
molestissime videtur ferre, quod Dionysius et quidam alii de huiusmodi
2Srebus scripserint. Ita enim inquit: >Sed de iis omnibus, qui vel scripse-
runt vel scripturi sunt, quos audio asseverantes ea se scire, quibus nos
studemus, ita affirmo, sive me sive alios audierint sive per se invenerint,
nihil de iis intelligere posse. Neque vero opus meum de iis rebus ullum
est neque erit. Nam scribi de iis ut de aliis disciplinis non potest.<
30 Ceterum ut ceusam, propter quam nihil scripsisset, non inscitiam neque
invidiam fuisse declararet, addit: rAtqui hoc quidem scio, quod haec, si
a me vel scriberentur vel dicerentur, promi optime possent et male tradita
non mediocriter me offenderent. Si vero vel voce vel scriptis proferenda
in vulgum mihi viderentur, quid praeclarius a nobis in vita agi posset,
8õ quam et maxime prodesse hominibus et naturam in lucem proferre? Sed
nihil profuturum hunc nostrum conatum hominibus reor, nisi admodum
paucis, qui exigua signiûcatione possent suo ipsi ingenio plura invenire.
Apud reliquos vero cum nefarium pareret contemptum, tum vânam spem
rerum altiorum quasi graviora quaedam essent consecuti.< Et paulo post:
\) Bt corr' ex U lPdP¡r,etr r0 >Sive igitur Dionysius sive quis alius Dionysio aut maior aut minor de
4 vüv U B Vl 1iv M | 8/9 1pt¡'t¡'taor
1p&¡r¡rcrtr I

summis primisque rebus naturae aliquid scripsit, is mea sententia nihil rle
23'¡pc{dvtorv M | 28 tooòv ôè M
iis, quae scripsit vel audiverat recte vel didicerat. Nam si secus esset,
12 Ptat' EP: Il f tlbc' I l8 Plat'
7 Plat. Ep. lI. 3r1e' | 11 Plat' Ep' lL 1r4a' I pariter ut ego res illas coleret et veneraretur, nusquam inepte indecenter-
l+t d' | 86 Plat' Ep' Vll' t44
d e'
a c' ¡'zt nrrt' ep' úU'
Ep. II. ir4 c. | 22 Ptat.np'îir'-i+t ohlcr, Kardinal Bcssar¡on. ll. 2
BESSARIONIS
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. l. z, 5-7. 19
l8
o'jv- &v aÛtà åtóÀ¡r'r¡oev gue proferret. Non enim quasi in
memoriae subsidium haec ille scripsit,
,iæo¡.rvr¡¡'r'útcov 1d'Pr'v si quidem non poterat oblivisci eorum, quae brevissima sunt, postquam
$¡tat, èàv 'Ínø[ { senlel didicerat, sed vel turpi ambitione id fecit, ut haec sua esse ostenderet,
gr'}'ocr¡liaç àè aioxpäç vel ut tamquam auditor eius disciplinae, qua dignus non erat, gloriam sibi
{u1ft- æepr,Iúp¡'
zcd'wtov t1^Tî"Xoç dôv' ie ó r cum ceteris sapientibus vindicaret.< Iis itaque manifestum est Pythagoram
eïæep Évexa, eí$ éq c¿rir v'(( toÚtotq 8i oa9ö6
'î'.. atque Platonem nihil omnino scribendum censuisse nec esse res huiusmodi
oùx d'E¡oc fiv, ri^¡aæöv òó! cöv flu$ayo- ante oculos multitudinis ponendas.
ae arjroü Ilu$ayópou xøi
tE xal àuù ppaXé<ov òeixvuta¡ ùæ6 æritoiq è8óxe¿ xai Simile illud etiam apud C. Iulium Cresarem legimus: rDruides, in-e
pelov, d,æ6 il¡'¿"'*c tou ¡"1ai'ou' it-oU"t ypnnléou quit, a bello abesse consueverunt neque tributa una cum reliquis pendunt.
".
coic æoMoi6 èx8otéov tú 1e
T olaüta'
B6
Kctioapoç úæopvúp1o-1dvÉ1vo¡r'ev'
toùç ro roMilitiae vacationem omniumque rerum habent immunitatem. Tantis ex-
o OÏóv tr, èv toîç latou 'Ioultou eió$Eoav citati praemiis et sua sponte multi in disciplinam conveniunt et a parentibus
8pu&8aç gr¡oì åxeîvoq 'ræotré¡'tcov
rq eTvc(¿' ¡'tÍ¡re otpdr4pa propinquisque mittuntur. Magnum ibi numerum versuum ediscere dicuntur.
&gúorcosc'r,, púce pó $epíav' toritotq re xæI Itaque nonnulli annos viginti in disciplina permanent. Neque fas esse
c¡oìd,(er.v, zr&o&v te uE' æolÀo'56 otÛtõv zcepì' existimant ea litteris mandare, cum in reliquis fere rebus publicis privatis-
rolo,5rorç &'$).or,ç TEporPe' æpoc4xóvtcov 1ó 1ó que rationibus Graecis litteris utantur. Id mihi duabus de causis instituisse
xal 'åtÀÀ<oq
æo¿¿8eío¿v tlv æepi tró1<ov æÀeíor ; re videntur, quod neque in disciplinam efferri velint neque eos, qui
æoÀuoroil 'pr[ou6' tor5ç .vulg¡rm
æe¡,r,æo¡.r.évouç.
ou6' &$épltóv re elva¡ discunt, litteris confisos minus memoriae studere, quod fere plerisque accidit,
a,ritôrv æepi elxoo¡v èvra ut praesidio litterarum diligentiam in perdiscendo ac memoriam remittant.<
,rouo,u, æcttçor' x&v roÏç òr¡-
ElÀr¡vr'xoiç Xpó¡'tevol Y*t-r- Ita non solum iudicio Pythagoreorum, sed etiam druidum, quos doctrina
ç ærhöv ou¡'r'BoÀaíot6' arltoîç' æpórou 20 Z0 et moribus antiquitas coluit, disciplinanr m¿ximarum rerum litteris tradi
ò ë$oc ¡ro¿u !"*" tt¡r'&o$au æøp'
xor'viv eTvat' 'àeu' non licebat, ne summa opinionum decreta in vulgum ProPagarentur. Plato
'¡Pú¡r'¡ræorv PvúP¿r¡c igitur nihil de primis supremisque rebus aut quarn paucissima et eâ per-
tø åÀæi8r' x¿ì soü obscure hac causa scripsit, quod rem tantam multitudini conrmunem facere
tÌ¡v ¡'r'v{¡r'¡v &oxsiv non liceret, Iongeque sanctius esset haec toto animo colere et venerari.
trúccovoq, &)r)'ù xai zo 2¡ Nam de ceteris quidem rebus, etsi nlore paedagogorum certas regulas
vtøE 1o'¡ovåvæu i¡ ioroP[cr non tradiderit, quo pacto scilicet vel orandum sit vel disputandunr vel
elvar' åv yPú¡l¡l'aor xara' huiusmodi aliquid agendum, in dialogis tamen, quos summo artificio sin-
àt8úoxet, cù Seuótepa :öv vor¡¡'l&torv oepao¡'r'tó- gularique doctrina conscrþsit, plurima atque utilissima omnium fere bona-
$Éo$ør., pr¡Eè àeiv elq
T
tæüto¿ xøl lltrd'cov o'i8êv rum artinm ac disciplinarum praecepta inseruit, quamquam haec quoque
UgtEPæ xùx töv eipY¡¡lêv ü æe9[ g'èv tôv æpótcov 30 30 tutius memoriae mandari quam litteris possunt, praestatque si praeceptoris
ce töv ^¡e torÒr1tov o ouYYe- ore percepta assidua meditatione animo revolvantur, quod druidibus pla-
rröv t pr¡Ð' 6)'<'16
re xal &vortácco ì) ppc ç eïvoc¿ xotvú'' æepl 8é ye citum esse paulo ante memoravimus.
1pøgéver, à oêþe'ç'xø xal ¡'r'é$o8ov céxv46 Sed de iis satis dictum esse arbitror apud eos, qui inveniendae veri- z
töv &,)ùcov, ei xæì, ¡rl xatù æaròc''¡'or'¡or5ç.tînç "ïóuîç
Ä¿ 8te¿xtêou { tr' rotoütov æol1tÉov tatis, non contentionis cupidi sunt. Nam apud eos, qui tenrere atque im-
¡.r.r¡'¡ogr¡céov, "af 8ó pudenter vero adversantur et, quae dicta et non dicta sunt, referunt, nulla
oÛq ouyye'¡pæ¡,- 86
i''¡i'""ú** 6p'orq aùtoÛ òr'aì'ó'¡otÇ' nobis disputatio est, nec ad exteriorem sermonem loquimur, qui auctore
*;'Md;;*ì;;;tr,'så¡"'ooelaçxaitéxvr¡e6wæç'ixæ'eiôéva¿' xal or)8èv flctov
ouv¡Évar A*niJ*tç & 8éov 2 &.vup¡toociuv xul &,rcpérc¿ruv correxi sec. edilíones, er)appooclcrv xal erinpé-
'Ðcoor roîç eTvar, où rò 1pú-
;rtræxù¡v ari'uöv
prrl"q;'9.oiiq U, l), in quo Bz &v et èx suþrasftipsil I I otr3töv] u$¡ö Burnet | 10/30 Olóv ît
r)¡v olózrr¡v ltcrärrrl'"r¡¡, "¿
nerøv itent.
t¿ a"i töv å[r¡y¡töv æctpa8r'òópeva ou11éypø9e Ux Vr add. in marg, Versio latína in texlu, quo locoU B V flldtcov te
Vg" rir¡.ù tò i.*""ï¿"*
9erv, '*r 40
porS).eo$at ¡.r,&)J(ov
-ò¡ù taürø or)8èv ouyyé1pøge 31 òr,' crlvrl¡,tõ:v tJx in mørg' BY in t¿xlu 32'yeM on.
|
orrrp'"a ïo'5ç ôpu,í'o.; |
èxpeÀet&,v
",
,Jrï;;;';;6, 33/33 ei xat pi elðó6, l)x 1,12 add. in marg., B M Z om, Versio lalina in textu.
I

- I

u""'îå,'ru;lliî pouÀo¡r,évor.6 èe[_(ew, æe.f¡ os6


f¡¡r,Tv é ltó1oç' 4Ol4I 6rcep
-èòe[EøU,ev IJxY'z add, in marg.,BMZ om, Ilersio latìna in texlu.
c¿üca roîç ¡ri
r*ç xai þr¡tà xæl &'plttræ ll Caes, De bello Gall. VI. 14.
" où &uo"o1uu"oü'
vùp ng6ç "¡:"'"o'5ç *o'"à' æ&vrcov 24
BESSARIONIS
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LlB.l. z, 7-8. 2I
20
Aristotele obiicere adversus omnie potest, sed ad interiorem et apud aequos
iudices. Siquidem facile in se quisque experiri potest, quam praestet, quae
vel ab aliis discimus vel ipsi meditamur, menoriae quam litteris mandare,
et quanto utilius sit haec filios a parentibus et discipulos a magistris quasi
6 per successionem percipere et animo custodire,
Eam si libris servarentur.
Hos enim et urbiunr depopulationes et ruinae êt incendia et alii paene
infiniti casus delere facilius possunt quam hominum memoriam abolere.
Sed esto utile, ac necessarium sit ea, quae aut per nos invenimus aut ab
aliis accepimus, litteris mandare. Certe Aristoteli et iis, qui ante eum
l0 fuerunt, quique futuri sunt, optimarum artium praeceptoribus gratiae sunt
habendae. Non tamen, qui haec non tradiderunt, tamquam rudes et ignari
contemni debent ac pro nihilo haberi. Neque enim sufficiens testimonium
est inscitiae illorum, quod nihil scripserint, quippe hoc modo complures
doctissimi atque eruditissimi viri quasi de suo statu pulsi pro ineruditis
1ó îtque indoctis haberentur. Causam autem, propter quam non scripserint,
hanc esse credamus, partim quod silentium venerationemque exhibendam
censebant rebus divinis et ne ceteris quidem disciplinis minorem percipi
utilitatem existiruabant, si mernoriae quam si litteris commendarentur,
tó t' êæi rörv çuouxõv ðrlorr¡¡'r'öv ru
partim quod parum curiosi in scribendo fuerunt, quod tamen praestari
z0 a Platone facillime potuisset. Gratias vero agamus utrisque, sed his
maiores, a quibus beneficia sumus maiora consecuti; hoc enim et pietas
et ratio exigit.
Ceterum adversarium, qui ita turpiter impetendum esse Platonems
existimavit, quod disciplinarum praecepta non conscripsisset, interrogemus,
2õ an Hernrogenes Tarsensis, qui praecepta artis rhetoricae perfectissime tra-
didit, Demosthene eloquentior et in dicendi facultate doctior fuerit, vel ut
Demosthenem praeteream, qui quamvis de arte nihil scripserit, multas
tamen orationes artificiosissirne scriptas reliquit, an Hyperidem superaverit,
a quo nihil vel de arte vel ex arte scriptum habernus. Qoippe Hyperidem
30 usque adeo in dicendo excelluisse dicunt, qui de decem oratoribus scripsere,
ut plerique visi sint dubitare, an Demosthenes Hyperide fuerit in orando
praestantior, nonnulli etiam Demostheni Hyperidem sine controversia prae-
posuerint. Et Plutarchus auctor est hunc omnes in concionando excel-
luisse, nonnullorum etiam sententia Demosthenem superasse. Propter quod
3ó si Hermogenes Hyperide praestantior foret, Demostheni quoque procul
dubio anteponeretur. At hoc ne ipse quidem Hermogenes, si ei con-
cederetur, acciperet, sed quanta posset voce, clamaret: Dic meliora. Magna
certe res esset et summa felicitas vel mihi vel cuivis alteri, si viri illius

9 ôr8øEóvrtov UBV 8r,àa[cívrov M I r9 coTç [,xøvõç è¡satouo¿ tJx in marg


in céXv¡6 B V nepl tiç -
BVMZ lextu. | 27 æepl. réXv4ç U

34 Pseudo-Plut, Vitae X oratorum (ed. Westermann, Vitarum scriptores graeci


minores) p. tt4.
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB I' z, 8-g; t, t' 23
22 BESSARIoNIS
similis
Ssiy¡'r'ø. ooqLaç' &À¡- ëotu xai aut Hyperidis aut Aeschinis aut Andocidis aut Lycurgi aut-alterius
oû roüço yàp toü ei8éva¿ 6po6, oü toüto ¡lóvov or"torir satis digne iudicare orationem possemus, quamvis illi nihil de arte,
Àr¡ioüvra &vor¡tótatov eTval. ì) rí oíer.
o¿<oæô¡vsa, oogórætov eÏvo¿, xcri æollù reliquerint' enim
n&vtu owelupovtøG töv ex arte u.ro u.l parum vel nihil scriptum Neque hac
Vlg"çoùq æoÀÀù vüv yp&govtaç gr5pÐr¡v ," x'oï &xaigoç una re doctrina describitur, neque hoc tantum eruditionis testimonium est,
¡le.¡&trov êxeívtov xøl oo9<ltdt<'lv o sed fieri potest, ut et qui tacet
doctissimus sit, et qui multa aut loquitur
ypdppd, toútq øÛtQ oo9<otéPouç tut scribii, rudis atque indoctus. An tu existimls eos, qui nostrâ aetate
xai tò $Pdoo6 rai rò æePi æd'vca permulta quidem, sèd imperite inepteque scripserunt, propterea magnis
B?oüt' fuò Ðr,,Ì toüto 'YæePetòou xai illi, ,. sapientissimis viris doctiores esse, quia nullum exstat illorum opus?
tò PÀáogr¡g.ov, oÜte Magni profecto aestinanda foret impudentia atque temeritas, si ita esset,
a"c\P.aç ææPéòcoxev.
,o r.i ,., long. aliter se habet. Neque enim
idcirco Hyperide aut De-
øùtoü æePí ce tõ¡v most[ene clarior sum orator, quia praecepta artis rhetoricae trado - absit
¡.r,évcov èx tra8oX!6
xoll r!ç &æò I neque Platoni ignorantile dandum est, quoti ciisci-
a nobis tanta temeritas
e "Eoctv &Pø xai Àr¡¡loo$évr¡e -
plinarum praecepta litteris non mandaverit. Inrprobi certe et indocti atque
amentis iudi.ionl de maioribus nostris hoc esset' Et Demosthenem igitur
ro et Hyperidem et reliquos, quorum notuina
veneramur, quamquam nihil de
rhetorica arte conscrþserint, iis tamen fatendum longe clariores oratores
r.i,q n&vræ úæò toü XPóvou d'æóÀeto,
fuisse, qui eius artis praecepta tradiderunt'
,td. 'ce n&v-
Eadem ratio¡e Piato quoque, etsi optimas artes ac disciplinas in libros
e
rE e¿ æolÀà
id doctior vel certe nou indoctior
ëø ùéotePov non redegerit, iis tamen, qui fecerunt,
20esse potuít. Quodsi operum Aristotelis onrnium
ut iam aliquorum iacturam
ori Trlptø¡,toç xæloú¡.r,evoç æpótepov civ
20

xaì tò xá).troç tò fecissemus, exstarentque sola opera Theophrasti - nam hic -etiam et co-
$eiov tlq gpúoecoq
o,iríSer,6'Apr,orotéÀouç, xdxeîvov ¡rèv
piosius et ornatius quarn eius praeceptor Aristoteles scripsit pleraque etiam
riæepeæfrver6; &).).' oÛx âv t& eixótæ
memoratu digna suopte ingenio addidit ideo praeponendum esse
Aristoteli ThÃphrastun existimares' neque alterum maledictis prosequereris,
v xal róce xær' 'Apro'coté].ouc Suvd- pari ratione arguere tum posses.
26 alterum laudibus extolleres, quamquam
æoü æepi òlalertlx!ç xoci Ào'¡'lx!ç' 2ó natura Aristotelis
Ubi nunc de divisionc, ubi de dialectica, ubi de rerum
orétr1Ç elpr¡xev 6oæeP OeógPaotoç,
al Ktxépcov, é tiq Àacr,vr'xiq g<oviç libri sunt quem ad modunr Theophrasti? Nec M. Tullius, qui iudicio omnium
xoci ei6 toooüco x&ÀÀouq aritiv
dono qooàam providentiae genitus dicitur, in quo omnes -vires suas elo-
xotvfr rf{9<11 ædvstov 'Pol¡'r'øícov noct}p ye'¡ovòq quentia experiretur, si familiaribus publicisve negotìis inrpeditus rhetoricos
å8r5vætov'. p¿ì tà zrepì' téXvr¡c þr¡-
æpoeveyxdt, e'í.,,, -t' ¡'
Vff où ^¡'ìp qui multa scripsit, in-
"OX¡, ao ad Herennìurn nun scripsisset, idcirco Quintiliano,
fiv &v úcc<ov æoÀÀoiq pip)'ouç30
Ullvroprxiç ouveypd.ge,, o¡"'ér¿ roü"o Kru"rlsocvoü ferior haberetur.
tepì, rflç'têçvr¡e ouyl'potr'þæ¡révou'

Cap. III. Illustriumauctorum et Graecorum et Latinorum


K'e y' "oå""îi::äff?;*îîilï'iï-î*î äîïJJ"ï;ü rlepræd'lou
pauca continens testimonia de sapientia Platonis'

te xøi lxotvol Sed satis iam hanc partem, ut opinor, refutavimus. Nunc illustriumÐrr
8íxou ouxoq æwLæç Ðeú1¡'r'at&
86 auctorum tam Graeceirum quam Latinorum de Platone
iudicium in medium
(alv te xai oo9öv æú'vt<ov xpíor'v xal po(P- 3ó qui a Platone principe Platonici
afteramus, nec Acatlemicorum dumtaxat,
'EÀ).{1vcov eíæ 'Pco¡løíov, xal 'EÀÀ{vcov
ü flÀøt<¡v¿xöv xexlr¡¡l'i¡vcov' tõrv te f,Iept-
nõ6 òìv orl xul K
Se[r¡ oogöv; dÀl
2 ote¿ U V e'dr¡ B M I a'dd' i¡t' marg' 1\
xøtepei òè oriòa¡t
roú flÀdt<¡vr lolòopou¡révou, Þ¡topr'xi6 xøl l8e tò Àortfvorv 1évoç
.l!rttl,uo,ç övta êppr¡veúoa6 ó6
r4 rrapéScoxev' or)
1éì.<otø æapù æ&orv elróv' B Y o¡tt. item Versio lal'
:lç toooütov ¡,tcrvlaç èlúoelev ttølcol Illdtovoç
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. l. 3, r-2. 25
24 BESSARIoNIS

roüto ¡uncupântur, sed etiam Peripateticorum, hoc est eorum, qui sectae Ari-
æarr¡tr,xöv xai tie 'Aptotote).lxfle pvo¡'r'év<ov ø[péoe<lq,
-ori ¡.r'r'xpòv 6À<oç' stotelis studiosi fuerunt, quod non leve argumentum est adversus hunc
8ei1¡r.r, xørù toü úpprotoü 'corirou dvtt$eír¡v' èotì' 1'ìp ø'rltõv oriðeì6
calumniatorem Platonis. Nemo quippe inter eos est, qui P.latonem non
{J12ðc Ï,i"òu oùX úrr.pd,io"o,, xø[ $au¡.r,ú(er xal $eiov C[vàpø
vo¡.r,í(er.' æÀiv 6ooc
probet, laudet, admiretur et divinum virum appellet, praesertim in ea parte
cöv flepuzcæt¡tr*öu ëvr,ot, oùòè '¡àp oùò' oütor æú'vteç' æepl tuvø töv
8o1¡r'&-
;Ap'o"otéÀer' c& ye r philosophiae, quae est de rebus divinis, in qua plus illum studii consumpsisse
¡'r'&ÀÀov æpoot[sevrau'
6
rt¡v xo¿l corit<ov 6oa guolxó".po, exploratunt est. Quin etiam in rebus naturalibus nonnulli eorum facilius
töv ttplìc, tlv te
¡retù rà guor,xù xaì 6oa rcepi ciq æpótr¡e 'ðvt<¡v 'illÀr¡v
töv i1$öv xaì øùtoi aliquando Platoni quam Aristoteli consentire videntur. Nam in divinis et
oogíou, eüy)'<,lttúøv te xai eriÉæe¿o¿v xæì Àa¡'lzcpótr¡ræ iis, quae de primo entium principio dicuntur, item in mathematicis et
töv ¿¿¡.¡..u flÀdtc,¡v¿vr'xöoav dæové¡'r'ovteç xàxeiv<+ èv torlror6 åæó-
tiv
¡-r.etù
'Aplotocétrr¡ òè xotl otrhol oücot oi oratoriis et moralibus disciplinis omnes sine controversia palnram tribuunt
¡r"ror. xø.ì, ò¿cl roüro $eiov ¡.r,èv èxeivov, roPlatoni eumque haud dubie sequuntur. Itaque Platonem quidem divinum,
il"prrro,t¡",roì, òat¡,róvr,ov vo¡li( rvcéç te xai ðvo¡rd(ovte6' coü Socr'¡.r'ovíou t0
'ðivàpø
peÀtiovt æcrp' "EÀÀr¡ouv Aristotelem vero daenlonium tarn Peripatetici quam Platonici vocant, quod
ðuó¡ro,roç' orix èæi br,æpoÀfr óq æøp' {¡¡.r,iv, ctÀtr' èæi tÇr
åÀ*ctou¡révou' 6oq nomen a daemonibus sumptum est, quos M. Tullius lares, Apuleius modo
èxlæppavo¡réuou, toooú"(P ¡.r,évcor' tiq coü $eiou x)'íloecoq
gri úæò oeÀdvr¡v xaì lares, modo genios appellat. Fuit apud veteres honestum hoc nomen, quod
rà úæepgui töv 9uor,xöv riæegéxeu. àuò xai tòv ¡,r.èv óc
nunc nostrae religioni infestum est, tantoque a divini nomine superabatur,
tà, guolxà, rorüræ, èv oiq tò 8æl¡.r.óvlov ouvlotatoc¿ yévoq, xai rïv eiÀí1xer, d¡v 1õ quântc res naturales divinis inferiores habentur. Nam quoniam Aristoteles
x).r¡iou1iav, xæ$' "EÀlr¡vuç ü.pr.ar&.te xai re)re<i:,¡a¡u òløoxe{ld¡levov Ðar,¡.r,óvlov
16
res naturales orbi lunae subiectas, in quibus daemonum genus versari
,,¡r'Àr"rç èx&).ouv. flÀd,rtovc¿ 8è 8¿& æ riv æepi trì .$eîø xai d,tilø xøì, ri¡v dicebant, optime ac diligentissime tractaverat, daemonium vocaverunt.
,oü ,rpóro, xøl ðvtoq ðvroç oxé{rv, repi re cà ¡.r,ø$r¡¡,r,ørlxà xexopr,o¡.1évø
Platonem vero, quod de rebus divinis onrni vacantibus materia et de prinro
, :i'ïå? i; t::H:: jjffiïi ï;: vero ac praecipuo ente, tum de rebus rnathematicis, quâe etiam omni
20 sequestrata materia considerantur, imprimis contemplatus fuerat, optimis
QuXiç d'æò oó¡.r.ætoç peÀétr¡v, ori Xeipov 20

xtl xøÀÀtéæe¡ø.v $eiov xolvö6 &æotv- praeterea moribus et virtutibus claruerat, pecunias, honores, voluptates,
coÙ
humana omnia spreverat, animum denique corporeis vinculis absolutum
teq æ xai
d,yápr.evoi oepa(ó¡revot ôvó¡ræ(ov'
lAl'n' ,i' evehi ad supernas sedes voluerat, divinum esse dixerunt.
¡rèv æepì, to'5tov ^¡e xai ðoor"EÀÀí1vov f¡¡'rîv ¡lapæpoüol'.tí
" Sed quinam aut quot Graecorum illustres auctores huius rei testi- ¡
ì.ó1ov cöv ¡rèv 'EÀÀdvorv ei8ótôv r& ælelco,
xpì¡ lé.¡ovtaç eixfl ¡r,1xúverv tòv 2õ monium praebeant, supervacuum eSt multis verbis referre, cum Graecis
¡..,"¿uo,c ðé, r5æèf rï:v f¡¡-r.iv ó Àó.¡o6, xa¡ otritoü toricou toü vüv xoct¡^¡ópou 2r
toütó 1e tò pépoç; 9$óvql quidenr id notissimum sit, Latini autem, quibus haec scribimus, vel hinc
tõv .¡e co¿oritov'lxavoü.&v ¡,t&prupoç èoo¡'r'évou, intellegere faciie possint, quod hic Platonis calumniator invidia inquit suos,
1,Ìp'ApuororéÀou3,gr¡oí,cor5çaritoüxuvou¡'r'évouç,torlq"EÀÌ1vocçÐitró'¡ov' hoc est Graecos motos esse, ut Platonem Aristoteli praeferrent et laude
¡raifou' èxeívou lIÀ&rcovæ &yøo.$ør.
oi Ð' 6¡rco6 æpòq tot5tor,6 xaì cöv
digniorem existimarent. Ceterum ex Latinis aucliant duo illa clarissima
aritoiç Srio töv xopuqaí<ov, Kuxép<ovóq 9v¡¡r'l l'-oci Arilou-
- - ææp'
B8 levo¡.r.évcov
tiç SPzloxeíøç '¡eysvr¡¡.r,évou, oÏa
30 lumina, M. Tullium Ciceronem et Aurelium Augustinum, quorum alter
¡.,iu "'EÀÀr¡uo6, roü ò' eùoepoü6
30
o"í,uor, toü gentilis, alter in nostra religione sanctissimus fuit, et quid de Platone prae-
æepi 1Àútcovoç Àê^¡ouoi xai 6or¡v a¡rQ tiv oogiav
re xo(i töv cpóæ<ov ¡¿pr¡otó-
dicent, quantam illi doctrinam, QLlos mores, quam vitae probitntem tribuant,
,r¡"* ¡ro,p"rpoüor, æo),Àcrxoõ ,uöv arlröv Àó'¡cov dxouo&t<ooav' xc¿ì óe &ei cöv quomodo hunc unum praeferant omnibus, animadvertant, Non illi Pla-
di'ÀÀtov ocùröv æoÀÀQ rQ
¡réo<p è[c ipouor, oo9öv, o']xì,
tòv ¡lèv &pæseûocç
te xaì cr,vèç töv époicov xæxîtç æor,oüor,, tóv8e tonem reprehendunt, cum Aristotelem laudant, ut adversarius facit, quasi
òvei8eol púlÀovreq, ti¡c oõróç Solaudari unus non possit, nisi alter accusetur, sed utrumque pro meritis ex-
èEoipou"eç, oió¡-r'evor' ¡ri àr5væo$ø¡ &v t¿vø èæauveîv' ei ¡'tì¡ {'róyor'ev30
{J!gè^¡xco¡r,io,6
- -- tollunt, et alterum magis, alterum minus commendant, vituperant neminem.
ë..pou, åìtr} æ&vta6 ¡,uèv &.¡&¡,revo¿
xaù Ëxaotov åEíoc tiç &petiq èæauvoüvteq,
vrxöoav òr'òóv-tiv Itaque M. Tullius Platone¡n alibi >philosophorum deum<, alibi r¡illorum
¡.r&lÀov Ð' étepov èdpou
$au¡rd,(ovteq, xaì o'Útcoç flÀdt<¡v¿
.ròv xa).eîv tòv llld,to¡va. xaì <iÀtrø' Homerum< appellat. Et alio loco: ¡¡Omnes, inquit, qui unquam fuerunt,
ìrS, óç Krxåpcovø. ¡$eòv èv gllooógor,ç<
tQ nagno interv¿llo excelluit Plato.< Item: ,¡Harum disputationum inventori
Xoü' ,r,úu".u 1àp "öu nl.rl;ore oulle'¡pø9ót<ov æotrÀÇr ¡'''éoq fIÀáTcov
40 et principi, longe omniunr in dicendo gravissimo et eloquentissimo Pla-
íì.péXrr.u xaì, øð. ,>côv ÐrotÀéfe<¡v rorlt<¡v eúpetfr xai f¡'¡,epóvu æd,vç<¡v te 40
toni.< Et rursus: >Hoc maxime admirabar Platonem, quod in oratoribus
17 pa'$r¡ttxù U irridendis esse ipse orator sun'rmus videbatur.< Tum: ¡Si luppiter, inquit,
I' rt' t7 lingua humana uti voluisset, non aliter quam Plato ipse loqueretur.< Qoid
83 Cic. De nat. tleor, ll. Iz | 39 Cic' Orat' 19' la0 Cic' De orat'
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB' l. 1, z-1. 27
26 BESSARIONIS

flÀúc<ov¡'< xai rÌÀtrc1oü' >toüto quod Aristotelem l¿udans, cum ingenio cunctos illum superasse dixisset,
á'æÀõrç, æotrIQ åv cQ léyelv ÛæspêXovt¡
toü lltr ,¿¿i¿itt >Platonem semper excipio.< Atqui divinus vir Augustinus eadem,
¡rúÀrocæ èv lopyfç '$au¡rú(<'r quae Cicero et iisclem fere verbis multis in locis de Pletone commemorat:
p<,lv øùcòq þr¡topuxócatoç gctiverau'<
,Merito, inquit, Cicero deum inter philosophos Platonem vocat, qui cunctos
ei tiv$poæív1 &v æor' èXp{oæto 9<'r
rphilosophos et ingenio et sapientia superavit.t Et alibi: >Qui cum esset
V12 x¿l
Atheniensis, honesto apud eos loco natus ingenioque mirabili longe suos
":;i condiscipulos praeiret, operae pretium tamen esse putans, si philosophicis
disciplinis excellere! idque sibi sufficere'seipsum simul et Socraticam disci-
rorvoç zal aùcoî; q¿eòòv þ{Paot" ))
rovæ $eòv èv grlooógouç xæÀei ædv

ç æepl töv f¡¡,tiv æPoxe et de divina natura melius ceteris philosophis dixerit, ad haec ex sententia
nepi roü åo¿&tou tÌv Labeonis semideum Platonem appellat, deo quidem inferiorem, sed homine
röv &Àlc¡v gr,Àooó9to 16 t6superiorem.( Et rursus: rAristoteles, inquit, Platonis auditor, sumnlo in-
yvóf-¿n f¡pí$eov tòv flÀ4tova xc*ìei, genio fuit, sapientia tamen Platone inferior.< Quid ego nunc Quintilianum
.(( xctl øüSt6' >'Aptotocêtrr¡Ç, 9ot- commemorem, cums verba haec sunt? >Philosophorum quis dubitet Pla-
x &xga'ç, flÀ&cc'lvoç ¡'lévcol ooqtq xæca' tonem esse praecipuum, sive acumine disserendi, sive eloquendi facultate
ce eÙtoi6 torlcor'ç xai æ&'o¡v 6Àt¡q divina quadam et Homerica? Multum enim supra Prosam orationetn, et
8eéotepo6 < xæi æoÀlà to¿o¿ü'cæ æa"pú'
æepì ariçoü 8óEorv xai zo z0 quam Graeci pedestrem vocant, surgit, ut mihi non hominis ingenio, sed
Âøt[vo¡ç toî6 '¡e &pXntotåpo', eüpí1oer'ç' tola'rltr¡v ce
quodam Delphico videatur oraculo instinctus.< Quid Plinium, quid Apu-
"Eil.r¡veç Ëo¡¿ov xai'Pto¡'r'aÏou"
'Aproto"érr¡q pèu obu èv toiç å¿utoü æpopÀ{¡r'aor
(t¡:P'' >8rù ti æ&v'ceç' Ieium adducam, qui multis in locis non modo vitam et mores et sapientiam
s æo},r,crrÌ¡v Ì) æoír¡or,v i cé1vaq, Platonis laudant, extollunt, admirantur, sed etiam plenam illam orationem
6oot æeprttoì ;;¿;;," i xarù grlooogiotv {
:ta æotrtroùq 'ðtÀ?touç töv æatra¡otép<lv èæi similem nivibus hibernis, crebram, assiduam, largam, postremo divinam
xai flld,tcov¿ xaì Xorxpúr4v coü Àó1ou 2ó zSatque caelestem? Multa sane in hunc modum tum apud philosophos, tum
6).ov èyxó¡rr,ov ouvé'¡pa'le fl)túr<'lvoç, apud ceteros Latinae linguae veteres auctores reperiuntur, ex quibus con-
ròv log'¡úav. xaì, åv roî6 èÀeye[orq stat, quale Latinorum de Platone iudicium fuerit.
r,v oüttoç 9r¡ol zrePì' fllúcovo;' Quid autem Graeci senserint, inprimis ab ipso Aristotele licet in- a
>è).$òv ð' èç xtrervòv Kexpoæí1ç 8d'æeòov tellegere. Hic cum in problematibus quaereret, ))cur ii, qui in philosophia

vrzo *"*'ß.,î:,
îî:î3,-*î,,"'Ì:llnîf"î1,"g,*,,.
30 s0 vel poëtica vel liberalibus disciplinis vel etiam rei publicae administratione
claruerunt, melancholici fuerint<, postquam enumeratis plerisque antiquis
èvapyõç
æpõcoç $vr¡cõv xatêòer'fev ad iuniores descendit, Empedoclis et Platonis et Socratis exemplo usus est.
$ç ¡róvo6 {
otxe[cp te piqr xaì, ¡'re$óòotor ló1ov, Quin etiam praeclaram orationem de laudibus Platonis conscripsit, ut Olym-
ce xal eü8æi¡'lc'rv &¡roc '¡úvecæl dv{p' piodorus refert. Et in elegiis ad Eudemum haec de Platone cecinit:
circ &y*ióq

'vüv
ò' ëot¡ trcrpeiv ori8evi taüta ¡oté'< 3ó 3ó >Cecropis ad claras venerat usque domos
'HpøxÀeó8orpóv trvæ, d'xpooc- Dulcis amicitiae. Mox illi condidit aram,
6 ce av¡¡,too$évr¡ç pa$r¡,uer1oa6 flÀótov¿ æpòç
oá¡.r.evov è*' òÀ[;;' "oü fl¡'úttou oq' eÏ'tu' &ruXöç 9epó¡'r'evov xøì xøcæçpovd' Quern laudare nefas ora profana foret.
Qui solus vita, doctrina, moribus, ore
- s8-Pfal 1ó1<¡r M Admonuit cunctos et monumenta dedit,
40 Ut virtute queant felicem ducere vitam'
Nulla ferent talem saecla futura virum.<
Demosthenes vero, qui Platonis discipulus fuit, scribens ad Heracleodorun
17 Quint. Inst, or. X. r, 8r,
IN CALUMNIATÔREM PLATONIS LIB. I. 3, 3-5. 29
28 BESSARIONIS
quendam condiscipulum suunl atque eunl reprehendens, quod postquam
ocrvçø töv ló1tov, lpdgov èær'rc)''ly'cer' aricQ Àéycov' oúx aioXr5v¡
æølòeíøç
Þl^ton.rn audierat, neglegeret bonas artes et vitam Parum honeste duceret:
xæra'gpov'\oæç ,oì, Lolru, rïv flÀd'tovoç flxpoúoo; xøi 'Avtiæarpov 9aú1ov
;ApXlot'v >Nonne, inquit, erubescis ea neglegere, quae a Platone accepisti?< Idem
,rpò6 tòv dzcá1e¿v or'ltòv èx Kalorppíøç pouÀó¡'r'evov ôç 'Avti'æarpov'
cum Antipatrum fugeret, Archiae blandis verbis se ei vitam servaturum
.,io1Í¡ro*q gr¡oì socvácou Ar¡¡roo$évr¡ç píov &ox{¡'r'ovø æpoxptveÏ rõv Eevo-
rpollicenti: >Absit, inquit, ut vivere turpiter nlalim quam honeste mori, post-
,.p,Í.iouq xcri flÀd,rovoq rirèp ¿$,,vaoiøq Àó1<ov ðxÀocgó¡revoç. 6 re
Or).íoxoq 0
quam Xenocratem et Platonem de immortalitate animi disserentes audivi.<
nåu toü z\'uxoúpyou toü þdtopoq ^¡pú9ov píov g¡oív' '>6t ¡t'êyæç'¡éyove
Philiscus quoque Lycurgi oratoris vitam describens: >Magnus vir, inquit,
Âuxoüpyoç xorì, æo),Àâ' xøcóp$i^loev, ¿ o¿* ëot¿ Suvatòv xøtop$öoør' ròv ¡rÌ¡
fuit Lycurgus, rnultaque sunt ab eo gesta praeclara, quae facere nemo
&pxoøod,¡.r.evov eöv lóycov coü flÀátr,lvoq('
potuisset, qui non fuisset Platonis auditor.<
¡ rcepi flÀdccovoç gpovoüoc xøi
K¿ì, oücor, ¡.r.èv coroütoi ye ðvteç to¿øüqø'
oút<o6 øùcòv oépluor,v. é 8è véoc oüroç ouxogd,wr¡q oû8è zrar,òl oip'uu æætòeíøç t0 10 Haec sunt, quae de Platone tanti tanrqu.e excellentes viri sensere. +
1i'¡tar. xcti rotto At novus hic reprehensor ne puero quideru, qui vix prima elementa de-
ifrfrétç o,titòv å¡rorov æor'öv iyeicøl tr'¡lì¡v *épelv'Apr'- gustarit, doctiorem existimat Platonern fuisse, et tamen Aristotelis gloriam
orå"érrr, toto,5t<¡r xai o{it<o6 d,pa'$ei, óq aÛtòç o'le'cæ'', æotpøpúÀl"iv ðxeivov' âugere se putat comparans eum homini, ut ipse opinatur, rudi atque in-
Ul4utoüró ye o,3 xacâ, þr¡roplx{v, i)v xøì èæoc1yéÀleter, æoröv. rípr,loç yàp
ó
peÀtícov docto. Enimvero nimia calumniandi aviditate obcaecatus, quid dicat, non
Bg oogoÜ xcri oæouÐøíou æpoéXcov dvSpó;, oÛX é &vòpaæó8ou aioXÛotou 16 animadvertit nec intellegit scripta sua ne verisimilia quidem esse nec aliquo
&Àtr' f¡tó
oürog $au¡rú(eo$ær, ,Í€,åq ú¡..q. r] úæepoXì¡ yàp o'iX f¡ toü Xerpíotou, modo sibi constare. Qoipp. Socratern lenonent, Aristidem iniquum facit.
toü peÌcíotou èæaivcov &(iø. ,<øi óç ëorxev, oriÐè þr¡ropr,x¡ç øÛt!e, æepi i)v
Tot praeterea tam temere, inepte, inconstanter absque ullo ordine male-
xzi ¡j.óvr¡v èoXólæoe, ò
T 6ì'ov, &¡'¡'ù tò Xeipov pépoq èx¡'r'a$òv xo¿i tò 'l''é1er'v
ø'iroü póvov dicta profert, ut quodam quasi morbo improbitatis evomere omnia videatur
èx¡re),ecí1oaç Jyr.o¡rí.u vó¡.r,ou; d'^¡voei 6l<oç' èxeîvo 1â'p lo<oç instar eorum, qui adversa valetudine laborantes nihil cibi stomacho retinent.
rfr grloeu ou¡.r,paíver,, xæl¡o,- oÛ8' &zcOcC tl,'óyoç ær,$ocvóç, ei ¡'li xai ¡r'e1'ì t.é:Av1C 20 Verum dignus certe est, cui ob hanc unam rem gratias agamus, siquidem
y'iorto. xæì æ¿Savó"EPoe , goPïrótepóç te {v d'v øùtQ é Àóyo;' ei xd;i n&v-zo tam importuna, tamque audaci et proterva lingua in Platonem invsctus est,
toqèrre.$ú¡re¿ fltrd,tcova ei'
þêlat', ¡retprótepoç æepi crÌç úpper'ç èyéveto' ei
ut manifestum omnibus fecerit se non aliquo iudicio recto, sed temerario
zr&vt¡ ¡&vorv¡iq. tfr xor,vfr æepì aÛtoõ florveì'trÍ¡v<ov îlypa'ge {í19cp' åÀlù
¡rì¡ quodam impetu in tantam verborum obscoenitateur prorupisSe. Praestat
tù. ¡-r,èv rigflpeu, tà ò' èveXópel otrirÇr töv xølöv xæi 'AplototéÀer' t& æpo- enim, ut Favorinus inquit, graviter et supra modum vituperari, quatn exigue
&nìrr¡ociæç
teToc 8r8or5q töv yoüv Seurepei<ov flÀúc<ov¿ ouvexóper. úæò 'y,ìp
zo frigideque laudari, quoniam qui maledicit et vituperat, quanto id acerbius
.riq îepl r]¡v l]Àúrcovoq Àor8opíccv ògêleøç d,ær$o¿vótøcóq ce aütÇr è1e'¡óvel zs
'Àóyol facit, tanto magis se iniquum inimicumque ostendit et propterea non mere-
ó ,ni 6¡..q &o,Sotortoç, ¿..xp¿,rr¡v æ),ú,tt<ov nopvopooxoüvtø xø[ 'Apr- tur fidem; sed qui ieiune atque exigue laudat, amicus quidem videtur esse
U15 oteí8r¡v dò¡xoüvroc. tooaüro¿ Yìp rÌxaipcoÇ te xq.i ðvc&xraç_ouve9ópv¡oev,
óç
xai eius, quenr laudat, sed a causa destitui et niiril, quod vere laudari possit,
æ&v.ca. èxxevrosivøi te xql. è[epeosfivøu ærLÇr, 6oæep
oi òr,' dÐr¡9æyiav
invenire.
à &pyæiø' toü oto¡-r'áXou èxæí¡¡ovræ'- 6ote toútou o¿Ûtoü
dæopø).Àó¡levor'
6tt
'¡a {er5¡eogør ¡réÀtrrov oürcoç80
80 Atqui si Aristotelem, ut certe dignum est, laudemus atque admiremur, s
¡róuou'éur*n 7àgr"oç aritQ é¡roìoyr¡téov, non propterea Platonis gloiiae aliquid detrahinrus, itnmo si recte iudicetur,
ogó8pa xæi &vøiò1v coüto æenoi¡xev, ó6 ¡-r'ì¡ eTvøl pr¡8évø' ôv d'v Àá$o¿
eanr potius augemus. Quamvis enim agendae Aristoteli gratiae sint pro
V 13 {.,euòógevoq, xocl o,i ,pío.' xøi dlrl$eíç, ¿Àl' ëXSpç oægeî xøi doæóvð<p'
tot operum beneficiis, quae nobis et posteritati reliquit, non minores tamen
ì., ei ¡.r,Ì¡ aÛcoÜ, &ÀÀú 1e òr" otr;òv êtépou tou xtvorl¡revoç' eiæòv å
¡ríor, agendae sunt Platoni, qui ut id praestare Aristoteles posset, effecit. Scilicet
.ir".u. ltcov xørù còv eiæ6v¡a rò o9ó8pa Àot8opeîosac toü péo<,1ç èæøu-
yd,p sr ille talem nobis Aristotelem reddidit, ille ingenium eius coluit, ille eum
xax6v, óc roü ¡.1èv ¡.r.íoouç d,orsóv8ou xui &xr¡p(:i'('cou ëxspæç, toü Ðè
ao
vEio.$or¿ omnibus disciplinis ornavit, illo uno praeceptore usus est Aristoteles, illum
¡réocoçêæør,veio$ar,9utrúøq¡rèvtoü)'éyovtoq,&æopìa'çòèroÜpì¡ðXer'v'ô&v non quinquennio aut decennio, sed viginti continuis annis audivit. >Nam
åæærvéoelev, oæçeord..tav ðvcoç cr¡¡leíou'
a I\xaol xo¿l &ÀÀco6, ei &otú¡røto6 ¡lèv xai èæotivou, rry.î1Ç 8è æáor¡ç 2li xaL 'Avrí,æatpov - èxla$ó¡.tevoq lJx in marg' I\ Y in textu | 6 I te Ux corr'
&lr'oç'ApwcocéÀ¡6,6oæepoüvxøiëocuv,æritòcoütox¿lflÀút<¡vøoÛx ex xal | (Þu).loxo6 òè U, òè dcl. rJx I 6 toü þí1topo6 B V] U otn. Ux suþtascriþsit I

åÀ&ctovoq, cïlÀù xøi Ìioou Ì) xæi ¡reí(ovoq dftov èææivou æaplotr¡ot


¡.a'pú' ^¡e40 24 úrò 1ùp 1'll B2 coff. ¿x vüv òè ú¡ò B U úæèp Z | 2ó flÀdtc,:voç Y) U on. B2 suþra-
roi3 eõ gpovoüor, xøi xpívetv eiðóo¿ cà æ¡il'yy'a:'u' xai 6oq a&'prr'aç 6p'o' scriþsit | 3ô ¡r[oouç BV] Ux corr, ex ]'ó^¡ov
;Aprorotélel, <lv f¡¡rãq eõ æeæol1xe toîç rooor5co¿6 xo¿l toro'5tou6
lo.¡r¡cÉov t cf. Demosth. Ep. 6 Olympiodor. In Plat. Gorgiam p. i
". | 5 r d.
oulypd¡;.¡r.øot,tooor5tcpxøiflÀúccov¡rà'çdlæap7ù'6torltcovd'æo8oréov'øiciç
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. I. 3, 5-7. 31
30 BESSARIONIS

qui semen, ut Demosthenes ait, terrae committit, is causa est, ut fruges


oriantur.o Quomodo autem potuisset Aristoteles, praestantis vir ingenii,
tot annos Platonem audire, nisi fructum se percipere maximum ex Pla-
tonis doctrina sensisset, nisi Platonis scientiam Probandam expetendamque
O duxisset? Etenim
hoc ne adversarius quidem negare ausit Aristotelem,
cum medio spatio Platonem audiret, melius quem ego, quam ipse, quam
ceteri omnes potuisse de Platonis scientia iudicare, non litteris quibusdarn
inanimatis, ut nos facimus, sed voce ipsius Platonis vivi atque praesentis.
Nec tamen destitit ab inceptis nec spreto Platone tamquam rudi et indocto
tO scholam eius deseruit, sed perseveravit audiendo
eum et doctrinam eius
admirando, quam tu contemnis atque irrides, homo potius ab aliis irri-
dendus. Aristoteles igitur, etsi talis erat, ut domum eius studiosissimi
lectoris sedem Plato appellaret, et .cum aliquando eum cum Xenocrete
conferret, hunc quidem calcaribus, illum vero freno diceret indigere, tanto
aritoü, ô or5 èæo[r¡oaç âv xal vüv æo¿ audivit
ló eret ingenii acumine praeditus, tamen viginti integris annis Platoner¡
xarayelöv. d'tr)'.ù xctûro¿ toloütóç est, quod Socratem triennio ad-
eoque uno praeceptore usus praeterquam
olxov cò èxehrou xalteîv otxr¡¡,t,a xai
modum adulescens audierat, antequam se ad Platonis gymnasium conferret.
xêvtpou, èxeÏvov àè XæÀlvoü I
¡.r.èv
xai Neque dici potest propterea tantum temporis Aristotelem in audiendo o
U 16 aritoü xal &,1Xl,votav, èvé¡r'euve
Platone consumpsisse, quod ea tentpestate sine libris docere mos erat, culn
tpt{e x&xeivç póvov æepi æd'vca è¡¿
t0 e contrerio experiamur maiori facilitate quamvis artem sine libris quam
ôv'ët¡ (övto6 )coxP&touç èæì' cPl, cum libris percipi posse. Multa sunt enim, quae cum in libris magno studio
o Kolíto¿ oùò' ëotr'v eiæeiv' óq
ac labore quaeremus, aut nunquam aut vix tandem invenimus, at prae-
¡rêv4e PPaòrStePov ceptoris voce celerrime apertissimeque acciPimus. Natura etiam ita com-
vou fp¿ptç æapù r
paratunr est, ut quae sine scriptis audirnus, continuo memoriae commen-
xal o$tcoç ùPîu f¡ 26 demus, eamque ne forte oblivio subrepat, assidua nìeditatione exerceâmus.
Àorç ¡o)ùÇ¡ æóvqr (r¡toü¡'rev xtiì | o
r Maiorque fiat in hunc modum brevi tempore Profectus, quam si in diem,
ô èv f¡¡.uiv &æò 9c'rvflç t&Xuor&' ut frt, distulerimus sperando posse, cum libuerit, ea quae in libris servantur,
d,v. r&. re è9' ê:x&.ort¿e f¡PéPo'c
repetere. Itaque tanta in audiendo mora non librorum inopiam significat,
èx¡.r.eÀetfloa[, re xal tfr Stavo[ç åv
sed doctrinae magnitudinem, quam nisi longo tenporis intervallo assequi
B t0 xai 8iç qò ¡c?tÉov èæævepcot{oavcø'
ao non licebat.
ètrrcf,(ovreç eù6 tò èæròv tieì r5æeprr$
Haec igitur non ignorantiae Platonis, sed singularis doctrinae acz
xaù a,rirQ tQ riæò 9<ovìç &xorle¡v
sapientiae argumenta sunt, modo aequi sint iudices nec instar adversarii
U l6v èòtðáoxovro' xal f¡ tooar5r4 toü x sine ratione huc atque illuc, prout fert animi libido, ferantur. Ergo lau-
ooqiaç èoti
¡.r,av$úvovtoç ¡r,e1&trv¡e dandus est Theophrastus, qui multo plura nec deteriora quam eius prae-
z To¿ütø òl¡ æd'vta orlx &¡ra$iaç
Bó E6 ceptor Aristoteles scripsit, sed magis laudandus Aristoteles; etiamsi nulli

eius libri exstarent, modo constet eum Theophrasti PraecePtorem fuisse.


Maxime autem omnium laudandus admirandusque Plâto, mâgnus Aristotelis
praeceptor et doctrinae illius parens, quando etiam nullum disciplinarum
eius vestigium superesset, quoniam Platoni iure optirno tribui debent, guae
40 lo Aristoteles scripsit, siquidem ut ita Aristoteles scriberet, ille auctor fuit.

84 IlMtr,rvoç] M ødd. toû | 38 et¡¡o¡rev B V] Ux corr- ¿x e{8o¡rev


èxeTvoç T8rov xata'ìeÀoíæe¡' tù 1ìp'
4 Demosth. De corona r59.
xplseiev. åxeivoç 1ìp é trÌ oæép¡'tot
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. I. 4, t-2. 33
32 BESSARTONIS

Cap. IV. Ex dialogis suis facile Platonem orrnem doctrtnam


K'eà"o"îîï'#,:îñî:ïfliÎï:"::*î:;;lîJ*î''æø8eíøç eruditionemque exprinrere.
His itaque hunc in modum expositis superest, ut ex paucissimis Pla-4rr
'#:r iíîilî:ü:î:,:l,ïi,î ;il 6
tonis operibus, in quibus disserentenr Socratem facit, praecipue quidem de
moribus, de quibus disputare Socrates frequentissinte solebat, interdum etiam
de ceteris disciplinis quam excellens in omni doctrinxe genere Plato fuerit,
ostendamus, quod quam brevius potero et licebit, expediam. Sed de gram-
maticae disciplina neque adversariUs contendit neque nos plura dicere est
ðtvòpoc eiq d'xpov f¡¡r¡eévov, xal toüto necesse. Unus enim sernìo illius, qui Cratylus inscribitur, satis superque
ypø¡t¡r.ætx!6 oÜc' aüeòq f¡pîv Ì¡¡rquo r0 est ad exprimendum, qualis Plato gran.rmaticus fuerit. In quo
longe melius
noì.)'à æePì, toúcorv eiæeîv' 6 ce Y
d¡v llÀút<'rv {v, 8r¡}'ö
lpoc¡.t¡.r,octtxì¡v
o['øç xæì òtærpéoec'iç ðvop&tov tòv
ì c.ùcöv xaì, ou(r¡tí1oorq xøl &vsu-
æoci léyeo$ar, xocl tþ, torr5c¡ xøì in
posterum erunt scriPtores, longo post se
t6 unquam fuerunt aut sunt aut
6 ce xar{yopoç tiv &xptpeocdc4v to
intervallo reliquisse fateatur, profecto necesse est, ut et delectum vocabu-
lorum concedat et structuram orationis et eorum, quae a poëtis ac ceteris
ff 1ïå î:ì ? #::
;;,'äîî;î";'.,ïææpù scriptoribus dicuntur, usum atque eruditionem. Nec pauca certe huius-
é,,"r.otu*oti tau nor'r¡cøîç te xæi
modi videre apud Plaronen-r licet, quae partim inserit, partim elegantissinre
Àà,cöv 1e tolor5,tov cà ¡'lèv xo¿cà xótr- ambitus orationis perficitur,
ZO exponit. Nam formas, modos, figuras, quibus
toü fllásovo6 åvóvroc épöv' Ðræléx'rov 20 cuius rei cura imprimis ad grammaticos pertinet, si dixero Platonem tenuisse,
xal oXr¡¡.1áctov, & còv ðYxoc-
ridiculum videatur.
rxoTq é æIeîoco6 ÀóYoç, ¡r'i
núo¡ç oepvór4'roç' tepnvó- Quod vero artis rhetoricae ignarunr hunc fuisse adversarius scribit, ¡
Ul?'xaì yeÀoîov fi Àé1elv,töv an ita sit, videamus. Nunquam Platonem de rhetoricae disciplina aut eius
t où póvov ë¡læÀeov ðvT ov'
eo aliqua parte s dicendi, quo usus fuit, simplex esse
,c'r¡r6ç aexøì èvaplelaç ðx
^æotelou¡'r'év1Ç Buva¡'r'évolç te xøl poulo- 26
8e i1¡'tøcoq coiq
d'Nr.à xai ¿u"i **¿uoe
"" et natura p um. Enimvero voluisse Platonem de
xor'vöq &'ttæo¿v åper'¡'révolv' - ^l arte dicendi re, quamvis posset, iam supra dixirnus
¡.r.ávouç &æo¡-r.t¡.leio$æt
Ei6 þr¡ropux¡u ae o,r"tu t,"po^Ì;',":"Kî.î;i
' eT.va.r,, xal'cou
î"JiffiJî:',T:t1;
toü pèv zupótou xocì
et neminem hoc praeter adversarium latet. Iam enirn et Gorgias et Tisias
et Antiphon atgue etiam Lysias et Isocrates, ut Plutarchus in vitis decem
T or5corv ràv 30 80 oratorum refert, praecepta rhetoricae artis ediderant, guos irnitari et suopte
þÍ¡topaq èporlleto æepl ingenio p tuisset. Sed id neglexit. Oratorum tamen
T¡oiæe xøì, 'Avrt9öv, ëcu te Âuolæq
praecepto d munus, ut philosophun: decebat, exercuit.
Isaeus, A Lycurgus, Hyperides, excellentissimi ora-
;ï: :il J,:ñ,. Jfr'iil"3lïî'"ïi tores, Plutarcho teste discipuli Platonis fuerunt et doctrinam eius ad oran-
BO dum plurimum profecere, quem ad modum ipse, non ceteri iiiius aetatis
praeceptores docere soliti erant. Quodsi qua etiam praecePte vere ora-
toriae facultatis ex Platonis libris haurire cupimug novissimam eius dialogi
partem legamus, qui Phaedrus inscribitur, quo loco breviter de iis, quae
Ar¡¡r.oo$évr¡c, Âuxoüp1oq xai'Tnep in oratoria maxima ac Praecipua sunt, explicatur. Haec enim sunt, quee
UlSrupt Illoucd'pXcp éprÀ'4tocì æ'3toü ye'¡
rì¡v cilgeÀd$v¡oocv, o'íocv aritòç o'3X t 1õ roüto M
xort r¿voc øùtoü ru.pi ri),r¡$rvflç i1"op,*¡q èæÑu¡leiç.
èv.toîç ouyyp&¡r¡'r'øotv
13 cf. Plat. Crat. 384 b.
erlpeîv æapa'¡1él¡,,.4t4, .òu Oo'i8po' à'lpt¡''óu'e
æepi rù téÀr¡ cïvúposr' èv Mohlerr Klrdlnrl Bessarlon. ll. I
34 BESSARIONIS IN CALUMNIATOREM PLATONIS LtB' l. 4, z-4. 35

cþ 8r,ù ppøXé<ov ¡têyuor&'ue xal xuprtötacø ctÛtiq æapøòlàc,lor,. xal & te


tà bene dicendi facultatem perficiunt, et quae si dempseris, nihil aliud erit
crriclv pr.óva céXv¡v eÏvøt noleî, ,iiÀÀoq tpr,Bù¡v &Àoyov oõoøv, ôq èv loplíg., quân usus expers rationis, quem ad modum in Gorgia, quem adversarius
V15fi xæi øücòç ¡re¡.rgópevoç øÙroü ¡.r.é¡r.vr¡oæu, 8r,à æoÀlõv òeixvuo¡. reprehendit,
' latius imProbatur.
a Tò ^¡àp ¡-r,dltota æer,Sò èpyø(ó¡.r.evov, ô rfl þz¡coprxi èx cöv èvóvcorv Qood enim maxime persuasioltem inducit, quatn constat finem esse s
B1læo¿eiv æpóxeww, oùX d æpoolpí<ov æpòç eüvoræv xcti eù¡.r,d'$etav xøl æpoo- ó 6 rhetoricae, non exordium est, non narratio, non divisio, non argumentatio,
oXiv æapæoxeui où8è cò Ðrr¡y{oetoç åæÀoüv åyxoctd,oxeuov Ì) ðv8r,doxeuov non repetitio, non peroretior non exornatio, non elocutio. Non sunt haec
ìì ,i"pì Ì) tò oagèç Ì) cò ouv¡p¡eou¡.r,évov xai cò ¡.r.i 8taæíætov ¡.r.r¡ðè àtø- ¡n oratoria arte praecipua, non his acquiritur ille finis, ut apte ad per-
xoætó¡levov oùà' ðætXetpl¡¡tæru, ègyaoLæ,,, ðv$u¡,r.d¡,r.octæ xai èæev$u¡.r.í¡p"a'cø-, suarione- dicatur, nec ista summus vir Plato ignoravit, siquidem multo
rexp.t¡pua, eix6ru, æl,oae,.q, ëÀsyXot, rins(éÀe1Xot, úroÐr¡Àóoer.ç xæi tcapê- etiam indoctiores haec sciunt. Sed iuvant ista sane, cum recte disponuntur,
¡ra¿vo¿ xo¿l è[ öv ori'¡'xs¿ræu xa'L oTq dæoceÀoüvræ1, oüÐè oy'i1p"aru xai cpó;:ol to l0parum tâmen afferunt utilitatis, nisi ea adsint, quae praecipua sunt ad bene
).ó.¡olv ori8' ôvaxegaløróoerç èæi).oyor, eïçe xøi ånd.voÐo¿' orl to¿üco¿ oõv
ì) ,licen,lurn et quae persuadere nìaxime possunt. Haec autem sunt simili-
tò cöv èv þr¡toptxfr xup¿óro¿îov eioì,v xcrì, òt' ri¡v cò þ¡topuxfr teÀtxóto¿tov tudines rerum ac dissimilitudines recte cogtloscere, nusquam in his errare.
UlSnxaì ô teÀeucaîo€ oxoæòç xaì tò ær,Savõq ðx töv åx8eXo¡lév<,rv Àé1er,v dæo- Quod peracuti ingenii est rerum bonarum, honestarum, verarum naturâln
releirær, & o'iX {ínoç fltrúcov é ¡.,.é1otq, ciÀÀ' oriò' dÀÀoq T ¿6 æo}.lQ åxelvou norr. åt iis accommodare rationem, quae sequuntur, ut quam celerrime
tó aninladvertantus, ad quod genus referatur, quod dicturi sumus, neque
Àetæó¡.r.evoç i11^,,óel, èx yoüv cöv g$aoávt<¡v aùT òv ædvta 1e eipr¡¡,r.éva. ¿ÀÀà lô eius
xølà pèv xøl caüto¿ xøcà rpórrov yr,vó¡reva, roüld.Xlorov 8è àuvd¡levor xøi definitionem ignoremus, multa in unum recte colligere, unum in plura
ritÀoyoç ðvta návcæ cprpd, ei pi¡ xøi rò xuprótacov aritoî; æpooei1, xøi ô dividere possimus et oratio quibus auditoribus conveniat eut non con-
¡-r,d.ltocø civ æer,$ò è¡-r.æoueî. toüro 8é èotr tò tù6 é¡r.or.ót¡ra5 xæl veniat, intellegamus. Haec sunt, quae imprinris verum oratorem con-
dvo-

¡.Lor,óoporçröv ðvro¡v dxpr.pöç 8¿etàåvar xai ¡lr¡8ø¡-r,fr n).aväoSa¿ æepi æÜcd.ç. stituunt. Haec tamquâm sumn'la âtque Praecipua capita eius disciplinae
eîv¿¿ Ðè roüro ò¿o¿voíaç öleLtç ò¡e¿ðeîv Suvr¡$ivar, ëv ye toîç òÀ[1ov àrorgé-zo 20 trâdita sunt ab Aristotele in libris, quos de arte rhetoricâ
scripsit, quibus
pouou riç nepi câ, to¿aüta ^¡rvo¡.tév¡Ç àtca'rqc. o5 æpor¡yeîtotr ò riv tôlv antecessit. Cum enim et audi-
T
longe ceteros, qui ante eum scripserant,
ó6 riÀr¡$öç d'¡ot$öv xøi xøÀöv xaì, riLv¡$õv 'te xæi pì¡ 9úor,v '¡Lvóoxeuv xøi tores et res, quoad eius fieri poterat, divisisset, quibusque et de quibus
rorlrorç d,æoòoüvø¿ 8úvøo$øu,roùç Àóyouq æpoo{xovtaç, ¡reS' d, rò ôEéoq o¿io$d- suâderetur, qui hominum nlores essent, quae cuiquam Persuadendi rationes
veosar, nepi oü d.v ¡léir.¡ êpeîv, æotépou òv cuy¡úve¿ toü 1ávouç, ¡6v ¡e accolnmodârentur, diffusius explicasset, tun'l praecepit, ut varie ageretur et
éplo¡,tàv aùtoü ¡.r.i¡ d,yvoeiv, ouvd,.¡er.v ce ,rù æoÀÀà eiç Ðv xæì cò èv eiç æleíc¡ 26 zo aliae aliis auditoribus rebusque orationes adhiberentur. Quapropter laudatur
òr.ar.peTv xøcù tpóæov eÛguöç ëXer,v, xøi roîq pàv roroîo8e ro¿orio8e tróyou6 passim ab omnibus non alios in hoc rhetores' sed solum Platonem secutus,
òtà, caútr¡v riv æiriorv eùæer$eïq elvo¿r xøì co'lvavrlov rixplpöq xatøvoioæt siquidem prooemiorum quoque artificium improbat quâsi fraudem quandam
U l g xøi ð{éto6 åæaxoÀou$eîv Srlvao$cr¿. raürø yàp þr¡copr,xòv d,v$pc,ræov ¡.r,úÀtotø oratiouis et iudicurn corruptelam.
prae- r
æotei. raïræ xæt, ðiv 'Apr,ototélqq èv þr¡topr,xaîç æøpa8i8<oor, rê¡vætç tà. Quae igitur ab Aristotele pluribus verbis explicata sunt, in his
V t5v ¡ré.¡,ror&. ¡e xui xáÀÀ¡ocæ xaì, oÏq röv æpò øriroü yelpagóc<ov æepi þv¡coprxiç 30 30 sertim ih.toii.r. partibus, in quibus maxime ab onnibus probatur, vide
òragéper xøi æoÀÀQ úæepéXer cQ péocp. 8¿E).òv 1àp xæi toùç dxpootcà6 obsecro, qualn breviter siruul et perfecte Plato in eo,. quem supra dixin'lus,
x¿i tà, æp&yy"æra, oT6 xøi æepì, rïv i ner$ó, eiç 8oæ 8¿eleiv èv8eXó¡.r.evov sernìone tradiderit:
{v, xøl tlva cívov Ìi$21, xæi 'cl.ot r|veç å{ou ì ¡r}¡ æei$or,vco, ènrc&¡¡et >socrates. Hisne in rebus errof evenit, inter quas multum interest,
¡,r.èv roroîo8e æpd,y¡,1øor, xai d,xpoørai4 Àóyouç totorloÐe
Btluto¿oúoàe 8è co¿oioàe
an in his, intel quas Parum?
æpoodxréov etver,. xøi caüca 8¡à æÀeioc<¡v ðiptocor èæe[ep.¡oc(ó¡,revo6 ariróç 36
8ó Phaedrus. In his certe, inter quâs perum.
re eixó'cloç Sau¡.r,&(erær xøi roiç dxorlououv èvreì'êoracq' þr¡toplxiv æocpø' so. At paulatinr progrediens potius in contrarium deveniens quam
8i8oo¿ téXv¡v, còv 8¿òúoxalov xq,i cQ ðvtt oogóv re xai þ{ropæ IIÀ&- summatim.
tc¡v¿ orl cor)ç di).louç èv toúrcp ¡.r,r,¡.r,or1¡revoq þípopaç, cniróç ye xai tì¡v æepì Ph. Ita est.
rà æpooí¡.lr,a réxvr¡v óq lor¡cef,av xo(l oogrdfeio¿v xøi tõv пxøoröv dæútr¡v So. oportet igitur eum, qui decepturus est alium et minime ipse
dæoxp[,vov. 40
lo decipi velit, nosse similitudinem rerum ac dissinilitudinem.
. "A oüv 8¿d, roooúrôv e'úpr¡xev 'Apr,otocéì.r¡q xøi òí,' & ¡,tdÀtocæ æepl ye Ph. Profecto.
þr¡coplxlv eriÐoxí¡,r,r¡oev, dxouoov, é6 ppæXr5rat&. æ xaì èvteÀéoratcc æotpa-
8ú8o¡o¡ lIÀ4rcov èv (Þøúòpç, orScooiv èpotöv' 2 ¡róvov M I l3 èxàeXo¡rÉvorv B V M èvôexó¡.tevov U
gr
36 BESSARIoNIS IN CALIJMNIATOREM PLATONIS LlB I. +, +-5. 37

Ulg' l)O. 'Aæd.rrì æórep'ov èv roÀù òtagépouor, ^¡iyvecæt ¡.r,ä-)'Àov i òlí1ov; So. An igitur, qui rei veritâtem ignorat, similitudinem eius vel
<ÞAI. 'Ev coîq ò).iYov. parvanr vel magnam dignoscere in ceteris poterit?
>Q. 'AÀÀà Eì¡ xøcà o¡-r.r,xpòv ¡.Letctpøivc'rv ¡ÌãÀÀov À'1.¡oer'6 èÀSòv åæi tò Ph. Minime.
ðvavtíov Ì) xøcà ¡.r.éYø. So. Ergo qui praeter veritatem aliquid opinantes falluntur, eos per
OAI. flöq ò' oÚ; Ú r similitudinem aliquam ad hunc labi errorem perspicuum est.
)O. Aci d,pø còv ¡róÀ)'ovtct àna'c{¡oe"v ¡'r'òv dlÀov, ø'ltòv òè ¡'r'ì¡ d'æoc- Ph. Quid ni?
rí1oe osal, cì¡v é¡loLót¡rc¿ töv ðv.rcov r¿crì. d,vo¡ror.óc¡rø rixpr,põç àr,et8évar,; So. Nuruquid igitur arte quispiam poterit vel transferre aliquem vel
@AI. 'Avá^¡xi1 ¡.rèv oõv' paulatim per similitudinem a veritate itt contrariumque deducere vel ipse
>Q. 'H oõv oÏóq re ëo:,æu, åIf$er'av dlvoöv êxd'otou, riv coü &1vo- devitare, nisi norit, quid quaeque res sit?
ou¡.r.Évou é¡ror,ót4ta o¡-r,r,xpd,v te xal pteyd].r¡v åv coîq 'ÍÀlotç 8ra'yr1vóoxer'v;16 lo Ph. Nunquarn.
OAI. 'A8úvatov. So. Ergo dicendi artem, o atnice, ridiculam quandam rem et ratiottis
XQ. Orixoüv roiq æøpd tà ðvtø 8oqá(ouot xc(l d'æe'r<'r¡'r'évor'q ð!Àov, expertem exercet, qui veritatem ignorat et opinionibus ducitur.<
riq sò æá$oç coüto 8l' é¡.r,ototí1tov T ¡võv eioeppú4; Et paulo post:
OAI. li.¡r,etør. ioüv oÚtoq. >So. Qui igitur artem orandi exercere statuerit, primum haec recte
>O. "Eot¡v oüv ðæoq ceXvr.xòç ëocøu petapr'pá(<ov xacâ o¡r'txpòv 16 16 debet dividere atque animo concipere formulam quandam indicem utrius-
òr' é¡.r.ouoc.icov d,æò roü ðv,uoq ëx&.a.core ðæi roÛvøvriov d,n&yr,)v, i øöròç que generis, in quo falli et non falli multitudinem necesse sit"
Vl6toüto òrøgeúyer,v, ô pì¡ è'¡v<oxò6 ò docr'v Éxaotov cöv ðvrov; Ph. Perpulchram certe, o Socrates, is formulam concipiet, qui id
OAI. Où ¡rí1 æote' negleget.
)Q. Âó1cov üpa 'cêyvr¿v, rÏr åtaipe, ó tì¡v dl'11$etc{v Pì ei8óc, 8óEas So. Tum, ut reor, ubi ad singula venerit, ne quid lateat eum oportet,
åè te$4paxòç 1e).oiøv r¿và xti d,TeXvov, óç ëouxe, nø"pê{era'"'< 20
20 sed quod dicturus est, quam celerrime animadvertat, ad utrum genus referatur.<
øir'
Ko¿ì'
Et paulo post: õ
,¡!O. tòv péÀÀovcæ T éXv¡v þr¡toprxì¡v ¡-recrévocl æpõcov ¡lèv 8ei
Orlxoüv
rSo. Equidem cetera quasi per ludum acta iam a nobis fateor. Sed
cøüta é8Q òrppio,$ør, xai eiÀ¡9Évott trvà Xøpaxtipa åxætépou coü elòouç, duorurn, quae dixinus, generum si quis arte comprehendere valeat, pro-
ðv {r te civcí1xr¡ tò æli$oq æÀøväo$ct¿ xotl èv ð f,r.ú; fecto pulcherrimum sit'
oAI. KaÀòv yoüv ,iv, õ )óxpareq, eTSoç eTr¡ xorravevor¡xòq ó toüto 2b
26 Ph. Quorum inquis?
ÀøBóv. So. Ad unam speciem respiciendo colligere, quae varie sunt dispersa,
u20 tO."Enew&.1e oï¡.lctl æpòç åxúotqo lryvópevov ¡'r'i Àøv$áve rv, ¿ÀÀ'ðEét'lÇ
et quodlibet de quocumque dicere velis, definitione declarare. Quem ad
aio$d,veo.$a¿, æepì, oü d.v g.éIÀ7¡ åpeîv, æotÉpou òv tulXóve¿ toü 1évouq'<
modum de amore, quid sit, rnodo a nobis definitum fuit, sive bene sive
õ Køì øü$uç' male, tamen ceftum illud sibique consentiens ob eam rem ita statuendurn
BL2 >XO. 'E¡r.oi ¡.r.èv gaívetal cà pèv C{,llø cQ ðvTr æø"r8t{ rueæøîo$¿¿' sorJ-30 30 censuimus.
t<¡v ÐÉ c¿vov êx eú¡¡6 þ4$évrcov òuoîv ei8oÏv, ei aìlroîv ci¡v àrjvø¡r.uv céxv¡ Ph. Alterum vero genus quodnam est, o Socrates?
Àapeîv òúvar,só clç, o'ix &¡aPr"' So. Ut rursus per singula possis quasi articulatim secare, quae suapte
OAI. Tiv<ov òí¡; natura constat, nec membrum frangere ullum instar inepti coqui. Sed ut
modo utraque pars disputationis nostrae dementem unam quandam com-
3ó munem sibi speciem accepit, quam digerendo venit ad propriam nam ut
ex eodem corpore partes duplices eiusdem nominis
-
dependent, quarunl

OAI. Tò 8' Étepov 8Ì¡ eÏSoq cú Àéyer,ç, ãi )óxpøte6; 1ó ¡rerøpupd.(ew Buntel I t7 èlvtoptxòç Burnet | 20 te$¡peuxòtq Bunel | 4r tò
>O. Tò ædÀrv xæt' eïòr¡ 8úvao$ar òraté¡,r.ver,v xar' ü98pu fi æÉ9uxe, ¡rèv ,ägpov Burnet | 42 ù. p.èv on. Bu.rnel

xri pr.ì¡ èær.Xe ¡-r.v¡8év'


r,peiv xo¿îo(Yvúvo(t ¡.r.Époç XPó- 40
pevov' d,À).' cóonep ,Ípcr cò Àó'¡o cò cigpov el8oq
1 Plat. Phaedr. z6t e-z6zc. | 2t Plat. Phaedr. 261 c. | 29 Plat' Phaedr. u65 c

èLopá"",¡u, óoæep òè oó¡.r,atoç è{ évòç EuæÀ& à ¡'r'èv


-267 d,.
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB' I' 4, 5-6' 39
38 BESSARIONIS
dextrae alterae, alterae sinistrae vocantur - sic dementiae genus tamquam
rà.8è òe[t,l xlr¡$évca, oÚT oq xøi tò riq æapøvoiøç óq èv f¡¡-r'iv æe -
unam speciem pars disputationis nostrae utraque existimavit, quippe altera
c,<.cLLi',
guxò6 oISoç i1,¡oø¡róvo cò ÀóYto, é
partem ,..rnt sinistram et resecans non ante destitit, quam vitiosum quen-
ædÀ¡v coüto té¡.r,v<ov oÛx èæavixe,
ãrr ,-or.- compeferit, quem rnaledictis optimo, iure insectata est, altera
oxa¿óv tlvø ëptltø èlor,8ópr¡oe p.c(l' nomine quidem eodem,
6 vero, cum nos in dextram furoris part )m deduxisset,
V16n&yøyòv iP&ç, é¡róvu¡r'ov ¡'r'èv ðxeívcp, sed divinum quenda'r amorem reperit, quem tanrquâm rerum summae
,rpotrruá¡rruoç ðæflveoev óç pleyioctov ¿ltlov f¡¡'r'îv ri1øSöv'
bonarunr causânì laudavit.
U20' OAI. 'A).r¡$Lo¡æ'ca ÀéYerq. Ph. Verissima loqueris.
XO. Toriccov òÌ¡ ëyo1e aÛcóç èpuotilÇ, <i Oaîòpe, cõv Starpéoeov
te so. Harumego, mi Phaedre, divisionum collectionutnque semper
xocl o-lvct1'<o1'ôlv, Ív' oló6 ce ri Àéye è&v ¡L t¿v¡ &]']'ov
lv 'çe xoci gpoveÏv' fui, quo recte loqui possem atque intellegere' Quin etiam'
ro cupidissimus
8uóxo >xæcó- lo
iy{o<o¡r.or, àuvetòv eiq êv xri
êæi æolÀà rceqvxó'ta' épâv, coürov si qunndo aliquem sua natura afbitror ad unum et plura posse respicere'
oro'gru'¡.rer'Ixvtov óore $eoio(. xøi ¡lévcor, xai co')6 otritò ðp&v id agere
huius libens u.ìtigi" tamquam divi cuiusd¿rn-' sequor. Atque eos, qui
òuvø¡.r.ávouq

ei¡.r.èvðp$õqì)¡rì¡æpooocl'operl<o'3eò6oiôe'xalöòèoõv¡réxpltoüòeò¿ct- possunt, rectene nonìpp.llern, deus scit. Soleo tamen adhuc dirlecticos
xøleiv' "n
Àexrrxor16. ,c& vüv àè æap& ooü ce xai Âuoiou ¡.r.c{$óvtøç eitcè¡i xpì¡ appellare. Sed uunc eos, qui ex te et Lysia didicerunt, dicas velim, quo-
ì)coücoèxeivóêoc¡vf¡r,óyc'rvrê^¡v1,fiOpaoú¡'r'øX6çrex't'io['åiÀÀor'Xpó- tU nrrn appellare nonrine oporteat. Hocne illud est ars
et facultas dicendi,
øÛcoi tré'yeuv '¡'e1óvøoLv' dÀÀouç te æoloüouv' oì] àv 8<lpo-
16
¡"uo' oogoì' ¡'r'àv .oio, uro Thrasymacho, ätqu. alii plerique et docti ipsi evaserunt et alios
gopeîv aÛtoîç óç pæouÀeÜolv ð$éloou; doctos faciunt, (ui dona iis ferre tamquam regibus sustinent?
Bæo¡Àrxoi g.èv &'vòpeç, oÛ ¡-r'ëv 8i ðærod1¡:'ovêç '¡e õv èpeot{ç'
OAI. Ph. Sint sane viri isti regii, certe indocti sunt earum rerum' de quibus
&D.à coüto ¡,r,àv rò eTòoç ðpSö6 d¡,r.orye òoxeî6 xøleÏv, à¿ølext¿xòv xaÀöv' rogas. Sed hoc genus si dialecticum voces, recte meo iudicio videberis no-
tò 8è þr¡cop¿xòv òoxeî ¡-r,or, 8rø9er11euv ê$' i¡r'ãq' z0 minare. Rhetoricam autem illud adhuc nos fugere mihi videtur'

812" )o. IIöç gfç; xaÀóv æoú tr, d,v e'lr¡, ô co'jcov &no).er9sèv 6¡'r'cùq20 so. Qnsrn ad modum inquis? Num res ulla gravis honestaque esse
réxv¡ Àø¡.r,pd,verær.; æ&'tcrlç I' orix &,rl¡,1øoréov arlcò ooí t¿ xai ð¡.r,oí' Àex- potest, quae iis, quae rirodo diximus, vacet et tamen arte accipiatur? Pro-
téov 8à ti ¡.r,évtor, xæi' ëatt tò Àer'æó¡r'evov ci6 þ¡topr'xiç' iecto noì est id ãut tibi aut mihi cor temnendum, sed dicendum, quidnam
OAI. Kcti ¡rdÀø æou ouXvd,, di Eóxpøtec, r& \' èv toîç prpÀíouç coiç sit reliquum illud oratoriae facultatis.
æepi Àó1ov rêAv1ç yeypa¡.r¡.r,évorç.
26 pt. permulta quidem, o Socrates, sunt, ea seilicet, quae in libris de
æpöcov óq òei 25 arte dicendi continentur.
s xo. Køi xøÀöç 1e üæó¡,r,vr¡oocç. æpool¡,r,r.ov ¡rèv oï¡,to<,1
so. Perpulchre mihi in memoriam revocasti. Exordium, ut opinor, e
roü tró'¡ou Àéyeo$ær èæ' dp¡fr ' ræi¡¡a lé1et6, \ y"p, trÌ xo¡rrllâ' ú¡ç'tê7vt¡q; primum est, quotl orationis idoneum principium sit. Hocne dicis esse
OAI. Næí.
illum artis splendorem ?
Aeútepov 8è 8i¡ 8r{'¡¡oiv f,wo( Po(prupiaçt' èn'øötfr, tpteov rex-
)O. 30 Ph" Ita.
pÍp¿o¿, tê.;ap,cov eì.t<.6.ca., xuT ¡clataolv oï¡,r,ar, xæI ëntæio¡coøtv Àéyer,v cóv Sc¡. Secundum narrationeru, quam mox testimonia sequantur, tertium
30
U2lye péÀerotov Àoyo8øíBaÀov Bu(dvt¿ov 'åtvòpoc' argumenta, quartum probabilia. Tum quam probationem et approbationem
ÕAI. Tòv Xpr¡otòv Àéyet6 Oeó8<opov; appellat egregius eloquentiae antistes Byzantius ille vir'
)o.Tip{v;xæìéÀeyxóvyexaìèæe(éÀe.¡xovóçæolr¡céovèvxætr¡- Ph. Theodorumne optintum virunl dicis?
yopiç re xøì, àrcotroyíç. còv àè xdÀÀrocov 1lúptov Erir¡vòv ei6 ¡.réoov oÛx
36 So. Profecto. Coargutionem item et redargutionem, tum in accu-
åyo¡r.u, ôç úæo8{¡ooiv'ce ztpõcoç eüpe xøi æapeæøívouq'oi ò'ø'icòv xøi sando, tum etiam in defendendo. Atqui praestantem virum Ettenum Parium
æapø,1.,ó1ouç go,oiu åu pé"pcp Àéleuv ¡'r'ví1¡r'rÇ xáP¿v' oo9òq YÌp
civfp' Tr'oiøv 3á quam ob rem in medium non adducimus, qui primus subdeclarationem in-
v1?sè'lop1íøv re èd,oo¡.rev eilòeuv, oi æpò röv &l1¡söv rù. eix6ræ eÏòov éq venit et sociam laudationem. Sunt qui eum sociam quoque vituperationem
,r1"7"in ¡,r.&À).ov, ¡&. re æö o¡rrxp& ¡'r'e1ú)'ø xa"i 'cù ¡eey&la o¡rr'xpà *æiveo$ær' carmine cecinisse dicant memoriae gratia.
,,oroüo, 8r,à þó¡lr¡v lóyou, xa.vy&. ¡e &.p$a.í|oç t&. ¡' èvøy.cla. xatvöç, ouvco¡.r.iøv
40 Ph. Docti viri officium exercuit.
So. Tisiam vero et Gorgiam veluti otiosos sinemus, qui probabilia
1 (Êv) êv Bumel scc. Heindorf | 9 êdv .çe u re on. B M xliv ¡tvu v I l0 æegu- veris anteponenda esse duxerunt quique dicendi Yi ficri dixere, ut quae
x6cæB\)Uxcorr.exregvx1ç lZá êvto7qUl èvøûroiç BV èvøùtoîçtoîçM | 28ôi¡ parva sunt, magna, et quae magna, parva videantur, et nova etiam vetusta
om. M
40 BESSARIONIS IN CALUMNIATOREM PLATONIS LlB. t' 4,6-7' 4L

re Àóyorv xai &æeqæ ¡,r.!xr¡ æepi rrdvç<¡v. dveüpov I tctütæ 8è â'xor5ov


æocé et vetusta nova. Ad haec brevitatem dicendi et nimiam prolixitatem de

ærlcòç er5pr¡xêvøl,ë9r¡ õv 8eî Àóyorv téXvr¡v' quibuscunque rebus invenerunt, quâe cum Prodicus me referente aliquando
¡r,ou flpóò,xoç è1éÀaoe,'xai'¡.r,óvoq
beiv Ðè oüte ¡røxpöv oÜte ppæXéov oïlÀ.i g'etpi<ov' audivisset, subrisit et se unum invenisse dixit modum dicendi eumque esse'
OAI. )o9órærd- Ye, rl [IPóòlxe' ut neque prolixa neque brevis oratio sit sed mediocris.
XO. 'Iææío¿v 8è oò lé'¡o¡rev; oï¡'r'ør' 1'Ìp &v oúpr'tf'r¡9ov arltQ xai tòv 5 6 Ph. Sapientissime ille quidem.
'Hì,eîov (êvov yevéo$ar,. So. Nec certe Hippias silentìo praetereundus est, cuius sententiam
OAI. Ti I'oii; hospes eius Elensis, ut ego existimo, comprobavit.
>Ç). Tù 8è IIó).ou æöq èv gpdoto¡rev æü ¡.r'ouoeîø Àó'¡ov' ôç òræla- Ph. Nequaquam.
'¡'v<l¡,r,oÀo^¡íæv xæì eixovo)'o'¡íæv, òvo¡'ldrcov re So. Poli autem scholam, quibus verbis digne prosequemur? Qui repli-
Âlxu¡'r'vicov å'
oroÀoyíæv xøì
r0 cationem et sententiam et similitudinem invenit et tycinrnea
nomina, quae
èxrírq, è8op{oaco æpòq æoí1orv eüeæeiæq;
10

OAI. ilp."ot"¡åpu,ot 8é, õ Xóxpateç, oùx flv ¡'r'éwot ro''aöt' &r'ca':. Lycimno amico dono dedit ad elegantiorem carminis compositionem.
)Q. 'Op$oénur&" y" r¿ç' d) æøi, xotl &ÀÀæ æoÀ)'cÌ xæì xaÀd' tõv 1e Ph. Protagorea vero illa, o Socrates, nonne huiusmodi fuerunt?
uiv oixcpol,óorv èrri "¡ipaç æevlav êÀxo¡lév<'lv Àó1cov xexpæc4xévær' téxv¡
xøi So. Rectitudines quaedam verborum illa fuere, o adulescens, atque
o$évoq, ð-p1íoal te ø$.æoÀl.où6 d'pø àeuvòç alia et multa et pulchra. Sed commiserationis ac deprecationis artibus ad
¡ro, gníu..o, tò toü Xocl,xr¡Ðovíou ' òrøpáÀÀer'v
iuì¡p'^¡éyour, xai æd),tv cïpyloa¡r'évor'6 åæ{8cov xr¡Ieîv, óc ðqt¡ ló senectutem sive paupertâtem accommodatis plurimum rnihi valuisse videtur
16
'rori 6$ev Ðeî x¡ú"ctoroç. tò 8è 8ì¡ téloç cöv
d,¡o).'1o¿o$ar òuxpoÀàç Chalcedonensis, qui et inflammare ad iranl aninros et sedare mulcendo,
".
Àó1olv xor.vfr æü,o¿v ëotxe ouv8eào'¡¡lévov eTvcrl, $ tuveq ¡'tèv ènd'voÐov' &'À)'ol ut ille diccre solebat, carminibus suis plurimum potuit, calun:nias etiam et
U2l"ùè &,).).o c[$ewar, övo¡r.oc. moliri et tollere, quoties oporteret, edoctus. De fine vero orationis con-
BtSoAI.Tòèvxe9aÀaiqéxø'o¡a.Àéyelçüæo¡.r'vioøuåæìteÀeutiqtor)6 venit inter omnes, quem alii repetitionem, alii alio modo appellant.
åxorlovtaE æePi cõv eiPr¡¡'lév<ov;
20
Zo Ph. Redigerene summatinl in auditorum memoriam singula dicta
)Q. Tæüra Àé1<,r, xai ei t¿ où &À)'o ëXer'q eiæeîv téXvr¡q æépr"< extrema oratione dicis?
z Ko¿i zudÀ¡v' So. Hoc dico.
'AMà òì tiv toü cÇl ðvrr, þr¡toplxoü re xui
l:@4.I. æ¿so¿voü téxvr¡v Ph. Et siquidem praeterea habes, quod de arte expones, cupio audire.<
nöç xøì æó$ev d,v trç Srsvatco æoploæo$øl; Et rursus: z
>O'Tòpèv8r1vøo$æu,<ÏitDæTàpe,óoæd'^¡<,lvlotivréleov.¡evéo$ær,,2ó 26 >Ph. Sed ars veri oratoris et ad persuadendum idonei unde âut quo
eix6ç, ío.irç òè xal &valxaiov ëXetv 6oæep t&ÀÀæ' ei ¡'r'åv.oou
úæúpXer' 9úoer
pacto acquiri Potest?
æpooÀocpòv åælotí1¡'lr¡v te xøi ¡'r'eÀé'
þ1tofrxQ eTvør, ëo¡ þ{ccop èlÀó'¡t¡'loç, So. Fieri quidem posse, ut potestas certandi absolute acquiratur, con-
tø,5t¡ åteÀì1q ë6I. 6oov 8è øritoü téXv¡,
lu.'6"o, à'àv è¡,¡,eíæ¡€ to,lrtov, f¡
sentaneum est, et fortasse necessarium ita hoc esse ut cetere. Sed si
V l?"o,iX fr Âuoiaq te xøi Opæoúg.ocXoç æopeúetar, òoxeî ¡.r,or. 9æíveo$ør' ¡ré$oàoç' ita contigerit, ut dote ipsius naturae ad dicencium idoneus sis, evades pro-
OAL 'Af.r'à æfr b'í1; 30
Sofecto in clarum oratorem, si doctrinam exercitationemque addideris; quodsi
)Q. Ktvòuvt'i.i, a &'lrcre, elxócoq é llepuxl!ç æd'vct¡v teÀeócatoç
quo ex his carueris, eodem te imperfectum esse neçesse erit. Quantum
eï6 dv þr¡topr,xiv '¡'evéo$øt. autem eius rei artem attingit, non qua Lysias et Thrasymachus ducunt,
oAI. Tí òi; hac vie meo iudicio incedit.
xo. fläo¿¿ 6ooc¡ ¡,r,e1úÀocu tõlv cexvöv æpoo8éovtæu ctòoÀeoxiøq xøì
Ph. At quanam via?
nÉpi' cò
'¡rip úrfr¡Ióvouv toüco xøi tò æ&vt¡ cele- 36
¡.r,eceorgoloyiaç *r1oe<oç
ô xotì flepr,xl!ç æpòç cÇr eü9ui¡6
86 So. Pericles omnium oratorum perfectissimus fuisse iure optimo
o,oup1òu ëo¿xev èvteü$év æo$ev eio¿óvo¿¿.
videtur, o Phaedre.
.Iun, àxtí1onro' ?rPoo?!e6òv 1áp, oT'tccu, tolor5rQ ðvrr'Avæ(a'¡'ópç' PEl6.,Po- Ph. Quo pacto?
).o1íø6 è¡r.æIr¡o$eìi xai èæì, gr5orv voü re xui ¿ïvoío¿6 d,grxó¡,,evoq,
öv 8i æépr,
So. Omnes excellentiores artes tum ratione disserendi tum cogni-
3 téXvr¡v sec'Burnet téXv¡ UBV I I ôc UB]f bçBurnetl16 òEr-l ðù Burnet I tione rerum naturalium egent. Hinc enim trahi posse videtur illa ex-
2l ei:reivl But'n¿t add. Àóyr,rv | 3ó cò ædvr¡ U B V tò om' Burnet I 38dvo[açUBV 40cellentia rationis et perfecta rerum omnium cognitio, qua Pericles in-
}øvotaç Burnel genium suum excoluit. Cum enim se ad Anaxagoram virum doctissimum
contulisset, naturalium rerum rationes abunde sibi hausit, nâturâmque
23 Plat. Phaedr. z69d-z'72b.
I

+2 BESSARIoNIS IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB' I' 4' 7-8' 43

mentis atque dementiae percepit, de quibus disputare plurimum


tiv tôv ]'óyt'rv Anaxagoras
,ròv æol,5v lóyov èæorei,ro 'Ava(ø,1ópøq, ðvT eü$ev e'úÀxuoev èæ[
solebat,un¿e a¿ artem dicendi trahere, quantuln ei commodum foret,
róXv¡v tò npóogoPov aùti.
<ÞAI. IIöc toüto Àé1er,q; facile potuit.
>Q. .O ø,i,róq æou ,cp6noc, réxv¡e iæcpuxiç 6oæep xøì þ¡coprxiq. Ph. Quomodo hoc dicis?
tÞAI. IIöq òí1; r So. Eadem artis medicillâe, quae rhetoricae ratio est'

XO. 'Ev ,ï¡r9océpor,ç Ðei Ðr'eléo$ør' pr5or'v, oó¡løtoq ¡'r'èv åv tfl óeépç'
ei pù tptÞ,Ì ¡'r'óvov xotì'-ð¡r'rcerpíç
dÀÀù têxv¡'
-frèvàè ð,
{.,uxi6 "¡
à"épq,,
¡.r.éÀÀeuç,
èpr'æor'í1oetv' tfr
tö gú.p¡,tæxa xæì, tpogì¡v æpoo9ép<ov riyie tøv xøì þó¡rr1v.
U22òi lóyouq te xaì ðrr,tiò.úo,'6 vo¡-r'irouç æet$ò i)v àv porSÀ¡ xøi &petiv
æøpotòóoetv.
OAI. Tò yoüv eixóq, õi }tßxpa'ceç, oiicoç' Ph. Consentaneum esse videtur, o Socrates'
)o. Yu¡iq oõv 9úor,v d'(icoç lóyou xæcotvoioal oTE¿ òuva,uòv eTvo(¡ &veu So. Animi itaque naturam, ut digne intellegas, putasne fieri posse

sine totius Dâtura?


T
iç roü 6Àou gúoeoq; Ph. Ego vero ne corporis quidem sine via ista et ratione, n.rodo
oAI. Ei ¡rèv .Iææoxpd,re r, te tQ tõv 'AoxÀr¡nr,øàöv òeî 'u¿ æeiseo$ær,,
o'i8è æe pì oó¡-r.otcoq c{,veu tiç ¡-r'e$ó8ou ræ[rT¡Ç' Hippocrati adhibenda fides sit.
16 ró
)O. KøÀöq Táp, õ åtøipe, Àé'¡er" 7"pì¡ ¡r'évcou æpò6 cQ 'Iææoxpd'tet So. Recte quidem Hippocrates; sed an ratio cum eo consentiat, per-
'ròv Àó1ov è!e'cai..ovçx oxozreîv, ei ou¡'r'gcovei' scrutandum.
(ÞAI. A¡s,i. Ph. Assentior.
.Iææoxp&l^qÇ
,O. Tò toivuv æepi gúoeolq ox6læ,. tí llo¡e Àéyel ce
étouoüv
xaì, ó dÀr¡$ì¡q Àóyoq. &p; oüX ãj8e òei à¿ævoeîo$æ¡ æepi 9úoeor6'20
oü népr poulloó¡.r,e$æ eivat aùtoì
'xøi ciæIoüv {
813'npõtov ¡r.év, æoluer,8éç èo,uuv,
d,lÀou6 àuvø,roì. æoreiv, {,¡rewa òÉ, èàv ¡-r.èv <iæÀoüv fl, oxoæeiv
t¡ï òúuo¡rt,u aùcoü, cívoc æpòç ti æé9uxev iç ò òp&'v dXov ì') tíva eiç
".xur*oì, T
e

tòæø$eivriæòtoü,åàvÐèæleír'ieïò4ëX¡'caücæåpr$¡'r'r¡od¡'r'evov'6æep
åg' åvó6, ,roüc' iàeiv èg' åx&otou, cò ci æo¿eîv otritò æé9uxev I
tò ti æo¿$Eiv 2õ
úæò to,j;
Vl8 (ÞAI. K¡v8uve'5er., di )óxPa'req'
s !O. 'H '¡roüv &veu to'5tov g'éSo8oç èoíxo¿ âv óonep cuqloü nopeíç'
ctll' ori pr,iv d,nerxaocéov còv céXv¡ ¡reT tóvrø éttoüv cuqlQ oùòè xoqQ' s0 genter explicare debet, cui affert; id vero animtls est'
riÀ).à òiÀov ôq, d,v r<þ trc, céXv1 )'óyouç àr'8Q' tiv oùoiøv
òei[er dxpr'pöq 30 Ph. Quid ni?
gúå..ç toú"or, æpòq ô toùç ló1ouq æpoooioer' ðotør' òÉ æou {uX| So. Ergo res omnis eo tendit, ut persuasionem in animo facere
"iç
toüro. conemur, itâne ?

(ÞAI. Ti ¡r{v; Ph" Ita est.


)Q" Oùxoüv ! rÍp.rlÀæ øùtQ tótatøt' æpòç toü'ço nüoa' æeu$ò yàp
36
è,v toútq zroteTv åærXeupei' fl 1áp;
(ÞAI. Nøi.
)Q.A!Àovü.pa6r,.ó@pæoú¡løxóçtexaiòqåv.ii}.¡.ocoæouàfrtéxvr¡v
ri'xprpeíç 1pá'ller' T e xai æorlloer' 'þuXì¡v iàeÏv' Ph. Prorsus.
þlroptxì¡v òràQ, æpÀtov æác¡
,lå".pou'êv xøi 6¡r.orou æéguxev ì) xcttù oó¡'r'øtoq poPgùv æoÀuet8Éq'
toüto So. Mox id explicare, quo quid aflicere vel afiìci possit'

ydp gor¡."u gúouv elvolt 8e¿xvr5vo¿¿'


40 40 Ph. Quid ni?
(ÞAI. flavcáæaor, ¡.r,èv oõv' 7 {uXic àè êv tfr écépq Ul BY M om. I 14 tel 'ye Burnet
IQ' Aeútepov òé ye, 6tq ri æoteîv ì) æa$eìv rlrcò 'coü né9uxev' Burnet | 22 dlìov U B V dìlouç Burnet | 24 dpr$pr¡oúpe\¡ov sec'
OAI. Ti U B V &pr$¡r¡oø¡révouç Hermann sec' HeindorJ I 26 cò] rip Burnet I
¡rí1v;
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB, I. 4, 8-9. 46
44 BESSARIoNIS
So. Turu tertio loco, cum genera dicendi et animorum affectus di-
)O. Tpitov 8è 8ì¡ 8r,occø[ci¡revoç tcl Àóy<'rv te xæi rfuX!6 '¡'évr¡ xai tà gesserit, exponere causas omnes accommodando singula singulis docendoque,
8xo¿ocov åx&ot<p xøl
I)2Znroitra¡v æa${¡¿atæ ðíelol æ&oorq uì.'cto.Ç, æpooocp¡.1ótcolv quis animus quibus rationibus quam ob câusam aut persuadetur aut non
i¡v øitiotv èl &væ^yx76 f¡ ¡làv tei-
òtòú.oxtrv, olø oÛ,oa ú9' olov tróycov òr,' persuadetur.
Secar, i 8è &¡E¡$eî. ó Ph. Pulcherrime sic ageretur.
OAI.. KúÀ).totct yoüv dv, r'b6 ëo''tr", ë7o'' o'Útorç' 5
So. Aliter nunquam sane aut haec res aut ulla alia vel scribi vel dici
XO.OÜtor,¡rèuÑu,<igíÀe,i\i¡'¡'tocêvôer'xvú¡;'evovÌ)Àe1ó¡'r'evovtéXv¡ posset. At qui nunc de arte dicen<ìi scribunt, quos tu audivisti, caìlidi
æotèÀeX$í1o.tor¡'¡px9\oetæ''oÜtett&À)'ooiicetoüto'dÀl'o[vüvlpd'- ãdmodum vcrsutique sunt. Quam ob rem cum pulcherrime docere de animo
æævoüploi eiou xaì d'rcoxprjntovtøu'
lo'trtç,-<i¡v où a"+1""'"' têyvaq ì'ó'¡'<'rv sciant, nescire dissimulant et ultro bona sua occultant. Verum nisi ita
eiòóte6 ,lruXiç ,tépl t ot'^¡*úrcoe ' æpiv ôiv oÛv tòv cpórcov toütov Àé1<ooí te
rO dicant et scribant, nos arte quicquam ab his scribi nequaquam credere
téXv¡ l(r
xoci ypúgc^rot, ¡.r,i æet$ó¡'r'e$' øriroîç 1pú9erv' debemus.
<ÞAI. Tûva toÜtov; Ph. Quisnam iste est modus?
XO. Aritò pèv trì þ'l¡¡t'æræ eiæeiv oÛx eíæe'ctç' óq àè àeî 1pá9er'v' ei
So. Equidem verba ipsa et nomina rerum haud facile dixerim. Sed
¡léÀlel ceXvlxöç ðXeuv xæS'
6oov åvàéXecocl, léyar'v è$éÀ<¡' quomodo scribere debeat, qui artifex est, quantunt in me erit' ex-
OAI. Âéye 8í1. ló ponam.
)O. 'E¡er,òÌ¡ Àó1ou òr5vø¡'tr'6 ru1Xd'veu tluXø1<o1íoc oõoa' tòv ¡réltrovca t5
Ph. Perge.
6oa tv oõv ¡óaq' xø'I
ëxer''
þr¡toprxòv ëoeo$a'¿ &v&'yxtt
eiðévoc¿
'{''uxi¡
elí8r1 ëoT
So. Cun ipsa dicendi facultas moderatio animi sit, quot sint ani-
.c6ou, xæi roioc xotì coio¿" 6$eu o[ ¡lèv torot¡e, oi 8è tolo[àe 1ílvovtøt' 'uo'5- morum genera, scire eum necesse est, qui in dicendo proficere velit, Sunt
v lgv st¡v àè otlrcoe 8u¡pr¡¡,r.évov, ì.óycov a$ :,6oa. xo¿i tóoæ êociv e'íSv¡, to¿óv8e autem tot et tot, et talia aut tali¡. Unde ût, ut hominum alii tales, tales
'oüu
B i+ g*ororou. oi ¡r,èv ro,oi¡, úæò töv to¿õ¡v¡e ).óycov 8r,& tí1v8e tiv aiT iocv zo alii habeantur. Iis itaque si definitis genera quoque dicendi tot ac tot et
eiç rù sor,ú8e e'iæerÐ.eiç, o[ òè toto[8e 8¡à, cd.8e 8uoæer$eî6'
òeî ò] co¿ücoc20
unum quodque tale statui oportet. Tales igitur homines tali genere dicendi
ðvto¿ çe xa.i
ixøvöç volloøvtø, ¡,r,ecà taütæ ,$eó¡.levov o¿ùcù ðv æ.Tç æp&|eo¿v ob hanc causam ad rem talem facile tibi obtemperant; qui autem talem
npo""6¡r"uà, ðEé<¡q cfr aio$í1oeu SrJvo¿o$ø¿
eiòéva¡ æol
ob causam, difficile. Haec cum satis quispiam intellexerit, mox in agendo
æiÉov ø,itöu <lu tótu' {xoue },ó1ov [uvóv ç ëyt' oToç percipere, cum geruntur, et arguto sensus iudicio Posse assequi licet vel
úg' ofcov xelIeræv, æøpæ1'ryvó¡'r'euóu "t 8uu êøutQ êv-
Zõ existimare se nondum plus scire, quantunt acceperit, cunl a Prâeceptore doce-
8el:tvuo'$øl, 6cl oütóç'èoc' xa'l aÚq f¡ 9r1or'g' æepì' ï¡ç 'c6te floøv oi Àóyor" 2õ batur. Cum vero, quibus quis pareat, norit et Praesentem possit agnoscere
åæi tiv töv8e
vüv ëp'¡cp æapoüoó oi, fi æpooor'oté >v corloÐe <58e toùç Àó1ouç sibique ostendere hunc esse et hanc esse illam naturan, de qua tum sermo
,rrr$å,' tøütæ 8è {ðr¡ æúvtæ ëXovct, æpooÀøpóvtu xalpo.ù6 toü
nócs,ìextéov
habeatur, ideoque tunc ei praesenti dandam oPerem esse et afferendam hanc
xa.|.èæwßeréov,ppæxur'o^¡læçreæõxociè}'eer,voÀo1íaçxaìôeuvóoecocåxd'oct¡v ad hunc modum orâtionem, cum inquam haec omnia fuerit assecutus ad-
IJZB¡| 6o'd-v,i8l lr;$ï ld1<uv, ro,jcov tì¡v eüxørpíøv te xo¿l dxatpíøv
Ðta-
so ditis etiam dicendi tacendique occasionibus et brevitatis et commiserationis
.¡vóvcr, xaÀõq *oi' ,.tråcuç èotìv f¡ rê.,v' &ner.pyæo¡.r.évr¡, æpórepov I' oÜ' 3O
et amplificationis et omnium denique, quae didicerit generum dicendi, oPPor-
",
d,À).' 6 r¡ &v øriröv tr6 êtr),eiæ¡ lé'<ov i 8rò&oxov i 1pd'9<ov, 9fr
8è téXv¡
tunitate plene atque perfecte cognita, huic ars cognita iam est, prius autem
Ié1erv, é Pì¡ æeÑó¡revoç xPøtei'<< minime, sed quocumque ex iis caruerit aliquis, cum aut oret aut docet aut
e Tò yrip ,rplótn"ou êv tor5tolç þr¡coptxlq pépo6. 8r'ri ppøxéorv æapÉ- scribit, et temen agere se ex arte dicat, huic qui non crediderit, rectius
æepl téXvr¡C èneleq ¡&'oæ'co.
Ð<oxev, ô ¡r,ó),1ç 'Àp,oro.étrr¡ç ò¡& æoÀltöv èv toiç s6 iudicabit.(
<þxøì,ðeixvutøu,elòlxøí<oqaùcòvóçÀáÀovèæ¿æltpær'çoÚtcoqouvcó¡lcoq35 Iis verbis Plato praecipuam artis rhetoricae partem breviter explicavit, e
rà 8¿à toooút.u eipr¡¡lévoc tÇr 'Apr'ototé)'et èæe[etpløo¡révov' oTòe 1áp' oiv- quam Aristoteles vix longa oratione Potuit expedire. Ex quo palam fit,
$ptoæe, xai xøi ppøXútr¡toç Àó1<'lv xørpóv re xæi- cpórov óq oriòeiq
¡l.í1xouç an adversarius Platoni iure obiiciat loquacitatent, cum tam paucis com-
ëv taîç &¡t'ouþø'iæ"ç
atiLoç. y*iper" rQ ¡rí'¡xer 8rctÀeyóg'"voç, ¡'r'i èvòv 'Íll<¡q plexus omnia fuerit, quae Aristoteles diu scribendo laboravit. Norat hic
é¡-r,llíar,q ï) òr,rl ælelóvcov Àó,¡,tov regL twæ 40 omnium maxinle et tempus et modun: orationis. Longior est interdum,
xa: xærù. æeüotv, xæi' &æ6xp,'or,v
eöv í¡p<,icr¡¡,r.évolv æpocáoE<ov tòv æpooÐløle1ópevov d,vøyxd'oør ouv$éosø1,40 cum in diaiogis aliqua re prgposita non nisi pluribus cogi potest, qui re-
spondet assentire. Interim vero quam brevissimus est, dum rem aliquam
188è]8è8\Burnet|22¡raòèeiòéval]g,r¡8èveÍvalBuntet|23er}rõv]ulni9BurnelI deÊniri oportet et scientiae, ut ita dicam, punclo complecti. Quippe ne
Burnet ôr.a1vóvta u B v
za l¡ on.Ú's v i ze aü Ül o.,' s v | zglso ôralvóvd sec.
BESSARIONIS lN CALUMNIATOREM PLATONIS LlB. I. 4, 9-ro. 47
46

xøi ppøXúcató6 èotrv, èv xai ðærotd¡'r'r¡v toü 8éov æapa8oüvat'


olç épíoao$ocu Aristoteles quidem reprehendendus est, quod prolixius artem tractarit, dum
xaì, 1,).p.'oùôè 'Aplotoréler, ëv ye
,roiç æpoerpr¡¡.r,évou6 ¡.r.e¡.r,ætéov toü pí1xouq plrticulatim de iis disseruit, quae et nondum scripta habebantur et cognitu
iay.u xøtà ¡rÉÀr¡ xøi ¡rép¡, óç eixòq tà ¡'tdnor toi6 &Àlorç èyvcoopévoc erant necessaria. Habet suum unum quodque genus dicendi modum, etque
"au oüc<lq d,væyxat6rasd. æcrpæàóv,rr,. ë7,et 1ùp ëxo¿oru töv ).e'¡o¡j,évÛ)v xo(t-
V1g xaì, is aptissime agit, qui modo longior modo brevior est pro rerum tem-
ó porumve ratione. Demosthenis quidenr apud Graecos, apud Latinos vero
póv, åæei, xctì ei tr.q xacà corSç flepr'æccc4crxoúç, ó6 xctl vüv eió$¿or'
¡uoLeiv 6

còv 6Àov ou].Ào1rapòv eiæóv, Ciceronis ea oratio optima fertur esse, quae maxima. Et certe, ut aliae
U23no[ òr,øÀeyó¡,r.evor,, toü æpote$évco6 æpop^i¡J:a.doq
bonae res, ita bonus liber melior quisque est, quo maior. Brevitas itaque
æpòçtòveiceæpòqcivæpótr¡vì')xaì,òeutépøvcövæpotd'oec.lvÌ)xoti&¡,.,9<,-r
èvlocú¡.r.evov d,1otví,(or.ro &,À).or.q te ouÀÀoyuo¡.r.oîç åxúocr¡v töv æpordoe<ov eatenus custodienda est, quatenus causa permittit. Alioquin prlevaricatio
xai tàq æpòq èxeivæq èvo¡&.oe,.Ç töv d,vcø1'<,lvtotöv )'úo¿ xai esset transire dicenda vel cursim et breviter attingere, quae inculcanda
ðerxvrjo¿ o¿õ
òuvatòv òè ¡,r.éXpt æoÀÀoÜ rcpò6
tòv ë[<'r to l0 essent et repetenda. Nam si quis etiarrr Peripateticorum, quod facere hac
Bl4"roüco péXp¿C oü àuvaròv æo¿oi -
oùX {ltro dÀÀà ¡.r,ocxpótepov ,coü ll}.o*- tempestate disputantes consueverunt, cum re aliqua proposita syllogismum
*o"' 'Ap,å.oréÀr¡v êvíocao.$ar Àó1ov
-,
tr¡v¿xoü oru.ípo, &r, Àó1ov xai orlÐ' d.v te).oî tò æpoxeipr,evov, èvofdoeoç protulerit, si ad eum, qui vel primae vel secundae propositioni contra-
dixerit, respondere atque aliis syllogismis tum propositum suum tueri, tum
ruvòq ciei Àerno¡.r.évr¡Ç tQ ).ó1q. fllátov òè øütòv æpöcov
<ivayxá(orv tòv
ò Luleló¡,r.evov æ&oæ'4 ouv$êo$ær' rcpotúoeor'
adversarii rationes solvere voluerit, idque tamdiu fecerit, quoad soh'endi
oúcr¡6 èr.dr^yet tò ou¡r'æépao¡'La'
16 ro obiiciendique fàcultas detur, non modo non brevior, sed nulto longior,
'¡iuru$o.r,
-
tov xal &æo8ei{eorv eÛæopiç eite d'æò I quam apud Platonem sit, disputatio protrahetur. Neque tamen perfici pro-
positum poterit novis semper obiectionibus adductis, siquidem externae
èvvotöv eïte d'rrò æapaàet1¡'''d'tov xai oiq
,{,erev d,v, xol oogoùç ,,ti$t,lu xøì i8r'ócaq , '¿1xêll' pLr¡8epiøv
ci¡'r'9r'poÀiav orationi instantiam semper afferri posse auctor est Aristoteles. Atqui Plato
xøi æpay- cum primum atlversarium coëgit omnibus, quae proposita fuerant, assentiri,
xætaÀelæov rQ Àóyr¡; 6o¡Ç 8è xc¿i ògefeiaq, óo7çæeipaÇ,
o'úorv
T
6o¡ç òp$oeæe íaq, !v øÛtòq oùx ai8fr òvo¡.r.á(c-rv æoÀuÀo1l,av, oîç 20 zoquod pluribus verbis fieri necessarium est, tum affert conclusionem. Sed
¡,r.át<ov,
'&xgrnræiç
aitroq livecar; ëotr' yàp orlòÉv, orl Öipo ' orix ðvo¡'r'æ töv qua vi dicendi, guo splendore verborum, qua sententiarum copia, qua de-
rl or¡¡raivov xu¿ r,. tõv tllgeÀeÏv òuva¡,lévo-lv èv8er.x. r¡onstrandi probandive ratiode, sive a natura ducat argumentum sive a
nop' o.,itQ t.¡ì ¡réyo¿
vr!¡.r.evov,
notione comr¡uni sive ab exemplo, quo etiam multitudinern capiat et
8' àv doctos teneat atque indoctos nec ullam orationis ambiguitatcm relinquat?
þr¡topr,xiç xuprótøtov i æet$ó, toüco
tò ðæoiq xd'À-
lo E¿ oirv
eo Quantum etiam fructum usumque rerum commodissimarutr: auditoribus
'Apr'ocotÉÀr¡ èxeivou ¡'tæ-ZS
U24 l,o.o, 1évoLto, øùtóq te æøpé8olxe, ¡.1úÀ'.o'rø xotl
.$óvc¿ ètr[.p1áooo$ær 1á1ovev æi'tt'oç, æöç ôåv etq eixóto€ ì') Suxaitoq xal praebet? Quid eloquentiaru eius et dicendi copiam memorem) quam te non
pudet loquacitatem appellare? Nullum profecto in eius sernronibus verbunr
cïr.r¡Söç aritQ' d'Yvouæv töv þr¡toprxöv èlxaloir¡ ; xaì' ¡'''Ì¡v. oriòè
ðiÀÀor6 ¡rév'
ætirò6 àò est, quod non rnagnum aliquid signi6cet et plurimum praestet utilitatis.
6æÀq àv pé1ttotæ æel$o¿Ev, òr'òdoxaÀo. ^¡éyovev, Xoi)'er5owa'
coüto rò ¡.lépoç còv êaucoü Àóyov æapéo¡ev' ô¡loÀo1eîcær yàp xor'vfr æøpà Quodsi rhetoricae finis persuasio est, haec autem quomodo optime ro
æocè pr¡8è toü æeí-80 3o fiat, Plato tradidit, utque Aristoteles, quae a se didicerat, conscribere posset,
Vlguæd,vrcou ¡r.r¡òèuo, ær$avótepov 6).<oç yevéo$æu ¡r,ei(ovø
auctor fuit, quo iure invehi'in eum potes tamquam oratoriae artis ignaruru?
$e¡v ò'r5væ¡r,tv Ì) o¡óvcæ ì) ëXovtø pr¡à' eÏvocu tòv tàÇ &pxuç øùtoü töv
ttøgu'¡.iu ,ro". Suvr¡$éwa' i)'u11r'äv d'æo- Fuerunt fortrsse nonnulli, qui cum aliis, quömodo persuaderi posset, prae-
)ró1c,rv
cepissent, id tamen ipsi praestare nequaquam potuerunt. Sed Plato et
priï * xal nvapxü,v. 6 9¡ol Mévcov, æoleÏ ¿i[te
pr:recepit optinre et quae praeceperat, egit egregie. Convenit sane inter
ilp.to,yópotç .i", llpóò'*oq eïre 'Inæto.ç ¿
eiire
3ó omnes solo contradicente adversario neminem in persuadendo Platone prae-
Mévo¡v ette Erl$'i9pru ,it' éot¿ooüv &ÀtroÇ
úcorle 36

xøi !uo*í., ce xø[ ori ouvql¡à åøutoîç eiæóvtøq' céÀoç Ûæò stantiorenr fuisse, neminem tam apte, distincte, ornate copioseque dixisse.
æepttpøztévcaÇ
,Ì¡rr¡Xiuou töv lóy<ov þoæ!ç prø(o¡'lévouç ouv$éo$æ¿ toîç )'e1o¡'révor'ç' Quis machinas Platonicae orationis evadere potest? Quis eius artificio
resistere, quominus victus prostratusque discedat ? Corruunt adversarii
quasi vertigine capitis et oculorum caligine capti obnrutescunt atque, ut
29 rrøpéoXev B V] Ux corr. cN æapeÌXev 40 Menon ait, quasi guodam stupore obtorpescunt. Protagolas, Hippias, Pro-

dicus, Gorgias, Polus, Menon, Euthyphron et quicumque alii cum Platone


decertant, multum diuque dilapsi et sibi parum constantes ac pugnantia
88 Plat. Men. 8o a.
dicentes demum inaudita quadam dicendi vi superati consentiunt.
48 BESSARIONIS lN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. L 4, tr-t2. 49

tt "AlÀ' 97ot, x¿ì é oc'jcòç dei


eTç, 'tot'u"or,Xoü, cöv Àó'¡clv ocricÇ: Tapaxtfip' xai ,tInus, inquit adversarius, idemque sernper est Platonis stilus, ubique rr
6¡.r.or,oç aritQ ðoti p{ ¡retææoueiv xo¿i æpòç
T à æp&1¡'r'atø toùç sui similis, natura factus, non arte.( Fateor. Philosophus enim Plato erat et
r.à.¡o16 ,ip¡r,ã(.,u 8uv&¡,'.evãç, &¡'là tòv
gLÀooó9qr æpéæovcæ tpóæov é¡lø)'Çr philosophiae verus ubique professor. Sive de rebus divinis et a materia sepa-
B xoti r.eíç eíÐeu
15 rc Xpó¡revoq ì.óyou.' xøì yàp 9rÀóoo9o6 flv &Àr¡Söç' d'v$p<oæe' ratis sive de rebus naturalibus sive de moribus sive de religione aut de re
óq t&
xaì, rcøvraxou y""þ,ióoogoq, zrepi se,$eíov xal &ÛÀov æpay¡.r,útorv o o publica eut de disserendi orandive facultate aut de alia quacumque re agat,

U24væoÀ).& còv f.ó.¡áv æotor5¡.r.evoq. xaì, eïæoæ xæi nepì' &lÀo¡v ôq æepi cïpecic' morern philosophi servat et ab eius officio nunquam discedit. De omni ma-
- --
nepi nepì æpøxtoÜ, æepì, æpooeuXiç xøi töv é¡-r,oicov 8r,ale1ó¡'revoç,
þr¡ropt|¡q, teria ita tractat, ut veritatem cuiusque rei, essentiarn, honestatem investiget
tòv glì.ooógorÇ ye'rrpooí1*orrn tpóæov æepi coúrcov èrrpocy¡Læteúeto, tiv
æepi ac contempletur. Hoc enim praecipuum philosophantis munus est, indagatio
éræorov cÌì.í1$etæv *o,i eTvø¿ arlroü xøi tò æepi ætitò xa).òv èpeuvöv xal atque inventio veritatis. Haec vera philosophia est. Huius rei amore ac studio
"ò ëp1ov, f¡ ciq &ÀÏSeíac (nç\oíe te xa'l¡¡ ro philosophi nomen inventum est. Huius ubique Plato studiosus atque avidus
ori5èv &lÀo. roüto yàp
eilpeor6. øùc| 1ùp fl i¡.1$ìc oo'9íct, xal f¡ car5cr¡e 9rÀúa tQ ðvci oogía'
'r,Àooó*ou indagator fuit. Huius limites servavit, ut debuit, cum de rebus divinis humanis-
,o,i"r¡e èxeTvoç ipooc{e, cæi.r4e èpeuvr¡tie {v æoÀÀøXoü, oriàéæote cöv 9uÀo- que dissereret. Quod ab Aristotele quoque, Platonis discipulo, acuratissime
oógou xai g,Àooàgiøq épí<ov æøpe[róv. eite yàp èv 8r,øÀó.¡,o16
elre ðv flo].u- servatum est. Sed adversarius non minus Aristotelis characterem quam
,"í,q ð, Nópoi6 eTte åv èætocoÀøiç æøvcæXoü èæl tiç ùæooXéoe oç ëp'eve Platonis ignorat. Hoc igitur damnat, quod simili modo de rebus similibus
"i."
xaì ròv grlóoogov orix ii¡rerpe. roüto otv æitrfr, 6tr é¡Ioi(,)q æepi töv
époiorv 16 rõ Plato scripserit. At ille hoc ipsum optat eaderu semper de iisdem rebus
riei ëÀe^¡ev. &lJr' ðxeivoç èv erixiç ¡,réper èti$eto td, ¿ùt& ye æepì töv o¿'ltöv dicere posse, ergo etiam de similibus simili modo, et non modo hoc, modo
<iei lÉ1erv. xøì, 8!Àov óç xøi repì, cöv é¡.r.oitov tòv 6¡.¿otov
tpóæov xai ¡r{- illud de eadem re opinari. Simplex enim veritatis ratio atque oratio est,
V 20 nore Jr¡." *oi c{l}'o¿ xæi 8r¡røòì¡ æepi coü ærlroü 8oEá(er'v' riæloüç nec fieri potest, ut dum varie quis de eadem re opinatur et dicit, non
'{''eu8i
^f,Ìpé¡,r,ü$o6cfl6&Àr¡$eíocçë9u,¿c¿[or]xëocr¡'r'ì¡còvæoÀla¡¿õqnepitoü falsa etiam et sibi invicem repugnantia sentiat. Sed Plato veram ubique
arltoü òo[ú(o*i r" xai ].éyovtø t&, æleí,<¡ rleúòeo$ai te xal &æqcàówco6 29 20 rerum rationem et genus modumque dicendi aptum secutus nihil sibi dis-

Àéyeuv, ¡rtãç oiío-4e rflq åÀï$eiøç xaÌ.coü æpooílxovcoq


åx&otq ¡rÉtpou xaì' simile aut diversum contingere passus est.
eiòouç. rïv èxeivoq è9té¡levoç ë9eu1e td'vcr'vtíø' Neque vero adversarius negabit simile dicendi genus similibus rebus r¡
Kai ¡.r,ì¡v ,nf *,itòq lé1<ov toiq Ðrotgópotq æpd'y¡r'øou òuø9ópouç &'æo- deberi, cum variis dicat varium esse tribuendum. Ita enim natura com-
r¡ U2b
é¡'r'oíouq æd'vroç ou1'1copeîç eïvø¿ dno- paratunr est, ut si varium variis tribuitur, idem quoque iisdem videatur
f uòóvar, òeTv Àó1ouç, coiç é¡,toí'or'ç roù6
8ocÉov. yà; *o¡r,¡r.r,rÀu c¿vø ori8è xo¡rtfòv oüò' &Àoc(óvc¿ ).ó'¡ov oÛ8è 25 zo tribui oportere. Quodsi Plato quantum in unaqueque re esset veritatis,
"û d,ror,X+i ri ÍiÀ¡' &lÀù oe¡'r'vóv'
tpalú te ro,i Ye tor'a'5r¡ töv npot'¡¡rát<ov ut philosophum decebat, investigavit atque disseruit, constat non fucato
é¡.r,aÀóv, L"iov, xx$øpóv te xo(ù oa9fl pecâ' ¡'r'e1é$ouç xæi quodam dicendi genere uti eum debuisse, non lascivo, pumicato, populari,
",iipwi,'d'9eÀi, ce xæl ou¡'¿paiver'v' & ri6 å[e¡re]'ér4oe superbo, theatrali, sed gravi, modesto, honesto, aequali, leni, quieto, dilucido,
xd,).ltou6 xcrì, &I1$eiocç ,'påoí1*"'u
8è ciç aùtQ cöv ntbæore leypocAócov ì) cum dignitate et ornamentis convenientibus veritati ac studio philosophiae,
¡r.õ).irov toü llìútovoq; ¡'r'&,ÀÀov
coü ooü Krxé-so
àpíoa, I yoüv ê1yùç f"youéuot' 8eòr5vr¡cær; &'xouoov Ðè-x¿i 30 quae certe nemo unquam Platone perfectius est assecutus, quocum nemo

p'.roc, irbpòç oàg.ti"o' xctì où xo¿tà oè grì'otfró1ou' >épa)'öç þéov é 9u)'o- unquam oratione contendere ausus fuit. Probat hoc, ut ceteros omittanr,

oóg.u èort, 9r¡ol, iO'¡oç' o')x èv'ioíor'tq, orl lóyorq ð¡¡'r'ó5eou Xælp<'rv' ¡rérpov M. Tullius vir doctrina et eloquentia insignis. ¡¡Mollis est, inquit, oratio
glSuxoci þu$¡loü giou"i(.u, &¡,¡,à röv to¿o,itc¡v vóporv è)ter5$epo6' oü $u¡,r.óv, ori philosophorum et umbratilis nec sententiis nec verbis instructa popularibus
g$óvovxrvôrv,'orirpø7¿úc4røæeprxeípevoç,où¡r'eca9-olocîç'oriæavoup'¡íotlç nec vincta numeris, sed soluta liberius, nihil atrox, nihil mutabile, nihil
&9$opó6 ðoruv' oTóv crç æap$évoç &xi¡'ss 36 astutum, casta, verecunda, virgo incorruptr quodam modo. Itaque sermo
Xpó¡rruoq, rilÀ,i oó9pÀv, øi8oioç,
pît"e ' oÛx Ì¡oxr¡¡.uév<p, 'Ìll'ì Àexrr'xQ Àóy'¡ 6¡r'oroç'< 8¿tÌ toüto
yàp iocoe potius quam oratio dicitur.< Verum adversarius, an haec ad laudem Pla-
or5 ,Ì**ró¡r.uåç giq gro,*òu arirQ eTvær. rò xd,).)r.oç,
ori texvr,xòv oriò' èE tonis ascribi debeant, ignarus sermonem eius iudicat, neturali pulchritudine,
xaì,
oæou8ie xaì ¡.r,eléc46 Ì)
oÛðeg.r,&ç nou arte aut studio aut cultu aliquo comparatum. Quod tamen ipse naturale
gr5oe<'lq, ori appellat, id M. Tullius clarissimis verborum suorum luminibus philosophis
UZSyg.ovoe¿8èç eöv ló1cov
xai arit ¿o tribuit. Simplex enim uniformeque genus dicendi potius a natura quam
töv Ûæoxer,¡.r,évov 8tæ9opàç
y2g'netvau ehç, "¡e töv
x,xL'co,' æoÀÀõv
'-" t.uo,,'ço¡orlt<ov èxeivtov övcorv, otouç åxeîvoç é xpóvoç èæl oo9íç zrept- 11 oogla BVM gr),ooo9tø UI 12 nolìaXoü BVM rravraXoü U
1e
dp{Xøvov
poí1touç iiveyxe, x*ì où xa$' {¡r.&'ç 1e tõv 1e totor5ccov xpw&ç' cò 1 cf. Georg Trap. Compar^t. l. 4. | 31 Cic. Orat. ó4.
Mohler, Kardinal Besserion ll. 4
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. I. 4, r2-t4, 51
BESSARIONIS
50 se im-
ab trte proûcisci, contrl auten vlriutr et pro rerum discritrine
mutans al'te, Íìon nntura institutum adversarius significat. Tametsi
multi
quoque Platonis aequales, viri singuhri doctrina praediti, dÑinum
Platonicae
non natttralem, sed arte studioque acquisitum
orltionis ornaturìl admirantes,
6 dixerunt adeoque et
delectum verborutn et ratio¡em compositionis illi curae
denrptis aliis,
fuisse. ut sxepenumero eaciem scriptl mutarit atque rescrioserit
aliis atlditis, ut pectere a se scripta diceretur. cuius rei argumentum est'
lIoÀLtelõv aùcoü æpooíPt'ov èv loiq scripserat,
cpuXãiq 1e1pct¡.r.¡.r.évov eüpe$ivær"
quod post eius mortern exordium librorum, quos de Re publica
xai refert' cui
p gtlalí1$r¡ç' rþ ooü ¡'r'äÀ)'ov civá1xr¡ úi, ,.iqo. scriptum in ceris inventu' esse Diogenes Laertius
adversario debet'
lo t0 procul iubio plus fidei adhiberi quam
æ¿oterleuv, ita Plato locutus est, ut neruo la
Quodsi insito quodam naturae beneûcio
unqo^* uel ,o-mo adhibito studio attingere eloquentiam eius potuerit,
adversarius fatetnr, cur divino illum inge'io fuisse non
iure
qoád ..rt.
nemo adhuc
Ëxistimemus? Si vero arte, studio, vigilantizr eo processit, quo
mor-
--
16 potuit pervenire, quis rursus tantam ingenii vim nou ldmiretur' qua
i^I., oÀn., in dicendo facile superarit? Sed parum haec videt adversarius'
est, et si
Aristotelem vero vario stilo usum fuisse scribit, quod plane faìsum
is quoque
verurr esset, nihil laudis aut gloriae afferret Aristoteli. Siquidern
eoden.t ubiqoe dicendi genere usus est rebus, <le quibus
trrctav,it, âccommo-
pro rerum
26 dato, qu^rnqo** interãum apertior est, interdum obscurior' sive
difficultate, sive passim qoibur.un,qoe hominibus gravissimae philosophiae
'e et ad
òv àr'8øoxocltxòv tpóæov xoci i¡pe¡'r'otiov rltiones patefierent, selìlper tamen servat quietum illud et,remissum
Nam si quidforte
docendum idoneum genus dicendi sine ulia exornatione.
elegantius ad Alexanãrum aut alibi scripsit, id perbrev. fu:l. Nec Plato
omnes eius de Re pubiica libri pleni
zohuiusmodi orn¿mentis caruit. Qoippt
Phaedonis, Timaei, Par-
sunt incredibili quadam dicendi suavitate. Exordia
menidis, Critiae divino quodam ornatu scripta leguntur' .
Totus Gorgias
.loqoentiasurgitetmir**quandamafiertlegentibusvoluptatem.Ubi-
aut
.u*qo. den',,trn subiecti matlria pati ur, quomodo aliquid pulchrius
eo iu.undio, aut splendidius aut
,orgnìfi., ntius dici potest, quam Plato dixerit,
ut mihi videatur, quod paulo ,ni. .* M. Tullii sententia dixi, verissirnum
sun.ìmus fuisse videatur?
esse, quod Plato in oratoribus irridendis ipse orator
QuinetiamAristides,Eudlemonisfilius,viroptimarumartium,culturr
tanto pr-aestantior adversario, ut pudeat me cum hoc
illum conferre, quam-
ue oratoribus repugnat, sic tamen et
ia vincitur, ut modo Patrem ac ma-
rc,lvo¿ èv[oro¿rar', 6¡'r'<'lç o(noç úæò

oogluç toü <ivòPòç vtx&rær', óc *i ;'l'::i:i' J "i: "i ;f;;::ii:ilï


xaÀeiv cöv þr¡róPcov, æfr 8è rQ oratio, similis es, ne dicam praestantior, cui Sirenes
illas tot carminibus
'lJ27 '¡eT,¡'otötóq, ÀÉ'¡etv, 6¡louov tÇl Néot
rr g$é'¡[øo'$ar àoxeîv' è'¡ò 20 oogíaq BVM 9r),oooqte6 U | 27 èvI{pt':;ìqlJ èv om' BM Kpr't[ou V
XPù
eT[orúool 8oxö, töv &]']'ov ei t¿ x cic' De orat' l' rI' r7' | 39 Aristides'
Diog. Laert. (ed. coltet) Ill. 25. | 32
'r!ç rototútr¡ç '¡e eüÀøpe iac, xæi æ "f.
'Tnèp tôv tecc4pcov (ed Dindorf) II lS+
4*
æ&v tò PLPÀiov'

-s
-t

IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. I' 4, I5-t6' 53


52 BESSARIoNIS

celebratas facile cessuras crediderim, tune, inquam, alios, si quid suaviter


t6 Oút<oç þ¡ropr,xiç æpooiv flÀdtovl, ôv ó tdvavci a' roÏç oõor' 9$eyyó-
Àó1ov 8ra9o pã'ç rc xaì icouxLÀíøç' ÓIto- dicunt, âccusas atque reprehendis?<
¡-r,evoç otrtoç å¡r.úr¡tov eivør, 9r¡oì quem rõ
plxóç ^¡e ).!yor"' oiv, o'i riv xor'viv tæútr¡v xai 8r¡¡lóàr¡' lå)'Àà tì¡v Ita Plato dicendi facultate sine controversia omttes anteivit,
¡.1évcou
adversarius dicendi varietates ac orationis discriruina ignorasse contendit.
V2l"çõ ðvtl þr¡roprxi¡v xøi tfr SrctÀextr,xfr, ó6 9r1oiv'Apuoco'ré)'r¡ç, &vcíotpogov<, ó
ó Verumtamen ea dicendi facultas tribuenda est Platoni, quae a publica plebeia-
xai fi xøtù ú¡.¿t.rr, ixotvóç trç Àé1er'v totat nepi étouoüv' toÛto 8è æepl-
que secedens veritatis rationem complectitur genusque rhetoricae artis longe
yivetar 8r,à glÀooog'taç',<'o-i. riÀr¡$:íaq' ðv yàp Oaí8p<p 9r¡oúv. 'årÌv ¡rÌ¡ ixævöç
nobilius constituit. Quod Aristoteles converti cum dialectic¿r dicit, Plato
Bltivttç glÀooogÍ1o¡, o,iòè i*nuóq æore )'éyetv ëotat nepi ori8evó;'u '>cáXvr¡ yàp
xa$ò facultatem vocat, qua satis de unaquaque re dici potest, llec vâlet nisi philo-
&veu roü ,lLr¡S.ioç fig$at oÜc' ðoruv oÜte ¡-r.í1æote Úotepov_.Yév1røu<.
te xai lóyróv ce sophiae ac veritatis studio comparari. Eius verba in sermone, qui Phaedrus
xal Krxépov tòv óç d,Àr¡$õq xupí<'iç þí1topø ðpya(ó¡-r'evo6
te elva¿ xøi æolÀoü lo ro inscribitur, haec sunt: >Nisi quis philosophandi studio satis profecerit, non
u27u øüròv Ì) åll.óyr,¡.rov Seiv eTvar, ioxupi(etoil. èpyõ8éq
xai éætotf- poterit ulla de re perfecte disserere; quod enim veritatem non attigit, neque
æóvou, ¡reyáìr¡ç te eù9utaq toritou tuT.eiv' æú'ctlc 1àp æar8eiaç
ars est neque fieii unquam potest.( Quem ad modum et M. Tullius, dum
pïi tóv ye totoücov Seiv eïva¿ æeæelpøo¡-r.évov. 6$ev xøi tõv or¡ocv¿t¡c&tcov
eTva¿ æotrÀoiç te ðvcuXeiv gr¡oì ta$r¡y¡'r'évorq ¡'r'èv tì¡v 1Àõttav'
êf'Ào^¡i¡r'<p Ðè verum absolutumque oratorem describit, eloquentem esse oportere con-
o'i8eví.
firmat. Idque perdifficile esse et sun-lmo labore summoque acquiri ingenio.
Kot[to¿ ¡i tui'cæ ¡rr¡xÚvco æeptætréxov còv Àóyov' èvòv à¿à
ppxXéov 16 tr Omni n..qo. icientia erudituru esse debere. Quo ûeri, ut disertos' multos
16 videanus, eloquentem vero nenrinem.
8r¡ìöocrr, tò æ&.v; d,xouoov, &,vDp<oæe, o'i re xal æãç é pouló¡.r.evoq,'Eg¡.ro-
Sed qui ìongior sum, cum rem paucis explicare possim? Audi Her- re
yjuorç toû tàç þr¡toprxàq f¡¡r'iv tóXvø6 üpr'oræ nøpa8óvtoç' o[ø æepì tiç
illú".uoç t8éøç roü Àó1ou gpovei xøi rlo¿v æ'itòv èyxøtapr,g'¡rei. npötø mogenem, lui rhetoricae artis praecepta perfectissime tradidit, quid de Pla-
ton"is sentiaf oratione et cum quibus eum conferendum existimet' Primum
pèv yàp tã¡v xavóvcov tiç té¡v¡ c, ëotw, rlv æctpøùeíy¡raor' toîç llÀdtcovoç Deinde, cum
töv 20 20 exenrpla quorundam praeceptorum artis accipit a Platone.
lóyouç Xp!tar,. ëtreuræ æepi toü æoÀ¿r¿xoü ).óyou ròv Àóyov rcotor5¡-r,evoç, orationem dicit esse
)'óyov 9r¡oìv &procov eÏvæt' de forensi genere dicendi pertractat, Demosthenis
¡riu arriaq toltt¿xöv Àóyov 'ròv Ar¡¡roo$evr'xòv potest' At vero cum
töv òè æav¡yupr,xôrv, röv óq ló[eu ne(fr, orix åv (r¡tí¡¡'r'aol æoÀrttxoiç<' optiman, quatenus simpliciter forensis oratio intellegi
'rèv
xd,ÀÀrorov eTvør còv flÀætr,rvlxóv, xai oúrcoq xúÀltorov, óç xoti
dvruotpé9er'v. .ã .^nt pxrtem ,...rrit, quam demonstrativam vocamus, non forensibus

,16 te yrÌp xá)').r,ocoq æavrlyupr,xöv )'óytov èocí, 9r¡oív, é flÀaecovrxóç' 6 te scilicet quaestionibus surgentem, sed pedestriorem incedentem quietius,
lé[et z5 Platonis orationem omnium pulcherrimam esse confirmat,
atque ita pul-
aõ fl).atov¡xòç lóyoç töv æovr¡yuptxâ¡v ëot¿v å xd'Àì'toroç óç èv æe(it'<20
cherrimam, ut reciprocari possit. rEt quod in genere demonstrativo pul-
xctl toõtov æøpú8er,y¡rø eîvar, òlToXu pi(etat d'ptotov toiç pouìo¡'iÉvolç te
x4'l
8è æav¡luprxoü cherrimum est, id Platonii orttionem dicere, quod vero Platonis oratio
orl to¡oúrou
{J!g8uvø¡r,ÉvorÇ æc(vIYUPrxòv }.óyov ðpy&(eo$ø'l' xo¿i
póvov toü ),oyoypctqlxoü, ¿Àlù xø[ toü r¡otrr't¿xoü (xai) æævr¡luplxoü ròv flÀe- est, id pulcherrimum in demonstrativo genere liceat afirmare<. Itaque
tòv'Opr¡' Pl:rtonicam orationem quasi optimum affert exemplum iis, qui in demon-
!!!t<,lvr,xóv gr¡o, ,iÀÀrotov eÏvø¡. toü ò' cilq åv æouí1oet 7To(vïYuprxoü genere dumtaxat, sed etiam
xai åni torlrou éq èni Ar¡¡roo$évouç 80 3O strativo genere versantur, nec in demonstrativo
pr.xòv d,plorov eïvcrl, xaì d,vtr,ocpé9sr'v
tor)ç rpeî6 roúrou€ in civiliãri illo et theatrali Platonem Demostheni praefert' In tertio vero
xal flÀúccovoç. "O¡.r,r¡pov, flÀútcove xai Ar¡¡loo$évr¡v, principem statuit Homerum.
f¡1e¡révøçcõvÀó'¡c,rvdvte(ecd(<ov&lÀ{Àor'6xaìåxdotoutòi8r'ovNd'Pev"r\- tlemonstrativo genere, quod poëticum est,
gii,ov, xoi tlun ¡rí1"rç oiorto þ{grov ëpyov eTvar tò flÀd,tovr. xøt<,rp$<o¡.r,évov' Itaque tres istos <licendi principes fuisse con,memorat, Homerum, Platonem,
Demosthenem, et ne.ui fott. leve id videatur, quod Platoni tribuit:
Effici
yíveo$øi gr¡or, tòv to¿oütov æevr¡1uplv'òv Àó'¡ov 'rtøîç tò ¡'r'éye'$oq æororloøtç
85 inquit eiusmodi genus demonstrativum iis ideis, in quibus orationis
xai 35 magni-
i8é0t,çu, dey.vórîrt Àø¡-r.rcpót¡tr , &'nPñ, æeprBoÀfr , >ætriv tpøXút¡toç
'
ogo8pótr¡toq<. irror,í(.,u ce àeiv êv aùtQ tlv ii$ouç æorr¡rtxiv d9êl:r'av' tuáo consumitur, gravitate, claritate, vigore, ambitu, excepta asperitate et

xai ópø-iov vehementia. Superesse etiam eodem in genere oportere eam, quxe mores
æctpeivøl te Seiv xøi yÀuxúcr¡ rd xo:i èæl¡'r'éÀetøv, >a'ù tòv.rippòv
orationis faciat, renissam locutionem, quin etiam dulcedinem adesse et cultum,
Bl?æo¿oüor, tróyov<, xal o(i) tiv xørù ¡ré$otov 8er'vóc¡tø, i)v
xoti xuprocúr4v
eiàöv. toîç <ipor'pal'orç tõv æavr¡lupr'xöv' quae delieatam et pulchram reddant orationem. Hinc vim accommodatam
töv 8er,vóc"41oç eTvd't >åv ¡'lévcol
40vile ac rrtioni dieendi, quam praecipuam esse om ium generum' quae vim
12 terer"pao ¡têv ov co rr ex i tenet pa¡t'é'tov co d d facirnt, fttctur. Tanlen in .o g.n.te demonstrativo, quod ultro citroque
flepl tòéc,rv locutionem continet, quod et apud Platonem plurimurn est, lsperitatem
3 Arist. Rhet. a I. Il54¡, r. I Z Plat. Phae'lr' z6o e' 129 Herurcgenes'
II Ilepl iÐéo:v II' 39 Hermogenes, Ilepl' tòÉov lI.ttt, quoque et vehementilm opportune accipi, quo odo etiam omnia' qule
172. | 34 Hertrrogenes, 172' |
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. I. 4, ú-r7. 55
64 BESSARIONIS
virn facere possunt. Sed incivile et theatrale genus demonstrativum con-
ô òi¡ xcri aütòæoÀù æøp*' Illd,rtovr åotív, iiàr7 xøi ai rpaXr5tr¡teç xaì ctl
sumi iisdem formulis, quibus deliberativum. Qui itaque novit planam,
ogo8póc4teç xcu,pòv orix èld,Xrotov ëXouõtv óonep xc/-i ¡ù. tiç òervót¡to6
puram ac dilucidam facere orationem nec magnitudinem ignorat et eas, in
Uz8"ei8r¡ r&vræ.<, tòv ¡léwol æoÀ¿t¿xòv (xai) æævrlyupr,xòv èpyá(eo$at, ò¿' ã¡v xo¿i
quibus nragnitudo consumitur, formulas exercere, praestat praeterea dicendi
é ou¡rpouÀeutrxòç ypcigetar, ),ó1oç. xøícou ôç oi8e ¡-r,èv oøg! te xøi xa$apòv
õ moribus et iis, quae mores conficiunt, necnon delicata pulchraque oratione,
xai e'3xprvéowov èpy&(eoSøu Àóyov, oioç ô flld,tovoç, oi8e òè ¡.r.éye$oç xcri r
et cum praecipua illa vi, tum omnibus, quae vim faciunt, exornationibus
tàq pr,éye$oç è¡ræoroúoaç iòéøç òrøXelpí(eo$ar, òuænpéner 8è ii$er, xai toiq
corroboraturr Quae omnia Platoni ab Hermogene tribuuntur, quomodo in
fl$oç èpya(o¡révor,q, rippQ òè xøi ópaírp Àóy<¡ xoo¡r.eTtør, àslvótr¡co6 ðè æfr artificio ac fâcultate dicendi non iure optimo admirandus anteponendusque
¡rèv tQ xupto:rátor, æfr 8è xal æ&,o¿v aütoÏç eiòeo¿v épaû(ecør,, & æ&vrq. omnibus videtur? ,Est enim, ut ab eodem Hermogene dicitur, absolutae
¡,r.orpopeî fl).ác<¡vr 'Bp¡royév¡Ç, æöç d,v é toroütoç èæì tfr toü Àé1er,v céXv¡
ro perfectissimaeque oratoriae disciplinae et scire et Posse uti occasionibus.
orlx à,v Srxaioç $øu¡.rá(olto xai <iq úæepéXolv tr,¡.r,Qro; ,ëorr, 1ùp ¡le1&Àr¡çto
Haec etenim praecipua vis est, ut in uno quoque dicendi genere et in
xaì, releorárt¡ç ènrcri¡nç, é aùtó; gr¡or,v 'Ep¡l.oyévr¡c, tò Xpio$øu coiç
unaquaque sententia scias, guo tempore, quo loco, quo modo, in quam
xar,poiç eiÐáva¿ te xøì òúvæo$a¿. i yàp óc ðvrcoç Ðer,vótï€ düfl1 åoti cò
personam, qua causa utaris, nec solum ut scias, sed etiam ut possis.o Quod
Y22u.coiç eiòeo¡v d,æao¿ ,qoü Àóyou xøì æ&.oar.ç ðvvoíø¿ç eiàévat, æóce 8eÏ xai æoü
Platonem et scivisse et potuisse testatur'
xctì æpòc 6vt¿væ xæì, æõç xctì ðg' oiq Xpio$au, xaì, ori ¡.lóvov ei8éval, dÀÀà
x.{i8úvao$a¿.u Toüto 8è tòv flÀd,ctovø, oTç ëgr¡oe æpócepov, xaì 1vövar, xøits
16 Item cum tria dicendi genera idem auctor Hermogenes ponat, Quae 17
etiam ûguras appellat, sublime videlicet, tenue, moderatunr, quod eorum
ôuv¡$ivar Xp{oøo$ocr, paprupeî.
non apud Platonern invenias? Qoippe sublimis, quod et verborum et
tz Kai pì¡v xøì, tplõv Xøpaxtfp<,lv ðvtcov toü ló1ou cöv xæi æ),ao¡.ld'tolv
sententiarum magnitudine constat, usus apud eum plurimus est, cum de
Àeyo¡.r.évcov, ci8poü, ioXvoü, xaì cl toúröv orlX eúp{oetç røpù IIÀcÍ-
pr,éoou,
rebus divinis ac maximis loquitur. Quale illud est: r¡Maximus ille princeps
rcùvr; rò ¡lèv 1àp riòpóv, ô xøl tfr töv Àá{eov xæì tfr cöv vo¡¡-rd,tc,r\xærd'-
20 rerum moderator Iuppiter currum agitans volucrem primus incedit curam
oxeufr ¡re.¡d,læç ëyer. è¡tgú.oe,.c,, æÀeîotov èotì æap' ocÛtQ, æepi ¡reliottov ¡-r.èv 20
gerens omnium nutuque universa disponens.< Item illud: >Deus, ut vetus
U29 xøi Setocd,tcov riç èæì, tò æoÀr5 æor,ou¡.r.év<¡r tòv ló1ov, ¡reya).eí<oç 8è rà ¡réyaÀø
etiam sententia est, initium finemque et medium rerum omnium continens
èxgpd'(ovtt xotl ¡.r,ecà roü oe¡.r.voü tòv åòpòv rÍ¡,toc ló'¡ov èp'¡ø(o¡révcp. olov
recte incedit, naturae ratione cuncta perlustrans.< tst âlibi: >Circa omnium
èoti tó' >é ¡rèv 8ì¡ ¡.r,éya6:i¡'¡,e¡.r.òv ðv oÛpavQ Ze[ç, èl,a$vov æc4vòv &p¡.r,a,
regem omnia sunt et illius gratia omnia, et ipse causa est bonorum om-
æpöroq TropeúErcrt, Sr,axoo¡-r,ôiv r&v¡æ xæi èæt¡l.eÀoú¡,r,evoç.< xo¿ì tó' rlé ¡rèv
2õnium.< Et rursus: >Bonus erat, bonum autem nullius rei invidia agitari
8i $eóç, óozrep xaì é æalø¿òç ).ó'¡oq, ripX{v te xøi T :Àeutiv xøi ¡.r,éor töv 25 licebat.< Et reliqua, quae verbis figurisque aptissimis ad divinarum rerum
dvro¡v d.æd,vîcov ëXtov, eù$eíç æepøivet xøcà gúolv æeptæopeuó¡.r,evoq.< xqi.
gravissimarumque sententiarum explicationem conveniunt. Tenuis autem
tó' >æepì, tòv æd,vrcov paolléø æd,vc'ðoci xaì èxeívou Évex* n&vru, xæi. generis, quod et sententiarum et verborum humilitate extenuatum est,
Bl7"èxeîvo æI¡rov &¡cd¿v¡o¡v töv xøÀöv.< xøi' >d,ya$òç fiv, &yø$Q 8è nepi o'i8evòç
exempla apud Platonem multa inveniri possunt in libris, quos cle Legibus
oriòeì,ç èyyivscør, g$óvoç.< 6oq. ¡e æepl gtÀooogløq xaì câ¡v Ðeícov re xa.i
eo scripsit, ubi de commerciis et agricultura et aliis huiusmodi rebus locutus
&üìoiv æpay¡l.d.tov Àé(e ou xøi oXí1y,øou touøúrær,ç æpoo¡xorloøtç èvvoiccr,ç 30
èxgp&(eu. coü òè ioXvoü, ô xai cfr iil¡ röv æpay¡rútorv ¡-r.rxpòv xai tfr Àé(et
est. Multa etiam ex ceteris eius sermonibus licet colligere, in quibus
ut eas ante oculos
Saepentlmero res quasdam minutas ita accurate Pertractat,
xareleo¡têvov èotí, æapaòeíy¡.løc&. oot næpê\eu, æoÀÀà ¡,r,èv èv Nó¡rorq êx cöv
videatur. Atqui moderati generis frequentior apud eum usus
constituere
ztepi ou¡rpolaí<¡v te xai ye<opylxôv vó¡r<ov xal T õv é¡,toíov aütQ eio¡¡rév<,iv,
est, praesertim cum de moribus, de honesto, de virtute, de felicitate, de
æoÀ),à 8è xa.i,èx röv &Àlcov 8taÀóycov, èv olç æoÀÀà æepi ¡.rtxpõv ¡.r,èv zrpæy¡.r,&-
35fine hominis agit sive demonstrando sive eliciendo pedetentim rationes
ccov, ilxprp<o¡-r,év<,rç 8è xai oiov 11æ' ðtl.,r,v ø'ità æøprocàç SlctÀéyecøl. æÀ{pr¡q3õ
sive asserendo sive alia via disputando; semper enim formam orationis
8è aricQ æã,ç ìóyoç coõ péoou te eI8ouç xøì töv d,xptov d,æéXov,oç, xal
accommodatam subiectae materiae diligentissinte servat. Sed de his satis
¡ráÀr,ocø åv o[q æepl f1$öv xaì, roü dv$p<,ræivou cÉ].ouq xæi à.petî¡c, eire
dictum est et plus fortasse, quam res exigere videatur, cum nemo sit solo
V23 èvòe¿xtr*î,tç d[re ¡rar,eutlxöq eite i1$r.xöç elte éæcoooüv 8røléyetøt, tfr
adversario excepto, qui artificium in dicendo Platonis non admiretur et
r5æoxer¡r.év¡ {íÀ¡ xø[ tõv Àóy,rv rà eiò¡ ou¡epaívowú '¡,e &æoòr.òoÚ6. ¿lÀà
4o ceteris omnibus anteponat.
U29"æepi ¡.r,èv ro,5t<,rv xai trêpu ior,r; toü òéovro6 eïp¡cør,, ¡rr¡Ðevòq 6l<oq ðvcoçlo
æì.iv corlcou ye coü Xp¡otoü toü ¡rù¡ xa¡ù.æ&vcæ Àóy<,rv eÌiò¡ xøì civ céXvr¡v 26 eú$eíç sec. ediliones eör^etav codd.

roü Àéyetv ùnep$ocu¡.r.ú(ovtoç llÀúc<ovø xai röv æpcoteí<ov zco(po(Xopoüvcoç l0 cf. Hermogenes, flepl iðéov lL )56. 157. | 23 Plat. Phaedr. 246 e. | 24 Pl¿t,
o(wQ. Legg. lV. 7r5e-7t6a. | 27 Pl^t. Ep. II. 3rz e. | 28 Plat. Tim. z9 c,
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. I' 5, I-z' ð/
56 BESSARIoNIS

Cap. V' Disserendi ratione excelluisse Platonem'


Keg. e' "Ot¿ 8¡øÀextuxö6 ei6 &'xpov &gixeto'
Nunc ad dissere¡di scientiam, quam logicam sive di¿rlecticam dicimus, 5, r
5,rNõvò'ðæiÀo1r,xì¡vpel[féovxaìtì¡vàla},extr,xivtõvlóyov&vúyxr¡v, transeundur¡ est. Qua in re usqtle rdeo indoctunl fuisse Platonem
adversarius
nepi i)v aùròv o{ít<,rç å¡ra$fl 9r¡or'v elvctr, ó6 g'r¡òèv 6À<oe ðuv¡$ivoti æoce probare aliquid
refert, ut non vereatur tflìrmare nunquam illum syllogisn.ro
g$é'¡[ao$øu ouÀlo1r,o¡.r,oü èXó¡r,evov. &vòpø ôv oi cù æepi coü piou aritoü gram-
á potuissc. Tradunt, qui Platonis vitam scripsere, eum
postquam
¡r""à ypa¡.r.¡larrxì¡v xaì æolr¡ttxiv xøi ôl$upú¡l(lov
.¡,rypo,gór"ç go,ol æoi¡ouv 5

pr,e$' ðv d,r¡eÀ-
maticae et poëticae et carmini dithyranbico, Iyrico et tragico operam
;.ib, te xal cpæ1<pòíocq elxoorv ëtr¡ òraxr¡xoévør, X<oxpd,touq, dederat, viginti annos Socratem audivisse, quo mortuo contulisse se ad
bóu",, Kpo"úL,1, rQ 'Hpøx),euteíg r.crì, 'Ep¡,.oyéver tù Ilap¡.revíòou gr,Ào-
"" oùv xøi d'ÀÀo¿q ttoi Cratylum ãisciplinae Heracliti professorem et Hermogenem philosophiae
oogoüvtr rupooxeiv. elra eîq Méyøpø æpòç Erixtreí8r¡v
Parmenidis stuiiosum. Tum Megara ad Euclidem cum nonnullis aliis
)<,rxpatuxoiç tiioXtopioor,' eiç Kupdv¡v æpòq @eóà<opov tòv ¡'r'æ$r¡¡ratr'-
e6a Theodorum ruathematicum
rO Socraticis accessisse. Post haec Cyrenen ad
eiq 'Itciliæv æpòq tor)ç flu$æyopuxoùq <Þ¿tróÀaov xaì to
xòv åneÀÐeiu,
"dr..ibru xøi profectum. Inde Italiam petiisse, ut Philolaum et Eurytum Pytbagoreos
Biíputov, ëv&ev te eiç Aíyuætov æøpà toùç æpo9í1tæç' ou¡r¡rî[ør 8' d,v videret. Mox peragrasse Aegypturu et slcerdotes ac prophetas eius pro-
roi6 ei ¡r,i¡ oi r'i¡6 'Ãoia4 æóÀepot ò¿exóÀuoøv. xøì. tooøütct æepi
vinciae adiisse. Pers¿rrom etiam ntagos quaesiturum fuisse, nisi bella
¡lú1'orç, Asiae
oorpíav æavtoòoniv xøi tì¡v øüriç xrfror,v Ttpo(Yl¿d,reuo&pevov xai ææpà
tol-
eum impedissent. Hunc igitur viruu, qui tanto studio, labore, vigilantia,
o6ior6 xai rooor5rouç gor,ioavroc ¡t¡æoxú),ouq, rorarlr4q eÛ*utaq xo.i.
lnlitterarum studiis incubuit et tot talesque habuit praecePtores adeoque
'¡eyæ-
Àovoiæç otv$p<oæov, 9eü ti6 d'novoíæç, qeü sic ¡'r'aví46, d'v$p<oæíoxot
ttvèq 16
nul-
toi€ excellenti ingenio praeditus fuit, homunciones quidam ingenio hebetes
B1g oùò' åæi æevraerío¿v ò¡òøoxúÀov d,xr¡xoóteç, oÛ8év '¡e 6¡.r,or.ov èxeivo¿e lumque unquam vel studio vel nragistrorum doctrina fructum consecuti
ðvrorg íiporor,v êxóvrcov, ppaòúvouç æùtoi ðvteq xai &p.p),eîç tÌ¡v àtd,votnv
xpival
åtrN o[ ¡r.èv diiud'icare rudent, et quoil intolerabilius est, insectxri maledictis rtque
UB0te ,ol¡rbo, *ni.- ¿:", xøi ÀorÐopeiv xøi å¡ræ$iøçxasaþr'.p1(eo$ær.
rà Ðtù damnare. Secl valeant ipsi' Nos rem, de qua agimus, prosequamur'
.oroü"o, Aar"pê'caøæv, f¡¡lei6 8' óq úæéor4¡rev, èæì åæó¡'[evø' æpoô<'l¡lev'
20 causam, cur Pla.to nullius scientiae praecepta regulasque
conscripserit,
ti ¡.ièv oõu o,3à.¡rraç tõv ênror4¡röv xavóvø6 te xai téxvr¡v nøpÉòoxev, eipr¡v- zo
satis abunde superius exposuimus. Au vero ex arte et scientiae ratìone
oi Àó1ou æpórepov xæi orjòèv Ðeî æpoott$évør,. ei ôè xøt' æùtd-q
"or'i*nuöç ei ouYYpo(l¿¡.r.órtov, go.iveræ'' orix i'¡oxr¡-
scripserit et utrumne er operibus, quae reliquit, videatur ¡on modo se-
V2B'ëypatþe xaì, ru]uræç, è[ öv xaté],t7re
Eeîla¿' xu|¡ot' aioXú- cutus, sed perfectissime asiecutus omttium optimarum artium disciplina-
,òc ¡róuou, tiÀ¡,ù xaì, èlr¡ax?x<Lc,, roüto 8è Àeíæetau
õv oriòeiC æùtQ æóæote æÀiv
rumque ratiãnem, deinceps ostendemus. Quamquam pudet -me eam rem
uo¡roi ¡.,àu c&vòpì, æepl r*ücoc ouvr¡.¡opöv,
ôè ouvaoXr¡¡r'oveîv dvá1xr¡ loL-25
zntueri, quam nemo unquam praeter hunc homuncionem in dubium vocavit;
toritou toû xøcr¡yópou i¡p,gr,opí1tr¡xev' 6¡-r'<oç '
.¡àp ørjcòv ar]toîç þ\p.o!cr,, verumtamen ita agere necesse est, cum affirmare impudenter ausus fuerit
øüra roritou pÀøogr¡p{oævroç eiq arlróv. 91o[ Platonem ne figuãm quidem aut nrodum aliquem syllogisnri tenuisse nec
geü ciç d,vatoXuvriaq, ¡li eTSoç aricòv pì¡ rpóæov èælotao$æ¿ ouÀÀoyro¡loÜ,
'6Àorç prorsus aliquid scripsisse, quod vim demonstrationis haberet. Quam vera
gléy[oo$a,, ô ouÀÀoro¡.r.oü, ò d,æoàei[e<oç ioxúv 'ce xai. &v&yxr1v
¡r.r¡Ðèv igitur haec culumnia sit, primum videamus.
arlrò roüco colvuv æpörov oxeætéov, ei år,r¡$èç åyxéxÀr¡xsv
ëxou d'u ,,.ç
é xør{yopoç
"i,æo,.. 30 30 Cum triplex sit syllogismi genus, demonstrativum, dialecticum etr
ciæoòetxttxoÜ, toü òè òløÀextlxoü,
quod a fallendo sophisticum dicitur, quofum primum ex veris' necessariis,
z Töv outrlo.¡lo¡.1öv tolvuv roü ¡rèv primis, immediatis, notioribus c;tusisque conclusionis consistit et suo
çoü Eè ooçloflxoü ðvtoq, xæl coü ¡rèv èx æpót<,lv ,i,¡.r,éocov te xai YVoPt-
pri-o' ac praecipuo modo atque etiam secundo eâ, quae Per se insunt
ptlróp<ov xaì æporépov xøi aitic¡v roü ou¡.r.æepáo'Po(foç xøi töv xæ$' aútò
praedicato, recipit, secundum ex probabilibus, quae aut omnibus placent
U B0r r]æapXóvtov tÇr xacr¡yopou¡-r.év<p xcttù tóv 1e zrpöcov xei xupr,ótatov xal
35 aut pluribus aut clarioribus uobilioribusque, tertium cx iis, qu1e
'ilu non pro-
ë., Eeútepov roü xas' ocürò rpózrov, & xaì E¿' ctrlrá ú, eiau xai èlss
babilìa sunt, sed videntur, cum, inquam, tripartito genere syllogismus ita
&v&^¡x1e, luvo¡.rávou, roü òè ðx röv èv8ó[<ov tõv i) æä,or,v i æ],eíotor6
distribuatur, quodnam eorum genus Plato non tractavit? Quot alios non
i) toiç oogoÏ6 xo¿ì, toritov i) toîç æ&ouv ì) toî6 æÀeiotor'q I toÏq ¡.r'áhocø
' docuitl N¿m demonstrandi vir¡ eiusque summâm necessitatem nemo
yv.pil.torç xoi ðvò6[o¿q Soxorlvto-lv oulxet¡lévou , toü Eè toõ èx 9c(tvo-
¡rÉvr,rv åvòó[cùv, pù ðvrorv òé,
xorì râiv èä èvÐóq<ov ff 9øtvo¡.r.évov èvÐó€c¡v ã yeypagóteç B V ou'yp¡pe9óce6 U | 18 tolpõ:or' cotrcxi ro)'pîopev U B
V I

þo,uo¡réuor, tptXöq oÛv, óg eipr¡tar', òu1¡pr¡¡lévou toü ouÀIoylo¡roü' noiov 40 25 torltou toú xatr¡yópou B V M toü d,v$po:n[oxou roútou U
eTòoç'o,3x iiox¡oe flÀd,r<ov; æoiou ¡rì¡ 1éyovev dpyqr òr,Eúoxaloç; ø.ritíz.a toü
26 cf. Georg. Trap. Conrparationes I.
åæo8erx¡rxoü xøù t!ç dæoôe¿x,r'xiç &vo.yxne xøì dtr1$eiaç riç pt'aÅrepoç' 4.
BESSARIONIS
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB I' 5, z-3' 59
58

tíç yvr¡orótepoç xaì, oø.gécrepoç Er,òd,oxøÀoç yéyove ; oxéþø, ei, porllel, tòv melius quarn ille explicavit, ut in Tinaeo patet, in Parmenide,. in Philebo,
Tí¡.r.ær,ov orüroü, oxÉt1,,øl còv [Iøp¡-r,eví8¡v, còv (Þaíòova, tòv Ooci8pov, tòv
in Sophista; itenr in decimo Leguur libro et tractatu addito legibus; se-
OíLr¡pov, tòv Xogr.ordv, töv Nó¡l<ov tòv 8éxøtov, tiv 'Enr,vo¡r.i84, töv floÀt- cundo etiaru lìei publicae, in omnibus denique eius sermonibus, quocumque
BlSv'¡Eröv tòv 8eútepov, to'5ç oitrÀouq riælõq n&vro.ç øriroü Àóyouq, åv oiç èx rðv in loco materia patiatur. Itl enin ubique ex prioribus aut simpliciter
ó prinris, si freri Potest, lut nobis primis per resolutionem exquirendo ne-
Y24rcporégav xctl, ì) åæÀöc æpót<ov, 6æou ^¡e èyXopeî, i) åx töv æpòç f¡¡rãq æpó- r
cesrariam affert veritatis conclusionem, ut nemo obiicere quicquam possit.
çov òu' d,va).úoecoc xaì. &væyxaLt¡v xcti dlr¡$av ép¡ró¡revoç '¡ec,rg,erplxaiç
&v&.yxa,"ç tù zrpoxeípevø eiq d,æó8el{lv xatøòeî, ori8evì oriàepiav &vtr,Àoyiøç In Parnlenide ita demonstratur: ,Unum multa non est, nec partes habet nec
U3l dnoÀ¿æòv ågop¡-r,{v. ,cò Év gr¡or,v or} æoÀìd,, èv llap¡r,evi81, tò !¿ì æoÀ}.à oüæ
totum dici potest. Ergo unum nec partes habet nec totum dici potest'(
Item: ,Unum pÍtrtes non habet nec nult¿ est nec Principium aut finem aut
¡.tépr¡ ëXer, oüte 6Àov â,v xaÀoîto. tò Ðv &poc oilce pÉp¡ ëXet orire 6Àov d,v
l0 medium habet, et ob enm rem ternrino caret' Quippe principium,
frnis
léyor,ro. o xøi øü' ,tò Èv oüre pépr¡ ðXer, oüce æoÀÀ& èot¿v oÚte åpXì¡v ro
et medium termini sunt. Unum igitur inñnitum est. Quod infinitum est,
oüte séÀoÇ oüte ¡.réoov ëyer" xa.i 8tà, roüto oriàè æépøç' d,pXì yàp xøi tóÀoq describeretur. Ergo
lleque rotundum neque reetum est. Sic enim termino
xcti ¡.r,éoov æLparæ. cò Êv d,pø d.æecpov. æúÀ¿v tò d,æetpov oüte tò ocpollúìov
oüre eri$ù d'v eir¡ ' ëXor, '¡àp d'v oüc<oç zrépøru, ¿^o'ce xai &oXrl¡lørtõrov.(
figura etiarn caret.( Item: ,Quod figura clret, nec in se iPSo nec in alio
eíse potest.u Sed ne longior sim, omnis fere hic sermo Platonis ex syl-
xøì aõ' ,cò doXr¡¡lártorov oÜc' åv êautQ oÜt' èv &Àlcp &v e'ír¡.* xai Ívct
rf logisÀis demonstrativis, q-uantum subiecta nlateria patitur, constitutui est,
¡.r,i¡ ¡raxpoloyö, oXeòòv &æaç aötîp é Àóyoç òuà, ouÀÀoylo¡l,ôv åno8erxr¡xõv
16

or5yxerrøu, tfr æpoxer,¡rév¡ 1e úÀ1 oixelov, èq' iq où þ{ôrov &,Àlo tr, gúoer' uinollum argumentandi genus acrius, ut ita dixerim, 4tque efficacius liceat
æpócepov eúpeîv, xctì, oí<¡v åv<orépo æpoÉgr1y.ev. ædÀlv' ,é oripavóq g¡or,v
invenire. ,Cãelum, in Timaeo inquit, >videri et tangi potest' Corpore
>éparóq, èv Tupaiqo, &æ16ç rê, ðotlv xcd oö¡l,a ëXov<. >tà ro¿aütø crio$¡t&, rà
etiam constat.( uQuae auten huius generis sunt, sentiri possunt. Qu.e
Ðè aio$r¡tù òó(¡ æeprÀr¡rcrà. per' æio${oecoq ytvó¡.r.evø xøi yevr¡td'.<< é or}pø-
vero sentiri possunt, haec opinione etirm cum sensu comprehendi possunt
20 et generatìtur generataque sunt.a Clelurn igitur generatum
est'<
vòç ,iipæ yevr¡tóç.o 20 " Rog.mu{ obsecro, parumper novunl istunt praeceptorem, an haecs
a 'AÀl' èpópe$ø còv véov oogrociv toütov, ei
oulÀoyr,o¡r,òç øùtÇl Soxei
eÏvæ¡ 6 1e toroüroq ìóyoq, ei riæóòe r(r,v Ë,aet, ei d,vd,yx¡v eiogéper, tQ ló'¡r¡.
oratio s1'-ll6gismus sit et aliquicl habeat demonstrationis ac necessitatem
eiogéper,, xd,v $éÀ¡ x&v g.ì¡ $éI1. .5c yàp o[ ye<o¡l.étpør, oÚtciç xai flÀát<¡v
afferat. Sed iste curu, et qoi.l rit et quem ad modum demonstratio fiat,
æpò rärv riæo8eí[eolv 6pouç æpoÀø¡rpdver, xai úæo8éoeuq, ðt' öv tàç d,æo-
ignoret, nihil nobis respondebit, verum ad mlledicta se contumeliasque
zá cionvertet. At Plato ruore geometrarunt, prius uam demonstret,
sumit
òeí[er,6 nouspeæn. ,ðvroq òv èori Àéyov >cò voíloel ¡retà Àó1ou æeptlr¡æróv<.2ó
terminos et suppositl statuit, ex quibus inferat demonstrationem. 'Vere
.¡evr¡tóv èot¡ cò 8ó[¡ pr.et' æio${oe<lç rÌÀóyou ò'o{aotóv. æâ,v tò 1ev4tòv
U31'd,æ' o,iciæç ytverar rò pù ,iæ' øitíctç úgeocòq oüx ëot ^¡ev'r¡r6v. oü Tò ens, inquit, esi,-quod intellegentia cum ratione comprehendi potest' Ge-
neratum id est, quod opinione cum rationali sensu concipitur' Omne
ncrpd,Ser,y¡.r.ø &ei ðv êor¿'toüto xa),óv êot¡v è\&vri^¡x1ç. oü tò æepd8euypa
quod generatum est, a causâ ortum est' Quod ab rliqua causa non pro-
yevr¡tóv, coüto oÛ xalóv èot¿. tò æäv oùpavòç xøì.eio$o i xóo¡roç.n dæò Id bonum
ao venit, non est generâtum. Cuius exemplum semper ens est'
Y 24u yàp toritov tõv dpXõv r,&v'cu. r,go&yer, cà èqr|\c. toütov òè xøi 'Apr,oto- 80
est et necessarium. Cuius exenplum est generatum, id bonum non est'
té116 ¡rr¡ror5¡.r,evoq è,v ¡rèv tfr Õuotxfr ti¡v píæv æapéløpev úæó$eo¿v eiæóv'
,f¡¡lîv 8è úæoxeioso¡ tâ, gúoer, n&vraì¡ ðvrøxr,vorl¡-r.evæ.o åv òè tfr æepi O'3pavoü Universum sive caelum sive mundus vocetur'< Hunc in modum Plato
819æpø1¡.r,crceiq d4 æêw¿ èxetiaç úæo$éoetq zcpoú$r¡xe trÉyov' >i &æÀi xívr¡otç
proponere atque hisce principiis rrgumentari solet. Quem Aristoteles se-
cutus libro pri.no ,le prìncipit rerum naturalium: ,Illud, inquit, nobis pro-
riæloü oópøtoq.< ,tò riæloüv oõ¡rct riæÀiv ëyet xarà. gúouv tr,v& xivr¡or,v. 8úo
3ópositum sit res omnes naturales aut aliquas moveri'(..Et in libro, quem
eiolv c¿i åæÀaî xr,v{oerç, >èv åvì èv¿vtiov<. pì ëXov èvavtíov orix ëXer, tò35
"ò àe Caelo scripsit, quinque illa supponit: 'Motum simplicem corporis sim-
g$eîpov.n &g' ãrv d,rcoÐelxvuo¡ tiv oÛoíctv toü æé¡.r.ætou o,Jtp.a'coç. dÀl' otrroç
plicis esse. Corpui simplex motum aliquem simplicem secundum naturam
¡ràv 6tr, dyóv¡toç èx töv úæo$éoeov òeíxvuot, flÀár<¡v àè 6tu levr¡tóc. f òè
habere. Duos esse simplices motus, unum uni esse cotttrarium. Quod
oõtoç yevr¡tóv, êxeîvoq ò' å1évr¡rov, d,Àloç oõtoç lóyo6. ëot¿v oÛv 6 ye æpo'
contrario caret, id nihil, a quo corrumPatur, habere'u Ex his substantiam
ao quinti çorporis demonstrat. Sed hic quidem ingeneratum esse caelum
his
19 êoruv sec. edít.l codd. om. | 22 eiç ciryóðet[rv M zuppositis ostendit, Plato vero generatum esse suis suppositis declarat.
C.t.turn quomodo hii generatum, ille ingeneratum dicat, non est animtts
8 cf. Plat. Parm r j7 c-e. l 18 Plat. Tim. z8b. | 26 cf. Plat. Tim, z8ab. | 32 cf. hoc loco expìicare' Syllogismus igitur, quem modo proposui, demonstra-
Arist Phys. e 6. z1t a. | 33 Arist. De Caelo æ z. 269 4-t7.
^,
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. l. 5, 3--4' 61
60 BESSARIONIS

tiv tionis vim obtinet ex definitione per conversionem factus, in quo medium
åæo8elxtr,xó6, êx toÜ 6pou riæo8e8er'y¡i'évoq xae&
etpr¡¡.r,évog ouÀÀo1to¡.r.òç
est ipsa definitio, quae rei causa est. Nam quid est esse, quamvis de-
toü 'x&v¡.r,éoov ëxcov
6pou d,vclocpog{v, ròv 6pov, ôç ccitiø toü rcpd.^y1tør6ç èotr,.
gu' d,æoòEíleoç monstratio eius non sit, tamelì Per demonstrationem patet, ubi Per causaln
ri fi d,æóg:r'(r,ç ariroü, Ðiìov
"ò 1ip f,v eTvau, ¡.r.ì¡ ¡.r.évtor
rei essentia demonstratur, quem ad modum hoc loco fieri videnus: ,Cae-
yir"rr,,, èg' 6oolv rò elvæ¿ 8¡' c¿iriøç d,æoòelxvutæu, 6oæep åvtæü$oc' 'Ëoçr,
n lum enim propterea generatum est, guia videri tangique potest<, sicut etialrl
ôv cpóæov xcri'Apr-
levr¡còç ò¡à cò ôpatòv &ætóv te eTvctl,n
õ
y,ìp A oùpo,uòç
Aristoteles secundo libro Posteriorum tradit: ,Quippe lunae, inquit, propterea
otocéÀr¡ç ðv rQ òeutépql tõv'Totépc,lv rexvoloyeî' ,åxleíæe¿ 1rÌp
f¡ oeÀí1vr¡
,ó defectum fieri, quia lumen solis telluris opacitate Privâtur'( Item fPlato]:
àtà rò'&vrtgg&rreosa¡ úæò ytc tò göç toü ilíou.* xai aü$r,q' oüpavóq,
oCaelum generatum est, inquit, quod autem generatum est, causam hrbet.u
gr¡oi, 1,.vr¡råc. sò Sè yevr¡ròv øïcrov ëXel. é oripctvòç d,pa æitrov ëXer'.* &Àlà
Haec ita.
toüto ¡.r,èv oiítoç. 10 In Phaedone âutem, cum de animi immortalitate Pertfactât, interim ¡
I 'Ev 8è (Þaíàov¿ æepì å$avaoíøq tl''ux!ç tòv Àóyov æolorl¡revoq' orl totè to ex contrario¡'um ratione et vicaria, ut ita dicam, genefatione) nonnunqualÌl
¡rèv ðx toõ tô¡v èvævríov Àóyou
xai Tiq å[ åÀÀ'|l<ov .¡evéoecoç, tóte òè èx
ex recordatione animum demonstrat ânte generatiotrem corporis fuisse;
U82ìav tò æpoùæd,pXer,v ø,iriv töv oto¡.r.átcov.åæoòe¿xttxöq toùq
d,voc¡rvdoe<,lv
tQ interire autem cum corPore non posse ex eius simplicitate declarat; quin
d,xorlovraq æei$er,; ëx ye ¡rì¡v tiq riæIótr¡toç aùtlc tò ¡rr¡òè oó¡i'otcr'
etirm obiecta, quâe sumi ex harmonia possent, syllogismis diligentissime
ouvaztóÀÀuo$ø.r,; æp6ç re ràç èx tiç rip¡'toviaÇ èvor&'oe¿' dæoàuó¡'revoq ou)'-
lr solvit. ,Animum, inquit, ante ortum corporis fuisse ostensum est' Atqui
toü oóg'aroç' rõ
Àoyrotrxóta"ot otü"iç àræ)'úer'; ''ñ yàp tf''uxí1' 9r¡oí' òÉòsrxtotu-æpò harmonia ânte compositum esse non potest. Ergo animus harmonia nou
f¡ bè ,ip¡-,.ovíø oü æpò tõv oulxer'¡'tévov' o'lx otpø i tluXì¡ &p¡'r'ovíø'o xøì otõ' est.< l¡srn; ,Flarntonia compositum suum subsequitur' Animus vero cor-
ap¡routo, êrE¡at'roiç ouyxeu¡révotç' f¡ Sè tluXi¡ &'pXer toü oó¡latoç'
,¡'¡.r,èv',íp¡,tovioc xai
pori dominatur atque eo praestantior est. Ad haec harmonia magis ac
V25tr ë7et tò pãllov xoti tò fictov, f¡ òè Qu¡| oüx ëXer" fi xax|æ
minus recipit, animus minime.u ,Harnronia nequâquam his contraria est,
èotiv aÙtiç.o xai æd'À¿v' åp¡rovíoc oüx èvavt¿oüta't roi'q
'¡rlrp d,vap¡roocíø 'f¡ Z0ex quibus constat. Animus vero cupiditatibus corporis adversatur.u His
819'¿E',iv èoi¡u. f¡ 8ò ,fuXÌ¡ èvavttoüta¿ røiq åæt$upicttç toü oópottoç'u æept ^yezo finitimum illud in Phaedro est: >Animus se ipsum movet. Quod se ipsum
{''uxí1, gr¡oiv, a'itoxivr¡toc' tò
òè
pùu rnc ,þrx!q ,i'$øuaoÍaq èv oæi8pq' 'i movet, semper movetur. Quod semper movetur, immortale est.o Item:
der,xívr¡tov. tò òè çor,oÜrov å$úvarov. 6ote d$d,vætoq f¡ 'fux{'" ,Aninrus a se ipso movetur; quod a se iPSo movetur, id ceteris, quae extrin-
"oroürou
xalaü'"i,þuXìctr]roxivr¡toç.tòðèto¿oõcovtoîqdÀÀor'q'6oøxuveitctr' secus moventrtr, origo et principium motus. est. Principium vero ingene-
,)rqyù xai dpXÌ¡ ,.rndo.rç' f¡ òè <ipXì¡ d'1évr¡cov'< ißote &^¡êvr¡'coç'i¡ QuXì¡ xaì' 26 ratum est. Ergo animus est ingeneratus atque ob id etiam imrnortalis.u
ô¡à. toüro xaì &$d,vøroç<, ðx töv xa$' aútà úæapXóvcov
ci (l/uXi xai ilzS
toùç òúo His duobus syllogismis corruptionem animi tollere omnino Plato videtur.
a,jcò æor,or5¡Levo6 tiv cizró8er,[r.v xaì roiç òuoi toúrolç ouÀ]'oylo¡.toiq Cum enim quicquid corrumpitur, duobus modis corrumPatur, aut enim
u32'töv óvr¡vrovoüv g.$opõç rpónouç tiç ÙuXìc åæo9úoxov. èæel 1àp ðr7ôq n&v a se ipso propter materiam in eo contentam aut aliunde fit corruptio, ut
rò gserpó¡.reuou is.ip."n, ¡ úg' åauroú òr,ù ri¡v èv åautÇr Úr.1v i ë[o$ev, Iignum tum sua putrefactione corruptioni obnoxium est, tum quia uri
Eù:^.àu y-øi 8rà tiu åøutoü
o¡æeôóvø g$apeúr¡ d,v xøi r19' åcépou ëqo¡$ev
óq 80 extrinsecus ac secari potest. Primus syllogismus animunr minime a se

*otorrorflæpi(ovto;.é¡'''èvæpötoçtõveipz¡póv<ovouÀlo^¡to¡lõvtò¡lì¡so corrumpi ostenclit, secundus ne ab alio quidem corrun'ìPi posse declarat.
8úvo¿o$a¡ ú9' åøutie g$eipeo$ør,, é 8è ôeúrepoq
cò ¡lr¡à' úz¡' &lÀou àv 9$apfl-
Verum enimvero de motu ipso animi, quo per se animus movetur' sive
vat tì¡v QuXiv ðeíxv,o,. "tpi òè tiq a'3toxr'vr¡oícrç ù'Xle xaì 6À<oç xrvd-
"ic võv ¡rèv lé'¡er'v ori de eius motu, quoniam vir quidem praestantis ingenii singularisque doc-
oE<oç, èæeiæep oÛ¡ ô tulcbv åvì¡p æepi torltou
i¡æópr¡oe'
trinae dubitasse videtur, Possenl equidem ostendere Aristotelern a Platone
*n,pãç, d'llcoc ^¡e þ{ota ÐelX$évtoç àv ¡rr1ò' ðv toúcq tò 9tÀooógco
åIÀí1-
8ó non dissentire. Sed haec res alium locum postulat. Nunc videndum est,
Àorv &æ{8ovt". ën"rnrò ørjrò xaì òr,à dq
eiq dòr1vøtov &æorY(ÐYiç ouvuotdq'35
quonrodo per deductionem ad impossibile Plato aninri inrnrortrlitatem de-
,ei ¡r,ì¡ e'ír¡, gr¡oív, åpX{, oÜte arltì èl &llou oÜte èt' aitt-nq dÀlo 1évor'c' àv
to'5tq Ðè éæeta¡ tò fendat. ,Nisi principiurn sit, inquit, nec ipsum ex alio nec aliud ex eo
oùòè x¿voito, ,.i*.p'iE' ¿pXi, ¡ei rrì æd,vca yíveo$ctr<.
oogf q Srcpepo¡¡révol, èæ¡oüo¿ ou.¡1pó¡rg.atø. xal ¡rì¡v rrepl roü ocriroÛ toúrou xal
petéXer' I l9 oó¡ratoçl U B add' ilt l¿tlu Uz Bt del'
I

17 ëyet B V] Ux corr' ex 1,:912} regt Te plv Ux Br ir¿ narg' Y M fu lexh¿| 21 <ixúqrov M


v M o,r. d,Súverov òè arici¡v 6Àtoq xøi cïvóÀe$pov &.noDeixvutat, orix èpeiç leoperplxaÏç
d'vú.¡xar,ç ó6 ëx 1e .õuèuóu.ú)u ånoòelxvúval, rill, oúx cìv tipv¡$eîev o[ tõ'v }.ó.¡c.rv 4 cf. Plat, Tim. |zb. | 6 cf. Arist. Anal. I z. goa. | 7 cf. Arist. De caelo ø ro-p t.
B 19u e,ltoü ouvrérteç. oÍc òè xei òrù tì¡v sp10xeíøv
è[iv ccÌç úno$éoer'ç ar]Toü rrcpa8éxeo$øt' Phaed, 9t c-94 d. | 2L cf' Plat' Phaedr. 245 c-d' | 36 cf' Plat'
279 sqq. I ló cf. Plat.
toritor,çærv;òçllu$louXpzlopoüpepatótepoto[æeplcoútoutróyor.toÚll]'d:t¡voçëôoføv' Phaedr. 245 d-e
ôç Ëo.rr tù flÀat<ovlxtirv, oücol ô, elol rç}.eÏoco[ te xal è?rl
1võvar, "au''è,,.1,uo¡,év<¡v
BESSARION]S
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LtB. r' 5, 4-6' 63
62
toüTo fieri aut moveri potest, siquidem ex principio omriia fieri debent. ÉIoc
))7r¿vro( Te oüPo(vòv ¡cã'cav ¡¿ yéveor'v ou¡ræeooüoav otflvctr'tr' èæei òè
autem sequitur, ut caelum omne ot¡uisque generxtionis ratio corruat et
d.òr5vatov, dòúvatoq xal f¡ d'pXì¡v dvatpoüoø únó$eor'ç'u
rursus creetur. Quod cum impossibile sit, ipsl quoque suppositio, quae
o oúr<¡q oTsa-uó¡,oue o,iïov'o¡";"IiïJ;,ö;':"î'ril.iîïì:'lÏ:

Quam ob rem plerique singulari doctrina sapientiaque pfîestantes, quibus


religionis suae ratione permissum est, ut supposita a Platone recipere pos-
10 sint, ea tamquam Delphica quaedam oracula recePere, quod ex libris, quos
scriptos reliquerunt, manifeste potest intellegi. Nam quomodo afferre in
medium singula possim, cum philosophi huius sermo omnis ex syllogisnis
constet sitque pulcherrima demonstrationun.ì necessitate refertus et nihil
onrnino habeat, quod miro ratiocinandi artificio videatur cflrere. Legnt,

¿rlroü æ&,-c Àó.¡oq, zrä'v ptpÀiov, tä'v

dzroôer'xt¿xõç' 8tølexcr'xöq' ooItotlxt'iç


ZO bitum est, ut in Euthydemo patet, ubÌ omnes fere cavillationum nrodos
attigit, guem ad nìodum fecisse Aristoteles videtur in libro, quem de
Elenchis, hoc est coargutionibus scriptum reliquit. Disseritur syllogismo
directo, priml, secunda, tertia figura et modis figurarum omnibus, univer-
saliter vel particulariter, affirtnando vel negando, deducitur ad impossibile,
èLóyXcov co'5q cpóæouç èv ðr'ø)'ó1r¡' zo ponitur vicissint conversionis rltio, inductio, instantia. Sunt problemata
i5,]refar, totpøòr.8o¡lévouç, tor)ç elte
a definitione, genere, proprio, accidente; ârgun]entx :r maiori, minori,
oiroTq ôvópæot xæì æpoor¡lopiar'; ép 'simili, omnibus denique casibus; sunt enthyruen.rata; sunt probabilia, signa,
ðv'EÀé'¡Xo16 èXpí1oøto' êvteúfetocr' exempla, omnis postremo disciplinae logicae via ac ratio; per divisionem,
U 33 toic èæ' eri$eiaq eite èv
æPórqr
per definitionem, per demonstrationem aut quovis alio modo agi potest.
eO Quippe haec otnnia subtiliter absoluteque ¿ Platone tractari perspicuum est.

Post haec nemini dubium est artificium reperiendarum propositionun.¡ o


et copiam plurimum valere, sive dialectice sive demonstrative sive captiose
arguere libeat, et hanc facultatem omnem artem scientiamque complecti.
Cum enim nulla ratiocinandi compiexio sine propositione fieri possit, pro-
toiç &æò toõ ouPBePr¡x|toc' æ 3õ positiones autem capi nisi certo artificio nequeant, hinc plurimum valeat
¡.r,aor,v åx toü ¡.t,ãÀlov, èx çoü
,r"óo..u, èv$u¡lí'¡¡'tøouv, eix6o
1ll0 è[ dpXöv - ouy'¡púg,¡r,øtø Ux B2 fu marg.Y MZ itttextul6í¡p'&ç
ol.ç
Ux 82V M | 9 retsr,V M cùUx ¡ 12 úpprotoú B V M nr'$r¡xoitU | 20127 e|^¡ùp
fip<oeç
xrl - pou),ó¡revoç Ux Bz in tnørg. Y MZ in textu | 2o ô¿øléåeo¿v] Ux add. óç èrl tò
rrleiorov B'1VM om, lótç rò æoÀù B?VM] orz.Ux 121 ouveXÉotepovV .' 'ov suþrd
rasura M ouveXerrepúouç Ux Bz? Z | 22 à B'z V) on,gx | 23 xa| ont. M I ooqtotlxdrv
ux B? v oogr,oröv M | 2ó æapa8r,80pévou6 Ux 6r Z æapa8r80¡rÉvr¡ À{ itocpaàe80¡,r.évou6 VI

62,39-66,31 flapù Îtú.v¡u ou¡rpafvet Ux ll¡ l¿ tnarg.Y MZ in lexlu | 43 &xpr'pé'-


-
orarcr 82 Ux M dxprPeotd,tr¡v V
pe$o8uxãrç <ivePeuvõv; ra[c'qv
àx
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LlB. I. 5, 6-7' 65
64 BESSARIONIS
necesse est in quovis doctrinae genere eâ fxtio, de qua trlctavit Aristoteles
v i toiç CtÀlor'6 $au¡rú(eo$ar" 9r¡o[ òè in iis libris, quos Ír disserendi facultrte logicos nominârlus, in quibus sane
u eritiq rite$ tì¡v nepi oulÀo1uopöv
tlntum studii videtur vir sapientissimus adlribuisse, ut non minus in his
ïl,î:' ;J;,;:" ÏliJïlï:åiïl quam in aliis libris excellentiam ingenii sui manifestatn fecerit. Tam vero
tr commodam hanc artificii rationem existimavit, ut absque ea syllogismorum
xcti tor5q ei'ç rìàúvatov dædyovtøç xai n

yílveo$al' eite åri ¿v- doctrintm perfici posse prorsus negaverit. Non enim syllogisrni formam
r&vraç åæ),õq toùÇ &À)'ouç ouÀloyuo¡r'or)ç 8úvøo$øl dumtaxat consitlerari, sed etiam constituendi facultatem haberi scripsit
éæot eI4 é )'óYoq'
raúr4 æd,vtaç to')ç
æøç Pèv '¡ùP
'åt¡.¡.rlq
taüca 8è oirx åyX<'lpeî 8¿' d'lì'<ov ouv
d 8é èott rò toîv &¡r'9oîv 6Potv
å

orepr¡tuxoü e'lte xo¿$ó)'ou. elte


eïc' åv tPítcP oXf¡'r'øt¿ xa[ ðv trîdita sunt, fieri posse existimat, figuram rutent non nisi huiusmodi
otÛcò {rcera'''' xai !' cpla' töv ló ló
V26v Eúpeiv 8úveo$a¿.;d "" oTq artificio constitui posse, quod tale est, tìt îmborum terminorum c'uiuscunque
rE êno¡.r,évcov eiòévoc¿ 'r6oa èv tÇl ti èotw xøì
ø óq ou¡'r'-
xar' &r'f- problenratis sive affirmandi sive negîndi sive universalis sive singularis
pepr¡xócæ xcct¡^¡opeitø', uotì' toi"<ov. æoiø Ðo[
ouvtt'$e¡révov &naç sive priml figura sive secunda seu tertia et quocumque ratiocinandi genere
$erav<. torlt<ov fap ipt¡¡'O<¡v xal oixeta¡q &l)'d)'orç
pèu yàp &v rcÀetóvorv' gr¡oi' eùropfr rLç' $ätrov
oul).o1ro¡ròç ytur"o.r'.
'tioi
åvteú(etauor¡rrr.púo¡,*"','6otpò'"íu&L¡$"océporv'¡r&l)'ovdæo8eí{er"<èx20
yàptõvårro¡réu.u"oioTqEne'';ut'Éxaotov'rotiæpotúoelqxaìitoü¡-r'éoou
i¡i,ç, ao". ori8è ouìlo'¡ropòv ð1X<'rpei '¡iveo$øu ò¡' æÀÀ<ov<' æpotúoeov nlus omnis conficitur. >Et quo pluribus eiusmodi initiis abundân.ìus, eo
7 Oiiro ¡.tåv 8ì¡ ,.oì, d"' ¡rei'l'áv è[u¡rvei tilv æepì eúpéoeoç facilius conclusionen deducere possumus, et quo verioribus, eo certius
¡ré$o8ov'Apro"o"é'ì,¡çínoudt"n"&'teæritivnccpaSí8<oo-t'carlcr¡v8ètä¡v 26 demonstramus.( >Ex consequentibus enim propositiones ruediaque suma-
ô6 xøl triÀr¡$èç ëyer'' ægi'ttoç26
irp,."dr.u'oõoo, ðu troy t"xi¡ xæt" Aplotocéìr¡v' tur necesse est, nec syllogismus, sicut iam supra dictum est, perfici aliter
,leleórøgø æøpaòíÐolor., ætreiotr¡v
ò xa,$r¡1,pòy otücoü fl}.d'cov êv Ilotp¡revi81 (
ixo).ou$eiv àuvot¡'''êvotç æotpéX<ov' 6æou xeÀsúe¡ Potest.
Ita Aristoteles reperiendârum propositionum artificium non modo Pro- ?
bat, sed etitm tractat diligentissime, quod omnibus, qui eius libros legent,
g0 constare facile poterit. Hoc tam conri¡odum, tamque utile atque praeci-

d'Àlø, ti orix 8æerar, øritÇl æpòç tà &'Àlæ' d énera. ce xaì où¡ Ëæetør' aritÇr
æpòç t&' ,ði'¡.Iø. xoti øõ toiç &À)'orq Eirs ðæi

BZL\,ci ¡rèv 8æerocr, ørleoiç æpòç åøu"r&,


tí 8è o
rL 'cs guetur, xøi oüX Ë'n""n'toiq &lÀo¡ç 3i)

ælexo¡.r.Évov e'lxoo¡ xøl rêrra'peç ou(u1tat


æpocáoecov d¡.r.ri$¡coç ¿pr'$¡'r'òq dnoYevv&tot
æpcty-
toü åvòç ).ó1ov æpay¡.r.0t""à¡'"uoç xêypt¡rut"' 8¿à toúrcov ¡-r'¿)'lotø ¡lèv
consequens habeat, quid non habeat, quitl habeat et non habeat. Ex quibus
ougpr¡pr¡xórcr sec' edit' ou¡rpr¡pr¡xòq codd'|23 Fèv 40 omnibus simul iunctis quattuor et viginti coniugationes dcrivantur. Ingens
16 <b6 I8r,øl ötç ottt' codd'Il7
M pù; v l-27 &.lÐovtav B''U* M cÌzropíav V | 33 èrl B'?Vl onr' Ux praeterea summa propositionum nxscitur, quibus omnibus usus est Parme-
B? Ux
ni.l.r, .o¡1t de uno illo divino sermonem haberet, et quamquam usu potius
3 cf. Arist. An¡l. ø J2'47^,2-4'18 '{rist' Anal' u
z)' 45 b,36-4o. I 16 Arist.
Anal.a.zg.46 a, t sq. quodam artificioso constafe praecepta artis signiûcat, tamen non praeter-
Itr:al. u 27. 416, 7-9. I l9 Arist' lrnal' az7' 4t b' g-rI' | 21 Arist' Mohler, Kardlnal Besssrion. ll 6
I
I

lN CALUMNIATOREM PLATONIS, LIB' l' 5, 7-B' 6?


BESS,q.RIONIS
66 I

mittit, quin etiam de artifrcio multa percipiat. Nam cum Socratem ad I

¡lortr,xõçx¿[èæ'ar]toütoüËpyoudnoòeixv'5qtòæpoxei¡levov'æapø81òoùç
æpotpe(''ú¡'r'evoq exercend;m in dinlectica arte ingenium fuisset hortatus, flagitante illo I

Öd¡'r'aor"
8' öptoç òr,,ì ppøxécov rîtionem eius exercìtationis, eam esse râtionern respondit, qua Zenonem
'
,i ar1 'ì^:,,,1,':]::"'x!ç vu¡rvct- I

yùp )<oxpúcr¡,
^¡u¡'r'vaoíaq tpóæov oÏoç
philosophum olim disputantem audierat, illamque his verbis confirmat: >Si
o$frvcri, èæeì )<oxp&qc 8¡d- r tuum, inquit, exercere ingenium cupis, oportet non modo Posito, ut
quaevis
dvtlvoq æpòq ø'3tòv
5
èociv, d,toxpí,vetar roüt 8eÏv gr¡oiv res sit, quid accidere possit, ex ea ipsa positione considerare, sed etiam
oø9r¡v[(er tòv ]'óyov' >¡r'ì¡
si
I

V2?Àeyopévou. elta òè xaì ææpø8eíy¡'røtr' ou¡'r'paivovrd èx tlq úæo- posito, quod non sit, quid inde possit evenire' Verbi gratia, de eo
txuo'cov r5æo$é¡-revou o*o"'iu tù
¡r6vov, ei ëotrt, ùeo$otr' ei poú)'er' ¡r&'llov 1¡g.ndutri sit, quod Zeno posuerat, an unum sit multa, a¡irnadvertendum
sÉoecoq, &lìà xai, ei ¡r eit, quid accidere possit tum multis vel respectu suo ipsorum vel resPectu
;o$Éoeorq' iv Zdvov ôæé-
yu¡.r.vao$!val.< oi¿rv E tO unius, tum uni vel suo vel multofum respectu.
Rursus, si unuur lnulta
loTç æoÀloîq æpòç éocucù to
$eto, ei æo),ìú eucr', t non sit, considerandum, quid accidere possit et uni et multis, tum suo
& æo)')'&' xai øõ ei pí1
xaì æpòq tò Èv xøi tÇ ipsorum tum mutuae compârationis respectu. In summa de quacumque
xo¿l tQ åvi xøi 'roî6 æoÀloîq xal
èott æolld,, zr¿À; t;;'îv' tû ou¡'tpí1oetø¡ ëot¿v épo.ór4e eï re ponatur, vel quod sit vel quod non sit vel aliquo modo aflecta sit,
æpòç åæutà
"d
;J;';ü'i" *1i'10u" o¿i' èàv úæo$fr'
roiq diligenter scrutâri oportet, quae âccidânt tam suo iPsius quam cuiusvis
ú-no'$éoeco6 ou¡rpfoetøt xaì aritoîq
ì ,i pù eo",r, "ïiti' ë*n"êpo" dç crúcù xaì æpòç &il.r¡tø.< rxal Évi lóyq, to lS alte;ius rei, quam intenderis, respectu. Eodemque
modo resPectu xut
,jæore$eio¿ ,..,t ä^i"ì, "'"1 "t¿i .
pluriunr aut omniunt, quin etiam cetera resPectu tum suo tum aliorum.
""t, J"""' ì å¡* ¿'"oc x¿ì ét¿oüv 'åiÀ)'o æ&'$oç æd'oxovtoç'
æepì oü au
'i""s¡'Je Ðv Éxaotov töv &ÀÀc'lv' beniqoe quicquid intenderis, sive ut ens sive ut non ens Positum abs te sit,
autò xai rcpòç
òei oxoæeîv cù ou¡lpocívovrc( ÍPòç ôoæúr<oq' xal t&Àlo¿ a'õ ita agàndum eit, si perfecta ingenii exercitatione veri fationem cupis investi-
6t¡ èv æpoóÀ¡, **'îOã, ¡Àe[co'xai æpòç [ú¡rrævræ garer( En, quâm breviter Plato cle huiusmodi modis praecePit. Atque etiam
toì æplq &llo-ócroüv æpåarpi <iei' è&v ¡e ó6
ðv úæo$fr' èdv
zo In rei pfop;sitâe demonstratione novem illis de divino
æpò6 aútú uno positionibus,
"" xupi<oq 8lórfeo$ør' t&Àr¡$åq'< zo
te <ir6 pì¡ ðv, ei ¡rétrtro¡q teléc¡q yu¡l,uooú¡"'oq æpoer'pr¡¡,évouq æocpa8iòoot' consumituf, vârio artificio usus est,
toùç in quibìs tota Parmenidis disputatio
èv toútor6 r,,è" 'ä; t";oætuxöq'T1'"n'' quem ad modunt et res exigere et explicnndi consiliulì1 petere videbatur.
ørldç riq töv æpoxet¡'r'év<¡v d'æo-
epóæouç, *0.'¿ ,rtlïooféo"'oou'
'*t]"où .eT'c' ^èn' øT6 é 6loç toü Haec cum ita sint, quis acleo amens, rudis, audax. temerarius est, qui e
òei[eoç èv tc¿îç åvvén æepi toÜ åvòç úæo$éoeouv' èv existimet
úrco$éoeot æpøy' Platonem dialecticae artis ignarum et disseiendi imperitum fuisse
Ilø,p¡revi8oultn'p'i"o' Ð'd¡'oyoq', æäolv &Àlo¿q èv &'Àlalç 26 26atque reprehendat? Inrmo vero quis non potius eius ingeniunr, doctrinam,
¡.raæutoòöç xrroþo, èn"\"'PYnoo"o' oÚtcoq &'wu6. xøì &p'ct$ì¡ç xai .rodition.nl ldmiretur? Cuius artificium secutus Aristoteles merito âb
Tt6 oüu ëo"' r'et& tà æpostpr¡¡rávæ
a -Ju*'oi¡rovø omnibus probari et potest et debet. Itaque Plato in disserendi râtione
toÀ¡.rr¡tíaç, ¿c ¡'ovt*ìi'xøi òr'alextrrlq èærotí1¡rvlc Ìì qpo- fircile prinìeps fuisse existimandus est et quasi fons quidam, a quo artifi-
veîv ì) Àéyer.v øJtòv | Àot8opeiv; æ tt
cìv æe p'ì e'izropíæq æpot&oeov
oõootv é åxpootrì¡6 aritoü cium àisputandi omne defluxerit. Qua. ob rem admirari satis hunc eius
oütoç &vayxatocú'c4v åv æøvci ei8el oulioyro¡.r'oü eO adversarium non possum, quod câlumnias suas latere
diutius contrâ veritâtem
galvecal' t[vr' Ðè voîiv dlovtr' pì¡ oa-
30
'Aprocotó1r¡, **rt¿*.roç
'å"d'*tou ¡.r,é$o8ov' posse existimave;it, nisi iorte eâ causa deceptus est, quod cum Latinis
òeíxvutæt' àoou åu r&'o¡¡ ooqìq te
xaì' èntordpl
gõç ðx toúreov scriberet, qui vel Platonis libros non habent vel vitio interpretum ita
I ¡r
érÌvì¡pëoxetòxp&toqxaléqtfrxolvflflctveÀÀí1vovæepìotùtoõ8ó[1¡ obscuros habent, ineptos, ntendosos, ut vix legi sine stomacho possint.
$øu¡r&(euv &Etov tòv cizci-
èxeí'vou ooq Tutum proinde fore maleficium suum speravit. Sed de logica hactenus'
"ù "ic
$øvov toütov xottdl
ç &xpomù'ç t&vævt¿óç¿tø
yov æor'or1¡r'evoc åS&ppr¡oev3ó
Y27v¡oî.ç&trr1$éor' léy<ov' Y MZ ont, ztepl ¡rèv 1ùp rõv ò¿c¿Ìextuxõv xøl èE èv8óE<¡v npotúoetrv levopévo:v tú tlq
óyor6' oÛ6 ðÀiyouq ðxouolv pup),iorv èv o-¡í1pøtr, yelpa¡r¡r.évov ðuatró^¡ou xel zreæÀr¡p<,r- u33v
ïo<¡q ì pdæ<o oxóvt d,v ),é1o1, ¡çúv¡c¡v aùroÚ sõv
e' ¡rÉur, .oúrou
.¡e roü eiòou6 töv ènuxelpíloecov; &llù xal toùç Èplocrxoùç eùroù6 ei
où8è toritouç xalõq (r¡".i6 ,.opù flÀútorvr,, eúpí¡oetq ædvtaq tõ>v ooqrotrxõv èléyX<ov coù6 cpónouç oXeòóv'
oü æépt B¡ Ux Z 6væeP V êv naPílxouoe
6
MI .t"""rrctpù tiv ),éE¡v'eTte êxcòç tfl6 ).É6e<oç èv tQ Eù$u8Í¡¡'rç i) èpr'otrxÇr' xaì
2 xal tilv Y otn., quo Ioco lamna. "o¡a ¡.éE.oru ópoio:ç ô6 rccrp"Aprotoréler êv'E),éyxor,ç xeú¡revø. È[ õ,v óæúvt<,:v tQ
I
ei codd' ont.. 16 oü] 6tou I nù.niq
ß d() cocld. o¡n, I 14
10 ou¡rPf,vøt V I 11 rel '¡e codd. | v MløÜorl.Ml 1e voüv ëxovrr, òel,xvurar,, ðoou èv z¡d,o¿ oog[øç re xal
ènlot'i¡r¡e ei8eo¿v ó dv'lp éoxe cò
edit. l8 r' ãÀtrø ux Be c' &Àla6
etìit. | ùvl cdit ødd. &e\ | Ì¡) xal 6ç I
V ét¿ Ux? M ,p¿"oc *ái <iç rfr xorvfr fløve),ì.i¡vrov nepl aùroü 8ó(p tù tiç Èxelvou ooglaç ou¡rpøívet.
edit' ad¿ ò úner[$eoo | 26 éot¡ B?
19 ócroüv] ðtr ùv erti¡. I úæo9fr1 add.'c\v touarltz¡v tõv Àó'¡<ov aùtoü
B'V M l 34 &xc oøc&q] U r$b--c'
27l28 gPoveiv ux ,rr¡r, gx ltz del' 6 Plat. Parm. t15d-t36b. lló Plat, Parm.
otogPoveÏv
tJ B ødd' ítt
oxør,ótz¡tc* xal ¡roX$¡p[av B VM om'137 flld,torvoçl ó*
BESSARIONIS IN CALUIVINIATOREM PLATONIS LIB. I. 6, r-3 69
68

I(eg. ("'OT ¡ xaì tì¡v æepi tà 9uor'xà $ecopíøv &xpupeotd'c4v Cap. VI.Platonem rerum ltaturalium optime scientiam tenutsse
ëoXev é fllárov' neque Aristoteiis dict¿r ¿rb illius scriptis dissentire.

Atqui nlturaliunr rerum disciplinam ex Tinraeo Platonis satis abunde6rr


6rr U33u ¡r,òv Àoyr'xi6 tocõ
I(øì' nepi
xal Iicet haurire, sive principia rerum considereruus sivc res ipsas ex principiis
gr,Àoooqløv '¡võor'v &xPlPeo
B20"eice cà tePì, töv
guorxö' tÌPX constitutas atque ex his eas imprinis, quae magis praecipuae ac generales
habentur, ut riam caelum et caelestit corPora, item quattuor eletDetl-
xaì tor5ccov 1e, 6oa te o¿tjtöv xo¿¿

oripøvòv xoti tù oripúvloc ø61tæta, torum universxlem râtionem et particulatim conditionem eorum' Sed de
6ocr tõ¡v xotcrì, ¡'uégoç' tiMà æePì generatione animi hoc loco dicendum non est, cum et nulto difficilior
te toü (r¡c{¡'r'øroç ii quaestio sit nec nisi ab iis intellegi possit, qui Pythagoreorum et Pla-
Pct$utéPou
te æo¿ì flÀott<¡v¡xöv Àó t0 tonicorun-r rationes perfecte noverunt et mathematicarum disciplinaruru
lopeícov
cognitionem habent, sit praeterea ad eam explicanclam longe prolixior
v ðvtoq. oripøvoü Ð' o¿ritoü ztépt r-aì' cöv oratio necessaria, De clelo et caelestibus corporibus, si quis doctrinlm
ric nepì ø.rlt& dlr¡$eíøq'Aprocoréì4 æor'- Aristotelis sequendam existimat, quod equidem non improbo, profecto
er5pí1oer oùÐèv afuòv toü ua$'4- reperiet nihil ab Aristotele ruelius quam a Platone dictum fuisse.
1tí1oøt¡.r,r, -
'¡ePóvoq eiæóvta Péì'clov'
16
ró Sed priusquatn ad hoc venio, cle principiis rerum naturalium dicam, z
.P"J"áov òè æpò toúrou æepi øritöv töv guor,xöv cip¡öv, &ç'Aploto- quae Aristoteles formam ponit et materiam et privationem, Plato ideanr,
r
materiam et optitnarunl rerunr opificem deum. Triplex item genus intellegi
inquit oportere: unum, quod fiat; aliud, in quo fiat; tertiutu, ad cuius
similitudinem id, quod fit, oriatur et ad patris et matris et nati comPa-
20 rationem haec transfert. Materiam quidem, quae omnia recipit et quasi
xai &¡r.op9ov coîq øùcoîç ló1orç
í8eov elvo(¿ mater omnium est, ofinino infornrem et specie omni privatam esse iisdem
v àeixvuo¿v. ,ei y&p t¿ I8r'ov siSoq eÏXev plane rationibus probat, quas Aristoteles ab eo sumptas explicavit. lta enin
iv, ôv tpóæov xo¿i e'í tlq åv ¡'r'øÀaxoiç inquit: ,Si qua formam sibi propriam haberet, haec profecto occuparet,
èv ëvÐr¡Àov èv ctÛtoî€ è{ oX!¡'r'æ, rìllà impedimentoque esset, ne cetera reciperentur, quem ad modum si quis
.( xaì øõ$tq oø9åotepov tò ¡rèv 6$ev25 zõ in rudi, inaequali atque asperiore materia signun aliquod inrprimere volens
ør, ei8oq xo,rà 'rù. øùcà ëXov, >ri1Évr¡tóv frustraretur labore, nisi prius eam explanaret et lenem aequalemque ad
unguem redigeret.u Et rursus apertius illud, ad cuius sinilitudinem oritur,
cr¡¡.r.øiver,. tò quod fit semper eodem modo se habens, ingeneratum et incorruptibile, clicit
U 34o ¡r.ú(er, åu õ intellegentia considerandum. Quae quidem et Aristoteles formae tribuit.
æciÀ¿v èxei'$e lo Quod autem fit, id sensibile, generabile, commutabile semper appellat.
oÙ riPooòeXó¡levov, $ðPcrv 8à æ Tertium genus formae capedinem ponit incorruptibilem et rerum, quae
pel generantur, omniutn sedem. Hanc autem talem esse, ut sensu attingatur
B 21 610 et spuria quadam, ut ipse inquit, cogitatione animo concipi possit. At enim
Ye
Aristoteles etiam ipse materiam primam irrgenerabilem et incorruptibilem
r<,rvu'APlototéÀY¡C Ar¡ol. 3õ ponit. Itaque de primis Íerum principiis nihil prorsus a suo praeceptore

flepi y. pù; oùpnuou yavr¡tòe tfr øic[ç'. cQ


3 "od
dissentit.
ò' ' Yoüv Çr x1tù .xpóvov
T
òè xpóv<¡ a1Éu¡.oe, ,0,"i Caelum autem secunclum Platonis opinionem causa ingeneratum, tem- a
d¡: eIç 8ì¡ç xøì' oùðèv iípvctvov
;;óä',y.!ul""1 "o.r pore generatum est; Aristotelis vero sententia tempore ittgeneratum est,
idque unum et solum in forma sphaerae conglobatum, nullum habens in-
23twpelnrítrrovBVæape¡r'rv[rçtorUlzGrò1lvópevovU]BVotl'l9rletølon'Yl 10 strumentum, finitum quoque ex tota naturali materia constans. uNullam
xarù ò';Aptoto"é)'t¡v ci^¡évvr¡toç Ul BY MZ ont'
37138 - enim, inquit, alicuius rei partem aut virtutem foris relinquit.n Sic recte
22 cf. Plat. Tinr' 5o e. | 26 cf' Plat' Tirn 5z a' cl Arist De Caelo P 4, e86 sqq simulatgue aperte locutus est Aristoteles, quae omnia iisdem fçrc verbis
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB' I' 6, 3' 7l
70 BESSARIONIS
a Platone dicta accepit, quamquam Plato perfectius de his disseruit, cum
xaìneæepaopóvoq xcti óç è[ 6].1e tfrq guotxle úÀr¡ç ouveotóÇ' '¡répoç
ë7,<ov
'Aptoto- causam quoque efficìentem caelo tribuerit. Sed si caelum Aristoteles quin-
yîp o,iòèv orlòevòq o'18è ðrlva¡.r,t'v, *r¡oiv, ë[<o &æé]'¿æev'o oÜðè æøp' tum esse cofpus opinatur a quattuor elementis diversum, Plato vero vel
.é¡,orc Àerrótepóv ¡e xai, oø9éorepov e'ípr¡cøt, ¡'r'&ÀÀov I' oùòèv ¡'r'i
ô æøpà
æliv 6.oov é fllátcovos
flÀd,covoq xctì øritoiç oXeòòv þí1pøorv eiÀr¡gòç elp"qxe'
6tr' 8è ø'rlcòv
Àóyoç teÀeótepov xøl io"1"'*¡' cS orlpavQ æicíøv æpoocr$eíq'
o

ó ¡.r,èv æé¡ræcov oâr¡rø xaì 'uõ¡v rettáp<ov òtø9épov òo[d'(e¿' flld,ct¡v


8è Soxei
r'arjcòro?çúrl;c.gor,vì)rì¡vsor5cc¡v&x1írqtæoió¡revoqø'3ròveTval'orl8'èv
U35ror5cc¡l toiq èær,¡'r,el!o"rpou caüta oxerfø¡'tévor'q ori¡èv'Apr'ococétrr¡ç oo*ócepov
uigr¡*". òiro 1,Ìp ðù óq æévte tr'oi oXí1¡r'æor' tù æévre .ei8oæo¿eî oó¡'r'acoc
nii".u, -upo¡ri8,
'¡¿'ú8oi¡riu
tò æüp, xúpcp òè cÌ¡v'¡iv, xai còv-¡'uèv cÌépæ eixo'ro
oøÉàpqo, .¡ ðxcøé8pÇ0, còv òè oÛpøvòv tQ 8<o8exøé8pqo' ei oõv tò
òôDexd.e¡pov cärv &ilov xcrr' orloíøv ¡r,ocAépet oo¡,r,d,rc,lv,
xoci é oÛpøvòC ò¿&-
gopoçci¡vgúotvèocixo¿tùflÀdt<ovo¿tövolll<ovotouXei<ov'oÛ¡r'ì¡vriÀl'Ì
,ai E.uo"pú,f,ç, é guolxótc,coç xøi cöv llÀd,tovoq d.xpoatöv Yvïoüófcrroq'
oripavoü iotopeT, 1o
V28n èv rQ nepl roü llÀico¡voç 9ic,o, óç Dr,¡ræÀixr,oç åv rcîq nepi

"d'òr'gr¡oí'>tà¡rèvoõv(ðo(otlt<o8rfipv¡toeiqiòéocstexøì¡'tépr¡æ&vtot
eïç t& æd'vt<¡v otor'Xeîø &gixeto töv (Q<ov' 'i òì¡
cpóæov àr,ør,pöv, d.ç
"oÜ xa'i &'êpa' xai
æévce oXd¡.r,u'ca xæi oó¡.r.øtcr rivó¡rø(ev' eiq ai$épø xai æÙp
ú8orp xai yiv.< Q òi),ov cl¡c 8<oòexd'e8pov ríæÀoü oóg'occo6 flv o1tpo(

x,xi xa¡ù" IlÀd.t<ovæ toÜ oùpæuoü, òv oci$épø xøÀei' 6ote xd'v torStqo or5¡r- zo
g<ovo6 'Aprococétrr¡Ç tQ SLbaoxúk1r. ei 1àp xai èx nupòq flÀátov gr¡oiv
.iro, tòu oripctvòv fl ópøtóv, xæi' èx 1!ç fr riætóv, cà òè d'orpæ êx tõv
teood,pcov, o,i ¡.r.évcoi ror5cov rõv èv yevéoeu oe xq'i q$opfi ototleíov' dÀlâ'
aio${-
BZlvtoü plu ,-rpòq xc¿rd, rò gcotervóv, tiç òè ^,fttçxq.¡ù. tò &vr¡suæoüv {
oet, x&x tõv ¡lera[r5 xørù. ù. péoa. toüto 8è xøi ørieòç 'AprototéÀr¡q 26
To'5c<ov tà'
U35'orlx d,u tiæø[lioor ¡ri èx töv cïxpotdtcov ouveord,vo¿l oùpúvlot
xai é ò' aritòç xæi >(Çtov< obnoxium. Quod animatum quoque et animal esse, ut Plato censuerat'
or)8' aÛcòq &pvor5¡-r,evoç' rò épatòv crrjròv <iætóv.
in libro de Caelo aflìrruavit. "N-os õnin, inquit, perinde ut de anim¿libus de
aÛtòv xaì ,ë¡r,lruXouu xøcù tòv xct$4'¡'r¡cù¡v èv tQ æepi OÛpotvoü ri$esat istis consideramus,< Ad haec, quae de quadripartita elementorum ratione
in
eTva¿. ,f¡¡.r,eiç yai'óe æepi ({ov ærltô¡v ò¿øvoorl¡'r'e$ø, *^r¡ot'
æeçi ce aùrô¡v
eolibro de caelo Aristoteles docei, eadem omnia Plato brevissime in Timaeo
cöv'ueooúp.u o"orX.iru.o æ&wæ 6oa 'Apr'ototéÀr¡q èv.cQ æepì OÛpævoüso
xæi fl).úrcov o,irà 8r,à' ppaXucút<¡v ðv Tr'¡røfç æpoløpòv ë97' rùq eírríLç
",Ì
te ei8onoroùç aùtöv tr,Sé¡.r.evo6 æot'6rt¡tæç xøl tò cæîq ¡lèv éÀórr¡ouv 'i9$øp-
rov xøl <i'¡'Évr¡cov, nno. ¡"tpoç àò yevr¡còv æücöv xai 9$aptóv' xæl oÛ æepi
torltov òè ¡-r,óvov, dÀ),à xsi æoÀÀöv töv xctrà' ¡lépo6 eíce æepi ¡'r'ecotÀÀtxöv
xai ¡leteóp<,rv eíre æepi (<fov xai tõv ¡ropicov ørisöv æÀeîord. re xui xúÀ- ¡r
Àlotøæøpoòéòc¡xev.6æoçòètøütctÀé1eca,.æapàflÀát<¡v¿xctitíøùtQ
icõvox¡¡ld'tovzrapá)'r¡tl''lqpor5)'etøu'o[,pr'àvåætæoÀauócepovocùtövd'xorj-
ou"r6 ¡réy.ot' dv xøyXdoer,ev êautorlq ¡'r'ã7'lov Ì) toùç æPòq oüc é ì'ó'¡oç xarct- quem ad moduût a Platone haec dicta fuerint, et sciunt et possunt explicare'
.¡eÀövce6: oIç A' i'¡ìéi.r¡oev ê[r¡1¡raiç toiq f¡¡.1&ç q$úoøou oogoîq &vòpdor
Xp.¡.,éuoiq toùç Àó1'ouç xøtavoioøl
töv ìeyo¡'r'óv<'lv' oütol 8è iocoí te xæi40 17 æávtcov UBV nc¿vrq M
8úvavtq,¿ rùç a,':'io.ç aritöv dæo8oüva¿'
16 Simplic. In Arist. De caelo (ert. Heit:erg) 87, | 27 cf. simplic. Irl Arist. De Caelo
(ed. Heiberg) 78 sq. cf. Arist. De Caelo 1 2 - i. ioo sqq'
I

tN CALUMNIATOREM PLATONIS LlB. L 7, r-2. 73


72 BESSARIONIS

Keg. (' "Otu où8eì,ç Àeæcótepov flÀúc<,ivoç æpòç $eoÀoyiav dæépatrev.


Cap. VII. Theologiae rationes netninenr Platone sublimius attigisse.
Sed de his alias. Nam theologiae quidem atque eius disciplinae, quae ?, r
?rr Eiev àd. $eoì.o1íaq 8è xo¿ì tfl6 röv ¡rerà tà, guotx& åælot{¡l,r¡q tie
ordine investigandi rebus naturâe posterior est, dignitate naturaque prior
U36æùtQ å¡rgr,op¡t{oaq voüv ëXer,v òó[et; eü xai röv 'AptotoceÀtxöv ar]töv
habetur, quis mentis compos dubitet palmanr Platoni esse tribuendam ? Quippe
V29oi xp&'cr,o'to," 6onep è, tirß toü æpd,y¡r.øcoç citrr¡$eiaç vtxó¡.r,evol tà æpalteia
ó etiam Peripateticae princeps sectae vi veritâtis, quae ab invitis pectoribus
rorJrou .¡,e Évexø ¡.r,erà æoÀloü rot ouyxeX<opz¡xóroç vé¡louor,. tl yàp 6),ou ¡
erumpit, astrictus principatum eius scientiae Platoni concedit. Quid toto
toü fløp¡l,eviòou SeoÀo1uxórepov; tí oogócepov; tí $elócepov; tÛ nepi t!6
Parmenide sublimius? Quid sapientius? Quid divinius? Quid de summâ
&xpøq riæÀóc4to6 xaì êvótr¡toq toü rupcociotou T öv ðvtco'r, ¡l&ÀÀov òè xai
simplicitate unitateque primi entis vel potius supra omnia entia dei plenius
úæèp æd,vræ ¡ù. öwa $eoü ò¿8øoxø).txórepov; oõ oü toîç vo{pøol póvov,
atque explicacius? Cuius non modo sententiis, verum etiam verbis ipsis
dlÀù xai roî6 þí1¡,r,øor,v a'itoîç é æpótrotoç xaì $eoÀoyr,xótctcoç töv èv
l0princeps Christianae theologiae Dionysius Areopagita in omnibus suis operi-
Xplocløvoîç 8r,àæoxd,À<¡v é 'Apeoææ1út¡ç atovúoroe 7!o(vto(xoü röv Àó.¡cov to
ari,uot Xpflta¡. æolÀù 6¡.r,oua åv cQ Xogr,otfr, æollà èv tQ lloÀr,tr,xÇr, èv
bus utitur. Multa etiam his similia in Sophista, multa in Politico, in
Phaedone, iu Philebo, in Timaeo, in Symposio, in Phaedro, in libris de
tÇr Oaiòcovt, èv tQ OrÀdpr¡, èv aùrQ cQ Tr¡rafç, åv tQ Xu¡ræooiq, èv tQ
<Þøiðp<p, èv floÀ¿teíoc¡ç, ðv.Nó¡,r,otç, åv'EæuotoÀaiç xoci 6Àoç æoÀÀaXoü çöv Re publica, in Legibus, in Epistulis, denique in on:ni suo opere de deo
B 22 ocùtoü ouyypø¡.r¡rútclv æepi $eoü xai töv Seíov vor¡tõv ts xøt voepöv orio¡öv et de rebus divinis et intellegibilibus et intellectualibus sapientissime Plato
eúp{oerç. å tíe &v xacapr,spí¡oelev pi øriroîç èvruXòv 1o tr disseruit.
oog.,Ärærø. Ðtr¡ìey¡révov
Activam vero philosophiam, sive quae ad mores pertinet sive quae z
toTq prpÀíorç;
ad rem familiarem aut statum civilem rei publicae spectat, si apud Platonem
z Tdv re æpæxrr,xì¡v ørlcoü grlooogúæv e'úce æepi tù¡v åxúotou töv i1$öv
reperire volueris, pleni sunt omnes eius libri. Sed imprimis qui de Re pu-
xóo¡rr¡or,v eíce oixovo¡.r,iqv er ¿ zcoluttxiv ei èlerd..oæ,. porl).oto, 'Hpdxì,euç
6or¡ oor, dgsovía åv æâ,o¡v 6Àoç aritoü roi6 Àóyor,q (r¡coüvrr,. ëott yàp blica scripti sunt, de Legibus, Euthyphron, Apologia, Criton, 'fbeaetetus,
20Menon, Hippias uterque, Alcibiades uterque, Symposium, Phaedrus, Me-
où8øpoü lSnou ¡ri¡ ¡.r.txpòv ì péyo æepi torSt<ov eipdxet, eíte Eù$úgpovct 20
nexenus, Protagoras, Lysis. Quid Philebum cornmemorent, in quo cum
U36'eìire d,æoÀoyiav e)ite Øeæirr¡rov elte Kp[tcovoc eíre Mévo¡vo¿ eíte 'Iææí¿v
zpörov xai òer5repov e'úte 'Alxlptd8r¡v éxd.repov e'úte Xu¡,r,æóolov e'lte @o¿i- de ultimo hominis fine dissereret, quod in ea parte philosophiae, quae de
moribus tractat, praecipuum est et ab aliis in voluptate, ab aliis in pru-
Spov eite Mevé[evov e'íte flporrøyópotv e'lre Âr5or,v, ei aùrlv {5Àr¡v d¡v
dentia constituitur, ipse multis praeclarisque rationibus ostendit duplicem
flo).r.teiøv, ei ørlro'56 6Àouç toùç Nó¡.r,ouç gaír¡e. èv ¡.r,évrol Ys îð (ÞtÀí1prar
2ó voluptatis mtionem eiusque generationem et essentiam, tum prudentiae,
æepi coù åoXd,tou d,v$pcoæívou téÀouç tòv lóyov æoror5pevoç, ô dq i'l$rxi6zl
mentis et scientiae rationem, respectu quidem voluptatis excellentem, sed
òròaov-aÀíotq tò xar,prócarov, töv ¡.r,èv èv i8ovfr, töv Ðè èv gpov{oe'. tl$s-
quatenus perfectam hominis felicitatem respicit, inferiorem. Quorum cum
¡l.évcov aûró, tróyotq rcolì.oîç re xal xaloîç tó te 8¡rròv fiç f¡àov{ç, cúv
neutrum summum esse hominis bonum ostendisset, postremo concludit
te yéveorv øùtiç xai tiv o')oíav, gpovdøeóç 'ce xal. voü xøi èærod¡.r,2¡ç, tò
æpòç ¡.r,èv d¡v f¡òovì¡v úæepéXov, èælôeè6 ¡révror, xøi d,víxowov xai aüriç óç
tertium quiddam illis duobus longe praestantius esse, felicitaten hominis
xai S0bonumque extremum, id esse boni naturam ipsam atque rationem. Qoâe
æpóç 1e r|v &v$p<oæivr¡v eúòau¡.r.oviøv æa,pø8oùç ¡.r.r¡Ðétepov c&1ot$òv 30
quamquam longo sermone disputata a Platone fuerunt, nullam tamen seu-
àeí[aq, teÀeuröv tpítov t¿ to'ito¿v åxøtépor,v xpe[ttov, tiv toü xaloü
eTvør.
tentianr, nullum membrum, nullum denique verbum et ne puuctum quidem
8r¡Àøòi¡ grlor,v, rì¡v eùàær¡l,ovíav x¿i tò ëoXøcov i¡.tîv d'1oc$òv elvø¿ ò¡à,
orrtionis protulit non summe necessarium et doctrinae ac sapientiae plenum.
V29o ¡rocxpoü ou¡ræepælvel, oüòèv æeplrcóv, oriðèv ori þi¡rø, où Àé{rv, ori xöÀov,
or) xó¡,1¡.loc eiæóv, xotíTot ¡r,axpórotrov ).óyov ouveiPdÇ, ô ¡-lì¡ civalxøiov, ô Quod idcirco a lne dictum velim, quia adversarius perturbata, contorta,
3o inconstantia, plena loquacitatis scripta Platonis esse commemorât. Sed
¡.r,i¡ cigÉfu,¡.r,ov, ô ¡rì¡ ¡reyáÀr¡q oogia-ç åocù ôei'¡¡.tø. æpootí$¡¡.r,r 8è toüto35
de his hactenus.
èv tÇi ¡,r,eta[ù ¡re¡rvr¡¡révoq, d:v ô xatí1yopoç åæéppr,tfev ei6 øüròv dòlavó4tc,
&.o'3ora'ca, zroÀuì.oyíøq &¡pdorou xaì zreplttfrç eT.van cà llÀd,covoç, æo".q VM
2l ei'c¿ d.æoÌo1íav U] B V Mont.. 136 ð xøt{1opoç B ó æapdqpc,rv xací1-
U37 yÀórt¡ g$el{ú¡revo6, æolç ler,pi ypcí{aç, i æoí9 Stavor¡o&¡r.evoç vÇi, 1opo6 U
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB' I' 8' r-z' 75
7+ BESSARIONIS

fltr&tc¡v' cap. VIII. Matheruaticarurn disciplinarum studiosissinrutn fuisse PIatonem.


I{eg.1' "Ot¿ xctì' nepi tà ¡ra$d¡'r'acø 9tÀoæovótøtoq 1éyove

8.r 'Allù toúcov ¡rèv cí)'tq' ¡'r'txp


xaì, oÍav æePì ø'3cà é[r'v ëoXe tlÀá
yopoq &pct$i 9r¡or' yelovÉvar, eIæ<'r 6
B22uaùcoü toî6 ouylpdu.Fc¿oL Y€<operptx
æoÀld. &ocpovo¡-r.r,xà Secopd¡'r'æcø èveo
ri¡ra$ie flv. oúrco YàP roúrorç xcr
ló'¡ov æolÀaXoü te xæi åv æoÀtroÏ
eTvc¿¿ tòv 8¡ù cõv ¡ra$¡g'&tcov
pì¡
l0

xa$' or,5rò æepì töv teood,p<ov ¡l'oc$¡-


v fl)'ú't<ovoç &vd'yvtootv aùrò èæu'¡'páQctç'
at¿xöv $e<,lpr¡¡rútcov tòv Àóyov æe-
ü Àóyor,q flÀút<,rv, xctì rÏ¡v eiç tì1v to
¡éva¡ tà èxeûvou où Suvatóv' iotó-
cov clq &Ìtrr¡q 9t)toooqleç :'àq'cêooæpaç

oelou crùcoü èæiypøpr'¡roc ðæeyélpotrcco

sU38 Ei oõv '¡eco¡retpíot ¡rèv tòv t


tiv èv tfr &ro8ei[et &xpíper'tv xrì ri
BVM ouxoqdvc4eU | 7 {vl U add' ó:ç ó lipoç oücoolv
òvelPo-
3l4xurfi'¡opoq
'zo.ñ
ÜBV ciç M 12212+ e[pr¡tocr - 9or'tfioøtUx h narg' B Y
in texltt
zroreî f
philop. In Arist. De Ànim. I. 3, d lo (ed. Acad.
Tretzes, chil. g, g71. cf.loh.
Prooemium (t' c' XWIL tt8' t8; rt9' 4)'
Berol. X/. tt7, z6), nriae ín Arist' Categ'

-19
IN CALUMNIATOREM PLÀTONIS LIB' t' 8, 3' ?1
76 BESSARIONIS
Quo¿si geornetria ceteris omnibus matheutaticis disciplinis
ob cer- a
td,tou èv yeo¡.r,stpiç æpopÀ{¡ræco6 coü roü xúpou àrnÀøorzo¡loü flÀúrov tiore r.r.r demonstrationis veritatisque rationen1 nobilior habetur, - ex onlnibus
eúpetie yéyove òr' erSpéoeoç tr{¡.,.¡r,øtoç æd,vr¡ xæì toritou córe rilvóotou coü autern geon]etriae propositionibus e¿ difficillima fuit, quo pacto Posset
àuoiv 8úo péoaq d.vøÀóyouq eú$eía€ únoypd.,.l,,ør, - úÇ oúr.l,Ç &¡ra$ì¡q zøi $pøoùq cubus duplicari ; id autem Plato invenit quis adeo indoctus est, teme-
xæì d,,$upóoro¡ro6, óç d¡rø$iøv ccùrQ tõv rettdp<ov èærotr¡¡,r,õv è'yxøÀeiv; æõç
-
6rarius, amerìs, ut ignorasse illum mathemâticas disciplinas ausit asserere?
8è xai f1¡,r,éÀr¡oe rorir<¡v 6¡cd.wæÇ torlq d,Àtrouq èæì d¡v roritt¡v yvõor.v ¡.r,dÀrotø r Aut quid est rÌìinus simile veri quam hâec incognita fuisse Phtoni' qui
V30'æporpeæó¡.r,evoç xaì roúrcov &,veu oüôéva oüt'e uva¿ oiiçe xaÀeio$ø¿ òeîv oió¡revoq ceterós semper ad praeclaram huiusmodi rerum cognitionenr hortltus est
oogóv; åv yrip cÇr 8<oðez.ácql röv Nó¡.r,cov ¡lerè rù¡v arlröv ëx$eorv xal æepi et sine his nec .rrã n.. dici posse quemquatn doctum existimat? Qoipp.
cfrç ococ4pløç drlröv oxeæró¡levoç 1eÀoîóv te Àé.¡ov tò ¡lácr¡v nov{oavtø étr,oüv in libro de Legibus duodecimo, cum leges exposuisset et, quetr ad nlodum
elç pr¡Ðèv pépar,ov xætøpøÀeïv, ooø¡píøv aùcoîç xui &.¡t"etd;otpogov ôr5va¡rr.v ro observari posient, investigaret ridiculumque diceret esse hominem,
qui
ëoeo$ai g1orv, ei oi oogócarot ti¡Ç æóÀecoq êx&orote øuÀÀeyévtec t& t' ðyXó- to frustra elaboraret in re, quae firrua :rc stabilis non esset: salutem inquit
ptæ ¡&. re {evr,xà èler&(ovreç vó¡-r.u¡.r,ø ê4x7iveúv re, eil n xaíprov xøi <igélt¡l,ov legunt potestatenrque tuni der¡um perpetuam fore, si sapientissìrni civitatis
cöv (evr,xöv e{ípouev xøi ei rr, pù¡ rotoücov, d,æoxplverev xal æpòç Ëva oxozròv saepenumefo unum in locum congregati suas atque alienas leges exquirerent
p).ércovteq
- toüro ð' èorìv f¡ &petÌ¡ xæì, é rccútr¡ç f¡1e¡r,òv voüç - æpòç toüto åei et si quid in alienis opporturìum atque utile esset, îdderent suis, si quid
rr in suis minus probandunr, id removerent et ad utram virtutem virtutisque
e]va¿ rà æriröv óç æepì, ô úæoxei¡.r,svæ xo¿i èv cQ æpòq êv tòv voüv xai tivlo ducem nc prinìipem mentem oculos dirigerent. Esse enim virtutes et
oogíav épâ,v. æpòC & xai ròv oogòv pÀéæovra ðro¡xeîv d,valxotÏov tiv æóh'r' quattuor etunum. Quåttuor, quod subiectâe fes, circa qurs versantur, diversae
tøúq ^¡,ìp arltðv xøì Seooepi â,y elva¿'xcri tì¡v æ:pi $eoü xai töv Seic'lv yvö- sìnt, unum, quod ad unam n.ìentem et sapientiam respici.'t. Quo sapientem
o¡v ot'jcóv re ë¡ew rorlç te ,iÀÀouç 8¿8&oxeuv. ei$' ège[!ç ðv rfr'Eærvo¡-r,íàu quoque i. aár¡inistranda re publica spectare inquit oportere. Sic enim
ríe &v xai æoio6 é oogòç oüroç eir¡ (¡rõv xai rtÇ i(r¡cou¡révr¡ oogía, æpöcov ZOfieri posse, ut et religionem erga deum imurortaletn servet et divinarurr
¡rèv xúoa6 trÌç ,åiÀÀø; ri,yva.ç toü tfrq ooqiaç &æoxpiver òvó¡.r.øtoç,
ei¡a rù20 rerum cognitionem habent et alios movere atque instruere possit' Post
'cêrrø.pa åyxpivet p.aïi¡y.a'ca, &pr,$¡.tr¡tr,x{v, ¡.r.ouotxdv, ye<,1¡.r,ecpíotv xai &ocpo- haec in tractttu, quem Legibus addidit, cunr quis aut qullis sit sapieus
vo¡.r.íorv. xai æoÀloiq roüro Àó1or,ç 8eíEøç xaì d,vavrr,pp{ror,ç, ehæ èædc¡er,' et quaennru sit ea, quanr petimus, sapientil, scrutaretur, primum ceteras
B23u>voz¡réov 8'èoti æapù æ&v'ca tà corocÜtoc tó}e' óq, êd'v ¡,tév t',çëxaotv-ro(:- ortln., trtes î sapientìae nomine excludit, nìox quattuor mathetnrticas disci-
t<ov òp$öç Àa¡rp&v¡, ¡,r,ey' iígeÀoq 'yíve'cac tQ æøpøÀø¡rpdvovtr xatà tpóæov, ZO plinas: arithnteticam, n1usicâlÌ1, geometriam, astrononlilln probat
atque acì-
ei òè ¡rf , .$eòv &¡.r.er,vov (iel xøÀeîv. é 8è tpóæoç 6òe - &váyx4 yàp tó ye rootË- 25 mittit, Quotì cunr pluribus verbis egisset, haec addidit: >Intellegeudum praeterea
tov gpá(elv - æ&,v 8r,úypø¡,r,¡.r,ø dpr,$¡,r,oü te oúocr¡¡roc xai áp¡.r.ovíaq oúotototv illutl est, quocl si quis haec recte acceperit, traximuu sibifructum coruparlbit,
&naoav r\Ç re röv d,otpcov æepugopäç riv é¡ro),o.¡íøv ¡.r,íøv ci,nd,vrov dvøga- si6 rninus, sttius fuerit deum semper intplorare. Modus autettt, quo recti
vivar 8ei ri,¡ xd..Lù tpóæov ¡.totv$d,vovel, &va9ø'v$toe'car, òé, d,v, ô ).é1o¡'[ev, accipi possint, hic est - dicere enim id aliqultenus oportet -omnem geome-
ðp$õç 14 {tq êv pÀéæorv ¡,rav$áv¡' àeo¡.r,ò6 yàp æeguxòq æd'vtc,rv toútorv eÏç eOtricânl circuntscriptionem et numeri constitutionem et harnloniae conso-
u 39 &vøgavdoecøu Ðr,otvoou¡.r,évor,6. e i ò' otlÀ<oç æioç raitræ ¡te,cayerpæîtaí 14, r['¡'r¿v 3o nantiam atque asirorum circulationis r':rtionem unîm omnium constare ei,
òei xa),eiv, 6oæe p xæl Àéyo¡.r,ev. où yrlp d,veu ye ro'5,ç<¡v pr\.ctçèv nóÀeor,v eÙ8c[r.- qui recte discit, oportet' Constabit âuten.ì, si, quod diximus, recte ad unum
V31 ¡róv<,rv yêvr¡'car. gúorç, åÀtr'oõsoÇ ó rp6xoç, aÚcr¡ f¡ rPogÍ, caüca rà ¡'r'a$í1- åspicieus discet. Ita enim quasi unum quoddam omnium innatum vincttlutu
p.a.,cæ' elir= Xø).enà eíte þ{8r.ø, tør,c¡ rcopeuréov.< v'oti ¡ret' òÀû1ø' >còv òè constabit. Quodsi quis aliter haec percipere statuerit, hunc fortunlnt, ut
í,5¡mø-t'ca tæütø oÚT <oç eiÀ'4gócz, toütov ).óyco còv &)'T,1$i6rart oo9ótøcov' 3ó modo dixi, optare siti .secundam oportet. Neque enitn sine his effici ulla
ôv xcri 8r,To7,upi(o¡.1ør æø.i(cov xcri oæou8d,(ov &¡.rct.< xai að' >éæóoor. SEio¿35 felix natura in re publica potest, sed hic modus est, ltaec educatio, hae
xøi oógpove ç &.p"a. 'ci¡ç oiÀÀz¡q ta'¡terty,o'uæç &'9eú¡ç 9úoer, æpòq àè toúcor6, tlisciplinae" Sive tlifficilis sive facilis via sit, hac certe eundum est. Et
6oø poc$dparoç ëyerar pøxaplou, ædvtæ eilr¡96reç - â ò' èoT ìv eipí'¡xø¡rsv - paulå post: >Qui autem htec omnia acceperit, hunc vere sapientissimum
rorjro¿ou ¡.r.óvor,ç eÜ td, coü ðøt¡,roviou l$¡tttæu'cu eíx1yê 'ce xa-ì. ëyet'u ài.o .i, sive ioco sive serio loquor, confirnrare non dubito'<< Et rursus:
40 ,)Qui divini, modesti et reliquis virtutibus praediti sunt ac res, quae disci-
3 eriseíaç rJ airí,zç B V M I I te léycov BY) con. Ux ¿r ydp çz¡or | 23 æaprÌ]
rcepl edit, | 27 époloyíav) edit. add. oõoøv | 30 Slavoou¡lévor,ç s¿c.c.lit. òr,øvooú¡revoç corld.
pìinam beatam attingunt, sicut a nobis expositum est, obtinuerunt, his solis
I rcrütø sec. edirl codd, o¡n' lat frì] 1t'\roú edil' | 38 eÛ U Btl edit om. cumulatissime felicitas comparata est.<r
Z cf. Plat. Legg. XII. 96od-969 d. | 23 Plat. Epin, 99tð'-992 a.. | 33 Plat.
Epin. ggz b. | 3õ Plat, Epin. g9z cd.
BESSARIONIS IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. I. 9. ?e

Keg. $' 'Eæilo1o6 tõv eipr¡¡révrov èv tQ ægótq ptpfíqr' Cap. IX. Peroratio sive Epilogus primi libri.

Quodsi Plato illum unum vere sapientem, illum felicerr, illunr pium
g
I Ei toivuv ðxeivov ¡róvov tQ ð
pi, èxeîvov ¡.r.ctxd,prov xc¿i Se
et immortali deo gratissimum esse fatetur, qui virtutem colit et mathe-
$eooe
tà maticis disciplinis incumbit, quo prcto rem, quâln tantopere conrmendat et
¡reÀoú¡.r.evov xøi ¡ra$í1¡rocta Srano
n ld quam capessendlm ceteros hortatur, vel per contemptun ipse repudiet
oiitor æporpéTrovro(r arltòv åvo¿¡eættox
vel per desidiam negligat? Errat nimirutr, qui aliter iudicat. Desinat igitur
æepl aütà neæor,io$ar oæou8dv; cilÀ'
adversarius talibus contumeliis sapientissimum virum impetere, quxe suatìl
to¿æütø eiç tòv oo9ótæcov åxEivov
potius quam Platonis ignorantilm aperiunt. Cum enim duabus maxime
d,æopgiærov, ä, ooü ¡läÀÀov æavtoíocç
rebus uniuscuiusque doctrina probetur, sive quod artium praecepta tradiderit,
U39u oiøooüv ri¡roc$íaq ê¡.r,æoteî 8ó[av' òuor''
l0 roseu quod ex ratione praeceptorunt aliquid scripserit,-Pl¿to quidem quam
æ&,oav 1võotv xai èær'ot{¡'tz¡v ooqla
ob causam pmecepta non tradiderit, utque id inscitiae testimonium non sit,
satis, ut arbitror, supra demonstravimus, quo pacto vero ex ratione
optimorum praeceptorum scribenda quaesiverit et sapientissime atque elo-
quentissime scripserit, tum a nobis illius sermone ostensum est, tum si
ro forte vel adversarius vel quivis alius contendere ultrt voluerit, in promptu
ð1pdoøco xoci ouvéyparfe oo9ótottæ
sunt eius libri, quos pro voluntate sua quisque et legat ct iudicet' Nemo
èx töv aùtoü ÀóYorv è8eí{ot¡rev, x
igitur verbis adversarii sine aliqua ratione stulte temereque prolatis conden'-
Stiolupíoar,to, æpóxervtct¿ o¿rltoü tà'
tuvòç xai nandum esse sapientissimum virum existimet, sed pro suo quisque ingenio
¡lr¡Ðeì6 oirv ouxogowtûotuç
Àeyo¡-r,évorç æer,o$ei6 xata'fr¡9íoøtco
vel lectitando libros illius vel ab aliis discendo, quantx fuerit eius doctrina,
20 20quam excellens ingeniunt, quanta dicendi vis animadvertat. Ita enim facile
Vgt"oxo),ioae xoti i aùcòç (7si7oæç xui
nostlam quidern defensionem veram ac iustam, adversarii vero calumnias
töv ).óy<ov aritoü pú,Soq Xprloág'evo
i,ota¡l'Évr¡v, tiv falsas, iniquas et plane detestabiles esse conperiet.
¡r,ecà tfiq tilr¡$eiocç
xøi aütóXpr¡¡.r.ct 9)'uæpíav eixc¿iev'
I

I
ì
I

BESSARIONIS
BH'>APIONO>
CARDINALIS NICENI ET PATRIARCHAE CONSTANTINOPOLITANI
KAP^HNA^EO>I(AIIIATPIAPxoTKON>TANTINOTIIO^EO> IN CALUMNIATOREM PLATONIS
EAEIXON TON I(ATA II,A'ATONO> BAA>OHMION LIBER SECUNDUS.
AETTEPO>.
o Cap. I. Quod Christianae religioni magis Platonis libri conveniunt
u39'824v31' I(eg. ø' "or¿ td, flÀáttovoq ¡r&,ì).ov ï) tù'Aprocoté)'ouç 6
quam Aristoteiis.
rfr töv Xpr,otr,øvôv ou¡.r.9covoüor' Ðpr¡oxeíç'
Platonem quamvis praecepta artium litteris non tradiderit, nemine 1
I 'Oç ¡rèv oõv, ei xøi ¡1,ì¡ æøpéStoxev êæroq¡röv ce
xo¿i teyvôv ¡'r'é$o-
tamen propterea docto et sapiente viro inferiorem existimandum, librosque
8ov flÀd,r<,¡v, où8èv 6¡r,coq 8uà roüro xeipov d,v vopi(otto xotl écouoüv töv eo iomplures egregie scriptos et ad posteritatis utilitateru relictos satis
oogöv, xa-¡' airi,,Ç ys liprct&' re xøl oo9ócøra ouy'¡eypctgóq, eip¡tæl' tO
^b
superiori Iibro demofrstravimus. Nunc quoniam adversarius secundo volumine
U40èæei ò; èv tQ Seurépr¡ rä¡v øriroü ouyypa¡rpd,tov é xøc{'¡'opoq æpoüæo$é'1¡ .uL .rrerit, qui ad veritatem Christianae religionis et sanctae ecclesiae
ôç tfr dÀr¡$eíç ou¡rpaiv.t
¡revoç êxeivov Ðeiv vo¡ri(eo$ar, oogórepov, "ìc doctrinam propius accesserit, longe ceteris sapientiorem esse iudicandum,
æloreoq xocì tfr cle èxxÀr¡olo(q oupgt,lvei a, eïcæ tòv ¡rèv 'Apr,-
tum Platonem multo Aristotele inferiorem facit, quod ille a doctorum
8tòocoxsÀi

orocé),,v ouuqoÁóu, tòv àè flÀd,rova dær¡ròòv tfr èxxÀ,oiç æe.pä'tau 8sr,- nostrorum sententia alienissimus esse, hic vero maxime cunl his consentire
xvrlval , f¡¡rei3 xaì, torSrou æ&,v torjvo¿vtíov oø9ö6 æcpaodloo¡.lsv xøl .
tòv
1O videatur, nos huius quoque rei contrarium
plane, nisi nos animus fallit,
Illd.rolva ¡r&,ì,Àov 'Apr.otor3louç, e'íæep ye xd,xeÏvov, cfr i'.ø$ollxfr zríoteu 16 ostendemus et doctrinam Platonis magis quam Aristotelis nostrae religioni
ouvqòòv d.æogotvoü¡.r.ev. gæ¡,tèv 8è ro¿ür¿ oü flÀd,tov¿ p&Àìov 'Apr,ototé-
'eionoroüvreç consentâneum esse demonstrabimus. Quod non ideo faciemus, quia Pla-
Àouq cfr èxxÀr¡oiq ori8è 8¿à T oüto 'Aplotocél¡v xeipc'i vo¡rí-
tonem aut existimemus aut velimus ostendere Christianum fuisse; alienus
VB2(ovrEçj &ttórpr,oq 1&p åxd,repoq xøi æópp. "ìç f¡¡.r,etépaq ctùÀÌc xai <ic enim uterque a nostra fide tam Plato quam Aristoteies fuit et ut nomine
tQ yéver, oút, xoi tfr '$pr¡oxeiq "E)')'r¡veq 'ip9to' xøi ¡l'dtr¡v rye toútq ZOsic religione gentilis uterque. Propter quod frustra Aristotelem hoc loco
'tiv 'Apr,ororélr¡v ð[øipsr 8t'
cQ ¡réper, ô xac{yopoq &æoplav &Àr¡$õv èzrøívc,iv, 26
laudat adversarius et inops consilii, quo vera dicere videatur' ad religionem
ei6 trì [ep& xcri æiotr,v xoctcrgerllcov óc o[ èv ¡re'¡d,lalq &v&yxutç eic,
refugii, ut solent rei capitis quaerendae salutis gratia ad asylum se aramque
oüv f¡¡reîç III&-
B24utò dlou¡.ou óç eiç *pr¡ogú.¡r"ou xætæÐuó¡.r,evor,. ori Xpr,otuotvòv
recifere. Itaque non est consilium laborare, ut Platonem Christianum fuisse
trova óq èxeivo6 'AprototéÀr¡v rÌæo8eifør, ¡,r.út4v gr,lovelxlloo¡lev, dÀl' óq
ostendamus, quem ad nlodum de Aristoteìe facit adversarius, sed ita hunc
ei tr,ç xæi è{ ocritöv töv tlq èxxlr¡oiøç ðx$pöv pod$r¡¡rú tl xøì ouvr¡1opíav philo-
2ó locum conabimur tractare, ut si quis ex auctoritate quoque gentilium
tfr æí,oceoç ciÀi¡$eiç (4roir¡, åx rõv toü flÀúcovoç ¡rõÀÀov Àóyc,rv Ì) töv 25 sopliorum veritatem nostrae religionis corroborare voluerit, Platonis potius
'Apr.otocá).ou6 toüc' dv xøì óæcoooüv æoploølto' Iibris quam Aristotelis id effici posse demonstremus'

Cap. II.Fidem nostris doctoribus et aestimationem


K.g. 0' 'Aæotvt{ æpò6 tù þr¡$évtcr tQ xæt4yópç, ab his tolli, qui Platoni detrahunt, quem ex omnibus gentilibus
6tu toiq nepi êx&.araç röv èærot4¡röv 8lætpipouor, ¡,!äÀlov æ¿otE'js¿v 8ei
Bo Christiani testem citant.
ì) toiç iepoïç 8t8øoxáÀo¿ç'
Cum autem cerneret ad,versarius doctores eccìesiae, viros ut vitae P
2 Eiàòc Ðèé xpr¡ocòç oüroç toùq 8r8aoxálouç tiç èxx).r¡oiøq, ,iív8paç 3s sanctimonia, ita tam nostra quam gentilium doctrina insignes, Platonis magis
U40uôC á,11óc4tr oÚtr,¡ xai ooglq tfr xa$'f¡¡,täç te roti ë[or$ev àrarcpéæovtø'ç, èx quanr Aristotelis opiniones cunt suis conciliare et iilius quidem testinonio
cöv fltrd.ro¡voç lóyôv ¡rãÀtrov ì) röv 'ApuotoréÀoue por¡$ou¡.r.évouç x&,xeivqr
xzi I I)x in nørg. Tê),oç toü ø' Ió^¡ou xøl rÌpXì¡ toü p" Àó1o6 ôeútepoç' U nsnus
¡rèv æd,vtote ouvr¡yópr¡ ¡.r&gtupr, 'ApuototåÀe¿ 8è où8óæoc: Xpc^r¡'r'évouq, recenlior in nørg,'Elé1Xov tõv xcrcù llÀdrcovoç pÀaogr¡¡.r.rõrv, teútepo6'
æ;örov X<opei xort' aùtõv xal tiv æepl cic co?iæç a']töv xpatoüøav èv Mohler, Ksrdlnal Bcsssrion' ll'
6
tN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II. 2; 3, t. 83
82 BESSARIONIS

óç åøutQ ¡r&ÀÀov xprtfl omnibus fere in locis uti, Aristotelis vix unquan.r facere uentionem, primum
i¡-[iv 8ó(øv æer'pã'tør cõv rfJuxöv cïæciÀeî{''al xcrì
eos refellere conatus est et existiruationem, quatr.ì oltlnes de divina illorunr
æepì rá.¡e toræüca èxeivorq eir¡ xpr¡oréov .t6 ^¡',ei6 arltòv flxov rceí$eu.
i sapientia conceperutrt, animis abolere. Itaque suo potius quarn illorum iudicio
tiq tivcov æpotr,seìg åaucóv; dMù rò roü xor¡-r.rxoü o'3 æeloer, oùò'ì)v æeio¡' strndum suadet. oNam quae doctores nostri, inquit, afllati divino spiritu
g4oì, '¡,àp ôq ,,i, ¡lèv $eig xtvo'5¡revor, nvarS¡røtl ouveypd''þævtQ, rø:'jra 8' èotiv
5 scripserunt, si ad fidem dutrttaxat et mortalium salutem pertìnent, teneri
6oa ri6 æLa.cetrç xøi cie cöv ¡¿orEuóvrov eioi otltr¡pløc, tæücæ ¡rèv otücoÏç 6
credigue ab omnibus las est, reliqua vero non ita recipienda sunt, ut a sanc-
,,uro"éåu, èæi 8è ¡oiq dÀ).o¿e xai æepi &ÀÀov tr.vöv þr¡$eiolv orlx riei ærocåov
tissimis viris tradita fuere.o Atqui si in iis, quae ad fidem et veram reli-
1àp ¡räÀÀov xøi &orpovó¡rqo i) éroíç 8{æoce ri1í<p
xaì'
aûcoiq' ye<r¡-r,écp7¡
gionem pertinent, credendum esse existimas) o bone vir, Piatonis autem
ðrðaoz&ltp æepi cà ye|0,¡.Lerptx& te xøì dorpovo¡.r.txù n¿oteutéov.u dÀlù æepi
verbis stnctissimi viri utuntur ad fidei et verae reiigionis confirmationem,
rà nepi æío,r¿v aÛroiq æuoreuréov, dl ÀQote, rÍce úæò coü ÐEiou æveú¡rætoç 10 cur aequu. n+ censes praeberi iis fidem, dum in his Platonen longe Ari-
úær¡lopeu¡_r.éva æùcoiç, toiq ò'è flÀácorvoq oi ò¿òd,oxaÀor, æpò: tiv tiq
æíote(l)ç l0
te xai ti stoteli praeferendum existim:rntì Quodsi cloctores nostfi sancti quidem
V82"Xptiu"ør, &æóòe¡E¡v, xåv torlto¿_r rcuoteu,réov ariroî6 oogótepóv
tnewa ei ¡.1èv tantummodo et deo deditifuissent,optimarum vero artium studia vix summis,
iìrLr¡oíq ouvr¡¡ótepov flÀ&r<¡va tr.$e¡révor,q 'AplorotéÀou-<.
ut aiunt, labris degustassent, concederem tibi prolecto geometrne potius in
o[ æepi coú.rtov 8¿òd.oxøÀo¿ crr]rò coüco póvov d,yr,or, eÛr¡paot¡xóteq loctv SeQ,
rebus ad geometrianl pertinentibus quam sanctae simplicitati esse creden-
U4l l.óycov 8è &xporç XeiÀeõtv ò ló'¡etal póvov yeyeu¡révot, 6oov 8Úvøo$øu cà tó dum et studiosis philosophiae ac bonarum artium peritissimis viris pius frdei
uoi¡ro.o åautõv 1pd¡r¡.r.aotv dæloúotepov ð[ay1ÉÀÀer'v, ouveXópr¡oø &v oou' 15
adhibendum quam iis, qui rudes ftrissent atque ignari, tanetsi vitae sanctitate
óorrrp 1eo¡lécp¡ ¡rãÀÀov rrepì, cà 1e<o¡retplxà Ì) cotoútqr d'1iq æer'oréov
'lixouol nøl- insignes haberentur. At si qui cum sanctitate ad sumnlum etiam doctrinae
êoc[v, oútor xøi roiq gt].ooógcov èæcrtouo¿ lóy<lv xaì, 8r.ri æáo'4e
et sapientiae Pervederunt legeluntque Platonis atque Aristotclis libros et
8eíøq zcpò cõv núvr¡ d¡ruí]tc,tv, xd,v &,1r,or. âtorv, eïvøl æe¡otêov. ei 8è oùv
utriusque philosophi opiniones diligentissime suut Perscrutati, quales fuerunt
tfr riyrótr¡cu xaì oogíaq eiç d,xpov iiÀaoø.v xaì flld.tovoq xai 'Apr.orotéÀouç
zOapud Graecos: Basilius, Gregorius, Cyrillus, Gregorius alter, ;rpud Latinos
825"õv oulypa¡,u¡,1ártiv òrllxouoav zaì rà åxøtép<,rv ðóy¡røra &xgtþê.o"ca'co' iiòer,-90 vero: Augustinus, Boëthius et alii complures sapientissini viri et philo-
oou, oïo6 Bao'iÀeuoq, fp41ópr.oq é Ðeo).ó'¡o-<, I{úptÀìoc, é Núoo¡q lprlyópr'oç
sophiae studiis illustres, et tamen, cum de vera religione disseruerunt, gen-
rapà l'pøixoÏq, æøpà 8è 'Pol¡.tøio16 Ar)1ouotîvoq xai Boí'¡$uoq v'øì dì)'o¿
tilium philosophorum auctoritatibus libenter innixi sunt, quo pacto existimas
æolloi åyeyóveuoav &vòpeç oogócacor, xaì oo9íø6 eiç toÜoXøcov 9$d'orvceç'
homines te unum spretis illis auctoribus sequi oportere? Sed nos et qui-
xøi æepì'ri6 æí,oteoq æùroi6 ðvro6 roü ló.¡ou poí1$erav æùtfl xàx úßë{a
2õ cumque mentis conrpotes sunt, te dinrisso doctores nostros sanctissimos
oogûoc6 (r¡toüor,, æöc qùc åxEúvouq xatølrrcóvtøq ooi xptcfr ôeîv éæeo$ar';26
ac sapientissimos vtros sequemur eorumque sententia renl a nobis pro-
¿lL' f¡¡¿eiq ooi Xaíper,v eîæ6vteç, toî6 8r,òaoxdÀor'6 åæó¡'r'evol á'ylolcátor'q te
positam ostendemus.
,Í¡.r,æ yevo¡.r.évotç xocì oogco, d,touq d,æoÐeífo¡-r.ev cò æpoxelpevov'

Krg.y"'Ot¡orlSeillÀdc<¡vo6úæepøæoÀo'¡oúp'evov'Apr'otorólouq
Cap. tll Auctoris excusatio, quod Aristotelem inrpugnare nolit'
xara'gêpeo&at, dÀl' êxatépcprâ 1l'¡vó¡'r'evø oó(er'v òlxo¿¿ov' Verum id nihi molestum hoc loco accidit, quod ea cogor scribere,Srl
quae minime velleru. Facit enin adversarii iniquitas adversus Platonem,
r 'Eveeü$ev æpood,vtr¡ poì épö xaì d,vtí{ouv ðvta tòv ló1ov xaú ¡re 3O A0
Ð,
ut qui non minus Aristotelem quam ipsum soleo laudare, fungi ollcio meo
rpo&yovra eiæeiv â orjx à,v åpou).ó¡ri1v" &"vayxi..(* yàp i roü xac4lópou
minus videar. Nam cum adversarius dicat et suo dumtaxat iudicio demon-
repi llÀúcolve d,yvr^r¡.r.ooúvr¡ xøi è¡.rè å1vó¡rouø æepl, 'AplotocéÀr¡ 9ev!vø1,
stret melius Aristotelem quam Platonem de divina natura scripsisse, quippe
in"p i¡x,.ora &v pouÀoíp.r¡v. Àé.¡cov yàp xai, ötq o'[erar,, d,æo8elxvù; pó],ttov posuisse Aristotelem in divinis trinitatem, Platonem minime, illum sensisse
U41"'ApìororéÀr¡v I flÀátovø æepl ti6 Seiøq å¿òúEar 9,5oeco6, x&xeîvov ¡rèv
Bó caelum et mundum sola dei voluntate ex nihilo esse Productutn, ltunc
,prúlo èv cfl $eiç grloeu Ðo[&oæ1, flÀártova àò ¡.r,r¡òø¡.r,öç, xcri 'Aptotorélr¡v 8ó
materian printam nundi principium posuisse, ad haec Aristotelem optime
¡rèv èx toü ¡rr¡8ø¡-r.fr ¡r.¡òæ¡r,öç ðvroc tà
ðvtø Seoü ¡'r'óvov æepøX$ivctt pou-
ì.í1oer, èxeTvov Ðè ðx riq æpócïe ÚÀr¡e, x&x:ivov ¡.r.èv ü.pr,ora æepi tþuXi-< aeoeiv, orix dv oo¿ énouvto. ëqt¡e ò' ôiv eÛ oIò' 6tr, el pif iloXúvou ì) el ¡rì¡
6 èòeôíer,ç, ôç rol).Q or5 pelc[orv xal oo9ócepoç:Í¡g'îv aùró¡røt6ç re xa|
gúvr,ç. ril)'ù nløcuv ògÀí.¡oer,ç napù toiç dxoúouol '¡éÀ<otø, 6Ðev oè rpd-
(ovtø xøtallrcóvteq, toî6 8u8ao'xúlotç etc. usque æpoxs[¡revov.

4 cf. Georg. Trap. Conrparat. Il, z,


6*
I

lN CALUMNIATOIìËM PLATONIS LIB. IL ), r-2. 85


BESSARIoNIS
84
de anima disseruisse, Platoneru figmenta quae<ian.r scripsisse, illum, quae-
òr.ølapeîv,IIldsovc¿ðèæÀæo¡r'octó8r¡eineiv'xocì'IlÀd'tovø-pève[pr'ø9¡r'óv1
T& ðuor'xeio$al npo- cumque sunt, providentia dei regi gubernarique existimasse, hunc omnia
xcti dvá1x¡ ú" >$éoÐøt' 'Apr'ototéÀr¡v ôè
'1ti 'lrctwo¿ flÀd'r<'¡v¿ fato ac necessitati subiecisse, eo nos huiusmodi verbis impulit, ut dum
"áu"ot xøì' f¡p&q' tor]vavtiov Eerxvr5vtcr6'
voiq 8o[doæ contrarium demonstrare nitirrur, de Platone nlelius sentire quam de Aristo-
"*,'1";:;;7"t'* àè tio"o'ioar' tàq Xeipouç' xaì
V33 ¡.r,ev töv 8o(öv Pt¡'t¿ou:''Apr'o,oté)'t'
,ep,lì"ll^""
"¿q eTvør' òoxeîv, ô 6 rtele videamur atque ita improbare Aristotelem, quod a nreute nostra longe
oúro¡ goxeîv ,, narn[\qL(eo$æu xo¿ì ripó¡rovøq alienum est. Nos enim de Aristotele quoque semper honestissime loquimur,
ò'otuo.ioc' eügr¡¡'tot tù' t;.î"' tt xai ëotø¿
æóppor rcou t!6 i*á" ¿"tt :ïl. absitque a "nobis tam prava atque insolens cogitatio, ut dum Platonem
\ còv åvòp:c' xøl ¡'r'ì¡ &v
èq ndvtæ .ò' ë^:;; xgóuou xæi
,¡&' ' vov eiæeÏv sottópç tuemur, detrahere illi velinus. Utrumque enim sapientissimum fuisse ar-
æote eiq 'I*qt èláoø11'L
'oo9otúto bitramur et gratias utrique pro beneficiis, quae in genus humanum con-
""t*ú;;";å1"*¿*' xúpr'toc6 ôiv f¡¡'r'iv
ouvr¡1opoüvrtr. 8è l0 tulerunt, agendas existimamus, quod ipsius quoque Aristotelis auctoritate
ivcp 'Aptototé)'er' pevor' åv tQ åÀ&r- 1o
æøpéÐooøv ôpoÀo1oü¡'r'ev, 1ùtP
èxe
- òè xú.pr,v òlxørov agendum videtur, quippe in iis libris, quos Metaphysica vocat de ea
rov¿ röv Met&, rà guorxà oürcoor, ,r.ç tr!1on"r' >rori ¡r.óvov
parte phiiosophiae perscriptos, quae est de rebus divinis, hunc in modut¡
ålÀrì xaì roîq ër¿ ðæt-
,ïr, &u rlq xorvóoar"o "oiq Eó[ørq,
ëxerv ro,5touc loquitur: >Non modo his agere gratias aequurn est, qui nobis praecepta
B2Svrcolauótepovriæog4v4..évoLç.xøì,1àpo,.rrotou¡l.pál}'ovtc¿l,ru.civ.¡àpÉ[uv disciplinarunr diligentissime tradiderunt, verum his etiam, qui de illis leviter
èyÉvs, o' æo}'}'i¡v âv ¡reÀo-
æpo{oxr¡oav irr¿iu" 'i pÉu ró ieiuneque disseruere. Nam hi quoque aliquid nobis utilitatis attulerunt,
orlx d'v ð1éveto' tòv aütòv 16
U42 æottc¿v orix eïxo¡'r'ev'eï Eè ¡'r' pr'évcov' napd' ¡rèv yùp åvíov
dum habitum nostrum exercitatione reddiderunt aptiorenr. Enimvero si
òè tgónov xæi æepi töv t! yeyóvaot'< Timotheus non fuisset, non tantum modulorum haberemus; quodsi Phrynis
æaper).í1gø¡'ré" ;;;' òóåøq" o[ òè. toü 1eváosat toúto''3 -aIt¡or' non fuisset, ne Timotheus quidem claruisset' Eodem modo de iis existi-
æocpapcrÀòv ciÀ)'{trouv còv
s A¿à .*ü"' oi'u *oi otti"òq où tò itLooógo mandum est, qui veritatem indagare voluerunt' Accepimus enim ab ali
æeæoir¡x"'v - øi8oíco
¡rèv erigr¡¡.,.í,cr,,
¿E*áa'-tòv ðè æì'uvÑ "o'1ot,l' ó; o|'toç zo quibus opiniones aliquas. Sed hi ut tales essent, illi causa fuerunt.<
xui i^¡rtç f¡ æepì' zo
y&p ¡ror, ,.o.ì ð¿;;;';;ì' æd'o¡e eliÎ"''*¡' -
&rÀ'
"i" ïè:
ei tu æepi ø']töv xaì' ei fr 9r¡orv
In hac igitur pbilosophorum comparatione non alterum quidem lau- r
töv æpoer'pr¡pé;;';;tttot3Àá'q.'òó[ø'"oti
't"rt t"pì' å*tiuot 8e tvoiq ¿1ue.Y..' xøts'- dibus extollemus, alterum iurgiis ac contuneliis prosequentur, quoel aclvcr-
é xøtí¡'¡opoç 'tp1*" ::-::'oxoæeiv ooqõv sarius facit, utrumque enim colimus ac venerâmur =_ sed quaenam sit
ÀeiQo, oùðevòq iív,oÇ
' vüv ¡øPà Àøt[vor'q -
Aristotelis de iis, quas supra diximus, rebus opinio et utrum eotum' quae
;epì' æ)'eiotou æot'ou¡révcov
oxeòóv t¿ æd,vtcov f 2badversarius refert, aliquid ille scripserit vel quornodo scripserit, videant
x' åpö tolvuv' riq xeÏpov zó
r'Aplotoró).ouç xoci qui id possunt investigare. Permulti enim possunt, cunt fere onrnes nostrae
iZaoe' r&' ye æäouv åyv<'ro-
ì) påÀtuov nepì, øÛcö' Xplorr'ævòv yeyovévocr'
aetatis sapientes tatini Peripateticae sectae aemuli sint et, quae Aristoteles
¡.réva eixfl oøgr1ví(ov
'tòv scripsit, diligentissime indagaverint atque perceperint. Nos certe, ut Ari-
xo¿i ei æ1¡ oøgr1v'r'eq stoteles de his rebus nelius deteriusve aut cogitarit aut scripserit, minime
tòv voüv té8e r¿ to e0 dicemus
- frustra enim in re notissima laboraremus - nec aliud quic-
V 33' 'APtototé)'e u èYxøl quam adversus eum lo<¡uemur, praeterquam quod Christianum fuisse Aristo-
ðP$öç cà åxeívou È telem negabirrus et aliquibus fortasse in locis expianationis gratia non
uàrq o7,.8òu eioìv &1vc'lot" "-ð
ce ¡.r') ¡'r'etot1alpø' eo rnodo, quo adversarius putat, intellegenda esse dicta Aristotelis ostett-
æleto xøì 'uöv aritoü' rÇl 'ue xøì ei demus, quod non eo consilio faciemus, ut crinen obiiciamus Aristoteli,
"'p'óttgo toüco à
toüto ¡.r,èv tð riic AoviÇ i8uó¡'løtr" Bs sed ut calumniatorem hunc vel minime intellegere Aristotelem vel Pervertere
eiq tlv
$iøv ånr,¡ol al.:,ç æ xø[ o'ix ôp&ö6 illius sententias cieclarcruus. Platonis vero opiniones summo studio cona-
xai à¿à tøüta' oXeÐóv tt &yvclotov
æd'ocv eIvøu
bimur exponere, quoniam omnibus fere Latinis ignotae sunt, partim quia
è9' åxdorou cöv èplr¡¡rdtov èx$doopør''
taütø toivu' ¿*lt'* tô¡v ¿ritoü tù f¡¡i.érspø ^¡e'trviæotq
,r,i""l.'låe* ougêo,cæra Selxvucc,(r xøi æpòç
"i¡
oTç æ¡ roúctov p.vr¡o$e[r¡pev. tù fl].d,tovoç êx$í.¡oo¡rev ¡róvov xøl o16 let,víaolv ttvcr zrepl tù
ou¡r'9<oviø ðr¡)'oü'uøt xai otrltà r&vævrí'a' õv é xatÍ¡1opoq
f¡pérepø xal gülvo¡.r.évr¡v ëXelv òoxeî ou¡.lgtov[øv, tc¿Úta toîç te Àó'¡otç erltoü pdpcuot
te xc¿i f¡ óç oÏóv te
toTç re oúc(,) léyouol ðr8øoxaÀolq Xpó¡revor. napøSí1oo¡.r.ev xaì, cà ènayyeÀ¡réva ou¡r-
U I 4 tùc U V xocl B N{ | 8l'18-86' 11
A¿ù
3òofúoavcøBVM ô¿8úEaveø nepavoü¡lev, rleuôó¡i,evov xar' arltoü çòv èvavtíov Selxvúvreç'
fJ nor'\ao¡lev oüv xal r!¡r'eiç
taür' oüv - ðe[Ecov Ux i¿ ntarg. B! M itt
texlu, qr'to loco
ro¡"i ooçot, èlerí:oclr', el tl nepi rõrv æpoetp¡¡révc'rv 'Apl- q t. g9tb, rt -tg.
o{ir<o6 &gévreç roî6 nePl prxgà 11 Arist. Metaph.
qrotÉÀ1; xcl çi fi 9r¡orv ô ;;;";"; .tp1r.u rl|útc':v, e' ¡rf rrou oaqr¡veløc Évexa
IN CALUMNIATOREM PLATONTS LIB. II. 3, 2_3; 4, t' 8?
86 BESSARIONIS
libri eius in Romanam conversi linguam non habentur, partinr quod, si
;'nî:;
ei Ðé
ïf;;t3, ï,1îîîoïi
æ¡ v-øi to'5q æwépæç xai
*î:
òr8oco-
qui habentur, interpretuu vitio tninus recte sententiarn sui exprinrunt auc-
þris. Merito itaque huiusmodi praesertim de rebus divinis opiniones
explicandae sunt, ut, quan-r vicinae et quasi familiares sint nostrae religioni,
ovoq lóyolç ðæt¡rapcupoü\'cd'ç Ñtt'Pd"-
6 etiam Latini possint intellegere, tum e contrario, quam falsa sint, quae
ab adversario obiiciuntur, manifestum sit.
Haec eninr praecipua demon-
strationis ratio erit, si contrariunr eius, quod obiicit adversarius, ipsius
ou¡.r.nePøvö tà æPoxei¡r'evø, Platonis verbis ostend¿m, Quodsi ad haec doctorum nostrae religionis
'Aptototé)'ouq xø'ù oSç ðæì testimonium adducam et sententias Platonis sacrosancto ore exponi proba-
&ÀÀo t's e'i ¡.r,ot xætPòç xaì' tO rique clemonstrabo, magis prolecto rei veritas elucescet nuilique dubium
xûp81Àov arltoü or5v $eÇr è[eÀéy(<ov erit Platonem, non ut adversarius fingit, sed ut nos ostendimus, cogitasse
xoi 8ræuoía¿ç åvøvtiouç te xai &rqt8o atque scripsisse. Nam adversarii ineptas expositiones et argumenta levissima
a flPiv 8è coü æePi töv æPox ,uà lo.o post haec refellam, quantumgue ab Aristotelis opinione et verbis
coTç Àóyor,ç ðvteufó¡levo6'uorltor'ç
æáv'ua a'ltoü rà 8ó1¡rctcø æ&vq è'¡

&,tepoq torlcc¡v péÀclov, ti cfi f¡¡retépç zo


êvtaü$a oxoæsio$c{¿ æpori$é¡'r'e$ø d'veu

îî J;"' îï #,î ;î; ;, i: :':;


"',,"1 bor, siquidem non ultro ad hanc comparationem accessi, sed iniquitate
tor5ç ètóÀprr¡oe oùv ¡'leyíot¡ flÀd'torvoq
è¡rì¡v 8ó[æv xøi ooqiøç ÉvExev 2ó
za adversaiii coactus, qui eos adeo turpiter et ignominiose conferre invicenl
òuogr¡piç zrøpøpø'Àeîv dl)'í1louq' xæcà '¡oüv non erubuit. Nam nrea quidem sententia Aristoteles laudandus est et
èoci oI; xouvfr tò
navtoòøæ!6 'Ap,o"otéi''¡6 ¡.¡'"yiot(t)u ði[toç ð1x<':¡rí<¡v ^xctì æúor¡q eù9¡- doctrina, qua plurimun claruit, et studio, quo bene de fiominum genere
&v$póær,vov 1éuoç .o n"noi't1*" tàq èærocí1pøc tpiv
æor'pæ8oùç
nleritus est.
., *oì, L'i*ltloç cuXeîv Sixaroq æapà æd'vcc'rv'
¡r.[oi

æepi ciq tõv ðvrov cap. IV. Quid in Parmenide Plato dicat de principio omnium entium.
Keg. 8' Tí,væ 9r1oi llÀd'tov åv tÇr [Iøp¡r'eví8¡
åæd,vct u tiPXiq'
30 B0 Quid igitur de prirno ente vel potius de prirno omnium entium et4rr
supra onrnia entia posito principio Plato in Parnlenide scripserit, videamus.
toü æpotiotou tõ¡v ðvtt'rv' ¡-l&Àlov 8è tis r5nèp zuávcø

,t .
*tt flepì, toívuv
fllárc¡v. Ponam autem dumtaxat capita rerum. o(Jnutt.ì, inquit, ipsunr sic enim,
-
Ourr, ;;i-"1;;., ø,itöv æp<uríorr¡ç dpxiç, d,xouoov, çtl"t
Í Év'
èv

9r¡olv' - oÚc<o
flcrp¡-r,eviò1. èpoü¡.r.ev àè ctÛtoü tà oupæepd'opacø ¡-lóvov' 'tò
òè ìareî'tÌ¡v üi'poúo.ov $eót¡ca où
-
æorÀd
il:î; iärïtffî#l;:,,
¡r*ou, ¡rr1"" tr,và Ì) tì¡v xøta9opàv
Ì)
oÛX èæucQ,
aut diversuru est, nec simile aut dissimile, nec aequale aut inaequale' nec
, oùS' 6À<oq luvóPevov. antiquum aut novunr; nec in tempore ullo, sed omnino sine tenlpore;
quam ob rem nec generatum unquam est nec generatur nec erat unquam
12128 llplv 8è
- rapù ædv¡ov lJ B ont. B2 in tttarg. Y MZ in. /e.rl¿ | 3l llepl
æd,ve¡ d,1govov. 8¿ò oÜte æotè ro[vuv V] item B' stLþttt rãsurt, øùtfxø æepl U
vùv 1éYovev oÜte Yí,1veta¿ oÜt'
lN CALUMNIATOREM PLATONTS LIB. ll. 4, r-). 89

riec modo factum est nec fit nec est nec post fiet nec generabitur nec
erit nec substantiae particeps est. Ista enim verba: erat, fiebat, generatum
est praeteritum tempus significant; erit autem, fiet et generabitur futurunt;
est vero et generatur et fit praesens. Quod autem nulli subiacet tempori,
ó id nec erat nec est nec erit. Ex quo fret, ut nullum etiam nomen ei
inditum sit, nulla definitio detur, nulla scientia aut sensus aut opinio eius
habeatur. Itaque nec irominatur nec dicitur nec cogitatur nec cognos-
citur nec ab aliquo ente sentitur.u Haec Platonis verba sunt in Parmenide,
quamvis pauca ex multis collegi. In aliis vero operibus suis ut in Phaedro,
r0 Phaedone, Philebo, Timaeo, Sophista, I-egibus, Re publica, Epistulis, omnibus
denique locis, in quibus de rebus divinis mentionem facit, semper sui simi-
lis est eademque de iisdem dicit, quod viri docti officium et verae atque
inconcussae rationis testiruonium est. Ubique enim primum omniurn prin-
cipium Plato unum appellat, ubique opificem et creatorem universi, ubique
tó summum bonum, regenl et conditorem omnium nominat. In prornptu
sunt Graeci eius libri, quos qui volet legere poterit et ex linguae ìllius
fonte haurire, quae nos interpretantur, ut possumus. Adeo autem haec
Platonis theologia sanctissimis fidei nostrae doctoribus grata fuit, ut quo-
tiescumque de deo aliquid scripserunt, non nrodo sententiis eius, sed etiam
go verbis uti voluerint.

Nam vir sanctissimus Dionysius Areopagita, qui primus et summus z


Christianae theologiae auctor fuit neminemque ante se habuit divinarum
rerum scriptorem praeter apostolum Pauluur et Hierotheum Athenarutn
pontificem, quibus ipse praeceptoribus usus est, in libro, quem de divinis
2¡ nominibus edidit, ita scripsit: >Manet quidem supra omnes substantias suPer-
substantialis infinitudo et supra mentes supermentalis unitas, et omnibus
intellegentiis inintellegibile est, quod omnem intellegentianr superat ununr et
ineffabile, quod omnem dicendi rationem excedit, bonum.< Et rursus: >Unitas
unifica ornnis unitatis supersubstantialis substrntia, nrens inintellegibilis, ratio
so ineffabilis, irrationabilitas, inintellegibilit:rs, innominabilitas est, nullius entis
similitudinem gerit et causa est entium onrnium, ipsum autem est non ens,
utpote quod ultrl cmnem substantiam est.< Item: >Non sensus eius est,
non inraginatio, non opinio, non ratio, non scienti¿, non nomen.( Et
paulo post: >Supersubstantiale divinum principium, quod sit superessentia
sr superbonitatis, minime intellegi potest. Nec enim ut rationem aut virtutem,
nec ut mentem aut vitam aut substantiam tuemorare fas est cuiquam eorum,
qui veritatis omnem veritatem superantis aûlore tenentur; sed ut ab omni
habitu, vita, magnitudine, opinione, nomine, ratione, mente, intellegentia,
substantia, motu, statu, loco, unione, fine, infinitudine, omnibus denique
40 rebus superlative abstractum perinde intellegendum est.<
BV <ïvoo[a M
9 ri¡).d¡c M ad'd.'¡e 127 &vo'r¡aíø
Haec, per immortalem deutn, nonne a Platone per eadem fere verba c
(Migne P'gt'l' cf Plat'
23 DionYs' AreoP De div, nom. I. r. 58S Pj) |29P' gt' Dionysius sumpsit? Quid Gregorium menrorem, qui ob excellentiam huius
r42 4 zlleo-ni""y, Areop. De div' nom' l' 5' (Migrre I'
disciplinae theologi cognomentum apud Graecos adeptus est? Hic in ser-
Parm, l?)7 e - I

59t B D).
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II. 4, )-4. 91
BESSARIONIS
90 mone de resurrectione domini: >Ita, inquit, deus erat et est et erit vel,
eiç cò n&oYa, xa\'{'or'' xo¿l dotæ'" u.t rectius dicatr, semper est. Verbl enim ista: erat et erit tenlporis nostri
¿ coü xæ$' f¡¡r&q 7.póvou 'cy'"i1p'uru naturaeque huius fluxae atque instabilis particulae sunt. IIle vero senper
y ciei xøì coüto æritòç åaucòv òvo¡lú(er ens est, idque se ipse nominat, cum Moysen in monte alloquitur' Totum
ó enim in se essentiam complexus est, quae nec inceperat esse nec desinet.<
Et paulo post: >Infinita igitur dei ratione contemplari quidem facile (non)
potest. Idque unum de ea percipi haud difficile est, ut infinita esse intelle-
gatur.( Haec de uno et primo omnium principio ac de simplicitate et unitate
dei Plato luce duntaxat naturae illustratus scripsit, haec nostri sanctissimi
10 sapientissimique doctores Christianae religionis proceres di.¿ino afilatu spiritu
docuere, quae res aperte satis testari videtur recte haec et sensisse et
scripsisse Platonem. Quodsi principes nostrâe ficlei hoc sentiunt, quis
ceteros dubitet id ipsum opinari? Sed hos brevitatis gratia omittimus.
lllud vero, quod Plato quarto de Legibus scripsit, nonne libris nostrae¡
16 religiouis quam simillimuru est? >Deus, ut vetus sententia est, principiutn,
finem et nredium rerum omnium continens recte incedit, naturae ratione
cuncta perlustrans. Hunc semper iustitia sequitur vindex eorum) qui divi-
nae legis praevaricatores fuerint, hunc qui felix futurus est devinctus
ëXov, eù$eiav æepæivel xoctà gtlouv æ consequitur humilis et modestus, qui vero superbia elatus vel pecuniis in-
20 solens vel honore vel forma corporis vel iuventute simul atque amentia
tãv d,æoÀe¿æo¡lévc'rv toü $eiou vópr'ou
per contumeliam animo erectus non principem, non ducem sibi ullum
desideret, quasi ipse alios regere possit, deseritur a deo et solus miser
vagatur.( Animatvertite, obsecro, quanta sit horum verborum cum sâcris
litteris similitudo atque conformitas. >Ego, inquiunt illae, deus sum primus
2áet ego postea ero.( Hic: ¡¡Deus principiunr, finem et nediuln rerum
omnium continet.( Illae: >Rectitudines novit facies eius, < Hic: rrlìecte
incedit.< Illae: ¡¡Iustus dor¡inus et iustitias dilexit.< r,Et mihi vindicta,
ego retribuam.< Hic: >Hunc seruper iustitia sequitur vindex.< lllae: <Post
dominum deum tuum ambulabis.< FIic: r¡Hunc qui felix futurus est devinc-
30 tus consequitur.< Illae: >Deus superbis resistit.< Hic: >Superbus a deo
deseritur.< Ad haec in Philebo: nMens, inquit, rex caeli et terrae est,<
quod postea in longum optime pulcherrinreque declarat. Qoem ad modum
etiam in Timaeo quaerit, quid sit, quod semper est et nullam habet genera-
tionem, et: >Hoc quidem, inquit, intellegentia cum râtione comprehendi
Sopotest, semper eodem ruodo substans,< et reliqua, quae ibi sapientissime
explicantur. Plato itaque in his ruirifice ab omnibus comprobatus est.
Aristoteles vero, quicquid de huiusmodi rebus scripsit, Platonem secutus
¡,uèv o{!ro nePL Ye toüto tò ¡réPoç

20 el 8é 'c¡.ÇButnet ó té c¿ç U B
V 1 Greg. Naz. Or. 45 (Migne P, gr. 16, 625 C). | ó Greg' Naz. Or. 45 (Migne
18 eù$etg editiones | 19 ¡réll<'rv UV$éÀ<,rvBl
I

tlice paorÀeú6 B2 in mflrg.Y MZ in P.gr. 16,6z8A).l16Plat.Legg. lV.7r5e-7r6 a. lz+ls.4r,4, l26Plat.Legg. lV7r5 e'l
30 xuglou corr, l)\ ¿r aücoÛ | 90'37 -92,3
rYePl
ouly gd, ¡r¡røtcr 8eú(et' 26 Plat. Legg. lV 716 a.l 27 Ps. to, 7. | 23 Rom. rz, r5. | 28 Plat. Legg. lV 716 a'l
toÛt<'rv elpr¡xev, arl¡ù, o¿rltoÚ c&
l¿xlu, quo loco B elí tr cor.oücov rrepl &va'¡vóvteç, nllv 30 cí Osee rr, ro, 131 Prov. 3, 4. I Petr. i, 5. I 31 Plat. Legg. lY 7t6 a' Iä2 P.lat.
èverú¡¿o¡lev, x,tt"cot ye r&vca cù c¿tlcoü
f¡¡,teiç 1oüv oÛòø¡roü tolorltot6 Ye efç pøottreúç< Phil. z8 c. | 34 Plat. Tim. z7 d z8 a,
roû èv toiç Met& tù 9uo rxù è[
'O¡rí¡Pou øÛtQ elÀz¡ppévou reT6 xo[pocvoç, -
U el t¿ to¿oütov &vø1vóvceq, rrri Ux add. zrl"lY 1e toú - Pøorleúç'
quo loco -
BESSARIONIS
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB' II' 4, 4; t, r-2' 93
92
est, quantvis non ita expresse de his locutus f-uerit. Quale est, quod in
roútcovelpr¡xev,fl).&tc¡vøròvxa$r¡^¡e¡'lóvø¡rl¡'r'r¡oápevo6e'lpr¡xev'olóvåoTuv
;O¡'1pou Àr¡9$év' >elç xoipævoç' libro ãe divinis rebus ponit Homericum illud: >Rex unus, princeps unus,(
èxeïvo tò åv roîç Metà tà guor'xà
èx tâ¡v
$eòv xci tlv aut si uspianl deum et naturam nihil frustr¿r agere profitetur, aut si qua
eÏç paorÀeúç", ! sb rc to'
tf- t¿ r'r- ¡rr¡8èv ¡''dcv¡v æoueivëv ròv
'!vv 91oì'u Naturalis auditionis libro ultimo et Divinarum rerum duodecimo de primo
"ni xic'rixpoáoeoç ca,tÇr tô¡v NIerà
g,5or.v, xæi &' ëv
5 r¡ovente immobili, per se substante brevissime attigit. Quae etsi
recte sa-
y' æ oq' dxlvltou 1e øÙtoü 6vtoç' 9r'Ào- ó
tà guor,xù
pienter.que ab eo scripta sunt, quantum tâmen inter haec et Platonis dicta
oogeî' &,nep d''
t;; ¡-r'èv Ûæò
flÀ&tovoq oe ¡'r'vótepóv
, intersit, facile quivis Potest iudicare.
te x¿l Û{r¡}.ótepov eipr¡ca'u Àav'$úve¿ où8évæ'

è[éÀæpev é xætí1yopo6 cà tÇr


'ApuotocéÀet åv tfr &pXfr Cap. V Quod inepte interPretetur adversarius verba Aristotelis
Keg. e' "Otr, d'¡-ra$ö;-æpótou in principio de Caelo et Mundo.
roü tõv repl Oripævoü eipr¡pévø'

(opoq' 'Apr'ocorétrY¡G Pèv r0


õrr ,'AlÀà còv æepi
tov òè où8ot¡'''fr ori8éva
d,ptotæ èv rQ æepl Oripo
l'eor)q tlsetæt xøi æÀ!$oq
V 3ö Àó1ov nenoir¡totr,. p&À)'or
xeÀeúecæ¡' o òr'o¿xc¡8ovt-
:
ei.a&:Y¿c òor'r'P'óvr'lv, oÏq
toùq trólouq' ei tu úylèç ï) oø$póv te
xo(i
otopev oüv xaì t"'1""', *öcoü ;Ap.,oto áÀr¡c ztepi cpd'8oq 91oiv 16 lóquae de trinitate in principio eius libri Aristoteles scribit, ->tria cuncta esse
xip8llov ú,rrlx.ü;;' ;õ;' fiu "'in &"'p tò epìç æávt¡' .t t.. qo"que Parte secundum Pythagoreorum sententiam, qui universum
èv rip¡¿aîç toü æepi Oripo :.11iî'
vræ toùq tpr'oìv 6protar" et cuncia ternario numero terminari volunt. Principium namque, medium
xoc$d.æep gøolv o[ IIug
rü æccwóq' cæütæ 8è tòv et finis numerum universi obtinent. Haec autem ternarium faciunt'< - iste
teÀeuti '¡ùp xæì ¡'r'éoov ineft'abìlem trinitatis divinae fationem explicare non minus inepte quam

3?å;riiiì#i*f*,*:T.ï::r;t"ïilri#ili'f *"::":'ïffi
-
xa'itot'
roü,ro oÚtoç å[éÀæpe,
vöv oüte rp*t;,l "ure Âarívc¡v å[1^pröv toiq
ðiv, .t è,.;;P;; è"^*póuttq' *oì ¡rúÀLotæ. é ææpà Âctcivo¿q
f¡àÉorq "tjt* oú)päç' aí'c6ç re
ve<otépotq ."góå;'"; ;al òraÀext¡x dnæroÇ'¡'evó¡'r'evoq &1r'oq 2ó est, hic profecto et qui eum secuti sunt doctissimi viri, si quid tale
xaioi¡.tet'èxeîvov5¡levou'xæL'tot'¡'r'ey[ot1v2ó f¡g'átepot ouvtotáverv' religioni nostrae lucrifacere potuissent, id procul dubio fecissent. Sed neque
oæouòì¡v æoror5¡revor r "à hi locum illum ita intellexerunt. Et structura orationis nihil tale significat.
vor ðtv' oüte f¡ tõv )'e^¡o-
èvteüÐev trvù xoti (où'
aütòq tìe &'coæi'uç 'ci¡ç
g,êv<,rv åxoÀou$iæ toü'
or't)"oü ,rrptuo itç xæi töv ox¿vòo¿l¡löv
töv æÛtoü
töv gpevõv, xctì' óç ¡'r'óvoq xoci.æpöco6 toloücóq
ur¡"crr.,'rror,pn vceïaqJ te' tor\ç
åxorSovtaç xaì oöòèv
re xaì' ¡< atque inePte se iactat'
.i' a,i"q, å '$r¿c d'æexd')'utl''ev' å tooo'5tor'6 Aristoteles autem, cum in libris, quos de Naturali auditione conscriPsit, 2
oútco 1eÀoiø æepi êauroü é d'v$ptozroq
oùco6
oogoïç *ni ayi'olç üt*p'Ù* de principiis rerum naturalium disseruisset, materia, forma et privatione,
ntouttjoo,ocoté).er s6 stât;it libiunr de Caelo subiungere, in quo res ex principiis illis compositas
ró y' èvtaü$ø pourópevóv t-""î' :: efl
.¡àp ouor'xfr æepi eó
" tõv guor'xõv d,gXõv, i!þe' e'í8ou1 *ot['o"'pio"<oç òra]'øpóv,r' èv
eoîq nepi tractaret. Haec autem sunt corpora, quorum Proplium est tribus dimensio-
ripXõv ou'¡xer¡'r'ávcov 8ra)'ex$ivat' to¿otõçø
toü Oüpa'voü J*i ta" å" tõv'[,x¡'i,"orntòu
i'E,ou. >¡.r.eyé$ouq 1ùp tò ¡'tàv I)x corr. ex èrogloavto 1.33/34 or5t<o leloia - gpoveî B V M Z oüt<o 1eÀoî4
te xø[
8, èosl ,ù ,d;l;,'ä; d,vó¡rø çpovei zrepl åauroü ô ¡.r,<opóoogoç oüro6 dvSptlnlcxoq' U
MZ ìn lexlu, quo loco lJ B où ¡révror 1e
æøPà
où8éva B2 in flørg. Y
617 &rcep - 2 Arist. Metaph' y. r. to76^,4' I 6 cf' Àrist' Metaph' e 8' ¡otz b' | '6 Atitt' De Caelo
foul0 aùtoü xara,)r¡9r(ó¡re$a | 20 6 xar!¡loPoç fllútovo6 BVMó¡rô:Po6oütoçUl
codd' | 26 ^¡evó¡revor, U V 1rvó¡revor B M I 2?
noPtoáPevot óív s r. 2ó8 a,9_t1. 138 Arist' De Caeìo q, t' 268a,7-rQ'
æetp&tat scripsí rerpth¡tevoç
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. lI. 5, 2-t. 95
94 BESSARIONIS
nibus constare. >Magnitudinis, inquit, quod in unum distenditur, iinea
est; quod in duo, superÊcies; quod in tria, corpus. Praeter haec nulla
alia est magnitudo, quoniam tria cuncta suut et ter quaque parte.( Tale
autem caelum quoque esse perspicuum est. Cum igitur de natura et rebus
ó natura compositis ageretur, quaenam occasio ferre poterat, ut de deo, de
incorporea, immateriali separataque natura, de trinitate omnem rationem
atque intellegentiam superante dissereret? Enimvcro somnia ista sunt ac
fignrenta falsae inraginationis et, quem ad modum supra diximus, monstra
quaedam atque portenta. Verum tamen si in contentione persistis et de
l0 divina trinitate loqui philosoplrum asseveras, magis certe pro Platone quarn
pro Aristotele pugnas. Etenim Aristoteles huius suae sententiae testes
citat Pythagoreos philosophos: >Nam tria, inquit, cuncta esse et ter quaque
parte, ut Pythagoreis placet, hoc est universum et cuncta ternario ternli-
nari. F'inis eninr, medium et principiunt numerum habent utriversi.< Ergo
lõ hanc rationem non tamquam suam Aristoteles profert, sed Pythagoreis
adscribit, quorurn Plato magis quam Aristoteles aemulus fuit' Ex quo fit,
ut etiaru, si quid sublimius atque divinius his verbis significetur, quam
capere humanus animus possit, id Pythagorae potius atque Platoni quam
U46töv vor¡cöv Ì) yoüv òrøvor¡töv Àey Aristoteli sit tribuendum, siquidern quae illi de substantiis intellegibilibus
tà oco¡.r.øtuxù ð(erÀ 20 eut numeris et reliquis huiusmodi dixere, ea Aristoteles ad res corporeâs
!er'v ð$á)'ouor'v' éq oÜce 20
èæì,
s "Eæettø 8è iotéov transtulit sensuique subiectas.
6 'EÀÀlvrxiq $pr¡oxs[øç
flÀdt<¡v o,jte 'Aprocoré ¡t re xæi òo[á(ouor' ææpà
Verum nisi fingere, quae a vero absunt, et falsa simulare velimus, a
cpuá8oq æeæoír'¡trl ¡'rveía' nec Platonem nec Aristotelem nec alium quernquam gentilium fateri de-
xai $e ç' cì8úvatov 1àp &v$por' bemus de trinitate locutos fuisse, quem ad modum Christiani sentiunt re
cöv iepöv),o1i<,rv nLc¡e,. ¡róv'¡1 xøì '$eiç
r)¡v ríÀí1$eræv. å¡,¡.ù zõ nobis divinitus revelata et sacris litteris tradita. Neque enim fieri potest,
æívqr lolropQ ¿", ï""¿rn,
d,vøX$!vocr,
gr,gæoxa).íç ¿uru ¿rro¡riE.<uq;u,ì'oùgo.,¡.,.öq ,Íirrç èxeivø æøpoc8exråa' &¡')'.oq2ó ut humana mens tam excelsa sublimisque sit, ut yeritatem illam possit
lcio'ue<oq p'to$óq' lr'r¡òeìq
.¡&p, gcroì,v oi Ðu8úoxa) attingere. Non est divinarum rerum quaerenda ratio, sed sola fide et divina
åor'¡ri.. rlÀ;.r<'¡væ s¿u ät;r:Sù.tïJt"}ïi institutione recipienda sunt, quae credimus, alioquin nulla Êdei merces nobis
deberetur, ut doctores ecclesiae sentiunt. Nemo igitur sive Platonem
oüq 8ó4rlc, åx$Po[ &¡rqc'r ggsive Aristotelem ideo laudandum censeat, quod trinitatem divinam aut
v oÛòæ¡rfl, oriòéæore o'i 8o
' coluerint aut scripserint. Uterque enim huius verae opinionis exsors fuit
flì.dtorv ðè ETæe ¡r'év rr
et nostrae pietatis ignarus. Sed Aristoteles quidem nusquam tale aliquid
íottq òrà&oxet' Pa$Poùq
aut dixit aut cogitavit. Plato vero nlulta certe de trinitate locutus est,
d,vaPXov tiv æPtotí'ot¡v
sed longe nliter, quam nostra religio docert. Quippe dum gradus divini-
$òv zøleî, ¡lz¡$' ü9' åau-
Bótatum statueret, primum omnium entium principium ponit, ingeneratum,
æc ;óv te xaì &væpXov' tiæàp sr aeternum, nullum habens principiunr, a nulla causa dependens, quod et
roü p.r¡$' úrc' &À)'ou òv xai voüv xø[
-"
U46nlrúvtæ voüv, úæàp æã'r 'ótlotov unum et summum bonum appellat, neque a se neque ab alio productum,
-
,,fa"ro"ou 'i8oq, 15æò ¡'r'èv cÑ æp<'ltiotoÚ fi
Èv æa
omni mente, omni ente superius. Mox vero primum ens statuit, quod
òv xøi voÛq xai 9úoe et mentem primam et formam printam vult esse, productum quident a
y.'¡o, òé æn xøi ærltò òv fi
li "¡ Xapç tE xø[ ri[íç tì¡v r{''u1ì¡v toü rcaw6ç 40 prinìo deo qua unun.ì, sed a se quoque quÍr ens et mens et ordo naturae

¡,r¡ tpl"io"o''l æapr¡1¡révr¡v $eoõ' fi 8è voüv secundae. Post haec tertium ordine et dignitate universi animam ponit,
""J 26 yù'p ùv cotld' | 33 zrpcot[or4v
u rpór4v productam quidem et ipsam a primo deo qua unun¡, aliquo modo ac etiam
ouu*róto¡v u B V ouveordvtov M |
BVM a primo ente gua mens, sed qua Per se mobile est a se ipsa productam.
t0 Arist. De Caelo a r' 268 a' 9-r1'
-4
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II. 5, i-5. 91
BESSARIONIS
96
Et hucusque processisse divinitatem existinavit. Quam ob rem in epistula,
quam ad Dionysium scripsit: >Circa omnium, inquit, regem otnnia sunt,
et illius causa omnia, eaque causa est bonorum omnium. Secunda vero
circa secunda, et tertia circa tertia.<
r Sexto vero de Re publica libro, quasi dç secunda trinit¿tis persona 4
loqueretur, cum mentionem primae, hoc est patris fecisset, ita inquit: >Sed,
o beati, quidnam sit summum bonum, hoc loco missum faciamus. Plus
enim mihi esse videtur, quam ut hoc instituto assequi icl possimus. At
enim, qui ipsius summi boni 6lius eique simillimus esse videtur, hunc ex-
ro plicare perlibenter velim, si vobis etiam id gratum est, alioquin ipsum quo-
que missum faciam. Sed dic, inquit, nam patris rationen: postea reddes.<
Et paulo post: >Nonne sol cum minime visus, hoc est sensus videndi sit,
sed ipsius visus causa, tamen a sensu ipso videtur? Ita est, inquit. Hunc
igitur, inquam, dici a me existimes summi boni ûlium, quem sunrmum
16 bonum generavit sibi proportione convenientem, ut quod ipsum est in
loco intellegibili ad mentem et res, quae intelleguntur, idem hic'esset in
loco visibili ad visum et res, quae videntur.< Tum addit: >Ergo, quod veri-
tatem his rebus, quae cognoscurltur et cognoscendi vim ei, quod cognoscit,
praebet, id esse boni ipsius ideam existima.< Et rursus: >Solem certe non
2o modo facultatem iis, quae videntur, praebere dices, ut videantur, verum
etiam, ut generentur, augeantur, alantur, quamvis ipse generatio non sit.
Ita certe. Et iis igitur, quae cognoscuntur, non modo ipsum cognosci,
sed etiam et substantiam a summo bono provenire, non quod summum
bonun: substantia sit, sed quod omnem substantiam maiestate potentiaque
2õ exsuperet.< His verbis Plato non modo cognosci, sed etiam esse et sub-
stantiam praeberi rebus a summo bono, hoc est a deo, profitetur. Deum-
que ipsum supra omnem substantiam esse et maiestate potentiaque excellere,
ut nec sine causa sint res ipsae intellegibiles, et deus, qui eas produxit, vi
ac reverentia omnes excedat. Quem locum Gregorius theologus, cuius
80 supra mentionem feci, totum fere eodem modo sumpsit in ea oratione,
quam scripsit de laudibus Athanasii. >Quod rebus sensibilibus, inquit, sol
est, id est intellegibilibus deus. Alter enim lucem mundo visibili, alter
mundo invisibili praestat, et alter visum corporeum, alter naturam intel-
lectualem sibi similem reddit. Atque ut sol videntibus et videndis, his
96 quidem quo possint videre, illis quo videri possint, se ipsum praebens
omnium, quae videntur, pulcherrimus est, ita deus intellegentibus et intel-
legendis, illis quidem ut intellegere possint, his ut possint intellegi, praestans
ipse omnium, quae intelleguntur, sumnìus est, in quent vis intellegendi
úæèP ôv oüÐæ¡.l,oü 9éPetøt'< omnis quiescit et progredi ultra non potest.<
29 6Àov uv
6t.¡ep u BV 6cr, zrap, M | 28 &l).' ë,tt, Burnet I rflç oùotøç Btrtut | 40 Item Plato, quasi de verbo divino dissereret, hoc ipsum vocabulunr o
usurpans in libro, quem Legibus suis additum Epinomidem inscripsit,
18
ö)'ov B M bc' I 16 Plat'
Vl' 5o6dc' I 12'Plat'^Pol' VI' 5o8 ita locutus est: ¡¡Honorenr, inquit, exhibeamus omnibus sidereis deis, nec
PI^Ep ll' lrze' | 7 Plat Pol' Or' zr (Migne P' gr' 15'
Plat Pol' VI' 1'ãn Greg' Naz' huic annum, illi mensem, ceteris autem nec regionem utlam nec tempus
PoI VI' 5o8 e' I l8
-' A B.) 'o9U' Mohlcr, K¡rdlnal Bessarlon, It. 7
ro84
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB' II. 5, 5-6. 99
BESSARIONIS
98
statuanus, quo suum orbem perlustrent circumeundo mundum, quem dei
verbum visibilem fecit. Hoc felix quisque Primuln admiratur, postea amore
incenditur ad intellegendum, quantunrvis humani ingenii attingere potest,
existimans futurum, ut hoc modo et vitam agere optimam ac felicissimam
5 possit et post mortem loca petere, quae virtuti parata sunt.< Hic Plato
verbum appellat mundi opificem, et contemplationem eius tam in vita quam
post mortem felicitatis ac bertitudinis causam honinibus esse arbitratur.
Et in epistula, quam ad Hermiam et Etastun et Coriscum scribit, ita in-
quit: rHanc epistulam vos omnes, qui tres estis legere oportet, praesertim
ro simul vel saltem dum bini estis, quanto frequentius fieri potest, utendutn-
que vobis est pacto et lege certa, etiam iureiurando, ut aequum est, inter-
posito non sine eleganti studio et, quae studii soror est, disciplina, tes-
tando deum omnium rerum, quae fuerunt, quae sunt, quaeque futurae sunt,
principem et principis opificisque causae patt'em dominumque, quent si
tõ hoc modo philosophabimur, cognoscenus aperte omnes, quatenus felicis
hominis natura attingere poterit.
Haec sunt, quâe ex multis Platonis dictis pauca adntodum collegi' o
Ex Platonicis vero, qui nobiliores fuerunt, Plotinus imprimis librum de
tribus personis principalibus scripsit. In quo primum notandus est titulus,
z0 cum et personas nominet et secundum ritum nostrae religionis ternas con-
stituat. Deinde in ipso libro post multa ad hanc rem pertinentia íta
inquit: >Aeternum illud atque perfectum neternum semper perfectumque
generat, minusque est, quod generatur, quam quod generat. Quid igitur
de perfectissimo illo dicendum est? Nihilne ab ipso esse, an quâe sumnla
2ösunt, esse post ipsum? Summumigitur post ipsutr nrens est et secundum.
Mens enim illud videt illoque uno eget; illud autem hoc non eget. Et
quod a maiore illa mente generatur, nrens est atque omnibus praestantior,
quia cetera posteriora sunt.< >On:ne autcm id appetit amatque, a quo
U48"xPeítto¡v voüq' 6tt tà' &
&'æd'vçcov generatum est, praesertim cum sola sunt, quod generavit generatumque
*or,i toÜto tilærr{, xæi ¡lúÀrotø' 30 est. Cum autem optimum est, quod 5¡eneravit, tunc adeo cum eo con-
iunctum est, ut sola, ut ita dicam, alteritate distinguatur. Imaginem auten
illius mentem esse dicinus, quandoquidem manifeste loqui oportet.( Et
i¡ú. awa.' >8¿ù toüso xæi tà fl)'útovoÇ
paulo post: >Idcirco apud Platonem terna sunt omnia. Circa omnium
regem, inquit, omnia sunt, secunda circa secunda, et tertia circa tertia.
3õPlato itaque patrem esse dicit opificis causae. Hanc opificem causan.ì mentem
esse opinatur; pro creatore enim mentem ponit. Cuius mentis et causae
patrem dicit bonum ipsum et summum bonum atque ornni mente sub-
oüoíæq. æolìæXoü Eè tò òv xøi stantiaque nobilius. Plerumque etian ens et mentem ideam esse fatetur.
eTvø¿èx toricov >flÀdcovo¿ e'¿òév Quapropter hanc esse Platonis sententiam manilestum est, ut mens ex
voü d¡v ù,Xìun tò eTvæ¿ xaì' d¡v 40bono ipso, anima ex mente suum esse substantiamque assumat.< Porphy-
övcaq Burnet
rius vero teste sanctissimo viro Cyrillo in ìibro, quem adversus Iulianum
11 re U Sè B VI l5 p'úÀctl &'¡t'a Burnet I 17 of3'cloçf
scripsit, dum Platonis opiniqnem exponeret, usque ad tres personas sub-
VII. lzt c. d. I 23 Plotin' Ennead' V' I llepl stantiam divinitatis processisse commemorat. >Primum quidem esse deunr
2 Plat. EPin. 986 c'd' | 1r Plat' Eo. ll' 3Iz e'
ntotin. l. c. 8 | 33 cf' Plat' Ep'
tõv tplõv d,pXlxô:v únootúoe<ov 6 sq' ¡ az 7*
lOO BESSARIONIS IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II. i, 6-8. 101

åv rQ xo¿rù 'Iouì.¿avoü flÀátcovoç èxcL$é¡r.evoç òó(av' ipsum supremum bonum, secundum creatorem, tertium animam mundi;
rQ $eír¡r KupiìÀcp
'tirroo"d'o..u
,&Xp, tpröu tiv coü '$eiou 9r¡oi æpoe)'$eîv orioiæv' Eivø¿ 8è eteniru ad animam usque rationem procedere divinitatis.<
còv àr¡¡]'roup1óv' Nunenius quoque: Eum, inquit, qui cognitionem de deo habiturus z
ròu-'¡rèv'd,vocd,co $eòv t&1æ$óv' pec' ærlròv 8è xøi 8eútepov
t}uXiq cì¡v $eótr¡cø æpoeÀ$eiv'< est, primo et secundo distribuere ordine quaeque oportet. Et postquam
rpit¡v 8è d¡v Toü xóo¡;.ou t{luXÍu. l}iXpr' 1àp
$eoÜ æepì' æpótou 6 5 eius rei gratia divinunì favorem imploravit, ita prosequitur: >rDistribuendun.ì
7 "O te Noupí1uroç' 8é, 91oi, ouví1oe¿v
"ò' ¡:,éi'r'outæ
U4g xæi ¡ewépou Xp¡ èv.crile,.. xoti pr,ecà tòv'$eòv coú-
rrpO".pou Ð,àéo$o, ëxeoræ
iam est. Deus primus in se substans sìmplex est, quod sibi ipsi omni
ex parte semper copulatus disiungi dividique non potest. Secundus autem
rou ye gr"xn- ènrìnÀéoaogø¿ èæ¿,^¡e,,' ,reûxtéov ¡rèv ii5r¡, 5¿eÀéog*r òè
òEî'

é $råc é g.èv æpõtoq èv êøucQ cóv åotr'v tircÀoüç 8¿à tò åæucõp oulyr'vó- deus et tertius unus est; sed haerens materiae, qu:re binaria est, eam unit
eTvæu 8rø.petó6' ó $eòç ¡'''óvtou ô Ðe6epoç xui' rpi:toç
ipseque ab ea secatur.< Et paulo post: rNeque enim creare deceus est
¡,revo68l' ùÀo, ¡r{rrot"
òè { iiÀ¡ 8ud8r' oüo¡ åvoî ¡'uèv ø'ití1v' oyt(era't to l0primum deum, et creatoris dei patrem esse Primum deum putandum est.<
àoriv ,[q'
^¡.,.grpó¡rrvoç
8èúæ'aritfrç.<xoi.¡,"$'é.cepx.>xøìyàpofüe8r¡¡.l,uoupyeîvèoctlpeòvròv Mult¿ etiam his similia de eadem re dicit, quae longum esset referre.
rðv Amelius vero nonne theologiam Ioannis evangelistae sequi prorsus videtur,
BSO'zrpäirov, xæì roü 8¡¡l,loupyoüvroç 8è SEoü Xpì¡ eivotr' vo¡'tí(eo$ocr ræaêpa,
xøi 'A¡'r'é)'uoq 8è tì¡v cum dicit: >Atque hoc erat illud verbum, per quod ea, quâe facta sunt,
,rpatou $eóv<. xøi"æol),i 6poloc nepi soúcou 9r¡oív'
,Ic¡&vvou toü eüøy1eÀio.tru $eoÀoyíav napø8exó¡,revoç gølvetocr åv fiebant. Cum tamen semper essent, quem ad rnodum et Heraclitus voluit,
,åü ,$"1o,
tõ et per Iovern barbarus ille censet in ordine dignitateque principii consti-
oïq gr1or,' >xøl oütoq ðipø flv é Àóyoç, xø$' ôv d'ei ¿ivta cà' yryvó¡revær5
eyir"ro, óç d,v xø[ 'Hpdxleutoç &lr'cioeæ, xøì' vi Aío¿ ôv é pd'ppøpoq &(r'oi tutum apud deum esse et deum esse et per ipsum omnia facta esse et in
te &liq
xæ#eotr¡x&æ n9öç Seòv eTvæs xocì' Seòv ipso, quod factum est, vivum et vitam et ens fuisse,< et reliqua huiusmodi.
èv tì ttc &.p^¡i¡ç r,itleu
-,irr),õç xo¿l
.Iuoc,, o'i æ&rS' yeyev!$ær', ðu ð cò "¡evó¡revou (öl xøì' (oiv xotì Neque enim referre omnia opus est, cutn in promptu sint eius libri lecti-
tare volentibus. Hic srne, quia veritatem licet invitus negare non Potest'
V39 òv æeguxévøt,< xøi cd' ê:1\c' l'''¡'àp òeî n&vta ovvel'perv' èfòv eoiq
pouÀo-
z0 eius quem tamquam hostis barbarum appellat, sententiam probat et accipit
pévotç åx tõ¡v prp).ícov øri,à civø)'Éyeo$ar; oücoç yàp àì¡ zøi ¡ri¡ zrávu ror'20

þouLó¡-,.uvoç xøi å'pvr¡$ivøt


tiv &lí1$er'av où ¡r1vætør, dÀI¿ d¡v èxeivou fidem.
ôu ,i,6 èX'$pòç p&ppapov òvo¡'r'á(eu, êyxpíveu xøi ci¡v æíoc¡v ø'lcoü Quodsi adversarius, qui omnia perPeram interpretatur ea, quae sanc- a
1vópr¡v, tissimi doctores tamquam adminicula quaedam nostrae religionis sumPsere,
causam fuisse calumniatur, ut Origenes, Arius aliique huiusnodi in perni-
3
zo ciosissimos errores inciderent, quippe Platonem scribit auctorem fuisse varia-
rum haeresum, quae inter Christianos pulularint, cur non pari ratione evan-
gelicos etiam et apostolicos libros ac omnem sacrarum litterarum doctrinam
damnet atque reiiciatì Quicumque enim minus recte sacros libros inter-
pretati â vera sententia deviarunt, conati sunt opiniones suas divinorum
30 verborum auctoritate roborare. Quenl ad modum Arius per verba illa
evangelii: >Pater rneus maior me est,< et >de die illa et hora netno novit
nec filius, sed pater,( et >mea doctrina mea non est, sed patris,< aliaque
huiusmodi filium haud patri aequalem esse existimavit. Et Sabellius, quod
a filio dictum est: >Ego et pater unum sumus,( patrem et filium in unam
35 contrahi personam censuit opoftere. Quicumque praeterea spiritu baptizatos
nunquam tentari posse a d¡emone crediderunt, verbis illis Ioannis evan-
gelistae suam confirmarunt opinionem: >Omnis, qui natus est ex deo,

u que ad èXprjoøvro tró'¡orç (10:1, l5) | 27'¡evéo$at Ux trp, port aritòv | 3l æeg$ap¡.tévtoç V
napegsappévcoç lìegx. | 36 elÀxé,r4v BeV eiÀxr5cnv Ux

2 Pophyrius apud Cyrillum Alex. Contra Iulianum l. (Migne P. gr. 76,5t1 B.) i
UBV l l00,20-tr02,41 oütoçÍ19 ? Numenii fragmenta (ed. Multøchius) ro p. ró7' I ló Amelius. | 33 loh. 14, z8' l3{ cf'
4 tpf,r4v UBV tpltov M l 16 Àlø, ôv] 81' ôv
ùnaxo{v B2 in nnrg. Y M Z h textu. lJx concordal cum Bz øb oíroç 1ùp (100,20) Mt. 24, $. 131 cf. Ioh. 7, t6. l37 loh. to, 3o'
-
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LlB. II. 5, 8-ro. 103
102 BESSARIoNIS
peccatum non habet, quoniam semen ipsius manet i¡ eo, et non Potest
r lrä.ç é ðx toü $eoü ci¡laptiav orl øoleî 6cl onép¡la
Vo€
j xoi o'i I'jvøca¿ á'¡'r'øpcd'ver'v' 6t¡'-èx.toü' $eoü "¡eyév-
le1evvr¡¡-r,ávoq peccare, qui:r ex deo tt:ttus est.< Et rursus: >Qui natus est ex deo, noLr
arlcoü ðv n¡cÇ, ¡,iu-' peccat, sed generatio dei servat eum, et malignus non tetltat eum.( Verum
vîrcrt.( xc¿i ¿õ ' Dnâ.Ç ó 1et¡e 5 ðx coü $eoü oùX å¡løptd've r'' ¿lÀ' é
llorl sacrarum litterarum hoc crimen est, quod illi ex his argulrenta sulllânt'
levv4Saìq èx toü
$eoü r4Pei
6 S quibus errorem suum tueantur, sed ii potius reprehetldendi dannandique
èvceÜ$ev t!ç i8iaç aiPáotoq zunt, qui recte dicta pervertunt. Nam si Origenes aut Arius per-fecte slrcram
où T õv $eí<ov dæoot
eùaYyeÀic,rv, scripturant intellexissent, nequlquam lrrpsi fuissent in tam Perversun errorem,
T ò d"¡xÀr¡¡rø', &lÀà tõv Y'æx
toüco quem inepte postea et Christi et Platonis verbis defendere cogerentur.
Non enim Christi dicta ad Platonis sententiam accorumodanda sutlt, sed
10 t0 verba Platonis ad sententiarn Christi. Itaque illi non in exquirendis Platonis
sententiis, sed in iaciendis opinionum suarum fundamentis errabant. Qoit
óq enin nesciat Platonetn Christianum non fuisse neque talem, quelìl sequi e
eotpø¡r,¡.1évtlç èN¿ivu vodoavteç, xø.i
æú'
pr,àv òisev èpoúÀovro, vestigio debeant, qui se Christianos profitentur?
xorl touoütov o¡rJ u"uu'ðx"ru no¡ri(ovre€ xpr.õlrocvi(erv Specierr quandam nostrae religionis in Platone fuisse non difñtemur s
(1roüv'req 8à xæi crva èx riç ë\ot coqiaç ouvr¡lopiæv
coîç eipr¡¡'tévorq toü
t5ìuce naturae illustratam, quam eius creator et princeps divina filii sui doc-
ilÀ&rcovoçð1pÍ¡octvcoÀóyor.qeiqtor,x,5tr'¡vnld,v¡vèpæeoóvteç,ó6oiz¡$ivær,15 trina postea plenius aperuit et sua beneficentia manifestius revelavit. Qua
8úvao$øt áp.a xo'i cà Xprotoü xcti ù" Il)'d'tcovoq
oöoæ¿'
specie non mediocriter iuvari posse hominem arbitrxûur, qui ex Platonis
doctrina ad nostrae religionis perfectiorem statum se contulerit. Ita principia
qunedam verae theologiae e Platonis scriptis surgere et quasi scaturire vi-
zo dentur. Quodsi quis a perlecta sacrarum littera¡um institutione per erroretx
discedens ad Platonis disciplinam se contulerit, ipsius culpa erit, noLr Platonis.
Nam Plato vel ex ea re laudari mnxiure potest, quod etialÌ1, qui se Christianos
profitentur, minime se ab illius opinionibus discedere existinrant, quod pro-
fecto non contingeret, si Plato similitudinem quandam et conformit¿tem
25 cum Christiana religione non gcreret'
Haec igitur et alia huiusmodi multa tam Plato quam eius successores to

oilrg., ei ¡1ú crq tõv flÀdct¡voq é¡'r'or'


cöv ci).r¡Söv Lxritcrovr'' o'i æpòq t

xai ol èxeÏvov 8r'ocðe(d¡'r'evot


Il).d,cc¡v
r,, txitt& re xu.ï cor5sotç eio¡v 6po¡a' 3 I. Ioh. 3,9 l4 I, Ioh. 5, tB, | 37 CoL z, 3
104 BESSARIONIS IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. IL i, ro-rr. 105

'AprorotéÀr¡ òè oüx' oî8' 6zrou 8eí(er, é åvøvtíoç ¡,trxpòv ì péy" zrepi toú- de trinitate scripserunt. Aristotelem vero nescio ubi ostendere possit ad-
rou ye gd.¡,r,evov tåi,r¡$i Àéyerv è$éÀolv' tòv 1&p tó¡ov èxeîvov tòv ðv versarius tale aliquid tradidisse, si verum fateri velit. Nam locurr illum
cQ æepi Oripævoü æpoor,¡,r.íqo, ôv xaì, ¡róvov æpoø'¡'ø1eîv eTXev, óq oÜte tr' de caelo, quem unicum âfferre potuit, nihil ad reur facere supra demon-
stravimus, nec si quid grave divinumque signiûcaret, Aristoteli magis quam
U49u ¡.,.àyø xæì $eiov voei, 8é8elxtø1, oÜte xo¿i ei cu oepvòv ëXer', 'Apr'ototéÀel
p&ÀÀov Ì) Ilu$øyópç xæi llÀúrcov¿ êærypø.æcéov, øticoü èxeivou llu$a'¡opeícov s r Phytagorae et Platoni id tribuendum foret, siquidem ipse quoque Aristoteles
ad Pythagoreos refert, quod âb eius consuetudinc alienum videtur. Perraro
elvau toücov ròv Àó1ov el(.æovroç, ðxei xø.Àõç dígnro{r'. 6$ev xai 6oo¿ cù"
æütoü è[r¡1oüvcøt' æapcÌ tò éaucoü ë$oq 'Apr'orocóÀr¡e , 9øoív, ðv'røü$a enim, ut expositores eius tradunt, Pythagoreorum testimoniis uti Aristoteles
xaì $au¡'r'aotóv '¡'e oriòáv' tfr '¡'&p tiq
flu$ø.1ope íot ç è$p{¡oa"co ¡.r,ap'uupíøu6.
consuevit, nec sane mirandum est nihil illum de huiusmodi rcbus locutum
åno¡ei[e<oç &v¿yxy¡ ¡róvov ðv æäorv é &vì¡p ðxeîvoq êæó¡.r,evoç oûòèv 6tr ¡-r,Ì¡
fuisse. Demonstrationis enim necessitatem ubique sectatÍts est nec versari
d.rroàetxtòv &,æeòéxeco. zcioc¡v 8è ti¡v æepi tõv riæep9uõv te xaì, úæòp Àóyov to
t0in rebus voluit, quae probari manifesta ratione non possent. Fidenl âutem
á,æd,vtcov xøi 8¿d, coüto xæì úæèp æã,oav d'æóòer'(r'v, d'te ¡-r'r¡òèv åøutõv
de supernis ac <iivinìs rebus, quibus nihil est prius, unde sumi demonstra-
æpótepov ¡rr¡òè critr,<,18áocepov èXóvc<ov è[ õv yávor'c' åv dæó8Etl''ç, ta[r"qv
tionis rnedium possit, cum omnium rerum primae et universorum causâe
8è oúts fiðer, oÚce æctpe8éXero oÜte æocå to¿oütóv tr Ì) eïæav | ðvór1oe' sint, praeteriit omnino, ita ut non modo nihil de his scriPserit, sed etiam
II¡.á",ou àè xåv toútç rfr èxx),îoi.q ¡-r.ãllov 'ApuototéÀou6 ouv{,8er,. quid senserit, obscurum omnibus reliquerit.
il
¡rãÀÀov 8è riæ).öe ¡.r.èv oõtoq ouv{cðer,,
èxeív<p òè oÛ8è eiq voüv 6À<Ðq d,vépï. tr L5 Plato vero in hoc praecipue cum nostra religione convenire videtur, rr
7rpôfiorlv ce .¡,àp tõv d,peröv tiv æíorlv cí$etaL llÀd.cov xæi cø.úc¡ æolÀà quod nullam quâerit demonstrationis rationem, sed primam praecipuamque
töv úæep<puöv eri).ó'¡<oç æpeopeúer,. ðv ¡rèv yàp cõ Tt¡raiq' >nepi òè ¡ã¡v omnium virtutum fidem constituit, per quam res divinas merito colendas
- ^. tiv yéveo'v ¡-r'ei(ov i xæs' f¡¡rãq, existimat. Siquidem in Timaeo ita locutus est: ))Nâm de aliis quidem
.rB,?1" ¿^^., ¡a,¡.,.óv.u eiæeiv xaì
, riot, '¡vövau
'-u n"ro"éov 8ò toiq eipr¡xóorv ë¡.r.æpoo$ev, ðx1óvor,ç ¡,rèv $eõv oõor,v, éç !,gu-ouv, daemonibus dicere ortum atque explicare posse plus est, quan.ì nostrae vires
20 sufficiant. Credendum autem his est, qui ante dixerunt. Ex deorum enim,
oøgöç òé æou roú6 ^¡e øúeöv æpoyóvouq ei8óor,v. &òúvatov oõv Seâ¡v ææ¿oiv 20
d,æroreiv, xo.iæep élveu re eixót<¡v xoii &.vø¿yxaitov d,æo8ei[ecov ]'éyouorv' ut ipsi testantur, progenie orti sunt. Itaque maiores suos certius noverunt.
ci).À' óC oîxela gú.oxouorv d,æøyye).eîv éno¡.r,évouq cQ vó¡rq nr,oreutéov.u Quapropter neflas est deorum filiis non credere, quamquam nulla demon-
åv òè rô æpórq röv Nó¡-r.ov æpòç Trlptø¿ov ròv æpòq coùç èx.lòç u-e-i strationis necessitate loquantur. Sed quoniam sua pronuntiare fatentur,
obtemperandum legi atque eis fides adhibenda est.< Item primo de Legibus
u 50 &ÀÀogrlÀouq xø[ ò$veiouç d.v8peTov èrcørvoüvcø tòv Àóyov zror,orlg.evoq xøì,
z5 libro, cum Tyrtaeum alloqueretur, qui virum forten adversus exteras na-
8ei[ar, pouló¡.r,evo6 toùq êv or&.oet, iv xaì, XaÀeæótepov xaÀeÏ æóÀe¡'r'ov, 25
&.giørovç rrol,5 ðxe ívov ri¡,r.eívou6 eirta.t, æa.p&.yet ¡rèv @éo1vr.v lé1ovcø'
tiones laudabat, volens ostendere eos illo longe praestantiores esse, qui
,>æro' òç tivip Xpuooü r¿ xai &p1úpou dvcepr5oæo$:rl tempore seditionis, quam infestissimum proelium nominat, sese recte ges-
&|rcc, èv Xøleæfr, Kúpve, òuXoorøoí¡<. sissent, Theognidis cermen attulit:
èæelepyæ(|gevoq ò'ø.Ûròq tòv ì.óyov còv roroütov 9r¡oì, toooücov èxeívou O Cyrne, argento iuste praefertur et auro,
ri¡.r,eivovø eîvær,, 6og >àtxør,oor5vr¡ xøi orogpooúvr¡ xøì, gpóvr¡or,ç eiq tøritòv3o
30 Qui servat taetra in seditione fidem.
ð).$oüoo¿¡ ¡re,' &v8peiø.ç *$ú1e ¡.r.óvov d,vðpeiaq. æroròq 1&p xai ú1uì¡ç ðv Quam Theognidis sententiam dum mox exponeret, talent virum tanto illo
praestantiorelr asseveravit, quanto iustitia, temperantia atque prudentia cum
o¡&.oeo¿v orlx d,v æore yévotro d,veu ou¡.r,t&or¡e ripeti6.,, v.o"l. ge'c&. 'ccva"'
,ræøvcòq ¡l&,ì).ov xai é tfròe æøpà Alòç vo¡ro$Étr1c, r,ã.ç re oõ xai o¡'Lrxpòv fortitudine coniunctae sola fortitudine praelantiores habentur. >Fidus enim,
ðgeÀoq, orix d,À).o ì -pòq tiv ¡,re1iorr¡v åpecùv ¡.r.áÀrotø p)'éæov d'ei ${oer'
inquit, et constans nemo in se<iitione est, qui non sit ceteris etiarn vir-
s6tutibus praeditus.< Et paulo post: >Hic/quoque a Iove legumlator con-
eoùç vó¡.r,ouç. ëort Eé, 6q gr¡ol Oéo1vr,c,, æitr1 rcto'c6tr6 èv toîq Ðe¿voiq,35
:i1v .cr,ç òr.xølooÚvr¡v âv rsÀéæv ðvo¡rd,oer,ev.< ëv re cö åv8exd,cç cöv ørlrô¡v stitutus et quicunrque alius etiam parum utilis nihil aliud quam ad sumnram
virtutem imprimis semper respiciens leges condet. Est autem lex, ut Theo-
toiq òpgavoiç tor)6 vo¡,r.o$éra6 xai ènrcp6nou6 ðgr,oràq x&.xeivotç civ tpo-
gì¡v aÛtöv èyXsr,pi(ov xorì oÏov ,il),ouç nærêgolç töv yevvr¡oø¡.révolv ori gnidi placet: Fides in rebus adversis, quae perfecta igstitia appellari potest.(

xeípouç "¡eváo$ør, øùtoiq èxeívou6 pouÀó¡,r.evo6 xøi æeîooc¡ èæu$u¡,r.öv' reiç Quin etiam duodecimo eiusdem libri volumine) cunì legumlatores orbatis
40parente filiis tutoresque constitueret, quibus pupillorum curam commen-
I ¡røpruplør6 BV p.øprupiaq M | 22 gd.oxouorv codd. gacxóvr¡(iv l|urnet | 2õ ìv] daret, cupiens efficere, ut quasi parentes alteri nequaquam iis, qui genuissent,
6v codd,
deteriores haberentur, et ut illi ad hoc humanitatis officiurn excitarentur,
17 PIat. Tin. 4od. | 2i Plat. Legg. l.6toa-b. | 33 Plat.Legg L 6lo c. | 39Plat'
elaborans ita hortatus est; ¡Opportuno quidem tempore verba latius ante
Legg. XI. 9z6e-gz7 a.
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB' II' 5' Lt-t2' 107
106 BESSARIoNIS

tr,væ 1d.p ¡-r.ol xaupòv gar'vó¡'r'e$ø' 9r¡oi'


toùç ë¡ræpoo$ev )'ó1ouq 8r's(e)'Neiv'
i'i'"fta""<'rv {''uxocì àúva¡'r'r'v
ëxouoí t¡vc¿ te}'eutdocr'oar"
ö:ç àLpu ai tõv
'-p",*¿tt,lv "èn'¡"loüvt'tr" Sè åÀr¡$eÏç pév'
fl töv ,0t.' ausplì"', ""i:i
òè ra'Tç re &Àlørç <9í1¡'r'ær'q Xpeòv
U50t ¡.r.axpoi 8' eioì æepr,éXovteq Àó1o1, æLote'5ttv
r<.al o9ó8pø æoclalaiq oüoar'q' æt'otarletv
6
æepi tà toro¡tot',t'oi'uo rcoÀ)'aior'
g, aõ xøì rcrü$' oúr<oç ðxer,v, d,væep ¡.r,i zccrvcánaor,v
"oia'uo¡r.+"toüor Toüco taÛcòv rQ åv cfr Mø"xxøpæí'ov pí'pk¡
V41 &gpovsq gocíu,u"o'''u docr' òè
BBt'røp&'Iepe¡-r.iou""u"po9+1toule1ó¡'revov'ciç¡retàtì1vcïnalÀæ1ì¡vtoüpíou
cö-v ðæi 1!ç åv$pó-
ú,,òp
e'3xó¡,r,evoq r.æoü,ôpasei,r1,.éç gpovrlòct æor,or1¡-r,evo6.
"ol
7rcùv.oÏqxaì,fl).&tovðvcæüSo¿"to"'út'u91oí'xc¿låvlopyiçæepltövt0
óq 8' øùtóç 9r'¡or" Àóyov dÀr¡$i
rlnò 1!q a,r,ro"¡fit', ci6 ¡'r'èv dllor' p'ü$ov'
pepuor'óteç eiq Tàq ¡raxáporv ví1oouq'
æolo,5¡.levoq, no'i'óq "i ¡,r,X òp$öç
oi gè åòíy-<¡q xøi ci$éc,rq eiq tò ci6 'io.ó6 re
xai òixr¡q òeo¡.r.ortfpr,ov, ô
xøìTúpcapovxøloüor'v,d¡¿oüouv'xøìtc'5coLç6¡r'otænoÀ)'àèrre¿¡òvèæoLyet'
æroterlcù åLr¡si eivøu<' xøìt6
,>tæüt' åorìv, ,õ Kør¡'íx¡'erç, & è'¡ò dxr¡x'oòq
oüv' Q KøÀ]'íxletq' únò to'5c<¡v cöv
ðæ[ téÀe¡ .r*"'r;;;;'uo, '-''¿rO' ¡ròv triyø$òv
v"c¿ì ó flgóx)'oç'cbq ntoîq æpòq
ìóyr,rv ,rár,.'o¡l,oiu, 91of'-i'e1"'8è
'oÛ
'¡'vóoeoq ëtr' xaì' ouvepyeíæç' ri)'l' iòpúo'e oq
xøi
åvo$fivøu o,,túòo'o'v
xu-raor&oeac xæi i¡pe¡líot6< 8ei' roüto
8' ðociv >óq 'cò 6Àov eiæsiv
¡,r.oví¡.r,ou
Ssõv 1évr¡ or5¡'r'æavsæ xøì' 8oc¿-20
f¡ töv $eöv æiotrq øpòq tcifasòv.r&"t¿ röv
áq ''iÁoti¡,r,ouoq åví(ouoø' 8eî yàp o'1 yv<ootuxär6'
¡.r,óv<,rv xøi 'J.l,x'Lq -ðær'(r¡teîv' ripp{1tcoq *i
riÀ't'-'èær'òóvtøç åæuroùç cQ $eíqr q(ù't:
orlòè rícelö6 .j,'cr*A' tò
ðvuð rqiç röv ðvtc¡v åv&81'
U51 ¡,r,r5occvræç,
oúroç
r\ç :.;ia' riq '¡vootr'x'!q èvepyeíctq'<
1àp toroücov
12oÛòèIlÀáct¡v¡xoî8'6ztcoq'Ap'.orotêÀr¡zó Xptotlotvóv'
ri$Qov cigír'¡orv. irr, þ fl)'á't<ovø ot1
a $eótr¡tøq xoci pø$¡'r'oùq
rilrr- ,,ElÀr1vo( yeyov
$eotdt<,lv,i.a',-"*''Apr'ototéÀr¡à'aùtòqðvXploclavoTqxøcaÀélovxøi
¡o[d'(outt ""í'$"rv pouló¡revcç' rL èyei-'np6ç
r&xeL'tou; ðv
¡.r,óvov Éva St¿l
6rcou prá(etær' tpr'úòoq ariròv 30
ø,ritQ yrìp eri$ùç tQ æepì Oripocvoü'."poo'iit¡"
''i1'o"'io
trcrpeutiv òr;E* .';",.i' tròt'tà.q Ç' qr)!L' xpóy'e$a töv $eöv tÇr
ripr$¡.r,Q
xai èv cQ òeutápç tãiv æepi Oòpø'voü'
"o"t,o'; "q' "Ot*'8r¡lovórr"
V41'¡tòvoripævòvn,,ì,'ò,'d,volt.óæovo[¡ràvcipxøior,roîq$eoî6&æével¡,rev<,d'v ëxor¡'r'ev oÚroç
g¡oiv. t*i ,,¿i'u' >tfr ptøvte iç { æepì töv seöv ¡róv<oq
]'ó1ouçu' xai aõSr'q tòv oripcrvòv

é¡.r.oloyou¡.r.ávoç d'æoqaí,veo$øu.-ou¡'lgóuo'ç
Noci cd. ü.orpo'ióJ'", zal
(övcø rísr¡orv eîvcr,- xøì, voepà xøi ð¡.r.(,'u7"ø
xæì éyet u'wi¡oer.i,e tiPxtvu'
32 xai $eîø xai *tt'¡l' 'a yùp oÛpavòq
ð¡;''fuXoq' 9r¡oi'
B
toùç f 14 tí¡¿oüotv BV] Ux corr' ex
1l'¡fiç BV 1iv U 113 of BVI Ux corr ex
d,¡¿évat | 34 tóæov orø' M
I5, I4'll0 cf' Plat' Gorg' I l5 Plat Gorg' 524'a' ll6 Plat
5za''
cì. In Plat' theol' I' z4 Qd' Ííamburg'
t6r8 þ 6'-) l^19 Procl' ln
De Caelo ø t'268a' r4 sq' | 31 Arist De Caelo p r'
'62). I slArist
. i;.I;i L z84b, 3-5' I 3? Arist' De Caelo p z' z85a'29 sq'
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. It. s, t2-rji 6, r. 109
108 BESSARIONIS
deferente tantus stellarunì nun]erus sit, in ceteris singulae cohaereant:
xøi>éoùpævòçoõ¡,r.&ru.$eiov<,. y"ai>Éxocotov'uövd,otpcovðxtoÜøritoüoó¡.r.ct- >Nos, inquit, adhuc de his tamquam corporibus tantum et unitatibus ordine
16ç èorrv, èv <þ ru1Xável tiv 9opâv ëXov<<' xc¿i ¡letà tocücct oiæopí1oaç' positis, sed prorsus inanimatis consideramus. At vero existimandum de his
ò¿à ,çi oùx &ei rà æìéov åæéxovtø riÇ tr,gl:v¡c,9op&q xr,veîtøt æleiouq
xr.vi¡oetç,
est tamquam vitam actionelbque habentibus.< Undecimo etiam volumine
USlv¿llà rà petø[ù nl,etoraç, xai aü, 8r.à ti èv ¡.r,èv tfr æpór¡ 9opÇ cooo'ltcov n eius libri, quenr de rebus divinis composuit, cum substantiam demonstrasset
èorì,v &otépov nÀi$oq, tã¡v 8è ciÀÀtov Èv Xtlpì'ç ëxøorov' >!¡'r'eî6' 9r¡oi cò 5 esse intellegibilem, sempiternam, exsortem partium, indivisibilem, infrnitam,
(í¡tr7¡rz.Àr1tov,ôqnepiocopát<ova'lröv¡'r'óvc'lvz'ai¡'r'ováÐovtá[uv¡rèv tempore infìnito moventem, passionis alterationisque expertem, tutn unane
èXóvc<ou, &gúXo.rv 8è æúpæøv, SravooÚ¡le$a' 8eî 8' óç ¡-letelóvtov
úæoÀæ¡r-
an plures huiusmodi substantiae ponendae essent, quaerens, et si plures,
p]vetv zrpd,[e aÇ xai (<oic'u oriXi òè xo¿i èv röv Mer¿ cù guorxà cQ À' d'ptotø
quotnam essent ponendae, demum tot numero substantias esse respondit,
iæoàeûEaq elvorr, vor¡tiv oÛoiæv, d'tòr,ov, åpsgi te r'ai d8r'øípetov, xal
còv
l0 quot ea ipsa sunt, guae moventur, ,Unamquamque enim delationem, in-
d,æelpov xpóvov xrvoüoøv, riæor$i t¿ y.ø.i d,.ro¿lÀoi<otov, elca åp<otõv ei ¡.r,íav to
quit, necesse est ab imruovibili et per se sempiterna substantia moveri.n
$r.éou fl æÀeúouq tiv tor,aúr¡v or)oiav, xøi ei æ),eíouq æ6oæç, rooa{rø-ç
Postremo ad certum etiam numerum eas substantias redegit, quinque scilicet
,civdyxr¡
elva,. ru(nuç ðì¡ càq xuvoúoccç oÛoia6 gr¡oív, 6oct xo¿l cà rr.vorl¡.r,evø; et quinquaginta, quod totidem motus caelestium corporum veteres astró-
1d.pgr¡olvê,xá.cvpcõlvgopövúæ'd,xr'vÍltoucsxlveîo$ø"txaixøs'øridv nonri posuissent. Quin etiam plures substantias facile se concessurum
xøi d,iàiou orioioi.o reÀeurõ¡v òè rai eiq ripr$¡ròv aritrÌq &vd,^¡er,, tòv töv t6 ostendit, si motus quoque plures esse constiterit.
nêvre xæi æevtllxovra, rooel't'caç eîvøL xo(i càç xuv{oetç' è[ õv oi æpò to Haec et alia huiusrnodi permulta ab Aristotele scripta, quis non iudicet rs
aÛtoü åocpovópol eipdxaol, tr,sÉ¡levoç' tooøütot xøì tù xrvoüvræ, xd;i ërt, eius esse, qui plures deos statuerit? Fuerunt nimirum et ipse et Plato,
æÀeúor, ei ort xrví1oetq irÀeiouç' ut supra diximus; gentiles et plures uterque divinitates superiores atque
1a Tæüta xai æolÀ& corlto¿c 6¡.r,oræ úæ"Apr,ototéÀouq eipr¡¡.r,évæ ori inferiores opinatus est. Non tamen usque adeo in errorem vulgi lapsi sunt,
ouyXcopdoer,q æÀeíouç Seo'5ç tr,$e¡,tÉvou elvar'; ouyXeop{oer'6 xôiv &x<ov' "EÀÀr¡v z0 ut fabulas quasdam obscoenas et inanes statuas coluerint, sed deum unum
,,EÀÀr¡v 'Apr,orotétrr¡€, xæì, æoÀlàç êxd,repoç úæepxer,¡,r,évaç20
1àp-'IlÀd,c<,1v, omnium rerum principium, ingenitum omnino et omni causa vacantem
òolri(ov $eócr¡ra6, oÛ xo¿tù còv æoh5v xori i8uótr¡v Àaòv
úger¡révøç posuere, multas praeterea alias substantias, easque aeternas, sed a primo
""'"oì,
&^yxì'ltooi ,ni, lodjvor. loctpe'5ovte6 xoti toùç aioXíocouç æepi Seöv æøpa-
Y 42 illo gradatirn descendentes, ut aliae superiores, aliae inferiores habeantur,
àrXó¡,r"uo,
're ¡-r.ú$ouç, &ÀÀ' Év¿ ¡'r'èv 8eòv
tiv æpc'lciotr¡v æd'vc<ov tipXiu' &'¡évr¡- verum omnes ad unum primum referri indeque pendere atque a primo
u ó2 róv æ&vr¡ xæl d,vaítr,ov é¡,loícoç c[¡.r.9<o ttsé¡levor, æollùq à' d,Àløq vor¡tùç 2ó et proximis primo esse productas. Ita Plato quidem apertius tradidit.
xocl crùtùç xei d,T}iouq ¡lee' êxeTvov oùoíocç, tàç ¡rèv úæepxer¡,r,évocç,
cà'ç Ð' ú'er,- zõ
Sunt tamen etiant, qui Aristotelem non secus sensisse interpretentur. Ut
¡.r.évæç, n&oæç¡révcor,
eiq Ëv cò æpócrotov dvøyo¡'r'évøç xøl èxeívou Te ilptl- enim in rebus, quae sensu percipiuntur, sic in iis, quae intellegentia conì-
_ IIIúco¡v ¡,r,èv 8r,app{òr¡v rrævta1oü cä¡v åøutoü Àóyov, eioi 8' ol 9øol
r,¿un. prehenduntur, distinctionem dicunt et naturarum diversitatem esse oportere,
iai'Aprocoréllc-úæò riq ægoúotrlÇ &px!ç xai töv ¡.r,ei aritiv æpor¡1y.évaç
indeque rerum naturalium discretionem provenire. Nec Platoneur igitur
oépovt.ç. ô-. yàp èv toiq æïo$r¡toîç, oútto x&v toîç vo¡coîq 8rd'xprorv 80 reprehendi fas est, quod ita senserit, cum Aristotelem probamus, nec Ari-
eÏuou, xai gúoe<ov' årepótr¡ca, èxei$év te tiv töv èvsú8e
àláxplolv iixer,v.30
stoteles arguendus est, cum extollimus Platonem; commune enisr amborum
832"pí1ce oüu ilÀá".ur úæèp 'Aprototélouq, ¡j'{te 'Aplototéler' taücd' tlq 'iæèp
crimen est, et pari ratione alienus uterque est a religione Christiana. Sed
ill,i..roç è1xaleíco. xorvòv '¡ùp øüroiç tò ëyxlr¡¡rø, xouvòq é ¿'¡óv' tiq
de his hactenus.
arieiç spr¡oxeiæç ëx&cepoÇ. 1itl Xpr,otrctvtxiç êx&repoç tiÀlócproç r'Lo'ce.(îc,.
Cap. VI. De entium productione quid Plato atque Aristoteles senserint.
I{eg, 1' Tívø æepi cic töv ðvtov æøpæ1c'r'¡iç llÀdtcov
xal 'Apr,otoréÀr¡ç ouvéypøtlorv. 36 3ó Nunc de productione entium considerandum est, quam Plato, si ad- g, l
versario credimus, ex materia praeexistente, Aristoteles vero ex non ente
6, I simpliciter sola voluntate divina fieri opinatur. At mihi quidenr contrarium
prorsus videtur, nec mihi solum, sed omnibus doctissimis viris, qui Platonis
atque Aristotelis libros exposuerunt. Verba etiam ipsorum auctorum sen-
40 tentiam nostram videntur apertè confirmare. Sed quoniam de causa rerun.ì,

1 Arist' De Caelo þ 1,286 a, It' | 1 Arist' De Caelo


p 7. 289 a, r4sq. | 6 Arist. quae fiunt, agimus videndumque est, an materia eârum causa sit, idcirco
De Caelo p rz' z9za, t8-2t' I I cf' Arist' Metrph' l7-to' rc72 a-ro76 a,
IN CALUMNI.{TOREM PLATONIS LIB. ll. 6, r-+ 111
1lo BESSARIoNIS
de ipsis causis primo tractandum videtur, ut res, tìe qua agímus, perfectius
orixè¡.r,oi¡róvov,&trtrùxaitoiqå[r¡y¡oag'évor'qtàèxeivcov'dvàpd'otoo9oi6' explicari possit. Causas igitur Aristoteles quadrifarianr partitus est, quippe
å¡.roi ouvr¡yopoüou octgöq' èæe| òè
U52,xcrl arjrù 8ò toïu f,,Looógo.v tà, þ'i1'"ø'ca' materialem posuit, formalem, finalem, agentem. Plato autem his lddidit
æepi øïtiou tau lwopévcov ô Àóyoç'
xai si f¡ {iIr¡ ctritöv alitLæ åorì'v xøi etiam exemplareru atque instrumentrlem. Sed quid de causa agente, finali,
fråocivoi.Lorox''on"io$ør'8éov'alk¿a'8èxo¿f&¡'r'òv'Aproco'cêì'r¡.'ê'crapø"' r exemplari sive formali locutus sit, videamus.
fl).d,tov8èxaù"ò,,otpot8"'1¡l'øtuxóvrexuiòp1øvtxòvctricoîqæpooci$¡or'v'6 Causanr agentenr in Timaeo exponens, mundunr inquit factum esse;g
ê[êtocor'v æepì æúvtr¡v toúrov xai
zrpòç èvtele arêpøv -au "po"'¡r'áv<ov oportere autem omne, quod fit, ab aliqua causa fieri; impossibile enim
ipó"tpou oxoæ¡tóov' i8<o¡'Lev otv' oïoc æepì prorsus fore aliquid ûeri sine causa. Post haec: >Creatorem, inquit, atque
¡t"&)rwú. 1" "öu 'ot'p'co"d'-Lu
eltre xæl' eiò¿xoü øitíou IIÀú-
æotr¡rlxoü xøi teÀtxàü xcti æøpoc8er1¡j'ø'tr'xoõ opificem universi nec inveniri facile nec, si invenerimus, ûeri potest, ut
toomnibus expliceruus.< Item in libro de Legibus decimo reprehendens eos,
qui res factas et quae fiunt quaequc futura sunt, natura sive fortuna dixe-
runt evenire: >Totum, inquit caelum et omnia, qule caeli ambitu continentur,
animantes etiam et stirpes et tempora anui non mente, non deo aliquo,
non ulla artis ratione, sed, quod diximus, natura et fortuna creari volunt.<
16 Quos certe ideo arguit Plrto, quia deo et mente omnia esse fierique, erm-
que esse causam agentem existimabat.
Finalem vero causam, quibus verbis in Timaeo extollat, videamus. ¡
rDicamus, inquit, quâ causa generationem et hoc universum condiderit, qui
condidit. Bonus erat, bono nullius rei invidia esse poterat; illius igitur
8o[a(<¡v aütd'' xdxeivov
xai túX¡,< ,i,s òì ø'itòq òt'Ì $eòv xrl voüv etvo¿¿
20expers omnia sibi quam simillima effici voluit.< Et rursus: >Sic igitur op-
öv' 20
timo iure dicendum est mundum hunc animal esse, nrente praeditum, sola
>Àé1co¡r'ev
uoov, olq èv Tr'¡'r'ctl'<p lepøipel' dei immortalis providentia creatum. Item vos quidem non immortales
xæì, T ò ¡&v tó8e ô (uvrotrÌq fuvéot¡oev'
neque omnino indissolubiles estis. Nullam tamen dissolutionis aut mortis
åxtòc
livetør g$óvoq' tor5tou Ðè conditionem patiemini, cum ialn voluntatem meam potiori firmiorique
æapocrc).dor,ot êocutQ'< xai ocü$tç'
26 vinculo adepti eritis, quam illa erant, quae vos, dum crearemini, vinciebaut.<
tòv xóo¡'r'ov (õovzr
g3g >oüt<,rq oirv 8Ì¡ xøtd, Àóyov tòv
Àéyeuv' sóvÐE
Haec eadem in sermone civili, quem Graeci Politicum nominant, et omni-
ë¡.r,!uXov ëvvouv te tfr rilr¡$síç òr'ù bus fere locis, in quibus de hac re loquitur, sibi constans exponit, volun-
>&$d,vato¿ Pèv otix èotè oÛÐ' &'À tatemque et bonitatem dei fuisse et esse finalem rerum omnium, tunr
o,l8è teú{eo$e '$o¿vd'tou ¡roípaç, ti intellegibilium, tum sensibilium causam praedicat.
xøi xuptcoc3pou trot1óvteç åxe[vcov' 80 Exemplarem etiam causam tradens: lUtrumnam, inquit, exemplar I
v.øi èv floÀltrxQ, xøi 6æ¡ zrotè æeP exspectavit, qui condidit, idne, quod per eadem eodenrque modo se habet,
oer,ç êautÇl ou¡.r'9óvcoç &ei, xaì d¡v an id, quod genitum est? Certe, si pulcher hic mundus est, et ipsius
uitLæv rí¡c, vor¡töv r¿ xæI øio'$r¡t mundi opifex bonus, sempiternum exemplar respexisse conditorem mani-
eïvøu tu$é¡.r,evou' lestum est.< ltem: >Cum deus omnium, quae inintellegentiam cadunt, rerurn
¡ llaPaò¡Ðoùq 8è zal riv 36 pulcherrime et perfectissime similem maxime eum facere vellet, animal

8e ó
r,y¡.r,ú.tcov, 9r¡oúv, texto¿lv unum visibile, cuncta naturae animalia sibi cognita intra se continens
xarù. rù. ocrltà xai '5oæórtr4ë1
217 Ê;r'el
- ozoær¡réov Ux in marg. B V M Z in lextu, quo loco U êret òè têrrapu
tôv övr<¡v aittu | 7 oüv B V] Ux corr. ex npi't'cov | 13 òr¡¡.rroup1òv] rratépø edit. I ZO ),ó.¡ov)
tòv Àó1ov M | 23 oÛòetç sec. edit.f codd, om. | 29 å¡éveo$e U B V yf,pec$e Burnet

I l3 Plat. Tim. z8 c. | 16 Plat. Legg. X. 889 c. | 21 Plat.


12 Plat, Tim. z8 a.
f im. Tim. 3o b. | 27 Plat. Tim.4r b. I 84 Plat. Tim. z8 c. 29^. | 38 Plat.
z9 e. | 2õ Plat.
Tim. 3od. 138 Plat. Tim. 3od. 140 Plat. Tim. 3r a. l42Plat, Tim. 17c.
BESSARIONIS IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II. 6, +-6' 113
112
cillù àr'æppí1àr¡v xocl &vaxexc- creavit.( Et paulo post unum esse mundum fatetur, >siquidem ad suunr
ær,$d,voÀoYùöv ipetépar,6 èær'volølq ouvøyó¡levø'
åo¿utoü lóy<ov 9r¡oiv' 'Apuoto- exemplar creâtus est.< Et: >lterum atque etiam magis magisque' inquit, si-
{ 9<ovfr àngêo'n"n æøvtø7"oü töv æepi
Àu¡.r,¡,r.év¡
töv 1e totorlttov ait¿öv milem ad suum exemplar efficere illum voluit.< Haec Plato et multa his
téÀr16 8è 6¡,to'ou xøi é¡'¿oitoç
"i ", "oú.o,ç
oñ ti'o"oLà1iç ¡'r'&lÀov Ì) ai:'orotro^¡iç'.éç oTeu'
por¡$oú¡revov' similia non coniecturis quibusdam et verisimilibus argumentis, sed fidei
eïppxe, pù tfr
'ròu''sró, o auctoritate omnibus fere locis suorum libiorum asseverat. Aristoteles vero
,ri¡,; gr¡oi xaì riv gúouv ¡.r.r¡òàv ¡rúrr¡v æor,eîv, ¡eÏ[ov r,-ai 6
"r'æàu æepiT$l' &Àl' orix èv ëXot6' si quid tale de huiusmodi rebus locutus est, praeterquam quod deum et
ur*öu *rr[ oteqavo'5¡-revo6
'r,,i
r rlepr 8è t1Àr¡e øio$¡toü sîî:;,îî neturam nihil frustra agere amrmavit, ostendat adversarius et palmam adep-
"i¡o'q #tffff;'lï,i:ffii tus coronatus incedat.
Sed iam de materia quid Plato senserit, consideremus, ut discerni ab s
ocûcöv. ëotr'¡ùp olov tò
otix
oõ &veu
ÚÀr¡v xoti ei8oq xæi océpr¡or'v &pXùç töv ro l0 omnibus possit, utrumne, quod dicit adversarius, praeexistere materiam
oti d,tò¿ov tì¡v tiÀr¡v eTvar pouló¡'r'evoç vel tempore vel magnitudine vel loco distinctanr opinetur. Uterque porro
tiÀr¡v xai eT8oq xoci $eév, xøl øö òv et Plato et Aristoteles non modo de forma, verum etiam de materia locu-
tus est. Nam rerum sensibilium causatu quoque materialem esse necesse

"oiÌ::;;ïr "î:åîi;"trJ
îÏ ìllîìi est, nec fieri potest, ut aliquid huiusmodi sit sine materia. Verum Ari-
ctritóv ce tò òv iivtø xøi úæèp t&v ët¡ cò ðv'
oÜte pì¡v tò úÀ¿xòv t6 tt stoteles materiâm, formam et privationem principia omnium entium posuit
tsÀr,x{v,
et simul ingeneratam aeternamque esse mâteriam scripsit, quem ad modum
eî8oÇ oÜte ,roi,i.[ i""ou "¡u {3Àr¡v &vtt'òuotrpöv tQ òr¡¡rr'oup^¡Q' xo¿i toúto¡v
mundum quoque aeternum et putat et conatur demonstrare. Pìato autem
êxd,tepov ,irúpxorç ápx¿c *"i iootí¡.r'ouç øitiø6 töv ðvtcov rusé¡revoç' &'ncc'¡'e'
t& æpõtø xai æapæàeu1¡'r'øcrxà eíte "cù' mater;an posuit et formam et deum, quae rursus ens et formae capedinem
æocpù Seoü 1ap
"a"tT8¡, "'ú"" 'op¿otà &v te &y'hpr'ota poúÀoto ì'é1elv' et generationem vocavit, et formam quidenr duplicem statuit, aut enim
æpooe7.! töv ^¡lvo¡-r,évov, dlv te
20exemplarem aut materialem. Deum autem posuit causam âgentem, cum
æøpù Seoü xai tiv æ&vt¡ d've
de ortu ac generatione mundi disseruit, quem et ens ipsum et vere ens
é).¡xc¡td,tou ædvt<ov töv ðvt<ov
tiç xcti t'ì eiò et supra omne ens nominavit. Neque materialem formam neque multo
aritiv xai d,yévr¡tov
minus materiam ex adverso distinxit conditori; neque hâs principia rerum
yùP 8ù¡ tò üæ' &xuvdtou ocitioc
æü,v
absolute prima nec aequales entium causas esse posuit neque Praeexistere
V43u[uv, o'3 pÌ¡v oilce æúvt1 ciyévr¡rov Z5 quomodo adversarius intendit materiam praefuisse informeut, ex quâ postea
levr¡ci¡v tQ '¡'e 1póvqr rilévr¡tov deus mundum crearit. Somnia ista portentaque adversarii sunt. At Plato
flç tfr æé¡r,æt¡ èv IIaP¡reví81
úæ
a deo formas censuit esse Productas, tum primas et exemplares, id est
óÀo¡q eÏvat töv ðvtcov, Íi te rrPò
ideas, tunr secundas, rebus generandis acconrmodatas, sive eas seprr:rbiles
à¿¿Ì töv &æo9úoetov cægêoræ'c*
sive inseparabiles dlcere velis. A deo etiam productam esse nìateriam
otépr¡otv, èxeî 8è øïtiav or¡¡'r'æuvouo
80 omnino informem ac primam ut a prima absolute et universali omnium
o Ei oüv ¡.r.¡8èv 8Àoq röv tívto entium causa, aeternam etiam ipsam atque ingeneratam, sicut formae sunt,
ait[ctv úæepoXr,xì¡v é6 tð rlæepoúouov
propterea guod a cÍìusa immobili sunt productae; omne enim, quod ab
V M Z in texht, qn loco U oxétl'rør immobili c'ausa ût, immutabilem habere essentiam censet, non tamen aut
i18 xal etòouç - 'APrototélqÇ Ux in mdrg B
e[ ô6 zrorr¡ttxì¡v attfav tô¡v ðvso¡v t[,Setcr¿ fl].&tcov
rlv ülr¡v toútor6 toiç ).ó1olç, omnino ingeneratanr, cum genereta sit, quia non sine causa est, aut om-
oüv,
35 nino generatatn, cum tempore ingenerata sit- nullo enim tempore generata
С¡rr,oup1òv xal æot¡tlxòv atttov, et ¡,tì¡ &P$ór4ta,
pì¡ el PoúÀr¡otv,
et pi¡ Seòv è9rorÇ orlx oIà'
el pl¡ æpóvotcrv Selav <bç ait[av te]rxlv t!ç tõ¡v ðvco¡v alt¿ätøl 1evéoe<'rç'
est sed inter generatum et ingeneratum quasi nrediam consistere, ut in
ün<¡ç ð Xpr¡otòq oütoç &vÌ¡p npòç
tooøútct6 èxxex<bg er ut ¡r'aPtu Pf aç ,
rrpò6 tooarSt'4v -
Parmenidis quinto supposito l¿tius declarat.' Quo in loco eam unum esse
ôç lé^¡erv aüròv ¡.tèv èx rlc
êxretr5gÌoral tõv tróyolv è¡rgdver,d,v ':e xal
òrør51elev,
,$eì,{¡røtoç, Pou}.í1 oe<oç,
d,laSoref ctç aÛtøiç et nihil actu omnino esse et dissimilem sinilitudinem cum prima causa
V 54 æpór{e 15Àz¡6 dv xóo¡rov napr¡y¡rÉvov 8or=d(e¡vt
8è èx toü pr¡òøP.õç ðvroq Pouì.í¡oel habere per negationes âperte demonstrat, cum negationes in materia qui-
tré[eorv &vo xøl xút<o ¡.rePv¡ ¡r.évovr'Aplctoté)'r¡ èn[
aùtoü Àó1<ov 6oa 1e el ¡.ti¡ elôévar PouÀf¡oeto6 |
$eì.í1oeo:ç 40 dem privationem, in deo autem reruul on.¡nium causllx significent.
,$eoü, oüòapoü 1e tõrv fl),útcov xal 'Apr,ototéÀr¡6
xøl
Quodsi Plato nihil omnium rerum esse meteriam ponit, idque non o
elnov pèv 1ùp &p.gócepor,
1e totorStou 6)r<oç ¡r.v¡oSévta'
nepl üÀr¡6 xal etôou6. ratione excellentiae, quem âd modum supersubstantiale unum, sed propter
privationem, et quia rebus omnibus deterior est, quo pacto ausit quispiam
26 cf. Plat. Parm. rloe' It¡ a'
8
Mohleï, Krrdinal Bessarion ll'
IN CALUMNIATOREh4 PLATONIS LIB. II' 6, 6_8, I15
11¿ BESSARIoNIS

rQ $eQ tlv üÀr¡v &'vtt8rar'peiv afirmare eum posuisse materiam praeexistentem, aequalem deo, omnium
æúvt<ov tãrv ðvc<'lv, ¡õ6 ci'v t.q toÀ¡l'foere simplicissinro at omnibus bonis praestantiori et causae omnium prinrae?
xaï xpehtovr' &¡-r'ot xøi
tòv fll\átov* "t.t$*', tq' "otu"'u' åælouotátç Enim vero tantum abest, ut Plato praeessc materiam ac deo aequiperari
ciælöv eïte ouv$Étc¡v; tò á'æÀoüv
aïtír¡ æávtcov tõlv ¿u"tou' sics óætoooüv pì¡ ðv pãÀÀov i òv existimet, ut eam potius non ens dicat nec alia ratione ens, nisi quatenus
ædtv1c'rv tâ¡v ouv$étov xeì' et sunt et
pr.èv xaì, a'i"ò X.tpou ¡-róvtor' ó unius particeps est, cuius participatione cetera guoque omnia
oü xai r&vrq. 'cù. ot}Àa ¡'teté- o
o,rò, d.v æ¡ ðv, ei ¡.i..iæou roü åvòq ¡receixev, toõ 1e'¡o- substantiam habent. >Rei enim generâtae' inquit in limaeo, visibilis atque
aottæ tott tE xaì,
i¡' o'ioi"u Ëxer''8r,' èxeivó ye ðvræ' trtiv 1àp Tt¡.r'øiq omnino sensibilis matrem et receptricem non terram, non âërem, non
xai úæo8oxí1v, èv 9r¡oi'
vótoq ópæroü xal náicoç aios1coü ¡,ur¡rÉpa
p'íyce 6oø ðx orit<¡v
T ignem, non âquam dicimus, non aliud quicquam ex iis constitutum aut
ù3;; l"¡tt "'.t ¡'Íi""' ''8tp ìéyo¡'r'ev'
¡i.í1rs 1iv Vh* Ã quibus ipsa constituta sunt, sed forruanr qulndam invisibilem, informem,
pí¡re ë\ au åll'; ciópecov Ei8óq tr' xotl &¡'r'opgov' æøv8exéç' ru on-,niu* ,.ru. ..pr.em ac receptricem, quanr si Parum intellegibilem
et
"ut'"ot'lefoi"u'
òè &tlojcirurú'n'r¡ toü vor¡toü
xcrì Suoctlcotótqtov aÛtò Àéyov- 1s
834 ¡retaÀa¡lpávov perdifficilem cognitu esse dixerimus, haud profecto mcntiemur.(
teç oÛ Qeuoó¡'r'e$a'< tiç toü nóo¡'tou Nam si Plato praeesse ens et capedinenr et generationem ente muncli z
z Ei y,ìp ,toi iu xorì xópøv xæì' 1éveotv æpoeivøl 9r¡oi
io', â"àtaseu"t6 êvópr'oøv dvctitr'ov tlv útrr¡v
o¿ÜToü
'5rc'
yevéoecoq, nt,
"'ut, .¡,eváoecoç eîvør, &ll' ioréov o'l æpá1¡,''ætr'
léyeo$øu *ni ,rpj'""¡îioJ *óo¡ro, l5
åÀì.í1Àov ðr,nnpíutoS"' xóo¡-r'ov
xaì ÚÀr¡v' óq $d'tepov npoüæúp7'etv' $d'tepov
re oú tic
-tt' r'ø'ì tÇr tiq yevéoeoc lóYqù' $eòq &Spó(ùq
pe$und,pxer,v, cÌ)..À;-è,"'oiqt'
eïvaL
ó
V448ravoíøq, dÀÀù i"Y; ¡¡-r'etépou tò'eíy'L'¡¡,¿ot' i'è:. t.o(| graupeî rà
xai úi ó òò Àó1oç
,5giocr¡or, eïàoç
xatà xpóvov rà dt8r'a'
U 55 ouvuæootávcø xal yev
u' ¡rì¡ 8uvá¡levo€ ðiÀÀ<oq'
z0
$átepov ¡ràv zcpótepo' ð[ ÚÀrlc te üæoxet-
cdpxetv
xøì åæeì tQ levéoeoç
åud toõro æpoÜæúpxelv tÌ¡v üÀr¡v gr¡oi
l'au
¡r.évr¡e '¡evvtoso' "¡ôqlsvvópr'evov'
xøì ø'3ròç 'Apr'oto, óÀr1c ri¡oxeio$øi ce òeîv
xøì
flÀd,t<,1v, oÛx &ltrolq | ei oõv éæorøo-
,r¡u Útrr¡v &æo8erxvúç'
æpoüæd'pler'v é*¿o"o' -öu 1"uut,l¡t,éut.lu
pò toü úÀr1v åærvoeî"t' x&v26
oüv "¡evêoeor, ú";;;;';;; ç'1'v&v'xq T
"ì¡'
'iòou6 8røxpíveosøu Eeîv orlòeìç
tfr æpotiot¡ "au '¡'ueo'àu "'õ 1óY3 .a'ità &ll{tr<'iv æpótr¡v 1éveorv elvo<'r'
é xø'tÍ1yopoç
rivtepeï' ort*.riå" tl, n:'xai "'icòq
'îolar'u å' "o¡ "1ut¡ pì¡ ðvtoq tòv.^1óo*ou rrapd'1etv'
tòv 'Aptoto"er'¡ .¡f*o'ot èv¡e txvü¡'r'evoç ðv cQ iÐí<¡ ouylp&*Fo(rt'
toüto xøì, é ¡1'$.,Yo|;l'
iiotrlu i8éct tE xaì ü)'æ xø'ì Seòçeo
næpiv,9r¡oiv, oÛpøvòv lóyqr'¡evéo$ott'
à1¡r.toup^¡óq<, Àó;;;'
tÌ¡u Ñpotuoõ n¡éveotv' o-ù1 ëpyq" xai riv
' "^i""'" 1"' ti)'l''è"'voiq òr¡Àø'àí1 óç ¡'''époç
úÀr¡v æpoürrúpXtt è*tíuou ' oÛ Xpóvqr '
æpoenuvoeîo$ar' ouvsÉtou
æpò toü 6Ào, èr,'uoo'¡.r.évrlv' "ou"¿q
Yà; Sì (8ei) compositum.
tù è4 óv orl'¡xer'tar' ¡'r'ÉPr¡'
tiv oripøvoü 1ôveouv æepi3o
3ó Eodem pertinet illud quoque in Timaeo Platonis. Cum enim post a
åv tÇr g'etrì
caeli generatiónem tractare de anima coepisset: ,Haud posteriorem, inquit,
Tu¡'r'ocitp
e Kai arltòc ôè fl)'á'r<¡v n<itq i¡'leîq vüv Àê1er'v
t{,,u1iç ðær,Xerpau Lelrw oor)7' úotépotv' "'it{u' 9îõÑ' ut nos secundo loco tractavit¡us, eam constituit conditor.* >Et natura enim
,xotì' ^¡evêaer ^¡&p xøi &'petfr æpeo-
åæl1er,poüpr,evu, ð ['ur,ottÌc 6uuto"'loo'çe'n
lé1er'v toü oùpcrvoü'
et virtute antiquior corpore anima est.< Quin etiam tempus caelo posterius
putépa,{,uX¡ o.¡l,n"oru' aÛ tòv 1póvov iiocepov òoxei dicere videtur, cum tamen alio loco simul cum caelo factum esse tempus
'oi xaì ¡leeà -roÜ oÙpctvoü øÛ'ròv yelovÉvøt poõv'
orùtòq òv ô 'Ípø tQ oripavQ
v M] lJ om | 20 28 $4tepov ncrpdlctv
-B Vouv¡év¿¡ þost é'yxlnp'u I t8 eISoç xcrl ÚÀz¡v B -
Vl U om. I t+1t7 où rrPú1- MI U om. l28 !¡ù B' VM U,èv
xal' zrpò elvøt B
9 rióparov] &vópøtov l)urncl \ 14 - U B <i¡c t¡ &rcd.r4 tlritoiç nPritø
pc.r! - U1*fr¡¡r" B' i' -o'g'.' Y MZ
in tt:tu'-,9:.'-o-'^o::^ 6 Plat. Tin. r a | 3o Tim. Locr. 9a b. | 36 Plat' Tim' 14 b'
oÜ t!ç òtavotaqrouro éyxÀr¡pa
elvat. M <iç f¡ &r&r4 5
g*
I¿u ¡,¿ tò ¡rl1-ouvrévettoÜ)'ó1ou'
116 BESSARIONIS IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB' II. 6,8-9. 71'7

>'úv" &¡-r,ø yevvr¡Sóv,eç ,å!¡ræ xocì, Àu$õotv, &v æorê tr'ç Àr5ot6 øùtöv 1í'tvr¡tocr'<' dixisset, rut, inquit, simul orta simul intereant, si quando accidere possit
,aç 1,Ìp xuvr¡sév re æö.c6, gr¡oi, xaì, (öú èvór¡oev röv riiÐío¡v $eöv ^¡elovòç eorum interitus.<< >Cum enim, inquit, pater, qui genuerat, vivum ipsum
Ci^¡øÀ¡.tø ó ¡e xu-l' eù9pøv$ei6 litt 8ì¡ ¡rã'lÀov
yevví1oøç ræ'ti¡p, i¡'¡úo$r¡ seque movens sensisset et deorum immortalium effigiem habens, mirifice
6iorou æpò6 tò zrapd,òer.'¡¡-lct ånevór¡oev &æepyd'oøo$æt<' 8¿ò xæi toü æapù laetatus est et exemphri magis simile reddere cogitavit'< Itaque tempus
$eoiç øiövo6 eirò xrvou¡.révr¡v tòv xpóvov ê¡,r.r¡xøví1oøro. æÀeîocø ^¡àp eioi O imaginem mobileru aevi deoruru machinatus est. Permulta etiam eodent,
o

rõv övrov, å oÛ òuvá¡resæ rQ Àextrxõ Àóyq, éç eioí :;exai yivovtør,, èfct1- quo sunt aut fiunt modo, exprimi non possunt, praesertim cum de rebus
yéÀÀer,v, xo:i y.&)'tora 6te negi cöv $eí<ov òtæleyó¡re$æ' tiç 1àp orix oÏ8ev' divinis loquimur. Quis enim nesciat, cum dicimus deum fuisse, antequam
óç 6"nu Àé'¡or¡,r,ev tòv Seòv ye^¡ovévør' æpò roü tòv Xpóvov Ì) tòv xóo¡rov tempus aut caelum fieret, improprie hoc dici? Et tamen concedi oportet,
V44"^¡evéo$ol., &votxek4 Xpó¡i.e$ø 8r,øÀóyc¡r; riÀ^- 6¡,ttoç ouyXcopeîtocr', èæei quia aliter loqui non possun.ìus. Cui loco haud dissimile esse illud etiarn
g'ì¡

éuv&¡regø CÍ,ÀÀt¡ç. ôv tpéæov xo¿ì èv Tr'pøig 9r1ol lltrútcov' >cò f,v xæI to
loin Timaeo videtur. ¡Verba ista: erat et erit, quae teruporis species sunt,
ëorø, xpóvou .¡e1ovótø eï8r¡ gégovteç løv$d,vo¡.Lev ån[ c]¡v rit8r,ov oÛoiø.v
imprudentes ad substantiam sempiternam transferimus. Non recte eteninl
o,ir. òiäae. i,Lyop.u y,ìp 8Í, éç lu, ëo'ct' ¡e xaì"éorut, tfr òè tò ëocr' dicere de ea solemus: eret, est, erit; at vera ratione solum est ipsi
¡.róvov xatà tòv'ril'r¡$i Àôyov æpooí1xer'a' xaì riv ai'r,iocv i4c ye tor'ocúc4Ç
convenit.< Cuius tam ineptae locutionis mox causam reddens: >Sed nos,
&xatot),Lí'¡Àou lóEE<oq &roòtòoúq' ')&Àlú æ<oç, gv¡oiv, i¡'eîq æoÀù petéXovteq inquit, qui vicissitudini fortunae et casus subiecti sumus, ita loqui solemus.<
toü zrpootuX|v"coç 'ue xaì eïxfl tø.út¡ xøi Àé'¡o¡'r'evtc' l5 t5 Movere etiam fortasse aliquos possent illa verba Platonis: >Ita ille, cum e
;Io.ç'òé T r,væ6 x&xeTvq' oxctvòalíoot¿ev âv tà þ'i¡1t'æ'ca' flÀd'tovoq' oÏq
omne, quod visibile foret, recepisset minime tranquillum, sed inordinato
"
gg5'gr¡oiu' ,o'úto òì¡ æ&,v 6oov flv ópøtòv æøpaÀocpòv ori¡ f¡ouXíø'v d'1ov' riÀlà quodam et tumultuario motu agitatum, ad ordinem ex inordinatione redegit,
xrvor!¡levov ælr¡¡-r,¡.r,eÀöç x-ai &.¡&x.'0¡ç, eiç t&\w øÛtò f,yev èx r:i¡ç &rufiaç' existimans id omnibus rebus fore praestantius.< Hoc enim loco dicere Plato
i¡y¡oà¡rrroç èxeivo toútou æd,vtc,rç d¡ler'vov<< ' èvrø'ü$ø' f ip ori ¡-''óvov tiv videtur non modo materiam, sed corpora quoque ipsa ac etiarn animanr
_- d'öPc( 20
úir¡v, ,iLlù xøi o(ùrù ÐoxeT )'é'¡'e rv rù oó¡¿ottæ xa'i ërt' ye d¡v Ù'xúu 20 temere moveri solitam, antequam mundus conderetur,
- corpus namque
(l/'XÌc anima vacans moveri vel ordinate vel inordinate non potest - haec vero
yùp oûx âv ércoooüv ei¡e &¡&x¡{',ç elte èv tá(er' xr'voîto ¡'ui¡ ¡retéXov -
liÐr¡ ,rpo,;grotá¡eevcc tòv $eòv æøpccì.øpóvtø xexoa¡t'"qxêvær', riq xóo¡'r'ou xøì sic inchoata et errantia deum postea recepisse, ut expoliret cuncta ac cet'ta
xd¡.¡.ouc ¡.r.óvov, o'l toü 1e eTvctt xcti tiç orioia6 töv ðvtclv 8r¡¡'tuouplòv
aritòv ratione disponeret, quasi non llâturam atque essentiam rerum creaverit
ðv,rc¿. &ÀÀ' oÛx otit<,¡ ræüt& æou èxÀr¡ætéov, óq åvspr,rærxótepov ép¡rr¡- deus, sed ordinem duntaxat atque ornatum rebus addiderit. Verum haec
ve,Seroc¿. .cù. ^¡,!,.p tor, vor¡cú te xaì $eiø Àó1ç &v$p<,ræe iç æp'Í.le'' ouv{$er 2ö 26 quidem non ita accipienda sunt, ut hur¡ano serlìlone proferuntur et sonant.

gpi,l(eu æoÀuttxótepov flÀ{,torv, xø$úrce p xøi M<oijoie nporpí1tr¡e töv '$ei<ov


Quipp. rem intellegibileru ac divinam per verba humanis auribus familiaria
iupl y.uéouoç xóo¡eou rro¿eTto¿¿ còv Àó1ov' oü yùp àì "ö $eÇ Xeipeç Plato exponit, quoruodo divinus propheta Moyses de mundi creatione
V+sioov æo,eiv tòu oripøvòv xod rlv.¡iv, oriò'òg$aÀ¡"roi ép&v tri.¡r,1vó¡revø, locutus est. Non enim deo nanus erant, quibus acciperet, non oculi,
oûòè ylöctø g$éyleo$oru, 6tt ¡cú"v¡a' eil xaì,ú-. oùàè 8ì¡ æpórepov xø[ quibus videret, non os, lingua et dentes, quibus loqueretur. Non primum
{lorøpov flv, æpiv i) eîvø'. xpóvov. &Àlù æpòç èvápyer,øv to¿ütø noÀ¿trxöq
30 30 aut post erat, cutn tentpus non erat, sed partim hominum et verborum

åppr¡v.úrtø, 8ì¡ xaì, ou¡rpo),r.xöç tiv röv övtov 9rlor'v àr¡Àoüvtø' d'¡r9ótepor consuetudini indulgent, cum ita loquuntur prudentissimi auctores, partirn
kc(ropsoi Àó1ov re oixçTov røîq æoÀr,ceiorrç zæì, øitr,oloyíav èær,orr¡¡.r.ovr,- res profundissimos ad doctorutr hominum intellegentiam ducunt. Quod a
"õ'
xarêpæv roiç oogocéporç. oúco òè xø.ì OúÀ<ov, rivì¡p 'Iou8øîoq töv èv8é[<ov Philone quoque Iudaeo, viro doctrina illustri et Graecae linguae facundia
te è¡i oogìq. xui zrø'r,8eioc6 'EÀÀr¡vrxie ëæ' &Npov èÀr¡lø'xóTov, æepi xoo¡-r'o- celeberri¡o, actum videmus. Sic enim scribit in eo libro, quenì ex sen-
æo¿ta6 ì.éyotv eù8oxt¡.r.eT. ,rei y&'p rr,ç, çr¡oív, å$eÀ{oer'e tiv aitíøv s6tentia Moysis de mundi creatione edidit: >Nam si quis causam, quare
i¡c' ëvexa'ut
universum hoc creatum sit, velit exquirere, non errabit meo iudicio, si id
2 Yùp] 8è edit. | æ ¿dil' om. | ó/10 zrÀeìocø - fl)'4'tov B¿ in ilarg'Y MZ in textu' existimabit, quod guidam ex veteribus protulit, botrum esse creatorem ipsum
quo loco Uil-xc¿tndÀrv I lt rilòigåpovteqBurnet I t6 Àé.¡o¡revl
rJB adtt. IJxB' d¿l.YMZ et genitorem et auctorem universi, et bonitatis suae gratia nulli substantiae
l)55, on¿. ër¡e¿rø òè xelel ¡tÇ Ëtl èp[(ol rrpooxóær<,:v tøT6 Àéf,eol òoxoúoatq, 84loüv tòv Ðeòv
B34v æøpcrÀapeiv .rI)v {iÀ1v rrpoÜnoot&oøv, ioto tòv llÀdcovø Séo¡v i8[øv xøl òó[ctv 9ul4t- èE ã¡v Ux in narg. BV M Z it texht', quo loco U &ÀÀù ¡i.i1v 6tr '¡e raina tflç fliøtot-
o,i tiv nportorr¡v &pxiv vo¡rú(erv æpooexdrq tô¡vòe tõ¡v aloslcõv eÏvør 8r¡ptoup- vrxiç 8tøvolø6 d).ìórprø, 8fr).ov
yóv, dÀì.d, îvc¿ tõv ¡.r,et' èxeúvr¡v, rþ xøl clv {iÀr¡v aürì¡v xøi tù nrpaôe[lpcrtcr tõv
"ourn 6vc<'rv

npo0æoxeiosal, æpò6 d, dgopõvtø tù ellòr¡ tù ¡regexrù è9øp¡róoal cñ t5lÏ, ú9lotø¡r'év¡v 1 Plat. Tim. 38 b. | 2 Plat. Tim. )7 c. I 1cf. Plat. Tinr' 37de. I r0 PIat' Tim.37 e. I

orlX
dn, ltillr¡6 únepxer¡rév4ç ,&ïu¡j,ç, ôç ¡rerù taüta èpoõ¡rev. | 116,2t-118, 16 &).1' - 14 Plat. Tim. 34c. | 17 Plat, Tim. 3oa. I Sõ Phil' De opifrcio mundi (ed' Cohn) c' zt sq.
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II. 6, s-'¡. 119
BESSARIONIS
118 invidisse, quâe sua nâtura nihil boni haberet et tatnen lieri omnia posset'
Erat enim sua ipsius natura inordinata, informis, inanimata, omnino varia,
incongrua, inconcinnata, inconsttns, apta, quae in contraria mutaretur et
optimerum feruln rationem susciperet, formae videlicet, animationis, simi-
sliiudinis, congruitatis, concinnitatis, omnium denique rerum ideae melioris.<
Item in secundo eiusdem libri volumine: ))Cum, inquit, creator substantianl
inordinatam et nâtura sua confusam in onlinem ex inor<iinatione et in dis-
cretionem ex confusione traductam formare coePisset' terram atque aquam
medio loco firmavit.<
t0 Ita hic etiam vir sapientissimus loquitur, cum materiem praeesse via lo
generationis, quod philosophi orunes admittunt, significat, et quae sine
tetnpore et universa cretta sunt, a deo distinguere atque ordine humanae
consuetudinis explicare commodius arbitratur. Plato vero et cof pus et
animum caeli constitutum a deo dicit, quamquam non constitutum aut
lõcaclum aut animum opinatur ea constitutione' quae non a temporis motus-
que ratione disiungitur. Quapropter is quoque de ¡1ateria locus, qua eaur
irr..rr. dixit, antequlm mundus sive cr€aretur sive gcneraretur si
sive
conderetur sive constitueretur, nec contentiose tractandus est nec, ad-

versarius intellegere nolit, idcirco contemnendus videtur. Perspicuum est


20 enim Platonem, cum providentiam dei et quot quântaque bona in hunc
mundum ex mente animaeque praesentia influant, vellet ostendere, qua
universa disponit, moderâtur et gubernat, primum ipsam seorsum per se
materialem naturam considerasse, inconditam' errentem, temerariam atque
etiam maleficanr talemque posuisse in generatione praeexistenteru, ut or-
2ó dinem atque ornatum formae et habìtus cum dispositione, constantia et
moderatione a conditore animoque ipso proficiscente intellegeremus et na-

òoxei Àáyeuv npceîvar' '¡evéoe


¡,r,ou
toü eiðcno¿oupévou óvcoq' ei rtepi
iiÀr¡v xøi eîòoq å9Xàç ¡'r'{te cie 1e n'
oÜor1e'. &p*.yàp slva¿ tù rp6ç
BBó'¿tt' cí¡.r,ø rQ il'*t; i*¡ .¡ ipó"tpo' åx toü èvavtlou eiq tò es
1óveoiv .. p'r!!u &¡'lo tTvo¿'' ì) tì¡v toü 1'uå¡.léuou
åvøvcíov æPóo8ov'
1t fIaPù æúvrct òè tøütæ' xøl
toü æavcòq er5PeÏv ËPYov' servaret.
toüÐe
10 Aniruadvertendum praeterea est, cum Plato dicit auctorem illum et r I
xøì ôç ó tò æãv )'é1<'rv oÛòèv <íl
.¡ùp xa$óÀov )(ú:,d'Qd'l';v'òv åæÀöq patrem universi invenire difficile esse, quid sibi velit illud universum et
xctì 1 qoorr¡odo, qui universum dicit, nihil exclud.rt. cum itaque universi crea-
V ¿6 xóof¿ou leyó¡'levov oÛpævòv
torem dicit, non minus materiam quanl formalll creâri, dum compositum
g Philonis Alex De plantatione Qd Wcndland) c' 1
tN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II. 6, tt-r1. 121
720 BESSARIoNIS
lé1e- creâtur, affirmat. Quis enim usque adeo rudis est, ut cum universam hanc
æe oijte 1ùp C{'veu ei8ouq tò æã'v oüre &veu Útrr¡e zrã'v
pt).a¡lp&ve¿' mundi machinam creatam audiat, praefuisse aliquam eius partem existimet,
oso¿¿ SrJvøTar. J¿y"'pìu "Tq t'xis'
tr¡'r'rc'rtépou'?:"\' ser'otépou æpú'1-
x"l øtitò tò úæoxai¡.r'evov xocl olov ex qua universum ipsum crearet? Ad haec si Plato animae, quae multo
ov. riÀlù
nobilior atque divinior est, non nrodo habitum, sed etiam subiectum et
I guasi materiam productanr a deo dicit, idem videlicet et diversum tamquarn
animae elementa constituens, quomodo materiam corpulentiae longe igno-
biliorem minime ab eodem creatore productam existimaret? Iam vero in
Philebo nrateriam non extrinsecus quaesitam, sed a primo opifice generíltam
manifestissime decl¿rat. >Ex uno, inquit, et multis constant ea' quae selnper
l0 esse dicuntur, et finem atque infinitudinem habent in se ipsis generatnm.<
Et alibi: ¡rDeum dicebamus duplicem illam naturanl rerum in lucem pro-
xø[ 6oa töv tulisse, finitum dico et inûnitum<, ex quibus tum corpora tum cetera omni¿r
v xøì ¡.r.rxpótepov
épr'oícov

tà, oó¡.r.øtct èx æê,pæ'coc' xai &æe'4Laç constituuntur. Ad haec calidum, frigidum, humidum, siccum, maius etian¡
tò æePøtoüv xai et minus et reliqua his similia in infinitum progredi possunt. Quodsi
êotiv
- èxeivo 1ùP l5 corpora ex fine et infinitudine constant, finis autem nihil aliud quam forma
est haec enim terminat definitque materiam manifestum est materiatn
- -,
inûnitudinen esse et hoc loco dici a Platone, quapropter, cum omnem
píæv æøPd,Yer,. èrcel òà tù èvtocüSæ
infinitudinem producet deus, materian.r etiam, quae ultima infinitudo est,
é llÀ&tt¡v naPd,.Y* óc ri:rò toü producere. Quoniam autern res naturales per comParationem quandam
&nò {q æpdnr¡e æøpd'yorr' &v
óoørlrcoç, xrrì f¡-'-i6 úi.r¡e èoX&"1 ¿n¿tp'tæ
20 et proportionem intellegibilium Plato produci existintat, quem ad modum
o[ neplflÌátc'lvø tísevtør''20
xet'ørJcòv &'n"rpio,'',S¡v ðv tfrcõrv vor¡töv &x96cqrt a substantia ipsa substanti¿rm et ab aequrli ipso aequale et reliqua id genus
eYo¡.'.évou'
èxEivoq eodem modo, constat extrenlîln quoque materiae infinitudinem hoc ipso
&l,orv toær.'to, ¡lu$uxótepóv ^¡e
tòv xøi cò Xáo6 auctore a prima produci, quam Platonici orunes in rerum intellegibilium
ò toü 1Póvou øi$óPa
tò summitate constituunt.
væ tQ eixóvoq ðvó¡-r'øcr' æapd'8et^¡¡'toc
in
)?u'coÇt tiç 8' &zre rpiaç ui:l'&rar' rò A&oç 25 25 Quod Orpheus quoque, quem Plato plerisque sequitur, visus est rc

rai circò rorlrouv roiv Euoiv ripxaiv torlç re seíouq xøi è¡,r,gæveîq
8tøxóo¡'r'ouç

1evvfr, tilv te xr,vr¡tlxiv


xoci é
riæ' &,llov éPr(o¡.r,évv¡v xal úæ'

èoyær1v &netplæv, r19' fi æepr'óXetæ

'¡.uo¡reu<,lv 'Hoío8oq léveu, > 30

"aiu materia est, atque ab his duobus principiis tum divinam hanc et intellegibilem
tò ,i¡r,opgov xøì, dveiSeov tiq tiÀ
nundi machinam ducit tum etiam moventem et diversificam et perpetuam
arj¡ò 8à xocì, :i¡ $e[ø YPo(gì úæoor¡
xæì,1iç &PoPgov de¿ xøi &x6oP7r

pì popqi øvu ei8e¿ dtrÀ' dvaÀoyu-


¡'r'í1Ð'
35

d,vagop{ 8r¡lovócr toü ¡,r.í1æo pèv 6vtoq,


tõv 'i¡petépov 8¿8øoxúl<¡v o[ xle¿vórætor
l0 népøç] eilit. &rcerpov | &ncrpov] edit. #puç | 23 xu| põlì,ov - tré1ov Ux iz
è[er].í19e r,oav. marg' BY MZ in texlu, quo loco lJ xal dÌ)'¡yoptxórcpov | 29/38 {v xùt - è[erl{geloøv
Køicil).<oe òè ío¡rev æævtøXfl tòv flLd'tc¡væ èæì' ¡riav &pXì¡v tù æ&uræ
ta -Jvcrituov
èti$eto xøl t$ '$eQ tfl æpóq +o
I)x inmarg. BV MZ in textu 134 o¡pcrf,ver scriþsi a4pulverv UB VM
d,vú,yovtø, o¡" ¿u, ei cì¡v Úl'r¡v
ripxfrrÌvtlÐtnp¡¡r.euau êt'é')u' tìp/-Íu' é6 oi ouxoq
&wat ¡æoLv' åv ¡'r'èv yùp
8 Plat. Phil. Ióc. I I Plat. Phil. 13 c. I rt cf' Plat. Phil. z4a-e' | 30 Hes' Theog
rctîcfloÀtteíøuçtöv¡lèvvor¡tõvcri.¡ø$òvalttâ,,,cæt,,tô¡v8'épærövtòv 116. I Bscf. Gen, ¡, r sqq, Sap. rt, 17.142 cf, Plat' Pol' VI. 5o9ab'
xal cõv
íiÌrov, ëx^¡ouóv y, øùiòu ç'i1qsoü gúo*tu ' óç èxeivo ægótcoç
IN C^LUMNIÂTOREM PLATONIS LlB, It. 6, 13-r4, 123
122 BESS^RIoNIS
informem et vix in intellegentiam cadentem. Qood sacrae quoque litterae
J i;,;"""Ï,"*: :lïJïJï:î: significare videntur, cum in principio creatam trldant terram, inanem,
uJ.o"- tenebrisque obductam. Haec enim nihil aliud quanr materian-r
indicant rudem, informem et nondum faciem aliquaru rerum habeutem'

' dæ' aritoü toü évò6 eiç tò æpóttotov


lrott 8à xaì' óq èv
<ÞrÀí1pqr' 'tò æépa6
pEt. ø

oi5., oo.9öç ¡líøv xøi ¡'r'óvr¡v tu$é- 16


materia illum appetit, Quippe nisi appeteret, nulla ratione aiiquid assequeretur
r¡v æd,vtø åvd,yov rí'vr' ¡'r'ì¡ rcd'Ptxx¿-
'úi.r1v
,ïpXì¡, &vcituov ti$eo$øu öv
T bonitatis. Parunt ,ut.* ,rt.quitur, ut superius Platonis verbis ostendimus'
Quem secutus Aristoteles materiam appetere divinitatern et formanr scripsit,
xaì òr,avoío¿q æotpeoeoaÀeu¡lévr¡q' t[v"
, ¿trÀ' olqò{æote ooqtotfr xPøt-
olo'¡iav 8tx¿i<¡q æepl$íloalev &'l' 20
rizrÀõ¡q aitl¿v tí$eo$al xai tic
c,¡v xotl æoÀ].Çr ¡lã'Àtrov &æò
coü æpr'ltio-
vüv ipsum principium statuebant, ostendit nec a multitudine nec ab uno ente
icior.q toü tolo'5tolç eÏvæ¿ æïciou -
principìum entium capi oportere, sed ab ipso uno, quod ideo facit, quia
ao ad primum et solum unum omnia ref'ert'

25129 rooolnov marg' BVMZ in textu, quo loco U xal'¡cip


&li.dlouv lJa in
- repl flld,:<¡vø èp<orõou, tív¿ d,v Slevélzorev
ôì¡ d,vrr,òtø.poito i¡ ülz¡ 9eö¡, eÙotóx<,16 o[
&lÌÍ).ov, &¡.tgco dvta &n' akia'ç dyév¡tø | 30 èxeivo B V èxeív<¡v U

8¿à ti toüto ¡l'ãÀlov åxeivor'q i I Plat. Ep. II.3rze. I l3 cf. Plat, Phil' ¡8 a'b.
(r¡ø¡cé
ðilÀo æ9ò torlt<¡v aítuov
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LlB, IL 6, r4-t6 125
12+ BESSARIoNIS

xai tò óç ëcuXe tiç cöv lívt<ov &pXi ç al'tuætêov'


ål't- åx&tepov &toæóv

r¿ xal' rì8úvo¿cov.
r5 IIpòç òè co'5,o''q æöç oÙ napcÌ æ&v

åæ' iov¡6 tiyotsÇr tu$e¡'r'évouç åxátepov


tQ
,,poo8.ó¡rruov; ori 1àp épóttpov cÇr $eír¡
6

oü., 6¡..q dvcròt¡pr¡plévov' xøi ¡'r'í1 '' eï


¡reTo$ør,, tò 8è ztpòç
cò xoo¡-r'aiv 'rov'
ti tò ouv&.ætov d'P'gto xo¿l æor'oüv

&pxlv eîvcc, $eréov, | $átepov


'$"òu
u,.dJi"Y' ï\iË: ¡T"t;;,"nr:i::î
tic úþE &pxiv
erioepõç xai ô¡loÀcy1réov Qui igitur ubicumque haec scribit et ita aperte unum ac solum prin- rs
&ææye 'c\c, pLo<'oqr¡¡.rloå, "òu cipium omnium entium facit atque ad ipsum unum omnia refert, cui tandem
æávç<¡v töv ði)'Àtoi' xo¿ì ciÀtr<¡ç yùp o'i cæút¡ ¡'r'óvov ti¡v &pxì¡v xc(Pc{'xrr- 16
mentis compoti videri potest nrateriam pro principio posuisse? Enimvero
Àlù cQ æ&wa' èit a'itiç eÏvar'' el Ðè
Plato principium per se primum cum ceterarum rerum omnium tum tra-
orjòeiq àv trr¡pioel tol¡'r'í1oott' töv tt¡'t'lto-
6 teriae ipsius causam posuit. Quod enim a secunda causa provenit, id multo
&pæ tdvctov &p7'ì¡ xotl
trtov
-, é $eòç magis censendunr est a prima provenire, siquidem ea causa est, ut id a
Tev &pXotí. où 1,Ìp d,v f,v ndvrcov, tiÀ)'à
secunda proveniat. Servat quidem hoc propositum Plato semper, ut non
nni ot,rit¡ç ü.pu.ti1c, Útrr¡e, xøì' lt"La rci'v-zo
primum per se principium existimet creatorem sensibilium rerum propin-
ripXì¡ orl æo).Àæi. d¡v &ætrouotd't¡v xal æp<'rtlotr¡v núutov dpXì¡v
ttov 'r*i1'ìprfrç úÀr¡ç ot'lriq uì.río,v re. xøt &p7,ì¡v tl$eto¿' quum, sed eum, qui post primum illunr, quem unum vocat, secundo loco
röv re cíÀÀ<¡v ¿r,¿u"ru t0 constitutus est, cui cum materia tum ideae a prirno tributae suut, quas
fl).d,t<ov, ei xo¿ì èx
.c\ç æp<'ff¡e àn"rptar, aùrì¡v (orix) &-¡têo/('4, fiæep e'ípr¡tar',
respiciens creator secundus formas materiales atque sensibiles materiae im-
æap4'¡eo$ar, por5lecør', cò 1'ìp êx toü à
primit iam praeviae altero mentis conceptu et a primo pendente; sive
npotápou ociciou æap&1eo$ø¿ toü coîç Seut
d' 26
enim signis sive relationibus ista distinguantur, nihil refert. Sed de his
,dvar, èæ,ud'ovtoq. 9uìátreu 1ùp àì¡ ðó[otv
d'
nlias. Nam de materia, quam praeesse generationi Plato fatetur, vel eatenus
8e töv v
t6 tetigisse satis sit, ut hinc etiam pateat non temere dictum fuisse ab illo
praeesse materiam.
Ergo materia non caret causa apud Platonem nec principium est per re
se primum; etsi enim concedimus principium esse materiam earum rerum,
qu:te fiunt, quod et Platonis et Aristotelis sententia perspicuum est, non
tov 8r¡lõv, 6re 91o[ tòv $eòv nøpøloc-
20târnen,simpliciter, sed elementale principium tum materiam ipsam tunr
¿Seivæ¡ r& ei8r¡, oti Xpóvr¡ dÀ).' èær'voíç
etiam formam materialem ponimus, ex quibus res compositae constant.
Àrìç, iv 1evéoer æpoüæúp1etv épotroyei
Nec principium hoc elementale adversum esse causae agenti aut finali, nec
ar 1àp p{ce d,vøítr,ov ar}rì¡v eIvør ¡.''í1teeo
tam causam esse, quam illae sunt, sed dumtaxat esse concausam. Si enim
ripXì¡v riælö6 æPóo¡v'
16 Ei 8è xo¿i åPX{v æ¡ cöv
- rrpótr¡v Bz in marg.Y MZ
Yt'vo 16 é¡¿or B M É¡¿er V | 2ll88 tnu tùp rin)touotdr4v
téÀr¡q gøtóv, &Ìtr' oriX riæi"ôç in texlu,IJ l22ÍD,r¡çB,VZ 6Àr¡çM laùti6BrVZ øùtôvM laicfcv B'1YZal¡taçMl
onr.
ëvulov eTÐoq ti$ecov, è[ clv rò o 23 à4têocoç BrVd,¡.rérp<oçM |25 roü toiç BtY Z rot5ror.ç toi6 M | 26 ènr,vd,ovtoç B'¿V
ånrvrlovroçM ånrvóovtoç Z 128ÍtB'M Õ V om. Zl 32 òr¡ìõv V ôiÀov MB?? I s7 El, ôè
B37oo'ix cïvri[ouv æpòq tò æolr¡tlxóv r
óç êxeîva,,ir¡.i ouuo,río,u r1ro,, póvov &Àtrou àeo¡révr¡v æle1æv, fi ¡rèv *ip ¡"r,ù B V M] Ux corr. ¿x xod 1ùp ôù I r24, 43-t2li,2 xal oú11
- eÍ4 Ux in marg, BVMZ in tcxtu
ðv èot¿v f¡ ÚÀr¡ xai èæ' ëxewæ æøwò6 pi iívtoç' óq ðv loqr'otfr 8e íxvurær''
l0 Plat. Legg. X. 89t c.
oûx ëoçrv o,i¡j' o,liúo( 6Àcoç xai oû¡ì, oix øitiæ &ÀÀ' eü pí1æ<'r Fr¡8'
¡.tóvov,
iN CALUMNIATOREM PLATONIS LlB. II. 6, 16- I8. 127
BESSARIONIS
126
materie non est ens et ultra omne non ens degenerat, ut in Sophista
o.îr*riv rtç jt*,or., orix â,v ioo,ç &.y.øpr.o.
tfl6 åLr¡$eí0r6. ii vàp pdæor dv,
Platonis ostenditur, profecto nec causa quidem est nec solum non causa,
åiit' Èv'¿Ûtò øIttov &?'lou eir¡' Í 8é
I rrì ðu, oijc' &v ";;; t;"t "¿t¿o' tõv lrvo¡révc¡v èot[v' côoæep cò oúv$etov'
sed etiam si non causatum quis dixerit, haud forte a vero aberrabit; quod
æp åoriv òu 8,uá¡"' f", o'uo'"fot ei yàp pì¡ dXor enim nondum est, dum non ens est, nec causam habet ullam nec ipsum rei
'$toü
o,jtco xæ[ a'itì¡ èx toü rc&vt<¡v æor'r¡toü torS-rou 8' æIcuoç ó
"øpotyo¡révr¡' n O ullius causa esse potest. Verum tamen qua potentia, ens concausa est eorum,
ei ¡rì¡ èv quae fiunt. Atque ut'ens compositum, sic ea materia, quae elementum com-
neP xaì' toü ouv$étou'
útr¡q èxeîv positi est, a deo rerum omnium conditore producta est et ratione quidem
<1l òè oÚc' oüor'¡ç oiit'
ouv$érou ante compositum mente percipitur, re autem nec esse seorsum nec intellegi
,toü. tt 1úp åotr'v f¡'-pÀ"¡ 'ii'r¡ ; e! tt6
xø[ é¡oooüv
xatd' potest. Nam si quis ullo modo et, quem ad modunr Plato inquit, instar
*o"ouoio*' ò'5vcrtto' eúpdoel ø'Ùtiv
ii,óq flÀát<ov gr¡oív, ðverpoæoÀõv to somniantis comprehendere animo poterit, quid materia sit, reperiet eam
u 5e y, .oùç æÀ,ío,ç ;ù""'-0"::: "o"
!;";
*;'u];1;î"3"""';:,åiîî:Jr'lï " sententia praestantissimorum expositorum Platonis atque Aristotelis nec
è[r¡'¡r¡töv oÚce &no¡ov oùoow oto¡la'
t
corpus esse aequale, quod nonnulli subiectum secundum dixerunt, nec
drçtrveqriæétræpov-toüto'¡àpæolloTçt¿xøìxrloiqðÀéyXouot'lóycr'ç- incorporeum quicquam, ut deterrninatam quandam incorporei naturam accipi-
ü &o<'l¡látou Ðr¡Àoüvto6'
oüte ¡liv rioópr.cttov (i ióptotov Toõ oco¡'r'otttxoõ
mus, sed ut per negationem corporis dicimus, esse dimensioncm quandam
dÀ}J ôs &æó9aorv oó¡ cri eiSr¡ cõv tr ro corporis indeterminatam, quae lormali mngnitudine determinatur, et qua
à¿d,oto¿orv úæò toü eiòr ¡oFà fi formae intellegibiies differunt a sensibilibus inde deductis et in partitionem
xocì' àt&oto¿o¿v
aio$r¡röv æapa).Àd.tæt ' ¡rep''o¡-r'òv
ac discretionem de impartibilitate illarum et unitate dispositis, quae etirm
rùv'
V49 rivti tfiq èxeivtov &¡r'epi sequestreta omni formr, divisione, figura, magnitudine possit cogitatione
ov æd'vtt¡v töv èv aritÇr
t7 "Hv àì¡ 6 te 8r¡¡-r conrprehendi aptaque sit formanr, figuram, divisionem, quantitatem et quod-
rc&vt¡ xaì &¡ropgov xæi
Àóy<ov te xøi ei8õv tÇ zo vis eiusdem generis recipere. Aliter enim intellegere non potest, quod
rt] *:::: PoPg'4v' ox!¡-r'a' 20
ciòrcrípetov xøi tioxr¡¡'lú' oùx omnis formae expers est.
Stocípeor,v, noo6':'¡Jo xai æËv
tò couoõrov i¡'Lei6 æ voEiv è$áÀovreq Quam ob rem Timaeus Locrensis et Plato cogitatione spuria, Ari-rz
oilÀtrq 8uv&¡re$ø' æö stoteles et idem ipse Timaeus per ProPortionem intellegi posse materiam
¡.r,èv
Ti¡-r.aro6 Yai llld'c volunt. Quia enim non per formae innixum ec firmitateru, sed per negl-
'APlororá),r¡ ç xæt' &v 2ó tionem sequestrationemgue formarum oruniutn quasi vacillante cog,itatione

&æó,paor,v xæ[ æúvtoY materia intcllegitur, ideo cogitatione spuria dicitur comprehendi. Nam ea,
¡r&ÀÀov fl d'votøv
838úÀr¡v ép&v vóScp Àoyr'opQ voeîo$æ¿ ,tráletctt' 1Û ló'o: guorxoîç zrpót¡v quae per formam et habitum fit, Iegitima cogitatio est, rursus quia primarn
li g*¡rj" ott".' èv toiq
tì¡v a,itiC ëuro*u o¡onì.' fl "ìu rerum naturalium materiam ita se habere ad ens et substantiam manifestum
úi, u ëx,,'', u ï"" ;i ;' "m:, ;'rrfi:i est ut aes ad statuam et lignum ad lectuluru per proportionent asseveratur
;i;*i :ïf ,åi "i iiï,, so intellegi. Quodsi talis aut simile aliquid materia est, quis eam dubitet a
deo esse et divino intellectu comprehendi, quae a corporibus, quorum con-
ò $eoü'¡e èotiv,
åvvór¡Pot
tlitor est deus, et quantitate, quae corpus est qualitatis exPers, dunttaxat
secunda notione separetur, nec tamen sit hoc aliquid aut sirnpliciter substet,
riv eÏvør', 'ç6[ ve dæ sed quae formas respiciat, quarum creâtor deus materiam quoque ipsarn
óç tò 8ó oüoo¿ oÛò' <irç tiæ)'õç ot'oa' so producit esseqrìe ita ei impartit, ut a formr inseparabilis sit' Haec de
"' ¡''éito'
æPòç tà materia Platonis opinio est. Haec Plotini, Porphyrii, Amelii, Iamblichi,
ëXouoot
tò I8¡ov eivo¿r' & Syriani, Procli, onrnium dertique, qui Platonis disciplinam sunt secuti. FIoc
¡let' èxe ivoiv e etiam Hermae Trisnregisto placere Ianrblichus scribit, quippe voluisse Hert¡er'
etvocu
' affirmat materiam ex substantialitate produci.
twoç órcotouoüv eTSo

ú).r1q lll.atovoq òó40¿' aÚr¡ flÀotivou' flopqup


a/8 eî '¡ùp pù -*pò øriroü Ux in marg. BV MZ in texttt | 24 ènépercw U B éæú-

ïv 'Id'¡rpÀr'xoç rotopei' åx pcorv V | 39/48 oÛX óç dòúvctov Ux /¿ marg. BY MZ in textu


:,'J.ï"î,-01!'î)i''"lio
i'é'¡"v'{v Àeosar tòv 'Epp!v'
-
9 cf. Plrt. f im. ;z b
V49"cìq oüoróT1toq
xød1'¡opoç èyxøleî IIrá-
T
ra @æupúoat oüu &u '
IN CALUMNIAI'OREM PLATONIS LlB. II. 6, 18; 7, t. L29
T28 BESSARIONIS

'¡àp aùcù¡v Quae cum ita sint, non video cur Platonenì reunì perâgat adversarius, re
Søu vo¡-r'i(<ov' &tòr'ov g'èv
quasi n:ateriam deo coaeter¡ram posuerit. Aeternam quidem Plato esse
note o,i8oc¡.r.oü Àé1ovtæ eÚpolç' ei
materiam dixit, coaeternam deo nusquem ab eo dictum reperies. Quodsi,
ritòr,oc òè é Seóq, ouvoctòr'o6 dpæ f¡
quia aeternum deum et aeternam materiâm Plato asseruit, ideo eum co-
av&'to¿¡' oü ^¡rÌp ouvorvr5¡'r'olç' &'rlr... <i¡c
6 âeternâm deo posuisse materiam adversarius existintat, aequivocatione
tiç úÀr¡e xæcr¡YoPeitocr" 5
decipitur. Non enim univoce aeternum de deo et materia praedicat, sed
nolÀoì, cì'tòlórr¡co6 xai
ut ea, quae ab uno denominantur et ad unum referuntur. Multi eninr
v Àe1o¡.r,év<ov PøS¡loi rræ9rì
apud Platonem âc varii sunt gradus aeternitatis, immutabilitatis aliarunrque
fllr.d,t<¡v¿. oÛç ó pouló¡levoç e'ioetotr' toiç èxeívou xæì tõv nepi o¿Ùtòv contlitionumr Quâe de deo atque entibus communiter praedicantur, quan:
'""i"1 xøi tò æõv 8ra9éper' tò æã'oav clpa tì¡v
ouyygd,¡r¡.r,,.,o,, au",-lxiu. 11e to multiplicem rationem, si quis voluerit, facile poterit ex eius libris accipere.
toüðvto6&æelpíævæepleuÀv¡gòçåiàtov,olovtòvseòverioepö6IlÀút<ovlepat.ro Maxime enirn differt åeternum illud, quod omnem simuÌ infinitudinem entis
comprehendit, qualem Plato statuit deum, ab eo aeterno, quod suum esse
non absolute, sed cum fluxu generationis connexum habet et, ut perpetuutn
esse possit, aliunde acquirit, qualis Platonis sententia est n-rundus et res
lõ onìnes naturales suo quaeque genere et, ut sequitur, mitteria ipsa. Hunc
de aeternitate locum Boëthius quoque non aliter, quam nos fecimus, in
libro de Consolatione exposuit, quod profecto mirandum est xdversarium
latuisse. Adde quod, cum aeternitas dei causa sit aeternitatis materiae
t6 Sltotærør,; ènei xaì' 'Apr'otocéÀr¡Ç' atque mundi, longe baec inter se differre necesse est. Nam si quis etiam
xøì, øÛtQ eiv Úlr¡v, d'tò¡ov xøi tòv
zo Aristoteli hoc ipsum obiecerit, cum ipse quoque et âetel'nem materiam et
i dtò¿ov ó¡'r'o)'oYeiv -' 20
deum aeternum statuerit, facilis erit pro eo responsio ex irequivoci ratione,
æPoPælló¡'r'evoq' xøì
quod scilicet plurimum intersit inter aeternunì câusans et aeternutn cau-
d,'t8r'ov toü øittætoü
satum, quippe maxima inter ceusans causatunrque oppositio est nec minor,
d,vcr,xer.¡.r.évov àlagopd' xotl
òr'áoraorç
quam sit eorum, quae contradictorie opponuntur, quae oppositionunr om-
f¡ cöv xæt' &vrLgæolv &vtlxel¡révolv'
z6 niunl naxima est. Neque enim fieri potest, ut quod causâtunr est, etiam
'lo¡r.rr. tò 1ùP T uvòç øittatòv oùxizo causa eius sit, a quo est causatunr. Quod levibus ac etiem pene vulgaribus
¿ òè xctità ææXuPePi taütoc æocPø- exemplis ostendi potest. Siquidem vestigium pedis aeternum fcrret, si pes
d.. tó te cit8¿ov Ðr¡)'æ8ì¡ toü æo8òç esset aeternus, et umbra baculi aeterne, si baculus aeternus esset spiendo-
remque ab aeterno sole reciperet. Nec tamen coaeternum cum pecie vesti-
eo gium nec umbra cum baculo coeeterne diceretur.

iXvoç tQ æoôì ouvcttòr'ov i tiv ox Haec propterea latius exposuinrus, quod plura erant, qule desitlerari
'AÀId, totÜta ¡lèv nÀøtútePo in hac quaestione videbantur et retio non magis pro Platone quam pro
.Í¡læ où ¡r,&llov úæè9 llld'tcovoq xaì,Apr,ototáÀouç. ot.'itoü eïpr1¡låvoc--
ì) Aristotele explicanda erat. Sed i¡m finem huic parti inrponamus.
xai è4 <T¡v d'æo8ei{o¡'r'ev
tù øÛtù yàp &'v tr'ç &1vco¡'r'ovöv å'¡xøloír1 xdxe ivc'o'
Àé1ovta -- èvtaü$ø otfirro'
Cap. VII. Falsum esse, quod adversarius dixit sentire Aristotelem,
eo quod mundus ex non ente simpliciter sit productus sola dei voluntate.
Keg.("'Ot¿orix&a'r¡sèçtòv'Aprototérr¡8é[ocr'tòvzóo¡lovèxcoü¡riso
potll'r¡o'v' ó6 ó xoctí1^¡o9o6 o{ecøt' Nunc videndum est, utrum Aristoteles ex non ente simpliciter, sicut?rr
iívroq æag!X'$ a.u xatù' ¡róv4v dv toü $eoü
advers¿rius refert, soladei voluntate munduru producturu esse voluerit.

9/18 æoÀr) ycÌp òr,úotarat Ux l¿ tr.nrg. BY MZ in tcxtu I 14 æ.:noiv] naolv codd.


l5 Bo4$iou] - i

BoEr(ou codd. lI8l23 årel, xaì, èpeï B2 itt. marg. UVMZ in testu l2t d,v
-
ro'55 U B'V crùroùe M
oriàa¡,toü röv otrltoü ou^¡ypa¡lp&'rov À1 ohI er, Kardlnal Bessarion. Il. I
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II. 7, r-2. 131
130 BESSARIONIS
Enim vero Aristotelem nusquem in omnibus scriptis suis de voluntate dei
nentionem fecisse compertum est, cum Plato voluntatem et bonitatem
et providentiam dei ubique praedicet et causam productionis entium fatea-
tur. Quodsi voluntate dei conditum esse mundum non dicit Aristoteles,
o tum longe minus ex non ente simpliciter productum existimat, res tamen
generari ex eo, quod aliquo modo sit, aliquo modo non sit, quem ad modum
Plato dixerat, arbitratur multisque id rationibus nititur probare cunr aliis
in locis, tum maxime in eo libro, quem de Naturali auditione scriptum
reliquit. Et quasi hoc peculiare eius inventum sit, admodum gloriari
ro videtur. Sed et Plato et Timaeus et alii ante eum complures id tradiderant.
At vero ex nihilo simpliciter generatum esse mundum non modo non
probat, sed aperte etiam improbat multisque verbis demonstrare nititur
fieri non posse, ut ex non ente simpliciter aliquid generetur, adiicit etiam
oTov xørà o
^¡iveo$æl åx g'i övto6, veterum testimonia, quibus opiniones suas corroboret. >Convenit, inquit,
åoc¿ xc¿S' ¿útò þ¿ì ðv, oôx åvuædP
tohac de re inter omnes, qui de natura disseruerunt.< Tum expedita ratione,
quae ad alios spectabat, suam ipse opinionem exponit his verbis: >Nos
autem et ipsi generari nihil simpliciter ex non ente dicimus, verum tamen
generari ex non ente tamquam per accidens. Nam ex privatione, quae
per se est non ens, nrinime in existente generatur<. Et paulo post: rUnus
v ðv ðotr" rcöc òè oÛx ðv' è[ oü æpö-
zo quidem hic modus est; alter autem, quia dici haec possunt per potenti-
rov èvuæd,p7.ovcoq ^¡iverar, tà yr,vó¡'r'e
arn et actum.< >Itaque, sicut diximus, dubitationes illae solvuntur, ex quibus
¡ livetæl '¡àP tù YrvóPevæ xaì infringi aliqua, quae a nobis dicta fuerant, videbantur.< Rursus quoque,
xc¿ì, töv èvøvclolv, toü pèv
deì' toü æ
cunr ostendere vellet, quonrodo ex contrario generatio et in contrariunl
tov eïç ,åtlLrlla' toü 1àp ii8occoq üæ corruptio fieret: uEt aliquid, inquit, contrariis esse subiectum oportet, quod
¡,r,åv rò
æüp è[ èvctvtúæç êøutÇr æor'óc
zo aliquo modo ens, aliquo modo non ens sit. Ex quo primo in existente
tíou 8è tQ ii8ætt, 6æeP èotì' cie generantur, quaecumque generantur.< Haec enim Aristotelis verba nullam
excipiunt productionem, sed plane ad omnem generabilium rerum genera-
tionen referuntur. Nihil enim omnino ex iis, quae fiunt, censet fieri.posse
106 roü únoxer,¡.r,évou xo¿i ric ct<ol'¿o(- nisi ex aliquo subiecto, quod partim ens sit, partim non ens. Quam ob
g0 rem si quis mundurn a dèo factum dici ex eius opinione putat, factum

esse ex subiecto fateatur necesse est, alioquin incidet in plura absurda, ut


latius explicabimus suo loco. Ilic scripturae adductae rationem exponemus.
Generantur enim, quaecumque generantur, et corrumpuntur, quae- r
1éveor,v Ctìlou 9$opóv,
töv ¡.r'ðv æ
cumque corrumpuntur, certe ex subiecto et ex contrario et in contra-
Vbl ¿lllc¡v òè töv èvøvríc¡v å¡e¿o¿ouo
86rium subiecto semper eoden manente, contrariis invicem commutatis.
Etenim curn aqua ab igne in ignern mutatur, generatur ignis ex con-
traria sibi qualitate, quae frigiditas est, et a contraria aquae qualitate, quae
xqì toüto æo¿oüvto¿ caliditas est, eadem materia utrique qualitati subiecta. Quod enim prius
rcd'oXovta eic, êav'cd..'
erat aqua, mutatis qualitatibus factum est ignis" Contrarium enim, quod
gseipououvd'væ'¡xaioqtùèvtoiçæ&olouoc¡'''ì¡8uvú'¡'r'evctåo(utoî€ouvuæd'p' 4o corrumpitur, ei quod corrumpit, et sinrile, quod generat, ei quod generatur,
- rS f è" tt) BekÞer õ èotr' I 14 yÍvetar'l B¿hþ¿r add" l--16 8t" ù'çl Behher add'
"!. V lvtz itt t¿xlu esse oportet. Atque ut generatio ex contrario in contrarium eodem sub-
'ar5tó 'lJx fu matg" ts
riwyxa(ópevor l'17 120 xal aüSr'ç - xø'l iecto manente, sic etiam corruptio fit. Corrumpitur enim aqua ex igne
b: t'l - ¡6' I 11 ^¡lrist' Phys'
-'9't ø 4' r87 a, 34' I 1t Arist' Phys' a 8' r9r cf'
t *", Phys' Arist' Phys' a 9' t92 ad ignem, et generatur ignis ex aqua ab igne, eodemque rnodo fit in
48. r9t t,,7 16'Arist' eítyt' ø 8' r9I b' 3osq' ll8 ^' I'i
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II. 7, 2-), 133

ceteris rebus, quae âut generantur aut corrumpuntur, ita ut alterius cor-
ruptio sit generatio alterius et alterius generatio sit corruptio alterius
sublatis prioribus qualitatibus et aliis contractis contrariis. Cum enim ex
aqua ignis generatur, qualitas frigida et humida removetur, calida et sicca
r inducitur eaderr.r materia corporis manente. Solent nalxque corpora, quae
globo lunae subiecta sunt, quaecumque naturaliter agunt, ad eunl agere
finem, ut se ipsa multiplicent. Quae autem ob eam rem âgunt ea, quae
patiuntur, hoc est ea, in quae agunt, in se ipsa transmutant. Quod dum
faciunt, corrumpunt necessario, quae in patientibus sunt et penranere secum
l0 non possunt. Haec autem contraria sunt, quae a suis contrariis necessario
corrumpuntur. Cum itaque contraria, quae in patiente sunt, ab iis, quae
sunt in agente, contrariis corrumpantur, fit, ut recipiat subiectum quanti-
tatem qualìtatemque agentis pro iis, quas ante illas contrarias habebat"
Itaque ad agentis transmutatur uaturam, et quod ante ernt aqua, si forte
16 sic accidit, fit ignis ab igne, postquam vi suae caliditatis tantum rgere
potuit. Hinc merito sequitur, ut omnìs sub orbe lunae generatio et cor-
ruptio nutatio sit manente aliquatenus eo, quocl n.rutatur; nranet enin.l
secundum subiectum, quod non deterninate hoc aut illud est, sed alias
fit hoc, alias illud.
z0 Qoo* ol¡ rem nou ex non ente, quatenus non ens aliquo rnodo s
est, generantur ornnia, quae in tenrpore generantur. Nam ut tempus, in
quo res generantur, praecedit icl tempus, post quod tempus hoc est, sic
et rem, quae generatur, praecedit res alia, post quanr et ex qua ea exstat,
Ji;:;:1:#';,.
tu quae generata est. Quapropter rr.rutationem tamquant genus omnis, quae
êxuo'cov tóòe xa,ì'
zs sub globo lunae est, generationis Plato atque Aristoteles posuere. Cuius
rei testis est Platonis Tiruaeus, qui et docet hoc aperte et cum .{,ristotele
consentit, praeterquan quod Plato, dum materian in manendo considerat,

ðvto6 a'it46, nfl àà P'ii ðv


- manet enim, ut dictuur est, eadetr - eam hoc aliquid nominat. >In
quo enirr, inquit, generari omnia videntur et rursus pereunt, id solunr
Bd$ ¡.r,àv
eiðoç èY.oúor¡ç, ivø' ¡'r'ì1 rò iòr'ov gg appellare hoc aliquid et hoc certe oportet.< Aristoteles autem hoc verbunr

xø[ øritfr ÀÉ[er' fllacov 94oi - formae tribuit, per quaru unâquâeque res boc aliquid et ens sit. Haec
de ruateria reruu) quâe generationi corruptionique subiect¿e sunt, Pla.tonis
atque Aristotelis opinio est. Principium uterqure ponit eam elementale et
concâusam rerunr, quxe generantur, ex eaque, ut aliquo tnodo est et aliquo
s6 modo non est, generationem ambo constituunt, utpote cum sua ipsius
natura nullam sortita sit fornram, ne forma propria, ut Plato inquit, ce-
teris formis recipiendis obstaret, ut Aristoteles quoque Platonen secutus
nit, sed quascumque fortnas vicissin, et quasi per successiouem posset reci-
pere. Itaque nuìla est de hac re inter Platonem atque Aristoteletn con-
¿0 troversia. Praecipuas vero caus¿ls, hoc est agentem et finalem, optime
quidem et clara, ut aiunt, voce, quem ad uodum supra diximus, Plato ad
deum retulit. Aristoteles autenr, quoniaru ingenitum omnino et causa et
&e\cdit'
V ^¡[veoÐar, u | 2r yùp] Ðè ¿rlil, | è'¡"¡uvo¡révql å1yrvópsvø
----nil"¡a¿ B ten:pore mundum statuerat, non immerito praebuit suspicandi causem se
20 Plat. Tim. 5o a'
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II' 7, J-s' 135
BESSARIoNIS
134
opificem deum minime entibus tribuisse. In qua re, quantum Plato Aristo-
teli religione et pietate praestiterit, aliorum sit iudicium; nobis satissit
adversarii calumniam detexisse.
Iam vero de aeternis et intraterialibus substantiis, utrurn hae quoque I
5 ex non ente omnino) an ex ente aliquo modo et aliquo nrodo non ente
productae sint, quid Aristoteles sentiat, perspicuum est' Nusquam enim
de productione huiusmodi substantiarum locutus est aliquid, ut qui a nullo
produci eas et necessarias esse existimavit. Quippe libro septimo de Divinis
rebus substantias inquit urateriam non hlbentes nec causam quidem,
loquare sint, ullam babere. At Phto bonum ipsum et unum causam esse
illarum substantiarunt ingenue profìtetur et cutl eas, tutt.t primam et om-
nino informenr r¡ateriam a primo omnium principio infinita eius potestate
produci, quod Àristoteles obiicere ei et Parmenidi videtur. Etenim Plato
universuur hoc simul et aeternum et a deo productum producique arbi-
16 tratur et potentia non ens semper esse existimat partinl ob natur:rlium
rerum materiam, cui potentitnt et non ens tribuimus, partim ob immor-
talium formarum I prirno dependentiam. Sic enim et produci ac generari
et servari continerique eas Plato censet et esse earum a dependenti ratione
onrnino surnendurn intellegit. Quapropter patrem omniunl ael generatos
20deos ita loquentem inducit: ,Vos quidem nor imnortales neque omnino
indissolubiles estis, non tatlen uuquattt dissolvemini,u quasi dicat eos tales
esse, ut possint non esse, quandoquidenr creati sunt' verum nunqualn
futurum, ut non sint, quia ut sernper sint, voluntas est opificis dei. Nam
etsi, quac constituta sunt, destrui dissolvique omnia possunt, tamen quae
25 recte constituta sunt et bene se habent, e¿ dissolvere ac destruere velle
pravi animi est et sibi repugnantis. Ita Plato fidei nostr¿e cousentanea
et sentit et loquitur. Siquidem nos quoque caelestes, immateriales atque
intellectuales virtutes, angelos inquam atque etiam rationales intellectua-
lesque animas a deo creAtas, comnluni omniunr creâtore, uatura SuA Cen-
30 semus posse dissolvi atquc perire, cunl onlne creatum corruptibile sit,
dum iam in potentia est ad non essc) verunl imnortales et incorruptibiles
semper futuros divina voluntate, unde semper sibi h¿uriunt esse. Aristoteles
autem creationent esse in substantiis aeternis sive perpetuis omnino negat
nullamque in his non essendi potentiam esse concedit. Itaque eas nec
3õ generltas nec creâtas nec factâs putat, cum semper fuerint, nec corruptioni

tiosco. tò ¡+àv 1àP è[4Ptio$øu. x obnoxias, cum nullatn non essendi potentiam habeant. Ex quo fit, ut qui
o$ør oÙz oÍ"v rt¡r¿ ü'veu 7'póvou ^¡Lvowct
rerum aeternarum sive perpetuafum causam agenten sive efficientem ne-
levv&,o$ør, l1f'.'¡pi"Án' ''oì '¡ive
'

quaqualx ab eo positam dixerunt, non sine ratione tnoti esse videantur.


V.M t Itzrque minirue credendum adversario est, cutìl caelum ac mundunr r
3/4 òr,app4ôr¡v - iye"v l)x in tilarg' ?
tnnrp, B Y MZ ottt. tívtø ¡r'èv ùr' øit[aç' :o.ytu:ol 1O produci ac generari a deo sensisse Aristotelem existimat, quia ab eo scriptum
'Vi1le g(t øùròv V-ørirÌ¡v U øÚto
2!S sctipsi oiSte cldd' I est caeiunr âc naturam a deo dependere. Errat profecto vehementer,
:ixfr U orrr' B¿ in ntarg' Y
-täu,tt -oiç 1,Ip -
8ì1
atque erroris eius causa est, quod non intellegit dependere rlullam temporis
;ipetXgflval M
rationem exigere, creari autem, generari, fieri, produci ceteraque huius-
I'ìat' Tim' 4r b'
3 cf. Arist. Metaph' 4 6' ro45 a b' I 16 c['
BESSARIONIS
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LlB. lI. 7, s-7. 187
136
àuvcttòv d'æoò[Ðoo$øt toiq modi ipsius etiam Aristotelis sententia tenrpus requirere. Quod quia tribui
xori ærltòç 'Aplotocélr¡ç 9r¡oiv' 6æep åæeì ¡rì1 aeternis rebus non potest, nihil tale de mundo afñrmari posse Aristoteles
¡rêvtor toü
&ïÐiouq, orl¡èv ro¿oür.'"¡"ic ,rrpi xåo¡r,o, 94oiv' -è[r¡prio'$ør' censet. Dependere tamen a deo caelum et naturam fatetur', servari quo-
$eoü còv oùpævòv xocl tiv 9r!olv' ó¡-r'oloyeT' öæe p ei å røÛcòv rÇr
.èvavcioe que ab eo et contineri. Quae si adversarius produci, creari et generari esse
trSaito' i¡eîv oÙX êautQ ot'vrl'¡opei'
yiveosær, xo,ì'8r¡¡rro,py.ioSot' olwaíve11 ó contendit, profecto nostram, non suam rem agit. Nos enim et concedimus
u
xo(t rou
tp"ïq y haec et ad Platonem leferenda esse censemus, scilicet altera generandi
tlv toü vócl )'ó'¡
ratione. Ipse autem dum Christianum facere Aristotelem cupit, Platouis
vòv tòv vøt' tlv
sententiam illi tribuit, et quod ille aperte negat ac conatur refellere, ratione
toü xóo
videlicet naturae ac tenrporis, id ipse frustra tueri nititur ratione, qua Plato
Yoóvov
r0 de mundi generatione locutus est.
éoe <oq xóo¡'r'ou coü fl)'&tcovoq oIl¿4t- l0

,y.T,
Verurn ad Aristotelem revertor. Hic cum de materia et privatione o
primo Naturalis auditionis libro disseruisset, invehitur in eos, qui ex non
:lx^:: ï"J1J:,ä- #l Jilî:; ente simpliciter res generari universas dixerunt, Platonem videlicet signi-
ficans. FIic enim, quia Parmenidis sententiam probat, eus unum esse dicentis
¡revæ , còv
flÀdtcovc¿ øivlttó¡revoç'
ró et, quod praeter ens est, id esse non ens, non ab re censere videtur ex
, êv eïvør tò òv léYovtø xø'ì' tò 16 non ente simpliciter primam fieri generationenr. Neque enin fieri potest,
toü rin),õ¡q ¡.tì¡ ðvtoq æoloîto tù'E
ut, cum ens unum sit, et quod praeter ens est, sit non ens, non aliquo
modo aut per accidens non ens, sed non ens simpliciter, ut Parmenidi
placuit, servetur natura materiae, quae aliquo modo ens, aliquo modo non
20 ens est, et potentia quidem est, actu vero minime. Quodsi ex eo, quod
unum et solum est, nihil fieri potest,- quippe immutabile est, et quod praeter
ipsum est, nihil omnino est; si quid autem generatur, id ex alio generari
oportet *- sequitur, ut qui huius sententiae est et tamen generationem ponit,
opinetur eam produci ex uon ente simpliciter, etiamsi id verbis minus ex-
år,àoùs èx toü ¡r.i i5vtoç fi ¡'r'ì¡ òv ø zõ presserit. Tanr longe ergo abest, ut Aristoteles ex non ente quicquam
simpliciter generari existimet, ut eos potius, qui id dixerunt, reprehendat
et in Platonem Parmenidemque invehatur.
Atqui si Aristoteles proptelea illos reprehendebat, ut plerique dicunt, z
quod de rebus aeternis verissirneque entibus disputantes, quae praeter illa
80sunt, non esse entia dicebant, ut quae sunt mutationi semper obnoxia,
profecto Platonem et Parrnenidenr fatetur res aeternas ex non ente sinrpli-
citer opinari esse productas, quod a nobis erat probandum. Si quis vero,
quod equidem laudarem, ita illos reprehendi ab Aristotele putat, ut audi-
torum suorunì utilitati consuleret, ne generationetn rerum naturalium ex
a)'ld,tcovteç, olç xoti èyò tí$e¡'r'øl' 36 non ente simpliciter fieri posse existimarent, iam patet generationem illarr
òóLaæv øritoùq æepi töv aio$r¡cöv ex nihilo simpliciter ab Aristotele prorsus repudiari, quaru Plato et Parme-
tõ¡v guo'xöv yéveotq' tr)' ¡-rèv &tàuø'
nides probaverunt, si modo verba illorum hoc nrodo exponenda sunt. Res
rò ilÀi.tcovoç, tù 8è guorxà xocl c¿rltà
vero aeternas productas :t causa esse secundum opinionem Platonis mani-
v ø.ùtóv re xæi llø'p¡revíò¡v æepì' toú-
festum est, quem ad modum supra diximus. Ergo si Aristoteii nragis quam
. íjso¡¿ e'ú cr 'AplototÉÀer' ¡r&ÀÀov ì')
I x[wlorv V x{ BsM Bfp),ov Z | òz¡},ovót xal Xpóvov Z on, | ëXouoav BrV ëXouor,v
cÇr xat¡YóPq xd'vtaü$a nePL rc M I l2 tørlr¿ B?V M, quo loco U B ll).tto¡v | 37 llÀúrr,rvoçfUx add. h nmrg. Il V or¿.
rcov Trroreutéov, lltr&ct'iv èotì'v o xo,| &æ' eltf,øç eloi
òv trì ðvcct æaPúYov, Ji¡e æ&v¡a 15 cL .trist, Phys. a 3. t86 a - r87 a.
æepì tor5t<,rv 1å'p o'}8e¡r'ia 6Àolq
ci
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LlB. II' 7,7;8,t-2, 139
198 BESSARIoNIS

o'}x æoÀlà à1 adversario de opinione et sua et Platonis aclhibenda est, profecto Plato,
èxxkr¡aLq xaì. Toüco tò ¡lépoq ô¡'r'oyvo¡'r'oviöv' non Aristoteles est, qui substantias intellegibiles et caelunl naturamque
&r"' )eyiotou töv "Ap''orotéÀr¡q'
ðv 9t'Àoooqiç òo1¡rúttov övtoq ðz
^¡e èvòv *.pi to"o' universam ex non ente simpliciter produci affirmans maxime cum nostra
øùroü'AprorotéÀou6 xcti cöv è[ religione consentit. Poteranr alia quoque permulta huic loco âccommodare
"" "oü
xøl töv flÀøccov¿xõv eiæeîv eiq t õ Platonis et Aristotelis et expositorum dicta, sed nec dici omnia necesse
1àp æd,vtoc !¡,r.iv åx$eÏvo<'t oxot6ç est, et haec, quae diximus, satis tum, quod instituimus, probare videntur,
co'ivøvtíov æpori$á¡,r.e$ø' åì
V53"oõ
' -- -(r¡toiev' xæi 'cu'i¿'ca' ¡'r'èv taft¡'
tum veritatis auditorcs ut, si plura optant, unde quaerere ea Possunt, in-
¡.r,évouç c&'ÀÀø
Eibeiev, 6æ¡
tellegant.

Cap. VIII. De anima quid senserit Plato.


K"Q' -')' 'fivø' zrepì ü'Ziq ô llÀ&tt¿v åôó[øoev'

r0 Iam de anima quid Plato senserit, explicabo. Vos, itt quorum manus 8, r
8,rNüvðètepit|uxflqxocitövrrepì,æùti6flÀút<,lvoqÀóy<,rvoxentéov, haec forte venient, viri docti atque praestantes, figmentane ille et fabellas
xo¿ì, si æÀc(o¡ro,raòq'r.i.i'¡rr+r*,ì
æepi æ')c!ç eïæev, óq ó.xørllopoç òvalpo-10
scripserit, ut obiurgator noster blaterare non desinit, an digna potius illustri
æo)'eî,ì)xøìæepf'aÙtiei'li.J,c'.'ilc'åæutoü¡leyoclovoioc6cexo¿ìoo9íotq magnoque ingenio ita, ut neque melius neque sublimius neque divinius
Ðr,eÀÉ[aco xaì i o']x'èv!v péÀtr'ov ëx ^¡e töv åvòeXo¡'Lévú)v d'vòpa 1e ab homine dumtaxat verae frdei lumine non illustrato dici potuerint, iudi-
æiocecoq ôò1yoú¡.r.evov eïzreiv re xai
,,EÀÀ¡va voioæu. òuoiv
pì cõ ã"ri "iq rocabitis. Cum duplex de rebus immaterialibus quaestio sit: una cur sint,
u64roivuv toïv èe' åxáotou
ðvror.v äú¡''u
"öu :îii";ïì "'Joï.,iî#rlJ;* altera quid sint, et de causa quidem, cur sint, agatur, tum causane vacent
necne et spontene, an a deo productae sint, quaetimus, quid sint vero,
ì¡ &n' æirìæ6 xaì' øtico-
àvu¿rLri,ç
indagemus, tum substantiane an accidens sint, scrutamur. Primum, an
, toü àè rL èatr', zcórePov oÙoiæ
pr.oducta a deo anima sit, quaerendum est, mox quid sit, tum invento
xøi ðx $Eoü ææpi¡xcat òr¡¡rr'oup-
,fuXì¡
u *J"iq xp'l1or,¡.r,ø oxeæT éov toÏç xotcà 29iam genere, in quo sit, quoniam bifariam gettus omne dividitur aut enim
-
potentia aut actu est, ut ovum potentia animal est, setnen planta; sed
rvis non potentia, sed actu animal est, et arbor planta idcirco tertio loco
-
considerandum est, utrum tamquanr potentia quaedam subiecta et substantiae
accommodata, an tamquam actu subsistens natura existimanda sit. Ad haec
$eopr¡téov zo de eius potentia et actione cogitanduru. Omnis enim substantia et poten-
raì, cò 84vòpov èvep^¡eíç - 2r tiam consequentem habet et actionem simul. Item, cum anima corporis
ei óq òrlva¡.r,[v t¿vø úæoxe l¡'r'évr¡v xocì'
animati forma sit, utrum ânte corpus, an post corPus, ân una cunl corpore
:,::' ::: i","î ï' Ë :i:, Jl *îff ;' sit, investigandunr. Et si ante corpus, utrum post corpus etiam permaneat,
an una cum corpore intereat. Et si permanet, utrum, postquam multa subiit
åxoúor¡€ åæo¡.r.évr¡v xeì' åvép1e
¡,,.,,v B0corpora seque in diversa saepenumero transtulit, ultimo tandem corpore
àIòoq ðotí, nótePov æPò toü oó exusta ipsa etiar¡ moriatur, an omnino incorruptibilis imnrortalisque sit,
atque ut ante ourne corpus est, sic etiam post omne corpus perpetua tnaneat'
Scrutandum praeterea, an partibilis necne sit, et si partibilis, utrum r
ut corpus, an ut ars et scientia in partes scindatur. Sunt enim et ruedi-
36 cinae partes et philosophiae. At si irnpartibilis est, sin:plexne omnino
'ü",ioT"'up€púq, xøì' eï ¡'r'èv peptociar
natura sit et nullius multitudinis capax, an partiun: quidem multitudinem
nullam, potentias vero, quas etian virtutes dicimus, habeat multas. Hoc

4 tørltò U t¿ütòv B V M I lo xat'i1^yogoç B V ô telXiv oÛtoç U | 15/16 xal òrtciç


- ou¡rpepr¡xó6 Ux ir mtrg. BY MZ i¡t lexlu, qrro loco lJ xul toÜ ti èot¿v aü òl¡p4-
¡.r.évou ôrXi, elç te oriolev xøì ou¡rpepz¡xiç, | 26 øritiç B Vl Ax corr' er ti¿ç þuyi¿q
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB, lI, 8, 2-4. 111
140 BEssARIoNls
rfuXì¡ æpòq rcäoav Ì) enim plurimum refert, siquidem pers a perte subiecto differt, virtus autetn
ó¡,r,oer,Ðie æäoæ
a virtute actionis sive operationis diversitate. Post haec, utrum omnes
àouq, &,pø orjòè åvòq ^¡évouq, oÏov
'i¡
animae sub eadem specie contineentur, an sub diversis. Et si diversae species
uorv eïòoqürxie, &P' oriòè 1évoç sunt, utrum genere etiaru different, quem ad modum anima hominis et
úæò tò (Qov, ai '.fu7,øì' 8è ericöv
6 anima equi. Si differunt specie, an sint etiam genere diversae. At quanr-
o$xê'u,. úg' Èv Yévoq ùuXìq' xai æ6¡
quam homo et equus sub uno anirualis genere comprehenduntur, :tnitnae
tamen eorum non sub eodem animae genere convenìunt. Quaerere etiarn
dignum est, pluresne animae sint in unoquoque animali ut vegetativa,
nutritiva, sensitiva, appetitiva, intellectiva, rn haec unius animae partes seu
ciq æepi ø'riciq l0 t0virtutes dici debeant. Et si partes unius animae sunt, utrum et ratione
eiosócø (r¡reîo.$ar, xøi å, 1voüotv èvteÀöq èottv ë7,erv et subiecto inter se differant, alì rfltione diversae, subiecto eaeden sint.
åærocí1¡,r.r¡e zcd ^¡vóoecoq. ox¿æ.'ê,ov
tolvuv, ei flld-tcov 6 '¿"ê^¡u'ç æepì toú'
Flaec de anima quaeri maxime solent et cognita persPectaque scientiam
&.gtara- coïç 1e 'Ellr¡vlxoi;
to.¡v åæd.vt<¡v òr,eÀé6ato xaì, ei æe6 i ædvc<,lv eius absolute perficiunt. Animadvertendum ergo, an Plato de his omnibus
Cisseruit omnesque huiusmodi locos, quantum gentilis hominis ingenium
::,-,;':i#|h ïli,"'',äÏ.'Jfl 1õ assec¡ui potuit, plene perfecteque tractaverit. Neque enim, ut saepe clixi,

:i ;il î):î:*" #:J;:iÍ:ä jfi " Christianum mihi animus est ostendere Platonenr, sed inspiciendum censeo,
an magis consentaneae sint nostrae religioni Platonis de anima opiniones
xai ¡-rúrr¡v ó ðvavcíoq Setxvúvar'
9tÀovelxei' quam Aristotelis, quem adversarius convenire ubique cun ûde Christi:rna
IIpötø. ¡rèv oõv épö¡-lev, 6zrt'rçTòv æepi coü eiëo:;, rþuXì¡ ló1ov riælle
frustra nititur ostendere.
" èv tQ Sexd-c<¡ töv Nó¡rcov dvrTveúeu 't¿ v"ai $r¡p&'rau' é[ oõ xæì' tò cú lv z0 Principio igitur videndum est, quomodo in decimo libro de tegibus e
eîvar, ariciç è\evpLaxe'' xai æpoiòu tiv
toÜ $eíou úæapirv xdro(õxeu&(eu'zo
exquirat Plato atque investiget, cur anima sit. Quo invento essentiam eius
éç olóv te 8¿à
ài ø,ltà ppø'7-é<ov' åxeîoE tor)q gl)'oæóvouç æapø'-
U65åpoü*ev ac rationem absolvit atque ita progrediens divinitatis essentiam rimatur
zté¡læovteq. et confirmat. Dicam autem de his, quanto brevius Potero, satis a me
+,'\æú.vtcov8.i.1tövðvccovd'vø.yxø.iov94oitù.¡-r,èv¡.r,óvovxlveîv,cùòè xøì' factun: existimans, si loca ostendero, unde ceterâ, quae desiderari possent,
póvcoç xtvaîoUo,, tù àè ¡-r'etø'[ù roritcov 6vta xai
eîo$¿¿'
zo qui investigandi cupidi sunt, accipere facile possunt.
tø.ütø- òè ì top' dll¿ x¿vEîv
&'trì,<'lv xlvo'5¡'r'evø'
&va'yxæT'ov 2'o
Ex omnibus inquit rebus alias solum moveri, alias inter utrasquen
eival, éç .é""*po'ç ræl¡'cuc, å[i6 &ri'dr'<ov úæooçó t-i1v xr'vei-
constitui, quae scilicet et nrovere possunt et moveri. Hanc tertianl sPe-
o$ar póvov xai'rc&oyew ciæ' ðtÀ)'<¡v röv æp<otoupy
o¡'r'évr¡v' xaì'
cienr bipartito distribuit, ut ab aliis motas moverc aut ex se moveri necesse
æpò røút¡e tì¡v 'åiÀlø' ¡-r'èv
xr'vo
sit. Itaque quattuor genera hoc modo constituuntur: Primum, quod nrovetur
åæéxe¿vø tiv ctrltoxí'v1rov, &'9' 30 e0 solum patiturque ab aliis prioribus causis. Secundum, quotl et alia rnovet
toîq d,lÀor,ç rlv toõ xuveTo$ø" æøP et ab aliis movetur. Tertium, quod ex se movetur sua natura sibi ex-
t<,:v, 6oø pet|ye'" xuví1oe<oq æoLrlT t
ordiens motunl et nrotunr alteri affert. Quartum, quod inrmovibile est,
342v ¡.rÈv åtepoxl,vr¡tov &r,x't ri¡c' o-it postremum omniutl, quae motu activo passivoque participant. Dependere
tio$ør toü dxtvdrou' r'd.a4c" ^¡e
etiam omne, quod ab alio movetur ex eo, quod se movet, idque ipsum
6tow ytip Écepov ðillo ¡"r'etapd'lÀ¡, Bó cx inrmovibili Plato arbitratur. Verum omnis motus initiun esse, quod
'r<,:,v, oùòèv ëo'c't, npötàv ¡retøpúi)'ov, ðæei úæ' d)'lou N¿veîrø't' Ðeî òà eivry'¿35 ipsum ex se n:ovetur. Cum enim hoc illud n.)oveât, et illud aliud, atque
tò æpötov ¡.,."cøpáilov, ei pì¡ eîq d'æer'pov i &'vo8o6 eivøt' 6tav üpa'
¡'r'éÀIor' aliud semper aiiud, nullum erit principiunt motus, quoniam ab alio semper
ø.rlrò ¿ricò *rr¡oo-, étepov &li'otóo¡, tò ð' Étepov dllo' ror5cov &p^7'í¡ èorw aliud movetur. Necesse est autenr ntotus principium esse, alioquin in in-
"l o"ùtl ø.Ûtiv xtv{oøoø ¡l'etøpoÀí1' xøi yùp &'ÀÀcoç êotøír¡ æto6 ¡à rú'v¡o' finitun fieret progressus. Cum igitur id, quod se ipsum movet, alteri
zivr¡or'v leváo$ar' töv
é¡roü 1evópr.evø' ,iuo ö'9'' åv c¿rlcoic &'tx^¡x1 æpót'4v 40 motum nffert, et illud rursus alteri, sicque alterum subinde alteri, profecto
id principiunr n:otus est, quod se ipsum novet. Nar¡ si consistere cuncta
I tô¡ UV tò BM I 2';r UV eï B M | 29 tõ¡ U V cò BM lBOán&vtorvl UB V et quieta esse dederimus, quemnam ex iis, quos modo enumeravi, motuut
atlt!.tõ>v i BZ oû"orru.4"ou Ú V1 B2 corr. ett &xtv'ftov | 3ó/36 èneì, - ¡-.etotpúì1ov fieri necesse erit? Aut quid tandem erit, quod prirnum moveatur, nisi
o¿r. M.
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LtB. II. B, +-6. 143
I42 BESSARIONIS
quod â se ipso movetur? Aliunde enim fieri motum dici non potest.
; 'cL 'ce cò æpóc<oç xr'vr¡$r¡oó¡'ævov ëotot¿ rcÀì¡l tiq øÛciv ye êv
Sfzrou
eipv¡¡lóvtov
Quod enim imruovibile est, quoniam natura sua moveri non potest, non
,rol1oî,; ú¡' &,Àlou yàp o'i lti¿æaæ ë¡.Lzcpoosev ltetææéoy¡-,.¡r.r¡8e¡lt&q est primum n.ìovens; quod autent suapte natura moveri ab alio potest, id
-.-- orüroîq oÜor¡q ë¡r,,poob* petørrróoe<r<' cò ¡'r'èv tò
1àp &zivr¡tov où84¡röq
à' åtepoxivr¡tov &)'lr¡e &v porro aliam ad se movendum virtutem requirit.
Y19'i.'J;;*., ,rJår*!, oûò' d'v æpótccq xr''rr¡$eir¡'
- -"
UOÐ' N ,
8Éot"o xuvou¡r.évr¡Ç Ðuvú¡'r'ecoq'
õ 6 Superest igitur, ut quod se ipsum movet et a se ipso hunc âctum 6
.H {ç exorditur, id omniurn motuum et mutationum principium sit, omnium
õ ¿ió" aúìì¡u x,voüoø Eúvø¡.r.r,q xcri åg' éotuciq &pXo¡r'évr¡
"¡"1¡ r-uvíloecov zro¿oöv zøi npót¡ ëv te åotöou xci v'lvou¡'lévouq optimum atque antiquissimum. Secundutn locum obtinet, quod ab alio
èvepyeia6 ,ipXì¡ lxotum aliud movet. Verum guod se ipsum movet, id procul dubio vivere
èoti, æpeop urat^t¡ xa) xpærLot"t¡ ''' toöi oúno ¡r'ecapolöv' àeuté94aútÌ¡vi
òè
8è étepa' 6¡ou 8è ! ørlti¡ dicinrus; vivunt autem, quae animam habent. Ex quo colligitur animam
'toütoxrvoüoct
dÀì,or,ou¡.r,év¡ p.èv ú9' åtépou,
l0 esse, quae ipsa se ipsam movet. Cumque in unaquaque re tria considerari
ëu"o",, (!v Àéyo¡rev' (fr 8è tà {uy-iv ë7.ovtø' óq 10
oporteat, unurn quidem substantiarn, alterum rationem substantiae, tertium
a,iiv aúd¡v xrvoüoav. ðæei yàp ðv æavtì' tpia $etopeio$ø'r' nomen, interdum quidem proposito nomine rationem interrogamus, inter-
oùo¿otu,' Èv 8à cÌq oùoiaq còv Àóyov, Èv òè cò ðvo¡l'ø'
"ùu
'ðvo¡,r,ø àè cò dum contra. Et tamen, sive nomini rationem sive rationi signum assignen'ìus,
ò TtPo'çetvóFcvor tòv Àóyov åpotöpev' rcotè
idem semper appellamus. Quippe idem est dicere parem numerum esse,
&vúæaÀ¡'¡. x&v ¡e tò ðvo¡'lo åporó¡'revou tòv )'ó1ov
;:Ìrtîtï'JÍ; :ilï ,, ló qui in duas partes aequales secatur, et numerunl, qui in duas partes aequeles
v xøi &Pr$¡,uòv tòv eic 8r5o s€câtur, esse parem. Ita igitur hoc loco de anima considerandum est.
Huic enim substantiae, cui nomen anima est, nulla ratio magis convenit,
ö ùuY¡ toÜvo¡l'ø, ti-e 'ÍÀÀoq
quam quae eam per se ipsam moveri statuit, de qua modo diximus. Nam
ávco6; d1v '¡àp Suvot¡révr¡v æÛciv æútì¡v
elòoq yàp ø'itiv Ì) ðvte- formam esse hanc sive actum corporis vere quidem affirmamus. Non
xrveîv xivrlotv 9ot¡rèv QuX{v, xry'i tò d'vd,nøl¿v' z0temen commune hoc cuiuscumque animae est, siquidem intellectivam ani
Àé/euav .oroüg,'oå¡r*.o,'"iuo, Léy.ru Àéyetar, ¡,r,èv xcrÀöç. ori ¡.r,évtor, xo|'20
'ép'o¡'6ç, mam corporis actum esse nemo diceret. Communiori ergo ratione animam
vóq èorr.v æ&or¿e ,rir7¡6 ei 1e i voepù {''u7'ì¡ ori8evóq èotuv èvte'
xor.'¡ótepoq ,fuxie épro¡lóq.
id esse dicimus, quod se ipsum movere potest, et vicissim, quod se ipsum
)rêy"ew oóp*.og. .¿"0,ú"¿' ,åtpo, êaurò xrvoüv movere potest, id animam esse.
goüàeuxsÉvto6ouvææoÐeixvu¡u,.xa:.tò,ri1vt!u7ìveTvottæpót¡vyéveor.v
xai Ex quo sequitur animan esse printam generationem et printum motum 6
xotì, xív4or,v ðvt<¡v xaì. leyovóc<,lv xai èoo¡,r,évcov, petøpo}i6
"au "" 2õrerum omnium, quae sunt, quae fuerunt, quaeque l'uturae sunt, et omnis
B43x¿vioeoçanlítot¡çu'ì"ciævi.¿na'ar'àer'7-$eioav'xd'vreüSevæpeopur&t¡ve'T'vø't2it motus ac mutationis causam praebere, onnium motuum antiquissintum
æúvtc,¡v xruo,¡-r,é'c'tv, rìpXì¡v oõoø'u xr'v'l1oucoç' xøì'
ct'itiv ¡rèv æávt<ov
"öu esse, omnis motus principium et omnibus corporibus priorenÌ. Corpus
oco¡rd,tov ,p.opr"!pnu,'"öú; Ðè 5eútepov xøì, r3ote.pov .þuX!6 ¿p7,ouor¡q
'"'l' enim natura secundum est et anima posterius. Quippe corpora omnia
d,pXó¡levov xøtà 9'5o'u'
',,a"
iiu 1àp oó¡'latø nd'vtæ ¡lóvoçu-rveÏrar"' o'38evòç duntaxat rnoventur nec ipsa quicquam efficiunt. Quidquid enin efrciens
xlvrltlxòv &oco¡,,úrql
U66 övrø *ot'ruxo. ,ap ,ò -or1"ì,,ò, xø.[ &,Àtrcov
'uv&- s0 movensque aliorum est, id virtute incorporeae essentiae ad efficiendum
¡lel Xpó¡.ævov æo¿eîv xøl movendumque iuducitur. Incorporearum autenì essentiarum aliae cum
V55" ¡i,eprotù toîq oó¡.røotv
'x6ìra, æePì corporibus dividuntur, ut qualitates et formae materiales, quae et aliunde
ola. eioì, cà
''uoúut* moventur et aliud movent, aliae se a naturalium reruln divisione sequestrant,
¡,lévæ èoti tie
nePi tà töv ðvtc¿v
qualis est substantia, quae a se ipsa movetur nec in aliis, sed in se ipsa
xlv¡cov o'loíøv ga¡.r,èv èv åautfl xø 3ó consistit atque omnium concretione corporis vacat, qua prima omnis mo-
è['y¡pr1pévr1v, TuP' \Ç xøt tò x¡veio vendi ratio corporibus praestatur. Qoam diximus esse animam omni corpore
ëgot¡.r,ev elvat æo¿vtò c, oúpa'roç æp
antiquiorem. Haec via Platonis et ratio est ad investigandam causam et
roü flÀørovuxoü Àó1ou d'YcoYù¡ { essentiam et definitionem animae. Quibus simul actu, non potentia esse
,].,uXiq eúpéoeco6. oTç ouvaæoòe[xv
animam demonstratur, tum operationem eius vitalem esse, et praecedere
eTvøt, xæi töv èveP'¡er,öv æririq æ 40 eam omne corpus naturae, et substantiâm esse impartibilem. Ouin etianr
ulteriore progressu essentiam divinitatis ex his demonstrat, de qua non
cïvdra)'rvl tò orn M I lLl22 eïòoq - ópto¡tó6 l) om'
B1 in nnrg' Y M Z in
l9 tò est hoc loco dicendum.
Z in lextu
textulST î¿v om. M | 39 æleróv^u oüoôv Ux in narg' B V M
lN CALUMNTATOREM PLATONTS LlB. lr. 8, Z_8. 115
BESSARIONIS
t41 sed cum uterque philosophus, plato scilicet atque Aristoteles, cur z
zco¿vtò€åotioó¡lætoçxøìci¡æpi6o'}oúct'æepautépc'ròèæpoÏòvxaltiv"ioü ani'r¿ sit quidve sit, conquisierit, operae pretium esì videre, quomodo
Srío, {i*np['u è" "otl"tv úæoxer'¡'r'évov ouvo¿æoSeixvuot' Plato id ex motus ratione investigarit, quem imitatus Aristoteles libro
O:.::|.1* ¡'r'u¡'r'1o&¡r'evoq'
z Toücov vàp xø'[
t-î:ï:: d'xivr¡tov xa'Àei
Naturaüs auditionis octavo ex rnotu in dei cognitionem fertur, quem primum
u 66'åz ciç xrví1oeoq èæì, d" evoq ¡lèv èu' r-qç å¡'r'oiø4 0 ó movens immovibile nominat, sive id mentem statuat sive animum.
Incipit
B43urir. voüv Eïte ,].,uy"lv a' enim paene a simili divisione, quamquam interim ab eo dissentit, et pråe-
*î1:::: æepi tiv toü
àr,ar,pÉoeo6, nepi òê sertim incorporeorun, quae per se moventur, ratione prinrumque ilrud
¡i'Év' d'xivr¡tov
øÛtoxtv'irou ðv &oo¡'r'& :: lî:t còv d'æoòo$évtø movens quidenr, sed inrmovibile statuit. Nam cum motus dumtaxat cor-
òè lé1ov' '¡c
xr'vú¡oerq :l-^îî
rcoç ånì töv &o<o¡r'átcov
poreos pro deûnitione, quam rnotui dederat, pertractet, merito nullum nrotum
ürc' æritoü épropr'òv ei ro passivun:in substantiis incorporeis probat. Sane motus pnssivoo naturales
tcov tñ t{''uxfr æepr'ti$Tot' 10
æa$r¡lxiv o'i æapotòÉ7.r t'Ï. ":Î'Ìîfi et posteros ne Plato quidem animo tribuit, quod tam est, ut nemo
cíq oritc¡ ¡r.c,rpò; ôq cc sit, qui contradicere audeat. sed quos ille motus^p.rio,n
iribuerit animae, ex
'rrv xcl
"::I":F,
>úyer 1dP', 9r¡ol, rl''ux åær'¡'r'eleio$øl'
verbis eius intellegamus. >Gerit quidem, inquit, animus caelunr, terram,
Koæeio$æl'
øútie xr'ví1oeolv, ftÏ4¡ mare, mundum suis motibus, quorum nomina sunt velle, intellegere, curare)
Àuæou¡'r'évr¡v' Søppoü'
U6? pou',r.erleoÐør', òo[ú(er'v 'ø'v' lö consultare, recte aut falso opinari, tum gaudere, dolere, audere, metuere,
oøv, goPou¡révr¡v' ¡'uo diligere, odisse, omnibus denique motibus, qui iis cognati aut primi sunt.
otir ææpaÀoc Hi secundos sibi assumentes corporis motus omnia dulunt in augmentum,
iì ,ror-oupyoi x'u'¡ot'q cà6 ôeutcuploùq
nó''*'' eïç æü(r¡otv xai g$ior'v xøì
8t
iläl',Ï deminutionem, concretionem, discretionem et quae haec consequuntur.(
ånó¡levø'< åvTctü$ø oø9öc xøì'
o<o¡l'ø
Vtr6"à tþu7"iç òà Aperte hic Plato de corporeis motibus mentionem faciens, quos solos
"o,!"ora oA¡,,,no' ¡róvor'q'-&néàcoxe'
&q p,óvaç *'u{1oi'q 'Apr'ototêtrr¡t ',9'f' 20 motus Aristoteles vocat, eos dumtaxat corpori tribuit, aninlae vero
notus,
poúi'ouo' xni o'0"'îoso'' ,.ni 'Ai'o"o"é)'r¡q ærifi d'æoà[Ð<oor" 2o
ut sunt velle, intellegere et similia, quae ipse quoque Aristoteles concedit
xlví1oer.q '*
"aòvo¡'td'(er' xtvr¡or'v xaÀöv' 6æep'Apr'oto animae, communiori vocabulo motus vocat, cum id in aliis locis tam ipse
,oruó"rpou
è9eîtø'r" óç
ðv ðilÀorç åvópyeuøv' 7'pio$ocr' 1ùp quam Aristoteles energian, hoc est operationem appellent. uti enim no-
EÏòo'
zaì, ¡l,dÀr'otø *iq tìj¡toiu &vti cöv "1evöv' minibus licet pro voluntate scribentis et praesertim noolinibus speciei pro
xotì' ðvópyer'ø' i ò' èvépye¿u' où go nominibus generis.
xaì, ri¡ ¡.r,èv
'¿u'lo"
'ti'ç ''Aptototátrr¡q øùcòq d¡v 2r
^ Quippe operationis species motus est. Nam omnis
æotr).ø7oü [À;;., ø.,icà fetøÀo¡'pd'u" '' "'ì' xaì æ&'ay-er'v u'ætay'pc'' nrotus operatio est, sed non ornnis operatio est motus.
euo ût, ut plato
aïosr¡or,v *c(1 ;l; uoüv 'oi'¿''do's' 6". À¿y;; ,,o"Tr$o,, où pr'e'røpoÀí1v'
saepius alterum pro altero nominet.
eoem ad modum Aristotelen: quo-
cQ aua¡"'ä' r aL' a n!"' æïo$úoetoq xal voü que facere videmus, cum sensum aut intelregentiam dicit moveri et pati,
¡.r,evoq oÚtcoç'
o,j ,í,,¡o''u oü8e¡liøv {"vu"' xo:i.taüta ¡'lèv æoÀlø'7oü ts &tr)'o$t xøì'
quod ipse etiam minus proprie a se dictum fatetur, cum sensum et mentis
Tó dvó)''e'$pov nü"iq ltoì' &Sd'vo¿tov
30 mutationem aut motum non esse aut aliud genus esse motus
r Y€ þ¿ìv
*"";";;";i¿,u, èxei¡rèu èx r!6 ø.ùtoxr'vr¡aia'E8l affirmat.
844òì xaì ðv oociòpç xøì, oaiÐtov¡ x¿ì tò ct'¡óvr¡'rov ocùtie
åzrr'Xeloôrv
Se de his hactenus.
e'iti; xaì toü &pXi¡v æÛr)1v eîvat >c'uÍotcot Aeternitatem vero irumortalitatemque animi cum aliis plerisque in s
q'r' v¿' q4á..u o"l"o*iv1to6' oíç ðè xwdoeu
&.p'u xa.i¿'psnJü'¡'*'ic' '¡ locis, tum maxime in Phaedro et Phaedone plato demonstrat, .* ipro
illius per se motu et ex principio motus, quod illi tribuit, argumenta ìe-
èxxÀr¡o[46 $v4tórr¡tø Quxiç cùtti èyxøÀoûouv xal cÈyé'r4rov &,v efrco¿ xcrt ¡rolù rpotépcrv
nøvcò6 oó¡,ratoç. Àéyer, òè ðr.app{8r¡v x&v toi6 - repi
z<þuv yevéoeorç srlpasév ce xatg4gt
úotepov èæe¿o¿éva¿ còv voüv. óote roüró ye g,époç où pr,ãÀlov rl).úr<¡v l) 'Apr,otorérr¡ç
:i¡¡rîv ¡rcíxerør,. r)¡v oüv toü Àóyou ci,yorll¡v rlÀcttorvoç ôi rpóc ye 'AprototéÀ¡v
xal tà6
'EÀÀ¡vrxùç pÀéæovrø òó[av oxorrr¡téov óç oogótara
^¡e xar, óc or]x èvflv pé]..ov èxté-
$e¿te¿. Br adnotat i, narg-
¡rercrté$¡tør, IJx in narg. ¡i,erct.$e6 ¡léooç roü. dv oüv toü
)'óyou ci1<o1í¡v I 12 ydpl
¡.rèv ôì¡ rdir. I rB òù¡ edrl. onr. | 2r/22 xøl c.ùcòç
ttnrg.BYMZ intextu126128 óçxøl - &rìorç ux i,
eïvø¿ U o¡n, Ba h marg. yMZ in t¿xtu
-
12 Plat. Legg. X, 897 a.
Mohler, Kardina¡ Besslrion. II. l0
IN CALUMNIATOREM PLATONTS LrB. rr. 8, B_s. I47
146 BESSARIoNIS
ducens, quibus et ingeneratun-ì eum
et incorruptibilenl esse declarat. ,Ani-
npoeípr¡totr,. tò 8à totoü'Yov åetxûvr¡tov' tò'¡àp deì' napòv ËctutQ xaì
inquit in Phaedro, se ipsum nlovet. euod auter' se ipsum movet,
¡.r.¡Ðéæote&noÀetæó¡.r.evovdeitor'oütóvèotl'to¡oütovòèðveir¡à'vxc¿i 'rus,
id semper movetur. cum enim sel'per in se sit et nusquam se deserat,
&$úvoc,ov. îõq 'fàp àv deì x¿voito Svr¡tòv ðv;
rò 1àp $avòv xaì åxív¡tov
&vcíyx-t¡- aùtlv ripxiv eÏvar' semper sui simile est. Ergo semper se movet. Immortale igitur est.
eïvau civúyxr¡.. *nì øü. ,ei i üuxù ari,roxivr¡Toq,
èx ¡oü ørltoxr'vÍ1tou ¡ Quo enim pacto semper moveri posset, quod mortale est? Nam simulac
xo,ì ær¡1ì¡u ttæot¡e *'ufo"q'" *àu 1àp 'uò xr'vorl¡.levov
6

òv xai å'¡év1tov d'v eir¡' interierit, fiet immotum.u Et rursus: oSi animus se ipsum ¡tovet, principium
æpótc,rE rò xtueio$o''tiXt'' ¿pXl ìè xn'foecuç
omnis motus ac fontem esse necesse est.* euidquid eninr .rrouËtu, .ü .o,
tù 1,ìp levr¡'ròv o'ix ôiv eir¡ åpXí1' d quod ex se ipso movetur, motus causam sumit. euod cum principium
U 6?Y &g$aptov, eI ye tò riyév'4tov åvt¿ot
motus sit, etiam ingenitum esse oportet. eood enim genitum est, prin-
ôoxei. èv Ðè tQ Oa[8cov¿ ò¡ttoü C
¡q cipium esse non potest. cum autem ingenitum sit, incorruptibile etianr
esse necesse est, quippe sententia Aristotelis ingenitum et incorruptibile
ct óq '¡e èx cõ¡v èvóvt<ov ðæe[eipyøotar'
convertuntur. In Phaedone autenr, cum duplex quaestio sit: una, utrum
Tq ye tùq üæo$éoe¡€ aùtoõ ðe1o¡révor'6 anima corpus antecedat, alterir, an post corpus permaneat, prima dubitatio
ex iis manifesta fit, quae ante dicta sunt, et satis quidem, quatenus ad
l5 nostrum hoc de Platone institutum pertinet, ut nisi divinitus animae quoque
rn tempore procreentur, praeesse quod immortale pernraneat, ostendatur,
oi, '¡ùp 8oËd(ovreq tòv xóo¡rov &tòro
satis etiam ad homines illos gentiles, apud quos plato de animarum im-
èvep1ciry &ttelpov eÏval, <i¡c èv t(¡
mortalitate disserebat. Nan qui nrundum ingenitum atque incorruptibilenr
v åvd¡lv'
ct nihil actu infinitum ponit, hunc Platonis sententiam p.ob^r" de transitione
v ri$d'va
tiv 26 animarum necesse est, si animam horuinis inmortalen fatetur. Nec Ari-
èxeivoc ripvoú¡r'evor' xcti QuX!ç å$avaoíav 20
.,EÀIz¡or, xplrctîq &,toæov æeptrreooüv- stotelem hoc negaturum fuisse existimo, modo, quod equidem reor, immor-
ouvaæapv{loovcag xaì eiç ¡rei(ov ctùtoi; te
åv toi6 æepì' YuXiç 'AplototéIeu xouvQ talem esse hominis animam censuerit, quod niii huni teneat ani¡¡ationis
tù' æepì cï$ocvaoiaq eip¡péva
"or, coiç òoxoüo¿ modum, nefarium illud amplexetur, necesse est, quem eius expositores, qui
t,urvç, ôe 'AÀeE&vòPQ rõ;Á9poò'o"i xøi'Apepó¡ tQ "Apctpl praesertim doctores habiti sunt, Alexander Aphrodisiensis Graecus et Aver-
v xaxöç ë or¿ot-
2õ roes Arabs ei manifeste tribuerunt, ut unus communisque sit omnium
'ce xai a 1¿$é- zo

d,v tàq II úæo- hominum intellectus. Nos ex fide religionis nostrae ornio rite tuernur,
æepì æ)'eíocou çe xotì roü nawòç æor'or!-
cum principium finemque universi statuamus. At gentiles, qui mundum
B44t aeternum posuere, fieri non potest, ut hanc Platonis opinionem aspernentur.
¡.r,evou xøi toüco ¡l.ú)',loru 1t"êyu I sic igitur animam priorem esse corporibus problt. euem ad modum
e Oüt<o ¡rèv oÛv rà æePi coü e
vero post corpora maneat, ita ostendit. Cum formas quasdam, quas icleas
U68 póver, xai toüro èç &.ei, lipa et t 80 30
vocat, esse demonstrasset earumque participatione cetera et esse et appellari,
ciæo8e[Eeoq' òei[aq ^¡rÌp eÏvoci te
tum illud docuit nullam unquam earum sui contrarii fieri posse partiiipem,
t&Ài.æ tì1v oerlcõ¡v coúr<¡v èæt'rvu¡'r'íøv
quippe magnitudinem nunquam fieri posse parvitatem. Rerum autem,
ori tfr xegaÀfr, xcri rò o¡r'lxPòv
quae ideis participant, alias esse, quae contrarii participes sint, ut eam,
eTvc¿t. xøi cõv oiàöv o
tirç ¡rèv
3ó quee magnitudinis particeps est, parvitatis quoque contingit participem
tò '¡ùp ¡r.é1e$oq orjx &v rore 1év esse, verbi gratia Simmiam nlaiorem Socrate, Phaedonem minorem dici
Ëoo ¡r,èv ,Î ¡retéXet toÛ åvo¿vriou' posse, alias, quâe nunquam possint contraria simul capessere. Nivem enim
r4to6 &v ¡reté1or. lu¡r¡riæv 1'Ìp calidam aut ignem frigidum, dunr nix aut ignis est, fieri non posse, si-
Oottôcovoq ðè è).úctovc¿. ëot¡ ôè
quidem qualitates primae adveniente contrario facessunt et pereunt. Ter-
cò æüp or} $ep¡rót¡e dÀIà $eppòv övra'
V5? y,ìp où tþuxpór4q d),À,ì {.'uxpòv xøì 40 narius etiam, cum non irrparitas sit, sed imparitate particþet,
nunquarìl
ö xrv{oeeo6] M atld' óv I ll xai èv - xdvraÚSu Ux itt tnttr!
BVMZintcrlu\ fieri posse, ut vel paritas vel par efficiatur. Mox addit non l'odo in
M
rõ ôøÀeyó¡revoç rrripsi ðreï.eyopévotç U B V M | 20 rfu¡r1ç] add'
"ic contrariis fieri, ut alterutro subeunte permanere alterum non possit, verunr
etiam in iis, quae quamvis non sint ipsa contraria, semper tamen contraria
4 cf. Plat. Phaedr. 245 c d
l0*
I48 BESSARIoNIS IN CALUMNIATOREM PLATONIS Lill. II. 8,
9_n. 14g
oüc' èxelvr¡ z¡oç' ä.v $ep¡eì¡ oúre toüt' d,v .¡évo¿to {uXpóv, Xr,òv } æüp ¡.r,évovta, secum habent. Etenim quae ternarii idea participant, haec non solum
triâ,
tiì},'i úæex¡<opeîv Ì) ciæóÀÀuo$o(r ?rpo6¿óvroç coü ð,vøvcíou. é¡.r.oíoq 8è xøi sed etiam imparia necessario sunt
et nunqoro' p.ii, for,orr: Quâe contraria
{ rpr,àç où æepr,rrótr¡ç oõoø, dlÀà petéXouoæ xepr.cr6'crpo6 o'ix ,iv æote est, sortiuntur.
yévorc' &ptr.ov i¡ à.prú"rl¡c.
- çcrùr' oüv 8eí[orç or¡-r,æepøive u ori ¡.r.óvov rà åvøvría - His itaque distributis subiungit oportere inteilegi animam non modo ro
oùX úæo¡réverv èn¿óvrc¿ åÀÀr¡Àa, d'À¡.à xo¿i óoø orlx ðvtø ci).Àd),or,q å,vøvriø. 6 rut formam sive ideem simplicem vitamque simpliceL, cui nihil unquan.ì
ëXer d'el r&.vavríæ, orl8à ccr,ütæ òéyeo$ær, civ êvavcíøv tfr êv øritoî6 oüc¡ contrarium, unde n¡inuatur ver pereât, accidere possit, sed talem .ii.*,
i8éav. elva¿ 8É ye roraüta, d, 6t¿ &v xd,'cd.ogoL, ¡ri ¡,r,óvov d,voc1xd,(er d¡v quae suam ideam iis conrmunicet,
Quibus se absque ullo contrarii consor-
o¿rirõv iàéav aürò oXeiv, dlÀù xo¿i ¡.r,¡ò' èvorvríou aútQ àei rwoç ¡.retøoXeîv. tio iungìt, quae certe eo tendunt, ut animae immoitalitas servetur, sive earn
,l yàp ôiv i cöv cpr,öv i8Éø' xærú.oar,1, &v&'¡xr¡ aritoïç orl ¡róvov tpr,oìv eTvocr,, per se formam et vitam simplicem tanrquam ideam ut caliditatem
ac fri-
ðùà xai æepr,rtoîq. êg' & où8énot' &v ë).$or, i èvawíæ tÇr æeplrtQ popgì¡to togiditatem contempleris sive substantiam vita contentan.ì, quem ad modum
U68"ù toü dpríou. ignis sua essentiali caliditate continetur. utrumque .Ái* ¿. anima
dici
ro "Qv éç &Àr¡$eot&ttov rinoxer¡,r.ávtov èn&yer. tì¡v {uXù¡v orl ¡lóvov éq rectissime potest. Nam si animam afferre corioribus vitam cernimus,
riælöq eTSoç voeîo$ø¿ SrJvao$a¿ xai (<oì¡v åæ).iv, rþ o'38órot' &'v oüòapfr profecto manifestum est eam contrarium vitae, hoc est mortem, neque
iis,
èæéÀSo¿ roüvøvclov, ¡,r,{$' úæe[íoroco&ar, øùtQ Suvaroü ðveoç pí19' åæóÀÀuo$ar., quae subierit, corporibus afferre neque, quod absurdius esset, ..,o
.*ìip.r..
cì)ùù xdxeûvov eïvar, &' oTç â'v ðæéÀ$or,, ori ¡.r,óvov d¡v øútõv i8éæv åvrÍyxr¡ to lóItaque relinqui, ut incorruptibilis immortalisque sit. colligi etiam
ia syuo-
åælgéper,v, &)ù& ¡-r,r¡ô' aiÀlo t¿ ðvøvrí'ov, pouÀó¡revoç åxøtépco$ev elre 14 gismo potest hoc modo. Fornas, quae ita applicantur ;biecto,
(orlv åæliv éç tà ut nun-
á,nÀoüv si8oç ocüdv xoci ctæÀ&, eiòr¡, tò arieo$ep¡.r,òv xøì quam illi contrarium afferant, senper easdem manere necesse est. Atqui
845rò aüro{uXpóv, else oìiolø.v orioro¡r.év¡v (.ñ, óc rò æüp Sep¡.tót¡rr, oùoico- anima ita corpori applicatur, ut vitae, qua corpus afiìcit, contrarium,
hãc
'r*1, tu$eîro, õv åxútepov dl¡Ðèq cì¡v &$ø-væoíocv aricic dogocÀíoøo$ør,. ei est mortem, nunquam afferat. Animam igitur semper vitam semperque
vitae
yàp épö¡rev civ {.'uxì¡v coî6 oó¡-r,øor, (<oì¡v êær,çéper,v, 8iÀov é6 oùx âv to'l'20 20 nunquam mortis participem esse oportetr
Quem ad modum ternarius im-
vavríov æritfr, ròv $d,vætov, oüre roîç oó¡loror, oie äv èæéÀ$or,, ènocyúyou æotè paris semper: pâris nunquam particeps est, cum ea, quae complectitur,
non
oüce noÀÀÇr itrov ocùci¡ åæl8é{atto ii ye (<ooæoroüoc¿ râ, di(r,le, ó-c eivør, ar)t')1v modo tria, sed etiam irnparia sint. Item quidquid aiicui rei ìliquid áffert,
ge,vepõç d,$úvatov xøi &vóÀe$pov. ëot¿ òé .¡e roroüroç é ouÀÀoyto¡,r,òç éq ipsam, cui affert, rem praecedens, contrarii eius, quod affert, impatiens
esti
èv BpæXei. & röv eiÐõv ørlröv oijr<¡ç êrutd, cr,ouv ènr,géper, óç ¡.r.r¡8éæore At'anima corpori, quod natura praecedit, vitam affert. Impat'iens igitur
c&væv¡lu è,ævpépew, dei ro¡øütd, èor¿v. i Ðè QuXì¡ oúrco; èæugéper, (c,rì¡v26 zo contrarii eius est. Id autem esse mortem constat.
Ad haec, cunr anima
t(r ôç pr¡8éæore arlrÇr coùvavriov $d,varov èntgéper.v. i {,,u7j¡ ôipø
oó¡rortu, inter formas connumeretur, quarum participatio nomen etiam earundem
deì(or{ te èo?i xøi &ei (coic, oü8énote So(vdrou ¡r.-tê1eq 6oæep xaì, i recipit, nulla autem earum forr¡arur¡ contrarium patiatur, quippe magnitudo
V5?nrp¿&q deì, æeplrtoü xai oriòéæote &priou y.eré,yet, röv â, d.v xacd,oXor, ori nunquam parvitas eifici potest, sequitur, ut anirna, qu.. uit^ est,
nunquanr
¡r,óvov rpr,öv, riÀÀà x¿ì, æeprrtöv d,eì ðvccov. xai &ÀÀ<oq i ùrXi, rþ d,v æapfr, nrortem patiatur, quae vitae contraria est. Ergo àninra corporibus
(ariv tor5rqr èæugéper,. n&,v 8' ô d,v tr.vi ø ëæ,4êpeq &8excóv èor¿ toü èvav- Bo exui
3o omnibus inoffensa immortalisque potest.
rlou aúrQ. ù t{,,rXì ,itpø &8exróç èo,rr. soü tfr (<ofi åvævriou, toüro ò' ëocr Hi certe Platonis syllogismi sunt, quem obiurgator noster nunQuam
$úvøço6. i üuXì tipcr d,Sd,vatoq xøi &vóÀe$poç. xai æpòç toúcorç òÉ, ðnei 11
syllogismo usum fuisse affirmat, quia scilicet, quae ipse redigere ad formarr
ú üuXù rôv ei8öv èxeí,vcov òéSetxrar o'5o4, öv ¡reroXfl rãlla riv arlröv nequit, haec sine syllogisrno dici existimat. Þaulo quideri longius plato
rorltcov èæovu¡.1íøv ëXeu
- röv àè ro¡orlrr,¡v ei8öv où8èv oùòéæor' àv toriv¿vcíou interdum sua protrahit. argumenta et quasi praeparat locis, terminis,
pro-
¡retúo¡or cò yàp ¡.r,éye$o6 orix d.v æore yévorto op.wp6rr¡Ç - àiÀov éç i er so positionibus, syllogismis praeviis, quod demonstiaturus
est, antequam in-
{rXù (.ú ye oüoa orlx d,v æore Ð&vætov rò (<ofr èv¿vsiov 8é(ø.uto. ferat summae conclusionem, verum tamen nihil sine summo artificio
exqui-
1l Oüro¡ ouÀloyto¡.r.oì ¡rév eior
- xq.i yàpèXó¡.r,evov
¡.r,ecæ{r} d,ve¡rv/¡o$4v, oïq øücòv sitissimisque rationibus loquitur. euin etiam ex similitudine, quam
anima
U69 ô xar{1opoç Ë}.eye pr¡Ðév æore ouÀÀoylo¡roü eiæeîv
- 8¿è æ}.eíorr¡v- cum substantia n-ragis quam cum generatione habet, immortalem esse
¡e xal xo(ÀÀlor¿ùv &æetp^yaop.êvol Àóy<ov ¡e xo'I æpoou),).oyr,o¡-r,öv xai æpotd pulcherrime ostendit. cum enim, quae propria sunt tum substantiae
tum
4ogenerationis, enumerasset et substantiae quidem divinitatem,
immortalitaten,
112 èv¿vrfou Ux in marg. BV M Z in te.xlul32/36 xa| æpò - ôé[ørto intellegibilitatem, indissolubilitatem, unifãrmitatem, identitatem et
aròv - perpetui_
Ux in marg. B VM Z in texlu l S7 oüro6 o-r),).o1o¡ròç U | êotu U eio¿ Ux 1 39 drerp- tatem incommutabilem ac perseverantem tribuisset, generationi auten.ì
1ao¡.révol B V] Ux corr. er drss¿pTøopévoç opposita omnia atque hominis constitutionem divisisset in ãnimam
et corpus,
Y IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II. 8, rr-t3. 151
150 BESSARIONIS

xorl òt& ¡,raxpoü oupTEeTrepc(o¡.r,évot o[ø x¿i cà flÀútcovoç ædvtc, tòv


oecùv
tandem quaerit, utrum similior anima quam corpus substantiae rebusque in-
dissolubilibus sit, ac tribus mediis similiorem esse animam ratiocinatur, hoc
xardyopov òè Àav$d,vovcø. xæl p,iv x&x ¡itç {,'ux!q æpò6 orioíotv ¡,r.&l},ov !
est invisibili, intellectivo, imperio in corpus, et ob eam rem corpore diutur-
yéveor,v é¡.r.otóoeorç ü.ptora dv d$ocvøoíav arlrlq &r¡o8eíxvuo¿. cù yrÌp åx&osou
æøpotÐoùç t8tæ, xai ciç ¡rèv orioíaq tò Seiov, tò &$d,vøtov, rò vor¡róv, tò
niorem constantioremque ostendit. Quem locum Aristoteles inlitatus se-
ó cundo libro de Anima, quid anima sit, per divisionem perquirit atque deûnit.
&trtÀurov, tò ¡.r,ovoel8éq, tò dei xd'rù ¡ù øritâ' xoci óoarStatç ðXov ÊøurQ' r
tìc ðè .¡evéoeoq r&wuxelpevæ æ&vra, rí¡v re &v$póæou orlotao¡v ei6 {uXì¡v Adde quod, cum animam Plato ab immovibili causa produci affirmet, rr
xorl oô¡.r,æ 8leÀóv, eka (r¡'ci,oue ei i rl,,uXi¡ ¡.r,&Àlov I tò oö¡,r,oc ëor,xe rfl
hinc etiam substantiaru eius immortalem esse demonstrat. Quicquid enim
primo ab immovibili causâ provenit, incommutabilem habere essentiam
B4óvorioúç xcri toîç d,8læÀrltolç, xo¿i 8rù cplã>v åæuXer,p¡páccov ouÀÀoyr,otlxöv, orix
&ou),Àoyiotcov óç oi, nagærcalov'ceç ðvetpoæoloüol, tQ <Ìopd'rcp, tÇl Slavor¡tlxQ
testatur. Sic enim apud eum creâtor loquitur: >Quae a me ipso facta
arlriç xal tQ roü oó¡r,aroç üpyew pr.éoorç êv ouÀÀo1ro¡.r,oîç 6por.6 tì¡v QuXi¡v ro 10sunt, deorum vitarn possunt adaequare.< Contra vero, quod a causÍt
é¡.r.ouotépav êxeívor,ç ì) tò oõ¡rø 8eí{øç eÏvcu, oupr.æepø[ver tì¡v t]uXÌ¡v ¡,r,õÀlov
mobili est, id mutabile esse necesse est. Quod enim immovibile est, non
ì) rò oöpø d,8¿áÀutov eTva¿ xøì æoÀuXpovl<orépxv toü o<i:¡tø:coç. èæeì, 8è æolÀà per motum, sed suo esse id agit atque ita, quod producit, sibi familiarius
oo¡.r,útc,lv épövcar, I r$ Xocplévtcoç ëXer.v i tÇi catagr,Xeüo$ar, 6q æag'
habet et naturam alteram quasi comitem constituit. Unde fit, ut semper
rôv
tic ,fuXiç ríæo- illud producat, cum semper sit ipsum, et quod producitur, semper sit, cum
VSSAiyuærlor,6 &¡.r,ílXrvov 6oov 8ræ¡l,évovcø Xpóvov xai ¡.r,età'
xøi
"nuè(toüoøv xr¡ll8<,rv ló semper sit, guod producit. Decimo etiam de Re publica libro habetur
Xópr¡orv, æoÀÀÇi ¡.rãÀÀov ci¡v ,.l,,uXì¡v pd).r,ora xø$øpàv ro
uniuscuiusque rei tum bonum esse tum malum, ac bonum quidem servare,
¡.r,ecù riv roü oõ¡.r,etoç èæu8r'a¡.r,éveuv g.$opàv ei6 rò Seîóv tE xal &$ávarov
xai gpóvr¡.rov d,æalÀd.tceo$d¿. oT &grxo¡rév1 arirfr úzc&pXerv eriSaí¡r.ov¡ eTva¿. malum vero corrumpere eam rem, cui utrumque tribuitur, quippe ruorbum,
t2 Ori ¡rì¡v d¡,ìà xo¿l 'rîp &n' d,xr,v{cou ocitlou æavtøXoü æap&yerv aùtlv qui malum corporis est, corpus corrumpere, sanitatem, quae bonum est,
B_46"x*i torlrr¡ cï,t8rov ørirfrç xai &,Sd,vørov rcapiocr¡or riv orioíav. zräv yàg tò servare, tum unamquamque reln suo, non alieno malo interire. Cibi enim
U69o¿rr' &xr,v{rou airíou npooeXöç æocpø1,ó¡levov &¡-r,e,úpÀr¡cov ëXer,v riv úæocp[lvzo zovitium nequaquam corpus perimere, nisi morbum in eo contraxerit, quod
aücó6 te xotl oi rcepi atlcòv clsevco¿¿. >Ðr,' è¡.toü y&p yevó¡revø $eoîç ioú,- ipsius malum est. Atque itn colligit mini¡ue id numerari debere inter ea,
(olc' quae pereunt, quod malum habens, quo depravetur, non dissolvitur ab eo
, é àr¡¡,ttoupyòç ø'icÇl Àéyer,. t6 re d,vd,æøÀ¿v d,æò xr,vou¡.r,évr¡ç
oiv<
neque interit.
BL? a.irí,u.ç 1,rvó¡revov ¡.r,erøpÀr¡ròv dv orioiøv eTvau xpivør. T ò '¡rÌp &xtvr¡rov oÛ
8r,à xr,v{oeoç, &ÀÀ' aritQ rQ eTva¿ æotoüv orivSpo¡,tov ëXetv tò êø,ucoü eÏtar Quibus ita positis animam dicit habere aliquid mali, quo depravetur, re
2õ utpote iniuriam, intemperantiam, avaritiam, inscitiam et reliqua huiusmodi
tò &,æ' øricoü rcapæyó¡eevov. xai 8¿à 'çoüto d,ei ce o¿Ûcò æagd.yew, &.eL ^¡e26
aùcò ðv, 16 .ce æapæyó¡.r,evov d,e[ eTvar,, &.eL 'ye toü æocpd,lovtoç ðvtoe. xd.v
vitia, quae depravare quidem animam possunt, non tamen dissolvere eam
tQ òè töv flol¿ser,öv trocpòv otyøSóv tt xocl xaÀòv elva¿ åxd,ocou,
8exúc<¡r
atque perimere ita, ut anima non sit, quem ad modum morbus, qui malunr
xøi ocooc¡xòv pòv eivør cå1a$òv èxel,vou oü ,iiv èociv &yc$óv, tò 8è xøxòv corporis est, male corpus afficit demumque exstinguit, ita ut corpus prae-
gsapttxóv, óç tÌ¡v ¡.r,èv vóoov oüoæv tQ oó¡.r,øtr, g$æptlxóv, ot¡ot¿xòv Ðà terea non sit. Nec vero corporis morbo, quod malum alienum est, perire,
so inquit, animam posse, quando ne depravari quidem nisi suopte vitio potest.
øü tiv úyrcíøv, ë'ru t¿ Éxø.orov úæò roü iòíou, oriX úæò d'ÀÀotpíou xæxoü 80
Ergo non febre, non dolore, non ipso corporis interitu animam posse
gseipeo$øt
- i yàp o¡rúo¡v æov¡plø eli.¡e æaìrætórqç ettre ouæp6r'r¡Ç e)tre
ei ¡ri¡ aÛtQ tiv aúcöv xæxlav te
icrøoüv oõoo¿ oriz &æólluo¿ tò oõ¡-r.ø,
1 ou¡rnepao¡r.évoç U | 2 løv$dvovta] U add. BY MZ on' ¡ri¡ ôuvú¡revov ouv¿évat
xøì zrovz¡píøv vóoov oõoocv è¡.r,æor,{1oer,ev
- éæó¡.r,evov ëoXe rò ¡.r,i eTvøl coü
rcegvx|roç ðÀì,uo$ø1, ò xøxóv rt ëXov, ô æoreî aûrò ¡,r.oX$4póv, ori lriecar
tõ>v 1e tororJrov. riel 1ùp oùDè xatà civ é{rv èxetvou tõv 1e Àóyov o[ toloütor. I

7 ¡r&Àlov V M] U om. B2 suþrascripsit I L7 Apud U et B þost elvat, textus i þag¡narunt


où8è &æóÀÀura¿ '5æ' aûcoü. aõ exsløt, cuius inilium (el, .¡e ¡rù¡ Étr, xasdpcec,rç òéolto, xel Étepcr clte loltxtiv ó6 êv
18 'b)v úæoreÐévçc¡v xøi d¡v t{,,uXì¡v ëXer.v pév tu, ò æor,eT aùtiv xæxí¡v. atiroîq É* péÀrlov prooog,év¡ ette xøl &Àó1c,rv oó¡.r,øtø ($orv æorvlq ellvexa pecø¡reu'1.,o-
&Сxúø 1ùp xøi d,xoÀøoío¿ xøi 8e¿Àío¿ xcci &¡lø$íoc xøxiv øritiv æorci. ô¿oc- péW) B. d¿leuit et reliqua (rì¡v elç d).óy<ov - no).laXoü xareoxeúzoev) in þosterutn
locum (cap. 8, 4) reiecit. 82 in tiw'g. ¡retúpq$r èæl o¡¡r.eiov. rt 1ùp ¡reta[t5 ¡retaté-
).rie¿ 8è ørirlv xæ[ d,æó],],uo¿ torlt<ov oriàév, óç ur1xé'cr, QuXiv eTvør,, <boæep
Ðel,¡at. Iten Ux caüto¿ &Xpl toü or¡¡re{,ou rouòl tétaxta¿, ëoXatov töv æepl {uXiç }ór,rv
V58voö!¿o¿ { oó¡røcoq æovr¡púæ vóooç oõoæ rfixer' xæi à¡óÀluo¿ xui &ye,' eiç 'cò d,¡¡dvreov. Quac þraeceþta Y, t¡ui tohtttt B sec¡uitur, ol¡seratait. I lõ0,26-162,13 x&v rQ
¡,rz¡òè oõ¡.r,ø eivocr. ori ¡rÌ¡v o'i8èv riv oú¡t,x'coç æov¡púav d,Àlótprov xæxòv 40 8exd,tç- e[r¡ lJr inmarg. BVMZ intexltt. 128,]v otu. Ul èctlv dya$óvUB eTr¡
oüoav g$eíperv ørirí1v, ei ¡.r,ì¡ cù¡v eririç aricfr è¡.r,æor,eî zrovrlpúav. oüc' d,pæ ocoor¿xév V
oüre æupeeòv otlce vóoov oijc' orõ ogayiv $ eiç ¡rr,xpó¡u¡æ roi 6Àou oó-
2l Plat, Tinr. 4r c. 127 cf. Plat, Pol. X, óo9 b-ótr
V.a.roÇ x.xÍø.ro¡riv tiv {uX{v &nolhlvcr¿ xal 8¿qlúe¡v òúvao$ar,. fl yàp &v
a.
iN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II. 8, r3-r5. 153
t52 BESSARIONIS
vitiari, nedum interire. Quis enim deteriorem factam esse aninam vel
¡r,oX$r¡po'cêpa xøi d,voor,<,rtépæ ørid otÛtiç èyl,veto, el i¡ othp,æro6
xøl vóoo;
morbo vel morte dicat, cum contra videamus corrigi potius atque emen-
| .$úvæto6 xal otÛrì¡v ëg$erpe. soüco 8è oÛ8eiç åv gaír¡, >éç cõv d,æo$vr¡o-
dari horninum mores morbis et cruciatibus corporum? Quodsi anima nec
xóvtc,¡v d8uxócepøu orl {uxai 8r& ròv súvatov yívovtær,<. ei y,}p toüro fiv,
alieno malo interit, quod commune omnium est, neque suo, sernper sit
æpöcov ¡rèv øùri èxeivr¡ i ri8¿xioc fiv âv $avdor¡r,oq oüoø cQ ëxovfl 6oneg
6 necesse est. Quod autem semper est, immortale est. Animam igitur
f¡ vóooç xai oùx àv fiv ædiv8er,vov i d,8rxúc¿ $av¿or¡,r,oç oõoø rQ Àa¡.r,púvovrr - r
immortalem esse manifestum est.
Dflv yàp àv åæa),1ø1ù¡ xaxõ¡v< ëne¡nq. xøl r5æ'aùriç åxeívr¡ç d,æoxtelvúor¡q
- In Timaeo quoque diffusius explicatur productam t deo animaln esse, 14
B4?"d èautiç gúoer dæo$v"'r¡oxetevd'v oi Àø¡,rBúvovreq otÛrdv, oi pèv ¡.r,dÀuotæ
tum nostram tum mundi universi, substantiaeque et virtutis eius ratio
$&ttov, ol 8'{ttov c¿o}.øuótepov, dÀ},à ¡lì¡ r5oæep vÜv üæ' ,åtllolv ô[xz¡v redditur. Qui locus etsi non facile percipitur, tamen ingenii bonitate et
8là rarltr¡v åæ¿r¿$évccov d,æo$v{crxouo¿v oi oå8¡xot. ei oõv ¡rdte riæò åÀlo-
10 ope scriptorum, qui libros Platonis exposuere, satis intellegi potest. Verurn
rpíou xøxoü tì ÙrXù p$eípecotu, cioæep oÛò' riiÀÀo r¿ röv ðvrov tQ åcépou 19
ne quis Platonis hoc esse proprium crimen existimet, quod caelurn et
ò),é&pqr &æólÀural, pÍc. ù olxelø æov¡pía xøi rò oixeîov xo¿xòv ixavòv
universunl mundum animatunr atque animal esse posuerit, Aristotelern
d,¡oxteiva¿ xai d¡oÀéoo¿r, tl,'uxí1v, &el d'v eir¡ pì úæ' oriÐevòç &æo)'Àu¡'r'évr¡
quoque idem sensisse et superius dixi et nunc repeto. Dicit enim caelunr
xøxoü oüre oixeíou oÜre d,lÀorpiou. dei 8à oõoo¿ xai d,$d,vøroç &v e'úr¡.
animatuln esse et animam et corpus divinun. Theophrlstus quoque, no-
t4 "Ev ye pùu tõ Tr,¡.r,air¡ teleótøto( tó te úæò $eoü æocpø1$frvotr. xai
t5 bilissimus Aristotelis discipulus, animam esse principium motus et caelum
d¡v toõ æotvròq xai tiv !¡retépav ,luxiv róv re æepi orioíøç øric!6 xøi ro
esse animatum in libro, quem de Caelo edidit, scribit his verbis: >Nam si
8uvd,¡leor6 xocì, 3vep.¡eíaç dno8i}<oor,v ),óyov roîç rò pd,soç tôv èxeî vor¡¡.r.úrorv
divinum est et optime degit, aninratum est. Nihil enim praeclarum esse
ì) eúguúq iòíç | eÛæopiqr prplí(!)v röv è[r¡r¡oa¡.r.évov td, lll&ccovoç æepr,Àapeiv
sine anima potest.< Plato igitur, cum substantianr atque originen animae
8uvag,évor.6. ti¡v yàp coü æøvtò6 ürxúu, [voc ¡r,Ì¡ òó[¡ tr,olv éyx],r¡¡rø roüro fIÀú-
a deo esse commemorât: ,Ex eiusdem, inquit, et alterius et ex divitlua
rovoq eîvat, xai 'AplototÉÀr¡6 òéXecau, (Qov Àéycov tòv oÛpavòv xai ë¡.r,{''u¡ov
zoindividuaque natura constituit eam, qui constituit.o Quae certe ita dicit,
xæ[ oö¡¿a .$eîov, óç d,votép<,1 åòe({ot¡rev. xai @eógpocotoç, é töv ¿ütoü z0
quoniam rebus sensibilibus ac naterialibus, quibus et alterum et dividuum
d,xpoøtöv yvr¡or,tbcøtoq, dPXÍu te xuv{oeco6 r}¡v QuXì¡v xaì ròv oüpavòv
èoti x*i riv ceteraque huiusmodi competunt, longe superior anima est, intellegibilibus
I-I39ÈjpqrrXov èv toiq æepi Oüpøvoü tí$erør, Àéyov. >el yrÌp $eîoç vero et irnmaterialibus substantiis, quibus idem et individuum conveniunt,
v Õv &pío"¡u ëxer, 8røy<oyí1v, ë¡rrl,,uxóç èocr,v. oriòèv yrìp tí¡.rrov d,veu rfux!ç.< tì¡v
inferior. Cum enim universunr hoc in mentem, animam ac corpus distri-
roivuv arirfrq èx seoü æpóo8ov xæi tì¡v orioíav &æ08¿8oùç IIìd,ç<,¡v' "èx'c'.itÇ 2õ buatur, mediunl animae tribuit locunr, ut neque instar corporum divisibilis
tæriroü, gr¡oi,, xæì" Satépou gúoe<o6 xaì, cr76 ¡replotiç xaì d,¡-r.epiotou gúoeorl 2õ
ø.ùcì¡v ó fuvr,otàq fuvéotloe,o ó¿te rõv ¡rèv orioÐr¡töv xai r5),¿xãiv coúr<ov,
sit neque instar intellectualiunl substantiarum indivisibilis, quando non
simplicissima est, sed varias continet virtutes, et neque generabilis est modo
ôv f¡ ôr.æipeor,ç xøl cò $útepov ¡.r,eptotòv oixeîov, æoÀÀQ tQ ¡'r,étp<p úæep-
sensibilium, quae in tempore generabiìia et corruptibilia sunt, neque in-
éxouoøv, söv òè vo¡töv xøì dÚl<¡v oriouöv, oTç rò t¿'icòv xøi &¡.1éploeov,
generabilis rnodo intellegibilium, quae scmpiterna sunt et intra se totum
rip¡ró(el riger¡rév¡v. roü yàp æcrvròç èx voü xæì, tþuxiq xai oó¡.r,ætoq oupæÀr¡-
30 suum esse onrnino complectuntur.
pou¡.r,évou ¡,r,éo4v tiv r.þuXiv eivør,, oÜce óç trÌ o6¡tæræ ¡.r,epr'oc{v, o&e 8ègg
Verum ingenerata et ingenerabilis tempore et incorruptibilis sua r s
å¡i,epi óq c& voepà frì tò åæÀoriotætov otoæv, dl¡.ù xai æ)'!$óq tt' Suvd'-
quidem substantia est ideoque quodam modo aeterna, cum tamen suas
¡reov êv ø,5tfr ëxouoøv, xøl oÜre óç rù øio$¡cà yev¡tì¡v xai
xorrà xpóvov
aióvr.æ ðvtø xai n&,v
operationes in tempore agat, quem ad modum Socrates in Phaedro quasi
levlrù, ðvta xsì, g}apr&", oÜre óç tà vor¡t& d1évr¡tov,
numine quodam, ut Plato inquit, afflatus eloquitur. Causa tamen substan-
&¡.ra tò eTva¿ aücöv ðg.ztepter.l¡p,¡,r,évov ëXovtø.
s5 tialique ab intellegibilibus causis ortu genitam et generabilem esse, quod
15 'AÀl'd,yév¡tov ¡,tèv xacâ Xpóvov xøi dvóÀe$pov tfr ye oiaiq xa| ny¡es
omnium intellegibilium commune est; sed proprium animae, quod infini-
8¿à roüco aióvLov, tàq pr,évcol èvepyeíøç èv xpóvql nouou¡lévr¡v, óq èv oøi8p(P
tudinem entis haud universâm conplectitur, sicuti intellegibiles sempiter-
åtiixpd.rqe èv$ouor,ú(<ov gr¡oí. tfr 1e ¡riv ai.ciq xai. ri¿ xo-r' orloíøv &æò rõv
luâeque substantiae faciunt, sed subinde manantem recipit semper, quam
34gvor¡röv o(ití(t)v æpoóÐq, ô xo¿i raîÇ vor¡tøîç orioiøuq xolvóv èoru, ^¡evïc4v'
- i8iç 8è xori tõ pù 6Àr¡v &¡ra riv roü ðvto6 d,æer,piøv dlerv óç tà vor¡tâ. Plato ipse in Politico >adventitiarn immortalitatem< appellat. Ut enim na-
40 turam corporerm generabilem dicit, quod senlper gignìtur et subinde
xal aióvuoc, d,ÀÀ' èæ¡vúouoav d,ei àéXeo'$at, i)v xcti ,>èn¿oxevd.6Íiv d$otvaoiocv< Lo
åv floÀrrrxQ ø')ròç llÀritcov xaÀeî. óq y,Ìp èæl coü oor¡.r.øroer,àoüÇ
.¡evr¡tóv al6 íicæep ëreu¡,t otn. U 139 cõ2 U \/ tò B M I B3 dyévr¡rovf &yévrpu coll.
-
gr¡or, rò &ei yrvó¡,r,evov xøi tlv d,æerpov roü eivo& òúvø¡.r.r,v dei 8exó¡.r,evov, 2 Plat. Pol. X. 6¡o c. | 6 Plat. Pol, X. 6ro d. 122 Theophr. De Caelo. I Z+ cf,
Plat. Tim. 34b-)S b. j40 Plat. Pol\t, z7ot.
oúr<o xai rì¡v ,fuXÌ¡v g¡oì yev¡d.¡v, èneíæap oi-tL Ü.¡ta cì¡v 6Àr¡v coü övroç
tlL BESSARIONIS
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. lL 8, r5-r7. 155

infinitam essendi potentiam recipit, sic animam generabilem dicit, quod


non simul totan infinitudinem entis possit accipere, sed subinde manantem
recipiat semper. Et quem ad modum corpus caelumque universum, quam-
quam finitum, tamen movetur auctore etiam Aristotele in infinitum ¡r
s primo semper potentiam, qua semper moveatur, recipiens nec simul in-
finitam complectens potentianr, sic anima, cum per transitum operetur
et varia promens alias aliter agat, idcirco temporis particeps est. Omnis
enim transitivus motus tempus sibi habet adnexum nec universam com-
plectitur infinitam potentiam, a qua semper operatur, sed subinde eam
to recipit semper. Quocirca non semper eodem modo, sed alias aliter agit.
Quatenus igitur talis animaest, generata sive generabilis et nuncupatur et est.
Quid igitur per deum immortalem fabulae, quid figmenti in his dictis re
Platonis animadvertimus, ut adversarius obstrepit? Vel potius quid non
optime et sapientissime dictum, si eum cum Aristotele ceterisque gentilibus
tó contulerimus? Nam, quod saepe dixi, Platonem illis dumtaxat comparamus,
non cum fide et religione Christiant conferendum censemus, quamquam
cum nostris plerumque conveniat nragis quam Aristoteles, etsi in plerisque
etiam discrepet. Qoipp. de animarum praeexistentia eius opinio a nostra
fide prorsus aliena est, quamquam a ceteris gentilibus atque ipso Aristotele
20 teneri oporteat. Etenim si omne, quod incorruptibile est, ut ipse etiam
Aristoteles demonstrat, id etiam ingenitum esse oportet
- incorruptibilem
autem mentem hominis esse Aristoteles existimat; malo enim ita de eo
sentire quam eos sequi, qui contrarium de illo sentiunt et eum affirmant
mortalem înirnam opinatum fuisse, quamquam illi sunt partim gentiles,
26 partim nostrae religionis viri
-. ergo si incorruptibilem, profecto etiam
ingenitam esse animam fateatur, necesse est. Eoclem pertinere videtur,
quod in libro de Generatione animalium dixit mentem de foris posterius-
que supervenire. Uterque igitur prius animam esse, quâm corpus generetur,
cuius anima est, existimat contra Christianorum opiniones. Sed viam ac
30 modum Platonis, quibus ex ratione motus ad ostendendam animae immor-
talitatem usus est, iam vidimus.
Nunc videamus, si quis reprehendat, quae numeris, proportionibus, rz
medietatibus, circulis, rectis lineis Plato animae tribuit, et sive naturalem
sive mathematicam sumpserit lineam, improbet atque etiam magnitudinem
35 animae propter circulum statuere eum existimet.
Quae scilicet ab Ari-
stotele disputantur adversus Platonem. Quodsi quis talis est, velim animad-
vertat non ita Aristotelenr reliquis Platonis auditoribus ingenio tardiorem

4 ¡rerapatr,xõc U B V ¡rerapoÀlxö6 M I 10i29 ci oüv åv lJ Bz in


tnarg.YMZ in textull0 r¿ BrV tò M I ll oogótøror BzV oogóratov - ëyvo:reM ont.
| 12 6ç.¡e
IJzV óo're M I cìgoprivta B?V d,9opövrø6 M I fó fltrd.ccova BrV fllúrov M I 164,Az
-156,22 óç oriX o{írcoq - létet¡v U otn,. Bz in marg. Y MZ ìn texht, quo loco IJ B
æ&v¡a ¡e taüta þÇoTa úzrò tõv flì,o(tôvrxô¡v Àúeo$a¿, xorl nolloùç êv otùtoiç | 4o olxe[o:ç
B? V olxefø M
156 BESSARIONIS lN CALUMNIATOREM PLATONTS LIB. lt. 8, r7_r8, 1b7

&v e'í r¿ç x¿i ariròv 'Apr,otocéÀz¡v èi,,é17.or (Qov d.tòrov Àéyovtø còv ,$eòv Ì) fuisse, ut quae tam multi intellexerunt tenueruntque et tutâti sunt, ea solus
aæêpçt"u i yéveor.v Ì) òr1va¡i.r,v Ì) oÛoicrv i eTSoç 'i èvápyerøv
xai 6oc¿ d,Àlo¿ vel non intellexerit vel parum probaverit. At certe vir doctus dumtaxat
4ç Seíae &æ{8owø gr5oeo6 oÛx ðÀûyov, Ívø 8¡Ào(8ì¡ ¡úpr'ç ,ìoxêæ-
"o,nõ"o gò cõv Àé[eov torJc<ov or¡¡.r.ctlvó¡,r,evóv te xøl &ceÀèc êæ' èxeívr¡v
verba, quorum profundiorem sententiam probabat, ad usum communem
scoÇ æü,v vulgaremque reprehendit, ne quod significare primo aspectu videbantur,
&i;Àov gúolv xal á,æÀouot&rr¡v ' xal¡ov oÜte tøütc¿ otjt' èxeivo¿ r id ita esse putaretur, quem acl nrodum si quis nostrum reprehendere velit
¡,r,eragép1 dv s

irrò'Ap,o"otéÀouq xøi flì.d,covoç eip'ræu &,veu Àóyou. dotr ¡lévrot xaì æpòç Aristotelem, quod deum animal dixerit aut genituran:, quod ille sperma
åxeivo¿ xøl c¿ütct' èvot!vø1, eI tr,ç Bor!Àouto tor)ç &'xpoarùç &ogøÀioao$at'
óq vocat, generationem aut virtutem, substantiam aut formam, operationem
t¿ì 4 tõv Ûóçtp ¡'r'r¡8è toî6 9ørvo¡'r'évor'6 xøì tÇr
þr¡¡.r,útcov ouvuæd,yolvto
aut aliud huiusmodi, ne quod verba videntur prae se ferre, id parum con-
tõtv Àéfe<ovèva,æo¡.r,évolev d,telei. oÜtot ye ¡.r,ì¡v orite flÀd,tov¿ èyxÀr¡reov siderate aliquis sequatur. Sed neque haec sine causa ab Aristotele nec
oüra 'AprocotéÀe¿ oiirco xpv¡oø¡.r.évor,ç toîç Àóyor,q, xai æoÀtrQ lccov tÇr IIÀá- ro roilla sine ratione a Platone dicta sunt. Licet tamen adversus haec et ilta
V60"r<ov¿, do,p nni ¡,r&,Àlov æùcÇr 8uÌ riv úæoxer¡.r.évr¡v üÀr¡v è[!v ¡rerevelxeiv obiicere, si quis auditores suos attentiores reddere velit, quomodo aut ver-
eiç dtÀÀr1v rù ðvó¡,r,ærot 1p!orv, rcepì Seí,ov xai vor¡röv xæì tõ¡v aití<ov åxeí- borum improprietatenr vitare aut sono vocabuli non facile arripi debeant,
vov 8r,øÀe1o¡lévc¡1. tcciç 1ùp colø,5tal6 o'iol,ølç, 6oæep oÛx ëot¿ )tóyou xaì, quamquem nec Aristoteles reprehendendus est nec Plato, eoque minus Plato,
8¿øÀéEeoç Xpi6rÇ, o&c¡C orj8è þ!¡rcr où8óv, ori8e¡.r,iø ì'é1¿ç oixeLaq åæoòí8oo$ø¿
quo magis ei licuisse videtur ad alium usum vocabula transferre, cum de
SrJvocro¿¿. <Ìl).' e',¿ tu æepi aùcöv i¡reiç Àé1e rv êsé).olpev,
èx cöv :Í¡¡,r.etéptov ro 16 rebus intellegibilibus et earum causis ageret. Etenim substantiarum huius-
xæi röv rfr gúoel oïxeicov f¡¡,,.&ç tivd,lxr¡ Sotveí(eo$ø"u léEe¿C óC oïóv te æpoo- modi ut nullus sermo est, ita nulla vocabulorum haberi proprietas potest.
guei6 cæi6 rolor,Srorr,ç o,)olorr,6, érroio¿¿ eioì,v ai ¡,r,c[$r¡¡.r,atr,xøì, &fiò æ&or¡q ÚÀÏ5 Sed si nos loqui de illis ali<¡uod conamur, a rebus nostris, hoc est naturae
ågo,rpoüoo,, xai. èl &.qmgêoeaç Àoc¡-r,pøvó¡'levø¿' toüt' oõv eí c¿q oÚtor vo¡'r'i-
vernaculis verba mutuemur oportet, purioribus tamen, quoad eius fieri
'ëx.,u, potest, quales mathematicae sunt, quae â materia prorsus abstrahuntur.
(.u el.cu. oogto.ctxöç åær,xer,pöv rivsleîv èpi(olto "roü oogoü to'jtou
&v8pòç &lii.i,y'a, orix &yot$oü &v8pò6 ëpyov æor'ei' 20 20 Quod si quis ita esse, ut dicimus, existimat et nihilo minus fallacibus cap-

ra IIøpù æ&vru òè ro¿ütø ori òei Àotv$d,ve¡v rcoÀÀor5ç èv taîç tolarStøtç tiosisque rationibus infringere ac debilitare sapientissimi hominis aucto-
töv ¡.r,æS¡¡røcrxöv Àé[etov á'æopp"lltouq æepréXeo$at ]'ó1cuq' <îv ò' èæí- ritatem nititur, hic a boni viri officio longissime abest.
xpu,frv toiç ðvó¡.r.øorv óç nagune.cú.cy.ø.ow è4gi¡oato flÀd,tov, Accedit ad haec rerum divinarum decens occultatio, quas Plato verbis re
'¡r,úsor6 ¡i.ø$¡¡røcrxoiç
óç &ÀÀor. çõv æøp' "EÀÀr¡or, $eoÀó1<ov xøi ou¡rpóÀouç Étepor, tiv mathernaticis adumbrare pulcherrime conâtur, quem ad modum alios quoque
ocwõv èæexprltføvto $eolo.¡iav. o'l ye ¡,r.i¡v !¡.,,écepor, xø$r¡ye¡.r,ów6 'r:t¡ç æi-zo zr gentiles theologos, fabulis alios, alios aenigmatibus sive allegoriis videmus
oceco6 æver5¡.r,øtr, $elql xexr,vz¡¡-r.évor' æpoqitøl xai tpóttocor' $eolóyor" 'riç oi]x fecisse. Quid principes nostrae religionis commemorem? Quos quis non
videt, quantis verborum velaminibus divinarum rerum praecepta contexerint?
oTòev, 6oolg rororltotç rcæpane'cú-o¡taol Àóycov ouppoÀlxoîç æpòç èæixputllr'v
Pleni sunt huiusmodi arcanis libri prophetarum, plena vetus ornnis scrip-
B4gvr¡q æg<i:,tr¡c, &).r¡$eíøç xo¿i tô¡v d,lÀ<¡v Ðerotépcov àoy¡.r,átolv xéXpr¡vrøt, ¡.r,ó).15
cà $eiø coiq orrouôø.rcrê1o'.ç èv8erxvú¡'r'evol; æÀí1pr¡; yæp èot'' cöv 1e totor5-
tura sacra, allegoriis scilicet, suspectionibus, relationibus, translationibus,
g0 et tamen nemo hanc nisi impius reprehendit.
ccov ! .$eiø ypcrg{, ú \" àpyat'otépø,, ælí1p:r'q c¿í töv æpoqr¡tôov Bíploueo Nemo doctrinam ita oper-
n&co.,, æ&wa 8t' riÀÀr¡1opíaq xæi úæovolø ç xo'i àvæyayr'xöv ce xaì ¡retoc-
tam quasi fabellas irridet, sed omnes admirantur, colunt, venerantur.
Propter quod plerique sapientissimi viri sanctissimique ecclesiae doctores
gog,"ö, òtò&oxouoc¿r, Àóy<ov' xcúi 6¡'r'<oç ei ¡'jí1 -í.'ç &'¡vó¡r<ov xøi ciç i¡retépaq
multum laboris, operae, studii in his exponendis consumpserunt. Sic olim
.ír¡ Spr¡o*.io ç è78çôç, ôç &v øricoTç èæutr'¡lfoe re xai óç ¡'r'u$txà Àe1óvctov
Pythagorei philosophi docere res divinas solebant, sic plato facere voluit,
xætæye)rú.oe,.ru, n&.u"rç oi riÀÀo¡ xæi Sau¡l&(ouou x¿i oêþowctL.
xal ¡olÀoùe
ê[r¡y¡tai oÍ te petà Xptocòv lepoì, as 3õ nou modo Pythagoreos et aetatis suae morem secutus, sed etiam Chal-
oí te rcpò Xprotoü rie Seíæe YPo(9iq
xøtepd,Àlovto æóvou6 æepi d¡v èxeívt¡v &-v&n¡vL"v' daeos et ludaeos, quos adierat, et prophetas e nostris aliquos vide:.at, a
V61 tìe èxxir¡oia6 à¿8d,oxøÀo¿
quibus pleraque fuerat edoctus, quâe eodem ritu tradenda suis hominibus
ori 1àp flusoryópeuor, ¡róvov, dÀ).ri xorì, æoÀ).Q zrpò øùtöv oi $eÏo¿ æpogitar
censuit. credendum est enim doctoribus nostris, qui haec de platone
ra'aæerd:o¡taot xai ouppó7'otç tiv öv $sí<ov ò¡òøoxaÀíøv toiq æoÀtroiq
T

prodiderunt. Quo pacto igitur, qui christianam fidem non ficte ac simulate,
æøpaÐtùóvø, eióSao¿. xøi flÀácov oõv oð IIuSø1ópq ¡.róvov åæó¡,rsvoq,
dÀÀ&
tôv d0 sed vere constanterque profitetur, haec apud Platonem reprehendat atque
xo¿ì Xa),8aior,ç xoci 'Iouòaiotç ou¡t'¡ti'(a'ç xoLl rrcu i¡'r'ecépov æpoqr¡cöv +o
irrideat, quae in sua religione magnopere probat et laudat?
Ç, oix ðÀi1ø. ce æøp' aÙtâlv rigeÀr¡$eia xøi
oulyevó¡.r,evo æøpæÐe[&¡tevoç, e'ínep

toiç'àrÐaoxútrolç i¡röv oúror Er,ioXupl(o¡lévor,ç ætoteutéov, ¡letà. röv &'Àl<ov 5 ¡,rerøgépl BV ¡r,ecøgépor M I Z êxeîvø B¿ V èxeïvov M I tB røiç B¡ V roil M
I

xo¿l BzV d,C M I 166,2ô-1õ8,6 oí 1e


xøì rì1v åzcixputlr,v cõv Ser,orópcov 8o1¡rd,tcov ê({À<,loe, to,ltou tóce v.cti o'lx ¡rlv - Seop{¡rc¿rc Ux in marg. BVMZ intexht
Y
158 BESSARIONIS IN CALUMNIATOREM PLATONIS LlB. II. 8, t9-zr. 159

dæorpóæou roü ë$ouç èær,xpatoüvtoq. æôç oüv &v ruç Xptotr,ocvòç òv xø.i Ergo quod divini illi prophetae rectissime sanctissimeque fecerunt, rs
à¿d, to¿orJccov ì,ó1cov i¡y¡.r.évoe, & æøptÌ toîç øritoü $au¡,r,&(eu, toúrov rcæpà id a Platone factum non modo improbandum non est, sed potius summ-
roîç dtrlocp[ouç xa,øyeÀârv, ei pn'c¿c xó$opvoç xøi dlÀoæpóoaÀ].oç eir¡; opere laudandum. Ceterum quid absurdum dici r Platone videmus, cunr
re "C)oæep otv èxeîvo¡ rà. ¡têyr.orø. xai Se¿óto¿tæ 8i èv8eiEe<,lv xoti Àóycov aut circulum aut rectam lineam tribuit animae? Sane Aristoteles quoque
ou¡-r,poÀlxöv æøpetiÐouv, oíjrco v.ai IIÀúr<¡v &ÀÀøXfr ce xd'vcaü$ø æo).).à àr,ti o rita docet, ut animam simplicem rei rationem instar rectae lineae, ipsum vero
tôv øivly¡.r,öv toritc¡v oe¡nd- re xæiyæpt=vra æøpaôiò<oor, $e<op{¡ratæ-dpr'$- conrpositum instar fractae iudicet atque intellegat. Sed Aristoteles in forna
¡.r,oîç te yàp èvcaüSø xaù oX{potor, XPicør, - c4v re ,tæÍ' &(iæv rJ1v 'ce
:xe,r' rectam potius probat, Plato flexam in circulum. Id enim visum est ei
loov Slcrvo¡r.{v, ô Slxctooúv4ç è[alpetov ðpyov èociv ðv ye<o¡.r,etptxi¡ re xai convenientius, quando intellegentiar Qu†se ad materiam flexerit, rever-
rip¡,r.ovlxfr peo6ø¡r,. fuvtorá¡revov, rllv æ gtllæv xaì xo¿vcovf,ctv xæi rò ioó- titur ad se suarxque naturâm vel tale aliquid repetit. Item Aristoteles
c'r¡,coç r&cr¡Ç æÀeove{ícrç te olaooüv dæoguyiG 7roüIrtxòv èv tfr &pr,$pr¡cuxfr ro t0 in materia fractam naluit, Plato rectanr, ut transitivus animae motus, id
&veÀoyíq o<o(ópevov, èx rl,,uXiç cù¡v åpXi¡v èv f¡pîv 1e ëXelv o¡¡.r,aivov x&- est operatio promenda significaretur, cum eiusmodi motus instar rectae
xelv^¡¿ èpæeguxéva¿ xard... ¡¿ torltouç toùç Àóyouq úrcò toü àr¡¡,r,r,oupyoü fuvce- lineae terminos unde et quo habeat sibi praescriptos. Cumque animae
Töv xøxõv, éq ei rùæò duplex vivendi ratio sit, una per inteilegentiam, altera per operationem,
!4gSeîoSar &yø$oü æøvtòç övroç aitiou xcri ¡.r,r¡8evòq
xæx\ç rpogi¡ç< rlÀÀo6 åvepleir¡, øitiøv ålo¡rÉvou '$eòv åvalt¿ov eïlai re xui" idcirco Plato duplicem circulum et duplicem rectanr lineam statuit. Pri-
gTlyvcopí(eo$at, é6 åv &Àlorç 9r¡oiv. eTvau ¡.révtot ci¡v tþu1ì¡v oÛX äp¡rovíøv -16 16 rnordia item contineri in aninla putat proportione medietateque, cum geo-
roüto '¡dp èv Oaíòc¡v¿ ò¡<i æoÀ).õv è[r¡ÀéyX$¡, óç riv<otép<o f¡.r,Ïv òÉ8er'xcør, metrica tum arithmetica aut musica, quibus iustitiae nrunus prodeat et
V6tn6ce tQ xatr¡yópcp èðeixvu¡1,ev ènúoræo$øí ny¡ xæì. ouÀÀoyto¡roü 8r5va¡,tr,v [IÀú- amicitiae societatisque officir nascantur. Cur autem harnronianr quandam
rtovc( xa$' á.p¡r,ov[ev 8è xøi 1óyouç d,p¡1.ovtxoùç ouveor&va¿. er]$eiav àè rtque concentunr animae concedendun.r uon censeâmus, quando sensus
-
æapaÀa¡,rpóve¿ xai xúxlov, rfr ¡rèv riv ¡eetapørlxiv orrlri6 ò¡Àöv xívr¡ouv, ipsos servari, oblectari et deliniri sensibilium rerum consonantia et varia
-
æã.oæ ^¡à.p ¡rerøpøtr.xi xív¡ouç oTov ypø¡.r.¡-r,{ åotuv, ë1ouoø tò æóSev 'rcol-20 20partium compositione videmus?
cQ ôè xúxÀ<¡ òr,à tlv æpòç êøuriv xo¿i tù úæèp aritiv åærotpogÍ7v, 6oæep At enim adversarius, quid veritas habeat quidque ex eequo specteri 26
òì¡ xai 'Apr,otoréI¡q cöv pèv rirc),öv ¡e xo.I &ÚÀcov d¡v xpiouv 1íveo$au tfl oporteat, parum attendens Platonis scripta ad usum vulgarem acco¡nmodat.
ùrXfi éc tò eû$ù å[r,oî, töv 8è ouv$écc¡v re xaì. èvr1),<ov éç tò xexÀoto- Nec unquam potuit audire, quod fuerit sanctissimi doctoris Thomae
¡.r.évov. >rò yàp oapxi eTvocu xæì oú.gxæ' i &),À<p i
iflÀorç ëXover, ù ÛrXù Aquinatis de Platone iudicium. Hic libros de Anima Aristotelis exponens:
xplvec.< >rQ ¡rèv oerv aiosr¡trxQ rò $eppòv xøi rò rluXpòv xplver, xaì õv z6 z6 oReprobat, inquit, Aristoteles verba Platonis. Sed attendendunr non id im-
lóyoç tr,6 ù ,r¿lìe 8è iitor xtoprotð, ì óc f¡ xexÀao¡rév1 æpòq ctrSriv probari, quod Plato senserit, sed quod verborum consuetudo ostendat.
",ípE'
6rav èxra,$fr, cò oapxi eTva¿.< d,),1' oõtoç ¡r,èv èæi toü &ú).ou re xd.T ei8ouq Quod ita ab Aristotele fit, ne quis propter verborum inproprietatem et
eri$elç ¡r&lÀov npooXpî¡tat, flÀd,to¡v òè xexÀao¡,r,év¡ ætoç xai èç xrJxÀov profundiorem atque opertum Platonis sermonem in errorem labatur, cum
æeptz¡ypév¡ 8óEotç oixe¿oréporç â,v otjrco àtøoagioar,, fl tà æepi tòv voüv animam ci¡culum aut numerum esse audiat. Haec enim etsi aliter, quanr
èxrcrsÉwø æou èæi dv {í},r¡v ènrøqépa, æpòç êaurd,. xai tcrrlr4v ,åipø xúxÀcp so B0 sonent, si$nificare videntur, tamen ut cautiores essent, qui legerent, pla-
ê,au¡&, T e xai 6l<oç tù elòr¡ èvvoeî te xai xplver,. xo¿i aõ òì¡ 'Apr,ototéÀr¡e cuit contra scriptunr omissa auctoris sententia disserere.n Ita hic quoque
¡r.èv tfr xexÀoco¡.r,év¡ èrri tÌq úÀr¡ç, flÀércov 8è rfl eri$eiç,
6æcoç &v cà æepi vir plane Peripateticus, nec minus inter doctos sanctissimus quam inter
tlv ¡.r,ecøpøcr,xiv 'v'iç {uXil xívr¡or,v, fl eípr¡rac, dvocÀo1órepóv tr, {u¡,tp&ÀIe- sanctos doctissimus, Platonis opinionenr probat, quamquam verba eius magis
o$ar, fi, è1o11or¡6 ye rìç totoutocpóæou xlv{oeeoç tøÛtóv ct rfr eÛ$eiq, tÇr accommodata ad profundiorem illam et implicitam vetustatis philosophiam
6pe &g' otr xaì, eiq ò xai corJto¿v épr(o¡r,év4ç &eí. Srteiç 8è oüolç sic gs 36 quanr ad simplicem et perspicuam traditionem intellegat.
tþu¡,xiç (<oiq, òravor¡ rwî¡ç xai, àoføocrxflc, 8úo rs erl$eiaç æpoioúoøç xai His ergo atque aliis huiusnodi rationibus motus Plato naturan ani- ar
elç àr1o xrlx),ouç xoc¡,r,æto¡róvaq eiod,1eu. mae talem a creatore deo factam scribit, quae innata sibi principia habeat
po "Aæep é êvocvrio6 ff ¡.r.Ì¡ 8uvú¡revoc Ì) pù pouÀó¡revoç ouvrÐeîv, t& II¡,ú-
2 rupù. | 21136 6oæep òì¡ - &.ei. U ou.
roî6 ôìlorp[orç] æapù scripsi æepL codd.
r<ovoç þ{¡r,acæ æpòç tlv xorviv åvægépet 1pño¿v xai töv lé€ecov èprorrxó-
| 28 npoc¡p{rcrr Br V npooXpiorv M | 29 8ó(øç B?? 8ó[av
B2 iu. narg. Y M Z fu texlu
repo.t ëyecat oÛ8'{xouoê, æo¡e æpòq æoÀi.oîç dillo¡q xøi coü oogoü @<o¡1ã'4g V 130 dpcr B?V dàìù M-32 replB¡VreMlSóópr(opévoçZ | 168,38-160,t4 ü.nep.
toü è{'Axoulvou, &v8px gùoooglç xø[ Ðeo].oyiç tù ¡r,4Àrotø àrøæpé{avroç, - npoe[p¡rat U om.,Br it. marg,YMZtn textu, quo locoUB roræücc¿ ¡rèv oüv
olø æepì, flÀdccovoç cò æepì, YrXi; 'AptototÉÀouç è[r2yoú¡.revo Ç g&-oxet. ,èxre- 14 cf. Plat. Pol. 43r a. I fe cf. supra L S, 4. I24 Arist. De Ar:inra .¡ 4. 429b,
Seúo-4e, gloi rie flÀútorvoç Ðó{r¡e è1,é11er, aùc|v é 'AptococéÀr¡Ç. 6æou rz sg. | 2ó Arist. L c.T 4. 429 b, r 5 - r8. | 42 cf. Thom. Aq. In Arist. De An. lib. I. lect. 8.
160 BESSARIoNIS IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. il. 8, zr_23. 161

V62or¡¡.lelotéov, ó6 ori cà vo-11¡.r,atø flÀácc,¡voq, åÀÀà- cà þ{¡r,ætø ¡róvov óç èæi


rò xai rà 'lrrò to¿oútov Àé[ecov Ðoxoüvtø or¡¡.r.aiveo$ar 'Äpr,ototé)t¡q
æoÀr5
èÀéyXet. ô à¿ù toüto noreî, lvø ¡.tdtrç òtà tò iöv Àé[ecov dæÇ8ov ou¡r-
poÀr,xóv re xal aivr,'¡¡.r,atô8sç toü flÀd,rcovoç, oÏç eí<o$e xøtaXpflo$ar,, dÀÀo
voöv æapà cò riæò cöv þr¡¡.r,úc<ov töv 1e totoútov o4¡.r.4'.vó¡.levov eíg 'suvø, ó
æÀd.vr¡v&æaX$eizl, d,xoúc¡v cù¡v QuXì¡v xúx).ov xai dpr$¡.r,òv úæ' ørlroü ).éleoSat.
caürcr yùp ei xai riÀÀo æepà còv töv ðvo¡-r,úttov to'itcov tþó9ov c4¡.r,aivet,
toùç dxpoøtàç 6¡eoç 'AprocoréÀr¡ç dogaÀr,(ó¡revoq xcttà cöv Àéfe<ov gépetet
xø[ rcpò; rà òvó¡.r,ata êvlotaça¿.o oÚro xøl ô $eîoç dvip oütoç xæi ti'¡t"æ
oogóraroç tì¡v IlÀúrovoc èzrø¿veî òó[æv, oe, tù þí1¡rarot rñ ouppoÀr,xfr te 1¡
xo¿l ouvenruy¡.r,év¡ ðxeiv¡ xcti dpXottotépç gtÀooogíç re xo(l $eoÀo1iç ¡.r,&À),ov
ou¡.r,8øívovta oTeca.r. xai écepov tò voor5¡.r,evov èælxæÀr5ætovtø, Êcepov rò
gølvépevov ëXovta.
ar lloÀtrd. re, oT,a rspoe¿p1rd,r, xai æÀeÛo ëc¿ corjtc,¡v xøi ¡eeû(<o puot¿-
xtlrepd.- re ,$eop{¡røtoc úæogaívovrar. d. tiq di,v å{øpr$¡r{oer,e æd,wa, ¡ri ro
¡leî(ov tò æápepyov toü ëp1ou æotorl¡l,evoç; eixovlxöç yùp èvtaü$cr xatà
llu$ayoptxi¡v ¡.r,í,¡.r.r¡otv dæct1yé),Àeu tà $eîø xøi roîÇ yr,vóoxeuv è9r,e¡levorç
8¿à röv eixóvov èxgai.vet. xøi ¡réXpt tþrÀiç èvàel[eoç or]x dææpaxaÀúæt<oç
toi6 yvr¡oltord..tor,ç röv &xouóvt<ov tàç èæuroü 8lææopS¡reúer, òr'a'voí1oer,q.
io¡rev yàp töv flu$øyoprxöv ¡,r,áÀrotø l8lov elvar, oTq xai llÀd,torv è9- zo
êerteto, rò ð¿' Eixóvov tà Seîa æøpø81òóvau xeì, toîç ¡.r.c$ílpotol æpò6 {v töv
vor¡töv d,vd.¡,r.vr¡or,v Xpio$ar. xøi Ðu¿t torlct¡v ôç eixóvov èæ' ðxeîvct à¿ø-
paivetv èærXelpeîv ¡réøz¡v cöv åÚÀ<,¡v xøi úÀ¡xõ¡v r&[tv èXóvcc,lv. <iv rò ¡,rèv
rSnoxel¡.r.evov {iÀ¡ òr¡Àoücør., ó ðè Àóyoç è[ d,garpéoeoç vQ æapæÀct¡rþ&ve'cur,,
oü de ^¡eypøp¡,r,óv¡ç æoòrotlaç ypo(l¿t¿tq, 'AprococéÀr¡çgr¡oív, &urì dc voou- 26
pév¡ç ó6 d,rrløroüç ì) éç æoòtcíaç, xd'v ¡.rei(ov fl yeypa¡.r,¡rév¡, Àappøvo¡révr¡Ç.
o'ù x¿ì roù6 åpt$¡.r,oùç xai rù. oa'i¡y.æra æîç $eoîç &veîoøv. tocrlc¡ te xøì,

Y
jll *, ,iiÀÀ¡ xai òrà toúccov or'lroí te xal flÀárt¡v èæi civ coü $eíou civer5peor,v
" 'o xctl tì¡v ifi.iÀov gúor,v itéov eiva¿ æaû(ov te xai 8r,äoXupr,(ó¡eevoç ì.Éyel xci
tòv rÍÀltoç ånr,Xetpoüvcæ túXr¡v Ðeïv xø).eîv ouveplóv. 30

ar Xpicæt ò' ët¿ ð re fllútcov xai ¡r,r5$otç, o'iXl tòv rpeylxóæpov àì¡
B49"toürov töv æor,¡iöv tpónov xæi, &æe¡tgø.Lvovtæ, ôv xal òr,app{à1v åæoòoxt-
¡.r,ci(er, xaì, dc iòíac æóÀe<¡ç toùç totoútouq
tãrv ¡eu$oælaotöv d,æeÀærlver,
åll' 6oo¿ toü xaloü'ce otoa&(ovtq,r xorì roü riya$oü xøi æpòç rì¡v $eiav
únóoræo¿v eìoiv orj¡¿ &vúp¡.r.oocou, 8¿' r5æovo¡öv çà $eî¿ ¡r,r¡vúovreç. to¡oritor,e 3ó
TE, éç é èv flo).r.ceíqc X<,:xpúrlç ügr¡1eîrat, XPirøt ¡-lr5$or,ç, o'ù ædvtcov
pàv
d,1a$öv o¿irrövro¿¿ rò $eîov, xøxoü 8è oÛòevòq xaì petocBoÀflç ¡tèv &ææar¿ç

d,¡.r,or,pov, otei òè tiv èauroü &rpeærov òrægulúrrov xal rle ¡,tèv riÀr¡-
t&iw
.$e(aç èv åcrueÇr cì¡v ær¡.¡ì¡v æpoetÀr¡góç, &æ&ø¿ç 8è or)òe¡erã,ç &ì).o16 1,uvó- tute praedita abierit, seden: supernae immortalitatis recipere, ubi
felix et
¡,r.evov a'lcrov. ,å rrù Srocrpöv é xør{yopoç
xulrot xarà MaxpoBíou eiç tò lo
on. M ¡ lr re xar $eoÀc1rç om, y I 14 roút<¡v Byl on. M t5 rinogcr'-
I oi
èvúrsv¡ov el.fÚe xæi ðver,pov xx¡zr[covoç æspl ¡lrl$ov Storgopä,c ü.pr,aræ eùpr¡¡lévø vovrc¿
I
Br suþrdscriþsit Y MZ in lextu, quo loco lJ l] ò¿ù torlca¡v ,r-aplorr¡or,v 22
car5t<ov
coi6 ææ¿oì,v d,vayrvóoxov êxd,otote, ¡,r,ú$olç crüròv xcri æÀd,o¡.r.aor xpó¡,tevov uv roüto B M l 2T ot xøl riveioa¿v rJx in narg. ts \r M z in rcxtu g, é.tr, scripsi
- iilt
æîtr&rav, np6ç re cà eípr¡¡réva èxxexcogo¡r,évo6, óç Ëorxe, xat æpòç å rij\Àa- ò'êotlvUBVM
Mohler, Kardlnal Bessarlon. ll. ll
BESSARIONIS
IN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II. 8, z3-24. 163
162
divinitatis compos sapientior degat, sin minus, poenas luere. ,Poenis autem
èv lløp¡.r,eví81' èv Õai8ovt'
æollaXoü èv )oqrotfl'. ðv Tt¡'r'ctíq:' delegata sunt, inquit, loca haec naturae inferiora et corpora hominurn.
Xoü, p&,).lov 8è xa$'c¿úròv
èv Ottí1pr1r arrrorüï',i,J"*rd"" "o,i'd.rroòrrr.rtxti¡tutarfl 'tøÀex- Itaque redit anima, quae sede illa superiore digna non est, ad generationis
labem corpusque aliud induit, ut vita altera melius agat, quo possit deorum
6sedem, unde profecta est, purificata repetele.< De beluarum autem cor-
poribus reliquisque huiusmodi non modo a Plzrtone, sed etian a Timaeo
deterrendi causa vulgo proditun fuit, ut homines poenae formidine a
vitiis retraherentur, quod aperte Timaeus ait in eo libro, quern de Mundo
et Anima scripsit, quem postea imitatus est Plato. Cum enirn exposuisset,
t0quomodo anima bonis moribus institueretur, adtlit: >Pertinacibus rutem,
protervis et obduratis supplicia adhibeantur a legibus ac etiam timor vitae,
futurae a sermone, qui perterreat poenis superis inferisque gravissimis et
indeprecabilibus, nisi virtuterh coluerint.< >Ut enim corporx interdum aegrota
insalubri aliquo cibo sive medicamento pristinae valetudini restituin:us,
tr si priruo salubribus rebus exhibitis non bene cessit, sic animos sxepenu-
lnero coërcemus retinemusque falso serrrrone, si vero minus obtemperant.
Quo quidem in loco necessaria esse video poenarunr genera quaedam in-
audita, ut puta vitiosas animas varia pro vitiorum ratione iuduere corpora
et timidi honrinis animarl muliebri corpori tradi, turpissimi dcdecoris
zogratia homicidae ferino ad aerumnas et cruciatus, salacis suillo, levis atque
superbi volucri, otiosi et ignavi aquatili.< Haec Timaei verba sunt, quibus
perspicue fatetur rem inauditam fingi aC hominum utilitatem, ut metu
perculsi abstineant a vitiis virtutique incumbant. Atqui adversarius, qui
plane omnia pervertit, beluas dicit apud Platonem hur'ana anima formari.
26 Quod, etiamsi animanr hominis beluinum corpus ingrecii Plato concederet,
non tamen ita intellegendurn esset, ut adversarius sentit. Neque enim, si
horuinis anima bruti induit corpus, constitui propterea brutum ex ruateria
et anima horuinis Plato opinatur, sed animam corpus alienum subire in-
sinuarique spiritu imaginario bruti, atque ita coercitam plecti et poenam pen-
30 dere scelerum nec ullum opus suum exercere posse instrLrnlentis eius, in
quo detrusa est, animantis, donec longo temporis curriculo purificata ad
caelestem demum digna redeat sedem. Hoc genus poenae haud inepte a
Platone adiungi potest ceteris illis, quas apud inferos esse memorlt, ignes
dico Tartareos, fluvios flammiferos, luctificos, tristifluos, quos ille Pyripble-
35 gethontas, Cocytos, Acherontas vocat.

Sequitur alter error adversarii. Nam cum Platonem audivisset ofi- s.l
nem animam immortalem posuisse, brutorum quoque animas ab eo immor-
tales constitutas existimat. Etenirn quomodo Plato genera animarum distri-
buerit, ut animae nomen acceperit, non satis audivit vel, si audivit, haud
nøpøòûò<'rotv] lJ add' elev
B V M on' 40intellexisse se simulat. Etsi enim Plato eodem nomine trm bruti quam
2 xa$' ørltòv U xøt' arltòv B VM I B
I

Ux
elç iLóy'u
162'4-164'2t ri¡v
xøteoxerJaoev
- tò êæó¡revov npò hominis anirnarn saepenumero vocet, de hominis tamen univoce, de bruti
4 oüÐè ^¡cÌp oriÐè V] U e'-ì'l om' | (ú¡E¿
|'p' )' loco' ii' ¡n'
ín marg. B V M i¿ ¡,xt" tsil
'up"ior¿ 'o'i' I tr ô6 B'?V M oùx ôç
oú).À<¡v ceoodpt^rv önou oz¡¡reÏóv èorr"
M ilem (cf' p' '5" 'Ii l0 Tirn. Locr. ro4 c-e.
il ¡ az tplau V tPtrtòv U rPrtõv B M
1l*
IN CALUMNIATOREM PLATONTS LIB. II. 8, z4; 9, r. 165
164 BESSARIONIS
anima aequivoce loquitur nec animas dici brutorum censet, sed vitas quas-
æd,vc<,rv, rò 8è zrepi oltaruxiv' tò òè æfl ¡'r'èv ðp$öq' æfr 8è xai
æú'vtæ ðp$oà dam et simulacra anir¡arum. Animae autcm triplex genus esse constituit:
ðvo¡rct xupícoc' xæ'c&yovteç'
ðoga).¡rév,oç ¡o[Jtou, páXpr roritc¡v cò {uxiq caeleste, geniale, hunranum. Primo generi onlnium rerum scientiam tribuit,
oÛ xupícoq xeÀoüv-
tàç 8è Àouæàq f,.de' .i'oi, fi e'rlprltal, xaì xæ'catpopuxõrq quod in caelestibus locat, secundo opinionem rectam, quod in geniis -
,,ourá .¡u Ào.¡r,xiv ¡.r.óvov oió¡r.evoi te |¡$i.61r,vreç
B 46" teq þrxnq, ,.oì ò,j 5 daemones enim hoc nomine Lrtini vocant
d,Sávøtov .îuor, 6to' tl/'Xù¡u "ã'o*u tisd'uatou
lé1t'lor'' v-q'i
.,x¿ì
lvø' ¡rdtlq ¡-r'¡òevi o - tertio generi ancipitem
opinionem, quâe pertiûì recte, pa¡tim non recte habetur, assignat. Id
æepì,torStou å¡,r.9LpoÀiø xcttøllrcouto hominibus praescribit. Hactenus nomen animae in propria significatione
åv Tt¡.r,øíqr $v¡tiv oø9öç cr$e¡révo distribuit. Brutorum âniman.ì, ut modo dixi, vitam quandam appellat et
åoti, 9r¡oì 1àP æaPi töv
,1.'uxÍ1v. metaphorice animam, quapropter cun) animam on.ìnem it¡mortalem esse
&pXÌ¡v QuXiç d$ávarov, tò ¡-r'età t0amrmat, nequaquam de brutis intellegit. Licet hoc ex ipsius Platonis verbis
10
&ÀÀo ru ei8oç ðv a'3rQ 'fuXfle æPooo accipere, quippe in Timaeo de anima sensitiva, qualis brutorum est, ita
aio$r¡crxie Quxiç riæøpr'$¡'rsîtøu æd $ri loquitur: >Hi vero initium animae quorl immortale acceperant, corpus
èætXeLpr¡tfl æævrò6 dpcocr' ou'¡xepaod¡l attexuerunt mortale astruxeruntque âlterum ânjmae genus mortale.< Post haec
*oi'.po,.ipco' >èv åÌ¡ roiq:"1å.î#:;;J,-
$uooun.
;îiäi,ïiHt: affectus animae sensitivae enunterat. Deinde: ¡rSensu autem, inquit, rationis
lb experte, omni libidini exposito temperantes mortale âuimae genus con-
stituerunt.< Postremo: r>ln pectore ac tborace mortale animae genus vin-
cire volueru¡1.6 Quis igitur tam impudens sit, ut Platonem ausit asserere
animam sensitivarl et cum brutis cotnmunem oPinari esse immortalem, cum
tam saepe tamque aperte affirmet eam esse nrortaleml Plura a Peripateticis
f¡¡r&ç oo9öv æePl totütø ?!e7ro¿IX 20contra haec dici solere non ignoro, sed argumenta eorunr omuia dissolvi
a).lcoç p'¡xúvovcaç þr¡$r¡o ô1t"eva üv, facile possunt. Quam ob rem cum satis dictum de anirua sit, nunc de
OÚT <,1 ¡,rèv oüv xaì tororjto providentia disseramus.
B4god,$avaoíav æriciç ðv Õaiòr¡ví æ x
¡r.èv t[''ux!ç
ixc¿vù cà eipi1¡révø'

flÀd'ttov ào¿d'(e¿'
Cap. IX. Platonem dei providentiam non Íìegasse.
Keg. S' "Otl æpovolç 8r'orxeiosøt ròv xóo¡-r'ov
Providentiam adversarius scribit onlnino negasse Platonem et fato 9, r
$eiæv, qltj:..æpóvorav llld't<'rv pèv &pveî'uøt
ei¡rap¡'Lévø'25
9, 1 uTdv ye
¡riv 25 ac necessitate universafieri stntuisse. Equiclem n'ìâgnam pietatis parten in
lJ 7 l æ&wa. xai xærr¡v tyxao ¡t'êta" òoåú(<ov divina providentia contineri fiteor facileque hoc adversario concedo. Sed
V64 ¡rèv oÜv eüoepeíaç
ðoci ¡.r'éyuotov hanc pietatis partem, cum tollere Platonem affirmat, aperte mentitur. Plato
l)72 xai nplrepoç llÀrÍrov èv cptol tor5
enim pietatem his tribus rebus contineri maxime docet, in opinando deos
ðv tQ $eoùç eÏvar' 8o(ú(er'v, ðv rQ esse providereque rebus omnibus et iuste ac sine ulla mutatione providere.
pøtpéæto€ tE xei Slxaloq øritöv æP aoSic enim decimo de Legibus liblo loqLritur. >Qui in deos peccat, sive rem
ðv rQ töv Nó¡rrov òexútr¡ 9r¡oi, impiam vel agit vel loquitur, aiiquod ex bis tribus facinus patrlt, ¿ut certe
åoepèc åp1ø(ó¡revo6, Ì) ìó'¡'ov oivo eoS non esse existimat, aut esse qtritJent, secl hutnanarum rerulÌì nullam
øùtor5ç, i >ðvtøç oÜ gPovti(er'v curam habere, aut, quod tertìunr est, faciles esse, qui precibus sacrihciis-
eTvocl Suoia¿ Ç ¡¿ xai eriXøiq fi'e?a'^( que flectantur âtque mutentur.< Qui igitur fieri potest, ut Pìato, qui eum
d,v eiiPouq oùòaPoü' æöç YàP 6 Y S5impietatis reum peragit, qui providentiam neglt, ipse divinanl neget esse
öXr¡pr&'r: rãv tò oöpa éòooøv providentiaml Nihil profecto apud eum reperies, quod facinus hoc affir'
7 rõ¡v BVMci¡v U I I æePr'etéPveuoøv Burnet ødtl
t0 ðv aricQ Btrnet aðritu B V M I npooot'xo8o¡r í1oa1teçl
zrPooçxofo '¡oiv ßurnet I 12 ouY- nlet. Nec vero fato aut necessitate agi omni¿r vel factis unquâm vel dictis
&vøYxøl'coq cic þvAi¡', Burnet otn, | 2 212í ne¡\ - Selc¿vB' ostendit. Quin et diis munera obtulit et sacrificiis eos placavit, quod ei ab
xepøoi ¡revor, Burnet
add raüra I
suþrd rasurã U &trlù tiv $eiøv g¡oì, æPóvolav adversariO obiicitur. Familiaribus, Qu†viderentur profi-rtura, consuluit
Tim,69 c. | 1r Plat' Tim.69 d' I 13 Plat' Tinr' 69 e l26 cf' Georg' 40 suanrque ipse ad ea, quae agenda probaret, opcram praestitit. Precil¡us
I PIat
Trap. Comparat. II. 9. I 30 Plat' Legg' X' 888 b'
--Y_
BESSARIONIS
lN CALUMNIATOREM PLATONIS LIB. II. 9, r-2' 167
166

peíøç ori8' elg.ap¡lévø 8à æd,vta xxi xat¡væyxøo¡.r.Éva Tl$etør,; oijxouv oÜte quoque non modo ipse a diis, quod optabat, petere consttevit, verunl
etiam ceteris, ut idem facerent, suadere. Itaque Timaeus apud eunr de
ðx cöv ).óyorv oüte ðx töv ëpyov aücoü cò to¡oütov eüpor,q &v æap' ø'irÇl.
rebus, quas tractandas proposuerat, dicturus Precâtur deos, ut sibi adsint,
B50toîç te 1àp Seoîç d'va${¡tata xæi $uoíøç æpooi'¡ev, óq xøi é xat{yopoq
aùtQ åÀÀøXoü èyxøleî, gøve póç rê è,s"ct ou¡rpouÀe úorv toîç åtocí,oor.q tà quo ex sententia voluntateque eorum agere possit, idque non semel tan-
Stum, sed bis etiam facit. Admonet praeterea, ut, sive pxrvulx aliquod sive
ouvoloovcc¿ xai æpooé.rl ëpy<1i aùroîq ou¡lpa).Àó¡.r.avoq eiq cò xacop$oüv.5
eùXøTç æ aÛtóc, te æpooøvoîXe xaì corSq dÀÀoue dæe¡$a 7,pio$at. xai yoüv magnu¡r opus aggredimur, a deo setnper initium sumamus. Et in Legibus
quident suis, cun.ì de diis agere stntuisset: ))Age, inquit, si unquanl vocan-
ørlrQ é Tí¡raro-c ¡réÀlov æepi tõv æpoxer.¡,r.év<ov aÛtQ Àéyerv, toiq $eoiç
eiixerøt xø.rà voüv êx=Lvo,.ç Eiæeîv. xai toü.ço oitT riral, dÀ).à xøì Eìç æor,eî. áus est deus, nunc maxin¡e auxilium eius imploral.ìdum est. Omni igitur
æxvr6ç cE xaì, Àóyou xøi rpdcyp"rl.rcç ¡rtxpoü te xaì ¡rei(ovo: &pXo¡.r.ávou6
studio deorum opem quaeramrìs, quorun'ì rcs agitur, siquidem deos esse
10 demonstrare instituimus.< Ad haec honlines, quol'um vita scelerata fuerit,
dæò $eoü d,p7.eo$ar, æapctuveî. ëv re Nó¡ror,q coü æepi $eöv cipXó¡.r,evoq Àóyou'10
>,iye 8d, g1oí, Ðeòv e'í æote napctxÀ¡téov !¡r.îv, vüv ëoro toüto oiit<'l yevó- suppliciis et poenis obnoxios ostendit. Contra vero, qui recte et cunì
r&"o"¡1 nxpaxexÀí¡o$r'lv<. roúç virtute vixerint, iis beatorun insulas et El1'5ies cxmpos et sapientiuni
¡-r.evov'èæí ye d,nóò:L(r,v óq.Eioì,tiv aritöv onou8fr
vilorum societatem et beatorum, vel potius deorum felicissimum cot.lsor-
\/e,rvrÊ eü | xaxöq pept<oxóta,ç èv'raü$cr,, tor5ç ¡rèv æouvaîç xqi xoláoco¿v ðvó'
æoÀÀø.7,oü òeixvuou, çoî< 8è 'càç '¿a.x&'go)v vdoouç xai æs8iø 'Hhio¿ø
u ]i" xor,
,'l
'o thu c: ¡retà oogöv xai ¡-r.axápov d,vòpöv, ¡.r.&llov òà tì¡v p:rà Saöv 8eoæo- 1ó
rõv dya.$õv 8r.eyco1ì¡u èæa.y1é).Àere¿. oîòs 8è xøi ròv arjtoü r.r.$i11e¡.r.óvct )o-
xp1--t'r,v, töv twoç guor,oyvo¡.lóvrov
- !v ò' oõcoç Zônvpoç- tfr toü oó¡latoq
xaì töv laudavit: >Nolite mirari, inquiens, vere enim Zopyrus iudicavit, talisque essenr
riüroü ¡.r,opgi èvarevloavroq æoÀÀá re xaj }sr,và aÛroü xasayv6v'coc,
píov profecto, nisi ratione et praeceptis philosophiae naturam superâssem.( Patet
aùcQ pepr,o¡révcov &vd,[ru xæi cî¡ç xøtà ròv øÛroÙ æpoar,páoeo6 æ].ei-
ZOìgitur non orunia fato subiecisse Platonelu nec ficri necessitate omnia vo-
ocov dpeo,röta, tâtv te irapóvtcov te$au¡røxóTov TE xal xøcø1eÀao&vtov20
aûtoõ, ,ii,ce 8i eiòór<ov oioq é píoE tâv8pí, rpòç arito'5ç