Sie sind auf Seite 1von 32

UNIVERZITET U ZENICI

Mašinski fakultet
Postdiplomski studij EKOLOŠKO INŽENJERSTVO I ZAŠTITA OKOLIŠA
ODREÐIVANJE STEPENA PRECIŠCAVANJA POJEDINIH
PARAMETARA KVALITETA OTPADNIH VODA NA
POSTROJENJIMA ZA PRECIŠCAVANJ E
- seminarski rad iz predmeta
Monitoring kvaliteta voda
-
Nastavnik: Doc. dr. Nurudin Avdic Student: Nusret Imamovic, dipl.ing.maš.
Broj indeksa: PDS-256/07
Zenica, Februar 2009.
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
Sadržaj
1. UVOD .................................................................................................................................... 3
1.1. Karakteristike otpadne vode........................................................................................ 3
1.2. Osnovne znacajke monitoringa voda .......................................................................... 4
2. ODREÐIVANJE PARAMETARA OTPADNIH VODA...................................................... 6
2.1. Nacini uzimanje uzoraka otpadne vode i mjerenje protoka ....................................... 6
2.2. Odredivanje sadržaja suspendovanih i taložnih materija u vodi ................................. 6
2.3. Oderedivanje sadržaja otopljenog kisika u vodi ......................................................... 8
2.4. Odredivanje kemijske potrošnje kisika (KPK)............................................................ 9
2.5. Odredivanje biokemisjke potrošnje kisika (BPK
) u vodi ........................................ 11
5
2.6. Odredivanje aktivne reakcije vode - pH vrijednost................................................... 12
2.7. Odredivanje temperature vode .................................................................................. 13
2.8. Odredivanje nutrijenta (N i P)................................................................................... 14
3. OBRADA I REZULTATI MJERENJA OTPADNIH VODA......................................... 15
3.1. Prikaz mjerenje kolicine otpadne vode grada Sombora ............................................ 15
3.1. Rezultati mjerenja za konacan broj uzoraka ............................................................. 16
4. REGRESIONA JEDNAC INA I STEPEN PRECIŠC AVANJA .......................................... 19
5. ZAKLJUCAK ...................................................................................................................... 20
6. LITERATURA ..................................................................................................................... 21
2
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
1. UVOD
1.1. Karakteristike otpadne vode
Pod pojmom
otpadna voda
smatraju se upotrijebljene vode u naseljima i industriji kojima je
promijenjena fizikalna, hemijska i biološka svojstva tako da se ne mogu koristiti u
poljoprivredi niti u druge svrhe. Kvalitativne i kvantitativne karakteristike otpadnih voda
predstvaljaju polazne podatke koji se koriste pri rješavanju precišcavanja otpadnih voda,
njihovog povratnog korištenja i ispuštanja u vodotoke, kao i pri sagledavanju mogucnosti
iskorištenja korisnih i skupih primjesa te potrebnog stepena precišcavanja i procjene uticaja
na okoliš.
Za nesmetan rad postrojenja za biološku obradu otpadne vode, poptrebno je ispuniti niz
uslova, koji se prije svega odnose na karakteristike i sastav otpadne vode. Voda koja ide na
obradu u bilo koje doba dana i noci ne bi smjela imati:
Temperaturu ispod 6 niti iznad 30
C,
0
pH vrijednost- ispod 6,5, niti iznad 8,5,
Ukupnu koncentraciju rastvorenih soli iznad 10 g/l,
BPK
iznad 500 mg/l za biloške tnakove i aerotnakove sa produženim tokom, odnosno
5
iznad 1000 mg O
/ l za aerotankove sa kompletnim miješanjem,
2
Masti, smole, niti mazut,
Biloški otporne sinteticke površinski aktivne materije,
Sadržaj toksicnih materija iznad MDK (maksimalno dozvoljena koncentracija) za
biološki tretman.
S tim u vezi, neophodno je da se vrši mjerenje parametara otpadne voda prije samog ulaska
otpadne vode u proces obrade. Potreban stepen cišcenja se odreduje preko karakteristicnih
pokazetelja štetnosti i to za svaki normirani parametar zagadenja. Proracun se izvodi, izmedu
ostalog, za sljedece pokazatelje:
Sadržaj suspendiranih materija (USM),
Sadržaj BPK
(Pokazatelj biološke potrošnje kisika nakon 5 dana, potrebne da se
5
biološki razgradljiva organska materija, razgradi pod dejstvom mikroorganizama)
Kemijska i ukupna motrošnja kisika (KPK- oznacava ukupnu potrošnju kisika za
razgradnju i oksidaciju ukupne organske materije u vodi) kao i sadržaj kisika u
efluentu,
Temperatura vode (zavisi od godišnjeg doba i temperature tla sa kojim je u dodiru),
pH vrijednost (Aktivna reakcija vode – je stepen njene kiselosti odnosno bazicnosti,
odredena je sadržajeh hidrogenovih jona, a metematicki se opisuje kao negativan
logoritam koncentracije hidrogenovih jona. pH = 7 – voda je neutralna),
Sadržaj nitrogenih jedinjenja (mogu biti joni amonijaka, nitrata i nitrita, a nastaju kao
produk razgradnje bjelancevina pod djelovanjem mikoorganizama),
Sadržaj soli, toksicnih materija (npr.teški metali) i dr.
Obrada otpadnih voda predstavlja postupke i procese kojima se vrši smanjnje prisutnog
zagadenja do onih kolicina ili koncentracija s kojima precišcene otpadne vode ispuštene u
prirodne vodne sisteme postaju neopasne za život i ljusko zdravlje i ne uzrokuju neželjne
promjene u okolini što je propisano monitoringom valiteta vode prema normama dobre prakse
i legislativom u datoj oblasti za odredeni tip vodotoka (I,II,III i / ili IV-te klase).
3
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
U tom cilju, precišcavanje otpadnih voda obuhvata niz operacija i postupaka kojima se iz
vode uklanjaju materije koje plivaju, suspenzije, koloidi, otpljene materije, odnosno sve
materije koje mijenjaju sastav vode, te na sonovu kojih se pracenjem kvaliteta istih prije i
nakon procesa definiše stepen precišcavanja po pojedinim indikatorima kvaliteta sirove vode
odnosno efluenta.
1.2. Osnovne znacajke monitoringa voda
Monitoring je aktivnost koja se može protumaciti na nekoliko nacina:
1
Prvi:
Monitoring
je analiticko merenje i odnosi se na specifican oblik hemijske analitike koja
se propisuje zakonom i podleže zakonskim, odnosno podzakonskim propisima. Zakonska
regulativa koju treba poštovati obuhvata domace zakone i direktive Evropske unije. Tako, na
primer, integrisano sprecavanje i kontrola zagadenja (
Integrated pollution prevention and
Control – IPPC
) je obaveza koja je uspostavljena Evropskom direktivom još od 1996.
Godine.
Drugi:
Monitoring je kombinacija posmatranja i mera koje prate ucinak prilikom izvodenja
nekog programa, propisanih mera ili plana rada i njihovu usaglašenost sa zakonskom
regulativom i politikom zaštite životne sredine
Treci:
Monitoring obuhvata niz mera kojima se obezbeduju informacije o uspehu nekog
projekta, plana ili slicnog sa ciljem da se osigura da se upravljanje i saradnja na projektu
sprovodi u skladu sa planom, finansijama i postavljenim zahtevima, a cime se obezbeduje
ostvarenje cilja datog projekta
Kada je rec o monitoringu kao analitickom postupku postoje tri osnovna razloga zašto se radi
monitoring:
1.
Da se ustanovi da li su i koliko su priroda i covjek ugroženi usljed emisije
zagadujucih supstanci,
2.
Radi provjeravanja da li se «potencijalni zagadivac» pridržava zakonski
dozvoljenih normi o dozvoljenom nivou zagadivanja,
3.
Radi obezbjedenja releveantnih podataka o nivou zagadenja koji se potom
stavljaju na uvid zainteresovanima (država i javnosti).
Osim za ove potrebe monitoring podaci se mogu koristiti i u druge svrhe sve dok su jasni i
upotrebljivi na adekvatan nacin – da se ne zloupotrebljavaju ili pogrešno interpretiraju.
Odgovornost za monitoring je generalno podeljena izmedu sledecih cinioca:
1.
Organa države zaduženih za životnu sredinu (ministarstva, agencije, inspektorata) i
2.
Izvodaca monitoringa (ovlašcene ustanove, «potencijalnog zagadivaca»), što
porazumjeva strucna lica obucena da rade monitoring (prvenstveno hemicari i
fizikohemicari).
Parametri monitoringa se odreduju na bazi procesa koji se prati (proizvodni, uslužni...),
sirovina koje se upotrebljavaju u procesu i otpadnih supstanci koje se pri tom stvaraju, kao i
na bazi instalacija koje se koriste u procesu. Obicno se praceni parametri tako biraju i mjere
da su tijesno povezani sa operacijama koje se izvode tokom procesa ili su u isto vrijeme to
4
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
parametri kojima se kontroliše i/ili optimizuje sam proces. Monitoring se u funkciji od
moguceg rizika tako uspostavlja:
1.
da je u funkciji procjene potencijalnih rizika,
2.
da je u funkciji od velicine štete koja može da nastane u životnoj sredini, i
3.
da mijenja svoj režim u zavisnosti od dostignutog stepena rizika.
Pri odredivanju rizika osnovni parametar, ali ne i jedini, je procjena, odnosno vjerovatnoca da
ce propisana maksimalno dozvoljena koncentracija (MDK) biti prekoracena. Za svaki sistem
moraju postojati iskustveno definisane vrijednosti koje uspostavljaju:
1.
Stanje povišene pripravnosti jer emisija prekoracuje uobicajene vrijednosti,
2.
Stanje neodložne akcije da se sprijeci prekoracenje MDK jer se emisija opasno
približila granicnoj vrijednosti, i
3.
Alarmantno stanje radi smanjenja prekoracenja MDK i vracanja u okvire MDK.
Razliciti nivoi potencijalnog rizika po životnu sredinu definišu potrebu za razlicitim režimima
monitoringa. Pri definisanju režima monitoringa (njegovog intenziteta) prate se osnovni
elementi koji uticu na rizik:
• Vjerovatnoca da se prekoraci MDK, i
• Posljedice koje nastaju u životnoj sredini (vodi) zbog prekoracenja MDK.
5
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
2. ODREÐIVANJE PARAMETARA OTPADNIH VODA
2.1. Nacini uzimanje uzoraka otpadne vode i mjerenje protoka
Uzimanje uzoraka otpadne vode i mjerenje protoka radi odredivanja EBS-a, kao i drugih
parametar koji odražavaju kvalitet otpadne vode u cilju odredivanja efikasnosti precišcavanja
vrši se prije i poslije stanice za precišcavanje. Za ispravno definisanje monitoringa, uzimanje
uzoraka otpadne vode te odredivanje protoka vrši se u toku 48 sati pri najnepovoljnijim
uslovima rada zagadivaca voda sa stanovišta zagadenja voda, u pravilnim razmacima, a
najmanje svaka dva sata.
Mjerenje protoka ispuštenih voda vrši se hidrometrijskim metodama prilagodenim uslovima
izlivnog mjesta na odgovarajucem hidrometrijskom profilu.
Ovi podaci se koriste za dimenzionisanje pojedinih objekata postrojenja. Takode, oni su
veoma znacajni i kasnije u toku eksploatacije postrojenja za potrebe, kontrole, održavanja i
poboljšanja efekata precišcavanja. Uobicajena praksa je da se mjeraci proticaja ugraduju na
dovodu sirove otpadne vode na postrojenje i na odvodu precišcene vode. Mjerenje se sprovodi
u kanalima sa tecenjem (podjele date u poglavlju 3.ovog rada) sa slobodnim ogledalom i u
zatvorenim cjevovodima kod kojih je tecenje pod pritiskom za mjerenje protoka te
uzorkovanje i mjerenje drugih parametara otpadne vode.
Osim mjerenja proticaja duž linije vode, na postrojenjima za precišcavanje vrše se i mjerenja
proticaja mulja. Tim mjerenjima obuhvacen je primarni mulj, recirkulisani mulj iz
sekundarnih taložnika i mulj koji se evakuiše iz zgušnjivaca.
2.2. Odredivanje sadržaja suspendovanih i taložnih materija u vodi
Termin suspendovane i taložne cvrste materije u vodi oznacava organske i anorganske cvrste
cestice u vodi. Cesto se koristi i pojam ukupne suspendovane ili ukupne taložne materije u
vodi.
Suspendovane materije u vodi su veoma važna karakteristika voda za domacinstvo i voda za
industriju. Zamucenje koje nastaje uslijed prisustva suspendovanih materija u vodi je takoder
znacajna karakteristika voda. Tako voda za pice ne smije imati vice od 1 jedinice zamucenja,
pošto hlor ne može da dode do kontakta sa mikroorganizmima koji su u suspendovanim
materijalima, a time i dezinfekcija vode nije efikasna.
Suspendovane materije djeluju na ribe i drugi živi svijet na dva nacina: uticajem na ribe i
druge vodene organizme i taloženjem na vodene organizme, što dovodi do njihovog uništenja.
Suspendovane materije u vodi smanjuju penetraciju svjetlosti kroz vodu, smanjujuci tako
zonu rasta biljaka u vodi. To istovremeno dovodi do smanjenja hrane za ribe. S druge strane,
uslijed prisustva suspendovanih materija u površinskim vodama dolazi do veceg zagadivanja
vodenog sloja i njegove termicke stabilizacije uslijed cega dolazi do vertikalnog miješanja
vode. To dovodi do manje disperzije otopljenog kiseonika u niže slojeve.
Jedino dobra strana suspendovanih materijala je da adsorbuju ostatke pesticida ili druga
organska jedinjenja taložeci ih na dno, odnosno izdvajajuci ih iz vode. Vode sa
suspendovanim materijama nisu pogodne za navodnjavanje, jer na listovima biljaka ostaje
tanki film od tih materija što ometa procese fotosinteze u biljkama.
6
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
Neophodna oprema i sude
- lijevak;
- filterpapir;
- loncic;
- analiticka vaga;
- pec za žarenje (180°C);
- sušnica;
- eksikator.
Postupak rada
Odredena kolicina uzorka vode (0,5 l) se profiltrira na prethodno osušenom (1 h na 105°C) i
odmjerenom kvantitativnom filterpapiru. Talog treba isprati destilovanom vodom radi
uklanjanja soli zaostalih u talogu, odnosno, filterpapiru. Filterpapir se zatim suši u sušnici 1 h
na 105°C do konstantne težine i mjeri. Iz razlike težina filterpapira sa talogom i bez njega,
dobija se kolicina suspendovanih materija.
Izmjereni filterpapir sa talogom od suspendovanih materija treba spaliti u prethodno žarenom
i mjernom loncicu. Razlike u težini loncica sa spaljenim filterpapirom i praznog loncica daje
kolicinu organske suspendovane materije.
Proracun
Ukupan sadržaj suspendovanih materija
m
-
m
(mg/l)
C
=
2
1
SM
V
gdje je: m
- težina filterpapira sa talogom (mg);
2
m
- težina praznog filterpapira;
1
V - volumen uzorka (l).
Kolicina organske suspendovane materije
-
m
m
(mg/l)
=
3
4
C
O
.
SM
.
V
gdje je: m
- težina loncica sa pepelom (mg);
3
m
- težina praznog loncica (mg).
4
Kolicina anorganske suspendovane materije
(mg/l)
C
=
C
-
C
A
.
SM
.
SM
O
.
SM
7
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
2.3. Odered ivanje sadržaja otopljenog kisika u vodi
Kiseonik u vodu dospijeva apsorpcijom iz atmosfere ili kao proizvod razmnožavanja algi.
Otopljeni kiseonik u vodi ima dvostruku ulogu: doprinosi svježini vode i omogucava život u
vodi. Otopljeni kiseonik je veoma znacajan parametar kvaliteta vode. Minimalna kolicina
otopljenog kiseonika u vodi za normalan razvoj riba je 4,0 mg/l.
Nedovoljno prisustvo kiseonika u vodi uzrokuje anaerobnu razgradnju organskih materija
koje su prisutne u njoj. Ovo razlaganje dovodi do nastanka gasova kao što su:
sumporvodonik, ugljen dioksid ili metan, koji u vidu mjehurica izlazi sa površine vode.
Rastvoreni kiseonik u vodi koja se koristi za pice je indikator odredenog kvaliteta vode.
Kiseonik u vodi sprecava hemijsku redukciju, a samim tim i izdvajanje željeza i magnezijuma
iz sedimenta. Rastvoreni kiseonik u vodi je potreban za biološku oksidaciju amonijaka do
nitrata. Ta oksidacija amonijaka dovodi do smanjenja potrebne kolicine hlora za dezinfekciju
vode.
Za odredivanje kriterijuma kvaliteta vode za život riba u njima, mora se uzeti u obzir
slijedece: razlicite vrste riba imaju razlicitu potrebu za kiseonikom zavisno od vrste, starosti,
njene aktivnosti, temperature vode, i dr. Kod odredivanja minimalno potrebne kolicine
kiseonika obicno se uzima u obzir najosjetljivija vrsta ribe u normalnim prirodnim uslovima.
Tako je utvrdeno da je koncentracija rastvorenog kisika u vodi od 3 mg/l suviše niska za
odvijanje normalne populacije riba u vodi. za normalani rast i razvitak riba potrebna je
kolicina više od 5 mg/l otopljenog kisika u vodi.
Za odredivanje otopljenog kisika u vodi koriste se najcešce titrimetrijske i membranske
metode. Na slici 1. Prikazana su dva tipa uredaja za mjerenje kisika u vodi.
Neophodna oprema i sude
• Winkler-ova posuda;
• gumeno crijevo;
• pipeta (2 ml);
• erlenmajer (500 ml);
• menzura (5 ml).
Neophodne hemikalije
• 40 %-tni rastvor manganhlorida (MnCl
x4H
O);
2
2
• alkalni rastvor kalijumjodida (500 g NaOH ili 700 g KOH i 135 g NaJ ili 150 g KJ
rastvori se i dopuni do 1000 ml sa destilovane vode;
• koncentrovana hlorovodonicna kiselina (HCl);
• 1 %-tni rastvor skroba;
• 0,025 N rastvor natrijumtiosulfata (Na
S
O
).
2
2
3
Postupak rada
Winkler-ova boca (V = 300 ml) napuni se ispitivanom vodom preko crijeva koji ide do dna
boce i pusti da isteknu 2-3 zapremine. Kada u boci nema više mjehurova, crijevo se pažljivo
izvadi i pomocu pipete doda 2 ml rastvora MnCl
i 2 ml alkalnog rastvora KJ. Oba rastvora
2
treba dodati ispod površine tecnosti. Odmah zatim bocu treba zatvoriti da u njoj ne ostaju
mjehurici i promiješati obrtanjem više puta. Pri tome se u prisustvu O
stvara MnO(OH)
.
2
2
Kada se talog slegne, boca se poslije nekoliko minuta ponovo promucka i ostavi da se talog
slegne.
8
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
U prisustvu kisika talog ce biti mrke boje, a u odsustvu bijele boje. Odmah poslije taloženja,
boca se pažljivo otvori, odlije se malo bistre tecnosti, doda 3 ml koncentrovane HCl, ponovo
zatvori i promiješa obrtanjem. Pri tome se talog rastvara, a iz KJ se oslobada J u kolicini
ekvivalentnoj kisiku. Poslije 10 minuta ovaj rastvor se prenese u erlenmajer i titriše sa
Na
S
O
do svijetložute boje. Zatim se doda 5 ml rastvora skroba i titriše do obezbojenja.
2
2
3
Proracun
·
·
1000
0
,
2
V
(mg O
/l)
Na
S
O
C
=
2
2
3
2
-
O
V
V
2
W
r eag en sa
gdje je: 0,2 - ekvivalent za kisik;
V
- kolicina Na
S
O
utrošenog za titraciju (ml);
Na
S
O
2
2
3
2
2
3
V
- kolicina uzorka odnosno zapremina Winklerove boce;
W
V
- kolicina dodanog KJ i MnCL
(ml).
reagensa
2
Mjerac kisika HI 93732 -
za kolicinu kisika u mg/l vode
Mjerno podrucje
0...10,0mg Kisika / L vode
Rezolucija
0,1 mg/l
- veliki LCD-Display
opis
Toc nost
+- 0,2 mg/l ili +- 3 %
- jednostavno posluživanje
mjernog podrucja
- visoka tocnost
Trajnost
Skoro neograniceno
- bez održavanja
Detektor
Silikonska fotocelija
- dugotrajno LED-svjetlo
Napajanje
1 x 9 V Baterija
Radni uvjeti
max. 50 °C, max.95 % rF
Mjerac kisika HI 9146
-za mjerenje kisika (mg/l) i zasicenosti (%)
Mjerno podrucje
Kolicina kisika mg/l
0,00 do 45,00
- jednostavno rukovanje
opis
Zasicenost %
0,0 do 300,0
- visoka tocnost
Temperatura °C
0,0 do 50,0
- automatska kompenzacija temperature i
Toc nost
kalibriranje
Kolicina kisika mg/l
±1,5 %
- robusan
Zasicenost %
±1,5 %
Temperatura °C
±0,5 °C
Slika 1. Mjeraci kisika i njihove karakteristike
2.4. Odredivanje kemijske potrošnje kisika (KPK)
Kemijska potrošnja kisika je kolicina kisika ekvivalentna potrošenom dihromatu za oksidaciju
organskih suspstanci u izmjerenoj zapremini površinske ili otpadne vode koja se ispituje. Ona
služi da bi se procijenio stepen zagadenosti vode organskim materijama. Dugo godina je
primjenjivan kalijumpermanganat. Medutim, poslije se došlo do zakljucka da se bolji rezultati
i potpunija oksidacija postižu zagrijavanjem uzorka na temperaturi kljucanja sa jako kiselim
rastvorom dihromata u prisustvu srebro-sulfata kao katalizatora. Dihromat se dodaje u višku,
a utrošeni dio se odredi titracijom sa standardnim rastvorom feroamonijumsulfata. Iz utrošene
kolicine dihromata se izracunava ekvivalent utrošenog kisika. Dihromat se redukuje po
jednacini:
Cr
O
+
14 +
H
+
6
e
2
Cr
7
H
O
2
-
+
3
+
2
7
2
9
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
iz koje se dolazi do zakljucka da je svaki dihromatni ion po oksidacionoj sposobnosti
ekvivalentan sa tri kisikova atoma, pošto svaki atom kisika prima dva elektrona kada
dejstvuje kao oksidaciono sredstvo. Na slici 2. su prikazane kivete i termoreaktor za
odredivanje HPK.
Neophodna oprema i sude
• erlenmajer (250 ml);
• pipeta (10 ml);
• staklene kuglice;
• povratni hladnjak;
• rešo.
Slika 2. Kivete i termoreaktor za odredivanje HPK
Postupak rada
U erlenmajer sa brušenim grlom od 250 ml stavi se 0,4 g HgSO
, doda 20 ml uzorka (ili
4
alikvotni dio razblažen destilisanom vodom do 20 ml) i izmješa. Zatim se doda pipetom 10 ml
0,25 N K
Cr
O
i staklene kuglice da bi se sprijecilo prskanje. Pošto se erlenmajer spoji sa
2
2
7
povratnim hladilom, sipa se postepeno kroz hladnjak 30 ml koncentrovane H
SO
u kojoj je
2
4
rastvoren Ag
SO
i dobro miješa. Rastvor mora biti prije zagrijavanja dobro promiješan da ne
2
4
bi došlo do prskanja kroz hladnjak pri zagrijavanju.
Rastvor se kuha 2 sahata, zatim ohladi, hladnjak spere sa 25 ml destilisane vode, skine se i
razrijedi se sa oko do 300 ml destilovanom vodom. Pošto se dodaju 2-3 kapi feroina, višak
dihromata se odredi titracijom standardnim 0,10 N rastvorom feroamonijumsulfata. Završetak
reakcije se poznaje po promjeni boje iz plavo-zelene u crvenu.
Neophodno je paralelno koristiti i slijepu probu.
Proracun
-
·

A
B
)
N
8000
(mg O
/l)
HPK
=
2
S
gdje je: A - mililitri Fe(NH
)
(SO
)
utrošeni za titraciju slijepe probe;
4
2
4
2
B - mililitri Fe(NH
)
(SO
)
utrošeni za titraciju uzorka;
4
2
4
2
N - normalitet mililitri Fe(NH
)
(SO
)
;
4
2
4
2
S
- mililitri uzetog uzorka.
10
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
2.5. Odredivanje biokemisjke potrošnje kisika (BPK
) u vodi
5
Biokemijska potrošnja kisika predstavlja kolicinu kisika koja se utroši za oksidaciju organskih
supstanci pod dejstvom aerobnih mikroorganizama u izmjerenoj zapremini ispitivane
površinske ili otpadne vode u toku 5 dana na temperaturi od 20°C.
Voda zasicena kisikom na 20°C sadrži 9,2 mg O
/l rastvorenog kisika. Pošto se oksidacija
2
organskih supstanci u zagadenoj vodi potroši u toku 5 dana na 20°C više od ove kolicine
kisika, uzorak se mora razblažiti potrebnom kolicinom destilisane vode koja je prethodno
zasicena kisikom i kojoj su dodate male kolicine soli potrebne za razvitak mikroorganizama.
U slucaju kada zagadena voda sadrži malo mikroorganizama uslijed hlorovanja, visoke
temperature, nepovoljne pH-vrijednosti, ona se mora poslije prethodne pripreme zasititi
mikroorganizmima iz kanalskog sadržaja. Radi toga se 1 litru vode za razblaživanje doda 1-2
ml materijala za zasijavanje. Poslije razblaživanja vodu treba, ako je potrebno, neutralisati do
pH 7,0 dodatkom 1 N H
SO
ili NaOH, koristeci pri tom pH-metar ili bromtimol plavo kao
2
4
spoljni indikator.
Rezidualni hlor se uklanja dodatkom potrebne kolicine 0,025 N rastvora natrijumtiosulfata.
Uklanjanje ostalih toksicnih materija koje se cesto nalaze u industrijskim otpadnim vodama,
zahtijeva posebno proucavanje. Na slici 3. je prikazan uredaj za odredivanje BPK5.
Neophodna oprema i sude
Winkler-ova boca (300ml ili 150 ml);
gumeno crijevo;
menzura (1000 ml ili 2000 ml);
pipeta (2 ml);
erlenmajer,
termostat.
Slika 3. Uredaj za odredivanje BPK5
Neophodne hemikalije
fosfatni regulator;
magnezijumsulfat;
kalcijumhlorid;
ferihlorid.
Ostale kemikalije su iste kao kod odredivanja otopljenog kisika u vodi. Priprema standardne
vode se vrši na dva nacina.
Proracun
Pomocu vrijednosti kisika u standardnoj vodi, nerazblaženom i razblaženom uzorku odmah,
poslije 30 minuta i poslije 5 dana izracunava se:
neposredna potrošnja rastvorenog kisika poslije 30 minuta (NRPK) i biokemijska potrošnja
kisika poslije 5 dana (BPK
) na slijedeci nacin:
5
-
A
B
NRPK
mg
/
l
=
P
30
11
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
Ako je NRPK mala ili se ne odreduje onda je:
-
A
C
BPK
mg
/
l
=
5
P
Inace je:
B
-
C
BPK
=
5
P
Za kisik, proporciju standardne vode i proporciju uzorka oznake su slijedece:
O
- kisik u mg/l u standardnoj vodi;
o
O
- kisik u mg/l u nerazblaženom uzorku;
2
A - kisik u mg/l u razblaženom uzorku odmah (O
Xp) i (O
XP);
o
o
B - kisik u mg/l u razblaženom uzorku poslije 30 minuta;
C - kisik u mg/l u razblaženom uzorku poslije 5 dana;
p - proporcija standardne vode u razrijedenom uzorku;
P - proporcija uzorka u razblaženom uzorku.
2.6. Odredivanje aktivne reakcije vode - pH vrijednost
pH se može odrediti na više nacina. Najpogodniji je univerzalni „indikatorski papir“, a za
precizno odredivanje se koriste pH metri:
• pH vrijednost se odreduje metodom direktne potenciometrije,
• Za mjerenje se koristi par elektroda: indikatorska(staklena) i referentna(kalomelova ili
srebro-srebro-hloridna) elektroda
Prema Nernstovoj jednacini, potencijal staklene elektrode odgovara potencijalu za redoks
reakciju:
2H
+ 2e <=> H2
+
Vrijednosti potencijala vodonicne, odnosno staklene elektrode data je jednacinom:
E 2H+/H2 = E 2H+/H2 – 0,059/2 log 1/[H+]2
ESTAKLENE = E 2H+/H2 – 0,059/2 log 1/[H+]2
ESTAKLENE = 0,00 + 0,059log [H+]
kako je pH = - log [H+] dobije se: ESTAKLENE = - 0,059 pH
pH = - ESTAKLENE / 0,059
Prije pocetka rada potrebno je izbaždariti pH- metar za datu elektrodu standardnim rastvorima
pufera pH vrijednosti 4,00-7,00
Rad na pH- metru
Svaki pH- metar ima upustvo kojeg se treba pridrižavati. U upustvu su navedeni postupci za
pripremu, tok i pravilan završetak rada s pH- metrom. Na slici 2. su prikazani pH- metri,
vidimo da se oni sastoje od prednje ploce na kojoj se ocitava pH vrijednost, i od elektrode
koja se uranja u rastvor cija se pH vrijednost mjeri
12
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
Slika 4. Prikaz nekoliko tipicnih uredaja za mjerenje ph-vrijednosti
Postupak mjerenje pH vrijednosti ispitivanih uzoraka:
Isprati elektrode destilovanom vodom, pokupiti kapljice filter hartijom i uroniti elektrode u
rastvor nepoznate pH vrijednosti. Pritisnuti funkcisku tipku za mjerenje pH. Poslije ovog
mjerenja, elektrode se izvuku iz rastvora, operu destilovanom vodom, a kapi vode sa
elektrode pokupe filter hartijom.
Nakon mjerenja pH vrijednosti ispitivanog rastvora, isprati elektrodu i ostaviti je uronjenu u
destilovanu vodu.
Osjetljivost uredaja: ±0,01 pH jedinica.
2.7. Odredivanje temperature vode
Postoji širok spektra uredaja kojima se neposredno i precizno mjeri temperatura vode. Jedan
od njih koje se predstavlja u radu je: Digitalni termo metar JOYCARE JC-214. Ovim
termometrom možete mjeriti temperaturu vode i zraka, a možete se koristiti i kao stolni sat.
Karakteristike uredaja:
• LCD ekran,
• Ugradeni sat,
• Mjerenje temperature zraka,
• Trenutacno mjerenje temperature vode,
• Mogucnost mjerenja u °C i °F.
Temperatura vode i mulja se po pravilu mjeri prilikom svakog uzimanja uzorka, ili svaka dva
sata termometrom. Oscilacije u temperaturi vode i mulja ukazuju na veci ili manji sadržaj
industrijskih vrucih (ako je u pitanju industrijska otpadna voda), odnosno hladnih voda i
ukazuju na važnost uzimanja ostalih uzoraka za alizu. Na slici 5. je dat digitalni termometar sa
postavljenom sondom.
U osnovi je povišena temeperatura vode jedno veliko zagadenje jer mijenja režim biohemijske
razgradnje i djeluje na razvoj onih mikroorganizama kojima viskoa temperatura pogoduje,
dok sprecava razvoj onih koji su osjetljivi na vece promjene temperature. Otpadne vode iz
industrije u osnovi ne smiju da prelazi 40
C prilikom ispuštanja u kanalizaciju, odnosno
0
recipijent. Ova temperatura se smatra visokom jer znatno ubrzava proces precišcavanja.
13
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
Slika 5. Digitalni termometar sa ugradenom sondom
2.8. Odredivanje nu
trijenta (N i P)
Što se tice osnovnog teorijskog dijela
odredivanja ukupnog Nitrogena (eng. Total Nitrogen)
nitrata, nitrata, te i ukupnog fosfora (P), kao i predstavljanja cijele procedure, opreme i
proracuna, nisu dati detaljno zbog ogranicenosti rada na znacaj i efekte monitoringa otpadnih
voda na uredajima za precišcavanje. Prikazane su samo tabelarno izmjerene vrijednosti te
njihov stepen precišcavanja za dati kompozitni uzorak.
14
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Stojan TEŠIĆ
3.
OBRADA I REZULTATI MJERENJA OTPADNIH VODA
3.1. Prikaz mjerenje kolicine otpadne vode grada Sombora
Za izracunavanje ukupne kolicine otpadnih voda neophodna s
u merenja specificne kolicine
otpadne vode. Analiza zagadenih voda vrši se preko uzetih
uzoraka u laboratoriji, kao i
ispitivanjima na samom terenu. Merenje protoka se vrši u toku dnevnog ciklusa, tj. u toku 24
casa, ili jedne, dvije ili tri smjene, što zavisi od ispuštanja otpadnih voda i po pravilu mjerenje
treba ponoviti najmanje tri puta. Cilj mjerenja je izracunavanje sekundarnog protoka koji se
izražava u l/s.
Metode mjeren
ja mogu biti:
na principu mjerenja nivoa otpadnih voda u otvorenim tokovima,
na osnovu registrovan
ja brzine proticanja fluida (brzinski mjerac protoka),
mjerenje pomocu suda odredene zapremine.
Ko
ja od metoda ce biti najpogodnija zavisi od:
minimalne i maksimalne zapremine tecnosti pri mjerenju,
prirode, tj. porijekla otpadne vode,
uslova zacepljenja,
željene tacnosti.
Pra ih voda javlja se kao trajni zadatak bilo da je postrojenje za otpadne
cenje kvaliteta otpadn
v
ode vec izgardeno ili tek treba da se gradi. Obim pracenja kvaliteta otpadnih voda, osim
zakonskih propisa, definiše i potreba pracenja rada postrojenja ili priprema baze podataka za
koncipiranje tretamana.
Da bi uzorak dao pouzda
ne informacije, važno je unaprijed definisati :
parametre koji se prate,
analiticke metode za odredivanje pojedinih karakteristika vode,
mjesto uzimanja uzorka,
nacin uzimanja uzorka,
cuvanje uzorka.
U principu postoje dva tipa uzorka :
trenutni uzorak,
kompozitivni uzorak.
Tre tn
nu i uzorak
predstavlja i
zdvojeni dio otpadne vode uzet u datom trenutku (Tabela 1.).
A
ko se uzme veliki broj uzoraka, može se steci uvid u kvalitet otpadne vode. Medutim, veliki
broj trenutnih uzoraka koristi se samo za definisanje ekstremnih vrijednosti nekih parametara
ili za pracenje otpadnih voda ujednacenog sastava.
Kompozitivni uzorak
predstavlja uravnoteženu smje
su veceg broja trenutnih uzoraka uzetih u
to
ku odredenog vremenskog intervala (od 1 do 24 casa). Tabela.2 daje primjer mjerenja
fizickih parametara otpadnih voda za razlicite vremenske intervale-Trenutni uzorak
(postrojenje grada Sombor).
15
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
Tabela 1. Pregled vrijednosti trenutnih uzoraka
K
od postrojenja za precišcavanje otpadnih voda u Somboru akcenat je stavljen na odredivanje
p
rotoka vode na izlazu iz uredaja, odnosno protoka precišcene vode. Na osnovu mjerenja
protoka vode, mulja i drugih parametara tokom više mjeseci može se steci uvid u efikasnost
rada postrojenja u odredenom periodu (Tabela 2.). U svrhu odredivanja protoka precišcene
vode koristi se ultrazvucni mjerac visoke preciznosti.
Tabela 2. Rad postrojenja grada Sombor tokom 2004.
godine
3
.1. Rezultati mjerenja za konacan broj uzoraka
Za postizanje mjerodavnih podataka, koje se ko
riste za proracun potrebnih parametara
procesa obrade otpadnih voda te dimenzioniranje po
strojenja kojima se tretman sprovodi, kao
i za kvalitetno povezivanje ulazno-izlaznih parametara procesa, neophodno je izvršiti pravilno
provodenje uzorkovanja.
Na postrojenju za precišc
avanje otpadnih voda grada Gradacca, uzimanje uzoraka je vršeno
a
utomastki, u tacno odredenom vremenskom intervalu. Prilikom uzimanja uzoraka vodilo je
16
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
se racuna o pravilnom nacinu korištenja uredaja za uzorkovanje. Uzorci ulazne otpadne vode
su uzimani nakon prolaza kroz grubu rešetku, a za precišcenu otpadnu vodu prije njenog
ispuštanja u vodotok:
- Uzorkovanje je vršeno u toku 10 dana;
- Od trenutnih satnih uzorka formirani su 12-to satni kompozitni uzorci;
- Vrijeme uzorkovanja otpadnih voda na
izlazu uskladeno je sa vremenom zadržavanja
otpadnih voda na postrojenju;
- U kompozitnim uzorcima odreduju se sljedeci parametri:
pH vrijednost (c
ija je promjena jako mala tako da se za ovo razmatranje
smatra konstantnom),
BPK5- biološka potrošnja kisika, mg O
/l,
2
ja kisika, mg O
HPK-kemijska potrošn
/l,
2
Ukupne suspendirane materije, mg/l,
Temperatura vode
C,
0
Ukupni azot N, mg/l,
Ukupni fosfor P, mg/l.
U Tabeli 3. prikaz i dne vode, kemijska potrošnja kiseonika (HPK),
an su parametri sirove otpa
b
iološka potrošnja kiseonika (BPK
), ukupna kolicina suspendovane materije (USM),
5
temperatura vode, njena pH vrijednost, te vrijednost ukupnog azota i fosfora sadržanog u
vodi, mjerene svakog (deste dana) dana u 9 sati na ulazu u postrojenje za precišcavanje
otpadne vode grada Gradacca, odnosni precišcene vode u Tabeli 4.
Tabela 3. Izmjerene vrijednosti sirove otpadne vode.
USM HPK,
BPK5
sirove Ukupni Ukupni sirove
sirove
pH
Temperatura
MJERENJE
otpadne
N
P otpadne
vode
vrijednost
vode (
C)
0
vode
(mg/l)
(mg/l) vode
(
mgO2/l)
(mgO2/l)
(mgO2/l)
1 125 7,12 1670 8,9 3,6 18,5 304
2 138 7,1 2400 11,1 4,4 18 304
3 95 7,11 1810 12,9 5,0 19 193
4 97 7,15 1460 8,8 4,7 19,5 206
5 85 7,2 1156 10,0 5,2 18,5 216
6 99 7,12 1776 10,0 3,8 19,2 216
7 117 7,11 1866 11,3 3,4 19,7 284
8 121 7,1 1594 15,4 3,6 20 294
9 203 7,1 1870 6,8 5,4 19,1 442
10 209 7,12 1200 8,2 6,0 20 480
PROSJEK 129 7,1 1572 10,3 4,5 19,1 294
17
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
Tebela 4. Izmjerene vrijednosti precišcene otpadne vode
HPK,
BPK5 USM Ukupni Ukupni sirove
pH Temperatura
MJERENJE efluenta
N
P otpadne
vode (
C)
0
(
mgO2/l) vrijednost efluenta
(m )
gO2/l
(mg/l)
(mg/l) vode
(mgO2/l)
1 10 7,8 9,3 8,9 3,6 19 29
2 9 7,9 6,8 11,1 4,4 19 29
3 16 7,9 9,1 12,9 5,0 19 48
4 12 7,9 8,0 8,8 4,7 19 39
5 11 7,9 7,0 10,0 5,2 19 29
6 10 7,9 11 10,0 3,8 19 29
7 11 7,9 4 11,3 3,4 19 29
8 9 7,9 4 15,4 3,6 19 29
9 10 7,9 34 6,8 5,4 19 29
10 11 7,9 40 8,2 6,0 19,5 29
PROSJEK 10,9 7,9 13,3 10,3 4,5 19,1 31,9
18
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
4. REGRESIONA JEDNACINA I STEPEN PRECIŠCAVANJA
Prilikom ocjenjivanja adekvatnosti regresione jednacine koristi se F-test, gdje se za stepen
slobode (df
, i df
) i prag znacajnosti a = 0,05 je potrebno zadovoljiti uvjet:
REG
REZ
F
>F
RAC
TAB
Za navedeni prag znacajnosti a = 0,05 i stepen slobode df
= 6, df
= 3 imamo tablicnu
REG
REZ
vrijednost F = 8,94, a racunska vrijednost iznosi F
=
, pa je prema tome ispunjen
275,3549
0
gornji uvjet (F
= 275,3549 )>(F
= 8,94). Iz navedenog, kao i iz tabele 11. se kao
RAC
TAB
adekvatna regresiona jednacina može uzeti:
HPK = - 4593,91 + 2,7879 • BPK
+ 4,8279 • N
– 25,841 • P
– 0,0143 • USM + 669,5622 • pH – 7,925 • t
5
uk
uk
……………………………………………………………………………………………………
…………….(1)
Gornja regresiona jednacina nam govori da sa povecanjem biološke potrošnje kisika (BPK
),
5
ukupnog azota, kao i pH vrijednosti vode ( ona je unutar preporucenih granica 8-6), dolazi do
povecanja kemijske potrošnje kisika (KPK), dok se sa povecanjem sadržaja fosfora (P),
ukupne suspendirane materije u otpadnoj vodi, te sa povecanjem temperature iste (poznato je
da pri povecanju temperature vode ista gubi na kvaliteu ukusa, zbog pada nivoa kisika),
vrijednost KPK se smanjuje.
Na istovjetni nacin se citav statisticki postupak sprovede za parametre efluenta i dobije
odredeni matematicki izraz za KPK u ovisnosti od drugih indikatora opadne vode. Buduci da
je stepen efiksnosti uklanjanja odredenog polutanata odnos uklonjenog zagadenja iz vode
prema ukupnoj ulaznoj kolicini zagadenja, shodno tomu možemo definisati pojedine stepene
precišcavanja za srednje vrijednosti pojedinih parametara.
HPKul
-
HPKiz
294
-
31
,
9
HPKul
,
ststis
.
-
HPKiz
,
ststis
.
=
=
=
……………...(2)
HPKul
294
HPKiz
,
statis
.
HPK
0.89x100 % = 89% …………………………………………………………(3)
=
HPK
-
-
BPK
5
ul
BPK
5
iz
129
10
,
9
=
=
=
0
,
91
·
100
%
=
91
%
………………………. (4)
BPK
5
ul
129
BPK
5
USMul
-
USMiz
1572 =
-
13
,
3
=
=
=
·
0
,
991
100
%
99
,
1
%
………………………(5)
USMul
1572
USM
Kontroliranim variranjem pojedinih varijabli procesa obrade otpadnih voda, cija se tacnost
mjerenja ostvaruje koniturianim monitoringom ili povremenim mjerenjem po potrebi
uzimanih uzoraka otpadne vode na nacin elaboriranim u poglavlju 2 ovog rada može se
izvršiti modifikacija cijelog procesa, ili samo jednog njegovog dijela te matematicki definisati
svaki parametar u funkciji efikasnosti rada. Na taj nacin, može se uociti optimalan rad i
podrucje tehnicko-ekonomske i ekološke održivosti kompletnog kompleksa uredaja te
naciniti znacajne uštetde i zadovoljiti zakonske propise za date prilike.
19
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
5. ZAKLJUCAK
Smanjenje opterecenja, na ulazu procesa precišcavanja otpadnih voda, kako grada tako i
industrije, moguce je postici realizacijom prostora koji to omogucuje, a obuhvata smanjenje
potrošnje vode po glavi stanovnika, odnosno potrošnje vode po jedinici proizvoda, te
adekvatnim mehanizmima recirkuliranja vode unutar samog proizvodnog procesa, boljim
vodenjem procesa što se prije svega postiže optimalnim i kontinuiranim monitoringom kako
prije tako i poslije procesa precišcavanja. Dakle, kolicina otpadne vode i pokazatelji njenog
opterecenja (kao što su KPK, BPK
, USM, N, P, i dr.) pored drugih znacajki procesa ( kao što
5
su kvalitet izlazne vode koja se želi postici, te stepen korisnog djelovanja procesa) dirigiraju
kapacitet, nacin rada i vodenja postrojenja za tretman otpadne vode, što je u krajnjoj liniji cilj
svakog monitoringa definisanog u uvodu ovog rada – usaglašavanje sa propisanim
vrijednostima ili normama.
Monitoringom otpadne vode na ulazu u postrojenje, vodi se racuna o kvalitetu efluenta, te
medusobnom odnosu pojedinih parametara kvaliteta otpadne vode, koji su bili dostupni u
ovom radu, a za vrlo malo ispitno razdoblje, se pokazalo da se primjenom statistickog paketa
Excel (ili Statistic 6.1. proizvodaca StatSoft), može upotpuniti dosadašnje teorijska saznanja
(sa porastom BPK i Nitrat povecava se KPK) i eksperimentala saznanja. Svakako da bi za
jednu kvalitetniju analizu bilo poterbo prikupiti, selktirati, i obraditi podatke za duži
vremenski period, što bi se postiglo instalacijom kontinuaranog monitoringa na ulazu
otpadane vode u postrojenja za tretman vode grada Gradaccu, postrojenje na kojem su
nacinjena skromna uzorkovanja od 10 opita.
Ono što bi bilo jako interesanatno, za dopunu ovog rada jeste, sprovodenje istog statistickog
postupka za pokazatelje kvaliteta otpadne vode na izlazu iz postrojenja, te izjednacavanje
vrijednosti za ukupni N i ukupni P (koji se u ovom procesu ne odstranjuju), te
izjednacavanjem pH vrijednosti, kao i temperature vode (promatrajuci ljetni period), mogli bi
se matematicki povezati ulazno-izlazne parametri, te na taj nacin ustvrditi stepen uklanjanja
pojedinih polutanata iz vode, pored klasicnog nacina prikazanog jednacinom 2 i 3. Ovo
posljednje moglo bi se podvesti pod slabosti ovog rada, odnosno istraživanja, a isto tako
kanalisati kao pravce daljnjeg istraživanja u okviru magistarskog rada za konitinuirani
monitoring otpadne vode ( i influenta i efluenta) za minimalni period od jedne godine.
20
Monitoring kvaliteta voda
PDS Ekološko inženjerstvo i zaštita okoliša
Nusret IMAMOVIC
6. LITERATURA
1. Simicic, H.,
Procesi obrade otpadnih voda
, JU Javna biblioteka Lukavac i NVO
„Eko-zeleni“, Tuzla, 2002 godina.
2. Haskic, E.,
Proces precišcavanja gradskih i industrijskih voda grada Gradacca
,
diplomski rad, Tehnološki fakultet Univerziteta u Tuzli, Tuzla, 1992 godina.
3. Ekinovic, S.,
Metode statisticke analize u Microsoft Excelu
, Mašinski fakultet u Zenici
Univerziteta u Sarajevu, Zenica, 1997 godina.
4. Microsoft Excel,
Manual-Help
, Microsoft Office 2003.
5. Vouk, D., Odabir optimalnog monitoringa sustava odvodnje, procišcavanja i
dispozicije otpadnih voda u ruralnim naseljima, Gradevinski fakultet Sveucilišta u
Zagrebu, Zagreb, oktobar 2006.
6. Curlin, M., Bevetek, Z., Ležajic, Z., Dervic-Meštrovic, B., Kurtanjek, Ž., Modeliranje
procesa biološke obrade otpadne vode na komunalnom uredaju grada Velika Gorica,
Prehrambeno-biotehnološki fakultet Zagreb, zagreb, april 2008.
7. Hiba, B., Znacaj mjerenja proticanja u sistemima za otpadne i atmosferske vode kod
projektovanja kanalizacionih sistema i objekata za precišcavanje otpadnih voda,
Institut za vodoprivredu „Jaroslav Cerni“, Beograd.
8. Ðukovic, J., Lazic, D., Marsenic, M., Analiticke i biološke metode kontrole kvaliteta
voda, poglavlje 4. , skripta.
9. Mijatovic, I., Matošic, M., Jakopopovic, H., Crnek, V., Skripta za vježbe iz
tehnologije vode.
10. Gržetic, I., Generalni princip monitoringa, HF.
11. Vojinovic, M., Radonic J., Osnovni parametri obrade otpadnih voda,Praktikum zaštite
životne sredine, Internet prezentacija, januar 2009.
12. Matijašvic, Lj., Dejanovic, I.,Integracija sustava voda, Fakultet kemijskog inženjerstva
i tehnologije, Nucno-strucni skup, Zadar, 21-24 listopad 2007 godine.
13. Cosic-Flasig, G., Indikatori optimalnog kakvoce voda, magistarski rad, Tehnicko
veleucilište Zagreb, Graditeljski odsjek, Zagreb, ožujak 2007 godine.
14. Obrada otpadnih voda,
http://www.usluga-pazin.hr
, novembar 2008.
15. Komunalac d.o.o. Bjelovar,
http://komunalac-bj.hr/odvodnja-otpadnih-voda
, 2008.
16. Biological Modified Waste Water Treatment Process,
http://www.techno-preneur.net
,
june 2007.
17. Jaganjac, A. i I.Tahirovic: Osnove hemijske tehnologije, za studente hemije,
Univerzitet u Sarajevu, Prirodno-matematicki fakultet, Sarajevo, 2005.
18. Jaganjac, A., S.Ivic i H. Nanic: Obrada Otpadnih voda i cvrstih otpadaka, Skripta,
drugo izdanje, Univerzitet u Bihacu, Biotehnicki fakultet, Bihac 2006.
19.
http://www.ewaonline.de/journal/2005_06.pdf
20.
http://www.pce-grupa.ba/analiza-vode/mjeraci-kisika.htm
21. Hodolic, J., i saradnici, Mjerenje i kontrola zagadenja, Univerzitet u Novom Sadu,
interna skripta, 2007.
21
Monitoring kvaliteta voda