Sie sind auf Seite 1von 756

I € I li E G I fJ M

R O M A J\ € M.
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto

http://www.archive.org/details/spicilegiunnroman05nnaia
SPICILEGrlUM

T O 31 U S V.

APrO.NIUS I.\ CANTICCM. FAUSTI , FAUSTINI , ARNOBII ,

S. CYRILLI , LAURF.NTII EPISCOPI ET ALBERICI


DIACONI SERMONES. EPISTOLAE VETERES ,

ET C0DICU31 AMPLA NOTITIA.


STEPHANUS IN PROGNOSTICUM HIPPOCRAtIS.
EUSTATHIUS AD I1YMNU3I S. lOH. DVMASCENI.
ZON.iRAE , PRODROMI , ET NICETAE ., SPECfMINA.
CIIORICII RIIETORIS SCIUPTA.

ROMAE
T Y IM S COLL K G 1 1 IJ lUi A N I

M. DCCC. XLI.
/f/¥^
EDITORIS PRAEFATIO.

V^uintum iam Spicilegii rornani procedit vo- Apponius


I.
^ ^^ Gantica.
,
lumen ,
.

re varia et
, 1
bona ,
,
ut spero ,
e
reiertum .
,* m

quo
priraum locum tenet Apponlus , de quo brevitcr prae-
fandum est. Apponium cum saeculi uoni scriptoriLus
collocaverat Bellarminus; scd LaLbaeus Bellarminl cen-
sor atque ampliator ad extremum saeculum septimum
idcirco Apponium retraxit quia is nominatim laudatur ,

a Beda in suo ad Canticum commentario ; quam opi-

uionem gregatim secuti sunt Fabricius Cavaeus Ceil- , ,

lerius , egoque ipse in scliolio p. i. Et Labbaeus qui-


dem digltum intendit ad Bedae librum iv. cap. 20, quod
indicium nibil dubitans Cavaeus exscripsit. Eevera ta-

men Bedae verba de Apponio leguntur sub finem


lib. 11.

ed. Colon. T. iv. p. 74^* ^^^* -• ^^'^ verbis " Appo- :

„ nius liunc versiculum ita exponit ,


quod ficus pro-
,, tulerit grossos suos , cum synagoga procreavit apo-
,, slolos, qui de ca generati dulcissimum cibum doctri-
„ nae crcdentibus ministrarent. „ Qui locus est apud
nostrum Apponium in edlto libro iv. , bibliotbec. lug-
dunens. Patrum T. xiv. p. 120. col. i. Verumtamen
ne Labbael quidem sententia mibi nunc placet. Etenim
Bcda qui extremo saeculo septimo iam et ipse florebat
( senex quippe paulo post annum .dcc-xxx. dcfunctus
est ) coaevura auctorem neque adlnic vulgo rcceptum
vix , crcdo , laudasset. Scd me maxirae raovet id quod
nemo ut puto nempe Apponii
conslderavit , eplstola
ad Arracnium presbyterura cui suam is Cantici ex- ,

pianationem misit. Nam cum ad Armenium Agnellus


quoque ravcnnaiensls cplscopus ,
qucm mcdio saeculo
VT EDITOP.IS

scxlt) A ixissn scimus , suarn de (ide cpistoiain scripsc-


rit ; hiuc cvidciiKir aiguo Appoiiii iioslri aclatcm ,
quo-
niaiu cuni Agnclli acqnalcin ruisso appaict. Nau. quo-
ininus umis sit idcmqnc Armcnius , ad qucni aml)o
scribnnt , dubitarc non quco. Denique Apponii classi-
cum interprctaiidi gcnns , stilns gravis et bonns , sen-
snnmqnc spii'iTaIium soliditas ,
paulo maioreni actatcm
qnam saecnli scptimi cxtrcmitatem spirare videtur. Ha-
hemns ergo anticfniorem Gre.9^orio magno scriptorcm
Apponium Vigiiii papac , , snb Instiniano primo , circi-

ter coaetanenm. Ad patriam quod adtinet, italum fuisse


Apponinm valde arbitror qnoniam Armenii familiaris

fuit , cuins hominis Agnellus quoque ravennaiensis ne-


V cessitudine usus est. Practerea in inscriptionum ihesau-
ris ,
puta Gruteri , Mnratorii, Gudii, pcrmulti Apponii
( vel Aponii , nam ntraque scriptura tum in lapidibus
tum etiam in codicibiis cst ) nobis occurrunt , biquc
lapides plerique omncs iii Italia suiit. Ex bac autem in-

scriptionum multitudinc id quoquc cognoscitur ,


gen-
teni scilicet apponiam opibus aique bonoribus salis

claram extitisse. Siquid v'?ro etiani conicctare licet ,

quoniam in agro patavino fontem medicum salubcrri-


raum scriptis velerum celebrcm Aponum cum adiun-
, ,

clo pag^> bomonymo babemns num gens apponia in- ,

didcm orinnda est ? ita ut vel ipsa fonli nomcii indi-


derit , vel a fonte potius appellalioncm acceperit?
Apponii explanatio in Canticum Salomonis duodc-
cim libris comprebensa fuit ; quorum sex priores in
mendoso codice inventos lobannesFaber anno-MDxxxvni.
typis commisit ; reliqirornm vcro librornm dcsiderinm
compendio quodam adbnc mendosiore Lucac abbatis
solatus cst ; quae deindc editio in lugdunensi Patruni
bibliotheca T. xiv. repetita fuit. Apponii auteni codices,
PRAEFATIO. VIl

praetcr illnm Fabri , trcs milii comperti sunt ; primus


monasterii S. Nazarii lauresliamcnsis ad Rhcnum in ,

catalogo mcmoratus Libliotbecae illius , qucm ego cala-


logum in hoc volumine vul^anclum curavi (vidc p. i8o,
v.l 190.) Alter est bibliothecae ambrosianae sub notis
D. 37. part. sup. membranis scrlptus ,
, elegantcr in
quem ego ipsemet Mcdiolani prae manibus habui. Tcr-
tius denique olim nonantulanus nunc in alma Urbe ,

sessorianus membraneus acque et antiquus; hique am-


,

ho codices totum Apponii opus , id est 'Xii' libros , con-


tinent ; etenim laur^shamcnsis utrum intcger fuerit ,

an ut ille Fabri impcrfectusnon licet. , divinare mihi


Denique Montfauconius B. MSS. p. id^* Apponium in
Canticum inter codices quoque vaticanos numerat; sed
falso ut reor ; ncque enim me hunc auetorem ms. In
,

illa umquam blbliotheca conspicere memlnl.


Porro Apponlum iusta iampridem laude cumulavlt
Faber , cui merito visus est fldelis ardens ac vehcmens
divinl Cantici interpres ,
qulque veluti totlus cordis
|v5oua-«ao'y.&» verba sua in lectorls animum inserere peni-
tus atque inculcare conatur. Rursus animadvcrtlt, quod
cuique legenti pcrsplcuum fit , Dihll aliud agerc Ap-
ponium , nlsj" ut Chrlsti cum ecclesia slve ex iudaeis
sive ex ethnicis congregata , ad finem usque mundl
mansurum nexum , summa cura evldentlaque declaret.
Quae quum ita se habeant , Uldricus Regius in fine
censurae apponlanae ( tom. praedict. B. PP. p. 128.
col. 2. ) ita cuplde locutus est :
^'
reliquos Apponil 11-

,, bros deslderamus • • • doncc divlni Numinis benigni-


,, tate hi quoque tam solldi tamque exacti auctoris in

„ eadem Cantica libri , alicubl deprehensi , in luccm


M producantur. ,, Quum ogo igitur tam boni auctoris
pailem non modicam apud mc exscriptam habercm ,

3-7
VIII EDITOP.IS

iiempc libios scptlnium atquc octaviim , dlmldiiimquc


iionum , nolui pluies in annos prcmere ; daturus rcli-
quos dcinceps libros cum occasio oliumquc fuerit. Ne-
que sanc in bac parte nova illuslres loci non passim
occurrunt ; immo tanta est apud Apponlum abundantia
sensuum , ut lii legi gustarique debeant , refcrri atque
enarrari non possint. liargus autem est in Jaudc mar-
tjrum et apostolorum atquc virtutis , atque ntilis mo-
rum magister v. gr. p. i3. et seqq. Est etiam eruditio
aliqua bistoricn , vehui p. j. Ubiquc vides auctorcm
qui paulo post profligatam idololatriani scriblt ; quique
baereticos numquam sinit quiescere pp. 38. 4^. oG. 6j.

83. Multi quoqup ,


practer Canticum , sacri codicis loci
pro re nata ab eo explicantur. lam p. 54« mirus est
Jocus de clavium id est absolvendi ac ligandi pote-
, ,

siate in ecclesia , conira eos , sive veteres sive recen-


liores ,
qui nobibsslmam praerogativam negant quod ,*

testimonium , ntpote a tantae antiquilatls bomine ma-


nans ,
phiriml facieudum est. Praeclarum item de cba-
ritate cbristiana efFatum legitur p. 63. p. y^» Denique
seq. subtihs et prohxa doctrina iraditur de arte ari-
tbmetica et numero sexagenario. De Apponio bactenus.
Patrum Sequuntur in boc quinto volumine i. Fausli
II.
sermones
(.pJscQpi sermones trcs. 2. Faustini episcopi serrao unus.

tpisiolae. 3. Arnobii iunioris interpretatio latina epistolae pa-


scbahs S. Cyrini alexandrini. 4» Eiusdcm S. Cjrilh
graecus scrmo de parabola vineae. 5. Laurcntii episco-
pi sermo iii vigihis S. Benedicti. 6. Alberici diaconi
casinensis sermo de S. Scbolastica cum prologo. 7. Mo-
nacborum casinensium epistola ad leutonicos suae pro-
fessionis fratres. 8. Epistolae aliquot apud Teutoncs
scriptae. 9. Leonis clerici romani specimen ex vita
S. lobannis cbrysostomi ab co composita. 10. Denique
)

PRAEFATIO. IX

cUvinarum Gasslodorii lilt. iiistilulionum supplcmen-


tum quocldnm ubi veterum patrum complura scripta
,

cnumerantur acl confirmationem iidei catliolicae et con-


tra liaereses. Verum de lils omnibus opusculis cjuum
nccessarias praefatiunculas suis in locis scripscrim ,

otium mihi feci , ut nunc ad alia dicenda sine mora


progredlar,
IJI. Dum codices vatlcanos supcrioribus annis pro Caialogi
rp . I 1 •! • • cocUcum.
meac stationis oiiicio pervolutarem , multos ibi reperie-

bam famosarum bibliotbccarum priscos catalogos ; quc^


primum adquirendae codicum , id est operum vel de-

perditorum vel certe incditorum , cognitioni perutiles


iucJicabam; deinde, etiamsi publica opera in bis recen-
serentur , nibiJotamen minus manuscriptorum exem-
plarium ,
persaepc veterum et optimorum oblatum in- ,

cbcium non modicam suppeditabat commodltatem. Ita-

que niemini me videre catalogos bibliotbecarum mss.


Cardinalium Bessarionis , Sirleti , GarafFae , et aliorum
ab'quot purpuratorum ; item Pici mirandulani , Fulvii
Ursini , Onupbrli Panvinii , et aliorum eruditorum.
Eursns catalogos codlcum Sfortianorum ,
Columnen-
sium , monasterii Crvptae ferratae , bibliolbecac escu-
rialensis , et cuiusdam bjzantinae ; catalogos quoque
diplomatum et papyrorum in arcbiviis variis conser-
vatorum ; alios etiam diversaram mss. blbliotbecarum
uno codice simul collectos ; denique ipslus blbliothe-
cae mss. vaticanae plures indiculos sub dlversis Pon-
tificibus scriptos ex cjuibus incrementa et quandoque
,

damna ( veluti olim accidil in romana per ducem Bor-


boriium vastitate , et nuperius iterum bello gallico
modo laetis modo moestis oculis cognoscebam. Sed la-
men his cunctls consulto praetei^missis statui celebrio- ,

rum aliquot Germaniae monasteriorum scilicet Lau- ,


X EDITORIS

rcslinnicnsls , Resbacciisis , Gorbclonsis , atquo Fdldeii-


5!«; , iii diioLus pervcUistis codIci])iis alt(n'0 paiatiuo ,

aliero nntem rcijinac svecae Gliristinae , inventos cala-


Io<^ros ,
quos neque Montfauconius sua niss. bibliotlieca

complexus est , neque alius facilo eruditus vidit, serie


integra contextuque inlibato beic describere , ut tot

codicum pretiosorum , magnam sinc dubio partem dc-


perditorum , saltem fama et notitia extel ; quamquam
reapse partem illorum fortasse mediocrcm variis in lo-

cis superesse suspicor , miblque adeo exiguus quidam


illorum numerus cxpb)ratus est. His addidi excerpta
quaedam multo recentiorum mss. bi])liotbecarum^ se-
plem Palatinatus ad Ebenum ; etenim plura cx bis po-
stremls exscribere , tanti non eiat.
Catalogi IV, Absolutis germanicarum biljliotbecarum cata-
logis , paucos addidi codlces nonantulanos ; deinde ca-
sinenses qui visi sunt nobiliores ,* mox tal^ularium item
casinense ,
prout cerie saeculo -xv- erat ; postea tabu-
las aereas possessionum elus monasterli ,* postremo ex
adversariis meis notitlani prompsi notabiliorum ali-

quot codlcum bibliotbecae aml)rosianae mediolanensis ,

in qua decennium integrum intcr ])ibIiotbecarIos con-


numeratus ad studla antiquitatis inculjui. Porro editio-
nem meam praedictorum catalogorum perpetuo com-
mentario comitari avebam , in quo lectores praesertim
admonuissem de deperdltls sive sacris sive profanis au-
ctoribus ,
qui bis passim ccdicibus continebantur. Sed
quod tjpis tunc properantibus , et me occupato , fierl

jaon potuit nunc brcviter praestare studebo. Cetc-


, id

rum ex ambrosianis quidem nibil boc loco excerptu-


rus sum ; quum enim', ut dixi , vcl pracslantiores tan-
tumraodo , vel ineditos scripserim , satis ipsl pcr se
patcscunt. Neque rursns quos beic sum numeraturus
.

Pr.AErATIO. XI

aiicloros ct iiljros , inedjtos omncs siiic clnbilalione de-


fendo ; qnanK]nam in plurimis , ut spero , non fallar ;

sed cos cruditorum iudicio ct docti-innc aestimandos


Cfl)iicio. Tituli cnim operum et auctoruni" nomina quan-
doqne fn codicibus variant aut pcrmutantur. Tum vcro
minutoruni opusculornm editiones plurimae sunt, quas
mea domestica l)ibliotlieca interdum desiderat. Attamen
lam spissa occurrit tamque evidens anecdotorum in his
codicibus copia , ut merito mirandum sit quod tani'
,

tum librorum tempora absconderint , vel liominum in-


curia oblivioni tradiderit , vel denicjiie vis fortunae per
divcrsas terrarum partes disperserit ac pessum dederit I

A profanis igitur scriptis ordiar.

AUCTORES PROFANr.
Ex codicibus laiiresJiamensibus

Cap. XLyi. n. 9. Caelii Aureliani mclliodici siccensls


iTiedicinalium responsionuni libri tres. Hoc suum opus me-
niorat ipse auctor in morb. chron. editionis freislenianae
ppr. q84- 376. 49^. Erat ergo Laureshami hic codex adhuc
saeculo XI' quo iempore noster catalof^us scrihebatur. Quis
tam egregiuni opus medicinae et litte-ns restituet ?
XLVII. 8. 3Ietrorii ars de omnibus partibus oralionis et
de caesuris.
3o. Grammalica cuiusdam saplentis.
5i. Tatuini ars grammatica.
XLMII. i5. Anonymi super bucolicon Viigilii.
XLIX. 4- Fabii Laurentii libcr de rhetoricd. Est hic , ut
comperi, notus ilie editus Victorini commeniarius in rJictori-
cam Ciceronis ; adnotai^i tamen codicem proptev Tiomen Lau-
rentii inauditum , ut puto ,
quia is vulgo dicitur Fabins 3Ia-
rius Victorlnus ; cui quidem operi emendando vaJde confer-
fet code.t vaticanus pervetus opfimus,-, quem vidisse meniini.
6. Anthinjl viri inlnslris et legatarii ad Theodoricum rc-
gem Francorum epislola dc obscrvatione ciborum. JEadetn
XII EDITORIS

J^iiit in bibUotheca ms. Menarsiana , observante Fabricio


B. L. y. in indice.
j. Liber Socratis , Timaei , Crelii , Herniocralis. De hoc
libro nihil definio.

\!\. Severi episcopi eclogae Vix duhito quin


decem,
hic sit Seuerus Sanclus Endeleicltus cuius extat carmen
,

de mortibus bouni in editione poetarum minorum curante ,

Wernsdorfio T. //. p. 218 , quem legesis de Severo disnu-


iantem p. 53. seqq.
i5. Eiusdein Severi georgicon Jibri qiiatuor.

16. Cresconii de diis genlium luculenlissimum carmeu.


22. Dracontii melrum de virginitate [fortasse inter sa-^
cra scripta ponendum , ut et illud Anthimi. ) Non extat ve
in postrema quidem Arei>ali editione. Dracontii autem multa

nova poemata ex codice neapolitano quem ipsemet vidi , ,

a cl. Innnellio expectamus-


LIII. 5. Liber grandis glossaru:u ex dictis diversornm
coaduuatus. Hunc esse puto palatinum illum pervetustum
codiccm , unde ego Placidi glossas auciiores sumpsi. Cl.
AA. T. r.
5. Glossae in quaternionibus. Immo et plura alia in his
mdiculis sunt glossaria.
6. Palaemonis grammalici glossae.
LVIL 4 Efymologiarium. Sic eliam in corbeiensibus XI. 2.

LIX.
6. Catonis libri quinque. Originum utique libri
septem fuerunt sed quis cogitare de his ausit ? Haud scio
;

igitur an intelligantur Dionysii Catonis dislichorum mora-


lium quatuor libriy quibus fortasse accensentur^ ueluti quin-
ius liber Valerii Catonis dirae.
,

LX. 2- Liber medicinalis de diaeta et virlute herbarum


in uno codice. Incertum num sit dynamidia cuius pars , ,

in cditionibus meis occurrit CI. AA. T. FII.

Ex codicibus r3sbacensibus.

I. I. Texlus
Fortasse illa sunt hesperica fa-
scotticus.
mma n me
quae sermone semibarbaro laiino-scotico
edita ,

inaudito constare manifestwn est.


II. 53. Computi libri quatuur.
PRAEFATIO. XIH

43. Llbcr glossarius.


Ilf. I. De arle mcdicinae libri duo.

Ex armario S. Petri ( corbeiensis. )

I. 8. Libri veterum sexdecim. Quoniam hic lilulus inter'-


de iure ^fortasse intelligendus codex tuni adhuc
iacet libris
integer theodosianus 7iisi potius est alter contractior ala-
;

ricianus.
II. 8. Codex pragmaticus Tiberii augusti.

E.V codicibus corbeiensibus.

XV. i4- Pauli diaconi historia Trevirensium {cod. Trc-


berensium. ) Trevirorum historiam scripserat etiam Theo-
doricus monachus , teste Trithemio in prctef. ad chronicum
hirsaugiense.
i5. Romanorum historia.

XVIII. i5. Dialogorum libri sex. Cuius ? sacrine an


profani ? Ciceronis quidem de rep. libri sex fuere , hique
ab antiquis appellantur interdum , ut sunt , dialogi.
XIX. abbatum Corbeiensium.
25. Gesta
XXIII. 4- Smaragdus in partes Douati.
5. Victoris grammatica Fortasse eiusdem Victoris cuius
ego rhetoricam edidi.
7.Smaragdi gramraatica. Idem ut reor opus quod supra. , ,

XXIV. 23. Glossae super odas ut puLo Horatii. , ,

XXV. 8. Pollion in aeneidem.


9. Vaca in Lucanum. Quis Pollionis et Vacae conimen-
tarios non oscularetur ?
22. Cornelii liber de bello iroiano. Apud Leonem marsic.
chron. Casin. lib. III. cap. 63. inter codices iussu abbatis
Desiderii scriptos habetur historia Cornelii cum Homero.

Ex bibliothecis recentioribus Palatinatus ad PJienum.


11. i3. Epistolae diversorum regum.
VII. II. Sabellii gesta Romanorum. JSisiforte est Sa-
bellicus recentior.
12. Fenestella de magislralibus Romanorunj. Pubo ilhiiti

suppositicium.
3^iv Editoris

t\r codicibus Casi]ietisibus.

If. i5. Arichls prlncipls versus.


n4- et seqq. Ghroaica varia ; et qiildejn unuin ampluni
qualuor librls constans.
III. q3. De niediclna codices niultl.

TY. I. Cresconii de hellis libycis. Hutic codiceni scribi


iussit saeculo XI. abbas Desiderius , tesle Leone marsicano
chron. casin. lib. III. 63. Edituni i>ero fuit opus ante hos
annos Mediolani ex codice triifultiano ; sed quoniam haea
princeps editio rnagnis laborat mulilationibus ac lacunis ,

perutilis foret complendo Cresconio codex casinensis , si

forte is adJiuc superesset.


Qo. Liber de oranibus arlibus quae in lerra fiunl.
2 1. Auxllil liber vocabulorum.
22. Brutouis de vocabulis.
23. Hildrlci casinensls b'ber grammaricalls.
25. Eplstolarum moralium liber inclplens : durissima Cas-
siodorl monacJiI.
26. ]\Iartialis {
puto Gargllii )
geomctria.
Registrum quoque monasterii Casinensis totum prope-
moduni est ineditum.

AUCTORES S.\CRI.

B.r codicibus laureshamensibus.

Omitto sancti Augustini scripta , utpote numerosissima ,

__ de quibus alibi locuturus sum.

TII. 10. et XXIX. 20. Tagli , vel Tali , coguomento Sa-


mueb's , collecliones ex operibns S. Gregorii.
II. Explanatlo sex dierum sumpta ex operibus SS. Au-
gustlni', AmbrosII , et aliorum.
IX. 2. XXXI. 26. et Casln. TI. i. Evagrii altercatlo Intcr
Theopbllum chrlstianum" et Simonem iudaeum Legebat cam
Gennadius cap. 5o.
X I. et Corb. XLIII. 10. S. Ambrosii eplstola ad S. Au'
gustinum de haeresibus. Ilabendani puto inter spuria scripta.
S, Theodori archiepiscopl canluariensis symbolum.
'

PRAEFATIO. tV

XI. 6. ct XXXVII. Prosperi excerpiio cx libris S. Aii-

gujtiui de Trinitate.
XXI. 27. S. Severiui episcopi doctrina.
28. S. Ambrosii altercatio contra eos qui anitnam tion
confitentur esse facturam. SpurUun quid creditur.
XXVII. n. S. Hieronymi parvula adbreviatio iu capi-
lidis paucis in Esaiam. De adbreuiatione operis hierony-miani
per Dainianum clericum verha fcci T. IV. p. XI ; sed ea
tanien non est in capitulis paucis.
XXIX. 7. Syniboli nicaeni expositio.
XXXI. 27. et nonant, III. 6. 10. S. Ambrosii expositio
symboli. Item S. Hieronymi de fide contra baereticos. Exi-
stimo utrunique opusculum idem esse atque ambo quae
illa

ego Script. wet. part, i. pp. i56-i6r. edidi. JSam secundum


in codice etiam uaticano quodam , ut ihi dixi , inter Hie-
ronymi epistolas erat insertum. Codices igitur laureshamen-
ses et nonnntulani editionem meam conjirmant.
28. Wicbodi coUectio ex patribus in peutateucbum. Est
iUa videUcet cuius partem minimam edidit Martenius Col^
,

lect. ampliss. T. IX. p. 2g3. Vidi eandem in prisco eodice


vaticano.
29. S. Fulgentii excerptio ex libris S. Augustini coulra
Fulgentium donalistani. Item de symbolo et deitate. Ileni ex-

positio symboli contra iudaeos ,


paganos , et arrianos. Haec
opuscula cum editis Fulgentii scriptis non congruunt. Certe
si Fulgentii excerptio genuina est , opus item Augustini
genuinumjbret ,
quod Maurini T. IX. in appendice spurium
iudicant. Expositio symholi , fortasse ille est liber regulae
fidei <f
quem Isidorus script. eccl. cap. i4- ponit inter J\d-
gcntianos ; vel potius intelligendum est scriptum aliud de
symholo et deitate.
XXXIII. 2. Excerptio cuiusdam sapientis super epislo-
lani ad Ilebraeos.
12. S. Anibrosii sermones quatuor de apostolica electioue.
(omnino censeo scribendum lectione. )

16. Eiusdem sermo ad consolandam viduam.


XXXIX. 3. lacobi episcopi libri quinque. Vnlde autunio
lacobi nisibeni csse. Minime tamen tituli conspirant cum ilUs
)

XVI EDITORIS

sermonum lacohi Jiisibeni editoruni ab Antonellio. Congruunt


autem partim cum tituUs a Gennadio cap. i. memoratis.
4. et XLIV. 12. Senlentiae de divcrsls utilitatibus [num

virtutibus ?

XLT. 7. Alcuini in epistolam ad Hebraeos.


i3. Eiusdeni super psabiios.
XLIL 10. S Fulgentii de Spirilu sancto ad Bragil pres-
byterum iiber unus. Hunc Hincmarus remensis saeculo IX.
legebat lib. 5- adv. obiecta Graecorum saeculo XI. adhuc
j

erat Laureshanii. Quis nobis ihesaurum tantum effodiet ?

XLIII. 8. Timolhei ad ecclesiam libri Timo^


qualuor.
theum episcopum-i sed libri alterius auctorem memorat Gen-
,

nadius cap. 58.


10. Theophili episcopi alex. contra Origenistas. Grande
f^olumen fuisse dicit Gennadius cap. 33.
XLIV. 4- S* Sllvestri papae canonum constitutuni elc
9. Candidi presbytcri de passione Domini.
10.Anonymi expositio super Esaiam.
XLIV. II. et Corb. XVI. 19. losephi scoti excerptio
super Esaiam.
XLV. I. Fausti eplscopi de Spiritu sancto.
Codex hic laureshamensis in bibliothecam Principis 'pa'
latini transiit , postea vero cum ceteris palat. Romam migra-
vit in pontifciam. Est prisrus , saeculi ferme 'XI' , mutilus
tamen in postrema parte , cessat enim liber secundus paulo
ante finem capituli quarti. Satis autem nota est controver-
sia utrum id opusculum de Spiritu sancto quod vulgatum
,

est sub nomine Paschasii diaconi ad hunc reapse perti- ,

neat an ad Faustum Reiorum episcopum. Nam Gennadius


,

cap. 80 ex eoque Honorius atque Trithemius


, qui Fausto ,

adiudicant , sine dubio de hoc edito loquuntur ut verba eo-


rum cum ipso collata demonstrant. Sanctus autem Grego-
rius papa dial. lib. IV. cap. /Jo. rectissimos quidem ei lu-
culentos Paschasii diaconi de Spiritu sancto libros appel-
lai , sed tamen incertum est utrum de hoc edito opere an
de alio amisso loquatur. Equidem lectores meos ad Oudi'
num mitto qui vctlidius prae ceteris pro Fausto pugnat.
Sed quoniam in oodicibus rcsbactnsibus opus dc Spirilu
PR.4EFATIO. XVII

Uo
sanci cum Paschasii nornine legitur , defuiila fortasse iam
quaestio est ; duo dii^ersa scilicet fuisse opera de argu-
mento eodem ; desiderari opus a Gregorio memoratum , su-
peresse illud Gennadio aliisque lectum ; in editionibus au-
tem futuris restituendum esse Fausto opus quod hactenus ,

a tjpographis Paschasio inscriptum est. Sed age iam de-


monstraho etiam hrcifi speciniine quantopere huius scripti
editio a rccta lectione codicis lauresJiamensis deflexerit.
En igitur in opusculi praefatiuncula di^erentiam lectionis.

Codex vaticanus. Bibliotheca lugdunensis


patrum T. VI 11.
Fausti episcopi de Spirilu p. 807.
saucto lihii duo.
Incipit Jiber primus. Paschasii diaconi romani
Oiiinibus Spiritum sancluui in libros de Spiritu sancto
aperte de capite fidei> id est praefalio.
de symbolo, intellegendura.

sacras paginas sanctas paginas


per symboli sakitare carmen per symboli salutare
per dispersas per diversas
innumeris ex innumeris
flagrantiae spiritalis fragranliae spiritualis
verilatis adseosu universitatis ascensu
emergentem errorem emergentes errores
non solvit non resolvit
quia trecenti in aera vel sup- quod trecentl mera supputa-
putatione graeca tione graeca
confudit confundit
inlellegendum intelligendum
perfeclione symboli profectione symboli
ante quem antequam
cuilibet potes homini quilibet potest homiuum
le debere noveris maieslati debere te maiestati uoveris
aliud in Deum crederc aliud est credere in Deum
contremescunt contremiscunl
XVIII EDITORIS

1. Allercatro ludaeae ct ecclesiae etc. Sine clubio est


idem opus quocl infra in codcl. Casin. II. i. cum nomine
Evagrii occurrit.
XLV. 3. et in arm. S. Petri II. 5. Victorini liber in
lcviticum.
XLVI. 4- Lil^ef epistolarum Senatoris dlaconi ,
postea
presbyteri. Sine duhio est Cassiodorius , sed notandi sunt
insoUti tituli diaconi ac presbyteri.
L. 12. Bedae bymni septuaginta septem.
i3. Severi episcopi metrum iu evangelium , libri duo-
decim.
i6. Cresconii metrum in evangelium , liber unus.

i8. Eiusdem versus de principio ( an fine? ) mundi , vel


de die iudicli , et resurrectione carnis.

20. Cypriani metrura super heptateuchum, libros regum ,

Estber , luditb , et Machabaeorum.


LTI. 12. Liber sentenliarum. Nisi est Isidori.
LIII. I. Epitapbia seu ceteri versus in qualernionibus.
Illa sunt fortasse epitaphia poiitica , quae ex codice pala-
tino adhuc Romae apud nos superstite ,eclidit Gruterus in

classe inscriptionum christiana.


g. Scoti [puto losephi , ut supra p. Xyi. ) expositio
in lob.
LVIII. 7- Ricbodoni episcopi adunalio , et hymni , et

annalis.
LIX. I. Epistolarum diversorum patrum et regum liber
Treviris inventus.
2. Bpistolae diversae ( ab ? ) imperatoribus missae contra
haereticos, et eorum definitiones cura sanctis patribus.

Ex codicibus resbacensibus.

II. 9. Nithardi ( cod. Nihardi ) homiliae sex. Hic nepos


fuit Karoli magni ex Bertha filia.
25. Adalberti liber de septem plagls.
IIJ. 24. Hadoardi de virtulibus quatuor.

Ex armario S. Petri corbeiensis.

II. i3. TertuIIianus de Trinitate. Item de munere.


PBAEFATIO. XIX

Ex cocUcihus monasterii corbeiensis.

i5. lulJani pelagiani epistola ad Hleronyiiuim.


V.
VI. i5- S. Hieronymi expositio symboli.
Eiusdem super Ecclesiasten , et supcr Esdram.
ig. 9.O.
25. Liber dogmatum ex epistolis S. Hieronymi.

VII. 19. S. Ambrosii contra Novalianum.


21. lohannis de sirailitudine carnis.
22. Explanatio sex dierum ex dictis Ambrosii. Sunt ex-

cerpta de hexaemerone.
IX. 18. Rabertus. Intelligo Paschasium Radbertnni
cuius opera Sirmondus edidit.
XI. I. Rabanus super actus apostolorum.
4. Tertullianus de ignorantia.
II. Robertus de divlnis officiis.

XIII. I. Cyrillus de benedictione levitarum et saccrdolum.


XIV. 6. Trasamundi cum responsionibus.
Dicta regis
S. Isidorus de script. eccl. cap. i^. inter opera Fulgentii

ponit librum altercationis quo de fide cum Trasamundo rege


,

Fulgentius disputavit. Hic quidem liber in deperditis est.

Noster tamen laureshamensis uidetur niihi potius ille cditus


contra Arrianos qui incipit dictum est. Et quidem sequun-
tur in indice duo editi ad Trasamundum de mysterio me-
diatoris , et de di^^initate Christi.

g. Eiusdem Fulgentii de consultatis Optali.


II. Epistola ad Gallam de passione eius. Hic certe ti-

tulus cum editis ad Gallam epistolis non congruit.


XVI- 20. Anonymi super epistolam ad Romanos.
XVII. 2. Paschasii diaconi de Trinitate. Biffert hic ti-
tulus ab opere edito de Spiritu sancto quod ipsum cala-
,

logus laureshamensis tribuit Fausto. Nisi potius opera duo


sunt di^ersorum ut iam dixi auctorum.
II. De paenitentia libri sex , sive Haymonis qui prae-
cedit in codice , sive alterius auctoris.
52. Florus contra lohannem Cassianum de inslilutione
moDachorum.
XVIIf. 5. Behis (
ita cod. ) de laude crucis.
8. TertuUianus de cibis iudaicis.
,

XX EDITOP.IS

iy. Tohaniies dlaconns supcr pentateuchum. Extitisse


inedilum etiam in hibliotheca parisiensi S. Germani de pra-
iis hoc opus , traditum est.

XIX. I. Florcntii epistolarujTi libcr unus.


11. Consuetudincs sancti Adnlardi.
XXIII. I. Adulphus super Icviticuin.

Ex codicihus fuldensihus (i).

I. 11. Faustini homihae. Vide dicta a nohfs iiifra p. 97.

Ex hihliothecis recentiorihus Palatinatus ad Rhenum.


I. 1. Tlildeinarus de quatuor generationibus hominura ,

cum expositione super canonem , et explicationibus quaestio-


num aliquot.
5. Rodulphus super leviticum. Item Casin. III. 20.
8. Olhonis de sacramento altaris.

i5. Bernhardus casinensis super regulam S. Benedicli.


i^. Pomerii sermones de sanctis.
18. et IT, i^. Peregrinus ( homo minime priscus ) de
sauctis.

19, Bernhardus de planctu sanctae Mariae.


II. Orosius super Canlica.
II. I. Smaragdus de virtutibus.
3. Simpliciaiii de sanctis partes tres. Ilinc cognoscimus
vitam quoque S. Zenohii episcopi florentini parentem ha~
here hunc iuniorem Simplicianum , non illum priscum me-
diolanensem ,
quod merito videhatur incredihile Mabillonio
itin. ital. p. 166.
i5. Epistolae diversorum regum.
16. Heriberlus super septem psahnos pacnitentiales. Erem-
hertum quidem nos , ipsi iii aliquot psalmos edidimus Scripi-
vet. T. IX. p. 539.

IV. I. Biblia latina veteris versionis , magni pretii.

V. 6. Pascliasil enarrationes in lamcnlationes Hieremlae.

(i) Fuldensium cotlicum catalogum antc hos annos ut audio ,

in Germania vulgatum auguror multo pleniorem esse quam apud


,

iios p. 2i2-2i5. Etenim lantac antiquitatis et nominis bibliothe-


cara pliirimis codicibus instructam fuisse non dubilo.
PRAEFATIO. XXI

Ex codicibus nonantulanis.

\. 4^). S. Remigii Iractatus varii. Intclligo Rcniigium an-

tisiodoicnsem , cuius multa inedita scripta mifii cognita sunt.


II. 16. Ambrosii de baptismo. Nisi id potius conlinetur
in libris de sacramentis.
27. Gregorii in Esaiam volumcn unum. Interiacet qui~
dem inter alia Gregorii magni opera in catalogo ; id ta-
men alibi ,
quod sciam , non nominatur.

Ex codicibus casinensibus.

1, I. S. HiJarii liber dc mysteriis.


2. Eiusdem super epistolis canonicis.
18. S. Ambrosii versus de Trinilate. Incip. omnia lerna
vigent ;
quod certe initiuni in hymnis eius editis non legitur.
Itera eiusdem de sanctae Mariae virginitate.
29. Vigilius de laude virginum.
28. Isidori de incarnatione.
28. Ildelfonsi iu apocalypsiu.
II. 2. Evagrii altercatio ecclesiae et synagogae.
6. Auxilii presbyteri quaestiones.
11. Adebni liber in versibus de laudibus sanctorum. Li-
brum hunc ineditum memorat etiam Cavaeus. Nos Adelmi
praeclarum de re grammatica et de septenario tractatum
edidimus AA. Cl T. V.
12. Vila duodeclm fratrum in versibus.
14. Psalteriuni in versibus. Li psalmos commentarium
priscum litterd longobardicd vidi ego in monasterio Cavensi.'
i5. Cantici Canlicorum exposillones octo iii dii^ersis ,

codicibus , et quidem aliquoties litteris magjiis priscis.


19. Liber de vera amicitia et carltate.
22. Vita S. Birgittae iu versibus. In regulam S. Benedicti
expositiones Richardi , Pauli diaconi , Sraaragdl , Bernhardi ,

Pelri diaconl.
III. Petri Casinensls , dlaconl ostiensis opuscula varia
, ,

quorum pleraque esse inedita , cognoscitur ex adnotationi-


bus loh. Baptistae Mari ad librwn de i>iris ill. coenobii Ca-
sinensis cap. ult.
XIII EDITORtS

Iir. 21. Liber de Patarenls.


in. Guarferii casinensis homiliae.
22. Liber de primatu romanae ecclesiae.

24. Gualterii liber de gradibus ecclesiasticis.


25. Gullelmi de iisdera.

16. Rofridi casinensis liber.


TV. 2. Rufini expositio in eplstolas Pauli.
3. Claudil episcopi in easdem.
6. Remlgius in easdem.
7. Eiusdeni super psalterium.
0. Petri Damiani sive ostiensis dictionarium. Immo est
illud inedilum Petri capuani Cardinalis , de quo nos dixi-
mus T. ir. praef. p. XII.
10. Berengarii Jn Cantica Cantlcorum.
S. Hieronymi in apocalypsin ad Anatolium. Item eiusdem
in qualuor evangelia.
Item in Pauli epistolas exposiliones multae.
Philemonis grammatici de proprietate sermonis. Pulo men-
dnm Philemonis pro Palaemonis ,
quem habemus.
Pauli diaconi commentarius in Pauli epistolas.
lohannes presbyter de musica.
Historia urbis Caietae.
Codex magnus diplomaticus Caietae-
Historiae duae oppidi Pontiscurvi.

DeStepha- y, Quum in codico vaticano 2i54»? manu Andreae


mentario Darmarii epldaurii scrlpto , splendiduni hercle ac per-
raetlico. bonum ad prognoslica Hippocratis commentarium le-

gissem ,me pretium operae facturum si


existimavi ,

hunc typorum beneficio ad communem usum defer-


rem. Me tamen in primis turbabat titulus Aaa«a-/tou
y«>o<Tocpou Damascii philosophi ,
qui lamquam auctoris
nomen in vaticano codice legitur nam quum nemo :

Damascium inter niedicorum filios retulerit neque ,

Iniius umquam operis sub Damascii nomine mentio


fuerit ,
pendebam animo , nec quid consilii caperem
satis explicabam, Mox tamen omnem mihi perplcxita-
PRAEFATIO. XXHI

lem exemlt A, Baiidinius , qui in LILllotljecae lauren-


lianae gr. pluteo LIX. cod. XIV. hoc ipsum opus cum
Stcpham philosophi nomine cxtare narrat , sectionura-

que quae ad litteram cum vatlcanis con-


initia recitat ,

spirant. Praeterea in adversariis meis deprehendi co- ,

dices quoque ambrosianos mediolanenses L. 3o et S. ,

IQ. part. sup. SrSfjjavov «^fivaiou e^fly/jatv ei; xo npoyvudziY.o-j

'Imroy.pu7o\>q contlnere. Denique apud Fabricium B. G.


ed. vet. T. xii. p. 694« legebam , Stephani aiheniensis
hunc commentarium in bibliotheca quoque Renati Mo-
relii extitisse. Nullus itaque iam dubitavi , falsum no-
men, nesclo quo errore, a Darmario fuisse inscriptum;
ipsum autem opus certum omnino Stephani foetum
,

esse iudicandum. Illud mihi molestum accldebat quod ,

non tres , id est cunctas , sed priores duas fantummodo


sectiones vaticanus codex habebat ,
quae nirairum per-
tingunt usque ad paginam 4^' v. 3r. T. I. foeslanae
Hippocratis editionis quod secus fit in codice lauren-
;

tiano, ubi tertia quoque sectio describitur. Verumtamen


quod in manibus est , lectoribus largior ,* reliquum for-
tuna et tempus moderabuntur. Porro ad ipsius aucto-
ris notitlam quod adtinet , vix quicquam iis addere
licet ,
quae docte more suo Fabricius B. G. loc. praed.
iam scripsit , nempe hunc Stephanum domo athenien-
sem fuisse, Theophili medici protospatharii discipulum
(
quem tamen Stephanus apud nos p. 1 2. irridet ) He-
rach*i imp. temporibus supparem . septimi scilicet sae-
culi hominem. Nam suam quidem artis medicae peri-
tiam , et scribendi lucidam facultatem ipse auctor pro-
dit.Quae quum ita sint aptum prorsus bonorum au- ,

ctorum albo Stephanum censui salutari arti peruti- ,

lem , et interpretatione etiam latina , si otium mihi


ahquando vcl aliis fuerit , dignissimum.
;,

XXIV EDITORIS
De Eusia- yi, Hactemis Eustatliii archiepiscopi tliessalonicen-
lljii sacro . - . . t
corainrnfa- -*^is nomeii ciaruerat propter eximios ad utrumque Ho-
no. meri poema commeularios nunc dv*mum «sacri quoque
;

pocmatis interpres procedit , et quidem in alma Urbe


primum impressus , ubi bomericac quoque eiusdem lu-
cubrationes natalem lucera anno -mdl. hauserunt. Inter
bymnos ,
qui sancti loliannis damasceni nomen gerunt,
nobilis cst tum ob theologjae altitudinem tum ob me- ,

Iri etiam suavitatem is aui divinum Spiritum cele-


,

brat , et a Graecis pentecostali tempore canitur. Mitto


nunc controversiam utrum bic bvninus reapse paren-
tem habeat S. loliannem daraascenum t6v tzu-jv an ho- ,

monjmum alium ,
qua super re Eustatbins ipse in pro-
boemio p. 164-166. verba facit , tum etiam in nupera
Pentecostarii graeci editione veneta anni •mdccc-xxxvii-
docte disseritur. Neque enim nos de bymni auctore
nunc quaerimus , sed eius interprelem doctissimum et
copiosissimum in litterarum rem publicam laeti dedu-
cimus. Scripti buius duo saltem rxemplaria innotue-
runt , alterum vindobonfense ,
quod accurate describit

Lambccius in B. Vindob. ed. nov. T. V. p. 556 , a

quo tamen dilaudatus quidem non tamen typis est ,

commendatus ; alterum vaticanum i4<^9» bombycinum,


litteris minutissimis innumerisque siglis conscriptum
quod qaum iamdiu deprebendissem , et claustris tam-
diu obseratum dolerem , constitui denique in huius vo-
lumiuis postrema parte coUocare. De quo sane scripto
Lambecium , et praesertim Allatium in prolegomenis
damascenicis cap. 68'jo. apud Lequinium , copiose di-
sputare decuit , ut incognitum scriptum lecforibus re-
velarent ; mibi vero qui totum ,
qualis quantusque est
legendum orbi terrarum iam exhibeo , diu loqui nou
est necesse : sui enim cuique oculi , si modo graccis
PRAEFATIO. XXV

littcris sit imbutus ,


Eustatliium hunc pro dignilatc ac

merito commendabunt. Graeca certe ecclesla post illos


primorum saeculorum patres parem Eustathio inter- ,

pretem vix uHum habet ,


qui tantam sermonis graeci

copiam , et theologicae facultatis rerumque variarum


peritiam prae se ferat. De subnexis autem ipsius Eu-
stathii fragmentis aliis , nec non commentariorum lo-
hannis Zonarae , Theodori Prodromi , Nicetaeque Da-
dybrorum episcopi , ad alia cantica speciminibus , suis

locis parce locutus sum.


\U. Procopii gazaei rhetoris cuius epistolas cen- Dc ,
Chon-
T 1. cio. . •

lum ineditas et commentarios sacros alio tempore im-


pressimus , discipulus fuit Choricius ,
gazaeus item sub
lustiniano magno rhetor ,
qui magistri famam scripto-
rum multitudine et elegantia exaequavit. Huius quac
sint edita scripta iam narravit Fabricius B. G. ed. nov.

T. IX. p. 760; iuedita autem permulta nunciavit nobis


Iriartius ex matritensi bibliotheca p. SgS. cod. loi.,
qui utinam non nunciasset solum , verum etiam edi-

disset ! Mediocri enim chartae dispendio pulcherrimi


ingenii elimataeque linguae fructum nobis obtulisset.

Denique et impig'er Villoisonus Anecd. T. 11. p. 18-67.


diu nobiscum de Choricio loquitur , et quaedam simul
in medium profert. Sed illud inexpectatum mihi acc^-
dit ,
quod lituli codicis matritensis , nec noa illi co-
dicum Villoisoni , cum vaticanis non congruunt, ideo-

que haec vaticana scripta non solum nova sunt sed


etiam incoguita. Extabant autem in codice vaticano
borabycino 1898. miscella complura continente ; sed
Choricii quidem partes minimis litleris mirisque com-
pendiis scriptae , saepe in codicis angulis evanidae ac ^

prorsus oblitteratae , ita ut crebrae lacunae flant ,


prae-
ter quam quod multa etiam folia excidcrunt. Sunt
XXVI EDITORIS

aiitcm liae Ghoricii rcliquiae (


quibus titulum iizUxut

p. 4?0' arbitratu meo quodam imposui) partim e/'^paa-e«;

descjnptiones ; partim diaXz^zK; dictiones ; partim item


flCti argumenti id est 7:)ac-aaT«y.a auYypaupaTa , ut loqui-
tur Photius cod. 160. Una est praeterea oratio fune-
bris in adulescentem discipulum et familiarem " quem
furiae torvo dederant spectacula Marti „ quod item ge-
nus in Choricio Photius loc. cit. agnovit , dixitque po-
vwotav quod nos inscripsimus epitaphium. Denique et
,

panegyrici frustum habemus qui pari vocabulo apud ,

Photium quoque Travfi-yupr/.os appellatur. Et quidem Pho-


tius Ghoricium ly.o^v.<stai praecipue atque I^jvm^Iolz ex-
celluisse narrat. Est autem in libro nostro apprime
notabib*s publici horologii apud Gazam descriptio , in
qua haud scio an rotarum quasi machinationem , vel
perpetui cuiusdam motus iam tum in oriente usum
cognoscere liceat. Aquei certe motus , sed vulcanii tan-
tummodo mobilis artificii mentio fit (i). Mira item est

magnae variaeque in eadem urbe picturae descriptio ,

(i) Gazaeum horolosium saeculo septimo , iJ est Choricii ae-

tate , stupori fuisse videmus. Ecce autem initio saecnh octavi ,

teste annahsta saxone ad Christi annum .dcccvii. ,


paris fere ar-

tificii horologium , scd tamen aqueum , a rege Persarum Abdalla


missum fuit ad Karolum magnum imp. Aquisgrani sedentem , quod
attuht eius legatus cum monachls qui de Hierusalem urhe lega-
,

tione parifer sui patriarchae Thomae fungenles veniehant. Sic ergo


annalista saxo. Misit (
praedictus rex ) horologium ex aurichalco
arte mechaiiica mirifice compositum , in quo .xii. horarum
cursus ad clepsydram vertebatur , cum totidem aereis pillu-
lis , quae ad completionem horarum decidehant , et casu suo
suhiectum sibi cjmbalum resonare faciebant ; additis in eo-
dem horologio eiusdem' numeri equitibus ,
qui per duodecim
fenestras completis horis exibant , et in cursu egressionis
suae totidem fenestras ,
quae prius erant apertae , claudc-
bant j nec non et alia multa in eodem liorologio erant.
PRAEFATIO. XWII

quam eruditi cum Phllostrali et Luciani imaginibus

comparaLuiit. Adnotavit insuper Photius , Choricium


haud carere scntentiarum laude , seu non frustra in
proferendis efFatis laborarc , oO^g rij? yvcoaty.7}<; (77rou(J?is

h.rsloyzl-i ,
quae graeca verba perperam , meo iudicio ,

Andreas Schottus , ut alia multa , in sua Photii editio-

ne interpretatus est neque a docta recedlt diligentia,


Quis enim ignorat yvwfjiyjv et yvwpr/ov pro sententia ef-
fatoque sollemniter poni ? quod facit etiam Porphyro-
genitus in titulo Trsjot yvwfjiwv de sententiis a nobis ante
hos annos edito. Revera in Macarii rosario apud prae-
dictum Villoisonum T. II. p. i8. seq. Choricii multae

senlentiae referuntur ,
quia diguum idoneumque iudi-
cavit prae ceteris Choricium Macarlus , ex quo senten-
lias id est -/vwpac sibi depromeret. Quin adeo ante Ma-
carium nescio quis alius sententiarum scriptor , a me

in vaticano prisco codice saeculi ferme undccimi le-

ctus , et ob augendum Dionem Cassium expilatus , ex


Choricio sententias sumpserat saltem tres ,
quas liben-
ter heic adscribam utpote ineditas , et ampliando Cho-
ricio commodas. Sic ergo in praedicto codice fol. lo.

h» XOPIKIOr. "Av£u (3ou>iag ou(Jev Tre^yxs §vvu^.iq w'^2).2tv ffOv-

eatg Sz , xav t(7;^uv ^h TzpociXu^-n , ivoXkoL 7T:oHc(.y.tq ZKtvou Rur-


SUS f. l6. a. XOPIKIOY. 'E-yw piv ras Iv y.cdlit ^ja^^epoOcas

.iiyov^.O(.t ^.uXko-j ccy.ipvAov 7flV euvrjv TOtg av^paat ^u^aTTSiV , >?

Tuq zlSoi zy[0\iao:<; v.oc/.ov at pev yap r.u.pb. twv av^pwv w; 61/65

ayaTTwf/svat , t6 I«7ov h.Tto^t^ov.^tv cd Sl Trajsaijjpovoupevat [/.£v


,

«(JuvaToOffat ^e ffco^povstv , 6\ta5-cp6v yUp t6 ^clv ,


p^rj Ttccpoxt^

CTvj? euvoias ocv^po; ^ y} y.ul K^v-ja.(s2i(x.t tou$ o-uvotxoOvTas oio-

pevat , npoq Ta? e^w^ev p)iCTouo-«v vj^Jova?. Pracclarum sane


fragmentum ! sive id pertinet ad generalem aliquam
feminarum laudalionem , cuiusmodi fere est aliud bre-

vius segmentum apad Villoisonum p. 19; sive potius


•XXVin EDITORIS

v.x aliquo paiiegyrico vel oratioue nuptiali aut funebri


exccrptum est , dicta forsitan in Zachariae nuptiis vel
Mariae funere ,
qui orationum choricianarum tituli ab
Iriartio recitantur. Denique f. 201. b. XOPIK.IOY. T6 h.

(puceu; «ya56v uS6y.iu.o-j' t6 0' ex rrpocr.tpiGZuz £7r««vcT£ov.


,

Atque lieic mihi liceat unicam quoque Procopii rhe-


torismoralem senlentiam interserere ex eodem codice
sumptam f. 228. nPOKOniOV IOI^ISTOY. Mn Ttfxwpievr;; aps-
IriQ ,
rj -/a-/ta 7rapG>jcrta^eTat , uhi hoiior virtiiti non tribiii-

s tur , vitiuni /ct audax. Postremo dicendnm est , me


in secundo huius Spicilegii volumine quatuor edidisse
(?«a)i?6«c dictiones , in Libanii codice inventas ,
quibus
tamen ipsum Libanii nomen non erat praepositum.
Profecto eas me non paenitet sunt enim ine-
vulgasse ,

ditae , ut reor ,* verumtamen duas priores codex matri-


tensis apud L-iartium p. /\o\, coL i , Choricio auctori
jnscribit quod egomet verius iudico ideoque nunc
, id ,

a Libanio ad Choricium translatas velim ; nec has tan-

lum sed duas quoque posteriores ut est consecta-


, ,

neum. Neque nunc primum Libanius Choricii spoliis


immerito ditatus fuit ,* nam et Patrocli ad Achillem
orationem inter libanianas vulgatam , codex idem ma-
iritensis choricianam facit , eamque iure postliminii ad
Choncium h-iartius revocat ; quae sane in posterum
collocanda erit iuxta Phoenicis dictionem quae quinta
apud nos est.
Theophili VIIL Quouiam discipuli, id est Stephani, scriptum
piotospath.
spcciinen.
,..,
n^eaicum m lioc volumiue edidimus non est absonuni i-j.T ,
1

ut magistri quoque , id est Theophili protospatharii ,

hreve saltem specimcn ex eius scripto nondum graece


impresso heic recitemus ; nimirum ex eius coj)ioso et
insigni ad Hippocratis aphorisnios commentario ,
quem
vaticanus codex nobis suppeditat , litteris pulcherrimis
decimo fortasse saeculo scriplus.
PRAEFATfO. XXIX

JnLt^opicuol ro~j 'Irr/roxp«TOu? ypa(j»svT£? rapa 0JoyO.ov Tfl&i-

T©<T;ra5«f(ty rat 67rt toO ;^yj6voi> T/)tT« ptSTa twv ayjilioi-j OLxtldj.

'Aooptffpdi; effTt ^^oyoc ffOvToao; «Otots)./] Stv.MOLv:} «TraoTt-

Cwv ^ ^dyof '/aTa [;iv T/iv itpo^j^opk-i rjzot tav yjsaa-tv cjsvd-

ptsvo? ,
TTAOUTwv (?£ Tot? Iv^^up.Yiijiactv * etjSvjTat ^5 a^optfffxo; (Jta

To T:spiopiC^iij^<xt Iv sauT&> t6 vdvjua , aiyojit^Sff^-af ^i y.c/.l oii-

GT»(T^at uno Ti Twv TTpo «07 oO y.at twv ^tr" aOToO* tCTSov oi
oTt «^uo Trpooijjita ep^st rj TrapoOffa 7Tp(/.yy.c/.rio!.- v.a.i t6 wsv Trow-

Tov dffTtv aTro'^avTt7.6v , Yiyov^ v.tzox pirsxc/M-^ , xaT' «.irorpocjfi-J

ToO , 6 pto? pp«/u? , fl «Js T£;;<vfl y.UY.pi,' t6 ^sOTSpov ^s ffuix-

|3ouA£UTty.6v , t6 5zi dk oO r/dvov sauTov Tiape^stv zat Ta g^«j,

o.pyj\ ToO TTjOcoTOu T[/y;aaTor.

'O pto; ppa;)^u; , yj ^e ts;^vv3 [v.axp^j , 6 (Ji xatpo; 6;0? ,


'(\

St mtlpv. ff(j>a)iSp/3 , yj (Js y.pttjiq yjxKZxsr,. T6 toO |5tou ovou^a.

rsoXi^cf.ySig tipr^xc/.t' liyzrc/.t yv.p plog 6 tocjo? , /a^' o oar/ev

ay.flptpta ^wa , a xat sv rn yjpo(>i y.cAx ev T&i \j5(x]l ptoOv ^O-

vavTat , &K at ^wxat , wg ot y.poy.ooztlot- pio^ xat 76 ecjtTrj-

^euy.K ,
xa5' 6 (j>ajx£v , tov?; t6v av3pw7rov taTptx6v Stov ulct-

tevat , yu.y.zrjov fft}.6GO'fOV' pioq y~vl 'c\ 'C,i\i\ti foO yaf7.ou , za^''

6 Xs-j/oiJLev oTt ptov 6 av^js&jcjo; outo; "flyaySTO* |5tos xat t6


^3"o^ Tcg tJ^u^^s , xa5' o <]>au.ev ffwcjpova ^tov 'iyj.t') y.ou yoauto-j ,

1} t6 ava7ra).tv (xxd)^affTOv Hyzrott ^tog xat 6 ;^pdvo5 ijpi&iv apis-

)et yup Trjv unuvotyjidp-natv rr; •lvyji<; , ci7ro|3tcofftv TzpoGotyopzTjO'

p.ev 0UT05 ouv 6 [3tog xaTa t6 s' ffvjptaivdpigvov ^jSa^^Og sffTt

xa5' 'iTrcroxjsdcTv^v tvj ts;;(^v/3 TrajDaj3a))dasvo?. 'H riyjjo <^s ua-


y.pii' ot' ort b ^iog ^pccyyq' c ^t' ori c7o))a etfft ru oiy.zlot

wjrr,; y.ipY} , xat ou(?s-OTe zl; t6 rrspac aysTaf etfft p.£v ouv t«
ttpojrcf. iiip-o T"/Js laTptx/jg ^Oo , to ts ^ewjovjTtx^v xat t6 Trpa-
XTt/dv iy.urzpov ok toOtojv et? 7r)ciova ^tatpetTat- ro p.sv ^eo»-

P"flTtx6v ets <j>uffto).oytx6v , our to^i.oy tvM-j , ffV3ixeiwTtx6v au76 (Js

t6 ^ufftclo7ix6v etg arotyjlc/. yyaob; , ypc/.azt; u.6pic/. , ^uva-


,

p.et; ivspyzi(x;'
, rc^jrc/. ra. Gy.i).r, , xa^' a k)lc/.yp\i zipt^rv.i ,
XXX EDITORB PRAEFATIO.
^tatpsZzui bI; 7r)k£iov«' ro (?« c<.l7toy.oyty.6'j ituipiLra.t et; npo~
y.otrccpy.rfAU. oCirtv, , ei? ^pocyov'^vjcx. , 7aL etc ffvvexTtxa* t6 (Js

«7/7aefWT«/6v st; t/;v tojv TrapdvTwv otczyvcoctv , v.at £tj t/jv twv
pe^XdvTwv TtjJoyvwctv , y.at et? tov twv 7r_po£).v3).v3"dTwv avap,v>3-

ctv 77a).tv To Tz pc(.y.l ty.o^j (?taf_petTai £tg Oytstvdv , ^SjsaTreuTixdv

etj (JtatTJjTtx&v , cpaptjLaxevTtxov ,


yjtpovoyty.o^t' t6 (?2 S tutrtil txoj

tig y>7j3c<)xcu.tx6v , «va).v;cj7tx6v , xat Trpoyu^axTtxdv xa: «ct).o5j

7ro).)at ?/:Tr;(7et; Trepi toutwv ^ocy.px Tctvjv e(7Ttv yj TS^^vy^ (Jta

Tflv e{)p£(7tv , (J^ta T/jv |jLa5v/(7tv , ^t(X t/jv Te).etc.><7tv twv {xep^iiv

TTw; 7^0 oOvaTKt avS^p&JTrjjg et$ xat e.Opetv tkOtk , xat pia.3"etv

xat Te/etw(Ta« ; xal u.apTu; «UT65 6 'iTrroxpaTTj? etTrwv , OTt to

T^? Tsp^vjjs pia3-/:aa p.£y« ItTTt xat uaxpdv ou^i yap eU TrkpK;

aipO'J.OLt TauT»;5 , xat 7r£p yTopcf.Hoq xa^^^CTYjxwr.

'O ptsv TOt xatoo; oHus* ri^ot twv po>;3^r/pt.aT(wv , E7:£t(?yj 7ra-

paTpE%£« xat ^.av^^avet 7;^^ flpt£T£p«v atff^/jctv , xat twv Sitcjyj"

pCi^j e(7Tt To Stocyv(>ia^frJCf.t wo"t£ xaTa loyo^j 'npoaa.yifj Ta pojj-

5"r)iiaTa* 7ro).).axts y«o e^^wv Tt; Trpo; tov «ppw(7T0V , (juvel^ev

«VTOV /aSeiv Td^Je '^ Td^e to cpappiaxov , l7r£t^fl i^Zf xat et(7-

£)3wv acToc ouo woa? oux iiSvjrtSn «uto So\t'Jcicf «X).>j «j/ap wpa
ysyovev ^ ot« To pzvaxo-j T/j; u).);; o^u; lc7Ttv 6 xatpds* (i^u-

varov Y«p T^w auT(ii (7wpiaT« dt; ojjaOTwc s^ovTt cT£ptTup^£tv

TTO^Xaxtf •yajJ SiizoLt rpo^fri; b uppc^aTOc , xat p.E^XdvTwv ^ouvat ,

oejst Tnv £cit(Jo(7tv tiai'^c/J^Z'j 6 rscnpo^ya^Q; , :^ tyupLcjTwpia Tt ,

xat £X(o).u7£ ^p£^!/a«.

T. A.
APPOIVII
IN CANTICUM CANTICORUM
EXPLANATIO.
INCIPIT LIBER SEPTIMUS (i)

CANTIC. CAP. I\ * S»

mea sponsa Lihano.


y eni de Lihano , soror , veni cle

Pcrfecta per apostolos , eorumquc cllscipulos , et in


^

omniijus mandatis et fide fundata , in antedicto iibello* fin.

plebe- , quam ostendit Spiritus sanctus in montem myr-


rhae collcmque thuris effectara , nunc eius conversionis

exemplo aliam potentissiraam in malitia ferocissimam-


que , idest absconsara ct akara sapientiam mundi inco-
lentera , de excelsis montibus vocat. Unde, nisi signis et
virtutibus et humilitatis exemplo adduxisset eam per
apostolos ad cultum nominis sui Cliristus, doctrinae illuc

(i) non Apouii ut in ed. qui septimo Chri-


Apponii ( )

sti vixit saeculo, explanationis Don commentariorum ut ia (

ed. in Cantlcum Salomonis libri sex priores iamdiu extant in


)

PatrumbiWiothecaLugdun. T. XIV. Atqni ego sex aJios eius-


dem Apponii ineditos libros qui praedicti cantici explanatio-
,

nem absolvunt, oHm deprehenderani in codice mediolanensi am-


brosiauo D. 'S-j. romano bibliothe-
part. sup. et nuper etiam in

cae sessorlanae codice observati fuerunt quera rehquum velu- j

stissimi auctoris /aborera ne is dlutius cum blattis dimicet, nunc


,

fgo ,
partim sahem ,hoc nieo voiumine divulgare cousti-
in
lui. Posterlorura enim sex hbrorum uonnisi summariolum
quoddam mendosum subtexitur Lucae abbatis iu praedict.

^ugdun. B.
a
O A P P () N I I

nunquam proficeret accessus ;


quod nunc operanlc clo-

nilno Chiiito pep servos suos cotiJIc in magicaruni ar-

tium honiinihus , in maletlcis , in sacrilegis , et in lero-

clssimis gentibus fieri viclemus. Haec njmque plebs vo-


catur de Libano , de alla ct superba sapientia ,
quae
sibl in litteratura et philosophia confiJebat. Et ideo so—
ror appellatur ,
quia nonnuili ex ipsa perscrutantes stu-
diose unum , verum , invisibilem , innatum , incorpo-
reum contessi sunt Dcum caeli, et hunc humanac natu-
rac parentem , idest hominum creatorem ; sed sibi , et

noa donanti Dco scicntiam adscribcntes, stulti sunt repu-


latl. Qui pia miseratione creatoris de superbiae monti-

bus , ulji stando , in figmentis maieslatem quaercbant ,

praedictis signis et virtutil:)us ad planam (a) lucidissimam-


que fidcm Christi vocantur. Qnae plebs propter nitorem
sermonis rhetorum vel philosophorum, in quorum doctri-

na quasi in montibus ionge a creatoris notitia habita-

hat, montes Libani appellatur. In quo nionte doctrinae


erat quidem quasi odor Libani, eensus rationalis inditus

a factore ; sed in vanitatibus et non in Dei honore fra-


glabat. Soror ergo, ut dictum est, propter saplentiae amo-
rem appellatur^ sponsa vero, propter gratiam sacrosan-
cti lavacri , ubl unus cum Deo spiritus efficltur anima.

Quod autem tertio vocatur dicendo : venL de Libano

soror mea sponsa , veni de Lihano^ veni\ in Trlnitatls con-


fesslone ad tanti regis consorlium venire docetur. Et Iria
remedia ei tribus medicamentis a caelesti medico, si ne-
cesse fuerit ,
promittuntur ;
primum scilicet baptismi ,

secundum paenitentiae , tertium beati martyrii confe-


rendum. Quamvis enim magna sibi vldeatur anima , nisi

yocante Deo per script-uras divinas de altitudine intla-


{a) SuiuinariuiQ ple nq.fi%.
V

IN CANTIC. LIB. VII. 3


tae sapicntlao, pennis ohocdientiac deposucrit sc ad pla^

nam ct sinipliccm Christi doctiinam , ad montem para-


disi ascendere minime potcrit , uLi vcrissimi odorcs vi-

tae aetcrnae repositi sunt. Quac plcbs quantum cum ma-


^no mystcrio de Libano ad consortium Christi rcgis ,

ut regina vocatur , tanto altiori mjsterio promittitur co-


ronari diccndo : coronaberis de capite Amana , de verlice

Saniij et flcrmon ^ de cuhiiihus leonum ^ de montihus par^


dorum.
Interprctatur autcra Amana mecum in hcbraea vcl

syra lingua ;
per quod docuit illam animara coronari ,

quae cum Ghristo cffecta fucrit unum ;


quales erant il-

lorum animac , de quibus dicebat ipse Salvator ad pa-


trem : patcr sicut ego ct tu unum sumus , ita et hi in

nobis unum sint. Hulus ergo ad cccleslam vox est as-


aumpti hominis , dc quo magister gentiura Paulus di-
cit : humiliavit se usque ad mortcm crucis ;
propter
quod illum Deus exaltavit , et donavit nomcn quod
illi ,

est super omnc nomen , ut in nomine lesu omne genu


flectatur caelestium , terrestrium , et infernorum. Hic
utique vocatae credcntique in se plcbi vel animac pro-
inittit dicendo , coronaberis de capite mecum. Bencdi-
ctio est ergo credentis in Chrlsto anlmae corona, dc qua
propheta credentibus nuntiat in octogesimo tertio psal—
mo : benedlctionem dabit, qui legem dedit. Quae cum iii

diversis donis charismatum gratlarum detur , tamen in


martyrii morte quam pretiosa slt declaratur. Quae co-
rona primum post malcdictionem primi hominis super
Christum a capite Deo in columbae specie in lorda-
nem descendit. De qua in benedictionibus duodecim
patriarcharum iani tunc in Christi persona sub voca-
i>uIo loseph dcslgnavit dicendo : bencdictio iliius , qui
/ A r P O N I I

apparuit in lulio , veniat super caput lo&cph ,


ct su-

])er vcrticem flazaraei eius. Nani sicut diadematis corona,


jn cuius capite fuerit , omnium hominum dominus di-

citur , ita et hacc bcnediciio iSpiritus sancti de capite ,

patre omnipotente, snpcr Christum porrecta, qui est ee-


clesiae caput , vcrum iraperatorera assumptum homi-
ricm fecit , cui omnis lingua confitcatur, et omnc flecta-

tur genu. Qui cum assumente verho patris unum effc-

ctus, ecclesiae impertit coronam,per quem ab omni con-


ciitione libera efficitur et rcgtna •, sicut docet aposlolus :

libi spiritus Domini , ibi libcrtas. Quae corona scptem


nretiosisgemmis per septiformem spiiitum in capile ec-
clesiae toto mundo coruscat Ubi crgo vocata vencrit .

anima ad Christum, fit quaedara pUjcidissima commuta-


tio; dat vidclicet oboediciiliae (a) voluntatem-, descendens

ad lordanis lavacrum , et inaestimabilem suscipit supra-

Uictam coronam dc capite Christi ,


quod est omnipotens
Deus, secundum beati PauU scntentiam, qui caput Chri-

eli asseruit Deum.


Sed haec corona quin([ue vocabulis praesenti ver-
siculo super animam ostenditur confirmari cum ait :

coronaberis de capite Amana , d vertice Sanir , et Her-

mon , de cubiUhus leonwn , de montihus pardorum. Hoo


«st , ut credat vocanti Deo , ut baptizetur , ut ana-

thema dicat diabolo ,


qui eara elongaverat a creato-

re , ut corpus Christi sibi coniungat , et e-ius sangui-


nem assumat ia se. Nam sicut Amana mecum interpre-

tatur , ita et Sanir ieva novitatem, vel dens [h) lucernae.

Cum igitur vocati per scripturas divinas vel ore docto-

rum venerimus ad secundam generationcm sacrosancti


(a) Summ. obedientem. [b) SuTiim. riJicule Deus lucernae.
Est aulem ab litibr. "['Ci ^cns, et ^^.^; lumen,'
IN CANTIC. IlB, VII. 5
I)a])tismatls, ibi dcposita vetuslate eiToris, levamus su-
pci* nos novitatcm seusus,levamus novum liominem de
vcrtice novitatls , idcst a summa et incfiabili diviuita-

tc^ qnam utique tres pcrsonas in unani aeternitatcni ma-


ncutes supernos confitendo levamus. Quac tribus voca-

bubs, uno splendore credentes illuminat; sicut lucerna


tribus matcriis , lini scilicet, olei , et ignis plena ununi
lumen ostendit, quod dentem {a) lucernae intellegcre

possumus. Quando enim confitemur nos credcrc in Dcum


Patrem ,Filium , et Spiritum sanctum, levamus super
nos novitatem,ct ex vetere elBcimur modo gcniti infan-

tcs« Ubi vero renuntiaverit quis mundo, et quae glorio'-


sa mundi videntur, efHcitur lucerna;in qua verbum Dei
luccns {b) illuminat in ignorantiae tenebris arabulan-
tes (c), qualis eratlucei'na beatus ille Baptista loliannes,
qucm Dcus patcr Ghristo suo paraverat praecursorcm,
de quo propbeta pracdixit ex patris persona: paravi lu«

cernam Ghristo meo, Et ipse Salvator confirmat dicen-


do : lohannes lucerna fuit, et vos voluistis ad horarn
cxultare in luminc eius. In his utique talibus viris ver-
iiumpatris Ghristus loquendo resplendet, qui est vertex
Saiiir , super quem resedit plenitudo deitatis, summa
maiestas. De cuius novitate tollunt vel levant super se
illi j de quibus ecclesia coronatur (d),

Goronatur enim ecclesia de capite Araana in mar-


tyribus ; de vertice Sanir in eis, qui non indigent post
baptismum paenitentia ; coronatur de Hermon , de his
scilicet qui postviolatum haptismum, et nefanda crimi-
na anathemate digni ad paenitentiam conversi angelis
iu caelo gaudium , et ecclesiae in terris coronam prae-

(«) Summ. itQr\erseardentenu (/>) Sunnn. lucem, (cy Lo-


cus coyruptus iu summario. (ci) Summ. corrupt.
I

Q AP PO N I

parare ex snae fructu paeuitentiae cdooentnr; eo qnod


Hermon anatliema interpretatur. An non tibi vi Jetur de
talibus ecclesia coronari , cum videas raptorcm aliena-
rum rerura propria largientem? in persecutore marty-
rem ? latronem paradisum possidere? mereiricem vir-
ginibus comparatam Cbristi sepulturam praevenien-
teni? cum blasphemum et contumacem Cbristi,
videas
pro Gbristo cum omni laetitia contumebas passum non
reponere talionem , verberibus affectum gaudere? Ex
ipsis ergo materiis ,
quas diabolus pro spoliis posside-

bat , Cbristo vincente, de eius nianibus ereptis , eccle-


sjae corona cotidie fabricatur.
Coronatur et de cubilibus leonum,et de montibus
pardorum. Daemones igitur pro multis calbditatibus
suis,et variis deceptionumsuarum artibus multis nomi-
nibus appellantur. Pro crudeUtatis saevitia,leones; pro
magicarum artium, et variorum criminum (a) adinven-
tione, pardi nuncupantur. In quorum persona diversae
quando relinquebantDeum, super populum lu-
gentes,
daeorum mittebantur ad vindictam.De quibus ait Hie-
remias propbeta : vorabit eos leo de silva, lupus ad ve-
speram vastabit cos;pardus vigilanssuper civitates eo-
rum discurrit. Item beatus Petrus apostolus conmonet
auditores suos: vigilate, inquit, el orate, quia inimicus
vester diabolus ut leo rugiens circuit quaerens quem
devoret. De quarum bestiarum cubilibus vel montibus,
vox Christi repromittit ecclesiam coronari dicendo: co-
ronaberis de capite Amana^ de Her-
vertice Sanir^et

mon^ de ciihilibus leonum de montihus pardorum,


,

Quemadmodum enim leones occupant sibi cubilia in

spelaeis tenebrosis, ubi captam devorant praedam; et. ut

^«) Sumin. Yitiose terminorum.


IN CANTIC. LID. VII. 7
pardl secretissimos nionles , ubi discurrentes , animalia
simpliciora captivent ; ita et praedicti daemoncs in sub-

dilorum sibi hominum mentibus prolongantium a crea^^

toris notilia , cubilia collocavcrant, in quibus saevitiam

suam per homicidia, pcr crudclissima sacrificia, pcr hu-


manarum carnium devorationem explebant. In aliis vc-

ro pcr incantationes magicariim artium ,


per malcHcia ,

per auguria ,
pcr astrologiam ,
per mathcsim , ct avium
voces vel transitum ,
per haruspicinae vel fibrarum in-

spectionera , montes sibi abditisslmos in talium cordibus


fccerant daemones. Nam quid disslmile hal^ebant leoni-
bus, vcl pardis gens Zelonum , vel Ponlicae 5 et horum
similes quani plurimae gentcs , in quibus inter multas
alias crudelitates , ut leones homlnum carnes , daemo-
nes devorabant ? qui per has abhominationes vere in
suis mentibus leonum daemonura cublila praeparabant.
An non tibi vldentur montes csse pardorum lamnes et
IMambres magi Aegyptiorum qui restltcrunt Moysi ? qui
iitique inter alios homines operum magnitudinc velut
montes intendebantur. Et huiusmodi multos haberi con-
similes nemo est qui nesciat. De quorura montlbus eos

virtus nominis Christi in adventu suo expugnatos ,


lon-

ge fugavlt ;
quibus expulsis , nunc ipse potentlssimus

victor in eorum cordibus leo de trlbu luda habitator

cxistlt ,
probante beato Paulo : fuistis allquando tene-
brae , nunc autem lux in Domino. Et vos estis tera-

plum Dei , et Spirltus sanctus habitat in vobis. Et ipse


Chrlstus in evangello : si quls dlbgit me ,
inquit ,
et

mandata mea servat , ego et pater vcnicmus ,


et man-
sionem faciemus in eo.

De illis ergo nequisslmis gentibus vel personls ,


quae
praedicta scelera perpetrabant , haec prophetata ab Sgi-
8 A P P O X I 1

rltu santto ore Salomonis inlellegamus ,


quibus nulla
opcra legis , nulla praecessit observatio mandatorum ;

nisi sola voluntas ,


quae a Deo per auditum evangelii
praeparatur. Quae praeparatio gignit fldera in Domino
uno et vero t, quae fides salutls occasio est ,
per quam
ad nollllam Dei per baplismum vcnientes , dlversa prae-
clara opera pro spe vitae aeternae facicntes, variis pre-
tiosis gcmmis eorum animae comparatae in diademate
ccclesiae affigl probanlur. De quibus promittebatur ei

per Isalam prophetam : vlvo ego , dlclt domlnus Deus ,

quia omnibus his sicut vestimento veslieris , et quasi


sponsa ornamento circumdabunt tlbi eos , et erunt re-
ges nutritores tui , et reglnae nutrlces luae ; vultu in
terra dimlsso, pulverera pedum tuorum lingcnt , et scic*

quoniam ego domlnus Deus tuus, super quo non coik-

fundentur qul expectant eum.


Haec est ullque , soror , sponsa ,
plebs ,
qaae varla-
rum gentlum feroclsslmarumque , in alta sapienlla , vel
alta crudelitate, vel superbia commorans prophetata est
coronari. Quae ex nequlssimls supradlctis personis fide-
lissimos confessores et martjres suscipiendo ornamen-
ta in merbbrls suis , tantae pulchrltudinis effecta est ,

ut etiam Ipsi creatorl suo sponso grande miraculura


generet , et quodammodo vulnus cordl infligat ; cum
aspiclet eara videlicet in supradlctis maulyrlbus rutr-
lare unguento propril sangulnis delibutam , flammarum
aromatlbus redolentera ; stibio lacrimarura oculos de-
pictam,in paenitentlbus; crlne capltis, in divltiarum per-
dltione pro suo nomine tolerantlae pectlne usque ad
collurn deductam. Hanc utlque glorlam pulchritudinis
V. 9. intuens dicit : vulnerasti cor meum^ soror men sponsa vul- ,

i\crasti cor meum in uno oculorum , et in uno crine col-


ti tui.
m CAMIC» LID. V!I. 9
Vocata jgitur de Llhano , ut dicimus , (Jie alta sa-

pientia ,
quae stultitia reputata cst , et de thurificationis
ritu coronata per ea ,
quae supra diximus , ut rcgina
oum Christo de capite Amana , de vertice Sanir , et

Hermon de cubilihus leonum de montibus pardo-


, ,

rum ut praedictum est de aninia conversa ad verum


;

Deum; ut gemmis pretiosis esse eam ornatam, quae ali-


quando cubilia leonum , et montes pardorum fuissc

intclleguntur. Nunc ergo niniio decore radiante , admi-


rando dicit ei sponsus : vulnerasti cor meum. Sed vul-
neratio ista cordis non ad infirmitatem respicit sponsi ,

qui ulique nullis suhiacet passionibus ; sed ad profe-


ctum fidei sponsae, et augmcnta iustitiae, ad ardcntissi-
mam fidem , vel au profectum paenitentiae , et ad con-
temptum divitiarum supradictac plebis. Hacc crgo , in-

cipit primum ad piistinum decorem in quo crcata cst

revocari , derelinquendo idola vocihus apostolorum et


prophetarum, qui tuba sunt Cliristi vocati, de supradicto
Libano veniens ad notitiam Christi sponsi. Post haec
exemplo vitae suae docendo iniquos vias Domini , li-

cet toto corpore ita sit pulclwa, ut macula non sit iu

ea ; tamcn nimis fit decora in uno oculorum suorum ,

idest in eis quos unam fidcm haptismatls pracdican-


do , unum Deum , nec ante sc , nee post se , nec ini-

tium nec finem hahentem , unam paenitentiam demon-


strando , singulare lumen posteris fecit splendere , qui
per profectum vitae , ecclesiac oculus esse mereantur.
Duos esse oculos, quibus bona et mala corporaliter
videmus , nemo ignorat ; et nisi uterque oculus pul-
chcr in homine fuerit , foedum necesse est reddat. Sed
quomodo hic unus laudalur , ipse Redemptor nostcr ro-
gandus est ut oslendat. Ipsum enim tertium oculum
yj (J
A p p o ^ 1 I

animae audio numcrantem, de quo dicit: si oculus tuus

slmplex fuerit , totum corpus tuuni lucidum erit. Quem


in se turbatum lamentans propheta, pacnltentis persona
suscepta , dicebat : turbatus est prae ira oculus meus.
Et quem in se creari orabat idem propheta David di-

cendo mundum crea in me


: cor Dcus. Et de quo di-

xit Salvator Deum videre cum ait : beati mundo corde ,

quia ipsi Deum videbunt. Vides ergo quod secundum


Christi sententiam de duobus corporeis oculis, praesen-

tia et terrena cernere docemur , et de uno oculo cor-

dis qui in sponsa laudatur caelestia (a) conluemur. Iste


procul dubio oculus qui futura perspicit , sive iusto-

rum gloriam , sive impiorum suppiicia , ad unam spem


facit animam convolare. De cuius pulchiitudine non

solum angeli admirantur ; sed etiam ipse eorum rex ,

sponsus proclamat cor suuni vulneratum , in admiratio-

ne utique non passione , eo quod se ipsurn quasi in


lueidissimo speculo in eius inspicit corde. Est enira mi-
raculum raagnum Christo et angells , ut hacc anima
quae cacco corde palpando per tenebrosos errorum mon-
tes superbiae , multitudinem Dcorum turpium praedi-
cabat , nunc ipso vocante se ,
qucm ignorabat ,
pro (b)

oculo utitur , sicut ait IMichaeas propheta; si sedero in


tenebris , Dominus lux mea est. Simili modo et Za-
charias propheta assignat dicendo : quia Dominus ocu-
lus est hominis , et omnium tribuum Israel ; hoc est

eorum qui per immaculatam vitam , in ecclesiae fa-

cie positi, et ipsi corde Deum vident , et nliis mem-


bris suo exemplo lumen ostendunt.
Sieut igitur ecclesiae singularis oculus in eisdem
raonslratur, qui proptcr unam spem iDaestimabilem, in-

(a) Siimm. mendose ecclesiam. {b) Suram. perperam/^wro.


IN CATfTIC. LIB» VTT. H
comiptam, nimquam cessatiiram, ab uno Deo promis-
sam pro eius unico amore, et nihil aliud corde inten-
,

dunt; ita et nunc quaerendum est, quid sit ecclesiae u-


nicus crinis ,
per quem sic exornetur, ut eius pulchritu-

dinecor suum Ghristus proclamet vulneratum. In puel-


lae namque figura per singulas personas diversa iustitiae
opera facientes ,
quasi singuh*s membris ecclesia pul-

cherrima redditur. Hic quippein uno crineillos opinor


intellegi,qui vera philosophia nuditatem Christi secuti,
in praedicta plebe repperiuntur ;
qui obliti aliquid se
divjtiarum vel honoris in saeculo possedisse , exemplo
eius de capite germinati ecclesiae, quos ita caritatis ple-

cta simul univit unanimitas fraternitatis in Ghristo? ut

eos neque gladius, neque fames, neque nuditas, neque


periculum, vel illa quae numerat beatus apostolus Pau-
lus, a caritate Christi, quae est recta fides,valeatsepa-
rare. Qui per infusionem olei laetitiae enutriti , usque
ad ecclesiae coUum exornandum perveniunt; idest us-

que ad gratiam Moysis, qui a capite Deo suscipiens ver-


bum, ad totum ecclesiae corpus porrigebat docendo.
Qui non credendo Ghristo, minime exornat lu-
crinis

daeos. De quo crine ecclesiae singularem laudem actus


apostolorum extollit dicendo : multitudinis autem cre-
dentium Ghristo erat cor unum et anima una.
Tunc igitur unusquisqi^e tidelium exornat ecclesiae
collum,idestlaetificateumper quem loquitur Ghristus,
quando propter unicum Christi amorem divitias regum
vel honores contemnens exemplo,Moysis antea eligit af-
fligi cum popuio Dei pro iustitia ,
quam habere tempo-
ralem laetitiam huius mundi, qui Aegyptus intcUegitur.
Sicut enim soluti sparsique capilli foedant, et in unum
€oIl«cti per plectam unus crinis effecti , decorum
,
^2 A P PON I I

j-eddiint capiU, vel colium spousae ; Ita et multitudo Ci-^


*i.m. mf- -,

"elium
^. .. ^.,.
nusericordjuin ^ in uno vinculo
. ,
••io«
ab Spi-
caritaiis
seiicof-
t/z^//^. j-itu sancto conexa, propter unam ^pem vocationis Chrl^
sti, inpendendo omnem substantiam suam i'n cibos pau-
perum, pulcberrimam nimis reddunt ecclesiam; eos
alentes videlicet, qui a caplte Cbristo cibum animaesu-
sceptum, ad ecclesiae membra, sna exbortalione prae-
vidcntiaque transmittunt. Duae sunt quippe inter cete-
ras operationes magniflcas nimis placitae Dco ,
quae
praesenti versiculo,oculo orineque valdc speciosam ani-
mam vel ecclesiam reddere edocentur. Quae milii vi-
dentur dignam paenitentiam , et veram absconsam bo-
minibus mlsericordiam debere intellcgi. Paeiiitcntla
enim colljrium cordis csse probatur, et inleriorls ho-
minis oculus, de quo Deus videtur. Misericordia vero
crinis adornatio , benedlctionumquc receptacubim, de
quo parentls maledictione abstersa, per aquam benedi-
Ctionis unguentum descendat , per quod ante tribunal

Christi splcjidore tali bulusmodi plebs eius ore laudata


refulget cum dicitur: venite benedicti patris mei; esu-
rivi enlm, sitivi, nudus fui, in carcere fui, et ministra-
stis mibi. Haec sunt utique praecipua duo membra iu
ecclesiae corpoi-e; ubi se quasi in speculo intendens
sponsus prae admiralione gaudii proclamat cor suum
vulneratum cum ait : vulnerasti cor mcum, soror mca
sponsa, in uno oculorum tuorum , et in uno crine colli

tui. Oculus ergo decorat caput, crines collum exoinant.


De collo vero pectori infunditur verbum doctrinae, ex
quo germinant mammae, vel ubera ,
quae impleta nu-
triunt parvulos adhuc, qui nuper cotidle gencrantur, de
quibus mammis sequenti dlcltur versu
V. 10. QuanipulcJucesuntmamn.ee Luacysoror mea sponsa\
IN CANTIC. LIC, Vff. 13

Pulchiom iihciii (uct vino , e/ odor ungucntorum tuoruni

super oninui aroniala.


Maminiie iglturad foecunditatls benecUctioncm , uIjc-

ra vero ad virginltatis gloriam respiccrc oplnamur: quae


sacramenta pcr inearnationem Christi futura , ore Salo-

monls ad ecclesiae decorem Spiritus sanctus praedix.it.

\n genetricibus enira maramae , in virginihus ubera ap-


pellantur ;
quibus ecclesia ex tempore apparitionls Chri-
sti utrisquc pulchra ostenditur , eo quod cotidie con-
<,*ipit , cotidic parit , cotldie laetat , et virgo cst. Hoc
igllur qui non crcdit Deum per eccleslam faccrc ,
quod
iecit per virglnem Mariam , infelix , incredulus , rai-

ser est. Nam lU moralcm scnsum non omittamus ,


quan-
do immaculatura toram conlugli docent in sanctificatlo-

ncm pOvSteritatis possidendura antistites populi chrlstia-


nl , ct hoc non In passionem ignominiae , sed acl glo-
riani auctoris naturae ,
pulcherrimas mammas laclenti-
bus ecclesia porrlgit , slcut fecit per eum qui dice-
bat : unusquisque vir suara uxorem habeat , et una-
quacque muller suum virum habeat ; et vir muiieri de-
bitum reddat , slmHiter et mulier viro. Et mulier sui
corporis potestatem non habet , scd vir ; et vir sui cor-

poris potcstatem ni)n habet , sed muller. Et qui suam


tixorem dlHgit suam dlllglt. Et servis oboe-
, carnera :

dite dominis vestris cum omnl timore non ad ocu- ,

lum servlentes sed ex fide sicut Deo scientes quod


, ;

a domlno recipietis retributionem. Et vos, domini, quocl


iustam est servis praestate. Filii oboedite parentibus cum
omni honore. Parentes ddigite fiiios vestros. Mulleres
subditae estote viris vestris sicut dominls. Viri dillgi-

le uxores vestras , et nolite amari esse ad eas. Et ad


dlsclpulum Timothcum scribit : diyltlbus , inquit , hu-
^ 4 A P P O .-V 1 I

ius saeculi praeclpe non supcrbe sapcrc , nequc spcra-


re in incerto diviliarum , secl in Deo qui dat nobis otn-
nia affluenter. Admone eos divites ficri in fide , faci-

le tribuere non habenti. F.t alia mulla his similia.

Cum ergo talia' proferuntur ad plebem ah his qui


habent locum docendi , mammae parvuiis porriguntur,
Quando vero profundiori mysterio sensus scripturac
divinae tractantur , et de arcanis , vel quae ad gio-
riam maneant conservantibus castitatem ,quam ma-
ct

gnum sit sacramcntum integritatis ,


quod Duminus ,

propter quod arduum iter est, non legalibus praeceplis


inseruit , sed beaLus Paulus in quo Christus loquitur
sancto consilio persuadet. Sive cum individuac Trini-
tatis unitas (a) traditur , cum dc gratia Dei , ct animae
libcrtate tractatur, ccclesiae ubera pulchriora sunt vi-
no ; illo scilicet gaudii nuntio quod prophetarum ore
laudatur ; dum patriarcharum vita eorumque coniugia
casta laudantur , et eorura persona ad typum eccle-,

siae exponitur portendisse ; ut Abraham pater gentiura ,

Isaac gaudiura , lacob luctator vel suppiantator ; ut


Sara virtus , ut Rebecca sapientia , ut llachei ovis in-
terpretatur. Quomodo tria haec , virlus tolcrantiac iu
adversis , sapientia quae in fine laudatur , et oviura

mansuetudo quac ad beatorum terram perducit Tri-


nitati coniuncta ,
patri gaudio , et supplantatori in cct

clesiae praeluxerit forma.

Quomodo in figura Christi fuerit lacob patriarcha ,

et quatuor coniugia eius quattuor evangelia praefigura-

la , vero lacob domino Christo subplantatori diaboli

coniuncta sint ,
quae secundum spiritum duodecim apo-
stolos genuerunt , de quibus innumera niultiLudo germi-
[a] Suuim. absurde puritas.
IN CANTIC* IIB« riU ^S
nasse probatur. Sicut lacob quattuor coniugus duode-
cim patriarchas legitur genuisse; ut Matthaei evange-
lium iu Lia intellegatur; lohannis in Ra-chel , quae no-
vissima genuit, qui ex ipsa gente ducunt originem , de
quaque Ghristus secundum carnem ; ut Lia et Rachel
consanguiuitate iunctae lacob.Balam vero,et Zelpham,
Marci et Lucae tenuisse imaginem; qui non ex regia
gente hebraea, sicut lohannes et Matthaeus, sed de ex-
tranea gente incircumcisa Graecorum; quos non digni-
tas gentis, sed Ghristi coniunctio ad nobilitatis culmen
perduxit,ut maguarum animarum genetrices efficeren-
tur. De quo numero erat beatus ille qui dicebat: per
evangelium ego vos genui,
Vel quae sit causa ut quattuor animalia,homo,leOj
vitulus, et aquila, in quattuor evangelislis accipiantur,
et quomodo ipsa quattuor unum corpus efficiant Ghri-
unam eius victoriam passionis, una voce narrantia.
sti;

Hominis namquc facies in Matthaeo humanitatis eius ,

nativitatem narrante. Leonis potentia in Marco , qui ut


leonis vocem in deserto clamantis inchoanda evange-
lium induit. Vitulus vero immolatus pro totius mundi
peccato in Luca, qui Zachariam pouentem incensum in
altare in tempore sacrificii vespertini , evangelii sui ini-

tium sumit. Aquila in lohanne , qui hominum mentes a

sensu iudaico , ut aquila praedam deiectis terrenis ad


caelum levavit : dum quaerentibus eius originem ,
qui
susceptum hominem ad caelum portavit, ostendit di-
cendo : verbum, et verbum erat apud
iu priucipio erat
Deum et Deus erat verbura. Et ne ultra curiositas hu-
,

mana progrederetur quaerendo ait hoc erat in prin-


^ :

cipio apudDeum.Haec utique dum pie exponendo tra-


ctautur, pulchriora supradicto vino ab sponso ecclesiae
^6 A P PO M I

iibcra praedlcantur^quia (iiiod iu vetcri testamento ob-


tectnm mysteriis nuntiabatnr, nunc ab bis qui sponsae
uberaesse meruerunt , iam factum luce clarius cotidie
demonstratur. Qnippe cbrismatis visibilis Spiritus san-
cti unguenta infundunt crcdcntibus, et docendo spirita-

lia opera pietatis ,


quibus Cbristus quasi odoribus sua-
vissimis delectatur, iiniunt eas animas, quae per su-
pradicta opera pietatis , et fidem inviolatam caesaries
sponsae efBciuntur, In quibus delibuta, pulcbra mam-
rais uberibusque, voce sponsi laudatur dicendo:e£ odor
ungueniorum tuoruni super omnia aromata,
Plurali itaque numero unguenta (a) pro multiplici
gratia,quae ab uno Spiritu sancto procedit, intellegitur
posuisse, Qui in ecclesiae corpore variis virtulibus sua-

vissimos diversis operibus in conspectu Cbristi reddit


odores. Is uamque super omnem credentem in lavacro

descendit ; sed ibi cuiusque virtutibus signorum reddit


odorem, ubi semper bonae voluntatis igniculo saucto-
rumqae operum conmixtione fervescit. Sicut commonet
gentium doctor : orationi inquit instantes , spiritu fer-

ventes. Et alibi : spiritum , ait , nolite extinguere ,


pro-
pbetias nolite spernere. Qui licet multiplex sit, in de-
cem vocabulis in ecclesiae membris docuit esse efTusum
magister gentium Paulus dicendo: alii datur manifesta-
tio spiritus, alii sermo sapientiae , alii sermo scientiae,
alii fides, alii gratia sanitatum, alii operatio virtutum,
alii propbetatio, alii discretio spirituum,alii genera lin-

guarum , alii interpretatio sermonum. Et boc est quod


praefigurabatunguentum illud,quod iussusest Moyses
componere in veteri testamento quod quinque specie- ,

bus admixto oleo mandatum est confici ; ut fieret pon-

(r/) Summ. incongruenter un^ucntum.


iPf CANTIC. LIB. VII. i 7

tificalc ungijcnlum, dc quo Aarori , ct filii clus , ct om-


nla ulciisilia tabcrnaculi ungcrcntur.
Quod ut vcrc Spirilus paraclyti o^icnderct fjguram ,

praecipitur ncquis co eo vcl tali compositionc alius un-


gcrctur , nisl supradicti qui ccclcsiac portabant imagi-

nem. Qui S])iritus nunc quinquc motibus, quibus aclio-

nes corporciic pcra^^untur consocialus , idcst visus , au-


dltus , o ioratus ,
gustus , tactusquc , cum elus volunta-

tcm Imj)lcvcrint hacc officla, fraglantissimis (a) ungucnlis


in conspcclu Domini anima redolchit; ct quac pcr singu
la supradicta singulos foetores pcccando hahuit genc-
rarc, slngulos vlrtutum suarum odorcs quasl artifcx un-

gucntaiius suo crcatori componlt. Haec sunt utiquo


ungucnta charismatum, quae praeecllunt illa omnla aro-
mala ,
quae in vctcri tcstamento ,
quando erectum cst

tahernaculum a duodcclm principihus , inter alia munc-


ra offerri sunt iussa. Dc qulhus pracscnti versiculo di-
citur : odor ungucntorum tuorum supcr omnia aromata.
A quihus utiquc, vcl a divcrsitate illa sacrificiorum , vcl
odoris fraglanlla , mullum praeccllit gratiarum divcrsi-
tas, vcl iustitlae opera quae domlnus noster Christus in
suo advcntu credentlhus in se impertirl dlgnatus est ,

quae animara sive ecclesiam suavlsslmis odoribus pcr


singula mcmhra faciunt redolcrc.
Fams disliliam lahia tiia, sponsa ; mel et lac siih lia- y. ii.

gita tua. Singulas scllicet donationum gratlas in slngulls


membrls ccclesiac collocatas ostcndit. Favum videllcc^ ,

legcm vctcris tcstamcnti intcllcgerc possumus ,


quod dc
llorihus caclorum campi , in modum apum a patriarchie»
et prophctis vario sermonc futurac gloriae redemptionis
nostrac conslruclum exlrinsccus , unam mirahllcm sua-
[n) lldcc C3l conslaiis sciipUira iu aulicfuis Latiiioruin tuLUtiljiiJ,
18 A r p o it I I

vitatem concludit. Quein favum moralia [a) praedicando,


idest mores quos diligit Dcus , vel mansuetudinis for-
mam ostendcndo distillant lii ,
qui ecclesiae iabia csse
meruerunt. lili quippe ,
quorum tota vita raartyrium est,

qui sibi pro spc futura exilium ,


quod pcrsecutores pro
poena martyribus iniungebant , voluntarie indicunt. De
quibus jndesinentcr favus futurae laetiliae , laudes an-
gelorum imitando , hymnorum canticorumque dulce-
<Jo distilktur. Qui opus iustitiac ,
pacem cxcolunt dili-

gendo , et cuitura iustitiae silentio decorare proban^


tur; quorum omne ncgotium vitae praesentis in Dei om-
nipotentJs laudibus pendct. Linguam vero eos intellegere
possumus ,
qui ecrmonc paratissimo ct scientia sancta
praediti sunt ad rcvinccndos ecclcsiae adversarios ; vel

eos, qui propter defensionem ecclcsiae cuiuslibet causae


nuliius pcrtimcscunt personara ;
qui vulneratis diaboli
iaculo animabus mel medicinae sermonis illlniunt ad
cmendandas de cordibus eorum peccati putrcdincs. Lac
autem consolationis vcrbum parvulis adhuc in Christo

ad profeclum iustitiae , vel ad pacnitentiara exhortando

ministrant, et amarissimam scientiam, inflatamque litte-


raturam mundanae sapientiae mitissimo sermone in mel-
lis suavitatem convertunt ;
qui sanguinolentam super-
biam in candorem (h) liumilitatis et bcnignitatis lac mu-
tarunt.
^
Et odor vestimenlomm tuorum sicut odor thuris. Vesti-
jnenta ecclesiae eos opinor inteJlegi ,
qui in Dei omni-
potentis honorem decimas de iustis laboribus suis mini-
stris ccclesiae praebent (c), sicut in levitico Dominus fieri

iubet. Qui necessaria corporis altari inscrvientibus li-

Lcntcr ijnpcrtiuntur , et pcrituros cibos hic in saeculo

[a) Sumin. viliose moilia. (b) Summ. ])tssime superbuni caiL-

doreui. (c) Sumui. menJose praebeuti.


,

IN CAZfTIC. LIB. VII. J9


manentcs egcnJs ministrant , et inJumcnlis pauperum
corpora legunt , ut cum eis mercantur futuri saeculi
aetcrnum regnum partiri. Bcati enim pauperes spiritu ,

quoniam ipsorum est rcgnum caelorum ; horum dumta-


xat(a), qui propter amorem Dei, et spem futurae laetitiae,
voluntate potius quam necessitatc sc in pauperum riu- ,

mero aggregaverunt. Talibus quam maxime ministran-


les , iustc digneque suavissimos odorcs redolentia ve-
slimenta ecclesiac collaudantur. Quorum famam eis si~

milem pronuntlat Spiritus sanctus ,


qui saerificium Dei
cfficiuntur , idest martyrum, eo quod tlius soli Deo in
odorem suayitatis offerri sit iussum. Nam sicut vestimen-
ta daemonum intclleguntur iJli, per quos vestitos diabo-
lus persequitur innocentes; et illi, per quos ecclesia spo-
Jialur suLstantia temporali , nudantur pauperes , affli-

guntur pupilli et viduae , iniuriis et falsis criminibus


lacessiuntur ministri altaris ,
quos utique non est du-?
bium putredine iniquitatis suae , ultra omnem foetorem
in conspectu Dei et angelorum horridos ^omprobari ;

ita et hi qui ecclesiam in pauperibus vel in omnibus


supradictis vestiunt , et ah) impugnatione tuentur, sua-
vissimi odoris ecclesiae vestimenta efficiuntur. De qui-
bus ecclesiae dicitur: odor vestimcntorum tuorum sicut
odor thuris idest sicut eorum laus toto redolet mundo
:

de quibus supra dictum est ,


qui se Deo patri pro Chri-
sli filii eius nomine moriendo sacrificium obtulerunt.
Quorum figuram typum gerebat thuris species, quod
vel
in thymiama sanctorum conmixtum singulari Deo in ,

odorem suavitatis in altari imponebatur.


Hortus concliiSLis^ soror mea sponsa , liortus conclusus , „
fons signatus. Eniissiones iuae paradisus malorum punico- ^ v, i3.

(a) Sumin. absurdc quomodo cuncii.

f
20 1 p r o ^' I I

V. i4- ium , cum jiomoniin /ruclihus. Cjprl cum nardo , nartlus

et crocus. Fislula , ct cinnaniuinum , cum univcrsis lignis

Lihani. MjrrJia , e/ aloc , cum onmibiis primis uTi»nenlis.

V. ij. Fons liortorum ,


pulcus arjuaruni vivcniium ,
quae Jluunt
impelu de Lihano*
Pcrfeclam virtiirihus in singulis memJM^is plebcm vo-
catam dc Ijihano cum ostcndisset Spiritus sanctus oic
Salomonis, nunc gloriosum IVuctum eius laudibus eirert;

ct (juomodo per culturam apostolicae doctrinae ad ac-


tatcm fcrtililatis iuslitiae pervcncrit, docet; ct quas spc-

cics medicinac protulerit, vel quam fraglantissimos ger-

minaverit flores vitae exemplo ,quam suavissimani


vcl

pomorum copiam , unde ipse Dominus epuletur sicut ,

in sequcntibus eius edocet vox ; vcnlat, inquit, dilcctus

meus in horlum suum , ct comcdat de fructu pomorum


suorum. In qua (a) utique in tantum apostolicus profccit
labor, ut magnac delcctationis hortus,ct dcambulatorium
regis caelorum effecta sit. In qua nulla dcsit mcdicina
salutls ; quac ita undique vitam imitando apostolicam ,

et tidei regulam conservando, praeceptorum maceria ex-

plusit furem diabolum, ut pro magna laude hortus con-


clusus , et fons signatus regis sigillo sit appellata , eo
quod novum ortum germen David ,
qui in signum ^tin-

tium ad salutem stat, novo ordine natum de virgine su-


sceptura Salvatorem praedicetur. Conclusus enim hor-
tus iotellegendus est quicumfjue uulla fraudc corruptic»-

nis reserato utero credit et confiletur editum Salvato-


rem. Erit hortus irriguus ,
quo nulb furi immundi spiri-

tus adeundi patebit ingressus.


Est igitur soror hortus conclusus , ecclcsia vel ani-?

(/r) Sumra. mendasibsitnt; quaui sii^naculuin cx pretioso fonLa


siucipiuiit iiiinuL
\y cAitTTc. L\r,. vir. 21
ma crctlondo perfcctum horainem Chrlsliini , virglncni

pcpm-isse. l^st et fons signatus vcruni l)cum vcrhuni


nalrls credcndo in hominc ex utcro j)roccssissc, Qui
fons vltac , ct fons himinls a proplicta cst appcllatus.

l)e quo dlcit ad patrem : quoniam apud tc fons vilac ,

In luniinc tuo vldci)imus lumcn. Fit ergo ccclcsia hoc?


quasi Christi fons signatus , dum Christum ut caj)ue

suum toto diligit corde ; utpotc corpus cius effecla ,

sicut jpse de sc confirmat ludacis dicendo : si ilii , ad


quos sermo Dei fiehat , dli sunt appellati ,
quem er-

•o patcr signavit , et mlslt in mundum , dicitis quia


hlasphemat , Dci se fdium confitendo ? Sicut ergo fons
yilae slgnatus a patre dicltur Christus ; ita ecclcsia fons

signatus, rcgali vidcllcet slgnaculo crucis , appcilatur u


Christo, contlnens intra se aquam haptlsmatls; quod si-

gnacuUim in frontem susclpiunt hi ,


qui int signato I)ap-

llsmatls fontc hTvantur. Ouos dlxit emissiones paradisi


malorum punicorum cum pomorum , fructlhus , co quod
nisi quis renatus fuerit cx aqua et Spirltu sancto, ct in-
duerit Christum ,
qui mali granati arhor cum pomorum
fructll)us figuratur, ornamcntum paradisi essc non pote-

rit. Nam quicumquc emissus ex utcro ccclcsiac paFadlsI(rt)

fuerit , necessc cst ut arhor mali punici , idcst simlha


Christo fiat, eius in se reparando imaginem, ct non ina-
ni nomlne solo , christianus ; sed cum pomorum fru-

ctlhus, operihus honis scihcct, fucrlt; ut et ipsc in con-


versatlone mente sanctus slt, et doctrina sua vcl cxcm-
plo patientlac , spiritale cihum csurientibus trihuat sUa-
vitatls ; et eos qui trihulationihus et maeroribus fati-

gantur confirmct, sicut in pracscnti alt: cjpri cum nardo.

Interprctatur enim cyprus tristltia vel maeror. Credo


(rt) Suram. ex i^eleri ecclesiae paradiso.
09 A P P o ^ I I

ergo pomorum orcllnes ministcriorum in ecclesia posi-


tos, qui pro [a) dulcedine pomorum punicorum (quod est

laetitia ,
qua compcrta , conversi ad Deum gaudemus )

amara et tristia persequutionum nobis edenda gemi-


iiant poma. Quae tamen si paticntcr suscipiantur, conti-
nuo medicinae consolatio, Spiritus sancti nardus, subse-
quitur. Cuius commonitione futura respicientes, praesen-
tes non sinamur pavere tristitlas. Nardi enlm et croci

consolationls mediclnae post tristitias et maerores sg-


quuntur. Per quod spe iam tenemus promissa eius qul
dixit: beati qui lugent, quia ipsi consolabuntur. Nardus
cnim rigorem (Z») de algentlbus membris expellit; crocus
ardentibus refrlgerla confert : hoc est nardus tlmorem
praesentis mortis espellit , et crocus futurae vitae amo-
rem accendit.
Fisiula , et cinnamomum cum univevsis li^nis Liha"
m. Fistula abstlnentiae fructum significat , eo quod
in tenerrimls vlrgulis siccata (c) a verme propter dulcedl-
nem omni medulla conrosa , solo propter austeritatem
cortice reservatur ,
quae infirmitates omnium viscerum
intrinsecus corporls curat ; sicut [d) abstinentla omnem
raale dulcem medullam concuplscentlae devorat, et exte-

nuata pelle corporis , animae medicinam reservat. Cin-


namomum autem, secundum quod vicino cespite (e) fistu-

lae gignltur, et dlutissime suam vivacitatem servare pro-


batur, spiritalis sensus vivacitatem, sapientiae vel scien-
tiae, abstinentiae vivacitate, gigni demonstrat. Cum uni-
versis vero llgnis Libani quod ait (/), magnl odoris fru-
clus spiritus ,
quos apostolus enumerat Paulus , simul

(rt) Locus obscurus vel corruplus in codice. [h) Summ,y/7^o-


rem (t) Ita summ. At eocl. ^ecfl/a. [d) Suram. siet. [e) Summ.
capite {J") Sumra. quosdam.
IN CANTrc. LIB VIT. 23
gcrminare dc al.stinenlia , ct verl.o sapicntiae Uocuit.

MYjrlia^ et oloe cinn omnihiis prinns unguenlis. IMyr-

rlia acl mortiricalionem membrorum accipicnLla est , se-

cimtlum apostoli disciplinam ,


quae ad praescns ama-
ra vidctur, dlccntis : mortiricate mem})ra vestra, cjuae

sunt super terram ; fornicatlo, immunditia, ira , rixae ,

dlsscnslones , et cetera. Haec uti(|uc non in caelo vi-

vunt, ubi Pauli couversatio erat ; sed in non mortifica-


tis membrls, terrenls actionibus anlmam captivam tcnen-
tibus. Quae dlscIpHna , caelestis medlcina salutis cogno-
scitur de arbore vltae Chrlsto proccdens , do qua dixlt
prophcta : dlsciplina tua correxit me in finem. Et allo

loco : bonltatem , et disciplinam , ct sclentiam doce me.


Sicut myrrha de arbore manarc probatur , et ad multas
infirmitates mederi, ut allo loco vox ecclesiae confirmat:

fasciculus myrrhae , inquit , dllectus meus mihi. Aloe


autcm propter sucum , virtutemque heibae monstratur ,

et in multis vlvis ac mortuis corporibus necessaria spe-

cies edocetur; mcdieinale illud exemplum, multipllci me-


dela animarum et corporum repletum ,
quod secun-'
dum carnem faotus {a) per contemptum habendi, et nul-
lam ab omnibus gloriam requlrendo, tradidlt mortalibus

Chrlstus , intelligendum est. Qulbus plgmentls , ut haec


vera intellcgantur , aspersus ponitur in sepulchro cum
omnibus prlmis unguentls, idest karismatibus sancti Spi-

ritus et donatlonlbiis , de quibus dellbutus raaglster gen-


tium Paulus exultans dicit: omnia omnibus factus sum,
ut omncs lucrifacerem. Qui spirltus multiplex , ita in

animam, mr.ndum sibi domicillura raentls parantem, in-


visibililer illabltur , et unitur , sicut vislblle oleum in-

visibillter corpori uniri probatur. Et cum sit unus spi-

{(i) S\imm.Jaecis.
24. A P P O A I I

rllus replcns orLcm tcrrarum , multlmotla dona impx^r-


tJendo , et prima unguenla cfficerc comprobatur , cL

itleo prima unguenta supradlcta huiusmodi dona appel-


lavit : ut quaecumque dc multis donationibus elus gra-
llam merult possiderc ,
prlma crcdatur; Dco
cjuia in ni-
hll imum , nihil novissimum , scd totum primum , to-

tum summum agnoscltur.


Fons hortoriim, puteiis oqiianim viventlum^ quac Jluuut
impetu de Lihano. Una cst ecclesla in toto mundo de apo-
stolorum congregata pcrsonis, cuius caput corporis Chri-
stl, unus fons vitac per lavacri rcgcneratlonem cognosci-
tur. Quac per slngulas gentes congregalls ad fidem mem-
bris concKa subslstit , ct Christo unlta per altitudlnem
scnsuum Paraclyti, qucm ut fluvium receplt in sc, puteus
aquarum viventium , de quo omnes ortac gcntium natlo-
nes inundatlone caelestis scicntiae irrigantur, effecta cst.

\it quia multltudo animarum vcl dlversarum gentlum, ut


dlctum est, natlones dc cius fidei doctrina a Clirlsto su-
scepta rlganlur , idco fons liortorum est nominata. Pu-
teus vero aquarum viventium ad laudis cumulum omni
iiaturae est nominata , eo quod profunda cL occulta an-
tlquae gcnerationi sapientia Christi per Trinltatis myste-
rium , et de ca vel per eam in allls gentibus inundas-
se intellegatur. Quae sclentla vcl notltla Trlnitatls, quam
scire vita est; ignorarc, ultima mors; de illo monte pro-
cul dubio descendisse praesenti edocet loco ,
qui sccun-
uum Danielem sine manibus excisus de monte lapls , et

tantac altlludinis mons effectus , ut totam terram im-


pleret. Qui, propter quod sacrificium acceplabile repro-
pitiatlonis pro hominum -pcccatls effectus est , Llbanus
nominatur ,
quod thus patria dicltur lingua. Dc qulbus
aquis promissum est per Isaiam proplietam dicendo ; in
,,

I?f CArcTIC. LIB. VII. 25


foramen aspi Jis ablactatus ab ubere mittel manum suam,
et non noccbunt in monte sancto meo. Quia scientia

Dei replcbltur omnis terra, inundante sicut aqua maris.


Et de quibus aquis ipse Gbristus commemorat: qui cre-
dit,inquit, in me, sicut dicit scriptura, flumina de ven-

tre eius fluent aquae vivae. Hoc dicebat , ait evangeli-

sta, de spiritu, quem accepturi erant, credentes in eo.


Postea ergo vocata est de supradicto Libano plebs
quae inter omnes nationes magnis laudibus coronatur
quae non solum amica sicut retro dictae aliae sunt ap-
pellatae personae , sed soror , sponsa , hortus conclu-
sus , fons signatus ,
puteus aquarum viventium : in qua '

plebe quantum habundavit iniquitas , tantum dicitur


superliabundatura gratia Christi : in cuius adventu
coepit reparari paradisi hortus ad primam culturam
per secundum Adam, qui desertatus fuerat per pri-
mum Adam;idest ubi in fide, qua unus creditur Deus,
et pro amore Ghristi ,
per quem innotuit fidelium vita ,

confirmatae sunt animae martyrio coronari, nunc aqui-


lo suscitatur, et auster a suis sedibus properare iube-
tur dlcendo: i-wr^e a^«t7o, etveiii auster ^
per/la or-^ y. i6,

tum meum , etjluant aromata illius. Ut rigor (a) aqui-


lonis , et calor austri temperato aere efficiant poma pa-
radiso provenire; quo possint commixto rigore tribu-
latiouis non inanes nimio securitatis calore bacae ani-
marum paradisi defluere ad terrenos actus delapsae.
Exab.ando igitur regnum aquiionis super orania reg-
na orbis terrarum omnipotens Deus ,
quod est regnum
romanum , surgere iubet , suscitando ab austro pro-
phetas , ostendendo Ghristum suum per virginem ^

quem prophetae ab austro cecinerunt venturum, ut


(a) Summ, frigor. Ita et mox.
26 AP PONII

ait Abbacuc proplieta: Deiis ab austro venict, idest ser-


mo patris , et sanctns dc iiioiite umbroso, qui assum-
ptus iiitellcgitur homo , ex: coudenso intactoque corpo-
re, procescisje. Goepit paradisus aromatibus , martj-
rum mortibus ,
pretiosis mirandisque odoribus redole-
re, et regi caelorum Domino omnique caelesti exerci-
tui magnam efficere delectationis laetitiam, sicut prae-

dixit proplieta : pretiosa in conspectu Domini mors san-


ctorum eius.

Revocata ergo ad notitiam creatoris post evulsio-


nem paradisi bumana natura , credendo ei et oboe-
diendo ,
quasi arbusculae odorantissimae, ex quibus
aromatum conficitur pulvis, in paradiso replantata est,
in spe promissa confitenti in cruce latroni , cui dici-
tur : amen diro tibi , mecum eris bodie in paradiso.
Sed quia gloriosus fructus occultus erat populo nascitu-
ro, et suavitatis odor, quem per amicitias diaboli amise-
rat in parentibus, aliter non poterat nisi per eius inimi-
citias rcparari; permittitur reg^ium aquilonis, vclut du-
rissimus ventus surgere super omnia regna,in quo dia-
bolus gbitinatus durissim: praeceptiflaminecontritione-
que poenarum, ad subtilitatem spiritalis sensus redactas
cretientiuin Gbristo animas ut tempestas decussis cor-
poribus interficiendo, pretiosa aromata paradiso fudit.
Lex enim vel evangeliorum doctrina ab austro spirita-
lcra virtutem suo calore inspirans bumanis mentibus, ut
arbusculis indidit dulcissimisuci medullam; quam aqui^
lonis immundus spiritus per regnum Romanorum, mani-
bus truculentium, sanctorum corpora laniando,adodo-
rem suavitatis, nesciens, caelorum virtulibus,ut aroma-
ta,perfruendam produxit. Aromata ergo,ut saepe dictum
est, multae fi^aglantissimae species in unum redactae,
,,

IN CANTIC. !«• riU 2T


prctlosum cfTiriiint pulvercm ,
qui tunc maximc reddit
suavitatis oJorem, quaudo iii necessarios usus fuerit

ventilatu-'. Ita et Deo crcdentium animae tunc suavita-


tis evempli sui aromata fundunt posteris profutura ,

quando daemonum tempcstate de corporibus fucrint


patiendo decussae.
Pugnantibus iqitur aquilone et austro , idest infide-

h*tate et fide, impietate et pietate, maeroris spiritu


et consolationis inter sc -> spectante sponsa ,
pretio-
sus aromaticus liquor martyrum sanguis fluxisse pro-
hatur. Agit namque borticuli vice nescicns Satanas
qui vere ut damnaticius obcaecatus malitia, et suo
crudeli labore ,bortum Domini aromaticis sanctorum
floribus picturavit. Laboravit in malo , eius famulos

persequendo, qui in bonis sno creatori servire contcm-


Ex quo enim per rcgnum romanum quasi pertur-
psit.

batum ab aquilone coepit persequutionis lolium reboa-


re ^, et rastris unguLarum diversisque poenarum fer- * ita cod.

ramentis sanctorum effodere carnes , inmanem copiam.


pomorum iustitiae diverso meritorum sapore paradi-
sus exuberat. Ibi naraque martyrum , confessorum
virginum, continentium ,
gratissimi iustitiae fructus ;

ibi virentia gramina castissimae copulae,lege conces-


sae, diversi sexus vel aetatis credentium Gbristo, dul-
cissima poma meritorum de animae voluntate prolata; ,

ibi post damnum. integritatis , criminumque naufragia


paenitentiae mjrrha ; ibi ex amore lectionis divinae -

scripturae ignitus sapientiae favus , eloquii dulcedinem


contihens diversarum gratiarum aromata. Eccs quibus
epulis praeparatis,quibus amoenitatibus ad bortuni pa-
radisi ecclcsia Ghiistum invitat dicendo, ut sequens
versiculus docet : v>eniat dilectus meus in hortum suum^ Cap. V. i.

et comedat defvuctu 'pomorum suorum*


,

28 A PPOWI I

Narrat igilur heic spousa adulescentiills consodali-


bus quomodo sponsa liortus laetitiae sit etfecta ^
suis,

seu in hortum paradlsi ad antiquam gloriam sit regres-


sa, unde reatu commissi pulsa fuerat in Adam; et quae
unius pomi contactu persuadente diabolo contra crea-
toris praeceptum vocem Domini sustinere non potuit

ab ignominia nuditatis nunc sacro lavacro mundata


,

retro dictis unguentis delibuta, praedictisque vestibus


vel monilibus decorata, per eius praesentiam corpora-
lem regali reddita aulae,ad commune convivium spon-
sum invitat , de quo dicit Baptista lohannes : qui ha-
bet sponsam, sponsus est; ut primilias boni operis,fru-
ctum pomorum virginit.uis ipse consecret, ipse delibet

procedeudo de virginc; ipse gaudii paenitentiae po-


mum susceplum ab ecclcsia augelis Iransmittat ad cae-
lum; ipse myrrhae (a) botrum degustans, regni retri-
buat munus; ipse dulcisslmum mali punici, hymnoinim
canticorumque laudum , bibat liquorem, saoriflcii sua-
vitatem, quod iubetar per prophela singulare sacrifi-
cium immolare dicendorimmolaDeo sacrificiumlaudis,
et redde altissimo vota tua. His itaque fructibus Chri-
stus in paradiso ecclesiae cotidie epulatur, et cum mag-
na laetltia metit fructus bonae voiuntatis,quo» in anima
seminavit creando; de quibus nunc ait sequentl versi-
culo: v^eniiri hortiim meum , soroi' mea sponsa, Mes-
sui mj-rrham meam cuf/i aromatibus meis, Comedi
Javum cum melle meo.
Venit scilicet invitatus lacrlmis prophetarum , vcl
omnium qui intellegere potuerunt tantam gloriam per-
ditam terrae viventlum reparari posse per eum. Venit
inhortum plebis suae per incarnationis niysterium; mes-
suit mvrrham amaram quondam, nunc medicinae excm-
(a) Sunim. absurdt; misefuoi uiac»
IN G.VNTIC. Lli;. Vir. 20
uliiin ,
convcrsiono truculcnll latronis , cuni aromatibus

nacnltcntiac nicrctricis , vcl illius (jui direpta quadru-

|)lo reddiclit alicna Zacliaci, ct propria divisit cum pau-


pcribus. Messuit myrrham cum aromatiLus suis dum la-

tronis cxcmplo , liomicida pro gladlo saceum* clnerem-


nue accinctus , dcvicto dlabolo , rcliota noccndi via ,

iid paradisum tcndlt armatus. Et merctrix. pro stibio , ct

cerussa lletibus faciem ,


luminaque depingens , contem-
pti^ turpium osculis, pcdcs Salvatoris humidat osculan-
do , ct caelorum rcgnum invadit violcntcr. Cum publi-

canus, rclicto raptoris orficio, evangelii minister efficitur.

Cum gcns immundissima Chananeorum in syrophocnlssa


«lulierc catellorum importunltate ,
per medelam liliae ,

Dei populo sociatur. Cum ccnturio humilitatis subiimi-

tatc, ridci scintilla resplcndens , incircumcisac gentis tc-


neati legem populo praeponitur Israel.
Comcdit autem favum cum melle suo, in his delectan-

<lo scilicet, qui studio pervigili intellegentiae legis divinae

in corde suo, quasi in vasculo, prophetarum vcl aposto-

lorum vcrba ut flores congrcgant , ct in modum apum


rcctae fidci exposltlonum favum [a) componunt. Qui per
omnc reccptaculum docirinae suae , illius incarnationis

sacramcntum, illius passlonis et resurrcctionis mysterium


congrcgant mclla : cuius eloquia dulciora super mcl ct
favum more suo propheta testatur David; qui ut mel dc
favo,ita congruis tcstimoniis novum de veteri testamen-

to producunt. De <juo favo melUtluo Isaias propheta te-

statur dicendo de co : si posuerit, inqult ,


pro pcccato
animam suam videbit scmen longacvum ct voluntas
, ,

Domini in manu eius dirigctur pro eo quod laboravit :

xmimam eius videbit et saturabitur. Hos crgo tales


,
,

(«) Siwiua. prctiosissiniuui , loco cxpobitionuni.


30 A P P O ^' I I

iporum omnis opera factls dictisque omnipotentls pa-


tris plena est , dulcisslma in voluptatc videbit , et sa-

turabitur. Quem cibum manducare se dixit ,


quando fa-

tigatus de itinere ad puteum Samaritanae bibere po^


stulabat , cum ait apostolis : mcus cibus est , ut fa-

ciam voluntatem clus ,


qui mislt me patris. Doctrinam
videlicet ,
quae nihil perverse de Trinitate aeterna ,

nlhil de gratia Dci , nihil dc lll)ertate hominis , nihil

de anlmae statu in sc continet , favus est melle plenus.


Hunc sponsus favum sumit in clbum ,
quem melje re-
ctae fidei plenum , in ecclesia post resurrectionem suam
jn conspectu apostolorura postulatus ab eis comedit , et

reliquias ipsis propinavit , ut eos participes suae laeti-

tiae suarumque epularura in taliura amorem facere raon-^


straretur. Qulcuraque enlm laetlficat Christum , necesse
est ut laetificet apostolos eius ,
qui cum eo unum effe-

cti sunt , et super thronos sessuri sunt in iudicio. Om-


nis quippe orthodoxus talem construit favum doctrinae,
qui Christo aptus sit cibus ,
qui dulcedinis in se conti-
neat forraam. Nam omnis haereticus constrult quidem
favum exponendo legem perverse sed vcritatls , niell^

non congregando, ralnime ea pascitur Ghristus.


Et ideo docet suos sequenti versiculo, qualera favum
debeant esurientes Dei verbura appetere ,
qui duleis est
anlmae cibus, dicendo : comedlle amici, et inehriamini ca-
rissimi. Per talem enim doctrinam verbo caelesti saturan-
tur Christi amici, quod ipse per apostolorum credulita-
tem se comedlsse testatur ; et eos sibi carissimos effici ,

laetltlaeque vino , sancti Spiritus virtute inebriari ;


quo
pleni apostoli yeniente Spiritu sancto super eos, ebrii pu-
tabantur. Qulbus mirantlbus, suae resurrectionis veloci-
tatem exponij, dormisse quidem in mortem, sed nunquam
IN CANTIC. tlE. Vn. 31
potuisse \n hulusmodi somno retinerl; sed expertum
mortis soporem, et in aeteriiitalis vigilia perdurantem,
sicut dicit apostolis post resurrectionem : quid ascen-
(lunt cogitationes in corde vestro ? palpate et videle
quia ipse ego sum , et non sum pliantasma, quoniam
spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis ha-
bere. Quos docet praesenti versiculo humanitatem a
somno mortis detentam non , intrinsecus deitalem , di-

ceiido: ego dorniio et cor mcum s^igilat. V. 2.

Divinus utlque sermo, qui sub cordis vocabulo in-


tellegitur nominari, nunquara obdormit neque dormi-
tat intra viscera carnis absconsus, qui baiulat dor-
mientem, qui alta mysteria exponit amicis et carissi-
mis suis in se credentibus, quos ad participium gaudii
humanae salutis invitai; ne dum viderint eum secun-
dum humanitatem in somno mortis detentum, deiiciat
fldes eorum per quam integram in eo semper vigilan-
,

tem conspiciant maiestatem. Ego,inquit, dormio vobis


per absentiam corporalem, sed vigilo corde, nunquam
recedendo a vobis per praesentiam deitatis. Opinatur
plerumque anima,Deum
insipiens se ut dormientem
fallere deiinqueudo cum ab eius, vindicta suspensa
sententia in praesenti , futuro iudicio reservatur ; sed
non potest falli , in cuius manu sunt omnes fines ter-

rae : et sicut cor totum vegetat corpus , ita totam mun-


di implendo agitatmolem; cui est gloria in saecula sae-
culorum. Amen.

EXPLICIT LllJER SEPTIMUS.


32
INGiPlT LIBER OGTAVUS.

^ mei pulsantis. y^peri milu\ soror mea^ a-


ojc dilecti

mica mea^columha mea^ immaculata mea. Quia caput


meum plenum est rorc ^elcincinni mei guttis noctiwn,
Iii caplte huius cautici dictuin e5t sponsae ecclesiae
ct Ghristo nubenti nuptialc carmen ab Spiritu saucto
oreSaiomonis e^isii in mystcriis {iguratum; quae ecclesia
in liis aiiimabus , (juae aiiquando per opera bona im^
maculatae efTcctae, in domo mentis snae Deo habitacu-
lum mahs operibus claudunt iugressum, us-
paraiit, et

que in diem iudicli venlentis ad eam per bonos actus,


,

et recedentls per malos ,


personam Christi per singulas
generationes inducit. Gum enim nullis tribuhationibus

stimulatnr a!iIma,non requirit an prope slt sponsus, aii

longe abierit, horrens desidias atras. Ubi autem ni-


inium ((?) amator animarum domlnus Ghrlstus vidcrit
eam securam , carnis dehciis occupatam ,
per quas in-
gressus praebetur in cor latroni diabolo , licet coutera-

ptus a])Ierit contristatus parumper {U) , tamen dum vi-

derlt eam vallatam insidhs iuimlci , i^eversus pcr noctis


secretum, idest per occukam conpunctionem ,
pulsat
ostiiioi mentis eius; ut suscitata a somno letali videat
se pericuhs circumdatam , et deprecetur ad se ingredi
adiutorem (c) , ad cuius praesentiam uecesse est ora-

nes catervas daeraonum efiugari. Quae etiam, etsi expo-


liata iaceat vestc, quam Ghristi gratia contulit, etsi nu-
dati lotique sint pedes qul calciatl fuerant spe beatitu-

dinls consequendae in praeparatione evangelii pacis ,

non erubescat cMurgere de lecto malae consuetudinis ,

et Ghristo pulsanti, paenitendo suae mentis aperire

(a) Summ. oiniiiiun. (Z;) Siimir.. vitiose licei abirct. (c) Summ.
o rrupte deprecetur a se adintoj-iu.n.
15 CAISTIC. LIB. VHU 33
iiTyrossiim. (^noJ sl tlilVcrcnJo tcrnpus de clie in dicni

distulerit apcrirc , iralus pcrtransit ab huiiismodi atque


dcclinat. Kt quam iustas irasccndi , dcclinandiquc lia-

I>cal causas ,
pracscnti vcrsiculo docct, quomodo c am
quadriformi amorc mulccndo prorocavcrit de incrtiac

somno cxsurgcre , cuni ait : aperi milii soror mca , am ica

mca , colitmha inca , immaculala mea.


Sorori igitur honorcm tri])uit , secundnm carnis as-
sumj)tac origincm ; amicac pcr lavacri rcconciliationcm,
ul)i ex iniaiicis amici cfficiuntur liomincs Deo ; colum-
bae pcr imaginis cius rcparationcm ,
quae per Spiritiis

sancti coniunctioncm reparata est ,


qui in columl)ac
specie super ccclesiae caput Christum in lordancm dc-
scendit; immaculatae vero, similitudinem eius, agnila re-

ctissima fidei regula Trinitalis per repudium idololatriac,

in sc rcforniando ,
quae tamen ad hoc donum nisi effu-

so eius sanguine non poterat pervenire. Ecce quibus ho-


noribus ,
quantis beneficiis provectam animam sibi ad
consortium regni , et germanitatis gloriara sublimavit.
Et haec numerat , ut memor horum , nulli praeter sibi

mox ut pulsaverit aperiat sui cordis ingressum ante


quam prolongctur offensus. Ut si forte praeVenta dac-
monum arte clauserit Deo peccando saltem mox pul- ,

santi aperiat paenitendo. In quibus versiculis licet vo-


luntas animae demonstretur , tamen nihil yibi sina ad-
iutore Dei verbo in opere vel in scrmone sapientiae
propria virtute monetur praesumere. Quia sicut civitas
quae suis fortissimis vallata raurls consistit ,
qnamvis
referta sit populis , nisi intra se habuerit doctissimos
fortesque armatos , subruitur ; ita ct anima etiamsi si^
gnis et virtutibus poUeat , ct omni scicntia sit repleta,
nisi spirilum vcrilatis ,
qui cum Christo unum est ,
in-
P O
34 A r !V I I

tra se habuerit, subrufa dacmonum vastllalc nudabitur.

Si vis, inquit, aliquid boni opcris agcie, o immaculata


anima , noli clauso ostio propriis viribus confidcndo
casso laLore consumi ; scd aperi milii ostium mcntis
luac ; invocando mc in veritate , exquirendo me in to-

to cordc. Praebe mihi velle tuum , ut per te advcrsa-

rium tuum triumpliem. Praebe mihi tubam vocem tuam,


ut verl)a mca audiant\ir in ore tuo. Praebe mihi cala-
mum linguam tuam, ut meo articulo scripta, per te lau-

dentur revclata quacque occulta legis mysteria. Aperi


inquit mihi , soror mea , amica mea, columba mea , im-

maculata mea ,
quia caput raeum plcnum est rore , ct

cincinni mei guttis noctium ; rore inquit sapientiae, ro-

rc prudcntiae , rore scientiac ,


quo tu indiges de le

pracsumcndo , meum plenum est caput. Aperi ergo mi-


hi pie casteque^ vivendo; ut ad ingressum meum ros

iste desccndat in te ,
per cuius roris vcnam , fontes , et

flumina de tuo corde proccdant : per quem iuslitiam

scripserunt patriarchae ,
prophetae , apostoli : eine quo
jniuatitiam scripserunt philosophi , vel haerctici. Dc
cjuorum mente non flumina quae irrigarent animas si-

tienles vitam aeternam , sed amara ct venenosa fluen-

ta egressa sunt , suggerente diabolo ,


quae usque hodie
inlerticiunt ignorantes ,
qui clauso ostio cordis , supcr-

bo spiritu semper sedcntes non aperuerunt ei ,


qui do-

cet hominem seientiam , et cum- de Deo sine Deo volu-


])ilitate linguae resonantia verba rotarent ,
pro honore
laudisjin Deum blasphemias scripserunt. Vox igitur domi-
ni Christi est dicentis ad animam: aperi mihi, quia caput

meum plenum est rore , et cincinni mei guttis noctium.


Et quod sit caput Ghristi , magister gentium Paulus
docendo ostendit ; caput inquit mulieris vir , ctcaput
Iif CANTIC. LIB. VIII. 35
viri Chrislus, capul autcni Christi Deus. Ijise cst utique
nlenus praedicto rore sapientiac ct prudentiae et scien-

liae. Cinciuni vero huius capitis intelleguntur cius mi-


nistri angcli , archangcli , virtules , throni , domina-
tiones , cohacrentcs ei , facicntcs voluntatem cius : c|ui

gutlis occultae sapicntiae omnihus pleni sunt , et de ca-


pitc delapsi , ipsi stillant in eis ,
qui membia ecclesiae

sunt, nuntiando fulura, revelando arcana mystcria , de-


fercndo Dei mandata prophetis. Sicut lcgitur in prophe-
tis ab angciis factum ;
quemadmodum refcrt Danicl se
a Gabriele visionc cdoctum. Et Zacharias simili modo ,

ct dixi , incjuit , ad angelura qui loquebatur mihi : qui


sunt isli equi nigri , albi , rubei , ct vari ? El sicut ab
angelo cdocetur Manuc dc nativitatc Sanison. Et mullu
similia invcnies. De quo rore clamat Isaias prophcta :

ros , ait ,
qui abs te cst , sanitas est iliis. Et secundum
hebraea excmpiaria ,
quia ros lucis , ros tuus. In qui-
bus evidenter docult, rorem istum saplcntlae, lucem ani-
marum et sanitatem prol^ari ;
quod est sapientiae , ct

Ycritatis doctrina , slne quibus anima iniirma cl caeca


est. Scilicet ros ,
qui a bono capite Deo patre, assumplo
hominc in Cliristo , ct de Ghristo super ecclcsiam de-
scendere comprobatur. Et slcut ros cum sit slngulare
nomen multis creaturls herbarum vel frugibus nutri-
menta impertit ; Ita et sapientla ,
qua sub roris vocahu-
lo suum plenum esse Christus testatur multarum
caput ,

charismatum donum impertit.


Ecce quo rore caput suum plenum asserit Christus.
De rore super se quiddam stlllare precatur beatus David
dicendo : intellectum da mihi , et vivam ; bonltatem , et

(bsciplinam , et sclentiam docc me ,


quia in mandatis
luis credidi. Quam doctrinam sapicnliae pcr angclos mi-
35 A p r o f r I

iiiitralam hls qui heredltatein salutls capiunt ,


Paiilus

aposlolus prohat. Qiios cinclnnos praesenti nominat io-

co quo9 guttis noctium , idest occultorum mysterio-


;

rum doctrina , ct eorum salutis refrlgcrio qui ignoran-

llae nocte sunt circumdati, plenos esse testatur. Stat igi-

tur Dominus ante ostiura animae dormlentis; eius qulp-


pe, quae cum fuerit immaculata , snperbla pessulo clau-

sit Dco ingrcssura. Et occultls oommonltlonibus pulsat ;

cuius fores cum vlderlt , ut civitatem a!j hostlhus dae-

monihus ohsideri, clamat slhi aperlri priusquam daemo-


nes invadant dormicntem, dicendo: aperi milii^ soror mea^
amica niea , immaculaia mea , ne forte his tantls, inquit,

gloriosls lionorihus privcrls ;


propter te cnlm has in

nocte excuhlas facio , ut tu non timcas ah occulto li-

more nocturno.
Inducitur ergo suh vocahulo sororls cius animac per-
sona, quae postea cum adepta fucrit omne sapientiae vcl

scientlae donum, ct excoluerit scnsus hic hortum , et om-


nihus eum retro dictis pomls florihusque dccoraverit , et

invitatus iljidem venerit sermo Dei , ct degustavcrit fru-

ctum pomorum suorum, quos plantavit in mente eius, ct

per haec elationis contagionem contraxerit ,


per quam
iii iudicium incidat diaholi ,
quae opus hahcat flageUis
emendari, quihus Pauhis emendat Hymenaeum, et Ale-
xandrum , ut discant non hlasphemare. Quae cum mul-
tis divitiis spiritalihus praepotens , et in sapicntiae the-

sauris locuples videretur, sicut alt propheta, dlvitiae ani-


mae , sive salutis , sapientia cius, consihi magistri Pau-
li ohiita, caritatis se tunica exuit, quam iile ioricam n o-
nilnavit; et pedes, quos iiie spem heatltudinis per servi-

tium dehitum Deo contegi iussit ,


quasi horridum mini-
slciium ,
quod dominus Chrislus suo humiiitalis cxem-
IN CANTir. Lir. VTIf. 37
plo pvacbnlr, dcsidiac aqua dclavit. Idco vocata , ut rc-
parando sc bona consuetudinc apcriat vcrbo Dci pul-
santi cor cius, cxcusando rcspondit : expoliavl me tu— v. 3.

nica mea quomoclo induar ea ? la^^i pedes meos^ quo-


modo inquinaho illos ?
Docemur ergo per hanc malam consuetudincm diP
iicile posse mutari, ct vix aliquando cum magno labo-

re; et scmcl expoliatam animam caritatis tunica tar- ,

de satis reindui. Qnae sola utique cooperit omncs ani-


mae nuditates, idest multitudincm pcccatorum , ut ait
apostolus: caritas cooperit multitudincm peccatorum ; et

semel revocatos pedes a via angusta evangelica per de-


liciarum consuetudinem, et dcsidiae aqua dclotos,cum
inagna contritione cordis posse in rcparationem , evan-
gelii regula revocari ac dirigi, et spe beatitudinis {a)
jiudatos recontegi. Sicut ergo delicatam pucllam lotis

pedibus , cxpoliatam lunica , requiescentem in lectulo


nocturno silentio pigeat exurgerc , et per lutosam incc-
dere viam : ita exosa facta ostendit liuiusmodi anima ,

cvangelica et apostolorum cxcmpla. Quicumquc enim


rectae fidei doctrinam ,
quae unum Dcum , unam fi-

dem, unum baptismnm tcnct, credit, et confitetur , ct

bumilitatis cxemplum Gbristi sequitur, quod in pedum


lavationc apostolis tradidit,bic consors et comparticeps
regis imperatorisque Gbristi efTcctus cst. Huius quasi
irnpcratoris vcrmiculato auro gcmmisque legimine con-
tccti sunt pedcs; qui etiam arduam non scntiant discur-
rcndo cvangelicam viam, qualis erat ille qui dicebat de
Dco: qui perfecit pcdcs meos tamquam ccrvorum , efc

siipcr excelsa statuit me.


Hacc autem anima, cuius bic inducitur vox, oblita
iiobilitaiem superius dictam, quae per unum baplismuni
(«) Summ. male consuetudinis.
38 APPOW II

tradltur, oblltaDomini traditam sibi veram doctrinam,


suam statuere elationis supercilio gestiens, oblita Ghri-
sti praeceptum apostolis traditum, ut qui semei lotus
est , iam lavari necesse ultra non babeat; dum se
et

mundiorem opiuatur prae ceteris, nibil ei mundum vi-


detur, nibil immacuLatum , nibil sanctum, nec ipsa
quae a fldelibus contraduntur Gbristi baptismata; ita

ut neget alterius baptismate peccatorum sordes posse


mundarijnisi a se crudeliter(fl)aliud fuerit irrogatum;
quae cum se iactitat velut male lotum relavarc secun-
do, nigriores carbonibus mortuis elficit animas misero-
rum; sociata criminibus ilHus,quae circumcisionem
carnis sacratissimo praeponit baptismati, cuius plcbis
ostium mentis quotidiepulsare Ghristus per ortbodoxus
et fideles probatur.Sed illa haec,quae praesens versicii-
lus declarat,re3pondit:expoHavi metunica mea,quomo-
do induar ea? lavi pedes meos, quomodo inquinabo illos?

Caritatis utique tunica , unitatem fidei omittendo,


se expoliavit, quae procul dubio magisterio beati Pauli
impenetrabilis animae lorica docetur. Pedibus animae
corpus mihi significari videtur quod animam portat,
,

quodsolum ab basreticis absque anima rebaptizando la-


vatur. Nam cum coeperis haeretico persuadere ut ad ca-
ritatemDei, adunitatem ecclesiae revertatur, respondit
sehuiusmodi societatibus inquiaari,sicut nunc ait: lavi

pedes meos, quomodo inquinabo illos? Gertum est enim,


ut qulsquis rebgionem ,
quam non colit, eius societati

coniunctus se inquinari causetur. Omnis autem qui cre-


dit non manu hominis, sed invocatione individuaoTri-
nitatis maculas peccatorumlavari, non dicit, extollcndo

se de sanctitatis munditia Deo pulsanti ore doctoris,


,

(r?) An credulitert De meis crnendationibus dicam alibi.


.

IN CATVTIC. LIE. Vlll. 39


lavi pedcs rneos ,
quomodo inquinabo illos ? SeJ rc-

spondct : mullum lava me al) iniustitia mca , et a pec*

cato meo munfla me ; lavabis me , et super nivem dcal-


Iiabor. Faclt enim diabolus eum, qucm pcrsuadcndo cx-
poliavcrit caritate , do bono malum , de dulci ama-
rum , dc mundo coinquinatum , ut infeliccm animam
in sua perversitate teneat semper captivam; cui clemens
Dominus cum viderit immincre interitum , non ad eius

duriliam vel stultitlam , sed ad suam immobilem bonita-


tem intendens, invitam (a)etiam nolentemque eam signo-
rum virtutibus, occultis compunctionibus, ore doctorum,
attractam de lethargico erroris excitat somno , sicut se-

quens ipsius animae indicat vox : dilectus meus misit v, 4-

monum suam per forajnen , et vcnler meus intremuit ad ta-

ctuni eius. Surrexl ut aperireih cUlecto meo. Manus meae ^ 5


stillaverunt myrrham , cligiti pleni mjrrha prohatissima

Pessulum ostii mei aperui dilecto meo ; nt ille declinave- v. G.

rat 9 atque transierat.


Cum utiquc per (J) supradicta In quocumquc errore
posita anima pulsanti non aperuerit Christo ,
per fora-
men mittit manum suam castigancTo contumaccm (c) , et

quasi in lecto contaetac facinorum consuetudine recu-


banti, iuxta ventrem id est raenlis vicinia, appraehensum
attrahit vestimentum ; ut quae vocc dcprccantls dcsu-
per se abicere tegimen consuetudinis contempnebat , in-

vita abicere co^eretur ad tactum.eius quo pro manu di-

lectus utitur. Ad vindictam attrahlt flagellando per


damna rerum ,
per famem ,
per vastltatem bostilem ,

per orbitatcm propinquorum ,


per calumniarum crga-
stula ,
per variarum infirraltatum tormenta. Nam quod
(rt) Summ. vitiose mciVrt/. (b) \}tt?>\. per mznmm. (c) Summ.
inejile per J^ameni contumacem.
40 A p p o ?r 1 I

alt per foranicn, hoc est ut sentlal quideni, aed non cla-
re videat manum ,
quae corriplt contemptoreni ; ut ani-
ma quae Christo contempnlt aperire mentis ingressum ,

tremendam eius per foramen praedictam sentiat manum;


de qua Deo dicebat propheta: quoniam die ac nocte gra-*

vata est super me manus tua. Intremescit (a) enim ven-


ter animae , idest sensus ,
quando pro peccatis suis iun-

ctus eis fuerit acerrimus flagellator. Sicut contigit plebi


Israel post mortem lesu. Navc , cuius ostium cordis ,

sermo Dei ore prophetarum pulsabat ; ut de malae con-


suetudinis surgeret lecto , et eraendando aperiret ei ;

quae cum supra dictis sermonibus excusaret contem-


pnendo, misit manum per foramen, tradendo eam dome-
sticis et amarissimis hostibus sibi sublectis.
Aliquando iuste vivendo , et venter eius , idest

sensus , intremult , dum se captivam aspicit captivo-


rum ; surrexit aperire dllecto suo clamando ad eum cum
tribularetur. Manus eius, sicut ait, stillaverunt myrrham
probatissimam ; hoc est opera cius ,
quae pro manibus
accipiuntur,stillaverunt per amaros gen^itus compunctio-
nis mortificatlonem peccati ; de qua digiti confessionis
culparum procedunt ,
qui pleni fiunt lacrimarum ,
pro-
batissimae myrrhae ingerendo pulverem capiti suo, cla-
mando ad Domlnum llberatorem, fundendo lacrimas lu-
gubri corde , proiciendo de finibus suis Idolorum iig-

menta, sicut probat iudicum liber. Pessulum ostii super-


Li arbitrii sui aperuit, recordando Dei patrum suorum ,

qui liberavit eam in patribus de manibus Pharaonis ,

qui divislt mare ,


qui convertit petram in stagnum
aqiaae, qui siccavit lordanem, qui fecit mirabilla ,
quae
ia iudicum libro continentur , dicendo : ubi est Deus ,

[a) Stiimu. LneiiJuse intumeseit,


IIV CAKTIC« LIB. VIII« 41

qui liberavlt palres noslros tle lerra Acgypti ,


qui fcclt

jnirabilla magna cum Isracl ? At ille declinaverat atque

transierat, non intcrficiendo,neque subdendo hostes eius,

quos propter eius disciplinam servabat, sicut fit de con-


trariis (fi) potestatibus quae ad animarum contumaciuin,

impugnationem reservantur ,
quibus traduntur rebellcs a
Paulo apostolo, ut disciplinam accipiant, ne blaspliement.
Anima mca licjncfacla est , ait , ut locutus eat» Dum
loquitur ,
per angclum videlicet, de mentc dicens : quid
clamatis ad me ? Ite clamate ad deos vestros , qui-
bus sacrificatis , ct ipsi vos liberent ,
quia roe obli-
ti estis , ct mirabilia quae feci cum patribus vestris.
Quibus ignitis loquutionibus anima eius ab omni ri-

gore criminum , tumidaequae superbiae , velut ccra ali-


quantuUim suscipiendo praecepta liquata est ; et quae
diabolo velut glaciei adhaerendo in deliciis posita nul—
lum in se boni operis lumen gerebat , nunc attacta ca-
stigationum flageilis , et minarum ignitis loquulioni-
bus splcndorem emendationis reddere demonstratur.
Nam quod ait in sequenti versiculo : cjuaesivi eum,
et non inveni ; vocavi , et non respondit mihi ; non per-
severando ex fide quaerens , nec in toto corde exqui-
rendo non inveniet eum , sicut iili de quibus dicit
idem Salomon : facile invenitur ab his ,
qui non tem-
ptant eura. Vocavit, et non respondit ei; quia non, obli-
viscendo alios falsos deos , unum verum Deum voca-
et

vit. Ideo non respondit ei. Non enim fecit quod ille ,

qui dixit : clamavi in toto corde meo , exaudi me Do-


mine. Dum ergo multi quaeruntur ab anima , nullus li-

berator Deus (b) invenitur ; et cum multitudo invocatur ,

nullus exaudit. Ilaec igitur 6mnia quae illi populo in


,

[a) SumBj. atris. [1] Suiuni. adco.


42 A r p o w 1 1

figuram secundum carnem conlingcbant pcccanti , nol)is

nunc agnita veritate ,


quotl durius est , et secundum
carnem plerumque , et secundum animam contingerc
approbantur ;
qui non secundum carnem , sed secun-
dum spiritum iussi vivere sumus. Illi enim daemoniis
Jmmolando tradebantur ferocissimis bostibus castigandi;

nos vero faciendo contra Christi praecepta , in cordibus


nostris idola fabricamus , ubi non Deus , scd diaboluj
idest spiritus perversltatis ingredi delectelur. Avaritiam

vidclicet diljgendo, mendacium, turpera sermonem, bla-

phemiam ex ore proferendo ,


perversum iudicium iudi—
cando , viduam pupillum peregrinum et pauperes ex—
poliando , odio frustra proximos persequendo , signa et
auguria observando , caluranias diligendo , impie de ca-
aeterna Trinitate sentiendo ; declinat a nobis dominus
Christus clamantibus in tribulatione , atque pertransit :

quo declinante tradimur non solum carnalibus hostibus,


sed etiam nequissimis spiritibus castigandi : et qui in
deliciis positi ,
pulsando per retrodicla detrectavimus
aperire ianuam mentis , verberati iam prolongantem in
tribulationibus positi quaerimus cum , et invocamus.
Sed nisi digne plagis castigatis non dignatur nec au-
rem nec praesentiam commodare , sed de longe loqui-
tur iaculando ignea inpioperii , ut dictum est , verba
quae liquefaciant animam conturbatione gebennae. Si-
cut ait per hung idem Salomonem : clamabatis , inquit,
ct non audiebatis; extendeham verba mea, et non inten-
debatis. Itaquc et ego in perditione vestia ridebo.

Et per Isaiam similitcr: numquid non est in me vir-

tus ad liberandum ,ait Dominus ? Aut infirma est ma-


nus mea , ut salvare non possim? Sed vcni , et non erat
vir ; vocavi , et non fuit qul audiret. Ilem per Hiere-
IN CAKTIC. LIB. Vlll. 4-3

miam : clamavl, alt, ro^ans , snstinens tola clle. Sed sl-

cut mulier contempnlt amatorom suum slc plebs mea ,

contcmpsit iu'IIcium meum. Propter quam conluma-


ciam respondctuj' ci in alio loco per Isaiam prophe-

lam : cum veneritis ante conspectum meum offercn-

tcs muncra , non suscipiam de manlbus vestris ; et cum


clamaveritis mulliplicantes prcces auribus meis , aver-
tani faciem meam et non cxaudiam yos , nlsi in sacco
et cinere paenitentes revertamlni ad me. Haec est nam-
que terribilis loquutio ,
quae llquefaclt animam con-
tempnentem Del praecepta ; animam non in Deo , sed
in propriis viribus confidentcm ; non in Dei crudl—
tlone ,
^sed in propria sapientia glorlanlem , repu-
illantcm verum Redemptorem mundi in patrls nomi-
ne venientem , et allum deceptorem antlchristum su-
Fciplentem , et serpentem egredientem de antro incredu-
Iltatls ad quacrendum Chrlstum ,
quem Inportunum cla-
mantem proprla voce testlmonils prophetarum, claman-
tem vlrtutibus sui cordis , sustinuit pulsatorem. Haec
ergo ad omnem anlmam errantem et post culpam pae-
nitentcm a Salvatorls adventu usque in finem seculi
licet pcrtineant verba , tamcn ad plebem iudaicam con-
venire quam maxime oplnamur, in ea dumtaxat multitu-
dlne quae incredula extlterat Christo , et nunc paeniten-
do, alieno suffraglo ad Chrlstum reverti desiderat. Quae
lUique lacrimabiliter demonstrat ,
quanta et qualia per-
* pessa slt mala, eo quod mox pulsanti apcrire contempsit,
ut ait : quaeslvi et non inveni illum vocavi et non re-
spondit mihi.
Invenerunt me custodes qui circuunt * civitaiem : per- • 7-
^ ila cod.
1 71-
cusserunt me et
,
vulneraverunt me , tulerunt pallium meum
mihi custodes murorum. Qulsquls Igitur toto cordc cre-

'
*_
/|./j, A p r o jv I r

(lendo quaerlt Chrislum ,


qui est via ducens ad Deum
patrem , invenit Dcum. Et hulc Invocanti Christum
in tribulatlonc poslto, Deus cxaudlendo respondlt. Plebs
narnque slve iudaica , sivc illa quae agnlta vcrlta-
te redcmptioncque sacrosancti baptismatis nunc incre-
dula Christo cst, quaerit eum expectando vcnturum, sed
non suo tcinporc quaerit. Yocat cum sed non quando ,

prope est. Nam quando dicitur ci per Isaiam prophetam:


quaeritc Domlnum dum invcniri potest invocate eum,
, ;

dum prope est ; cL quomodo posslt invcniri oslendit :

derelinquat, ait, iniplus vlas suas, ct vir inlquus cogita-


tiones suas, et convertatur et rcdeat ad Dominum, quo-
niam multum est ad ignoscendum , ct mlserebitur ei.

Abscondit sc ergo et prolongat offensus domlnus


Christus animae neglegenti, quac pulsanti per saepe di-
cta aperlre contempsit. Quo prolongantc, latrones appro-
ximant animarum ,
qul ubi viderlnt desertam a Christo
animam , fortes cfficiunlur •, sicut homlcida cum abscon-
so dle tencbras vldcrit •, ct qucmadmodum insldlator ar-
matum cernlt remanslsse inermem ; ita ct daemones in-
valescunt in aniniam , a cuius adiutorio prolongatur
Christi protectlo. Qul inler omncs ncquitias suas , ma-
gno studlo ut hostes dic noctuquc circumlenles pcr-
vigllcs insidiis suis custodiunt rectae fidei civitatem ,

quac apostolicis niuris amlntur. XJade si quempiam fori»

rcpererint (a), percutiunt, vulneranl, atquc expoliant, non


credendo verajn carnem in Christo quae ligno affixa est,

undo verus sanguis ictu lanceae fluxit; cl verura Deum,


qui vcram aniniam quam gestabat ,
quando voluit po-
suit ,
quando voluit posltam sumpsit. De qua civitate
praecinit prophela Isalas, immo digito dcmonstravlt di-

(rt) Summ. fjfitempiajn receperint.


r>- CANTIC. LIB. viir. 45
ccndo : cccc urhs fortitudlnis nostrae salvator cst, j)oni-
lur iri ca niurus ct antemurale. In quam civitatcm nos

8U0 consilio nost dacmonum inscGtationem heatus Pau-


lus introducit dicendo quomodo cupiam vos omnes in
:

visccribus Icsu Christi essc. In qua nos fundari, ct cir-

cumdari, exhortando pcrsuadct archiapostolus Pctrus :

coacdificamini , inquit, in ipso summo angulari lapidc

Christo.
De qua civilatc , ut diclum est ,
quisquis crrando a
fide , declinando a mandatis Dei , mox ut egressus fue-

rit , statim a praedictis custodihus, idest insidiatoribus ,

percutitur telo (a) haereticae persuasionis, vipcrca lingua


vulneratur , retincndo ipsum venenosum dogma in cor-
de : expoliatur vero, perdito sacrosancti haplismatis pal-
lio, dum polluentem et cxecrahilem secundum deceptani
susccpcrit animam . Et hoc ideo evenire monstratur ,

quia rcctam fidem, aut foris egressa de civitate praedi-


cta, male tenendo, haereticorum ore seducta; aut oranl-
no minime credendo , non est ingressa , et daemonum
praedae patuit. Per quod evidenter docemur , ut qui-

oumque desiderat invenire Deum in assumpto homine


de Maria virgine, cum apostolis quacrat eum credendo.
Et quisquis cupit audire vocem eius, cum beato Philippo
apostolo vocet eum,et in Christo respondebit ei, qui cul-
patur cur tanto tempore eum audisset loqucotem in

Christo, et non agnoverit(&j loquelam eius. Nam si quis

hos muros e^ressus fuerit , haec procul duhio patietur


quae praesens ind.icat sermo ;
percutitur , vulneratur ,

expoUatur baptismi sacramento. In quod periculum tres


intelleguntur devcnire pcrsonae , iUius videlicet quae in
s.upcrbia clata non ponendo Deuni adiutorem suum ,

(rt) SumHi. ridicuk tiiiilo. [b) Cod. agnoscerit.


46 A P P O N I 1

sed speranJo in multltucllne divitiarum suarum,sive sa-


pientiae mundanac , seu praesentium rerum, verbo Dci
pulsanti renuit aperire ingressum. Alteram opinamur
intellegi in haereticorum dogma dilapsam. Tertiam vcro
huius,quae nune cxlra refu^ium salutare prolongata
est , iudaicae plel)is. Ad quam vel ad eius consimiles
apostolus dicit : testis mihi est Dcus ,
quomodo cupiam
vos omnes in visccribus Christi csse.
Harum itaque personarura ilhus quae ad pacnlten-
tiam revertitur vox ista lamentatlonis intellegcnda cst
dicentis : percusserunt me , vulneraverunt mc , tuierunt
pallium meum mihi custodes murorum. Quae licet dac-
monum saxis percussa , licet vulnerata eorum sagittis ,

licet expoliata praedicto palKo sacramenti , tamen ad


creatoris sui servitium , ad beneficia Redemptoris , ad
nobilitatem generis per pacnitentiara rcpedarc festinat ,

et in tantum se indignam et degencrem credit effectam ,

ut non audeat iam pro se fundere preces , sed fiiiabus


Hierusalem supplicat lamentando , idest sanctis anima-
bus ,
quae possunt suis precibus ad pristinum revocarc
animam paenitentem. Quae etiam tantam peccalorum
molera considerans , ut dubia sit an et ipsae possint au-
dire, ne forte et ipsis quaerentibus abscondatur dilcctus
v. 8. offensus, ait : adiuro vos , filiae Hierusalem , jit si inve^

neritis dilectum meum , annuntietis ei cjuia amore lan^uco.


Precatur ergo, ut dictum cst, ut qucm ipsa iam ilii-

sa , iam amissis viribus , iam confusionibus plena invc-


nire minime confidit, fiUas Hicrusalem lacrimabili prae-
ce coniurat, ut ipsae dignentur intercessionibus suis la-
mcntationem eius dilecti auribus intimare ,
quatinus
errantem revocet, consolclur pcrcussam, vulncratam {a)

(aj Summ. tantuin vulneratani resanet.


ipr CAWTIC. LIB. vriT. 47
siio vulncrc sanct, cxpollalam sna vcstiat nudilatc, se-

ounilum Isaiam proplictiim amoris stimulo languenlem


ad rfua dulcissima oscula propiliatus invitet. Filias au-
lem Hierusalcm caclestes virtutes omniumque sanctorum
olioros ut saepe diclum est
,
Intcllcgimus. Quae illius ,

cacleslis Hicrusalcm filiae indicantur, quac doccntur per

hacc excinplo heati Moysi ,


paenitcntibus sua intcrccs-

sione opem suffragii ferre- In cuius intercessione co-


cnoscitur quantum valeat sanctarum intercessio anima-
rum ,
qui solus tot milia peccatorum precc sua a realu
oriminis iiheravit. In quo versiculo docemur, si quando
anima nostra simiiia incurrerit, sanctorum pedibus pro-
voluti supplieare , ut eorum prccihus indulta vcnia , ad
Christi amicitiam revocemur. Sicut haec persona cuius

vox inducitur fecisse docetur. Quae tanta mole crimi-


num se oneratam confitetur , ut etiam filias Hierusalcm
duhitet , suum possc invenire dilectura. Metuit enioi
ne forte et ipsis ahscondatur nimis offcnsus dicendo : si

invenerilis dilecium meiim , ut annuntietis ci quia amore


langueo,
Posuit scilicet similitudinem amoris carnalis, de quo
turpes turpia diligcndo ,
periclitanlur , ut oslendat qua
mensura deheat diligi Christus, qui animam nostram post
innumera mala quae ei irrogavimus dilinquendo , quasi
nutrix infantem suo aperto sinu suscipit venientem , et

velut dilcctam coniugem de longinqua patria desideratam


araplectitur revertentem. lllud vero quod interrogant
Hierusalem fdiae, qualis quem inquiri precatur, fides
sit

eius discutitur ,
quomodo cum verum Deum vcrumque
hominem suae credat redemptorem salutis. Quia nisi

ulrumquc fuerit crcdcndo confessa , cum invenire non


potcst , sicut ipse in cvangclio dicit i qui me confessus

/
/fS A P P () .\ I I

fuerit coram hominlbus , confitebor ct cgo cum coram


patre meo qui in caelis cst , itlest verum hominem vc-
rum Deum : et qui me negaveric , negabo eum. Ideo
T. 9. inlerrogant filiae lerusalem dcprecantem dicenclo : qua-
hs est dilectus iuus ex dilecio , o pulclierrima mulierun: ?

(jualis est ddectus tuus ex dilecLo ,


quia sic adiurasti nos ?

Interrogant flliae Hierusalemin persona apostoloruni


vel sacerdotum, qui eorum vicarii derelicti sunt in hoc
inundo pacnitentcm animam ,
qualis et cuius potentiae ,

yel cuius pulchritudinis sit hic qui dilectus fuerat ante


culpam, et ex dilecto offensus factus est post peccatum;
ut dum certa dederit eius puichritudinis signa , et sua-

vitatem loquelae rcctam eius fidem confitendo, ct suuni


pronuntiando errorem fidei , iam filiae Hierusalcm sup-
plicando quaerant dilectum, quem confitendo secundum
symboli fidem dictavit, ut et ipsa cum eius formam re-
colet exponendo , amplius in eius desiderio accenda-
tur, et doleat se tanto ac tali amatorc fraudatam. Quod
autem ait , adiuro vos filiae Hierusaicm , et non decla —
rat per quod adiurentur , subauditur per quicquid in
tota anima , ct in tota virtute , et in toto diligunt cor-
de , eas esse adiuratas. Et ideo quasi conturbatae vim
sustinentes , respondent: dic , inquiunt, qualis cst qucm
quaeris , et invenire desideras ,
quia sic tcrribiiiter acl-

iurasti nos eum scilicet quo carius nihil habe-


;
per
mus , cui Abraham nec dulcc unicum pignus praepo-
suit ,
qui in decalogo iu toto corde , in tota anima , et

in tota virtute diligi iussus est.

Ad haec illa non solum potentiam, pulchritudinem,


vel proceritatem dilecti , sed ctiara omnia liuiament^
V. 10, membrorum eiu3 describit dicendo : dilectus meus can^
didus et ruhicuudus , elecLus cx milihus, Candidus quia
IN CANTIC. LIB. VIII. 49
luK mundi cst ,
quia sol iustitiae est illuminanj omnci

hominem vcnientem in hunc raundum, secundum lohan-


nem evangelistam, vel praeconia prophetarum. Rubicun-
dus ,
quia carnco indumento de IMaria virginc abstraclo
vcstitus ,
ambulatnrus erat in terris , miraculum etiam
angchs prachiturus , lovando in caelos , interrogantibus
oro Isaiae prophctac : quare rubicundum est indumen-
tum tuum ? Quod maximc ictu lanceae rubricandum
portendcbalur. Klcctus vero ex milibus, eo quod a lapsu
primi horainis usque ad virginis partum , unus ex mili-
bus invenlus de stirpc Adae, qui electus a Deo mittere-
lur ad bellum contra hostem diabolum ne iustitia tur- ,

barclur quem unum hominem redimerentur milia


,
pcr
mihum filiorum Adam. De quo praedixit David frater :

non redimcret rcd.imerct homo ? In cuius electionem


,

nulla etiam pars membrorura laude careret , nec alicu-


ius sensus motusque obnoxii tenerentur peccato sed ;

diversa membra diversis actionibus sanctis, magnis lau-


dibus , variisque virtutibus splendescunt ,
qui pro im-
mensa clemcntia ,
quicquid validum , quicquid pul-
chrum, quicquid pretiosum inter spolia, quae de manu
tyranni diaboli tulit , idest crcdentium multitudinera ,

sive in apostolis se in orani sanctorura vel martyrum


turba totum glorificandura ad necem inimici suo imraa-
culato corpori sociavit ;
quos pro diversis charismatum
donis Spiritus sancti , diversis membris , scquentibus
versiculis aptasse monslratur cum
caput eius au- y
ait :
j,
rum optimum; comae eius sicul elafae pahnarum nigrae nua-

si corvi.

In capite fulgorem dcitatis signavit quo pretiosius


,

animae nihil debeat esse, eo quod caput Chrjsti assum-


pti hominis , secundum apostolum Paulum , Deus esse
d
50 A P P O N [ I

proljatur , ct quonlam amantlus sit prac omnibus quae


excogitari possunt solus Dcus in toto corde , in tota

anima, et in tota virtutc, sicut caput prac ccteris mcm-


bris diligitur ; ct vclut aurum oljrizum a cupidis rcgi-

bus amari probatur ,


qui pro eius amore morlibus sc

et acerrimis bellis committcrc non pertimcscunt, quod


quantumcuraquc in subtiiitatis laminam fucrit produ-

otum , splendidius rcdditur , ct ductilitatc sua scmpcr


crescit in maius , et ncc augmentum nec detrimentum
pondcris sentit ; ita ct dcitatis potentia quanto amplius
de eius volucris scrutari maiestatc, tanto immensius pe-
lagus dilatatur ; et qucmadmodum auri materia quo-
cumque duxeris sua molillia sequltur, ita maiestatis im-

mutabilis bonitas, quantumcumque ab implis innumera-


bibbus irritctur [a) peccatis, a sua non frangitur irasccn-
do bonitate; sed patientiac suae longanimitate usquc ad
diem iudicii conversioncm eorum potius quam poenam
expectat. Caput ergo Domini nostri aurum optimum
dixit, eo quod Deus pater caput Cbristi, lux dicitur, vel

splendor ; sive quod splendor crcdentibus in se fulgo-

rera aeternae vitae don[.bit, ipso dicente in evangelio :

iusti fulgebunt sicut sol in regno patris mei.


Comae eius siciit elatae palmarum. In comis scilicct

virtutes caelorum throni , dominationesquc monstran-


tur; quia ut retro dictum est, sicut caput decorum cfii-

ciunt comae, ita praedictae virtutes , ornamentum sunt


terribilitatis et potentiae ac raaicstatis. Eiatae vero sicut
palmarum comac quod dixit , docuit praedicta mlniste-

lia nunquam inclinari a sua potcntla suoque officio ,

scd scmpcr sublimia permancrc , sicut pahiiarum comac


scmpcr vlroris virtutc lendcntcs in sublinic clatac sunt,

{a) Siimin. inale irridctur.


riV GANTIC. LIB. VIII. 51

ct nuniquani marcoris infirmltalc mutantur. Kt sicut ca-


put contincrc ct portarc comas probatur , ila ct Deus
qui caput cst omnium, secundum apostolum, omnia por-
Inrc vcrbo virtutis suac docctur. Nigras aulcm quasi

corvi diccndo , latibulum sccrctorum mystcriorum , ct

magnis(a) obsourilatihus angcloruhi ministcria obtecta ,

per quos iusta cxcrccntur iudicia demonslravit , ut ait

proplicta David : nubcs ct caligo in circuilu eius ; et

posuit tcncl)ras latlbulum suuin ; et iudioia Dci abyssus


raulta.

Nlgrcsccntc crgo mysterio Icgls dlvinae hls qui ocu-


los cordis caccos habcnt, ncc yldcnt per angclorum mi-
nisterla , honorarc amicos Dci , ct cruclarc inimicos.

Nigrac sunt comae eius quasi corvi , sicut dc Aegyptiis

scriptura testatur: mislt in cos, inqiiit, iram indignationls


suae, immissionem pcr angelos malos. Non quia mall

natura sint ,
qui Dei implent voluntatcm, sed quod il-

lis mali et tcncbrosi videntur ,


qul dlgni sunt poena.

Unum cnim atque idcm ministerium angelorum im-


pleri cognoscitur in eis qui vindicantur , et in eis ,

qui exsolvunt vindictam. Illis, qui vindictam conscquun-


tur per angelos, comae palmarum sunt. Illis vero ,
in

quibus vindicatur, propter terribilitatcm pocnarum, ni-


grac sunt quasi corvi. Sic factum in Aegypto cxo- ,

di lectio refert ; dum Aegyptiis tenebrarum planctu

in primogcnitorum percussione vcl in slngulis plagis

nigrescerct dics ; fihls Israel clatarum palmarum vi-


cc candescens ,
gaudia resonahat; secundum quod ait

Sophonias propheta , dicm iudicii iustis nimio cando-


re fulgere , impiis autcm magnis tcncbris nigrcsccrc

(rt) Summ. magis.


52 A P P O N I I

diccnclo: ut quid, impil , spcctaic dicm Domini ? Dics


enim tubae , et ululalus , dics tiibulationis , et mise-
riae , dies nebulae , et caliginis , dies turblnis , ct te-
nebrarum dies illa.

^- '2, Ocull eius sicut colwnhae super rivos acjuarum^ quae lo-
iae sunt lacte , et resident iuxla Jluenia plenissiina.
Oculi totius corporis duccs sunt, sine quiljus omnis
pulcbritudo corporis obscuratur, secundum ipsius domi-
ni nostri Christi sententiam dicentis : Jucerna corporis
tui est oculus tuus. Quibus intcr omnia mcmbra , ni-

bil in corpore carius. Quos congrue opinor ortbodo-


xos divinae legis soli Deo adhaerentes ad scrutanda ar-

cana testimonia eius viros intellegi , beato ooncurren-


tes lohanni eTangelistac ,
qui sedulo sludio , ea quac
aiiis sanctis clausa a saeculis fuerant ,
prior de Cliri-
sti pectore animarum lumen altractum ostendit dicen-
do : in principio erat verbum , et verbum caro factum
est , et habitavit in nobis. Et crat lux vera illuminans
omnem hominem vcnicntem in mundum , et omnia per
ipsum facta sunt.
Hi ergo tales viri , exponendo legem divinara recte
docendo , ostendunt simplicioribus et minus intclle-
gentibus animabus imminere occultas et subreplivas
insidias daemonum , et semper intendentes propheta-
rum ,
patriarcharum , vel apostolorum dicta ;
qui ri-

vuli , vel flumina aut fontes intelleguntur ,


per quo-
rum dicta volitantes , pervcniunt ad plcnissima evan-
geliorum ^ienta ; ubi meditando residentcs , a tergo
hostis venientis ante se proximantem umbram acumi-
ne cordis intendunt. Stcut naturae columbarum a phi-

siologis esse narrantur, quae bibcntes in aqua, ac si in

speculo ante se de longe vident post tergum adrersarium


IN cATTTFc. Lrt. virr. 53

vonlcntcni accipitrem ; ita et hi qui non divitiis ,


non

lionoribus sacculi ,
non tlcsideriis illecebrarum rcrum

insident ; sed mcnle et corporo supcr rivulos aquarum ,

qui sunt libri patrinrcharum et prophctarum iugiter vo-

litant meditando ;
quousquc dc allitudinc scnsuum rlru-

lorum arcana iuxta fluenta plcnissima evangeliorura in-


tellcgcndo perveniant ad residendum iuxta aquae flu-
,

cnta, ah omni peccati nigr-cdine , lon^a purgatione om-


nium vitioi'um, loti lactc doctrinac caelestis, iugiter resi-

dendo , accinitris diaboli dc longe post se venientis ante


seumbram per cogitationcs sinisfras prospiciunt. Quem
cum per umbram de longe praeyiderint venientem ,
de

terrenis aclibus sollicita mentc ad astra dirigunt suac


voluntatis alas. Totus eniin in caelo est ,
qui nihil desi-
derat possidere in terra ; nec dignatur sedem collocare
in terris , et morlalibus magnus videri. Qui in tara glo-
rioso capite coUocatus oculus meruit esse , et in cando-
rem iuslitiac, in quo creatus est,per lavacrum baptismatis
semel reduetus; nunquam ulterius iam vitiorum (a) sordi-

l)us infnscatur, nec doctrinae Christi in se per eius hu-


militatis exempla collatae , vel effuso pro se sanguini

existit ingratus. Nam sicut ex sanguine lac effectum


ubera replet ,
parvulis alimonia ministrando, ita sacra-

tissimus sanguis Christi in animarum salutera convcr-

sus , et vitam tribuit sempiternam , et angelorum splen-


dorem candidissimum refert animabus, quae societatem
Spiritus sancti promeritae , unus cum Deo spiritus ef-

ficiuntur , sicut ille qui eum in specie colurabae super

se venientem in lordane suscepit.


Genae illius sicut areolae aromatum consitae a pigmen-

tariis. In singulis isitur laudibus membrorum dilecti

(rt) Summ. mendose ambitionum.


1

54 i p p o N 1

Chrisll , singulae cliaiisinalum tlonationes monslrantur;


quatinus non doleat se unusqulsque omnes minime pos-"

sidcre , dummodo unam quamlibct gratiam possidendo ,

in corpore Chrisli meml)rum esse mcreatur ; ne cu-

pidus plures sectando , unam quam potuit perfccte pos-

sidere amittat. In genarum ergo pulchritudlnc inta-


ctus rutilat sanguis ,
qui conscientiae intrinsecus crea-
tori integritatem servando , et foris hominibus pingen-
do exemplo, facleni Christi decorat. Multum enim con-
ferunt ad Christl decorem membra ,
quae in se fidei

et pudicitiae integritatem studiose conscrvant •, quae sl-

mul cum his veritatis, bonitatis , mansuetudlnis ,


pa-
tientiae , tranquillitatis , bcnignitatis , suavissimi odoris

inviolata plgmenta intra vascubam cordis sui illaesa con-

tinent. Hae sunt procul dubio genae speciosae , quae


areolis aromatum a plgmentariis apostolicis consitis com-
parantur. Haec enim omnia ita in unum Deum creden-
do servata , areolam aromatum cfficiunt conservantem.
In quo slt delectatio mullitudinis pacis , slcut ex mul-
tls plgmentis suavlssimi odoris redactls in pulvcreni ,

uno yasculo colllgunlur mlsccynda. Oui slmilis cribro


cst cum quo frumenta in area a palels expurgantur.

Consltae, idest commixtae a pigmcntarlis quod ait, apo-


stolorum labore , et arte doctrinae intellegi voluit ad
hanc gloriam huiusmodi animas subbmatas , ut faclem

Christi dignae sint decorare , et delectabilem odorem


suo reddere creatori.
Lahia eius^ lilia clislillantia mjrrham primam. In labiis

illi videntur intellegi qui vices Christi agunt in terris,

qulbus llgandi et solvendi tradita est potestas : qui


ore Christi prolata iussione , iuste peccantes alligant

condempnando, et iuste paenltentes reconcibando , con-


IN CANTIG- LIB. VIII. 55
tlcmpnatlonis vinculo solvunt ; qui sine pcrsonarum
acccptionc omnirnrla vcritate suljnixum profcrunt ver-
bum . Qui practcr lilii candorem iustitlae , et casta

cloqula, niliil in convcrsatione demonstrant , nihil prae-

ter sanam doctrinam , et ca quac ad Del respiclunt lau-


dcm, ex suo profcrunt ore; qui sapientibus ,
quasi lilio-

rum odor , indefessam dclectationcm , et animae medi-


cinam ministrant, insipientibus aulem velut myrrha ama-
ra sentiuntur. Sed cum eius suco ab insipientiae fuerint

intirmitate curati , laudant admirantes et ipsi tantae me-


dieinae de liliis myrrham manasse ,
quae viventia cor-
pora doloribus intrinsccus sanat , et mortua a corruptio-
ne vermium illaesa conservat. Ita et memorata doctrina,
et In praesentl saeculo ab illecebrosis languoribus obslta
curat, separat, et prolongat, sanitatem animae conferen-
do , et In futuro ludicio a verme poenarum conservat.
Manus eius tornatiles, aureae, plenae hjacinthis, Msinus ^- '4-

Christl illos opinor Intellegi ,


quibus potestas eiciendo-
rum spirituum Immundorum indulta est. Qui fulgorem
purae conscientiae mentis Deo (a) et In conversatione ,

hominibus , torno praeceptl tam limpldatl resplendent,


ut nullus in els pallor sinistrae conscientlae resideat ,

qul diabolo in pervasis corporibus tribuat potestatem.


In raanibus enim opera virtutum ,
quae diaboll vlres
enervat Intellegitur, per quam ellsus dimitllt anlmas vel
corpora , super quae ut leo praedam incubans obtinebat.
Per quosfit habitaeulum Splrltul sancto, In quibus cor-
porlbus slbl domicilium fecerat inimicus. Per quos quasi
per manus sanitates dlversarum Infirmitatum: Chrlstus

operarl probatur. Nam sicut inimicus sua membra fece—


rat irapios mundana persuadendo , ita et Chrislus sua
(a) In summ. deest Z>eo.
56 A p p o > r I

ttiemljra reclt iiistos verltatem clocentlo ;


pro quibuf pe-
tit patrem dicendo : volo ut sicut ego et tu unum su-
mus , ita et isti in nohis unum sint ; quos pro diversis
virtutibus vel possibililntibus diversis, sponsae eius com
parat membris. Crcdo simul et illos intellegi manus ,

qui longanimitatis robore semper consistunt , et pervi-

gili cura de saxosis mentibus gemmeas animas per mo-


raenta excludunt. Quas velut hyacintbinas gemmas per
eos plenis manibus Christus cotidie cum magno gaudio
offert patri. Qualis erat illa manus quae dicebat de aliis

manibus: amplius illis, inqult, omnibus laboravi. Qui ul


ostenderet sicut manus sine corpore , ita nihil posse fieri

bonum sine Chrislo : non ego solus ait , sed gratia Dei
mecum.
Haec ergo talls aninia digna est quadriforma lau-
de extolli , ut et manus Christi intellegatur , et au-
rea manus , et torno examinationis praecepti decorata
manus, et plena pretiosis hyacinthinis gemmis. Manus ,

quae usemper mortificationem Christi {a)n circumferendo,


plena est gemmis; et suo sermone, et vitae exemplo lucri-
factas animas de lapideis nationum montibus praeparat
Christo , Deo ad caelorum ornatum
offerendas patri , co
quod hyacinthus praeparans interpretetur. Hae sunt uti-

que praeparationis gemmae, quibus gloriosae manus ple-

nae laudantur ;
quae in corpore positae exhortatione
sua praemiserunt ad caelorum thesauros , sacpe dictas
pretiosissimas gemmas ; et post exitum corporis usque
ad diem iudicii, scriptis suis cotidie praeparare non ces-
sant. Nam quomodo eorum qui contra auctorera vilae
scripserunt blasphemias, raagicarum artium inventores,'
ante se praeraiserunt deceptorum animas ,
quas gehcn-
{«) Desunt VKrba baec mendost in summ.
IN CANTIC. LIB. VIII. 5 ^

nae pabuluni praeparaverunt , et post se oolidie attra-

hunt praeparatores suis tormentosis scriplis ; de quibus


ipse Paulus ait quorumdam hominum peccata
: sunt
praecedeniia ad iudicium quaedam autem subsequun-
,

iur ; similiter vero et facta bona ; ita et eorum opcra


qui manus Christi intelleguntur , et vivi et mortui , per
supradictas animas Dco patri offerendas Christo cotidie

praeparare noscuntur.
Venter eius ehurneus distincius sapphiris. Venter con-
ceptaculum escae est, ubi totius corporis substantia con-
gregatur. Ebur ossa sunt prctiosa elephantina paene ra-
tionabilis bestiae. Sapphirus gemma regalis est , cuius
nomen interpretatur speciosus , sive egreglus , in quo
illi intelleguntur ,
qui licet alios docere suo sermone
non sludeant , cibum tamen animarum Spiritum san-
clum vitam confercntem ,
quem suscipiunt renascendo
per sanctam conversationem iugiter intra se pacis silen-
tio clausum conservant quorum vox est per Isaiam
,

prophetam : a timore tuo Domine in ventrem concepi-


mus spiritum salutis tuae. In quibus ita residere serrao
Dei vel Spiritus sanctus delectatur , sicut consules ia

throno eburneo. In quibus dum secretas animarum di-

vitias reconditas per aenigmata ostendisset, nec marlyrii


gloriam silentio praeteriit eboris in eis decorem, fortitu-

dinem, et imputribilitatem demonstrando. Ipsi sunt enim


pretiosa et imputribilia ossa ,
quae numquam contrita
in favillam oblivionis convertuntur. Sicut de impiorum
memoria propheta testatur dicendo ,
periit memoria eo-
rum cum sonitu sed illaesa in perpetuum permanent ad
,

bonorum memoriam de quibus propheta te&tatur Do-


; :

minus custodit omnia ossa eorum unum eis non con-^ ,

teretur. Qui super oranem gloriam retrodictam dislincti,


58 A P r O 7f I I

iclest picturati gcmmis , inlegritalis sapphiro praedi-


cantur : qualls illa niullitudo sacrato numero distincta ,

beato lolianni ostcnsa in monte Sion , cum agno ambu-


Jans centum quadraginta et quattuor mllia signatorum.
Sicul tamen ipsum libellum recipere placet ,
quo-
rum opinor cum signo fidei hoc esse maxlmum ac lau-
dabile slgnum , ut angelicum signum integritatis, quoJ
detullt nasccndo in mundum, intactum reportet egre-
dicndo de mundo ;
qui inter ceteras sanctimoniales lau-
dcs , matcria vlrginitatls , cbore et sapphlro veritatis ,

constructa in cls speciosa egregiaque sedes Spiritui san-


cto laudantur dicendo: hi sunt qul venerunt de tribula-

tione magna , et laverunt stolas suas , et candldas eas


fecerunt In sanguine agni , ct cum muileribus non sunt
polluti , vlrgincs permancntes , et in ore eorum non est
inventum mendacium , nec dolus. Ecce speciosus vcn-
ter integritatis veritaiis incorruptae , et in martyrii glo-
ria regalibus gemmls distinctus ; dlgni namque qui egre-

gius eburncusque castimoniae gemmis dlstlnctus specio-

si formae pro fdiis hominum ventcr intellegantur ,


qui
in se cx omni parte gloriosam ostendunt, veramque
imaglnem creatoris. De quibus, et procul dubio dicitur,
quod commcmorat Christus: beati ventres,
ipse qui non
non genuerunt. A quibus utique nunquam non peregri-
natus est sanguis , sed occultus in suis sedibus usque
ad corporis finem rescdlt. Dignae igitur anlmae quae tri-

formi laude cxtolli mercantur ,


quae non ostentationis
scientiae studio , scd obstaculum peccato ponendo, the-
saurus factae sunt dlvinorum eloquiorum , ventcr Chri-
sti eburneus , tolcrando scilicet pro iustitla durissimas
passioncs , eburneus venter effectae , et in sapphiris
speciosis egrcgiisque pracdictis castimoniae gemmis di-
stinctus.
I\ CAWTIC. LT?.. VTIT. 50
Criwa iUius coliuunac niainiuicae^ qnae funclatae v- i5.

sunt suver hases aureas.QjWxvdi igitur tanti corporis illi


inilii videntur iiitellegi, qui se liumiliando lantae elli-

ciuntur fortitudinis, ut omnia membra capitis , totum-


qiie corpus ecclesiae subvehantsicut ipsius vox per pro-
pbetam praedixit: super quem requiescam ? nisi supcr
humilem vel mansuctum,et quietum el trementcni
, ,

scrmones meos? Qui veram perfectamquepbilosopbiam


Gbristi inconcusse obtinere noscuntur. Qui tempestate
daemouum per quambbet tribulalionem non incurvan-
lur, quos a caritatc Dci neque fames ncque gladius ne-
que ullum pericuUim scparat. Nam sicut crura , si sa-

nissima fucrint, tctum pondus corporis portant; ita sa-

pientes gravissimi et vere pbilosopbi viri , sua modera-


tione patientiae varias ecclesiae impugnationes suppor-
lant , et suo exemplo infirmiores ctiam titubantes , et

in periculis lapsos, incbnatos superbos de praecipitio


mortis revocant, et supur bumibtatis basem slabibunt
et confirmant.

Illa ergo crura laudanlur, quae cobminarum robur,


et marmorum decorem, et ilbus pctrae in se imitatio-

nis simibtudiucm conlinent, de qua dixit apostobis


Paulus fibos Israbel in dcserto potatos, sicut ait : bi-
Lebant de sequenli eos petra ,
petra autem erat Gbri-
slus.Quae babentinvisceratam ibrtitudinempatientiae,
veritatis contemptum rerum praesentium et cetcra
, ,

quae rebicebant in Gbristo , cuius fortitudinem ipse


nialleus principis mundi miratur interfector PiLatus.
Quae tamen columnae , ut nobis a viris antiquissimis
ct perfectis discendi quae bona sunt aditus panderetur,
super bases aureas fundatae laudantur. Dc quibus ba-
sibus opinor esse , Abel Setb Enos jN oc Abrabam
, , 5 , ,
l

60 APPOKII
Isaac, lacob, losepli , lob , rieliam , Ilelisaeum, Danilie-
lem , eorumque consimiles, qiii veve per bonum natu-
rae aureae ,
per bumilitatis planitiem , et stabibtatem
mentis bases intelleguntur ;
quae nulla vioienta manu
de sua quadrata fidei intentione potuerunt moveri , sed
perstiterunt in suo vestiglo sanctitatis , unum verum
Deum colendo, sicut fncrant ab artiiice Deo ad exem-
plum omnium gentium collocatae,ul super earum exem-
plum ctiam praedictae cobimnae marmoreae fundaren-
tur. Quae ideo aureae , quoniam patlentia in eis quac ,

toto mundo refulsit, laudatur. Ideo aureae quia , sicut

aurum de squalido luto ,


pretiosa materia inter impias

nationes emicuisse probantur. Ideo aureac quoniam si

quid de istius turbulentis saecuii pallore infuscalione-


que peccati contraxerant , camlno tribulationis deco-

ctum est et colatura. In quarum animarum fide fundali

quique fortissimi viri sunt ,


qui crura speciosi corpo-

ris Gbristi , et columnae fortissimae demonstrantur.


Species eius nt libaiii , elecUis iit ceclvi. Libanum
iam saepe diximus odoris incensum , altaris limpidissi-

mum tbus. In quo macula nulla est interpretari ,


quod
a sumino pontitice super bostiam pro peccato oblatam,
ot bolocaustum idest totum combustum, quod peculia-
re Deo crat saarificium iabebatur imponi. Quae duo bo-
stiae velut peculiare sacnficium intelleguntur Deo. De

ea igitur quae pro peccato offerebatur^summis pontifi-


cibus masculini sexus edendi copia est permissa. De il-

]a vero, quae bolocaustum appellatur , nulli contingere

indub'etur. Quae utique cougrue in specie Verbi carne-


facti referenda intellegnntur.Alterum quod pro peccatis
bumanae naturae a principibus sacerdotum super altare
crucis, licetncscienLibus,utlibanus odor suavitatis iui-
,.

ly CANTIC. LIB. VIII. 61


ponllur. Qiiae Iiosllae sacerdotlljus per sacrum lavacrum
eiteclis ,
qui nihll iu se femlneae conversationls , sed
totum mascullnum constrictumque contlnent in mentc
iubentur edere in eius corporis sacramento. Alterum vcro,
quod singularls hostia suavltatls Deo patri effectum cst.

Est ergo species sicut lihani , nihil de contagione


peccati, convcrsando inter implos et pcccatores, contra-

licndo. Culus opera nlhil quod caelorum virtutibus di-

splicerct , sed omnis actus eius sacririclum omnipotenti


Deo patri acceptabile portcndebat. Sicut species iibani
quac thus inlerpretatur soli Dco, ut saepe dlctum est, in

odorem suavitatis inccnsum poncbatur , de qua opera


praedicit propheta : speciosus forma prae filiis homi-
num , diffusa est gralia in labils tuls. Et alius prophe-
ta sic ait ; obstupuerunt super eum muUi , sic gloriosus

crat aspectus eius inter fiiios hominum ! Quae specici

utique ad opera respicit sancta ,


quae decorum vel spc-

ciosum in conspectu Dei reddunt amplectentem sc .

Quod autem ait electus ut cedri , immobilem patientiam


vel humilltatem eius ,
pcr quam dolus non est in ore

eius inventus praedici videtur ;


per quam eum exalta-

tum inter ouincs sanctos consortesque eius vel electos


cedros , reges ,
prophetas vel apostolos demonstrat
Coniirmante de eo magistro gentium Paulo : humiliavit
se , inquit , factus oboediens usque ad mortem crucis.

Propter quod Deus illum exaltavit , ct donavit iili no-


men ,
quod est super orane nomcn ; ut in nomine lesu
omne genu flectatur caelestium tcneslrium et infer- , , ,

norum. Quae electio non ad ver!)um slngulare patris ,

sed ad omnem electum ex millbus assumptum de mul-


titudine , convenire probalur. Qui inter omnes homines
solus elcctus invcntus est plcaus veritate. In quo pater
(32 A P P O N I I

mendacii nihil rcperirct suum tcmptando ;


qui inler
omnes iustos fortissimus proeliator ,
qui aculeum raor-
tis confringeret solus electus est. Cuius victoriae exalta-
tio , ut ccdri inter myrices , caclorum virtutibus singu-
lare miraculum praebuisse raonstratur, Porro autem
electio eius ideo cedris est comparata ,
quia cotidie in
augmentum corporis sui ,
quod est ecclesia , crescit ; si-

cut cedri arbores semper crescere augmentarique dicun-


coA.Jlo- ^^ pi-opheta iustus ut palma florebit *, ct sicut
ly^, .
^ji. ,
riet
cedrus ,
quaa est in Libano raultiplicabitur.

V. i6. Guliur illius suavissinium , et iotus desiderabilis : ta-

lis est dilectus meus , et isie est amicus meus^fdiae Hieru-


salem. Guttur domini nostri Icsu Chrisli ilU mihi vi-

dentur intellegi ,
qui ab omni mundiali negocio se ita

prolongaverunt, veram philosophiam arripicntcs, ut non


opera hominum , non felicitates brevissimi temporis ,

non clades et miserias mortalium , non turpla verba ,

non impia lucra , non cachinnos risus stultiliae , simi-

les ardentium spinarum strepitlbus, sed semper melliflua


eloquia Dei eorum guttur meditando , suavissimum gut-
tur effccti sunt Christi. Qui nc daemonum guttur effi-

cerentur, malorum hominum acta loqucndo, rclictis ur-

bibus dcserta petentes ab hominum consortio migrave-


runt, prophctarum excmpla scquentes, Heliac, Helisaei,
et lohannis Baptistae ,
per solitudines ct speluncas pc-
trarum oberrantes , ne impiorum hominum errore parli-

ciparentur in urbibus. In quibus nullum officium huius


mundi voluptas , sed totum obtinet Christus. De qui-

bus non dubium dixisse apostolum nam qui Chri-


est :

sti sunt, carnem suam crucifixcrunt cum vitiis et con-


cupiscentiis. Qui omnes actiones corporeas omittentes ,

solum se , indefessis laudibus creatoris instando die no-


Ilf CANTIG. t!B. VIII. 63
ctuque, siiavisslmum guttur Cbristi praebuerunt. Cum
enim niliil aliud quam laudes hymnorum, et exulta-

liones Dei eorum resonant fauces , desiderabile suavis-


simumque angelis et liominibus totum in se Christi
corpus efficiunt: dum quod displiceat
nibil in se triste,

maiestati, sed totum quod plenum sit gaudium Deo


et angelis continent Nulla igitur causa facit amaros
et exosos bomines nisi lata possessio cum suis amatori-
bus peritura, et nulla alia causa facit suavissimos et
desiderabiles Deo et bominibus sanctis , nisi parva vel
contempta possessio mundi. Et ideo totum desiderabi-
le efficit corpus Gbristi, is qui guttur per fsupradicta
efficitur; dum vident bomines opera eius bona, et glo-
rificant patrem Deum, quia totum se omnifarie suavis-
simum reddidit omnia contempnendo.
Exposuit ergo interrogata a filiabus Hierusalem pae-
nitentis persona per singula membra pulcbritudinem
Cbristi ; caput eius ad deitatis fulgorem referens , et ce-
tera membra ad electorum apostolorum gloriam: coru-
scantenij per quod edocetur, ut quando anima' quo-
si

libet errore vel delicto decepta fuerit, et veniam pecca-


torum cupierit proraereri , verum Deum verumque ho-
minem in Gbristo creditura est confitendo; et omnem
hominem qui secundum magistri Pauli sententiam
Cbristum induit , et renascendo os de ossibus , et caro
de carne, et membrum de membris eius effectus est^
tamquam se diligere , e: immaculatum fieri desiderare,
optare, et credere edacetur , sicut supradicta singula
membra Cbristi diversis laudibus extollit, et diversis
pretiosis materiis comparavit. Nam si quis diligere se
profitetur GbristumyCt pi^aedicta non diligit raembra,
mcndax est, Quis enim unquam quolibet amore diiigit
,

Oj ll];A.P-PQNI-r

(juemplam ,et aliquniu partem corporis cius vult depe"


rire?Aut non eum niagls omuibus liuiameiitis mem-
Lrorum vult sanissimum et decorum seraper durare ?
Illud vero quod dicit supradictapersona:talis est di-

lectus meus, et iste est amicus meus tiliae Ilierusalen:^;

hoc vult inteilegi,quod ipse sit vere dilectus et amicus


Ghristi, per quem Gliristus dillgitur^ qui se per supra-
dictani pliilosopliiam contempnendo mundum cum
pompis suis suavissimum exliibuerit guttur eius. Ilic

est, inquit, dilectus meus pro mea dilectiouc mortuus,


v^rus bomo; et iste est amicus meus pro mea glorifica-

tione resurgendo a mortuis, verus Deus. Hunc utique


paenitentis persona ex dilecto dilectum suum diligendo
efFectum, et amissas amicitias eius ,
per lacriraas repa-
* ita cod. rasse testatur. Nam quae somuo expressa^^^et de-
letali

liciis resoluta pulsantem audire contempnendo perdide-


rat , fatigata quaerendo per devia afflictionls itinera

inter lilia continentiae et castitatis pascentera invenit.


Primum enim cum interrogassent iiliae Ilicrusalem ^

quarum officium est pro paenitentibus supplicare ,


qua-
lisesset dilectus ex dilecto per olTensam promulgatus,
* itaooil, u-t scirent, an domino Ghristo vero Deo, an alio * ali-

cni desideret suum nuntiari amoris languorem , eo


quod multis sint errantis animae adulteri vitiorum spiri-

tus, dilecti, vel amatores, quos nimio odio execrantur fi-

liae Hierusalem, idest sauctorum personae, eius illa per


singula membra pulcbritudinem exposuit paeuitendo.
v« r^. Nunc autem intevrogant quo abiit, inquiunt, ^//ec^^^i'

Uius o piilchen^inia mulieruni^ Quo declinavit dilectus


tnus\ et quacrenius eum tecum ? Ne forte non credat

eam decruce in paradisum inducendo conritentem la-


trouem abisse , deinde in inferos , inferui carcere tru-
IN CANTC. LIB VllU 55
sas anuuas rcdclcndo supcrius declinasbc , scd (luasi
phantasma in aera lapsum ut asserit impius iManichaeus.

Uhi vero agnoscunt confiteri vel credere cam haec, quae


evangcliorum nunc sermo tcstatur et pulcherrimam ,

appellant , et pariter se ad quaerendum pergcrc pol-


licentur , respondente ea : dilectus meus descendit in Ca|. VI. i.
hortum suum ad areolaui aromatis , ut pascatur in hortis

et lilia colligat, Desccndit utique cum trophaeo victoriae


de altitudinc crucis in hortum suum paradisum qui ,

clausus fucrat por Adam , ut pascatiir ihidem primum


iaetitiae fructum salutem confitcntis latronis , ubi areo-
la aromatis una confcssio fidei multa mcrita animarum
multis tribulationibus acquisita , complccti ostcnditur ;

quas de regione inferni ereptas aggregavit ab infcris rc-


surgendo. Quicumque enim sanctorum antc cius ad-
ventum extiterat, tribulationibus et aerumnis subiacuis-
se leguntur, per quod laetitiae horti eorum animac sunt
effectae. De quibus nunc ait , ut pascatur in hortis , ct
lilia colligat ; in quibus hortis eum pascentem invenit ,

utpote agnum , et multitudinis in unam fidem vel cari-

tatem glutinatae, oratico confcifssionis animarum , ut


regem , delectari odore ; inter quas animas , in quibu*
hortis ,
pro cuius meritis , liliis comparatas credo pro-
pter candorem castimoniae, elcgit nimiam dclectationem
inesse manibus ,
quasi sponsus aggregat conservandam.
De quibus hortis per Hieremiam praedixit Splritus san^
ctus : erit , inquit , animarum eorum idcst credentium ,

Deo caeli , sicut hortus irriguus. Et dc quibus liliis

item pronuntiatum est , talium animarum gloriosara di-


lectionem per Isalam : eris , inquit , corona gloriac in
manu Domini. Et alius huic similitcr : anima mea in
manibus tuis scmper , et legem tnam non sum oblilus.

e
(}(5
A r ro N 1 I

UnJc crgo evklcnter doccmur , liorliim intcllcgl cli-

vcrsaruni crcdentiuni Chrislo nationcs, quas sua doctri-


na per apostolos cxcoluissc monstratur ; in qulbus hor-
tis animas lilia appellari opinor , (juac hoc in sc ma^
gno studio scrvant ,
quod contulil natura nasccndo ,

idest integritatem per quam ipse Christus apparuit mun-


do •, quae simul humiJitatis ct fidci vel contemptuni
praesentium rerum in se oontinent suavitatis odorcm ;

quae Icgcra cius indcsinenter meditando nunquam obli-

viscuntur ;
quac eum imitantur in omnibus in quibus
conversatus est et docuit super terrara. Has pro liliis

in manibus gestat ; intcr has absconsus latct aniraac


pcccatrici sive a fidei tramite declinanti. sive increduli-

tali iudaicae; inter quas eum invenit, eas imitando, anlma


paenltcntis ; ibi eum talia diligendo reperit ; ibi ei rc-

propillatus apparuit post olfensam; ibi eam iam dignam


suis alloquiis fecit ; ibi eara reparata pristina pulchri-

tudlne ,
quara peccando aralserat , collaudat ; ibi fiilae

Hierusalem caelestis ,
quae est mater sanctorum ,
qua-
rum est magna laetitia in conversione paenitentis , in-

vento coramuni gaudio perfruuntur , ut cuius foeditate

offensus declinaverat , nunc eius pulchritudlnem admi-


retur dicendo : pulchra es , amica mea , suavis et clecora

sicut Hierusalem , terrihilis ut caslrorum acies ordinata,


Pulchritudo anlmae in lenitate morum , et suavitas

in raunditia cordis ostenditur ; decor autem in amore


pacis raonstratur , eo quod Hicrusalem visio pacis in-

tcrpretatur. Terribilitatem vero eius in veritatis et ca-

stimoniae tiducia docuit permanere ,


qula intactae veri-

tatis castimoniaeque arrais accincta anlraa , non soluni


nihil raetult in procinotu (a) contra hostcs suos, sed eliam

[a) Siiimn. viliosc praccinctu.


,

IN CINTIC. IIB. Vnu 6T


lcrribilitalom falsiloquis et incestoribus sua praesentia
iiicutere comprobatur. Acies euim ordinata est contra
diaboli iacula> veritatis et castae conscientiae loricape-
ctus armatum. Qaamvis igitur aliorum vitLorum anima
mole prematnr, si supradictis annis fucrit communita,
iiuliius raortalis perfacile potentia deterretur. Quae cum
magna in omnibus sint, tamen in his quam maxime
qui ecclesiac praesunt, gloriosura obtinent locum; iu
quibus triformis castitatis vigor sanae fidei , recli iudi-
cii, et corporis pudicitia terribilitatem adversariis, si-
cut castrorum acies ordinata , ostendit..

^\ferte oculos tiios a me, (juia ipsi me a\>olare fe- v. 4.

cerunt^ Sunt namque oculi nequissimi in anima erran-


te a notitia creatoris ,
qui perversitate doctrinae dia-
boli strambi efTecti lucem Ghristi non recte intenden-
do, totum corpus et animam tenebrosam eiliciunt. De
quibus in evangelio dicitur: si oculus tuus nequam fue-
rit , totum corpus tuum tenebrosum erit. Quibus oculis
eum intendit pulsantem ianuam mentis suae, quando
ofFensus avolaverat ab ea; et incidit in latrones duni
quaerit eura, quos dixit custodes murorum. Sive er-
go localera credendo eum, opinetur esse aliquem lo-
cum quem Ghristus ignoret , sive adimat ei incarna-
lionis mysterium, nequissimis oculis eura intendit,
sicut illi quos propheta detestatnr dicendo : pupillura
et viduara occiderunt , et advenas interfecerunt , et di-

xerunt , non videbit Dorainus , nec intelleget Deus la-


cob. Seu iudaicae plebis inducatur persona quae ad-
huc non credit Ghristura' in carnem venisse , et secun-
dum Hieremiara prophetam Deum in terris visum ve-
nisse in Ghristo ^ cum hominibus conversatum; mone-
tur utique huiusaiodi persona post errorem facinorura
68 AP PO N II

reversa ad notitiam creatoris , ne f^nm illis oculis in-

tendat, quibus eum solum hominem inter latrones pen-


dentem in cruce nequissimis oculis intenderant criide-
lissimi interfectores. Sed iilis se oculis intendi deside-

rat Ghristus , de quibus dixit apostolis : beati oculi qui


vident quae vos videtis ; quibus utique extrinsecus ho-
mo videtur, iatrinsecus intellegitur Deus. Non igitur

personarum eum acceptio fecit avolare, sed animae


male vivendi voluptas. Ubi enim recte credendo , sim-
plicitatis obtutibus aspicit anima creatorem , simplici-

tatis columbarum eius oculi comparantur oculis. Et

non dicitur ei : averte oculos taos a me ,


quia ipsi
me avolare fecerunt ; sed dicitur : ostende mihi fa-
ciem tuam, quia decora est. In hac autem persona,
quae pulsanti non aperuerat, soli oculi qui aliquando
non recte videbant redemptionis humanae mjsterium,
iubentur averti. Alia vero membra in ea plebe, capllli,

dentes, et genae laudantur, hoc est illi qui per bona


*
opera decorant ecclesiam , sicut sequitur dicendo

Capilli tui siciit greges caprarum ,


quae apparue-
^' runt de Galaad, Dcntes tui sicut greges oi^ium^ quae
ascenderunt de lavacro , omnes gemellis foetihus ^ et
^* sterilis non est in eis. Sicut cortex mali punici sic ge-
nae tuae ^^ absque occultis tuis. De his quidem mem-
bris iam retro ,
prout Dominus donavit, in alio di-

ximus libello. Sed ne in totum videamur praetermit-


tere praesentem locum , capilli huius plebis quae post
ofiensam ad dilecti sui gratiam per paenitentiam re-
vocata est , et post nuditaris foeditatem ad pristinam
pulchritudinem, illi intelleguntur in ea qui non sermo-
ne scientiae , non continentia ieiuniorum, non castitatis

gravitate commendanlur'^ propter quod caprarnm gre-


gibus lascivisjlevibusque auimalibus comparantur^ sed
IN CANTIC. LTB. VHr. 69
tjohi iii els crctlulltas rectae fidei et misoricordia (a) lustis

laboriljus laudatur , eo quod ministris Dci impertiendo


solatia , ccclesiam Christi dccorare probantur ; eo quod
non dicit eas ,
quihus cius capillos comparat , ascen-
disse de monte Galaad , sicut rctro in eo loco uhi de

ea plehe tractatur ,
quae non est ad vomitum reversa
peccati, sicut nunc de hac , de qua sermo est , in-
tellegitur factum ; sed dicitur, capilli tui sicut grex ca-
prarum ,
quae apparuerunt non de monte , sed de Ga-
laad. Inler ascendere enim et apparere multum distat ;

nam secundum geometricae disciplinae formam vel nu-


raerum , ascen^io in tribus dividitur partihus , longo
lato et grosso ; apparitio autem in duohus tantum lon-
go et iato ,
quae nimiae tenuitatis plusquam aranearura
tela attenuata monstratur. Unde ergo datur intellegi ,

iilos qui ascendentihus capris {h) comparantur de mon-


te Galaad esse ,
qui ah inferiore sensu carnali ad su-
periorem spirilalem ,
quasi retorti in plectam , velut ca-
pilli in capite sponsae ad Trinitatis notitiam et intelle-

genda spiritalia sacramenta suhlimantur , eo quod Ga-


laad aeervus transmigrationis vel testimonii interpreta^
tur. In his nempe talihus sedit acervus testimonii; in il-
lis vero ,
qui apparentihus de Galaad capris comparan-
tur , transmigratio testimonii , in quihus longitudo et
iatitudo , novi et veteris testamenti credulitas vix tenui-
ter apparet ;
quihus sufficit novum et vetus credere te-
stamentum, quod Christum promisit, et quod Christum
ostendit apparuisse in terris ;
qui etsi peritiam tantae
scientiae minime fuerint assecuti, quo unius deitatis po-
tentiam in trihus possint coaeternis approhare personis ,

sufficit fides.

(«) Suram. absurde mina. {b) In sumra. deest capris.


70 A I' P O N 1 I

Iii Jcntlhus vero hl dc plcbe iudalca qui luti sunt


sacro lavacro , et tonsa al» cis est vetcris consuelutlo
peccandi in Chrislo , ct cx nigredine faclnorum can-
didi ride effecti laudari intelleguntur ;
qui ex luporuin
avida feritate humilitalem Chrlsti sequentes , mansue-
tis ovibus comparantur cum dicitur : dentcs tiii sicut gre-

ges ovium ,
quae ascendenmt de lavacro» Qui propter acu-
men boni ingenii , et verbum Dei ruminando , et robur
tolerandi propter Christum iniurias, fortissimi dentes ec-
clesiae nuncupantur ,
propter innocentlam autem vel
patientiam ovibus similantur ; de terrena vero et caeno
demersa consuetudlne vitae praesentis sive ad baptismi
gratiam , sive ad mehorem conversationem conversi
ascendere coUaudantur ;
qui mentis intrinsecus Deo
placitae , et corporis actionibus bono exemplo sanctlta-
tis, gemellos generant foetus. Ut apostolus virginem lau-
dat quae eorporis et spiritus sanctltate refulget, sicut in
praesenti nunc ait : omnes gemellos foetihus^ et slerilis non
est in eis. Illa procul dubio beata est aniraa in grege Chri-
sti ,
quae non inanibus verhls corrupta hominibus ge-
slit videri , sed fructus mentis sancto Spirllu seminan-
te Deo in quibus omnibus bonis operIl)us il-
generat ;

lud quam maxime crcdendo oonclpit, praedicando pari-


ter ab uno vero Deo omnium creatore novum et vetus

testamentum manasse.
In genarum autem pulchritudlne eos intellegere
possumus 5
qui lapsi post baptismum , luxuriae raa-
cuhs imaglnem in se foedaverant creatoris ; mundati
vero lacrimarum lomento ,
per paenltentiam ad prlsti.-

nam pulchritudinem refi^rtnali , facieni ecclesiae pul-


cherrimam reddunt. Qui ideo cortici maii granati rom-
parantur ,
quo dehcata grana contecla scrvantur , et
IN CANTIC. LIR, VIII. 71
in miiltls mcdiclnac gcrlt medelani ;
quonlam lapsus
sai mctu vcl gcmitus vel caulclac cxcmplo , alios qui
iisperitatcin pacnilcntiae laboremquc ignorant , conti-
ncnt a peccato , aliis autem iam aegrotos suo cxcmplo
mcdcntur huiusmodi. Absque occultis tuisquodait,
pulchriorem docuit castitatis cultorem in intrinsecis
mentis Deo decorcm gaudil praeparare , omnibus tur-
pissimis cogltationibus foris cxclusis ;
proptcr quod ho-
minibus conversationis suae angelicum speciosumquc
ponit exemplum. Illa enim quac occulta sunt homini-
bus bona, tam magna apud eum probantur , ut compa-
rationem excedant ; et ipsa sunt soia quae solum habe-
re probantur laudatorem et iudicem Deum.
Hae ergo tales animae ,
quae per satisfactionem
ignorantiae , et innovationem vitae praeclarae ,
gena-
rum loco sanctae verecundlac rubore decorant ecclesiae
faciem ,
pro muro ostenduntur esse exemplo vitae illu-

stris aliis anlmabus delicatis , ct nullo tempestatis cri-

mine laesas , cortici mali granati eas assimilando ,


qui
ab iniuria laesionis suavissimos fructus occultant ;
qui
omncm austeritatem ,
quae etiam medicina est , osten-
tant , ne videantur ab hominibus gloriam consectari ;

et omnem suavissimum Deo sanctlmoniae fructum oc-


cultant , implentes illum psalmographi versiculum di-
cenlis : omnls gloria eius filiac regis ab intus ;
qui per
veram patientlam et firmissimam humilitatem et iusti-

tiam ,
pro fratribus morti subcumbere parati , veram in

se Christi imaginem expresserunt. In genarum enim


pulchritudine virginitatis pudicitiam , ut saepe dictum
est , intellegitur refulgere ; quo bono nec ista expers est
plebs ,
quae per paenitentiam absconsum invenit Chri-
stum. Huic utique pomo castimoniae assimilatur quod
Christus , qui arbori malo granato comparatur , nascen-
72 A P P O N 1 1

tlo |)er castam virginem gignit. Et quia per ipsum crea-


ta sunt omnia, non incongruum cst angclorum naturam
in corlice mali granati per acnigmata nominatam opina-
ri. Nam simile est quod ipse Christus huiusmotli promi-
sit : in resurrectione , inquit, non nuhunt nequc nuben-
tur , secl erunt sicut angeli in caclo.
Et quod praesenti versiculo ait : sicut cortex mali
punici genae tuae ;
quemadmodum enim ut saepe dixi-
mus fructus mali granati cortice continentur, ita animae
credentium Deo angelorum sanctorum custodia ,
qui
sunt yirtutes et potestales omnipotentis Dei , ah impu-
gnatione et insidiis daemonum velut clausae commu-
niuntur. Et ideo inveniahile erit iudiciura ,
quia doctri-
na salutis sicut aqua maris semper inundatus est mun-
dus ; unde non defuerunt exempla bonorum , adiutoria
divina , et defensionis angelicae nobis etiam nescienti-
bus ingeruntur ; et haec omnia creatoris largitas con-
fert, ne peccemus. Et quia persuadente diaholo labimur
in culpam , remedium paenitentiae praestitit post pec-
catum ; quae qnantum valeat , licet in multis eviden-
tissime doceatur , tamen praesenti loco luce clarius de-
monstratur , ubi pulsanti , vocanti , trahcntique dum
non commodat voluntatem Spiritui sancto , declinavit
huiusmodl animam atque transivit contemptus ; et sub-
ducta defensione ,
passus est eam percuti , vulnerari ,

itaque nudari ; et tamen post satisfactionem , in earum


gloriam revocatur, quae imaculatae sunt velut columbae.
lusti enim vita beata est , sed occulta. Paenilentia au-
tem peccatoris diabolo luctum , et angelis sanctis ma-
gnum praeparat gaudium,- Christo domlno nostro sui ad-
iutorii dextram porrigente, cui est gloria in saecula sae-

cula saeculorum. Amen.


FINIT LIBER OCTAVUS.
,

IN CANTIC. LIB. IX. 73

INCIPIT LIBER NONUS.

s.exaginta sunt reginae , et octoginta concuhinae ^ et aclw Cap.VI.7.


lescentularum non est numerus. Una est columha mea , v. 8.

unica est mairis suae , electa est genetricis suae. Viderunt


eam Jillae , et heaiissimam praedicaverunt \ reginae et con-

cuhinae , et laudaverunt eam,


Llcet omnls scriptnra divinitus spirata sacris my—
steriis sit inyoluta , tamen praesens locus tanta nube
textus est , ut nisi ipse sermo Dei patris omnipotentis ,

qui haec scribenda dictavit , deprecatus adfuerit , et


ipse nobis illuminare dignetur ,
quod ipse sacramenti
callgine texit , hebes erit sensus noster et sermo. Obse-
cranda ergo est Christi redemptoris insuperabilis pie-
tas , ut nobls cllnguibus primo in loco aperire digne-
tur ,
quid sibi sexagenarius numerus ct octogenarius

vclit ; deinde quae sint reginae ,


quae concubinae , vel
quae slnt filiae , aut quae adulesccntulae ,
quae nume-
ro carent , vel quis earum rex et dominus co^noscatur
nec non quae sit illa unica raatri et electa genetrici
suae tantis laudibus elevata. Vigilanter ergo intendat
diligens lector numeri rationem minime posse liquere ,

nisi eorum sententiis fuerit terminatum ,


qui omnia nu-
mero, pondere,et mensura constare, asserere sunt conati.
Non igltur videatur sanctae religioni contrarium , si

in paucis praedictorum sequamur sententiam ,


qui a
creatore susceptam sapientiam , sibi et non donanti de-
putando , stulti sunt reputati ;
qui Dei providentla , si

qua bona nobls dixerunt , et tamen , ut dictum est ab


antiquis , sibi vixerunt ; in quibus si quippiam nostrae
religioni aptura repperlatur , id iit aurum de luto colle»
74 A P P N 1 I

ctum , velut pretloslsslraa gemma de stercore ad domi-


nlcum thesaurum rcportatur , inler quos geometrlca ct

arithmetlca vel dlalectlca ars cerlls in causis non est

ab ecclesla repudlanda ,
qulbus et obscura per numeri
ratlonem monstranlur , et occulta falsltas verislmllibus
declaratur. Nara prlmum iudicium Salomonis , ubi dua-
bus mullerlbus altercantibus , necato filio unius sine
teste , inlerltum minando viventl , repperit veritatem ;

et ubi loab maglster railltum Davld pro Absalon fillo

eius instruit raulierem , cuius sermonibus lacrimosis ad


pietatis indulgentlam inclinaretur David rex ; et paene
omnes domini noslri Fesu Christi altercaliones cum lu-

daeis , dialecticae concluslones probantur , in ioco illo

quam maxime ubi de baptisrao lohannls , et de adultera


lapldanda , vel de censu Caesari reddendo interrogatur.
Disclpllna autem georaetrlcae et arithraetlcae artis raen-
sura et numero omnem creaturam docet constare , de
quibus quia omnls saplentia a domino Deo est, allquan-
ta videntur divlnls lltteris interserta , secundum illud

prophetae : verbura ,
quod raandavit in rallle generatio-
nes. Vei illud apostoli ,
quo adhortatur auditores suos
coraprehendere de mysterlo crucis ,
quae sit altitudo ,

longltudo, latltudo, et profundum. Et illud : habeo , in-

quit ,
qulnque verba ,
quae ioquar vobis in ecciesia.

Et raulta his slrailia invenluntur in iibris divinis ,


qui-
Idus per nuraerura declarantur mvsteria.
Sunt autem apud supradictos alii divisibiles nume-
ri ,"alii indivislbiles , alli inter multas divisiones secan-

tur , alii in unam. Ncc illud vacuum opinandum est ,


quod in aedlficatione arcae iubet Deus ad Noe nume-
ro vel mensura eius crescere constructuram. Similiter
in Hiezechiele prophcta ubl figuram constructionis Hie-
IN CAKTIC. LIB. IX. 75
rn.salom vcltempli iubetur cIescribere,nuraero acmen-
sura legimus omnia,sicut in figura essepatrata; ct mul-
ta bis similia curiosus lectorinveniet in libris divinis.

Primum vero, ut dictum est, iudicium Salomonis, dum


adulescens adbuc rcgnare coepisset , de duobus mulie-
ribus altercanlibus de filio interfecto unius, dialecticae
argumentationis occulta veritas populis demonstratur.
Disciplina autemartis geometricae et aritbmeticae, alte-
ra numero,altera agit mensuris; et ita esse cognatae pro-
bantur,ut una sine altera stare non possit. Et haec men-
sura et numero omnc quod est, docent constare; et sunt
apud eos, ut dictum est,numeri diYisibiles,etindivisibi-
les.Sunt scilicet qui in duas partes secati aequas partes
ostenduut, ut II, IV, VI, vel VIII, XVI, XX, XXXX,
LX,LXXX. Indivisibiles vero sunt apud eos III^VsVII,
IX, vel omnes qui divisi iterum secati in partes separes
sunt. Et sunt certi numeri ,
qui unam divisionem reci-
piuiit , ut sexagenarius. Sunt qui III, ut quadragena-
rius. Sunt qui VII, ut octogenarius.Sed longum est per
singulos currere; sufHciat autem bos numcros tangere,
qui in lioc cantico babentur in manibus in quibus ,

Spiritus sanctus ore Salomonis mysteria signat.


Sexagenarius ergo, ut diximus, numerus apud eos
non recipit amplius quam unius divisionis; octogena-
rius vero VII. sectiones, ut deni octies demonstrentur;
milienarius autem numerus apud eos solidus indivi-
susque et imus subsistit, qui unius deitatis tenet figu-
ram, a quo sexagenarius numerus generatur, qui regi-
jiarum nobilitatem ostendit. De quo duo indivisibiles
numeri nascuntur , novi et veteris testamenti fjgurantes
imaginem, in quibus cobaerentes animae in toto corde
rc^ginao efHciuniur,in quarum raedio rex Cbristus con-
V

76 APPONII
sistit. Et slcut ipse rex et dominus dlcitur a rcgondo
et dominando caelorum virtutibus ^
angelis, homini-

bus, vel omni creaturae, ita et perfectae animae, quae

in se veram iilam nobilitatem,in qua creatae sunt,ima-


ginis et similitudinis eius , reformaverint , reginae di-
cuntur vel coniuges, pro eo quod regnent vitiis, regnent
peccato , vel regendus eis populus Cbristo credentium
sit commissus in Quae ita unus cum eo spiritus
terris.

fiunt, uteis dicatur: quicumque vos receperit, me re-


cipit; et qui vos spernit, me spernit; et quibus dimiseritis

peccata, dimissa erunt;et quorum retinueritis , retenta


erunt. Quae adbaerendo verbo Dei concipiunt , et pa-
riunt reges.De quibus ipse rex assumptus bomo ore Da-
vid praedixit ad patrem: narrabo nomen tuum fratribus

meis,in medio eccleslae laudabo te;idest in medio sa-


crato boc numero sexagenario reginarum; qui numerus
per patriarcbas et prophetas usque ad tricenanum iu
doctrina veteris testamenti pervenit , idest per legem
naturae ante diluvium ; per circumcislonem et legem
mosaicam, quae promlsit regem salutis ,
qui ostensus in
novo testamento per baptismum , per paenitentiam, et
per martyrium, idest tricenarium numerum slgnatum;
quia hoc ,
quod figurabatur in veteri testamento per

prophetas , in novo oslensnm est per apostolos.


Nam sicut tricesimo anno secundura Lucam evan-
gelistam rex noster Ghristus ad fluvlum lordanem bap-
tizandus advenlt,et apertisunt caell advenlenteSpIritu
sancto super eum, et voce paterna, quae suum fillum
verbum firmavit, ostensus est mundo redemptor noster,
ita Hiezechlel propheta eius portendens imaginem super
fluvium Ghobar In terra Babylonis aetatls suae anno
tricesimo ,
prima mensis, idest martio, quarta decima
;

IX CANTir. Lin. |\. 77


(lie mensls ,
quod apiul Haebrcvis est qiunta dcclma
luna , sicut Christus passus csl , apparuissc sIM visio-
nem J)ci , ct caclos apertos pronuntiat, ct qualtuor ani-
malia cffigle hominis , bonis , vituli , et aquilae plena
ooulis corporc toto , ct rotam in rota insertam ;
quam
visionem procul dubio salutis nostrae mystcria ,
quae
celcbrata sunt per Christum in lordane , vel cclebran -

tur cotidle novo in veteri testamento , et veteri in no-


vo currcnte in modum rotarum , et quattuor animalia
m evangcliorum figura in omni corporis sui compa-
gc , animabus credentlum luminls sui visum ostcnden-
dentia , credimus , intellegimus , ct tenemus Christuin
in veritate per suum adventum in terram hanc confu-
sionis ,
quod est Babylonis , et extremae captivitatls
venisse ,
qui expugnato prlncipe aereae potestatis , li-

beratas de eius manlbus animas , amore imaginis suae ,

et ad neccm diaboli , reginas sibi et coniuges per pro-


fectum iustitiae facere est dignatus , illas dumtaxat
quae Trinitatls coaeternae fidcm veram , ita ut in veteri
ct novo tcstamento suscipiunt , immaculate custodiunt
quae propterea sacrato numero ,
qui unam reclpit di-

visionem, calculantur; quia semel divisae per unum in-

divisibilem Deum , mundi huius contagionibus ultra se

non reddunt tcrrenls operibus mortuis , ut iterum ne-

cesse habeant dividi vel secerni.


In quo sexagenarlo numero ita omnium perfecta-
rum animarum calculus designatur, sicut in multitudine
fidelium in toto mundo dispersa una ecclesia dicitur :

quarum amorc tanto flammatur sermo dlvinus , ut eas


ad sammum gradum honoris, summamque celsitudinem
pcrpetuae caritatis rcginas faccrct , suique regni con-
sortes. Nihil -enim ita Deo coniungit , nisi cum operibus
78 A P P O N I l

iustltiae , rcctc senticnJo dc Dco , slcuL ail iJein Salo-

mon : sentite de Deo iu bonitate, ct in slnnjlicitate cor-

dis quacritc eum : ct nihil ita inimicum execrabilem-


que constituit , nisi perversae sentiendo de Deo. Quae-

cumque crgo anima in omnibus Christi exercitata man-


datis vlxerit , et sic docuerit homines , haec secun-
dum Christi sententiam magna vocabitur in regno cae-
lorum. Et quae magrjae vocantur in rcgno caeh)rum
necesse est , ut coniunctae magno regi Christo partici-

pes rcgni eius reginae appellentur vel coniuges , de


quibus intelleglmus in hoc carmine dictum sexaginta
siint reginae.

Illae vero ,
quae non fecerint omnia prius Dei prae-
cepta , et sic docuerint alios homines rectam fidem te-
nentes ,
pro eo quod recte docent , vocabuntur quidem
in regni consortium, sed quasi concubinae minimae vo-
cabuntur , de quibus ipse rex Christus evidonler perdo-
euit dicendo : quicumque fecerit prius , el sic docuerit

homines hic magnus vocabitur in regno caeiorum ; et

quicumque non fecerit prius , et sic docuerit , minimus


Yocabitur in regno caelorum. Quem minimum gradum
in concubinarum vocabulo vel nobiiitate signavit , ut

ait praesenti loco : octoginta sunt concubinae , et adule-

scentularum non est numerus. Qul octogenarius numerus


apud supradictos arithmeticos divisiones rcccpit quat-

tuor , vel geometras qui mensuris agunt , divisioncs

recepit septem , ut octies dena membra designet. Divi-

ditur enira aequis partibus in XL, inde bis in XX,dein-


de secatur in denos., et remanet bis in XX , et semel
in denos ;
qucm denarium numcrum Indivisibilem po-
nunt ,
quia per duo iota in latino se invicem comple-
ctenles signatur per calculum •, quem si dividere aequis
IN CANTrc. LIK, IX. 79
volucris partl!)us non quln([uc , sctl ununi contra vcri-
latcm numen ostcnclls, qui octogcnarius numcrus octies

in X. clivisus octo bcatituJlncs gcrmlnat ,


quac in Mat-
thaeo cvangclista dinumerantur ,
quae octo se])tiformem
Sj)iritum divisione Intcrsertum recipere comprobantur ,

dc quo bcatus Paulus ait : operatur haec omnia unus


atquc ideni Spiritus divisione donatlonum ; idem autem
Deus dividcns sc unicuique , ut vult.
De quibus beatitudinibus ,
quaccumque anima avi-

dius quaerendo ampllus potuerlt possidere , ut omnes


dignae pro merltis , magna in regno caelorum vocabitur
vel rcgina. Quae autera unam aut aliquid parum adepta
fuerit , vocabitur et ipsa ut dlctum est, in regni consor-
tlum ; sed minima a supra dictis concubinae vocabulo
vel dignltate, non tamen reginarum. De quibus oclo bea-
titudinibus , et septiformis Spiritus ,
qui super domi-
num Christum ab Isaia propheta requiescerc est prae-
dictus , el in omni baptizato , in hoc ipso Salomone in-

tcllegitur designari , ct hanc ipsam intellegentiam octo-


gcnarii numeri declarari , ubi ait : da partes octo , nec
non ct septem. Qui sunt concubinae per hoc ,
quod
credunt coaeternam Trinitatem , et de manu iniraici

sancto lavacro huraanum rcdimi genus , et septiformi

Spirltu signari , ut possit ad beatitudinem pervenire ,

in quo nos dixit signari apostolus Paulus ;


qui cohae-
rent doraino suo, et de verbo eius aliquando concipiunt
et pariunt filios per doctrinam ,
per hoc quod Chri-
stum induunt in sacrosancto baptismate , et oorpus eius
cl sanguinem suo corpori iungunt , sed aliquando ap-
propinquando servandoque praecepta eius , nonnun—
quam prolongando minirae servantes , concubinarum
vocabuio , ut anclliae et minimae appellantur. Nam si-
80 A P P O Pf I I

cut illae anlmae ,


quibus dicitur , scdeljitis et vos cuin
sedcrit filius hominis super sedem maiestatis suae, super
duodecim thronos , iudicanlcs duodecim tribus Irsael ;

quae utique secundum nobililatem magnos probantur


per doctrinam et vitae exemplura filios generare.
Adulescentularum autem carentiura numero, opinor
illarum induci personam aniraarum, quas imperitiae vcl
neglegentiae aetas de verbo Dei , licet ei iungantur per
baptismum, concipere prohibet; quae adhuc sub paeda-
gogorum et procuratorum, idest angelorum et doctorura,
cura vel arbitrio gubernantur, quousque rudimenta cre-
dulitatis infantiae neglegentiaeque iuventutis deferentes,

in mensuram fidei ,
in perfectionem aetatis plenitudinis

Christi pervcniant ;
quae dignae sint vel potissime se-

xagenario reginarura , aut octogenario concubinarum


calculo copulari ,
quas immatura aetas non sinit parere
filios per doctrinam et cxemplum , sicut reginae vcl

concubinae parere possunt. In quibus adulesccntibus ct

illas intellegi animas necesse est ,


quae dextram et sini-

stram ignorant ,
quales erant Ninevitae centura XX.
milia hominum lonae pracdicatione salvata ;
quae ani-
raae redemptionis mysterio sola credulitatis responsione
renascendo sacrantur ;
quae solo verbo sacerdotis ,
quo-
cumque ductae fuerint, secuntur; quibus magister gcn-

tium Paulus quasi infantibus et corporalem laetitiam


diligentibus , dicm festum , neomenia , et sabbatoruni

epulas indulget dicendo : nemo vos iudicet in die festo

aut neoraeniae aut sabbatorura. Et unusquisque suara


uxorem, et unaquaeque suum virum habeat propter in-

continentiam fornicationis. Et quibus scribunt apostoli


Antiochiae diccntes: non vobis amplius pondus imponi-
mus nisi ut abstlneatis vos ab iramolato idolis , a san-

guine vel suffocato , et fornicatione.


IIV CANTIC. LIB. IX. 81
Siint crgo significati praescnli vorsiculo tios ordi-
nes nieritorum in ecclcsia sccundum hacc acni^mata ,

doctores videlicet immaculate vivenles , docibilcs ,


qui
doctorum vitam imitantur et sermoncm doctrlnac ma-
gno desiderio student intcllegerc et diiudicarc sanam
vcl minus sanam doctrinam. Tertius vero ordo est adu-
lescentularum , quibus sola credulitas in unum Deum
subvenit ad salutem ,
quae non sunt dignae adhuc sa-
crato numero copulari ;
quae omncs , licet habcant rc-
gcm verbum patris ,
qui in principio crat apud patrem
Dcum , tamcn distat dignitas raeritorum. Qui rcx noster
dominus Deus inter milia milium animarum laetifican-

tium et glorificantium se ,
quas ad laudcm suam crea-
vit, de quibus dixit pcr Isaiam: populum istum ad lau-
dem meam creavi ,
gloriam mcam laudabit ; unam im-
maculatam , unam perfectam columbam in tota congc-
rie repperit animarum; quae regina reginarum, et domi-
na cssct omnium dominorum ;
quae fixa in gradu pla-
smationis suae per arbitrii libertatem stans, portas mcn-
tis suae nunquam patefaceret hosti diabolo ;
quae do-
tem voluntatis a creatore susccptam , in ipsis volun-
tatis operibus dilatando rcgestorium cordis implevit , et

plenum cum magna vigilantia semper clausum habuit ,

et signatum , ne haberet princeps mundi , ubi aliquod


suum ingereret persuadendo ;
quae omnium praesen-
tium rerum contempneret pompam ;
quac scnsibus cor-
poralium delectationum nunquam accommodarct consen-
sum ;
quae futuris bonis indeclinabilitcr aciem nientis
dirigeret; quae omne desiderium suum in nullis omnino
saeculi laudibus , in nullis perituris rcbus , in nullis
mundialibus actionibus , nisi in sola verbi Dci glutina-
tione poneret , scmperque sola in terrenis omnibus ani-

f
82 A P P O N I f

malibiis humillor perfcctiorque pracscila cognoscitur ,

sicut unus Deus in caclo super omnes virtutcs donatio-


num , thronorum , scdlum , angelorum , vel omnium
potestatum dominus et creator probatur ,
quae ut ca-
put omnium animarum sanctarum vcrbo Dei non ado-
ptivc aut ad tempus, sed corporaliter unita materia ma-
nente , unum cum eo effecta , devitans omnia peccato-
rum opera , carens omni malitia , columba dicitur et

pcrfecta; per quam sermo Dei patris peccatum dampna-


vit in carne , mundum redemit de maledictionis scnten-
tia ;
qui debacchante diabolo rationc non potentia vicit ,

ut hominem de eius manibus llberatum pristinae red-

deret libertati ;
per quam trina gloria refulgente ex car-

ne caro visibili iudice uteretur ;


per quam redimen-
dac animac sui generis redcmptore gaudcrcnt ; in qua
vcra caro et vera anima et carnem resurgendo a mor-
tuis suscitaret , simul et animas ad iudicium congregaret,
et verus Deus immortalem sui regni gloriam in scquen-
tibus condonaret.
Hacc est procul dubio una anima reginarum regina,
quam Dei scrmo assumptam portasse probatur per ,

quam inferna concussit et clausis aperuit aniraabus


,
,

et reddito corpore secum redus.it ab inferis resurgendo;


per quam et in qua contra rerum naturara caelo mira-
biliter ingressa est humana fragilitas ,
per quam expul-
so diabolo aula deltatis effecta est carnis natura. Is

cnim qui verbura caro factum, adunando se carni, habi-

tavlt in nobis ,
quam de nostra natura traxit cx virgi-

ueis visceribus secundum cvangelistac scnlentiam diccn-


tis : vcrbum caro factum est et habitavit in nobis
et , ;

ct hanc unicam animam dc nostra nalura animarum


bibi indissolubiliter unitam, idest pcr conturbcrnium Spi-
IN GANTIC. LID. IX. 83
rilus sancli ,
qui corporalilcr super cam scmpcr man-
surus , in lordanem (lcscendit; cuius coniunclionc, pcr-

fecta , ct columha probatur , columha virtutibus Spi-


ritus Sancti cum opcratione in omnibus coacquata per- ,

fecta autcm Dci patris omnipotentia in omnibus obli-

ncnrlo ;
quac sola ct unica Dei verbo , ut ductilis nia-

tcria igni adhaercndo , unum redcmptorcm solum , iudi-

cem , unicum filium patris sacculis condonatum oslcn-

dit. Quam pracvidens Spiritus sanctus in mcdio anima-


rum sanctarum unam solam ,
quac sine peccati initio ,

vel fine , oranibus praefulgere ore Salomonis dixit : una


est columha mea , perfecta mea *
, unica est matris suae ,
* ^t^ ^^^^

, . . ct p. 73.
elecla est genetricis suac'

Manifestissime scilicet unica est matris suac sjnago-


gac plebis hebraeae eum genuit secundum car- ,
quae
nem cuius anima nunquam dedit voluntatis suae dex-
,

teram pcccato quae sola cum omnia hominis habeat


, ,

hoc solum non habuisse probatur. Elccta est gcnetricis

suae, illi procul dubio virtuti Allissimi, quae omncs ani-


mas generat ,
quae dixit per Isaiam prophetam : spiri-

tus a rae procedit , et flatus omnes ego facio. Et pcr


lohel : virtus mea magna faciet haec. Quae beatam vir-

gincm Mariam in eius conceptu sua obumbratione im-


plevit , cui cvangelista narrat ab angelo dictum : Spi-

ritus sanetus superveniet in te, et virtus Altissimi obum-


bravit tibi ; ideo quod nascetur in te sanctum vocabitur
filius Dei. Quae virtus dum iussione sua omnem multi-
tudinem generat animarum , ut unus in trina potentia
Deus agnosceretur, unam elegit, postquam unum mundi
ostendcrat salvatorem; non sicut Photinus blasphcman-
do multos asserit salvatores , dum solum bomincm Chri-

stum intendit probare diccndo : quisquis cuius anmiam


^.\ A p r o > 1 I

sua cloctrina convertit al) errorc vitac suae, Iiulus salva-


tor cfficitur; et non vidcns in onini Iioniinc verba pietatia

prophetantc ad lucruni nnimarum Christum salvatorem


loquentcm. Hlc loquchatur in Paulo.
Unlca cst crgo matri suac gcnti hchraeae , (juae so-

la (Ic homine (juidcm nata , scd non humano ordine


])rocrcata , clecta est gcnetrici suac , supradlctac virtuti

antc saecula in praescicntiam ad redemptionem crcandi


hominis per lihcram voluntalem a dia])olo depravandi.
Nam ut docerct omncs animas homlnum non a corpori-

bus , scd ah cius potcntia gencrari , non dlxit , unica


est genctrici suae , sicut de synagoga dixerat : unica cst
matri suae •, scd ostendlt intcr multltudincm animarum
unam esse elcctara mcdiatriccm inter rohur divinitatis ,

et carnis fragUItatcm ,
quac in sc verum Deum veram-
cjue carnem adunatam unam personam ostcndit ; cjuae

missa in corpus , cum corpore egressa inctactum utc-


rum virglnis dcrciinquens , ncc ante se ncc post sc

hahcndo consorlcm nascendi , unica effecta est virginis


matris ;
quac mammas Jactigeras porrigendo , iure dici-

tur matcr ct virtus Altissimi ;


quae sc per Isalam pro-
phetam genttriccm docult anlmarum , iusta ratione tam
gloriosa anlma clus clccta prohatur ;
quae sempcr Dei
verbo adhaercndo , ut Ignls carljuncuius tota ignita ef-

fecta cst , et ut ignitus carhunculus inter multitudincm


mortuorum carbonum conlunctos omnes accendlt , ita

in racdio anlmarum vltae aeternae mortuarum sola, uni-

ca , elecia ornnes credentes in se animas vivificavit , et

slhi slnuu-s fecit , ct ad suam puichritudinera addu-


xit : in quarum tamcn mcdlo , unico sj)iendore , ut lu-

na pcrfecta in cacio , iritcr stcilas suj)cr omncs micarc


j^rohatur In pulchrlludincm scmpitcrnam ; et electa ut
IN CANTIC. LID. IX. 85
sol , in mjjicstale paterna inler onincs virtutcs cacle-

slium polcstatum aclmiranda ah omnibus praedloalur ,

sicut sequens versiculus docct : videriinl eam elc,

Hacleniis niiric edidlmus. Et qiiidem lihri noni pars

adhuc dimidia in codice remanet , nec non libri tres sub-

sequentes X XI. XII.

Fausti Reioruni in GalUd episcopi , saeculo quinto cla-


ri , quinqne vidi in uaticanis codicibus sncros sermones.
Primus est de ieiunio quadrairesiniaU , /luncque reperi edi-
tum inter Caesarii arelatensis homiUas num. n. Secundus
est de ascensione Domini isque itetn mihi occurrebat in-
^

ter Eusebii gaUicani homiUas BibL PP. Lugdun. T. VI.


p. 647- Tres aUos de Pentecoste et de S. Trinitate ac de , ,

Spiritu sancto dogmaticos atque praeclaros non repe-


, ,

rieham neque inter sex iUos Fausti a Martenio in Monum*


T. IX. editos neque rursus ciwi aliis eiusdem Fausti scri-
,

ptis in praedicta Patrum Bibliotheca T. VIII. legebam. Ve-


jiique in sermonibus augustinianis append. serm. i84- vix pau-
cissima verba inveniebam , quae sunt apud Faustuni nostrum
in clausula tertii sernwnis. Itaque^ nisimea me opinioJalUt ,

inediti adhuc sunt tres hi Fausti sermones , vel certe nondum


mihi iii Ilbris impressis sese obtulerunt. Quamquam in tan-
ta homiliarum veterum farragine , tantaque nominum per—
turbatione atque auctorum suppositione , nihil satis firmum ,

nisi lapsu temporis , et cuni multorum oculorum inspectione


ac iudicio , constitui potest.

FAUSTI EPISCOPI
SERMO DE PENTECOSTE.

H
cum
odic, fratres karissimi,

festivitate
omnia quae nobis
conveniunt. Psalmus enim
lecta sunt,

redde mihi
,
85 FAUSTl SERMO

in([ult laetitiam salutaris tui , Spirilu principali confir-

nia nie. Evangelium autem, vcnit in(|dit Spiritus verila-

lis. Scriptura vero apostolorum actuum , replcti sunt


inquit orancs Spiritu sancto. Completa sunt ergo omnia
atque perfecta. Psalmus aclvcntum sancti Spiritus pc-
tiit, evangelium venturum essc promisit, scriptura apo-
stolicorum actuum iam venisse memoravit. Nihil itaque
de rerum divinarum ordine in lectione deest ; quia in

propheta deprecatio est , in evangelio promissio , in

actihus plenitudo. De ipso enim Spirilu sancto etiam


beatus apostolus contestatur diccns : alii datur sermo
sapientiae , alii sermo scientiae , alii fides in eodem
Spiritu. Haec antem omnia opcratur unus alque idem
Spiritus dividens singulis prout vult.
Sed dicit fortasse hoc loco aliquis : si eis tantuni

dividit dona sua Spiritus quihus vult , ergo extra cul-


pam est qui non accipit donum ;
quia divisio gratiarum
non ex accipientis pendet voto, sed ex arhitrio dividen-

tis. Verum est , dilectissimi , scd ita tamcn verum est ,

ut hoc de virtulihus tantum , non de vita intellegamus.

Virtutes enim non omnes possumus ohtincre etiam si

veUmus , vitam tamen omnes possumus capere si quae-


ramus ; secundum illud , omnis enim qui petit accipit ,

et qui quaerit invenit. Divisio ergo suhhmium et excel-


lentium gratiarura , ad arhitrium et ad dispensationem
sancti Spiritus pertinet ; conversatio vitae bonae ad fi-

dem hominis ac lahorem. Omnis enim qui petit accipit,

et qui quaerit invenit. Petat tantum ahquis toto corde


et quaerat ;
qui tibi ' iussit quaercre , sinc duhio prae-
stat ut yaleas invenire. Numquid enim mentilur sermo
divinus ? Pulsate , inquit , et aperietur vobis. Ut quid
pulsare nos praecepit , nisi quia vult aperire pulsanti-
DE PENTECOSTE 87
I)us ? In homlnes ipsos hacc iniquitas non caclit , ut se
vclint ros^ari ,
quotl nolint annucrc. Omnis cnim qui
praestancli non habct votum ,
petcntis rcfugit postula-

tum. Ncmo est qui se rogari vclit , nisi qui ante apud
sc deliberat ut praestct. Ergo Dcus > qui omnibus vult
Iribuere , ab omnibus vult rogari dicens : petite et da-
bitur vobis , quacritc et invenietis.
Sed dicerc forsitan potest aliquis : si omnis qui pe-
tit , accipit ; ergo etiam si virtutcs petamus , accipie-

mus. Quur enim non etiam virtutes petamus , si omnia


possumus accipcre quae pctierimus ? Non ita est , dile-

ctissimi. Supcrbum est enim , et supra hominis condi-


tioncm , virtutum gfatiam postulare. Humilis quippe
csse dehct humana intcrpellatio , non praesumptuosa ;

salutem tantum postulans , non vanitatem. Gum enim


nullus homo extra peccatum esse possit quae irapu- ,

dentia est eum virtutes petere qui adhuc de venia ad ,

plenum sccurus esse non possit ? Sufticit ergo homini


miscricordiam Domini promereri . Maximam se adeo
obtinuisse virtutum gratiam debet credcre ,
qui potuc-
rit ad indulgentiam pervenire. Qui enim aliquid prae-
sumptuose petierit , hoc ipso minus raeretur accipere ,

si altiora praesumpserit postulare. Huc accedit ,


quod
homo virtutum gratiam petens , si non offenderit Deum
precum praesumptione ,
periclitari tamen poterit vani-

tate. Non enim omnibus expedit exercendarum virtutum


gratiam possidere. Sunt enim potiores in humilitate po-
siti ,
quam iactantia sanctitatis inflati. Sunt quibus pe-
riculosa est ipsa suhlimitas gratiarum. Qui in excelso
positus firmiter stare non novit , hoc ipso gravius cadit
quod ad altiora conscenderit. Et ideo beatus apostolus
divisiones , inquit, gratiarum sunt , et hacc omnia ope-
^^ FAUSTI SERMO DE PEXTECOSTE.

latur unus atcjue iclem Splritus , dividens singulis prout


vult. Bene ait ,
prout vult ;
quia nihil est homini me-
lius quam quod ille vult. Voluntas enim Spiritus sancli
bene novit dispensarc munera sua. Nihil est utilius

quara hoc tantum , hominem de virtutibus habere, quod


Spiritus sanctus iudicarit homini se debere confcrre.
Sane si quis virtutum gratiam desiderat obtinere ,

liabet virtutes quas possit innocenter appetere ;


quaerat
castitatcm , apprehendat sobrietatcm , teneat discipli-
nam , diligat caritatem. Istas enim virtutes cura Dei
gratia omucs *Tiabere possumus et de])emus. Non enim
in solis expellendis daemonibus , aut curandis infirmi-
tatibus , et sanitatibus dandis , virtutes esse credendae
sunt. Omne opus bonum virtus est. Si cotidie bene agi-

tis , sl sancte et iuste vivitis , cotidie virtutum opcra


sancla coropletis. Non potest abquis ab alio daemonem
expellere ? A se ipso saltim vitia daemoniacae impugna-
tionis cxpellat. Non potest quis curare alicni corporis
raorbum ? Curet morbum animae suae. Non quaeritur
ab honiine ut sanitatum graliam tribuat ,
quae ei data
a divinitate non fuerit. Nihil maius poterit cfficere ,

quam sl ipse ad sanitatem propriam meruerit pervenire.

Post laborem vigibarum , non oportet ut vos diu-


tlus probxior sermo fatiget. Et ideo quicumque est spi-

ritalis , ct pleniorem sermonem de divinitote sancti Spi-


ritus audire desiderat , die crastina maturius ad eccle-
siam sitienter ac fideliter veniat. Qui enim venire dissi-

mulaverit , non se csse spiritalem apertissime demon-


strabit. Sed credimus de Dci misericordia ,
quod plus
apud vos gratia SpiritOs sancti ,
quam occupatio mun-
di istius praevalebit ;
praestante domino nostro lesu
Christo , cul est gloria in saecula sacculorum. Amen.
89
EIUSDEM FAUSTI EPISCOPI
SERMO DE SANGTA TRINITATE.

c um de Deo sermo est , fratres karissimi ^ sicut val-

de noxia cst contradictionis intentio , ita utilis est inter-

rogationis sollicitudo. Ibi enim de obstinatione sensus


obstruitur , hic intellectus de obstinatione nutritur. II-

lic depravari resistens , infidelitas delectatur ; hic eru-


diri obediens humilitas promeretur. Vos vero , fratres

karissimi ,
praeparate exceptorium sancti pectoris ve-
stri influenti aquae divinae , et quod de mystcrio san-
ctae Trinitatis , vel divinitate sancti Spiritus iilsinuare

cupimus , cum silentio et quiete suscipite. Sanctarum


enim scripturarum testimoniis volumus approbare quo-
modo Spiritus sanctus in cunctis virtutibus Patri et Fi-
lio coaequalis esse evidenter possit agnosci.
Legimus in veteri testamento ,
quia in principio fe-

cit Deus caelum et terram , et Spiritus Dei ferebatur


super aquas. In Deo intellige Patrem , in principio ac-

cipe Filium , superfusum aquis agnosce Spiritum san-


ctum. Super aquas itaque dominantis eminentia fereba-
tur , iam tunc credo baptismi munera praefigurans. In
faciendo quoque non unius sed trium personarum opus
esse demonstrat trina repetitio deitatis. Ita enim legi-

mus : et dixit Deus , faciamus hominem ad ima^inem


et similitudinem nostram. Adverte sententiam in pro-

positione simplicem , in responsione multiplicem. Et


dixit Deus , faciamus hominem. Quid est aliud , nisi

quia substantia unitatis loquitur , et potentia trinitatis

operatur ? Prospice quomodo trina vice nomen Dei in


creatione hominis nuncupatur. Sic enim habemus in
90 FAUSTI SERMO

genesi : et clixit Deus , faciamus hominem. Et iterum :

crcavit Dcus liominem. Et tertio hencdixit ei Deus. :

Dixit Deus fecit Deus benedixit Deus. Dixit Patcr


, ,
,

fecit Filius, bcnedlxit Spiritus sanctus. Propter tres pcr-


sonas ter iterum una divinitas- Quo loco evidenter niy-
sterium etiam unitatis intellige. Ecce imago Dci et si-
militudo uniouique homini a tribus datur , et tamen
una essc dignoscitur. Dixit Deus , faciamus. Diligenler
nttcndc , dum unus dlcit , et unus facit. Nec dicit , ad
imagines ct similitudines nostras , vel certe ad imagi-
ncm ct similitudinem meam. Unitatem singularitate, tri-

nitatera pluralitate commendat. Itaque in eo quod dicit


faciaraui ad nostram ,
personarum numerus explicatur ;

in co vero quod singulariter ait ad imaglnem et simili-


tudinem, in unam substantiam deitas indivisa coUigitur.
Cum Abrahae in ostio tabernaculi apparuisset Deus,
ct tres se eius oculis rairabiiitcr optulissent , in tribus
unum conscius maicstatls adoravlt. In psalmis quoque
absolute personis suis trinitas designatur. Ne proicias
me , inquit , a facle tua , et Spiritum sanctiim tuum ne
auferas a me. Eccc prophcta Patri supplicans , non mi-
nus Spirltus sancti quam Patris ct Filil expavescit of-
fcnsam ; nc proicias me , inquiens , a facle tua. Filius
sicut imago Patris, ita et facies Patris acclpitur, et ideo
lcgimus : Philippc, qui me videt, videt et Patrem. Item :

quo ibo a Spiritu tuo , ct quo a facie tua fugiam ? Ad-


verte in fide pcrfcctae confcssionis , mysteriura trinlta-
tis. Propheta ad Patrem loquitur , faciera Patris Fihum
profitetur , diffusura per omnia Spiritum sanetum pro-
testatur. De Fino autem etiam ad Moysen loquitur Do-
minus : facies mea praecedet te. Quod noracn id est ,

facies , et ad unitatis substanliam , ct ad coaetcrnita-


tem pertinet maiestatis.
DE S. TRINITATE. 91
Esalas quoquc Spiritum sanctum unum in gloria tri-
nltatis annunierat quando dicit : vidi Dominum scden-

lcm supcr solluin cxcelsum , ct scraphln stabant , ct

clamahant alter ad alterum, sanctus , sanctus , sanctus ,

dominus Deus sabaoth. Et in consccjucntl dlcit : audivi

vocem Domlni dlcentis : vadc , et dic populo huic , au -

ditu audietis et non intelllgctis , ct videntes videbitis


et non videbitls. Crcdamus saltcm Paulo pracconi cele-

berrimo veritatis ,
quod Spiritus sanctus fuit ille exer-

cituum Domlnus, quem vidlt Esaias , et qul locutus cst


per Esaiam. Sed qula trlna rcsponsione persultat , san-
ctus , sanctus , sanctus , vidcamus ne hic honor ad to-
tam respiciat trlnitatem. Esaias cum dicit , vidi Domi-
num sabaoth , Patrem ludaels agnoscltur pracdicare.
lohannes cvangelista Filium probatur asscrere ita di—

cens : propterea non poterant credere in lesum ,


quia
dixit Esaias, excaecavit oculos eorum. Haeo dixItEsaias,
quando vldit glorlam filii Dei , et locutus est de eo.
Quod autem idcm Esalas dlxit : et audivi vocem Domi-
ni dicentis , vade -et dic popuio huic , auditu audietis

et non intelllgetis , et vldentes vidcbitis et non videbi-


tls , hunc Domlnum apostolus Paulus , ut diximus ,

Spiritum sanctum esse confirmat. Vides ergo quia san*


ctus sanctus sanctus , haec vox totam concclebrat trini-

tatem. Et sicut in his tribus vejbis nulla dissirailitudo ,

nulla cst dlfferentla , ita in trlnitatls virtute nulla po-


test esse distantia.

Sed dicis : ex hoc minor esse Spiritus sanetus evi-


denter agnoscitur ,
quia Dei dlgitus nuncupatur. Non
ita est ; sed quando audis de Spiritu sancto , si ego in
Spirltu Dei vel digito Del eicio daemones , non gloriae
diminutionem , sed substantiae demonstrari noveris uni-
q2 FAUSTI SEH^fO DE S, TRINFTATE.

tatcm ; ncc lionoris discrepantlam , scd operis csse con-


cordiam. Ouid ergo ? Quia Sj)iritus sanctus digitus in-
terdum dicitur , ideo minor Filio et Patre crcditur. Re-
fuge huius persuasionis errorem. Vide ne aliquotiens in
hac designatione digiti Patrem compreliendas et Filium.
Meminerimus , non de uno digito dictum esse cum lc-

gimus : quando videbo caelos tuos opera digitorum tuo-


rum ? Sed cum dicis in digitis , de Filio hoc tantum ct
de Spiritu sancto sub quadam dualitate signari. Nec hoc
de duabus personis asserere coneris. Alio loco totam
Esaias digitorum numero loquitur trinitatem dicens :

quis appendit tribus digitis molem terrae.? Quid eviden-


tius de trinitatis unitate ? quid clarius ? Nonne hic in
tribus digitis ,
potcntiae unius aequalitatem sub qua-
dam mysterii lance libravit? Ergo , ut dictum est , cum
iam instructus sis de socielate operis , non dubites de
parilitate virtutis dicendo : ergo suis appendit tribus
digitis molem tcrrae ? Hic simpliciter loqui voluit de
cooperatione potentiae et unitate substantiae ,
quae una
eadcmque csse in tribus digitis approbatur.
Quamvis cor vcstrum ad audiendum verbum Dei
Spiritus sanctus semper accendat , ila ut vix possint
vestra sancta desideria satiari , tamen providendum est ,

ut ita verbi Dei praedicatio temperetur , ut vobis iu-


giter desiderari , et semper possit augeri . Ideo iam
ista quae dicta sut , caritati vestrae sufficiant. Et quia
aliquid de sermone isto vobis credidimus reservandum,
si secundum vestram consuetudinem die crastina ma-
turius convencritis, abaque ahqua lassiludine, matutinis
cxplicitis ,
quod ex industria reservalum est , audie-
tis ; pracstante domino nostro lesu Christo , cui est
honor in saccuhi saeculorum. Amcn.
93
EIUSDEM FAUSTI EPISCOPI
SERMO DE SPIRITU SANCTO.

\^ /uocl dc cllvinltate sanctl Splritus hesterna die ca-

ritati vestrae servavimus , nunc si iubetis cum silcn-

lio et quictc , opportunc vel congrue auclirc potestls.

Cum Spiritiis sancti personam propriam clcmonstremus,


ct Palrem confiteamur ingenitum , Filium vero cogno-
scamus unigenitum ,
quaeris aliquis a me utrum Spi-
ritus sanctus ingcnitus an genitus , an quid aliud cou'
iitendus sit. Scripturae sanctac cle potentia et deitate

Spirltus sancti locuntur ; utrum vero genitus dici de-

bcat , an ingenitus , non locuntur. Yidc quas tibi te-

ncbras infidelitas facit. Non vis sclre quod Deus no-


luit ignorari , et vls scire quod Deus non iussit in-

quiri. Non dixlt genitum , ne Filium crederes ; non di-

xit ingenituQi , ne Patrem putares ; sed ad essentiae


distinctioncm ,
procedere cum ex Patre testatus est , si-

cut leglmus : Paraclytus ex Patre procedlt. Quae cum


ita sint , vel slc agnosce Splritum sanctum propriam
habere pcrsonam. Praetcr duos , esse tertlam probat di-

versitas nominis ,
procedentem ex Deo. Non essc or-
dinem vel gradum tertium , monstrat unitas malesta-
tis. Qui cnim dc interioribus Dei progreditur , non Dei
creatura sccl Dei probatur esse substantla. Non scru-
teris cjualiter Deus sit ,
quem esse manifcstum est, Hic
ratio latet , verltas non latet. Gur interroges quomodo
&ocius vel aequalis regis ,
qu^m regni esse constat et
honoris el generis ? Et superflue de nomine agltur in-
quisitio , ubi non est de sublimitate dubitatio. Ergo quia
Spiritus sanctus de utroque procedit, ideo dicitur : qui
94 FAUSTI SERMO

autem spiritum Christi non habct, hic non cst eius. Et


alio loco: insufflavit, et clixit,accipitc Spiritum sanctum.
Utrum genitus nn ingenltus sit , rcquiris ? Ni-
hil ex hoc eloquia sancta cecinerunt. Ncfas cst irrum-
pere divina silentia. Quod Deus in scripturis suis indi-

candum esse non credidit , interrogare vel scire super-


flua curiositate te noluit. Numquid in hoc est gloria vel

substanlia Splritus sancti , si aut ingenitus probetur ,

aut gcnitus ? Nam et Filio quicquam non derogat quod


ingenitus esse non lcgitur , nec Patri quod genitus non
habetur. In huiuscemodi sermonibus proprietas est ap-

pellationis , non diversitas potestatis. Genitus et ingcni-


lus ,
personae est differentia , non naturae. De Spiritu
vero sancto dominus et Salvator noster iturus ad caelum
sic locutus est ad apostolos suos : cum , inquit , venerit
Paraclytus ,
quem cgo mittam vobis , Spiritum vcritatis
qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me.
Et iterum : ille , inquit , docebit vos omnia. Quid est

hoc , dilectissimi ,
quod missurura se ad docendos di-

scipulos Salvator dixit Spirilum sanctum ? Numquid


non docuerat apostolos suos , aut scmipiena putanda
est Christi fuisse doctrina ? Non , absque dubio. Sed
quia fides vestra in Patre est et in Filio et in Spiritu
sancto , hoc voluit mittendo Spiritum sanctum Salvator
ostendere ,
quod ccclcsias suas et voluntas Dei Patris
aedificaret , et passio Filii redimeret , et doctrina san-
cti Spiritus confirmaret. Quoraodo hoc agnosci evidcn-
tius potest ? Quomodo ? nisi quia ad redemptionem no-
stram Deus Pater Filium suum misit ; Filius nos sua
passione salvavit ; fidem autem nobis Spiritus sanctus
inspiravit? Ac sic salus ecclesiarum totius divinae trini-
tatis opcratio cst. Pietas enim Patris humanum genus
DE SPIRITU SAIVCTO. 95
perirc ntjlult ; Flllus nos clc interltu lil)cravlt ;
Sjiiritus

sanctus ad caclcstia nos regna perducit. Ita tamen in

Spiritum sanctum credlte , ut ncc Patrcm cum putetis

esse nec Filium, scd Spiritum Patris et Filii. Tota autem


ista trinitas unus Deus est. Nulla ibi dissimilitudo , nul-

la divisio est. Si enim Spiritus qui in homine cst , ma-


ior ipsius hominis portio cst , Spiritus Dci quomodo
minor esse credendus est ? Itaque Splritus sanctus ncc
Pater est , ncc Filius , sed Spiritus Patris ac Filil.

Quod autcm Splritus sanctus , Patris Spiritus slt ,

dominus et Salvator noster dixlt : Spiritus , inquit ,


qui
a Patre procedit. Quod vero idem Spiritus sanctus etiam
Filii Spiritus slt, apostolus docens dicit: siquis Spiritura
Christi non habet , hlc non Unde et Dominus
est elus.

in cvangcilo post rcsurrectionem suam ad disclpulos


suos alt : euntes haptizate omnes gentes in nomlne Pa-
tris et Fim et Spliitus sancti. In nomine inqult , non
in nominihus. Patcr itaque , Deus ; Filius , Deus ; Spi-
ritus sanctus , Deus ; non trcs Dli , sed unus Deus est*

Persona tres spccics dividit , divinitas iungit. Maius


autem aut minus ignorat trinitas , deltas nesclt ,
quia
et qui Deus est , non potest non essc perfeclus. Ideo
et qui non credit in nomine Spiritus sancti , nihil ei

prodest Patrcm et Filium confiteri. Ergo Spiritus san-


ctus una flde credendus est ,
pari tremore venerandus.
Cum dixerls Pater , Filius , et Splritus sanctus', pcrso-

nas explicuisti. Cam dixeris Deus , substantiam dc-


monstrasti. Dicimus Patrem et Filium et Spiritum san-
ctum , nc te aestimcs tinam credere debere personam.
Itcm dicimus unum Deum , ne putes tres esse natu-
ras. In his itaque tribus personis numerus esse polcst,
ordo esse non potest. Nam etsi distinctionem recipit
9G FAUSTl SERMO DE SPIIIITLJ SANCTO.

trinitas ,
graclum tamen ncsclt aequalitas. In trinitatc
enini non cst aut ralnus aliquid aut maius ;
quia si

ia Dco aliquid minus dicitur , imperfecta divinitas ac-


cusatur. Ita tamen quod qui in deitate minorem Pa-
tre aut Filio dicit Spiritum sanctum , non illi tantum
iniuriam facitquem minorem . iudicat , sed illi eliara

quem maiorem putat: quia cum totius trinitatis una ae-

qualitas sit atque maiestas, quicquid conlumeliae in per-


sonam unius dicitur , a tota aequaliter trinitate scntitur.

Nos vero , karissimi ,


qui templum sancti Spiritus
essc meruimus , adiuvante ipso Splrltu sancto paremus
domum , in quam illum venire , in qua delectet habita-
re. Invitet raundi cordis nitor , sollicitet illum par ru-
Lentihus rosis castus pudor , sollicitet candcntibus lillis

et odore simills ct colore incontaminata virginitas , su-


scipiat ilhim henigna caritas , humanitas larga , subli-
mis humilitas , hiiaris miscricordla ,
pura simplicitas.
Nihil ihi de prisci hominis sordihus , nihil de lapsuris
infirmitatihus aeternus hahitator , aeternitatis largitor
* volupta- inveniat. Recedat turpissimae voluntatis * luxuria *pal-
,

lens conscientia , tristis metus, nutans ehrietas, et libi-

do omni horrore deformior ; ut cum in nohis ista de-


fuerint , locum virtutibus pracvius puritatis nitor ape-
riens , Spiritum sanctum in domicilium paratae sibi ha-
hitationis includat. Hoc enim ideo suggessimus , karissi-
mi , ut quantum possumus totis virihus cum Dei adiu-
torio laboremus , ne in nobis aut avaritia disphceat ,

aut infidelitas langueat, aut lihido sordescat ; sed emen-


dati penitus ac puri hahitaculum Dei effici mereamur ;

et Spiritus sanctus ,
qui descendisse hodie in apostolos
legitur , semper in nobis hahitare dignetur ; cui cst ho-
nor ct gloria cum Patre et Filio in saecula sacculorum.
Amen.
97
DE SEQUENTE SERMO.NE

IVI ON I T U M.

M/ austini episcopi homilias animad^erti duas in priscis biblio-


thecae vaticanae codicibus fpriorem de passione {seu pascha-
te ) Domini ,
quam veluti inco^nitam cxhibuit Martenius in
Anecdotis T. J^.p. 58; in quo tamcn sua Martenium fefellit
opinio quiaipsa iam extabat inier Eusebii gallicani homilias
^

in Bibl PP. Lugdun. T. VI. p. 655. Erravit aeque Vigne-


rius, quiin S.Augustini supplemento T.
I. p. Sgi. tamquam no-

vam eiusdem S. Augustini homiliam protulit illam de kalendis


ianuarii quam iam Bollandus sub Faustini nomine impres^
,

serat in actis Sanctorum die ianuarii prima. Neque ego


huiusniodi errores in bene meritis doctisque editoribus ma-
gnopere obiurgo vel niiror: nemo eniniy qui veterum monumen-
torum magnum numerum in lucem protrahat ab his casi- ,

bus vel potius oblivionibus immunis est.


Alteramy quam ego vidi Faustini homiliam de epiphania
Domini , nondum quidem editam legi , eamque heic reprae-
sento , ita tamen ut quod nuper p. y5. de novis Fausti ser-
monibus haesitans dixi^pari ac fortasse potiore iure de hac
Faustini homilia sentiam. Quis vero cuiusnam sedis episco^ ,

puSj et cuius aevi homo F austinus fuerit , ignoro \ quamquam


eum inter quintum sextumque Christi saeculum credibiliter
collocaverim. Ceteroquin varios Faustini sermones sparsim
editos non commemoro quia eos iam noverunt philologi. Vi-
,

desis certe aiiumin Bibliotheca PP. Lugdun. T. P^I. p. djg.


Denique novum eiusdem Faustini de depositione mortua- (

li ) sancti Augustini sermonem uulgavit illustrissimus et do'


ctissimus catalogi codicum alcobacensium in Lusitania edi-
tor eborensis archiepiscopus ; sed ne ex hoc quidem ser-
mone notitia ulla Faustini dignoscitur.

s
,

08
FAUSTINI EPISCOPI
SERMO IN EPIPHANIA DOMINI.

i^ollcmpnltatem nativitatls domini nostri lesu Christl


fratres karissimi , ea iide cclcbravimus ,
qua Deus ex
homine natus cst ; hanc vero ea observatione vencra-
mur ,
qua Deus in hominc declaratus est ; iliic in in-

firmitatibus absconditur , hic vlrtutibus revelatur. IIo-

die namque IMagos ab orienlc venientes usque ad lo-

cum genlti Salvatoris stella Cbristura quacrcntibus mon-


stratura perduxit. Spectatur sub humili tugurio sacra
nativilas ; adoratur iri pannls qui fulget in steliis ;

adoratur in panals , idesl; sub aolectione corruptlonis


humanae , involuta raaiestas. Revclatur in novltale mi-
nlsteriorum divinae misericordiae magnitudo In co
quod ad Christum Icsum primum Aethiopes idest gen-

tiles ingrediuntur, gcntium primitiae consecrantur. iii

asfnitlone veritatis svnafrogam ludaeoruni praecedit ec-


clesia gentiura ,
peccati nigredine exuenda , et {idci

candore induenda. Haec itaque ecelesla in praescpe sa-


lutem nostram cxpctit , idest prius populorum infide-

lium mullltudine intra ecclesiac domum recepta man-


suescit. ludaei quldem gloriantur in cullu legls , sed
primi legati gentium vident Chrlstum ;
quia sanus lu-
cem Chrlstl oculus sequitur , ludaeorum vero eorru-
ptus intultus ipsa lucc suffundltur , et aeger obtutus
ma^Is
c
illato iumlne teneliralur.
Interea beata legatio perducta est ad sacra cuna-
Ijula radio desuper currente. Mlramini , fratres karis-

iimi ,
quod exlrema gcns bono publlco prima fruitur,
quud stupenda digRallo intcr amplexus gcnilricis in-

FAUSTIM SEt\MO 1\ KPilMlAMA DOMr.XI. 99
cluJlUir quod in sinu matris latct qui caclum lciram-
,

quc complcctitur. Per simplcx officium spiritualc rc-


Yclatur arcanum, humanilas ccrnitur ct divinitas ado-
ratur. Exhibent Magi aurum thus et myrrham, phjs iii

ministeriis quam in conscientiis offcrcntcs. In auri mu-


ncrc rcgia dignitas ,
in ihuris vaporc divina maicstas,

in nayrrhac specic humanitas sepcJicnda nionstratur ;

ac sic Trinitatem, oblationis numcrus loquitur ; iinita-

tem , devotio una testatur.


Ae pcr hoc pervigili cordis intcntione eaelum stu-
dcamus aspicere , si acl Christum cupimus pcrvenlre.
Dirigat nobis semitas viae perfcctae stclla iustitiae. Of-
feramus ei aurum fidei ,
pietalis aromata , castitatis ho-

locausta Spirilualem myrrham habeamus in nobis, quae


ita animas nostras condiat , ut illaesas a peccati corru-
ptionc custodiat. Mutemus viam , si volumus pcrveni-
re ad caelestcm patriam. Hoc sit inter utrumquc com-
mercium , ut ilhus nobis proprietatem cum usu istius

comparcmus; ut sicut vita aetcrna vitae istlus praemium


crit , ita laboremus ut illius ista sit pretium . Sicut
evangehsta ait , Magos admonltos in somnis ne redirent
ad Herodem , scd pcr aham viam ad regioncm pro-
priam remearcnt, hoc ctiam nobis spirituaiitcr pracci-
pitur , ut per aiiam viam , idest pcr aham conversatio-
nem revertamur ad patriam.
Forte aliquis dicat ,
quomodo id fieri potcst ? Qui
hoc scire desiderat, audiat prophetam dicentem : diver-
te a malo et fac bonum , inquirc pacem et sequere
cam. Hoc cnim ordine pcr aUam viam rcditur ad pa-
triam. Quia per supcrbiam cecidimus in mundum, opor-
lct ut pcr humilitatcm redcamus ad paradisum: per cu-
piditalcm ad scrvitium diaboli venimus ,
pcr miscricor-
JOO FAUSTINI SERRIO IN EPIPIlANlA DOMINI.

(jiara ad Christuin dominum redeamus : per volupta-


tcm atque luxuriam durissimum iugum diaboll susti-

nuimus ,
per caritatem atque iustitiam fcstinemus levc
Christi iugum suscipcrc ; ut qui per vias infidelitatis
atque nequitiac diabolo infelicitcr servicntes ab angelo-
rum societate discessimus ,
per viam bonitatis , ac fidei
studcamus rcdire ad principalem patriam. Si hoc ordine
vias mortiferas relinquentes , vias vitac lenere volue-
rimus , de sinistra translati ad dexteram Magorum, iti-

nera fideliter ac feliciter possuinus imitari. Non sibi vi-

dctur per aliam viam ad patriam remeare, qui prius so-


lebat res alienas tollere , et nunc suas coepit misericor-
ditcr erogare? Per aliam viam incedit ,
qui fuit adulter,
et est castus ;
qui fuit ebrius , et est sobrius ;
qui sole-
bat raaledicere' , et nunc benedicit ;
qui fuit invidus , et

est bcnignus (i). Si hoc ordine, Deo auxiiiante, contendi-


mus conversationum nostrarum itinera in melius com-
mutare , ad aetcrnam beatitudinem poterimus felicitcr

pervcnirc ;
praestante Domino nostro ,
qui vivit et rc-
gnat pcr omnia saecula sacculorum. Amen.

(i) Confer similes his sententias in sermone S. Hilarii arcla-


lensis Je epipbania apuJ Gombcfis, Bibl. conc. T. I. p. 577. For-
tasse enim vel Faustiuus prae oculis habuit Ililarium , vcl Fau-
slinum Ililarius,
101
EDITORIS MONITUM
DE ARNOBIO S. CYRILLI INTERPRETE.

\fuum iii bibliotheca i>aticana duos {fidissem Arnobii iw


uioris codices aliercationis cum Serapione ,
alterum per-
vetustum saeculi XI y alterum vero recentem , sed ex vetu-
stiore nescio quo exscriptum , movit me cupiditas paulo hos
accuratius pervolutandi^ quandoquidem niss. exemplaria arno-
hiani huius opusculi perrara esse scieham. Atque haud scio,
anex quo Fe^ardentius anno i^gS.id scriptum edidit ^cri-
ticas postea pJiilologorum curas expertum sit. Neque vero
mea sedulilas frustra fuit. Nam praeter multas mss. prae^
claras lectiones scu varietates ,
quibus editionem emendari
posse cognovi , tractum comperi insignem ,
qui a Fevar-
dentii codice aberat ideoque in eius editione desideratur ;
,

quamquam reapse latina tantum i^erba Arnobii sunt ipsum ,

autem thema S. Cyrilli alexandrini est.


Nimirum in operis secundo libro ( Cod. vat. reg. 238.
/. 154. b. Confer Arnohii editionem in Bibliotheca Lugdun.
PP. T. VIII. p. 215. ) sic legitur. a XJt evidentius possim as-
» sevtionibus Arnobii 'praebere consensum , integrum opu-
3> sculum sancti Cyrilli tradat in vestro recitandum audiiu
w etc. Ecce liber ex integro si iubetis recitandus
eius , ,

« offertur etc. Quia est prae manibus Uber sancti Cyrdli ,

)) recitetur. Cumque fuisset codex apertus recitatus est ,

w titulus sic a Incipit liber sancti Cfrilli alexandrinae


ec-

V clesiae episcopi quem misit per totas Aegypti partes ad


,

)) excludendam sectam nestorianam lam vero Fevarden- )>

Cyrilli
tii codex in illis verbis abrumpebatur lltulus sic.
enim sermo universus ab eo qui codicem scripsit suppres-
susfuit. Quare Fevardentius in adnotationibus
vanas ceci^
nit divinationes de
quod modo
intercepto Cyrilli scripto ,

hoc modo iUud fuisse ariolatus est quin iamen ad rei


, ,

veritatem umquam devenerit nempe ut de Cyrdh sermone ,

Xril.inttrpaschales cogitaret quos etiam epistolas nun- ,


102
cupai i^ et vnticanus couex iestaiur , et iauidiu monuit Mo7it-
faucouius in pvaefatione ad Cosmani indiccpleuslam cap. VI.
Dicet aliquis : cur tu notissimuni Cyrilli sermonem , in

Feifardentii et codicc et editione omissum doles ? Doleo sa-


ne , meriloque dolco , r/;/zVi sic antiquam et perhonam cj-
rilliani scripti inierpretalioneni amiseramus ,
nisi nunc codi-
ces vaticani eandeni nobis restituerent ;
quani statini , ne
rursus depereat , in liiterarum lumine collocaho. Ita scilicet

et lacunani in Arnohii altercatione repleo , ac veterem per-


uenustumque et ciassicum Cyrilli inlcrpretem suscilo. Etenim
ei neolerico cyrillianisermGnis latino textiu^qui in parisiaca
sive auhertina editionc prostaty arnohianus hic ob linguae di-
s^nitafeni et auctoiitatem quam sit praejcrend.us .,
nemo non
ifidet. Sic ergo in vaticanis codicihus CyrilUmi Arnohius fa-
cit loquenteni.

CYRILLl BEATISSIMI EPISCOPI

/iLEXAND: IN.^E URBIS AD TOTII^S AEGYITI r.EGIO^iEM

EPISTOLA TASCH \LIS

ARNOBTO I^TERPRETE.

,.o ui praeclaram atquc exlmiam , ct sacris Dci


legibus congruam vitam colerc consuerunt, et in eo sum-
ma alacritatc simul animositatcquc vcrsari, nullo quidem
omnino torpore pigritiae dctinentur ; impcdimenla ve-
ro semper omnia rumpentes et moras, ])onorum actuum
incepta accuratisslmo fme concludunt. Opinor tamen
his admoniliones quoque neccssarias praeccptoris ,
quae
eos ad ardcntiorem cnram virtutis incendant ;
qucm-
admodum eliam luctatorihus vox est ct hortatio ncccs-
saria moniloris instigantis eos ad patientlam , ct ad pal-
mae cupldilatem glorlamquc vincendl paenc ctiam com-
pellentis. Hac igltur causa et ipse in medium proccssi
ARNOBIUS INTERPRES S. CYRILLI. j 03
studiorum honorum sectatoribus cum psalmistac lyra

consonaturus : virilitcr agite , et confortetur cor vc—

struni ,
qui speratis in Domino. Sieut enim ipse alilji

ait (livinus David , tcmpns est faclendi Domino. Con-


sentaneum er^g existimo ad vos cxhortationis verba

facere ; ita tamen , ut parum curelis , si rcbus propo-

silis minus digne loqui videamur , ct si nonnullorum


eloquentiam aequiperare non possimus: atque illud ma-
gis debetis in animum sapienter inducere , multo cs«

se rationabilius ad eas ,
quas parare et habere possu-
mus epulas amicos et benivolos ,
invitare ,
quam inhu-
manam atque inhospitalem vitam seqni , revcrentes ne

aliorum hberalitati et divitiis impnres esse dicamur.


Quamquam raihi detur ctiam ex alia causa confidere ,

illud scilicet reputanti; meminero cnim Dei omnipoten-


tis dicentis ad sapientissimum Moysen : quis dedit os

homini , et quis fecit mutum et non audientem , vi-

dentem et non videntem ? nonne cgo dominus Deus ?

et nunc vade , cgo aperiam os tuuni.


2. Umbra quidem est quaedam et antiquum illud

oraculum , et si per angclos prolatum sit , intercedentc

Moyse , acutiores tamen hominum non subterfugiet


sensus , si quis id voluerit subtilibus mentis lumini-

Lus intueri, et scripturarum umbvis et amjjagibus prae-


termissis, intimam considerare sententiam. Praccipit ita-

que lex , Deum omnium dominum honorare et aliis

quidem plurimis modis, adiiciebat autem necesse esse ei


turturem ctiam immolare , cum praesertim multi ya-
riique sint volucrum greges quarum aliae volatus
,

altissimos naturae Icge sortitae sunt, aliae in aquis con-

vcrsanlur. Magnitudo vcro ct figura speciesque non


una cst. Alias autem alio modo natura depingit , et ar-
ij
Q/,.
ARNOBirS INTERPRES

llficio creatoris in flores varios coloresque plumariim

eenus avium dilatatur. Quid ergo dicamus ,


quam ob
cansam lex volucribus aliis praetcrmissis , summis ho-
norlbus maluit turturem nominare ,
praecipiens eam
Domino consecrandam ? Quale est hoc aenigma , vel

quam lex isla prudentiam comprobat ? Verbum utpote

Tcrbi pater Deus omnipotens , et passerum loquaciores


probabiles facit , et eas aliis anteponit , quamvis et in

illis sratia sit et forma nonnulla. Lex ergo nobis obli-

que sio^nificat quod hii ,


quibus usus sit indultus elo-

quii , et qui possint bonorum operum amatoribus opti-

ma dare praeccpta , sanctissimisunt , aliis etiam prae-

stantiores.

3. Age igitur Domini vineam sanctae scripturae fonti-

bus irrigamus ; non confusum neque obscurum sonum


avium more emittentes, sed ad soUempnem festivitatem

vos verbis competentibus provocantes; ita ut res ipsa rite


inreprehensibiliterque cclebretur , iuxta placitum Icgis.

Ait enim divinus Lucas in suis scriptis : vcnit autem dies

azymorum, in qua necesse erat immolari pascha; et misit


Petrum etlohannem dicens: euntes parate nobis pascha,
ut manducemus. Uli autem dixerunt : ubi vis paremus ?

Quiait eis : ecce introeuntibus vobis in civitatem occur-


ret homo aquae amphoram
vobis porlans , sequimi-
ni eum domum in quam intrat , : et dicetis patrifami-

lias domus : dicit tibi maffister , ubi est diversorium


ubi pascha cum discipulis manducera ? Et ille vobis
ostendet in superioribus locum magnum stratum , et

ibi parate. Audis quemaJmodum speculans ooulis dei-

tatis , ubinam esset dignum pascha celebrarc , in su-

perioril)us locuna eum dicit monstraturum sanctis apo-

stolis ma^num atque stratum ; et ad id ducem sequi


S. CYRILLI. 105
amphorae aquae baiolum ,
qui eam domino domus ifl-

fciTct ? Intcnde * igitur oniraum per subtiles scnsus ad * codd. in-


^^"^^^*
maiora et sensibilia. Et si cui propositum est ipsum ha-
bere in menle Christum festivitatis auctorcm , aquae
primum lavatione ditescat (i) , abstergeat autem omne
peccatura ab sua anima , et priraorura aboleat sordes

et maculas delictorum. Ita enim et Deus dicit per vo-


cem Esaiae : lavamini , mundi estote , auferte nequitias

vestras ab anirais vestris e conspcctu oculorum meo-


rum , desinite a malitiis vestris , discite bonum facere ,

T inquirite iudicium , eripite iniuriam accipientem , iudi-

I cate pupillo , et iustificate viduam , et venite dispute-

mus , dicit Dominus ; et si fuerint peccata vestra , ut

phocnicium , ut nivem dealbabo ; si autem ut coccum ,

ut lanam candidam efficiam.

4. Ego enim existimo oportere nostris mentibus prius

elui contagione totius pravitatis et sordis ; deinde ita


gloriosam atque praeclaram adhibere virtutem ,
quia ni-
hil praestabiliua aestimatur ab his ,
qui habent ani-
mi sanitatem , et qui iustum ab iniusto secernere didi-

cerunt. Etenim sicut ea quae sunt natura repugnantia ,

simul in uno eodemque esse non possunt : quae enim


communicatio luci ad tenebras, sicut scriptum est ?

neque potest alterum subsistere , nisi alteri dederit lo-

cum ; siraili modo virtus et malitia diversam habentes


inter se contrariam in factis et operibus qualitatem ,

longissima autem a se differentia segregatae , in uno


animo esse non possunt ,
quin eum deformem reddant ,

et varium , et tamquam utrisque pedibus claudicantem.


Sed propheta quidem Helias eos, qui ita vivere consue-
runt , obiurgat dicens : quousque enim claudicatis in

(i) Ex graeco xaTocTrXovTouvTi. ^:---.!-


,

JO(j ARjVOBILiS INTERPRES

utrofjue pede ? Nec non etlam lex ab huiusmodi mori-


bus volens nos longissime submovere ,
praecepit no-
Jjjs oblique ea recusare et effugere ,
quae incongrua
sunt , ct inter sc convcnirc non possunt. Ait enim :

non arabis in bove et asino. Et rursus : non indueris


Jucato indumcnto ex lana et lino simul . Considera
quemadrnodum ea ,
quae disparia sunt et apte honestc-

que misceri et coniungi non possunt , dcjjerc nos ad-

firmct odisse , et coniunctionem dissimilium aspernari.


Convenit cnim eos ,
qui optlmc vitam agcre proposue-
runt , carere omni raacula , detersis , ut ante dixi , sor-
dibus pravitatis ; ut sic mundi effccti nitidique locum
possint in superioribus obtinere, rt tamquam in altissi-

nio cacnaculo per merita suae vlrtutls cclebrare festa


cnm Chrislo ,
qui proptcr nos paupcr factus est , cum
sit dives , ut nos paupertate ipsius Jocupletemur.
5. Nam cum sit figura ipse et forma Dei patrls fdlus,
lunicn gloriac , ct cx co vcre naturaliterque progenitus
ct ex omni parte omnlno par simllisquc , aequacvus
atque coaetcrnus , elusdem gloriae atquc fastlgli , non
raplnam arbitratus est esse sc aequalem Deo , iuxta
quod scriptum cst. Deccndlt enim in terras , et inani-
tatem subiit voluntariam ; ct , ut ait sapientissimus lo-
hannes , caro factus est , ct habltavlt in nobis : et qui
ante omnia sccula generalloncm habcbat ex patrc, quam
nulla nicns nuUa cogllatio oaperc potcst ;
postquam
factus est caro , et humanam sustinult generationem ,

dispensator ct artifex sacculorum ct factor , non (i) ad


lcmporis quacdam productus initia hominum morc, vo-
ccm tamen patrls diccntis audlvit : cgo hodic gcnui tc.

(ij Ita codex anliquus. Legebat ergo in Cyrlllo Arauhius nou


u; i.'clutiy sc(\ oi>y. non. Confcr iiifra p. 109,
s. c y r. I L L r. ^ 07
Numquid ergo idclrco cum putalumus actcrnltalis glo-

riam pcrdidissc? minimc. Illud autcm magls sapicnlcr in-

tcUcgimus, quod ctiam incarnatum filium patcr non pri-


vct suac dignitatis naluralibus ornamcntis ; confitcatur

autcm cum rursus tamcn,ctsi in liaLitu ccrnatur humano.


Non cnim idco ffictus cst homo unigenitus Dei verbum,
nt Dcus cssc ccssarct, sed ut in assumptione ctiam car-

nis ,
propriac maicstalls gloriam intuercmur. Sic enim
ct nos sumus paupertate ipslus locupletcs cffccli , su-
hlata pcr eum nalura humana in divinam quantlam di-
gnitatem , ct in supcrnis scdibus collocala. Nam cum
ipse habcrct scmpcr cum palre conscssum , ct cs. ip-

so ct in ipso naturalitcr csset , tamen eliam in car-

ne posltus audlebat patrem dicentem : sede ad dexte-

ram meam , donec ponam inimicos tuos scabcllum pc-


dum tuorum. Ita cum confitcmur tam a nobls oportere
quam ab angelis adorari ; non in hominem vilem per

deraentiam dcponentes , scd divinam sccuti scripturam,


Dei verbum cum conditlone copulantes humana ,
et

mortalem divinamque naturam in unum aliquld confe-

rcntcs : ita tamen ut non homo slmpliciter theophoros


Intellegatur , sed Deus magls incarnatus ,
qul per di-
spcnsationem copulationls corpus sibi ex vlrglne sancta
adscivit.

6. Hoc enim modo nec allter intellegitur Chri-


slus unus , et Deus unus : non iam partlm in Deum ,

partim in hominem discerncndus post arcanam illam ,

ineffabilemque communjoncm sed in unum hlium ac- ;

ciplcndus quamvis diversa sit corum natura quae in


, ,

co poslea concurrerunt. Quemadmodum enim in gcm-


mis ct lapidlbus pretiosis aurum quoddam resplcndet ,

et lumen quod interioris naturae declarat imagincm ;


;

1 08 ABNOBIUS INTERPRES

ac si (]uis voluerit verbl causa commlxtlonem illam se-


jungcre natiiralem , aliud nesclo quid consplclat ipsurn
per se lapldem , aliud vero lumen quod natat in lapi-
ue ; una tamen atque indiscreta materies intellegitur ex
duolnis , et divisio huiusmodi ad foeditatem dedecus-
que converlet ea , quae naturali unitate conexa sunt ;

eodem modo in Christo adserimus quod coierunt ar-


oana quadam unum deitas et
ineff;)bllique rationc in
humana conditio ut in eodem simul et homo Intelle-
,

gatur iuxta nos et Deus supra nos. Ac slc unlgenitus


,

et primogenltus editus est quidem ex utero virglnall ,

ct crat adhuc parvulus , Deum tamen et in infantla sa-


piebat. Testatur autem hoc idem dlvlnus Esalas dicens
do ipso : quoniam prius quam sciat puer bonum aut
malum , non credet m.alltlae , sed eleglt quod I>onum
est. Quantum enim exspectat ad morlalitatis rationem
secundum nostram naturam , nondum ci tempus indul-
gebat, ut sciret et posset rerum discernere qualitatem
sed erat , ut ante dixi , Dcus etiam in forma mortali ,

permittens quidem nostrae naturae per suum morem


legemque proccdcre , reservans tamen cum ea sinceram
gloriam deltatis. Sic crgo intellegatur et natura Deus ,

qui natus cst ; et virgo ,


quae peperit , mater fulsse dl-
catur non carnls ncque sanguinis simpliciter quallter
,

ctlam nostrae matres ; sed Dei magis et domini qui


,

humanae formae similitudlnem est diofnatus induere.

7. Nam sicut divinus scripsit Paulus : mlslt Deus fi-

lium suum factura ex muliere factum sub lege. Non ,

cnim in homine nato ex mullere inquimus Dei verbum


inhabitasse , quemadmodum etiam in prophetls ; sed
niagis vooem sanctlssimi lohannis rccto suffraglo coro-
nemus ,
clare perspicucque momorantls : et vcrbum ca-
S. G Y P. I L L I. 1 09
ro factum cst , et habital)it in nobis. Factain autcm
carnem existimabimus tunc , cum carni communicasset

et sanguini, similiter ut nos qui sumus in carnc etsan-


guine.Et si factus est est iuxta nos, quomodo consequens
erat humanam eum generationem ignominia adficcre ,

ac non potius honorare ? Habltavit enim in nobis , cum


carne et sanguine , suam naturam divino modo inaesti-

mabilique ratione quasi commiscens. Ipsa quidem Verbi


deitas si intellegatur , sola ipsa per se suffiicentem ha-

bet generationem ex Deo et patre : sed quoniam de-

scendit in copulationem nostri , et secum humanam


naturam pcrmiscuit , omn;a iuxta suum modum ha-
bentem perfccta , idco sine ulla nota et deminutione
deitatis intellegatur facta similis nostri ; non ad initia

quaedam producta, ut esse inciperet, absit ; erat cnim


semper, et est, et erit, et vetustiorem omni tempore te-

net substantiam ; sed sapienter mortalitatis legibus per


sua iura procedere permittens. Nam sicut ipsius verbi ,

quod est ex Deo et patre , fuit propria caro illa pura


atque honorabilis, quae ex sancta virgine procreata est;
ita omnia ,
quae carni conveniunt , absque solo pecca-
to , caro subire debuit , et ante omnia ut n asceretur ex
niatre.

8. Ergo si extra carnem intellegatur dcitas ip-


sa per se , erit sine matre ; et recte quidem. Scd si

proferamus in medium mysterium secundum Chri—


stum , alia erit de eo ratio tenuis sane atque subti-
lis : arbitrabimur enim , si recte sapere voluerimus ,

et semitam sine errore calcare , non deitatem nudam ,

sed incarnatum et carne permixtum Dei patris verbum


sanctam virginem creavisse ;
quae electa est ad puer-
perium venerandum , ut carnaliter eum pareret qui
4 i ARNOBIUS INTEHPRES

carnem di":nalus cst induerc. Deus er:?u verus Emru.)-


nuel , ct mater Dei vlrgo dicatur ,
quae carnalitcr cum
peperit ,
qui proptcr nos homo factus cst : et infuns

erat non iuxta nos , hoc est , non in sola nostri simili-

tudine conslitutus ; sed erat humana conditione pro-


]?ter carnem , divinus autem , utpote supra nos, et cae-

leslis. Denique sapicntissimus Paulus inquit : primus


homo de terra terrenus , secundus homo dc caelo cao-
lestis. At vero beatissimus Esaias , ut in visione pro-
phetali vim mysterii docebatur ; ipsum enim , ait , sc

vidisse Deum oranium dominum in sanctam Virifincm


o
divini infantis propc exordia iacientem. Et iigurata qui-
dem humnno modo ratio visionis verum aliter in-
cst ,

tellegitur ct divine nomen cnim maius cst quam nos. ;

Itaque ait et dixit Dominus ad me


: accipo tomum :

magnum novum et scribe in eo stllo hominis ut vc-


, ,

lociter depraedationem faciat spoliorum. Ait enim: ct te-

stcs raihi fac fideles homincs , Uriam sacerdotem , et

Zachariam fihum Barachi. Et accessit ad prophetis-

sam , et in utero accepit , ac peperit filium. Et dixit

Dominus ad mc : voca nomen cius velociter spolia dc-


trahe , cito praedarc, quia prius quara sciat puer voca-
rc patrem et matrem , accipiet virtutem Damasci , ct

spoha Samariac conlra regem Assyriorum. Novus qui-


dem tomus et magnus, quoniam et ipsum novura Ghri-
sti mysterium , et perspicue raagnum, iusta beati Pauli
vocem. Celerura stilo hominis scribilur. Et ipsa qui-
dem ratio dcitatis , si nuda ac sine carne aestimetur
ipsa pcr se , nostri sermonis non cgebit auxilio ; quippe
qui non valeat explicarc ca quac sunt omni eloquentia,
sensu etiara altiora. Gloriaenim Domini occullat sermo-
ncm , iuxta quod scriptum est. Sed quoniam unigeni-
;. C Y ]. I L L 1.
] \ ]

\um Dci vcrhum factLun est caro, ct habitavit in nobis,


idco ca quac ad ipsum rcferuntur , honiinis stilo clc-

scrihimus.

g. Ceterum illud rursum inspiciamus ,


quod cum
praecepisset prophetae Deus tomum accipcrc, et humano
stilo in eo scribere , acccssit ad prophetissam. Et quid
cst hoc ipsum accessit ? Morcm conyentionis simula-
l)at et legem. Prophetissam vero sanctam virginem vo-
cat : Christum enim praegnans prophetac implcvit offi-

cium. Deinde in utero , inqult , acccpit , et pcperit fi-

lium : cui rursum non tanquam homini spcciale et pro-

prium nomen imponit , sed ex virtutibus ipsius , utpote


Deo. Voca enim , inquit , nomen eius , velociter spolia
detrahe , cito praedare. Natus est enim continuo inians
ille divinus et omni mundo cxccllcntior. ]:!t crat qui-

dem in cunabulo gremioque genetricis ,


propter morcm
conditionis huraanac ; scd quoniam ad haec erat ctiani

Dcus , arma Satanae virtutibus detrahcbat arcanis. Ad-


venerunt cnim Magi de oriente quaercntes ipsura et

dicentes : ubi est rcx ludaeorum ? vidimus enim stel—


lam cius in oriente , et venimus ut adorcmus cum.
Ergo divina quidcm illa generatio , etsi propter condi-
tioncm hominum , more agcbatur humano. Deus vero
vere et naturaiiltjr Emmanuel ,
qui videhalur more ho-
niinum quidem contineri , attamen divino modo cae-
lum ct tcrras , inferiora eliam , suae maiestatis utpote
Dcus implebat , ct continebat omnla quae per ipsum
bene fuerant constituta. Et si audieris q^iod proficiebat
aetate et sapientia , numquara arbitreris processu vel
incrcmento aliquo sapiens factum esse Dei verbum.
Memincris cnim sapicntissimi Pauli scribentis : Chri-
stn^s Dci virtus ct Dci sapientia. Scd ncc illud audeas
112 ARirOBIUS OTERPRES

protervc dlcere , quod hoc ipsum quod dlcilur profc-


cisse aetate et sapientla et gratia ^ liomini adscriben-
dum sit : hoc cnlm cst , ut opinor , unum Christum in
duo dividere ; sed quemadmodum paulo ante dlxlmus ,

filius ante tempora omnia natus , extremis tamen tem-


poribus dicitur filius Dei fuisse •, ideoque suae carnis
generatlonem, dispensatorie famlliarem et propriam esse
dicebat. Itaque cum sit sui sapienlia genitoris ,
profi-
cere saplentia dlcitur Deus in omnibus perfectlssimus ,

ideo quod ea quae sunt propria conditionis humanae


propter incarnationem voluntate suscepit.
10. Dicet allquls, qiK)raodo potuerit hominis natura
niaiestatem capere deitatis ? praesertim cum Deus ipse
dixerit manifeste beatissimo Moysi : quoniam nemo vi-
debit facicm meam , et vlvet. Si iiritur intolerabills dei-

tas , et Inacesslbllem habet adtactum quomodo credi-


,

blle videatur Dcum in unum et hominem convenisse ?


Ego vero adversus huiusmodi quacstionem dixerim qui-
dem , supra omnem modum et genus rairaculi , et su-

pra nostrae mentls cogitatlouem et sensum dispensatio-


nis huius esse ratlonem : sed tamen agebatur saplenter,
Deo suara naturam etiam imbeciilitati nostrae tolerabi-
lem facientc. Itaque hoc pracclarum et venerabile no-
slrum mysterium creator omnium Deus et dominus sa-
pientissimo Moysi per exempla perspicua demonstrabat.
Id autem ipsae sacrae litterae nobis aperient ,
quae se
ita habent. " Moyses autem pascebat oves lethro so-

., ceri sui sacerdotis Madian , et egit oves in ere-


,, mum, et venit in montem Horeb. Apparult autem illi

,, angelus Domini in flamraa ignis de rubo , et vidit

,, qula rubus arderet igni , rubus vero non conbureba-


,, tur. Dixlt autem Moyses : transiens videbo visum
S. C Y R I L L r. i \ 3

,, magnum istucl qnicl sit , cjuoniam non comburitur


,, riilnis. Cum ergo vidisset Dominus, quia asccndit vi-

,, dcrc , vocavit de rubo dicens : Moysc , Moysc. Ad


,, qucm illc dixit : c[uid est ? Dixit illi Dcus : ne acccs-

,, seris huc , solve calciamentum dc pcdibus tuis ; lo-

,, cus enim in quo stas , tcrra sancta est. Et dixit illi :

,, ego sum Dcus patris tui Deus Abraham Deus , ,

,, Isaac ct Dcus lacob. ,, Inaccssibilem quidcm locum


,

essc testatur eliam ipsi sapientissimo Moysi , illud sci-

licct dcclarans ,
quod si quis mera legis doctrina , et

cxemplis umbrarum solis vclit esse contcntus , num-


quam Christum possit attingerc : lcx enim nihil im-
plevit. Cetcrum illud dignum est admirari ; flamma ,

quae apparcbat in rubo , voccm emiltebat dieens : cgo


sum Dcus Abraham patris tui. Ergo ipsc crat Do-
minus in spccie flammac , coraprchendcns c|uidcm ct

oomburens arborem ; flarama tamcn cam rainimc com-


burens. Atc[uin hoc omnem lidem vidctur cxccdcrc ,

quod ignis tcnacis violentissimam naturam lcvis i!Ia

fragihsque materies non curabat: immo potius quis non


llammac illius lenitatem mansuetudinemque admiretur,
videns eam ligno parcentem ? Sed erat ut iam antc ,

dixi, umbra quacdam cxempli secundum Christum my-


sterii.

II. Quemadmodum igitur flamma illa fructici fuit

tolerabilis, ita etiam nostra natura capax esse potuit emi-


Dcntiac deitatis. Et quantum spectat ad rationes et sen-
sus nequaquam inter se possent convenirc
humanos ,

deitas et humana conditio; convenerunt tamcn in Chri-

sto, ct unus ex ambobus Emmanuhcl. Qui vcro sepa-

rat ct hominem seorsum ponit


, et fdlum ahum aesti- ,

mat , praclcr eum qui est Dei patris lilius naturalis , is

h
^^4 ARNOBIUS lIVTERPflES

mjhi vitlelur altltudlncni nostri myslerli crjligcntcr in-

tcllcgere et vidcre non possc. Neque enim homincm


collmus et adoramus , sanctorum secuti doctrinam ;

sed Dcum magls incarnatum ,


qui suum corpus et Dei
patris vcrbum in unum coniuncxlt et contullt. Idcoque
rursum et regcm supra nos ipsum Emmanuhel inquimus
constltutum. Dcus enim et patcr prophctarum voce et

declarationcm dcsignat eius et sanctorum apostolorum


dicens : ccce rex iustus regnahlt , et prlncipes cura iu-
dicio principahunt. Ipsc vero ait pcr voccm David: ego
autcm constitutus sum rex ah eo supcr Sion mon—
tem ct reliqua. Ncc non etiam regni sui iugum no-
,

his guhire iuhehat , adicicns manirestc : vcnite ad me


omnes qui lai^oratis , et rchqua usque leve. Quod si

est rex dumtaxat , et homo mcrus, ct nostri simiils in-

tcllcgitur , ct non magis unlgcnitum Dci vcrhum cum


natura nostra convencrit , ergo nec nostra saecula prae
antiquls plus allquid meruerunt ,
quae inquimus nova
effecta et prisllnis inconparahiiiter mehora , in quihus
ctiam Christus regnavit. Est autem tale quod dico :

regnavlt quldem super populum Israel Deus dortilnus

omnlum per prophetas : constltutus autem est ad tale

officium ante aUos omncs sanetus Moyses : deinde post


illum aHi serle temporum ordinati sunt. Gerento vero
dlspensatlonis curam dlvino Samuhcle, ad contumaclam
flagltiosam iapsus Israel , et a regno Del Inpatienter vo-
lens dcficcre , dlcehat : cccc tu senulsti. Indignahatur
quidem huius causa propheta. Dixlt autem Domlnus
ad cum : audi vocem popuH , iuxta quac locuntur ad
te : quoniam non te sprevcrunt , sed me sprevcrunt ,

ut non rcgncm super ipsos. Itaquc ordlnahatur Saul ,

dc quo ait per prophctara Dcus : ct dcdi cls regcm In


S. C Y R I L L I. i i ^

ira mea. Esl igitur ncmini tlublum , quoJ in ira dalus

bit homo rcx Saul illis ,


qul Dei rcgnum scclcratissimc

sprcverunt. Multum cnim pracstabilius est nos cssc rc-

irni Dci scrvitio sul)iu2;atos.


13. Quod si cst homo nostri similis Christus , ct non
in forraa hominis visum Dci vcrbum; constat autcm eum
regcm datum cssc, et terrarum omnium rcgnum tenuis-

se ;
potcst aliquis ad dcleramcnta ct incptias praccipi-
tatus diccrc ,
quod et ipse rcgnavit in ira Dci et patris :

ct quia sumus in offensionibus et dcllctis , idco ct nos


Dcus humano iugo submiscrit.' Sed quis hoc possit um-
quam dubitare nos omni culpa libcratos
, cssc per fi-

dem ? Quomodo igitur adliuc I3cus irascitur ? vel quarc


nos indignationis motibus punit , qui sumus sanclifica-

li ? Ego vcro aio , nos ct omni culpa esse libcratos , (.'t

donis divinac clcmcntiae ct mansuctudinis habundarc-


Igitur non homo regnavit supcr nos , sed Deus in hu-
mana forma visus , fdius ,
qui nec gloria dignltatis
suae per incarnationcm prlvatus cst , ncc propter di-

spensationem nostri simllitudincm aspernatus. Deinde ,

id enim quoque diccndum est , si quorumdam caecuiii

criminamur errorem , et sunt illi in vituperatione maxi-

nia conslituti ,
quod aetcrni et incorruplibilis Dei glo-
riam mutavcrlnt In similitudinem imaginis corruptibilis
hominis. Et nobismet ipsis hoc censeo fugiendum , nc
in sola ct nuda slmilitudine nostrae naturae Christum
csse credamus ; sed magis individuam atque insepara-
bilem copulationem humanae carnis et Dei verbi serve-
mus ; ut iam utpote Deus tam a nobls quam a sanctis

angelis adoretur, Et si est admodum criminosum atque


culpabile praetcr creatorcm crcaturae servirc . nos au-
tom Chrislo sumus cruditi scrvirc , acstimcmus cum
>] J 5 ARKOB'US INT£aPi;ES

omnl crcalura cssc siipcrlorcm •, immo ij)sum crcatorcm

polius, licct ipsc proptcr incarnationcm crcatus essc cre-


Jatur. Hac dc rc gloriam roborans clamabat incredulis,
pacnc ctiam stoliditatem els et scgnltlem cxprobrans : si

non facio opcra patris mci , ne crcdatis mihi : si autem


facio , ctsi mihi non crcditis , operibus meis crcdlte.
Erant cnim qui sua demcntia parvam dc co fidem
habebant propter carncm. Exsurgentes autcm in eum
proterve , ct canino morc incurrcntcs causanlcsquc cx-
^ ita €0(1. occasioncs * in peccalis , incusanti ci dicebant : pro bo-
no opcrc non lapiJamus te, scd pro blasphcmia ;
quod,
cum sls homo , facls te Dcum. At nos illorum incredu-
litatcm et dementiam CN^ecrati ,
prolixis cum ubcribus*
que bencdIctioniI)us adoremus , ct pharisaeorum scaevl-
tatc damnata dicamus ci : pro bono tc operc stupore
maximo admlramur ,
quod cum sis Dcus , homo ficri

dignatus es.

i3. Et quam ob causam homo sit factus cxponam.


Etenim quoniam est Dei vcrLum naturaliter vita ideo ,

proprlum fecit corpus corruptibile et caducum, ut mor-


tahtate victa atque damnata , ad acternitatem potlus
transformetur. Et quemadmodum ferri materies cum
in medio fornacis aestu conilatur , ignis instar ardcscit,

ct In elus speciem vertitur , et calorcm et candorem


ipsius imitatur flammae victricls ; ita etiam cai^nis na-
tura cum aeterno atquc incorruptibili Dei verbo con-.
iuncta, dcstitit esse quod fuerat , nec ulterius reraansit
«'^gr. (pSo^a. in peste*. Et quoniam ipse est lumen mundi, ideo recta
atquc vera deitatls recogoltionc atquc scleatla mentes
nostras iliuminans , univcrsos vocabat ad lucem ;
par—
lim cum doclrinis vcnerablllbus utcretur ,
qulbus cos
sapieatisalmos facicbat ,
qui ad eum acccdcbant in fi-
S. C Y R I L L r,
^ \J
tlcni ;
parliin cum vlrtutcs opcrarctur cximias, quas su-
pra omnem crodulitatcm aspcctlhus ostcndchat. Ut iani

tluhltare nenio posslt ;


qula cum pcr naturam Dcus
homo factus est , remanslt tamcn id quod crat , llcet

dispcnsatorle spccicm humanae oondltlonls Induerlt .

Sed non intcllegcntcs ludaei myslerium , et quamvls et

per legem et per sanctos prophetas els sacpe persplcue


fucrat dcnuntialum , audehant eum multis modis offen-
dere. Sed ct cum cognoverunt quod ipse cssel heres
et domlnus , nlhilominns clecerunt et interfecerunt :

liahentes ad tantum nefas et faclnus adiutorem atquc


socium Satanam, culpae detcrrimum genitorem; qul gra-
tulatus est quldem a principio omni se fuisse molestia
liberatum , cum eum talia pati conspiceret : mox vero
cum hls qui eum crucifixerunt , se conperit erravisse ,

et vana spe fuisse raptatum ; oum cognoverit ,


pas—
sionem illam fuisse voluntarlam , et quod ipse posue-

rit anlmam suam , non alicuius inpulsu aut violen-


tia , sed propria potius voluntate : ut illis ,
qui tene-
bris cohcrcentur infernis , denuntiaret, et eis portas re-
serarct ad vitam. Ut enim ad nos scrihit saplcntissi-

mus Paulus : ideo Christus mortuus est et revixit , ut


vivis et mortuls dominetur. Nam postquam mortuos
tenebris exemit , et conculcavit mortis impcrium , re-

vixitque tertia die, et se sanctis apostolis ohtulit ,


prae*
cipiens eis , docere omncs gcntes , ct eos baptizare iu
nomine patris , et filii , ct spiritus sancti ; tunc ascen-
dit in caelum , et est ad dexteram Dei et patris ,

venietque in tempore iudex omnium , in virtute divi-

na simul et gloria , stipantlbus sanctls angells : rese-


debit auteip in solio gloriae suae indicaturus orbem
] \^ Ar.XOBilJS INTERPRES S. CYRILLI.

terrariim In acqullatc ct iustitia , et singulis iuita sua

mcrita rcdditurus.
i4- Quoniam crgo ipsius sumus pretio compara—
tl , nec sumus nostrae ditionis aut iuris , servia-
mus rcdemptori in bonis partihus quantum possu-
,
,

mus opcrantes carnis cupiditates contcrentes discu-


, ,

tientes omnc contagiuni delictorum omni nos virtute ,

et modcstia dccorantcs bonum certamen ccrtemus :


,

cursum consummemus , fidem scrvemus, cgenorum mi-


serias relevantes ,
pupillorum consolantcs inopiam , vl-

duis succurrentes , rcfcctionis solatia infirmls ac debi-

libus offerentes , in carccribus et in vinculis positos


visltantes , liumani ct mlscricordcs in omnibus , amo-
rc nos mutuo vineiamus. Tunc enim , tunc sincere ie-

iunantes sanctimoniis copulamur , habentes quadrage-


simae exordium a primo die mcnsis ,
qui secundum
Aegyptios dicitur famenotb ; heI)domadls vero paschae
veneral^llls a sexta mensls farmoth ; ita ut tinlamus
ieiunia , iuxta evangelicas traditloncs , undeclma men-
sis ciusdcm intcmpesta nocte sabbato ;
postera die do-
rainicam festivitatem celebrantes -Xir eiusdem mensis ,

contlnuantes lusfiter
o ctlam "VIl* hebdomadas sanctae
qulnquagesimae. Sic enim regni caelorum licrcdes esse
merebimur in Christo lesu domlno nostro ;
per quem ,

et cum quo Deo patri ciim spiritu sancto gloria ct

imperium In saccula sacculorum. Amen. Salutatc invi-


cem in osculo sancto : salutant vos qui mecum sunt
fratres. Pax vo])Iscum.
119
S. CYRILLI ALEXANDIUNI

SERMO DE PARABOLA VINEAE

NONDUM GRAECE EDITUS.

S. Cyrilli alexandrini patriarchae sennonem de para-


bola vineae edidit ex codice suo graeco Achilles
latiiie

Statius lusiianus in Hbello Romae anno iS^S. inipresso ,

quem Gregorio XIII. P. 31. obsequii causa inscripsit. Grae-


cum texlum praetermisit quo fere
, ut tunc saepe fiebat ,

tempore etiam Caes. Baronius et Fr» Turrinnus tot grae-


cae ecclesiae monumenta latine tantum imprimenda cura"
runt. Nunc ego graecum sermonis eius archetjpum , ex eo'
dem ut credere par est Achillis codice demum projero :

quem tamen codicem ne unicum in orbe putentus^ legitur apud


FahriciumBibl.gr. ed.nov. T. IX. p. ^65, duo extare Pa~
risiis graeca item huius sermonis exemplaria ,
quamquam
nondum typis commissa.

TOY EN AriOIS nATPOI HMnN

KTPIAAOT APXIEnilKOnOT AAESANAPEIA2

i\q X'fiv Tiapoc^clriv zcv «p.TieAiiivc^* Gixci(*iBn vi ^aaLleLo.

Tolv cvpavQiV (xv^pcxiTicd CLy.cSe(7noz'n ^ oaTig llviXB^ev

u^OL TTpwi pia^moLQ^OLL ipyoLXOLq iii ToJv

apTie^Sva alxov.

\.jLy.c'0QOLc, , oLyoLKf\t\ , xrii tvoLyyikLy.r\g tcu xyp^u TioLpoc-

^clric' axcve yoLi xr\v lpu:fiViLOLV , viv v.olxol ^vvoLp.LV epov-

p.ev' clycdtar.oxTiq xcv y.iyi.lov cUcv , xcvxe<^LV o deano-

X'fig 5eo$* ciy.cg yccp , o yoa^.og' deazissxrii Se olvxcv ,


o
-120 S. CYr.lLLI ALEX.

sryyoLZ^xi r:u afj.r.c.h7)vcc , i''?:;^ otc/.y.cvcvu.ivci zr, a^j^nr.oiy. Toiv

av56r.)7:wv ay<:;r T^o^rfi u\^oc c y.xicc; 7(7>v S"£:crc(3cov exei-

vr,)V rcov TTSp Ap£A xjrt iivo);^ y.c/.t i\aj£ TTCojT^t yofp cj-

zci .b^e^jepei; , ttccot:^ :jtc: erjycczca tcj auTreAwvcg. i\coi

yap £GUTei;o-£V cxu.zc1ojV!X , vr/iTco; vcsc* TTvey/xaTt/.ct yap ct

AcycL' cODg 7U7rg o)pag cvrci eicyxL^cvzc [j.itol rptTry o>pofV


< \ ~ \ < A /2 ' ^ 'T *
'T 'O ^ \ '7'

xaiccc TO)V A;JiS2C5:a yat iGocccy, ycct iocyoro' y.oci cv-


c

T5£
\,»
75C0 epyocTcct
TTcCc

zr,i;
~
ccj^xriUcc^
»<~ r,y.odV , Tpet;
~\>^/ 70V ccpi^ycv

otcc TcZzc y.cct toiz iyz-f\i; ooccc; etrjya^ocvrc* ar.o e/.r/ic wpa;

70 y.EoezocTcv ty;; r,yecocc , 5't£ c rihcc (j^^c^ccTepcv aoctcx.-

AccuTiet TTiV ct/.cvu.evrv , c ypcvcc zcv vou.cv ctl tcT> cv-

Tt £';o)Tfaev Tr,v av5po)7:cTr,Ta c^ca to)V evTc)>0)V tcv vcy.cv

To a/r,S"ivcv 00); c Secg r'j.o)V' •/] evTc).-/] yao xi;pt::u r/;-

Aocvyr,Q or))Tti,cv(joc c(^^ocAucv;' /.at t.cc/uv , ctl cpo); toc Tipc-

^aypocTcr, ccv,

Attc exTr,; o)pa; , tc riU.KjV Trj; r,uepac.* ct£ yap £y.£-

Qo.Qav ci yjpcvci c\ scts «py-o; XTt^eo); , y.a\ eo); cuvTe-


/etac , TCT£ u.ecty^ptvcv auiecTal-n Mo^Lcric y.ai 'Aap&)v*

yai yao r, y.aTa vcycv laTpzia , £0); cy$cr,g' £vvar/3 ^£ cT^pa,

yatpc; tojv 7:Vc"j«aT(:(pcpo)V 7:pC']p'/;TwV xat y^co ajTCc o); xa-


A:i ecyaTat aT.iQTaJ:r,Qav uapa, tcv cty.cOEGZoCTCV epyarja-

G^at Tcv a.y.T.et.O)va Trc "^"vyrc r,yo)V eco; oexaTrj;' evOexa-

T/i o")pa , entGryta tcv ycvcyevcv;' £::' £C7/aT0)V yao -^^oiv

/ccvo)v e7:t cjVTeXeta to)V aio)VO)v £7:e(3-/;urcr£v rMV o %Z


.rsru -jccc , ^zcv Lcycc:- 0)GTep yap a-no evoey.aTT,^ eiz oo)-

deya.Tr.v allr] yia o>cx e^Ttv 'h eayaTn , cjto)c cct.c T-/ic

iT.iorcutac XciGTcv tO)c T/.c auvTcXctac , a//-/; uia cLca


S E R M O. 'J 21

luzLV a-ACVGCV xcv 'Imccvvcv AeycvTc^* xvavic/,^ Ifsyaxf) ofa.


> /

^Oca; czt tTi ivdEY.arr, slcX^wv o rcxj apTieXwvcs deGT.O'

rn^ , evcodV dpycvg ku.ia^mazo' xiviz cv-cl cl ar^ycL ;. •huii.q

:t «7:5 Twv e^vwv* arjyci ya^ r,y.iv a-c ^icyvtx^aLa,; , «p-

'ici ano ecyMV ayaBioV zai AiycL avzci; zl iQZW-azz w^i

l\r,v TYiV 'hu.l^av apyci ; cItcj ztiV r,iJ-e^y.v an a^/ri;, zTf-

oK^K y^oaacv , cw; zr\; £7rt(3-/jUia; avzcv y^pcvcv egrjuaVcV

£w; 7^0 zoze apya -fiv za zBvn , ^eov yn eidcza* cvhig

yap , (Daatv , -/^f/.a; eyLa^(Mazo' evyvwxcva za e^va* tq)

yap cvoetg avza eiJ.iaB(syaazc , cv voyoi ^v iipcffiZaL' rw


'laparX ev.iivci a-neazalriaav , c;j zcig tBveaiV dtc v.alo^i

leycvaiV czl ovdcLg •/]//«; lyLa^dyaazo,

'A/X« aya^cc a clzcdearkoz-fig' vT^ayeze yap y.cci vixuq^

(tfiaiv, epyaaaa^ai Iv tm ay.T.elorjL , xat o eav -h Quaicv ,

(5ooa-&) vyLV CL apyct , tctc epyazat yeycvaaLV* IpyaQizai

yap vuv '/1 CTCTS apyvi aSr/) £xx}.riffipc' epyat,ezai o yopog

Toiv aTTccrTcXwv , Twv uapzvpcfiv , tc^v aaysizc^v , twv p.cva-

ScvTO)v , Tcov ayL(i}V T.ap^evooV , twv eyy.pazuiV , tcov ev ya-

yM aeyvo)' ela^cV yap avzTi 'h ey.yXraLa zc ev drtVapLCV

ajia)^' dvvazai yap zLg o^eMg epya^cyevcz , £V yta 6)pa

eveyyaL epycv w^ «njo cypcoV^rev epyatoyevog* o Irtazr; etg

ytav odpav 'hy^cvaev zo ariyepov yzz eycv ea'ri ev to) Tia-r

padeiadd,

'AXX' axcucov Tt cpaaiv eyftvci' 'hyili cl ^aazaoavzii


zo ^apcc /.ai Tcv Y.a.va(x)Va zr\g 'hyipag' okn^evcvaLV cv
yap ev vcy(,) e^aazaaav zo ^apcg zcv 'Qvycv zcv voycv ,

aXk eyevcvzo Y.at cvzcl \act zcvzo)V ^ta zo epycv izoape ,

yap., <^r,aiv , cvy. adiy.o) ae' cvy a^c/.ei o z'7\g ^iyaicavvric y.pL-
-122 *>. CYRILLI aLEX. SEIWIO.

vr\c; xo 01 c/c/w tcvzm ycc^i70(.G^ai o)^ xat cci , p-/) vcwt-

a-/i? nccG^iinclri^Locv eivat ,


pr/Js xara X^f*^ ^t^ca^at Tcv
ptcjS^cv , alX cvTO) vc£f eTTct^/) ctwg av TrctridWfjiev , cto)?

av £Cjya.G(xiy.e^a , a^tcv cuc)6v TTCtcu^.sv Tracra yap ^txaiocru-

v/) av5pci)7rci; co; paxcg a7:cxa3-/ia£V-/i$'


X^P''*'
'^'^ ^^^^ (xyjoua-

Giv , 6*>; Xsyet IlauXc^ , (5t'/atcu|cjt£vct dctipeav xri aurcu x^~

ctrt , xat cux ej gpycov , tva p.v) rtg y.avy^mnTaL' Bicv xo

Ocijpcv , cvy^ oxi cvz epyai^oiJ.erJa , aAA crt xar a;tav ou-

^£V TTCtcu/xcV* CT* av yap , (p-/](7t , 7rcfy}a-/iT£ TaijTa r.avra ,

EtTiaTe cTf ^cuXoi aypfiCL sjp.sv* o w'jj£'.Xapt£v Tictyicrat , tte-

T.oimay.iT aiJ.eleL yovv apxcv tw 7:£v/,Tf r.apey^ZLg , Kat

j3a(7tX£tav cupavwv xXnpcvcpiel;* cpa; tc , S^Xco y^apLaoc-

(jBaL.

To dl ,
p-"/) £t ocpS^aX^.cs (Tcu Trcv/jpc^ eaxtv , eyw aya-

S"c$ 6tp' p-/) £t7r£V , cTt r.cvTipCL ci ayLoi , aXXa pt*/) Tt ttc-

v/pct £(7T£, cTt £'/00 a'/a3c; eipit; aX/)3"&)^ yap'ayaBog e^

ayaBcv' cv xara tc ipycv y.ai o ^ta^o;,* okLycv yap xo £p-

ycv y Ticlvq de o ixLdBog* roxr,pLov v^axoi eroxLaag df^m-


xa , xat a'7rcXapt(3av£i? a c^0aXpio$ cux eldev , cvde ovg cux

ylxcua£V cpa^ cTt aya^og eaxiv* xo 6e ap^ayevoq aro xm


ta'/a.X(^v £co? Tcov 7rpco:&jv , erzLO-fi eaovxaL cl r.po^xoL ^aya."

TOf y.ai yaleadi xov Aacv ucv , Aaov p.cy xat 7:a/tv , crav

TO 7rXy)pco^/a twv eBvuiV eiael^-n 9 tct£ y.aL aa; 'lapatik

aCo3-/)7£T ai , £V Xpt(7T6) 'I/)(7CU T&) XUpfi) TO«WV, cjj Y) (5c^a

xai To ypaTc; £t; tcu^ alcova^ twv aiwv&jv* ap.-/3V.


123
Petriis iliaconus in libcllo da viris Hlustribiis casincnsi-
bus cap. VI. hacc babet. « Laurentius casinensis cocno-
» hii nu^nachus sricntia antecessorum suorum post satictis-
.,

j» sinium Benedictum nuUi inferior facius episcopus , etc.


n sermoncm de beati Benedicii vigilia elef^anleni coniposuit.-*

Sedeni Laurentii episcopaleni casinensia monunienta non


designant ; ipsuni tanien circa anmini CJiristi q5o. Jloruis-
se tradit Marus in adnotationibus ad Petrum diaconum.
Hunc igitur ego sermonem ex codice vat. i209, olim casinen-
sij langobardicis litteris scripto et mire picto libenter profero.

DOMNI LAURENTII EPISCOPI


S E R IM

IN VIGILIIS SANCTI PATRIS BENEDIGTL

A,.Imifici patris nostri Bencdicti, o venerabillima con-


cio 5 celeljraturi sollemnia , cunctlpotentls Dei qui per-
fectionis culmen ei scandere concessit , sapplices fla-
gitemus clementiam •, quatinus mens nostra vitiorum
emundata rubigine , sic sui patroni devote praestolctur
advcntum , ut eius praesentiam laetabunda mereatur
amplecti. Nullatcnus siquidera dubitandum est,hunc sa-

cratissimum patronum adesse nobis praesentcm , cum


eius gloriosam festivitatem devotionis colere studemus
affectu. Et quidem cum omni tempore observantes al-
mifica &ua mandata pietate solita dlgnetur invisere , mu-
nireque non desinat , in hao tamen sua sanctissima sol-

Icmnitate speciali quadam humanitate suis intercsse di-


gnabitur famellis ;
qui utique specialius sohtoque more
devolius omni industria sua student praecordia comere
ad tantum patrem excipiendum. Siquidem illius eum
capitis constat essc potissimum membrum ,
qui cvange-
124 LAURENTII EPISCOPI SERMO

lica intonans voce dicere est dlgnatus : ul)i duo vel


trcs congregati fucrint in nomine meo , illic et ego in
medio corum cro. Si ergo caput Chrlstus , videllcct no-
bis in suo nomine congrcgatis adesse dignatur , cius
ulii|ue membra nullatenus absunt. Si autem ei mcm-
bra , eleoti scilicet omncs generaliter assunt , quanto
magls gloriosissimus patronus noster Benedictus eius
adhacrcns suos foyet clicntcs , eorumque precamina ,

votaque salubria studct apud eumdera altithronum com-


mendarc? Quera utiquc tanto facilius nostram impetrare
salutem ab eodem Deo et domino nostro haud dubie
credimus ,
quanto post beatos et sanctos apostolos prae
cunclis paene terrigenis , et meritorum gloria sublima-
tus , ct miraculorum ingentium efficaciis eminentius
cxaltatus est- Denique meritorum eius insignla sic hu-
manis omnimodo admiranda sunt sensibus , ut eoram
modulum nimis excellerc videantur.
Puerili namque sub aevo sancti flaminis gratia po-
titus , ita senili factas est sapientia, ut relictis paternis
oplbus, spretaque pom}?a humana ,
quam quidam libera-
libus maxime artibus studentes assequi tunc conabantur,
postremo nutricis sibi obsequentls spreto solamine , ar-
duum peteret institutum. Callem quoque perdifficilem ,

tantura suis eftecit sequacibus oxemplo operum doctrina-


quc melllflua facilem, ut herilis vox passim experiatur ,

qua dicitur : iugiim quidem meum suave est , et onus


raeum leve. Nam cuius doctrina effatuque mirifico, immo
praecipuo exempio tanta monachorum phalanx divinis se
mancipavit praeceptis, nisi eius, qui Deo praesule, ea
quae luculenter et suaviter docuit, opere efficaciter adim-
plcvit ? Quam dignantcr autem Deus eius approbaverit
famulatum , hinc liquido claret ,
quod cum ,
quem mul-
PE S. r.RiVKDICTO. \2^)

tis in cxcrnplo vitae proponcrc dcstinaverat , in caver-


nis montium diu latitare nequaquam pcrmisit. Ut cnim
in oius vita lcgitur ,
quam hcalus Grcgorius dulcitcr

€didit , et primo cuidam presbytcro refcctionem sihi in

pasciiali sollcmnitate pracparanti praccipere dignatus

est , ut suum devotissimum famulum in scopulorum


abruptis incdia confectum inviserct , et postmodum su-

bulcis ct aliis quamplurimis cum voluit manifeslari. Di-

gno procul dubio sanctoquc iudicio, quatinus tam emi-


cans virtutum exemplis lucerna tamque praenitens si- ,

gnorum efficacia gcmma , diu sub latibuli modio non


esset occulta.
Porro quanta sit eum comitata prodigiorum effi—
cacia , nuHum scire diffido , cum utique tam sint in~
signia , ut post sanctos , ut pracfatum est , apostolos
ci spccialiter quodammodo a Salvatore dictum fuisse vi-

deatur : maiora his facics , credcns in nomlne meo. Ve-


rc in eius nomine crcdens , tot tallaque exhibere mira-
cula voluit ,
qucm omnibus sepositis huius labantis vi-

tae prosperis , est amplexus. Unde iure caelitus ei colla-


ta est virtus cxcelsa ,
qua utique exaniini cadaveri vi-
tam orando reslltuit; et inter cetera ijnumera, solo in-
tuitu vinctorum lora brachiorum dissolvit. Dolium quo-
que omnino vacuum oratu suppllci lecytho manare po-
tenter exhibult. Placidum nec non puerum aequorea
demersum In unda , sui pepli apparitlone per Maurum
aeque beatum stablli reddldlt solo : et reliqua qtiae pae-
ne toto orbi teiTarum et notissima et cdebria fore non
ambigo. Digne ergo a nobis suls servulls debita cele -

bratur sollemnitate ,
qiai corporea tranquille deposita
sarcina, ad aelherea transmigravit palatia , illa susceptu-
rus ineffabilia praemla, quae humana aestimatione pro-
plcr sui magnltudinem plcne non possunt considerari.
426 LAUEENTII EPISCOP! SELMO

Merlto quoque In eius sacrosanela sollcmnitate spi-


rltuali trlpudiamus iubilo ,
qui viglluni comitatus obsc-
quio per stratam j>olico decoratam ornatu, caelorum tri-

pudians alta conscendit. Nempc dignum cst , ut eius


amplcctamur devota exultatione sollerania , quem e tcr-

rls abstractum sua Christus ditavit raunificentia. Non


ab re est eum prae cetcris sanctis dcvotiiis celel^rare ,

cuius , divina annuente clementia , cotidie esperimur


iuvamen. Porro valdc est indecens ut eum sua propria
concio , conatu quo valet glorificare neglcgat ,
quem
exterae quaeque ,
proculque positae provinciae merito-
rum cius splculis illustratae , devotissimis obscquiis vc-
nerantur. Sed interim qulljus potissimum Jiic noster
beatissimus pater delectari dignatur obsequils, eius san-
ctae institulionis rcguia perlecta dillgenterque perscru-
tata ,
perpendamus quatinus elus sequentes tramitcm
devils quibusque possimus vigllantcr carere dume-
tls. Intcr cetcra nimlrum quae celeberrimus idem pater
edocuit instrumenta virtutum , caritatem quae est per-
fectionis vinculum , humilitatcmque quam constat om-
nium reliquarura esse custodem virtutum,praecipue com-
mendavlt. Psallendi quoque officium quam caute mo-
derateque , et ut ipsius utar clogio ,
qua gravitate no-
bis exhlbendum praeceperit, vestra caritas minime igno-
rat. Dicit enlm inter cetera ; sic stemus ad psallendura
ut mens nostra concordet voci nostrae. In quibus ver-
bis luce clarius indicat, non se vocura dulcedine, immo-
derateque subllmata cantilena , sed potius inspectionc
vis verborum , salubrique delectari compunctione.
Studeamus itaque , dulclssimi fratres , in hac eius
praccipua sollemnitate caritate fervidi , mcnlis humili-
tate decori , cantllenae suavltatc salubrltcr compuncti ,
DE S. BErrEDICTO. 127
tantl palrls cclcbrare mcmorlam , culus patrocinlis ubi-

quc mcrcamur munlri. Sed quia , sicut idem sanctissi-

mus dicit ea quae agenda sunt


, , oratu dehent incoha-

ri , aliquantisper illius supplicemus patrocinatui , qua-


tinus devotc coepta feliciier consummentur. Igitur lo

nostrum pastorem , cernua mente , tuae flagitamus hi-

dentes, ut nostri dignanter misertus, solitas offeras cun-


ctlsatori Deo pro tuo grege preces ; ab antiqui hoslls
nos tuos famellulos incursionibus ple tuearls ; caritatis

nos pollere virtute misericordlter facias ; charlsmatum


omniura affluentiam clementer larglaris tuis clientulls ,

ac quandoque tuis nos facias aggregari coctlbus. Me


quoque tui enkoraii praesumptorem litterariae peritlac

minus edoclum, famulorum scilicet tuorum vernacuhim


ultimum , tuo quaeso prote^^^e patrocinlo ,
quatlnus om
nes parlter luo munere dltati, nostrorum impetremus fa-

clnorum venlam. Interea noslrae paglnae calx breviler


huius excellcntlssimi patris nostri summam concludat.
Sed quando noslra inertla faceto lcpidoque sermo-

ne huius plene valet enarrare merltorum insignla? Gum


etiam Plato vel Demosthenes eloquenliae , slcut aiunt ,

torrentes , si ab erebi faucibus , in quo cruciantur, re-

surgerent , tanti praeconia patris potius possent stupe-


re quam loqui. Quandoquidem tanta eum tonantis cle-
mentia insignivit beatitudine , ut et polica regna iustl-

tiac stemraale laureatus possidcat ovans , et sua plgno-

ra, quibus Casinensc bealur coenobium, a rcgibus terrae


cernuo summlssoque vencrentur adoratu. Tantls enim
miraculorum prodlgils etiam nunc apud suum honorid-
cum larem praepoliet , ut eiusmodi rumoris tonitruum
transmarlnos ultro montanosque prlnclpes ad sui per-
trahat potcnler obscquium. Ncc immerito sane tcrrenis
^2H lAUREIVTIl EP. SEP.>lO DE S. BENED.

a prinoipibus vcncrahlliter hononitur ,


qui regum om-
nium regi colla summitlens , in omni stucluit vita sua
dignissimc faniulari. Ipse siquidem per prophetam dr-

gnatus cst polliceri : ego glorificantcs me glorificabo.


Verc quidem insigniler hunc nostrum sacratissi-
mum patrera glorificavit et glorificat , non tantum in

aethereis regnis , sed etiam coram hominibus in tcrris ,

quo totus agnoscat orbis quanta l>catitudini3 gloria cxal-


tatur, qui pro eius nomine studuit in hac vita salubritcr

Jiumiliari. En ilium quem spelaea tenuerunt aliquantu-


lum latitantcm , nunc paradisus retinet exultantem ; ct

quem arva quondam habuerunt confectum ieiunils ,

nunc olympl gaudla complectuntur tripudiis. En illius

vestigiis ,
quem oHm sola Gampania noverat , nunc re-

ges terrae litant devotisslma oscula nec non permuni(i-


ca munera. lam nunc crgo, pater excellentissime patrum,

tuam cernui flagitamus clemcntlam , ut nobis opis tuae

Dorrijjas dcxteram. Obstrue quaeso nostri misertus ini-


* cod li- ' '

corum quorum * ora crudelia qui tuas fraudulenter gestlunt iili-

cere vernulas. Da solamen tuum ,


pater , tuis clientulis

quos ad tuum imltandum callcm pertraxisti clemcntius.


Pande dignanter, poscimus , iter quo ad patriam perve-
nitur , €|uatinus ex tuo grcge nuUum nanciscatur peri-
culum ; ut obm tibi coilata talcnla communi domino
geminata de nobis restituens, duplici praemio potiri me-
rearis. Nos quoque immeriti per tuum intervcnlum sal-

tem evadamus supplicium ,


quos ob meritorum quallta-
tem conseculuros ambigimus praemium. Praestante do*
mino nostro lesu Ghristo, qui te, beatissime pater, adeo
* iu coJ. sublimavlt , ut nullo * sanctorum post beatos apostolos
inferlor videaris ; ipso ulique qui cum Patrc et Splritu
sancto vivit et regnat per omnia saecula sacculorum.
Amcn.
129
Llcni Petrus diacoiius dj ^ii-is ill. casineiisibus cap. XXI.
sic habet. a Albericus diaconus ^ vir illis tem/joribus si/igula-
» ris f
scripsit etc. vitani S. Scholaslicae , honiiliam eius ,

)» et wersus in vitam eiusdcm. » Haec ego omnia vidcli--

cet in praedicto vaticano ^ olim casinensi, codice repciic-


bam. Scd vitae S. Scholasticae prologum tantum , ut loco
suo dicam , vulgandum Versus item de praedicta
censui.
diva praetermisi ,
quia extant apud Mabillonium in actis
SS. Bened. ITomiiiam dedi universam , quam ipse Mabillo-
nius loc. praedict. dicit ineditani. Obiit Aibericus [qui etiam
romana piirpura insignitus fuit ) anno Christi 1088 , ob-
servante Maro. Multa eius opuscula et res gestas lege-
s-is apud Petrum diaconum loc. praedict. et in auctario ad
Leonis ostiensis chronicum lib. lll. cap. 55. apud,. Muralor.
S. R. I. tom. ly. p. 455.

ALBERICI DIACONI
PROLOGUS AD VITAM ET OBITUM SANCTAE
SCHOLASTICAE VIRGLNIS.

TX empore quo luslinus senior romanae rei publicae


iura moderabatur , beatissimaeque lohannes memoriae
summae seclis et vita et doctrina pontilex dignissimus
habebatur , sanctus vereque per omnia apostolicus Bc-
ncdictus pater in sijiibus occidentis effulsit ; cuius in-
incomparabilcm sanctitatcm, virtutcs magnificas, stupen-
da signa , ortus et occidens , meridies cum aquilone ,

miratur. Huic soror fuit nominis proprietate Scholasti-


ca , in schola Christi sub sancti Spiritus magisterio ab
infantiae lempore in sanctimoniali habitu conversata ;

femina quae et ieiuniis continuis, ct oralionibus crebris,

et vigiliis indefcssis , et compunctionis pracrogativa , ct

lacrimarum ^ralia , carum intcr quas ei conyersari con-


/|30 ALBEP.ICI PROLOGUS

ressuiTi c6t , nulli pcnltus visa cst cxlitissc sccunua. Et

ut cius virtutcs innumcras vcrl)ls clauJam paucissiniis ,

Bcncdicto cxtitit quaai sanguinc tam ctiara sanctitate

germana. Haec igitur ct moriljus et j)cdibus secuta fra-

trem cx voluntate ct conscnsu ciusJcm ,


in vicinia Ca-
,

sini montis stationem fixit ; ubi etiam , sicut in scqucn-

libus erit liquldum , vitam sanctlssimam morte celcber-


rima consummavit. Studuit autem illuc veniens obnl-

xis fratrem preeibus flagltarc ,


quatinus ci de totius an-

ni summa , dicm saltim unam dignaretur concederc , in

qua vidclicct cum loco constituto adire , atquc cum co

de fide, de spc, de Dci dllcctionc ac pruximi confaI>ulari


licerct. Annuit piis germanac pclliionibus sanctus fra-
tcr , locumquc in Ipso montls vcrgcntls dcscensu , in

quo ad bonurcm clusdcm virginls ecclesiani postcri fa-

l)ricarunt , ad id ncgotiuiu babllcm iudlcavit ; ad qucm


videlicct ct virglni non nimls essct laboriosus ascensus ,

ct sibi a monasterio non multac csset elongationis dc-

scensus. Ad hunc igltur locum quoad usque praCsens


aninia corpus rcxlt virgincum , ct virgo annis singulis

dic constituta asccndit, et Benedictus choro semper co-


mitatus discipulorum dcscendit. Dieque illa in rcrum
splritualem serraocinatione consumpta , refectlsque ver-

gente sole cum gratiarum actionc corporibus , illa ad


ccllam virginum , iste ad habitaculum monachorum
redlbat.

Sequitiir narratio de saiictae Scholaslicae supreir.o collo-

quio •cumfvatre^ et deinde ohitu^ quae narratio nihil est aliud

quam paraphrasis niulto prolixior sermonis eius qui est apud


S. Gre<^orium PP. dialof^, lib. 11. cap, 33-3 {, additis in

calcc miraculis aliquot per S. Scholasticae intercessionem

post eius hcatum ohitum patratis. Quae omnia nos , hrevi-


DE S. SCHOLASTICA. ^31

iutin ilndiosi, praelermiuiinus ^ atque ad Alberici ciusdein Jip-

miliain ner^imus , in nalali S. Scholaslicae liahitam ;


quae

ciusdem teneiis colorisque esL , ac illa Pauli diaconi dc

S. Benedicto ,
quam nosmet in sepiimo Scriptoium vcierum

volumine , ex hoc ipso vaticano , casincnsi quondain ,


co-

dice cxscriptam ml^avimus.

ALBERICI DIAGONI
II M 1 L I A

, IN NATALI SANCTAE SGHOLASTICAE.

(( In illo lcmpore Jlxlt lesus cliscipulis suis parabolam


» hanc : simile cst rcgiium caclorum deccm virgi-
» nibus ,
quae accipientcs lampaJcs suas cxicrunt
)) obviam sponso et sponsac : quinfjue autem cx eis
)) erant fatuac , ct quinquc prudcntes. Et reliqua. »

Matth. XXV. I.

A
virginibus
udislis , fratres karissimi

quae acceptis lampadibus sponso


, caclorum rcgnum decem
et spon-
,

sac exierunt obviam , comparatum. Audistis carundem


virginum alias quidem vitio fatuitatis incrtcs , alias ve-
ro prudentiae virtute sollertcs. Audistis fatuas acccptls
lampadlbus, secum oleura non sumpsissc ;
prudentcs ve-
ro sccum et lampades , et in vasis oieum habulsse ;

sponsoque moras faciente dlutinas, et fatuas ct prudcn-


tes pariter obdormissc. Media vero nocte de advenlu
sponsi clamorc facto , omncs simul ad aptandas lampa-
das surrexisse ; extinctisque oleo dcficientc lampadibus,
virgincs faluas ad vcnditorcs olel a prudenllbus dcstina-
i32 ALBERICI HO.MILIA

las ; eisqiie proncisccntlljus ,


quae paratac erant aj
convlvium nuptlale cum sponso pariler ingressas ; fa-

tuisque clauso ostlo rcdeuntlfjus , vocesque supplices


ut slbi ianua aperlri deheret ingcmlnantlhus, voce spon-

si in haec eis verha protlnus fuisse responsum : amen


dlco vohis , nescio vos. Finltaque parahola , clausula
est conllnuo admonltionis illata , dlccnte Domlno : vigl-

late itaque ,
qula neseltls dlcm neque horam.
Volo in aurlhus vestrls , fratres mci , simllitudinls

hulus profunda mysterla ,


quanto ahsque ohscurltatis
callglne valco compcndlo hrevitatls transcurrere , ut
post in sanctae vlrglnls Scholastlcac laudihus , cuius
hodle mlgratlonem ad caelestla collmus , raoras con-
gruas llcenter valearaus hahere. Scltis , fralres dllectls-

slmi , hanc cssc fidei cathollcae rcgulam , ut Patreni ct


Filium ct Spiritum sanctum tres astruat csse personas ,

ct ita unamquamquc liarum pcrsonarum singulatim


Deum pcrfectum haheat , ut totac tres pariter non tres
Dcos sed unum dumtaxat Deum et corde ad salutcm
credl , et ore ad iustltlam doceat confiterl. Igllur unltas
dcltatls trinltatl personarum coniuncta numerum con-
ficit quaternarium ; completurque qulnarius numerus
cum credimus exinanltlonem vcrhi Dei qua semetipsum
exlnanlsse legltur, formamque servi acclplens, in simill-
ludlnem hominum factus , et hahltu invcntus ut homo ,

seque ipsura humillasse, obedlentlam palri cxhihens us-


que ad mortem , mortem autem crucis. Propter quod
et Dcus cxaltavit illum , et dcdlt nomcn quod
Illi est
super omne nomcn , ut in nomine lesu omne genu fle-

clatur , et omnis lingua confiteatur qula dominus Ic-

sus scdet ad dexteram malestatis in excelsis , unde ven-


lurus est iudicarc vivos ct mortuos.
DE S. SCHOLaSTICA.^ j 33
Quonlarn igllur orthoJoxa ct apostolica fiJcs Iiaeo

est ,
qua in personls trilms unltas crcJitur Jcitatis ,

et qua verbura caro factum gcneris huniani salutcm


creJitur opcratum per carnem, rectissimc et convenien-
tissime omnes qui hanc supputatlonis qulnariae tenent
fiJcm , numero quinario Jesignantur. Virgines etiam
vocantur aptissime, qui ab hac fiJei inlegritate nuUo
JiviJi achismate , nulla potuerunt infectionc haereseos
violari. SeJ quoniam hacc fiJes in aliis, iuxta lacobum,
Jilectionis operibus yacans mortua est ; in aliis , iuxta
Paulum ,
per Jilectionem operari non cessat , in utris-
que partibus quinquepertila fiJes numcrum Jenarium
consqmmavit. Qpinque igitur pruJentes virgines com-
rooJissime illi accipiuntur , in quibus fiJes numero Jc-
slgnata quinario , iuslltlae operibus per Jilectionis affe-

ctum incessanter invigilat. In qiiihus vero haec ipsa fi-

Jes operatur quiJem fortassis quae pcrtinere aJ iusti-

tiam viJeantur , seJ ipsa opera magis ex aJeptione ali-


cuius lemporalis quaestus ,
quam ex intentione pro—
Jeunt caritativi affectus , hi tales et virgines Jicuntur ,

et quinque ,
propter intemeratam compunctione quina-
ria slgnificatam fiJem ; et fatuae tamen propter insi-
pientem et ineptam operationis intentionem, QuoJ au-
tem caritate et Jilectione carentes , multa quae esse iu-^

stitiae viJeantur , valeant operari , et ex eis nullum pc-


nitus consequantur emolumentum salutis , vas electio-
nis liquiJissime protestatur, cum scribit: et si Jistribue-

ro in cibos pauperum omnes facultates meas , et si tra-

JiJero corpus meum ita ut arJeam , caritatem auteni


non habeam , nihil mihi proJcst.
Hoc est igilur illuJ oleum quoJ fatuae virgines iu
vasis ,
iJ cst in receptaculis interioris bominis non ha^
,

I 34 ALBErrfCr nOMILtA

jjent 5 unde et fatnac nuncupantur. Per oleuoi vero


propterea carilas figuratur ,
quoniam sicut oleum sem-
per liquoribus universis quihus admiscetur supersidet ,

ita caritas virtutibus universis pracminet. Unde et do-


ctar gentium de caritate locuturus praemittit : osten-
dam , inquiens , vobis eminentiorem viam , fratres. Et
post plura de Jaude caritatis commemorata , haec intu-
•lit : nunc autcm manent fides , spes , caritas, tria haec

maior autem his est caritas- Hoc cst itaque , fratres di-

lectissimi , oleum quo lucente operationes videlicet san-

ctae prudentium virginum confotae magni luccm fulgo-


ris emlttunt. Huius olei nutrimentum quia lucernae ,

id est operatlones virgiiuim fatuarum non Iiabent , ta-

metsi in praesenti minime videantur extinctae , lucent


tamen in discursione districti examinis extingucndae.
Hae virgines universae sponso et sponsae occursurae
parantur, quoniam quinquepertita credulitas ea spe ab
universis tenetur, ut post emensum vitae spatium, spon-

si Chrisii sponsaeque eius ,


quae est caelestis Hierusa-
lem ,
gratulabundi omnes conspeclibus praesententur.
Sed dum sponsus moram facit , dormitant virgines
oranes et dormiunt ;
quoniam dum suspendit examen
iudex , vitae huius cursum omnes incipiunt , et metiun-
tur inceptum. Dormitare enim cst , vitae cursum inci-

pere , dormire vero semel coeptum metiendo transcur-


rere. Quod autem dormitionis nomine huius vitaeva-'
leat significari decursus ,
psalmistae instruimur aucto-
rltate dicentis : dormierunt somnum suum , ct nihil in-

venerunt omnesTiri divitiarum in manibus suis. Omnes


viri dlvltiarum somnum suum dormiunt , cum per hu-

ius adhuc vitae spatia gradiuntur. Sed tunc non dor-


miunt , scd dormierunt de eis dlcltiir , cum iam per
Bi: S. SCHOLASTICA. -J 35

niortcm eis vitac ciirsus fVnilur. Ei tunc in manllius suis


nihil invcnlunt ,
quoniam hic omncs quas fmstra con-
grcgarunt divilias reliqucrunt. liic ergo somnus dum a

vir^inihus fatuis j^rudcntihuscjue percipitur , ut sponso

omnes maturent occurrcre , clamor noctc medlante au-


ditur. Saeculum pracscns , fralres mci , comparatlone
futuri nox dluitur ;
quoniam hic , iuxta apostolum, vlde-

mus pcr spcculum ct In aenlgmate , tunc autcm facic


ad facicm ; ct hlc cx partc co^noscimus , tunc autcm
cognoscemus sicut ct cognitl sumus ; quando vidcUcet
venict Dominus ,
qui ct illuminahit ahscondita tcnchra-
rum , et manifestahit consilla cordium , ct cum laus
erit unicuiquc a Dco.
Nocte igltur hac mcdiantc , nocte liac nondum cx-

pleta , nondum consummata , vox auditur clamosa , ut


in advenicntis occursum sponsi omncs se vlrglnes dehc-
rent praepararc. Iste est , fratres dllectisslml , clamor
qui Esalac Dominl pracceptione iniungltur diccntls ad

eum : supcr montem excelsum asccnde tu qui evangeh-

zas Sion , exalla in fortitudine vocem tuam qui cvange-


llzas Hierusalem , exalta , noll timerc ; dic civitatlhus

ludae, ecce Deus vester , eccc dominus Deus in fortitu-


dine veniet , et hrachium eius dominahltur. Item ad
cundem clamat ne ccsses quasl tuha exalta vocem
:
,

tuam et annuntia populo meo scelera eorum et do-


, ,

mul lacoh pcccata eorum. Audistis, fratres, in clamore


prophetac verhis alils scd sensu non allo , ecce sponsus
venit ; ecce inquit , Deus vester ; eccc , inquit , Domi-
nus in fortitudine vcniet. Audistis quod prophetae illud
cliam Inlungatur, ut vociferetur et clamet, exite ohviam
ci , cum ei vocc dominica imperatur ut annuntiet po-
pulo suo scelcra corum , et domui lacoh peccata eo-
^36 ALBERICI nOMlLlA

rum ,
et cctcra plurima quac scquunlur. lu quihus
nrofecto omnlbus nlhll aliud agitur , nisi commonitio
quae venlenti sponso exire virgines oljviam hortatur.
Iste clamor , fratres , dum in huius saeculi nocte dor-
mimus in aurihus nostris per legcra agitur per psal-
, ,

mos agitur per prophetias agilur per e\^angelia agi-


, ,

tur ,
per eplstolas aposlolicas agitur ,
pcr exposltlones

et commonltlones patrum orlliodoxorum ag-itur. Om-


nlum hic est clamor , haec est vociferatlo omnlum ,

ccce sponsus venlt , cxite obvlam el. Ecce vcnlt ,


pro-

pe est , iam aderlt , exllc , obviate , occurrite. Hora


est iam de somno surgere ; nunc enlm prope est no-

stra salus auam cum credidlmus. Nox pracccssit , dies

Dpproplnquavlt , ahlciamus opera tenebrarum ,


indua-
nuir arnia lucls , slcut In dle honesle amhulemus.
Surgnnt ad hunc clamorcm Ylrglncs et prudentes
et fatune , lampadas aptant , ad operatlones se prae-

parant ; deest oleum vlrginl!jus fatuls , deest eis dilc-

ctlonis affectus , deest intentlo carltalis , desunt mlse-


ricordlae viscera quae ea in districto examlne mlse-
rlcordlam faclant promererl. Oleum a mlserlcordia ac-
clplt Yocabulum ;
r/.esr cnlm graecc , latine misericor-
dla dlcitur , et propterea congrue per oleum mlseri-
cordia figuratur. Neque aliud existimells , fratrcs ka-
risslmi , modo me dicere , aliud prius ex ore meo ve-

stris in aurlhus sonulsse. Videri enim forlasse qui-


buslibet potest diversum ,
quod prius per olcum dixi

debere caritatem modo per oleum miscricor-


intellegi ,

dlam dlco slgnificari." Nunquam fratres mcl miseri- , ,

cordiae viscerihus caritas nunquam misericordia af- ,

fectu poterit dilectionis carere. Non potcrlt Igltur oleum

typus exlstere carltatls , ut non etiam typus pariter


DE S. SCUOLASTICA, 1 37
existat misericordlae. Et non potcrit figuram miscri-

cordiac «'crcre , et figuram caritatis paritcr non Iiabc-

rc. Cum igitur pcr olcum caritas figurari dlcitur , si-

mul etiam figurarl pcr olcum miscricordia intellcgitur.

Et cura per oleum dicitur miscricordia designari , opor-

tet necessario dilectioncm pcr oleum dcsignalam in-


tellegi.

Hoc igitur oleum non habent virgincs fatuae, et ple-


rumque recognoscunt se non habcre carent miseratio- ,

nis , carcnt dilectionls affectu , scquc co carerc inlellc-


gunt. Unde ad virgines prudenlcs confuglunt , sibiquc
ab eis de earum dari olco deprecantur. Intellcgunt non-
nunquam reprobl opera sua aut non recta esse , aut ne-
quaquam ex recta inlentione procedere. Inlellegunt et
compunguntur ; sed quia sccus viam scruntur ct lcm-
poralcs sunt, ad tempus crcdunt, ct in temporc tempta-

tionis recedunt. Veniunt faluae ad prudentes , lucernas


suas cxtlngui clamilant , dari sibi olcum flagltant ,
quia
nonnunquam corapuncti reprobi ad sanctos vlros con-
fugium faciunt , atque ea quac videntur operari bona ,

cx non bona intentione procedere propria contestalione


fatentur. Commendant se caritali, commendant se dile-
ctioni eorum, commendant se preclbus, commcndant sc

misericordiae eorum viscerlbus. Hoc eit ab els oleum


petere , hoc est ex eorum fomento suas vellc luccrnas
ardere. Sed quid virgincs prudentes responderunt, audi-
stis : ne forte , inqulunt , non sufficiat nobls et vobis ,

ite potius ad vendentes , et emlte vobis.


Dlcunt hoc aliquotlens , fratres , timoratae , dicunt
hoc humlles animae , respondent eis qui earum se prc-
clbus , earum sc orationibus satagiint commendarc :

vlx orationcii nostrae , vix preces , vlx ol^scqula quae


j3S ALBEr.ICl IIOMILIA

cxliibemiis Dco , nohis ipsis siifdciurit : vix sumiw ta-

les qui pro nobis ipsis audiri tbgni inveniamur : non


sunt orationes nostrac , nun sunl fciiuulatus nostri ser-

vilia ante Dcum lanli , iil per ea possint alii prome-


reri salutem : nolitc in prcclbus nostris ,
quae nullius
momenti existunt , spem pouere : ipsi pro vobis potius
laborare studetc. Olcum , ut ipsi confitemini , non ha-
betis ; olei venditores plurimos invenirc potestis. Ven-
ditores olei , venditores misericordiae ,
pauperes sunt ,

quonlam dum ipsis misericordiam impcrtimus , et ipsi

a Domino misericordiam promeremur. Ipsique suni qui


de mammona iniquo nohis amicitiac vinculo copula-
ti , in acterna nos recipiunt tahernacula. Et in qua
mensura melimur eis in eadem rcmetictur nohis. Ad
hos igitur ilc , cos vol)is amicos facite , eis non va-
nitatis intentione , ut hactenus , sed spe olei , spe di-
vinae misericoixhae consequendae , dc mammona ye—
stro iniquitatis trihuile ; ccrti ct inamhigui ,
quoniain
mcnsuram bonam et confertam ct coagitatam ct super-
cffluentera dabunt in sinum vestrum.
Audiunt prudcntium consilia fatuae , eunt ut olei

faciant emptionem. Sed illis euntibus sponsus venit ,

inti'at cum paratis ad nuplias , ianua o!)seratur. Quid


cst eunt ? Deccrnunt , staluunt , disj)onunt. Dccernere ,

statuerc , disponcre ali([uid animo , ire est. Dicuntur ut


olcum emcrent isse , non dicuntur cmissc Eunt , sed
non emunt ,
quia statuunt sed non faciunt , spondcnt
sed non implent ,
pollicentur sed non exercentur, pro-
telant ,
procrastinant , diffcrunt. Fatuis ad olei emptio-

nem euntibus ,
prudcntibus vero dc eo quod in vasis
]]abel)ant oleo luccrnas aptantihus , sponsus venit ;

quoniam reprohis bona scmpcr facere differentibus ,


DE S. SCHOLASTICA. 1 39
et clectis indcslnentcr eis inslstcntlbus , iudex pcr mor-
tem et hos et illos ad CKamen accersit , ct electis pcr
mortem assumptis in gloria ,
pcr mortem niliilo minus
rcprohis clauditur , nunquam eis ultra in perpetuum
aperienda ianua. Illa cnini hora iam illis adcst , dc qua
alibi veritas loquitur : vcnict , inquicns , hora in qua
nemo potcst operari. Praeteriitque iam eis tempus pla-

citum , et salvationis dies ; de quo Dominus ore pro-


phetico , tempore ait placito exaudivi te , et in die sa-

lutis auxiliatus sum tibi. Unde in vacuum ingeminant


voces clamoris ,
quibus tempus exactum est exauditio-
nis ; diciturque eis , amen dico vobis , ncscio vos. Ne-
gat eas in vita illa ,
quae in hac eum vita , etsi non
verbis , tamen operibus negaverunt. Quod autem Do-
minus verbis astrui , factis valeat denegari ,
palam est

praedicatoris egregii testimonium ,


quod de quibusdam
reeta docentibus , et a pravis non secedentibus protu-
lit in haec verba : confitentur sc nosse Deuni , factis

autem ncgant. Ad quid vcro totius series similitudinis


tendat , sequens confestim admonitionis clausula ma-
nifestat , inferente Domino ac dicente : vigilate itaque ,

quia nescitis diem neque horam.

E xpianatione lectionis evangelicae succincta brevi-


tate decursa , ad laudes , ut in ipsis statim exordiis re-
promisimus , virginis cuius a nobis dies colitur nata-

licius , nostri sesc continuo transferat sermonis articu-


lus ; illudque nobis primo contueri sit studium , ni-
hil eorum omnino defuisse Scholasticae ,
quae ex re-
latione dominica prudentes edidicimus virgines habuls-
se. Virginitate namque omnimoda claruit ,
quae prae-
ter communem virginitatem fidei , carnis etiam pudi-
140 ALBERTCI HOMILIA

citiam intcmcrata animi puritalc servavit. Prudcns ex-


titit t{uae in rerum linibus figcns oculos , Ijona sll>i

indefessa pcrpetuitate providit. Lucernam sponso oc-


cursura succendit , quae ad Christi visionem anhclans ,

actionum sanctarum lucem solis fulgldiorem radiis cir-


cumquaque Oleum acccpit in vasis in rece-
dispersit. ,

ptaculis anlmi fomcntum piac semper tenuit caritatis.


Per cuius videlicet caritatis vim intimam tantum Scho-
lastica valuit, ut rairi cxhil)itione prodigii ,
qua lacri-
mans caeli faciera pluviis irrigavit , fratris sanctissimi
voluntati obsisteret , eumquc ad fratres qucm disposue-
rat rcditum, caclo pro ea dimicante, aggredi prohiheret.

Parata igitur acccnsis lampadibus venienti sponso ab-


viara die hodierna exivit , atque laetabunda cum ipso
ad nuptiales epulas introivit.

Cuius artus regcns corporeos quantae extitcrit raan-

suctudinis anima , orbi Deo revclante innotuit ,


quando
corporis egredi iubelur ergastulo , cum videlicet in
specic avis carentis fellc caeli penetrare secreta fratcr-
nis est obtutibus demonslrala. Dicuntur ct ahae , fra-
trcs karissimi , columbae proprietates cxistere ,
quarum
mysteria sacratissimae virgini dignissime possunt et ve-
rissime coaptari. Perhll)etur haec avis libentius et fre-
quenlius in petrao foraminibus nidum aedificare ,
per-
hibetur nil vivum comedere, perhibetur non rostro non
unguibus sese sed alarum raotione dcfendere ,
perhibe-
tur in volando societatem amare ,
perhibetur oculos
lippientcs h^bere , sobsquc volans adversa radiis non
j)ossc accipilrera obvium lucida conteraplatioqe videre ;

iindc dicitur consuela insidere arbori secus decurren-


tium aquarura fluenta plantatae , oculosque quos radiis
ncquit obicctarc solaribus , in aquas defigerc , et ima-
,

DE S. SCHOLASTICA. ].\.\

giiic spcciilata in aquis , in sui propcranlis dircplioncm

accipilris tlolos et impetus declinarc. Illncl vcro , IVa-

trcs mci ,
quis nesciat, columbarum cantum nihil allud

quam gemitum esse. ?


Harum omnlum proprietatum mysteria sl in Scho-
lastica , fratres karlssimi , speculcmur , causac nohls
patehunt plurcs , cur divinae sapicntiae visum fucrit
cgrossam corpore virginis anlmam in columhae specie
fratris conspectihus revelare. Nidiricavit igitur columha
nostra in foraminihus petrac ,
quac vidclicct omnem sa-

lutis vitacque suae ftduciam in Ghristi statuit passlone


ac morte. Pctram vocari Chrislum , yas clcctionis vos
docuit. Haec vero pctra eo tempore forata cst ,
quando
in cruce clavis ferrels pedihus est manlhusque confixa.
Foramen petrae huius illud ctiain extitit ,
qao latus

eius miles lancca inlixa apcrult. In hls iijilur foraminl-

bus nidum sihi Scholastica statuit ,


quia per Ista acler-

na«sihi in oaclcstihus mansionis spcm inamhiguam col-


locavit. In hls foraminihus nidum statult ,
quonlam ca
salvatlonls suae causas existerc certae fidci credulltatcm

gestavit. In his , inquam , foramlnihus nidum statuit

in quo nimirum se tutlssimam ah animarum accipitre

diabolo conservavit. Nihil vivum columhac nostrae ci-

bus fuit j
qudc aposlolum audiens carnem suam cum
vitiis et ooncupiscentils mortiticarc satcglt. Non sc ahs

quolihet ungulhus , non rostro , sed alarum sola prote-


ctione defendit ,
quac mala nesciens pro malls repende-
re , sola sese ab adversantihus omnihus Dei proximi-
que dilectione munivit. In volando societatem dilcxit ,

quae secum ad caelestia quascumque potuit trahcrc


procuravit. Oculos lippicntcs liahuit ,
quae in hac vila
cum Paulo pcr spcculum ct in acnigmatc vidit. Arhor
j42 ALBERICI HOMILIA

secus clccurrcntcs arjuas plantata , cuius insklerc cacu-


ralnl columba haec consuevcrat, Christus dominus est ,

in cuius capite ,
quod utique Deum esse testatur aposto-
las , sedcm sihi llrmissimam ac munitissimam stabiiie-
bat. Haec arbor iuxta vatem psahnographum secus dc-
cursus est plantata aquarum ,
quoniam quicquid dc
ipso lidelcs credunt , satis firmatum cst auctoritatiljus

dcripturarum. Aqua enim proiunda , inquit sapientissi-


raus hominum , verba ex orc viri , ct torrens inundans
fons sapientiac. la has aquas obtutus figcns venicntcm
accipilrem deprehendit ,
quia scripturis intenta sacris ,

hostis vcrsipcllis insidi.is conspicicns decUnavit. Gan-


tus columbae nostrae ,
gemitus fuit ,
quae actionis pro-
pheticae imitatrix, in suo gemitu laboravit , ct pcr siii-

gulas noctes lavit lectum , stratum lacrimis irrigavit ,

atque a voce gemitus clus adhaescrunt ossa pclh cius.


Ut autem ad cxtremum , fratres mci , virgiaem sacra-
tissimam verbis paucissimis ct sufficicntissimis cora-
mendcmus , Benedicti soror extitit quam sanguine tam
etiam sanctitate.
His in laudes virglnis compendiosa brevitate decur-
sis , ad exhortationem vcstram , fratres dilectissimi , rc-

dearaus. Illam lectionis evangelicae clausulam iterum


atque iterum vestris et auribus et menlibus ingerentes :

vigilate itaque ,
quia nescitis diem neque horam. Vigi-
late , fratres, cohortor , suadeo , moneo ; vigllate ,
quo-
niam raigrationls vestrae et diera non nostis , ct horam
ignoratls. Currite dum lucem habetis, ne tenebrae mor-
tis vos comprehendant. Operaminl dum vacat , dura li-

cct , dum sententiamsuspendlt iudex. Veniet enim ho-


ra in qua nemo poterit opcrari. Hortamur cum aposto-
lo ne in vacuum gratiam Dei rccipiatis. Ait cnim : tcm-
DE S. SCIIOLASTICA. j 43
porc -icccpto cxaudlvi te, et iii dw salutis adluvi te«

Ecce iiunc tcmpus acceptabilo, eccc dies salutis. Quae-


riie igiiur, fratres mei dilectissimi, Dominum dum in-

veniri potest, invocale enm dum propc est. Dcrelin-


quat impius viam suam , et vir iniquns cogitationes
suas, et revertatur ad Dominum, et miserebitur cius,
et ad Deum nostrum ,
quoniam multus est ad igno-
sccndum. Honor amittitur? recuperari potest. Amitti-
tur dlgnitas? rccuperari potest. Amittuntur opes? re-
cuperari possunt- Innumera sunt quae amissa possunt
recuperari. Tempus operandi, tempus paenitendi, tem-
pus Deo placendi, si semel amiititur , nunquam in sem-
piternum ultra recuperatur. Quod adbuc nobis liceal
ad Deum converti per paenitentiam, fratres dilcclis-
simi , scimus; sed utrum usque ad vesperam iiaec nos
licentia maneat, ignoramus- Scientes igitur, dilectis-
simi, quoniam patientia Dei ad paenitentiam nos ad-
ducit, non secundum duritiam nostram et cor inpae-
nitens tbesaurizemus nobis iram in die irae et reve-
lationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique iuxta
opera sua. Vigilate igitur, fratres dilectissimi, vigilate;
quoniam et diem nescitis et boram ignoratis. Beati
servi ilb*, ait veritas, quos cum venerit dominus, in-
venerit vigilantes ! Amen
quoniam super
dico vobis
omnia bona sua constituet eos. Quorum bonorum nos
participes facial Cbristus lesus dominus noster, cui cum
Patre et vivifico Spiritu potestas dominatio et impe-
rium siue fine permanct in saecula saeculorum Amen.
,

144
DE OPUSCULOQUODA M

PAULI CASINENSIS.
Inter viros Hlustres coenobit casinensis Petrus diaconus refert
cap. 36. Paulum ligurem, quem teinporibus Paschalis II. PP.vitam
illicmonasticam professum, et commentarios in prophetas, psalte-
i'itim,novumque testamentum composuisse ait, nec non alia scripsisse
volumina quae in Petri manus no)idum devenerant. De hoc Paulo
eiusque libris loquuniur etiam Mabillonius annal. bened. T. V. lib. 69.

ad an. Iioo, et Legipontius hist. litter. bened. T. IV. pp. 36. 41. 46.
51, et denique Lelongus B. S. T. I. p. 895, qui tamen nihil praedictis
a Petro diacono addunt. Supradicta Pauli opuscula periisse cuncta
existimat Marus in adnof. ad Petr. , queriians simul de saeculi sui
monumentorum vestigandis thesauris. Quod ta-
socordia in sacroruni
men neque Petrus diaconus nominatim memorat, neque Marus vidit,
Pauli opusculum in sacram Genesim, id mihi in vaticano codice his
annis compertum fuit, in autographo ut videtur codice, sed certe
synchrono, quia scriptura eius desinenti XI. vel incipienti XII. sae-
culo deputanda est Utrum vero auctor ad reliquos quoque pentateu-
chi libros progressus fuerit, nescio: etenim codex vat. desinit mutilus
in patriarcharum benedictionibus Opusculi tiiulus est: ingipiunt pauli
PROBLEMATA DE AENIGMATIBUS EX TOMIS GANOMCIS. P07T0 diCUntUV pVO-
blemata, quia pleraque pars operis in qua^stionibus earumque solu-
tionibus vertitur. Laudantur a Paulo auciores, quantuin vidi, hi.
Christiani quidcm , Ambrosius , Antonius abbas, Augustinus, Euche-
rius, Faustus , Gregorius papa, Hieronymus, lohannes Cassianus
Isidorus, lunilius , Orientius , Oi^igenes, Orosius , Sulpicius, Theo-
\
philus Anonymi quidam. Ex hebraeis Interpretes LXX, ludas
, et
quidam, Annales Hebraeorum , item generaliier scripta ludaeorum.
Denique ex ethnicis Apuleius et Virgilius. Opus ipsum incipit sic.
Vetus testamentum , Isidorus dicit , ideo dicitur quia veniente novo ces-
savit. 3Ii}ii hoc unum
proposilum in praesenti est, ut operis notitiam
minimumque specimen praebeam, praesertim ex citatis in eo veterum
auctorum locis.

F. 23. lUDAs dicit auctoritas Ubrorum ex prohoemiis coguoscitur.


F. 29. THEOPHiLUs. Divisit lucem ac tenebras. Luceni appellavit diem.
Id est dies, species iormatae rei; nox, privatio operis.
F. Firmamentum ulrum stat, an movetur? Si move-
30. ORosius (i).

tur, quomodo firmum sii.^ Sistat, quomodo luminaria mundum circuin-

(I) Orosii adnotationes quoque in apocalypsjm a rae in codicibus obser-


vatae fuerunt.
EX PAULO CASIIV. FRAGMENTA. 145
cunt? Id cst, non idco lirmamentuci dicitur quod staret inmobile, sed
propter firmitatem naturae, ut vertigo poli circum aethera vehitur.
F. 40 iLMi.ius dicit: nihil post primum diem ostenditur factum ex
non existentibus. Sola anima hominis, ut solus homo e\ nihilo factus.
F. De hoc paradiso matthaeus apostolus dicit (l). Paradisus deli-
50.

ciarum, nbi Adam fuit, omnibus montibus altior, vicinus caclo: et ibi
non habetur quod saluti hominis nocet sive in vivis sive in mortuis crea-
turis: ubi neque lilia, neque rosae marcescunt: ubi neque labor neque

senectus: et omnia animalia iussui hominis famulantur, non mactanda ad


escam sed deliciis servitura angelorum et hominum: quia et sic sunt
epulae paratae ibi ex carnibus pecudum vel piscium, ut nullus occida-
tur. Sic est ex pocuiis. Tametsi nulla degestio sordium sequitur. Neque
ibi facies caeli tegitur nubibus, neque fulgura; et reiiqua.
F, 57. Iterarc vocabulum tribus modis fit. Increpatione , ut: ubi es
Adam, ubi es Adam? Prohibitu, ut: Abraham Abraham ne inicias ma-
num tuam in puerum. Gonsolatione , ut antonius dixit: ubi eras, lesu?

ubi eras lesu ?


F. 60. OROsius dicit mundum similem homini in lecto posito, et prius

a capite formatur id est a paradiso Adae in oriente posito, et oceanum


iiiter se et Ijunc mundum.
OROSius dicit aliam insulam in oriente celatam, cum amoenitate pa-
radisi Adae, in qua adhuc Hel^as et Enoch morantur.
Cod. f. 66. iibi de Lamecho homicida. faustus. (2) Yel adolescentu-
lum, id est quia Cain non canus, neque senescit ulio modo more ferarum
non senescentium. Haec in annalibus Hebraeorum legimtur. - Cur maior
ultio Lamech quam Cain? Quia ante Cain non factum est homicidium,
nec correptio, nec sententia dura di6ta castigavit. Non sic Lamech. Vel
septuagies septies, quia hic numerus de gente Lamech in diluvio dele-

tus est. Ye\ in hoc numero requiescit vindicta. LXXVH. viri ab Adam
usque ad Christum completi sunt, et tunc solvetur mundus, et animae
hominum requiem invenient etc.
suLPicius vero dicit quia non de Cain hoc dicit, in vulnus meum,
id est, vindicta eius super me, memorans verbum Domini.
F. 94. uhi de Isaaci sacrificio. faustus. Venerunt ad locum. Cur
Abraham dixit, revertimur ad vos? Si voluit offerre filiura, quomodo
potuit reverti? Id est in spem contra spem credidit, quia credidit of-
ferre filium quia Dominus praedixit Item credidit illum filium rever-
ei

ti, quod Dominus dixit ei, erit semen tuum sicut stellae caeli. Item
credidit quod qui illum de
,
sterili et senibus dedit ,
potuit de morte su-
scitare etc.

(I) Videtur Paulus noster sumere sequentia ex aliquo apocrypho.


(•2) Fausti quidera reiensis sermones habes apud nos iii hoc eodem vo-
lumine.
146
M N I T U M.

C^odex olim laureshamensis , nunc palatino-vaticanus , haud


recentior saeculo XII. mediocre continet corpus epistolarum
,

veterum, in imperio praesertim Heinrici IIII' eiusque fUio-


rum Conradi et Heinrici scriptarum. Forma quidem stilus-
que ipsarum congruit admodum cum illis multo Jiumerosiori-
bus, quas ex codice Uldarici babenbergensis edidit Eccardus
in corp. hist. med. aevi T. II; veruintamen vaticanae nostrae
pauca continent vel historica vel certe gravia, familiaria
vero plurima. Quid agerem? Neque cunctas vidgandas cetise-
bam, sunt enim supra sexagiiita, neque partem saltem illor
rum vel potius specimen invidendum lectoribiis esse iudica-
bam. Paucas igitur libri mei paginas delectis aliquot conces-
si; quarum tamen continentiam nullis scholiis declaratidam
putavi, ium propter designati spatii angustias, tum quia ex
illortim temporum historiis ,
puta ex episcoporum Germaniae
catalogis, ex Ileinrici IIIl impressa vita, ex Hermanni Cor-
neri aliorumque chronicis, apud avtiquitatum germanicarum
collectores, luculentam notitiam petere licet. inquam, Ex his,
historiae monumentis nomina quoque hominum cognosci po-
terunt, quorum in his epistolis fut fit etiam in illis codicis
uldaricianij nonnisi initicdes leguntur litterae ; quamquam
aliquando dubium haereret, nisi veritas ex adiunctis micaret.
Nam V. gr. in prima et secunda epistola A' episcopus wor-
maciensis, et Adalgems intelligi posset , e^Arnoldus, et Ad<i\-
bero , et Adalbertus , qui omnes cathedram wormaciensem in-
tra quinquaginta annos, in posteriore saeculi XI. parte inse-
derunt, nisi epistolarum ipsarum contextus certum aliquem
designaret. Disquirendum insuper erat, an hae codicis vati-
ccmi epistolae editae sint nec ne. Nam
duas certe mutuas Cor
rcli principis et Diederici episcopi, apud Chesnium
hist. Franc.
T. II, tertiam apud eundem T. IF. videre impressas memini;
neque tamen opera seu collectiones aut Chesnii, aut Cointii,
aut Freheri , aut Struvii , nunc mihi prae oculis sunt. Sed ut-
cumque se ista habent, nihil profecto vetat, quominm perve-
tusti codicis vaticani notitiam et specimen heic proferam.
147
EPiSTOLARUM THEUTONICARUM
S P E C 1 M E N.

,D omno 'A* sumino pontifici ,

cum omni
nomcn mcii- CoJ. f.

lis ornanti, -H- suus utinam dignus fratruai

catervula , oraminis ac serviminis munia.


Salutarem vestrac prosperitatis adventum oplavi-
mus; et merito optavimus, quia vouis secundo et incolu-
mi nullam adversltatis procellam nos everterc formida-
mus. Sed nec linguae officium praevalet ad explanandum,
nec mentis intentio sufficit ad cogitandum quantum gau-
dii, quantumque spei , vestri laboris meta, iocundissimi-

que vcstri adventus gratia nohis arrisit. Talem enim pa-


tronum , tantaeque religionis virum quis non amaljit ?

quis non honorabit ? Nam qui omnibus prodcsse cona-


tur , raerito ab omnibas veneralur. Adsurgat igltur ,

universorum salvatori laudem tollendo Wangia (i^ tanti

praesulis fulgoribus illustrata. Gaudeat el ipsius congrc-


galio grcgis , nunquam invisibilium dentibus luporum
laceranda , salvo baculo pastoris ; tamque praeseotis
gaudii gratia communi volo surgamus in hacc verba :

laelentur cacli, exultet lerra,et caetera. Haec de commu-


ni. Quid autcm ego inaestimabili, ut iterum ad vos pater
sancte respiciam, vestrae pietatis misericordia vivcns et
victurus? Quid, inquam , tali tantoque tam sancto tam
egregio pastori veroqueChristi confessori dignum aut ho-
nestum apportabo ,
quem totius expertcm consilii nul-
lius decoratum pretiositale virtutis nuilus ignorat ? Vc-
rum enim vero , si cuncta sermonum genera mcis nu
tibus servirent , tara clementem , tam paternac misera-
(i) Iii codice edilG tliploinatico laureshameusi trad. 819. legitur:
in civLtatc fVangionum ,
quae cognominatur Wormacia.
^ 4S EPrSTOLAE

lionis gratlam vcstram cx parte mihi cxhihitam cxpla-


narc non sufficcrcnt. Scd quod valco , cum dcvotione

Pctri quam dcvotus impcndo. Non cessat igitur mens


,

mca, cum omni desidcrio animac, tota mentis intentionc


precibus insistendo, hicrimas effundendo, Deum inquie-

tare, quatiuus vos salvum et incolumen, veluti tota plebs


vobis subiecta precatur , conservare dignetur.

(^ \ r 'z 2.JLJL. praesuli egregio ( sanctae wormaciensis ecclc-

siac * ) dilectoque suo domino ,


*!•
( Aritinus quod ve-
rius est peregrinus )
quicquid est, eodem indignus , ora-

lionis hostias in Deo mactandas.


Vestrac sanclitati obedicnter , ut dignum erat ac de-

ccnter paruissc , nunciumque vestrum dominae nostrae


Imperatrici (i) studiose ac dihgenter praesentavisse ,

ex hoc aperte sciatis ,


quod cam ipsam vestri muneris
partem propria manu rccepisse non dubiura est. Dein-
dc quanta benignitate ,
quantaque gratiarum actione
vestro se patrocinio et oraraine ac servitio visitari rae-
:. -^ 1 mincrit .
'
crcbra atquc sollicita vcstrae sanitatis * in-
iia cod. i
^ ^

terrogatio manifestat- In quo videhcet idoneos atquc


placidos vobis testes adfuisse credatis, dorninum -H- scili-

cet cum tenera coniuge Chunegunda, quam etiam post


vestrum discessum a, nemine se amygdalis donatam, pa-
ternis verbis consolatam , satis muliebriter ingemuisse

sciatis. Praeterea iter vobis domini nostri G- Imperatoris


felix prosperuraque ,
quantum adhuc sciri potest , de-
nuntio. Audivimus enim Saxones ad adiutorium sui uni-

formiter armari. Porro autera nec iliud vos latere vo-


lo quod legati Anglorum , nostrae iuniori dominac uu-

(^) Haec suraunlur c praecedcale iu codice epislola.


(i) Giselae forlasse , ut in epist. 3.
T'TEUTO\rcAE. _ 149
pcr infirmac , nunc autcm , Dco gratl.is , valcnti missi

sunt qui vcro tllxerunt sihi Iiacc : infelix crgo , in-


,

quiunt , ct ininsta novurca vestra Ardulchcnut gcrma-


no vcstro regnum fraucle sul^ripcre cupicns , univcrsis
primatibus nostris convivia maxima cclcbravit ; et nunc
eos prece , nunc pretio corrumpere satagcns , iuramcn-
tis sibl suoque nato subiugare tcmptavlt . Qui vero
non sobim ci in aliquo huiusmodi non consenserunt ,

verum etiam nuntlos praefato germano vestro ,


quati-
nus ad eos clto redcat , unanimcs transmiserunt. Sed
illi quidem taJia. Ad haec ut fideliter semper faciam ,

notum vobis ficri volo , episcopum mettensem cum gra-


tia magna a curte reccssisse ; archiepiscopum vero -C-,
atquc episcopum -L- , abbatem -E- , atque abbatem
Brum , simul cum domina nostra usque •IIII* id. au-
gusti manere , diequc eadem ipsam a Noviomago Sa-
xonlam tendere , depositum laudatumque habere. Quan-
do magis saplo , magis intlmabo. Bene vale ,
pater kare.

3.AmperatrIci -G- (i) suorum cunctorumque indigcn- (^^j ^ /


j^

tium spei firmisslmae debitum Humbertus cum fratri-

bus servimen fidelissimis cum precibus.


Non dedignetur nos pauperes vestra imperialis exau-
dire dlgnltas ,
quos ad vestrara clementiam magna cla-

mare cogit nccessitas. Nos de omnibus sancti Wiilibror-


di rebus vix solam fovere possumus vitam ,
quibus
plenissime nonnulll nec per nostram nec per vestrae
reverentiae fruuntur licentlam. Sicut quidam servi co-
mitis Giselberdi de Hinguuich quasi pro proprio possi-
dcnt 'XV- mansos vi et pracda iam nostris ablatos an-

(i) Glsela iinperalrix , coniiix Conradi imp. in cp. I2i. codi-


cis uldanciani apud Eccard. T. IT. p. iio.
j50 E?lSTOLAC

lecessoribus , (|iill)ijs iniuslc cnrucrunt , ct adhuo nos


caremu?. OuantloiyrKlcni vestra sublimltas semper mi-
scricorcliam {lllcxit ct iusliliam , ct maximc in hoc qua-
dragesimali tcmpore crga pauperes Christi cxercuit clcc-
mosynam , itlco vcslris provoluti pcdibus dcposcimus
gratiam , ut noslrae recordantes iuopiae pracdictos man-
sos adiuVarc diguamini pauperculae rcddi catcrvulae.

Si auicm ista ncqueunt nostra impetrarc oramina , sal-

tem vel ])r<)p!cr sancli Willibrordi facere dignemini

merita, quo in eonspectu summi regis merees vobis


rcstauretur centuplicata. Valetc.

Cotl. r. 7. 4. Ocrenissimo treverensis ecclesiae archiepiscopo

B omnigcnae caritatis viro, wormacicnsls episcopus 'H*


a se ipso cunctarumf|ue suarum congregationum colle-
gio fklelissimae scrvltutls atrjue orationis indicia-

Sl vcstrae receptionis adventui digne congratulari pos-

sem, nihil co bbentius facerem. Enim vero,et sl tunc tem-


poris nostrac rcgionis loco aliquo remansissem , omni
mentis CAultationc, totiusque famulicii dcvotione vos sine
dubio recepisscm. Sed quamvis corporali abscntia vobis
¥ pQ,]o^_ abessem, genulnae * tamen dileclionis pcrfectione spirita-
minae, \\\qv adcssc pronuntio. ?rIansionem quam vobis a me ,

praestari rocastls , cum omni quo possum servitlo vo-

luntarle donabo. Fabrum vero vobiscum accommodare


ne(|ueo ,
quia slmul ut a nobls in oratlonis itcr perrcxi-
stis, unus, quem optimum habui, saeculum mutavit. Pro-
indc me hulus rei erga vos excusatum csse intenle dc-

j)Osco. Earum namque rerum omnium quas vel habeo ,

vel ullatenus investigare valeo , quotienscumque vobis


dlofnum erit, a me recipiendi securitatem vobis demando.
Ergo et vestram incolumitatem qualls sit rescire desidc-
THnCTOMCAH. 151
ro ,
quoniam duni in vcslra griUla talitcr ut niodo rcma-

nco non ulterius Jc me ipso quam c!c vohis, Dco tcsLc,

curam habco. Ail haec i^itur , si quicl novi apud vos in

nracscns acciderit, de vcstra parte raihi intimari CKopto.


Apud nosenim, praeter quod omnc vulgus altrectat, ra-

ri nihil est ; sed si quando quid evcnerit , ccrta Icgatio-

ne vohis pcr manum patcfiet.

5. J_>?ignissimo dilectae filiolae Worraaclae patri QqJ ^ ^<

domno suo -A* episcopo , 'G* infirmus ct inutills sum-


mi patrisfamilias vespertinum dcnarium.
Mallem aures domini mei prosperis sempcr laetifica-

rc ,
quam adverso quolihet nuntio ,
quod non dccct ,

unctum Domini inquietare. Sed quia vos raihi iamdu-


dum praccepisse memini , nequa vos celem , quae mi-
hi alicuhi innotescant ,
praecepto et voluntati vestrac
in hulusmodi parerc non ignoro oportere. A proxima ,

quae nupcr fuit dominica princeps rcgni , scilicet -H»

coloniensis archiepiscopus, *B*werzeburgensis episcopus,

cum cacteris compluribus nunc usque Moguntia se con-


linent , multa consiliantes , multa tractantes , multa con-
fcrentcs. Huius conventus summam quia intimare vobis
certara non possumus ,
quaedam quae ipsis refcrentihus

reperire nos contigit , vobls scribere curavimus. Ferunt


dominum Impcratorem augustum, veteris cxistente causa
odii, vehementer animatum esse in -A* ducem et marchio'
nem; et ita animatum, quod convocalis coram se princi-
pihus, scilicet E- 'A* marchionibus, caeterisque princi-
pibus ,
qui tunc ibi intererant ,
quatinus ipsi 'A* duca-
tum suum et marcam iudicio abdicarent praeceperat.
Scd ipsi non id nisi in praescntia et iudicio filii sui
•H- rcgis fieri deberc accepto consilio responderunt.
i52 EFISTOLAE

Qijo vooalo, Imperator iniuriam suam cxposuit ; filium

suum qnaiinus A* omnimodis inseqiicretur, ut ipse eum


se cliligerc cognosceret ,
postulavit ; simulque ducatum
sibi iudicio abdicandum et nunciavit et ro£:avit. Domi-
nus 'H* rex etsi patri per omnia obedire et vellet et de-
beret , memor tamen cuiusdam pacti, quod cum •A.' pe-

pigerat ,
quod patcr rogavit , sc non posse nec deberc
exequi , constanti animo inravit. Quod cum diu tracta-
rent, patre sempcr et monitionibus, et minis, prece, om-
nil)usque huiuscemodi exhortationibus incumbente ; fi-

lio vero e contra obstinato animo , et nil a priori sen-

tentia mulato recalcitrantc, tandem Imperator huius do-


loris immedicabili vulnere tactus , cum ita filium suae
voluntati deesse videbat , ante ora omnium iam prorsus
elinguis slbi excidebat , ct nequc loquens , neque vi-
dens , neque quemquam pracsentium , ut videbatur ,

agnoscens , et ita in extasi mentis positus , intcr bra-


chia tollenlium in lectum collocatur. Post aliquanta
ad se ipsum rediens, convocari iterum iubet filium ad se,

et principes. Quibus convocatis , sciens quia cor con-

tritnm et humiliatum Dcus non despiciet , se se ad


pedes filii sui humo tenus proiecit , lacrimis multum
obtestans, quatinus recordari dignaretur patris , ne ini-

micis gaudium augeret , ne regno dedecus , ne sibi in-

famiam pararet , dum a patre discordaret , nc discor-


dando fieret Absalon , dum pacifice vivere posset Salo-

mon. Motus tandem filius piis lacrimis patris , ad se


rediit , rcdiit inqnam ad se ,
quia exivit a sc ; rediit

vero ad se, dum rediit ad obedientiam, ad praeceptum ,

ad voluntatem patris. Sed ita rediit: iuramentum, quod


A- fecit, patri aperuit, eiusque iuramenti •£• episco-

pum auctorera fuisse retulit : quod cum Imperator ve-


TIIEUTONICAE, 153
hcmcntcr iratus ah •£• eplscopo an ita csset , requlre-

ret , ille non clissImulaYit , non ncgavit , scd se id ca

oausa fccisse memoravit ,


quatlnus -A' regi fidum fa-

oeret ;
qui non aliud esse iuramcntum dixit , nisi quod
ahsquc iuramento custodiri oporteret ,
scllicet ne sihi

in honls suis dampno esset , nl forte ea iudicio pcr-

didisset. Quo percepto, Imperator vehementlsslme in epl-


scopum anlmatus , inconvenientlhus et multimodis con-
vlciis cum magna verecundia et pudore llmen excede-
rc , caminadam cgredi praccepil. Quo facto , redivit ad
iudicium, ahdicaturque -A* ducatus et marca. Ergo di-

cunt ipsum -A- confisura 'Cruuatis et Mirmidonihus re-

giae potestati velle resistere. Cuius occasionis timore ces-

sahunt domi Bauuarii ah indicta expeditione. Marcam


vero ipsius 'A- fertur commissam esse cuidam 'A* de 'L-;

ducatum autem nulli adhuc esse commissum ;


pro quo
petendo domlnus Cuono in ista hehdomada ad curtlm
proficiscltur. Ad ultimura , nisi infirmitas corporls me
maxima detineret , videre vos tamdiu non distullssem.
Verumtamcn, vita comlte, videho vos citisslme , et quae
nunc non scriho , tunc praesens loquar vohls. Valete.

M ON I T U M.

J-^EONIS clerici^patria romani dignitate presbjteri, pro- ,

logum eruditum in hoc Spicilegio iam edidimus T. IV uhi -,

ipse pag. 1^1. titularium se appellat S. Respicii martyris ,

de cuius^antiqua ecclesia et sacra statione loquitur Caro-


lus Barth. Platea in he?nerologib romano p. 67 Q. NihU ta-

men nos diximus in praedicto tomo de Leonis aetate sed ;

quoniam in illo pj^ologo ait Leo se Theodoricum monachumpe-


regrinum et injirmum hospitio recepisse, habemus iam explo-
ratum Leonis aeifum etenim Theodoricus [qui fuit patria tre-
:
154
virensis et morbo podagricus ) monachatui se nomen dedisse
anno Christi 'MVl' nnrrat ore proprio npud Mabillonium in
,

annalibus Bencd. T. IV. p. 17^; f]uo loco miror Maurinum


doctissimum unam commcmorare Theodorici lucubra-
vi.v

liuticulam de vita et mi/'aculis S. Celsi episcopi quum apud ;

nos loco praedicto tot alia Lcu enumeret Theodorici scri-


pta ;
quihus addc illa quae recenset Trithemius , itemque
Bollandus T. III. martii die 21. jy. ipQ. et 200, quorum
nonnulla in vaticanis quoque codicibus conservantur.
Obiter vcro heic aio , dolere me quod in praefatione ad
lertium Spicilegii volumen nullam tradiderim notitiam Bo-
nifacii consiliarii .,
a qno priora XII' snnctorum Cyri et

lohannis miracula , teste Anastasio bibHothecario , latinita-


te donata fuerunt. Atqui erat obifius Baronius ^ apud queni
nd annos Christi 685. et Cg'^. dicit idem Anastasius fuisse
Bonifacium apostolicae sedis consiliarium suh Benedicto II.
PP. , et mo.v suh Sergio ConstantinopoIim\ irati Caesaris
iussu ^fuisse translatum. En i^itur septimi saeculi auctorem
Bonifacium , vetustatis hercle non contemnendae !

Nunc ad Lconem ut rcdeam , no^mm eius aspexi in re-


ffinae svecae codice lucuhrationcmy vitam scilicet S. lohan-
nis chrysoslomi ,
quam ego lectitans statim comperi , eam
de graeco Metaphraste polissimum a Leone eiusque adiu-
torc Chrrst>)phoro fuisse derivatam ;
quae cum apud Surium
cxtrt laiine , etsi aliis verhis^ nihil erat causae , cur Leonis
compilationcm in vulgus eniitterem. Qnin adeo verbosiorem
quoque illam muUoque proli.viorem Chrjsostomi historiam,
quam n Christophoro interprete sibi exhibitam dicit Leo ,

in alio vaticano codice offendi quam item consulto prae- ,

termisi. Igitur e.v univcrsa Leonis lucubratione prologum


tantummodo ineditunc , scu potius praeviam ad quendam Lu-
pur.1 epistolam rciinui , adiecta etiam brevi operis clausula.
Sane quia Romae versor , et quia romani cleri sludiis ap-
prime favco hanc romani , clerici , hactenus ut puto inco-
gniti , et notitiam et reiigiosam scriptiunculam celandam
non iudicavi.
155

LEONIS CLERIGI ROMANI


PUOLOGUS AD VITAM

S. lOHANNlS GHRYSOSTOMl.

Oacrac tligoltatis summi prcsbytcratiis culmino subli-

nialo viro ,
quondam luliano , nunc Lu{30 nominc non
ini(|uo actu , Lco qui ct lohannes cognomine ,
infclix

existens clericus, a prlma infantia clivino iudicio luminc

visibili carens , ex toto percnnem optat in Domino sa-

lulem.
Acliones passionesque beatl Chrysostomi lohannls
ab /jxordio usque ad termlnum vitae eius , scd et post
obitum ipsius aliqaanta de eo facta , ex graeco In lati-

nam linguam transferri satis anxle quaesisti quae ct , ,

ego nosse cum innumeris siticbam. Scd quaravis naec


scirc vobiscum avidus esscm , ea tamen transfcrre te

crebro a mo postulante , et plurlmis hoc fieri a me po-

scentibus ,
pro mea imperitia ncquaquam gaudebam. Id
enim mc agerc , idoneum minime fore noveram. Verc-

bar quoque ne fortc intcrpres quamquam disertus et


,

prudcns ac loquax foret , humana tamen oblivione qua-


dam praepeditus , haeo obscurc mihi aiiquantulum in-
terpretaretur ; et ego ob meam nimiam extantem irapc-
rltiara , his erudlri ut congrueret nequircm. Sed tandem
vi divina q-aodamn:odo cogente', et proprlam , ut beatus

Augustinus ait, exhibente dignationem, ac praebentc oc-


casionem aptara ,
precantibus vobis praebui assensum
et prout quivi verbls interpretatls ex trlbus volumini-
bus multo tempore capere ea qulbus instrul ardenter
cupiebamus , libellum ex cis quamvis imperito scrmone
contexui. Quod vero ne acciderct formidaveram , acci-
j56 LEO CLEP.ICUS

dlt te pcrficlente . Quam oh rcm praefati interpretls

Chrlstophori scillcct reverendi sacerdotls per totum


volumen cum IIUjcI edereni , addidl ex mente et ratlone

propria , innumera verha quae congrua mihi visa sunt


ad ornamentum favoris Dcl sanctlquc lohannls , et ad
deprecandum eundcm , ac vituperandam imperatx'Icem

huius inimicam. Phirima famen quae ah interprete ad


plenum ut se hahcnt dlcta snnt ,
propter fastldlum le-

^entium praetermisi. ludicavi enim quod sufficeret ex-


oellentla tantum nota esse , ad declaranda exlmii virl

raerita noise dcslderantlhus. Ei qulhus a nemine , ut

reor . deheo depravari ; nam fere cuncti structissimi

ct sanctissimi hlstorlographl haec in plerisque llhris

cum cos conderent egcrunt , sl dihgenter qulsquc scru-


tetur. Triumphare nos semper cx ounctis hostlhus ,

surami sacerdolis lohannis , cunctorumque sanctorum


meritis ac prcclhus , cfticlat umnipotcns ac clemens
Domlnus.

Clausula vero leoniui operis ita se liabet.

Haec pauca de raagnis virtutiljus tuis , sancte lo-

hannes , ad aedificatlonem proximorum et laudem tuam


le^enda , eg^o omriium christianorum ultimus meritis ,

ingenio , memoria , et InLciiectu existens ,


quamvis ru-
sticano modo , cum multo tamen ut nostl lahore ,
plo

amore tuo devictus edidi. Tu benigne dignare pro mul-


tis ista suscipere , et quasi diserto slnt sermone compo-
sita imputare ; et fac perpetuo mihi prodesse indigno ,

cunctlsque horum lcctorihus pariter et auditorihus. Pia


etiara cum dilectione acuentes et petentes a me , ut

hunc lihellum gloriosac actionls ac passlonls tuae de


graeco sumens , latino serraone componerem ; et qui
DE S. lOIU ruRYSOSTOMO» 157
sumptus nroprios ex fide ct amorc tui acl hoc opus effi-

cicndum cxpcntlit , collal)orantesque mihi in hoc opcrc ,

alicncntur pcr te a cunctis noxis , et magnis in hoc sac-

oulo a Dco patrc , atquc in futuro maxiniis ditari prac-

miis mcreanlur.

Codex nobilis i^aticanus liiteris langohardicis saec. XII.


scriptus ,pag\ i/^i. compendiuinprimi lihriinstitutio-
e.xhihet

num dii>. litter. Cassiodorii, intermi.xtis quandoque y sed ra-


ro aliis quos inter Beda non semel occurrit.
auctoribus ,

Unum tamen est praedicti compendii capitulum , pertinens


ad Cassiodorii cap. XFI quod ab ipsa editione tam imma-
,

niter differt ut novum potius sit habendum , ideoque a no-


,

bis cominode hic recitabitur.

CASSIODORIl SUPPLEMENTUM.

x\d confirmationem fidei catholicae , ct haereticorura

praecavcndas insidias, legendi sunt duodecim libri hea-

ti Hilarii ,
quos de sancta trinitate profunda et di-

sertissima nimis oratione conscripsit. Sancti quoque


Ainbrosii quos de eadem re ad Gratianura principera
dcsignavit. Sancti Augustini •XY* libri de sancta trini-

tate curiosa intentione legendi sunt , nec non et liber

eius qui dicitur de definitione ecclesiaslicorum dogma-


tuni •LY- capitulis conscriptus ,
quorum primum sic in-

cipit : crcdimus unum Deura esse patrem , eo quod ha-


beat flhum. Ultimura ita : propter novcllos legis latores
qui idco animam tantum ad imaginem Dei creatara dl-

cunt. Eiusdem ad Petrum diaconura dc fide sanctae

trinitatis libri •II-, quorura secundus in capitulis distin-


ctus cst -XL- Primura incipit sic : firmiter tene , et

nuUatenus dubitcs , Patrem ct Fiiiura et Spiritum san-


otum unuin cssc naturalitcr Deura. Ultiraum ita : lir-
^58 CASSIODOKII

mitcr tcne et nuUatcnus dubltcs aream Dci cssc cccle-


siam catholicam. Eiusdcm de vera religlone liber •!• De
uoclrina christiana libri IIII- De airone christiano li-
bcr I. Libcr ciusdera quasi philosophiae raorahs ,
qucm
pro moribus insliluendis atcjue corrigendis ex divina
auetoritate coilegit ,
quem appellavit speculum. Nec
minori studio lcgendi sunt eiusdem de civitate Dci li-

bri -XXII* , in quilius et Babylonia confusa civitas dia-

boli, et splendida Hierusalem urbs domini Christi, in ho-


minum conversatione competenti diversitatc monstran-
tur. Scripsit ctiam de hac re -V* quaestiones de novo te-

stamcnto ad Honoratura prcsbjterura , ct octoginta trcs

alias mirifica deliberatione formatas. Legenda sunt ctiara

dicta sancti Athanasii ad cognoscendam veritatcni ca-


tholicac fidei. Ad Epictetura epistolam unara in capiUi-
lis quattuor. De sacraraento fidei. De incarnatione Do-
niini. Dc Spiritu sancto. Epistola fidei suac ad Theo-
dosium Aquileiam missa. Altercatio eius contra Sabcl-
lium et rhotinuni. Eiusdem altercatio contra Arrium.
Itcra sancti Augustini de fide catholica contra omncs
h.«ereses, Eiusdem , qui libri in canonibus recipiantur.
Eiusdcm de Spiritu et aniraa. Eiusdem ad Dardanura
capitula Sermo ciusdcra de unitate trinitatis incipit
•III-

ita: nativitatera Domini secundura carnem (i). Finit sic:

sed vos qui Domino servitis ct eius praecepta servatis.


Tractatus eiusdem de cxpositione symboli liber •!• Ser-
mo eiusdem de incarnatione Domini : legiraus sanctura
Moysen praccepta dantem populo Dei (.-?). Eiusdem dc

(i) GXXV. ia oppenclice apud jMauriaos eJItores


Est senno
,

qui ipsum forlasse iminerito iutcr spurios rclcgarunt.

(2) Ilic item haud scio aa immerifo a Mauriuis iu appenJicc


luim. CGXLV. collocatus sit.
SUPPLEMENTUM. 159

<lcccm praeclicamcnLis. Epistola Cyrilli cj)iscopi acl lo-

liannem anliochcnum. Epistola ciiisdem ad Ncstorium

c'pisco|)um haerelicum. Faustini prcsbytcri cxposilio ti-

dci contra hacrcsem arrianam. Eiusdem de fide ,


quam
l)rcvitcr sibi mitti iussit Thcodosius imperator. lohan-
nis Chrysostomi capitula •IlllOregorii uazianzcni ca-
pitulum •I* Basilii episcopi Cappadociae oapitulum •!•

Damasi papae cxpositio fldei ad Paulinum episcopum


antiochcnum. Epistola Lconis papac ad Flavianum epi-
scopum constantinopolilanum. I^lpistola eiusdem ad lu-
venalem episcopum hierosolymitanum. Epistola eiusdcm
ad paLiestinos cpiscopos. Epistola eiusdem ad Pulche-
riam dc fide. Epistola eiusdem de fide ad episcopos con-
stantinopolitanos. Epistola eiusdem ad synodum apud
Nicaeam constitutam. Ordo gestoium synodi cjuae facta

cst in eivitaie chalccdonensi. Definitio synodi chalce-


donensis. Epistola Leonis papae ad synodum apud E-
phesum. De nE^l v.(r/y^ Origenis Adamantii apologla
quam pro se misit Rufinus Anastasio urbis Romae epi-
scopo. Epistola Hieronymi ad Marcellinum , et anapsy-
chia dc statu animac. Eiusdcm ad Pammachium et Ma-
roncm dc librls Orlgenis. Exposltio Gchisii papae de
duabus naturis clomini nostri Icsu Christi. Sancti Fau-
stini de trinltate libri -II' Expositlo symboll Rufini prc-
sbyteri ad Laurentium episcopum. Fulgentii de fide ca-
tholica , ct dc instltutis ecclcsiasticis liber -1' Paschasii
de Spiritu sancto libri •IIP Aicuini (i) ^^ trinitate libri

•IIII- Sed ct llber Vinccntii prcsbyteri Lirinensls in-


sulae, quem de libns bcati Auguslini composuit, et mi-
sit sancto Xysto papac , utilis est pro hac re relegi. Si-
(i) Hinc cognoscimus auctorem huius suppIetQenti parlliu cer-
lc (liversum e?se a Gassiodorio.
.

^GO CASSIODORII SUPPLEMENTUM.

quls vero dc Patre ct Fillo ct Splritu sancto aliquid


summatira praeoptat attingere : ncc se mayult longa le-

ctione fatigare, legat Nicetae episcopi lihrum quem de fi-

dc ct incarnationc (i) scripsit ; nec non beati Augustini


librum de fide et incarnatione per interrogationem et re-
sponsionem compositus. Utiles etiam sunt ad instructio-

nem ecclesiasiicae disciplinae memorati sancti Ambrosil


de officiis melliflui libri •III*

Postquam dictum est cap» XXIIl. de canonihus Dionj-

sii ,
post illa Cassiodorii verha ecclesia romana eomplccli-
tur , sic prosequitur codex vaticanus

Contra haereses diversas sanctus Augustinus ad


Quodvultdeum scribens , nominatim singulas notavit
per capitula octoginta novem. Dein contexuit librum ,

de his quae unaquaeque haercsis defcndit , inciplens


a Slmonlanis usque ad Pelagianos. Tertio quld Eutyches
et Nestorlus sentlat. Exponit in ultimo semotlm de alils

haereslbus. Decimo incipicns a Carpocratianis , finit in

Eutychianis. Scripslt et de hac re Epiphanlus pontifex


libros mire venerandos. Phllaster episcopus Brixiae scri-

psit de singulis haeresibus compendiosa brevitate 11-

brum •!• quem alli Hleronymo deputant. Isidorus epi-


scopus in etymologiis suis licet tactim , utlliter tamen
de singulls haereslbus faclt mcntlonem.
Benique alio in loco codex.
Invenl item de Pythonissa elusdem praefati viri ( S.

Augustini)duos sermones habitos ad populum in basilica.

(i) Hos ego JNicetae libros ex codice vaticano ante hos amios
edidi.
1G1
BREVIARIUM GODICUM
MONASTLiRII S. NAZARll IN LAURISSA

SEU LAURESHAMENSIS AD RHENUM

EX PERVETUSTO CODICE BfBLIOTHE€AE PALATINAE VATICANAE,


QUI FUIT OLIM EIUSDEM MONASTERII.

I. I. A-liv&ngeliurn scriptiim ciim auro pictum , habens ta-

bulas eburneas. 2. Item quattuor evangeba in abo codice.


Item in tertio simibter. Item in quinto. 3. Item evangelium
excerptum. 4- Lectionariuni unum cum tabulis eburneis. Le-
ctionarium in abo codice. Item in tertio. 5. Lectionarium et

evangelium simul in uno codice. Item in aUo similiter. Item


in tertio simibter. 6. Duo bbri missales iti altario iacentes.

7. Item bber inissabs decani Theotmari, Heimrichi, Otberti de-


cani Erkanfridi
, Adalnoti Ruodhardi, Sebmaimi Isanga-, , ,

rl. Ilem missales qui fuerunt Runzolai , Samuhebs , Baboni ,

Randulfi , Alarici. 8. Item missales duo gelasiani. In totum


uumero XVII. 9. Collectarii tres.

II. 1. Homiliae sanctorum patrum de dlebus dominicls ,

et dlversis festiyitatibus. Prima pars ab adventu Domini usque


la septuagesimam. Secunda pars a septuagesima usque in pa'
scha. Tertia pars a pascha usque ad festivitatem sanctl Pe-
tri. QuartR pars a festivitate sancti Petrl usque in adventum
Domini. 2. Item homiliae sauctorum patrum in tribus codi-
cibus divisae. 3. Item homiliae sancti Leonis in uno codlce.
4.1tem homiliae deresurrectione Domini,et ceteris festivltalibus.
5. Sex regulae sancti Benedicti. 6. Item regula sancti Bene-
dicti , et coadunatio eiusdem regulae in uno codice. 7. Item
coadunatio regulae. 8. Item regula sancti Benedlcll , et vlta
sancti Ghutberli, et hymni, et amnales * in uuo codice. g. An- * ita cod.

tiphonarium integrum unum. 10. Graduale unum. 11. Antipho-


naria duo de cantu nocturnali 12- Passiones sanctorum mar-
tyrum per totum anni circulum in codicibus quatluor divi-
sae. i3. Psalteria duo.

1
i 02 CODICES MONASTERII

III. I. Llber expositiomiin lecLioriuni evangelii , et ce-


teraruin lectionmn per totiim anniiin. 2. Liber expositionuin
super reguni Hrabani Manri. 3. Lil). de inslitutione clerico-
runi Hrabani Mauri. 4- Lib. coniputnndi iteni Hrabani. 5.

HomiJ. saucti Gregorii de pascha. 6. Iteni eiusdem de pascha.


y. Item eiusdem de adventu Domini. 8. Item alius liber de ad-
venlu Domini. 9. Ilem tertius. lo.Collectiones Samuheb's de opu-
scubs sancti Gregorii. 22. Explanatio sex dierum sumpta ex
opuscubs sancti Augustini et sancti Ambrosii et cetero-
rum. 12. Tria volumina de niedicina> i5. Liber Febcis Ca-
peHae.
IV. I. Lib. genesis , exodus , leviticus , numeri , deutero-
noraium , )udicum,Ruth iu uno codice. 2. Itcm ipse liber et

regum et paralipomenon in uno codice. 5. Septem episto- ,

lae Paub et actus apostolorum in uno codlce. 4- Lib. omnium


,

propbetaruin in uno codicQ. 5. Item in alio codice. 6. Prover-


bia Salomonis , ecclesiastes , cantica canticornm , lob To-
,

bias , Iiidith , Ilester , Esdras , Machabaeorum , lib. omnium


prophetarum in uno codice. 7. Item proverbia Salomonis, et
sapientia , et ecclesiaslicus , in uno co<b'ce. S. Liber lob in
uno codice. Item ipse bber in abo codice. 9. Lib. Tobiae ,

ludith , Hester , et Esdras , in uuo codice- 10 Actus aposto-


lorum , et •VII* epistolae canouicae , et apocalypsls , ia uuo
codice. II. Omnes epistolae PauH et actus apostolorum, et
,

apocalypsis in uno codice. 12. Item omnes eplstolae Pauli ia alio


codice. 12. Item in tertio codice. i3. Item epistolae Pauli in
quarto codice.
V. Historia ecclesiastlca Eusebii lib. XI. in uno codice.
2. Historla losephi lib. XI. in uno codice. 3. losippi lib. V.
de eodem historiographo. 4- Historia Orosii lib. VII. in uno
codice. 5. Chronica Eusebli , Hieronymi , et Bedae in uno
codice. 6. Tripertita historia lib. XII. Socratis , Sozomeni ,

Theodoriti , iu uno codice. 7. Gesta Ponlificum romanorum


in nno codice. 8. Libri Glementis decem in uno codice. 9. Ge-
sta Francorum Gregorii turonensis lib. V. in uno codice.
10. Hlstoria lordanls de summa temporum seu origlne Ro-
nianorum liber I. 11. Pompeii Trogl epitoma lib. •XLIIII' in
uno codice. 12. Favii Claudii Gordiaui de aetate muudi et ho-
S. N.VZAfHl '.y LAUJUSSA. 1 G3
minls ,
reservalis singuli.s littens per singiilos libros ab -A'
usque Z- , setl desimt nobis libri -XI- , iji uno codlce.
VI. 1. Excidiuin Trolae lib. I., et historla Darctis pbry-
gii de exilu Rotnanoruin , in uno codice. 2. Libcr Aellild
cosnio^raphi in uno codlce. 5. Annaei Flori epitorna Llvii

rosnanae historiae uno codlcc 4« I-«i-


in libris CXLir in

bellus Qulnti Julii Hilarionis de origlne mundi usque ad re-


surrectioneni Christi. 5. Itein in eodem Ilbello Hieronymi
chronica excerpta. Inde Idacii ab anno primo Theodosii au-
gusli usque ad lustinianum in uno codice. 6. SoIIni Po- ,

lyhistor de situ orbls terrarum , et mirabllibus , in uno codice.


7. Item libri antiquitatum losephi historiographi a duodeci-
luo usque ad noQum decimum in uno codice.

De opusculis sancli Augustlni.

VII. 1. Tractatus sancti Augustini in lohannem -Xir in


uno codlce. In alio •LII* , in tertio 'LXX' 2. Elusdem de
civitate Dei contra paganos libri XXII. , id est in uno volu*
nu*ne 'X , in aKo 'VII* , in tertio 'V* 3. De concordia evan-
gelistarum Iib. IIII. in uno codice. 4- Contra Faustum mani-
chaeum lib. II. in uno codice. 5. De sancta Trinitate Jibri

•XV' in uno volurnlne. 6. De arte musica libri 'VI* in uno codlce.


7. Libri XIII. confcssionuin in uno codice. 8. Liber qui appella-
turspeculum, in uno codice. Item ipse liber in alio codice. g.
Libri duo retractatiouum in uno codice. Item ipsi libri in alio
codice. 10. Interrogationes Orosii et responslones sancti Au-
gustini. 1 1. Responsiones contra capitula obiectlonum vlncentia-
narum, praefatlone praemissa. 12. Item sententiae excerptae ex
librls sancti Augustini adversus Manichaeos. i3. Lib. sancti Au-
gustini contra ludaeos, qui sic incipit: beatus apostolus Paulus.
i4- Respousiones Prosperi contra impugnatlones haereticorum ,

quas contra Ilb. Augustini de praedestinatis opposuerunt. i5.


Itein quaestionesex lib. sancti Augustini excerptae id est ad ,

Marcelllnum de perfecttione iustitiae et ex libro de spiritu et ,

Jlttera , nec non ex Ilbro de quautitate animae , et ex lib. ad


Dardanum , et ex eo quod Dorninus dixit ad latronem , Iiodie
mecum eris in paradiso^ Hi omnes in uno codice.
/) Q4 CODICES MONASTERH

VIII. I. Excerptio Euirypii cx libris saiicti Augustini ,


pars

prlina a primo capilulo usque ad CLXVIH" in uno codice.

Itern a CLXVIir capilulo usque iii finem in alio codice.

2. Sancti Augustini de doctrina christiana lib Ilir in uno


codice. 3. De genesi ad litlerani lib. •XII' in uno codice.

4. Super psalmos in -X- voluniinibus. 5. De sermone Dornini


in raonte. Item ipse in alio codice. 6. De spiritu blasphemiae.

n. Et liber sancti Fulgentii de praedestlnatlones Dei. 8. Solilo-

quiorum llbri duo in uno codice. Item ipse liber in aUo co-
dice. 9. De immortahtate aniniae. 10. IntevTogationes Orosii , et

responsiones sanctl Augustini , et cetera ex opuscuhs sancli

Augustini , excerplum in uno codice. 11. De genesi contra


Manichaeos hb. •Il-ia.Contra epistolam fundamenti Manichaeo-
rum hb. 'I- i3. Academlcorum hb. 'III-i^. De ordine hb. -ir, in

uno codice. i5. Ad Dulcitium de octo quaestionibus , et cetera

quae in prima paglua huius hbri adnotata sunt , in uno codlce.

16. Quaestiones in Matthaeum , in Lucam, in lohannem , in

iino codice. 17. In epistolam Paull ad Galatas.


IX. I. Defloratae sententiae sancti Augustiul, et epistola

Bedae presbyteri de mansionibus fihorum Israhel. Item de eo


quod ait Esaias : et claudentur ibi in carcerem , et posl dies
inultos visltabuntur , in uno codlce. 2. Enchiridion , et col-

latio beati Augustlnl de Trinltate a sc ipso ad semetipsum.


Et altercatio legis inler quendam Theophilum christianum et
Simonem iudaeam in uno codlce. 3. Sermo sanctl Augusti-
,

ni de patlentissimo lob. Et de vlrtutlbus Domlni. Et tracta-


tus symboh. Et de dlvinatione daemonum , in uno codice.
4. De catechlzandls rudlbus. b. Altercatlo sancti Augustlni
et Fehciani arriomanitae. 6. Explanatio in eplstolam PauH
ad Romanos. 7. Aurehl Augustlni hbri numero "XII- in sym-
bolum. Et de quattuor virtutlbus carltatls *r De cantico no-

vo •!• De •IIII- ferla De cataclysmo unus. De tempore


unus.
barbarico unus. Gontra Fehclanum arrianum unus. De fide
cathohca sancti Ambrosil hb. unus , in uno codice.
X. I. Expositio symboh sancti Augustini et sancti Hiero-

nyml contra {haeretlcos , in uno codlce. 2. Item eiusdem de


discipliua chrlsllanorum. 3. Relatio de haercsibus , et episto-

la sauctl Aiubrosii ad Augustinum episcopum de haeresibus.


S. NAZAUn IN LAURISSA. ^ gS
Adnolalio iiitcrrogatioTUim Caeleslii pelagiani , et responsio-
nuni sancti Augustini pari numcro digestarum , in uno codi-
ce. 4- Homiliae sancti Augustini supcr epistolam lobannis
numero 'X. , iu uno codice. 5. Item in alio codice. 6. Ad Va-
lerium de nuptiis et concupiscentia , iu uno codice. 7. De
Trinitate a •Xllt* libro usque in finem , in uno codice. 8. Li-

])er de abusivis. Inlerrogationes sancti Augustini de quae-


stionibus fidei. Exemplar fidei sancti Hieronymi presbyteri.
Et symbolum qiiod composuit Tbeodorus arcbiepiscopus Bri-
tanniae insulae. Et b^ber^Gregorii nazianzeui , in uno cocb^ce.

XI. I. Augustini ad episcopum Eutropiuni et Paulum de


perfectione iuslitiae bominis. 2. Adversus quinque baereses.
3. De libero arbilrio voluntatis , et de vera reb*gione, in uno
codice. 4- Ei-^ri tres de ulibtate credendi ad Honoratum. Et
ad eundem de gratia novi testamenli , et de natura boni, in
uno codice. 5. De beata vita, et de inmortalitate animae, in
uno codice. 6. Excerplio Prosperi ex librls de Trinitate sancti
Augustini. 7. Libri Vlir sancti Augustini , in uno codice.
8. Eiusdem de pastoribus. 9. In librum geneseos contra Ma-
nicbaeos. 10. De libero arbitrio libri duo. De vera religione
lib. I, in uno codice. 11. Sermo sancti Augustini iu episto-
lam ad Romanos. 12. Eiusdem ad Consentium lib. 'I* , et
eiusdem de mandacio lib. 'I* , in uno codice. i3. De agone
christiano , et ad Aurelium de opere monacborum , in uno
codicc.
XII. 1. Liber quaestionum veteris ac novi testamenti cen-
tum viginti septem , in uno volumine. ( Omittimiis heic scri-
bere singiilarum quaestionum titulos ; sunt enim illae quae
extant inmaurina edilione T. 'IIJ'ad appendicem reiectae.)
». Liber de •LXXXIII* quaestionibus. ( Harum item omitli-
mus singulos titulos. ) 3. Quaestiones in Mattbaeum uurae-
ro 'LI' {Omittimus pariter titulos singulos.) ^. Quaestiones in
evangelium huca e. {Harum quoque omittimus titulos.) 5. Eius-
dem in lobannem. i. De Samaritana. 2. De resurrectione La-
zari. 3. Ad id quod scriptum est, qoud baptizabat lesus plures

quam lobannes quamquam ipse non baptizaret sed discipuli


, ,

eius. 4- De annis quadraginta sex aedificationis templi. 5. De

centuni quluquaginta piscibus.


^ 6G CODICES MONASTERII

Xfll. Eiusdem de dlversis causis , maxime dc aposloli

epistolis capitula quod scriptum est mihi


exposita i. De eo ,

autem adkaerere Deo l)onum est. 2. De eo quod scriptum cst


•LX- sunt regiuae et LXXX- concubinae. 3. De eo quod
,

in apostolo scriptum est , an ignoratis fratres ? scienlibus enim


loquor. 5. De eo quod scriptum est in apostolo , exlstimo enlm
quod non sunt coudignae passiones buius tenjpons De eo6.

quod idem dicit, o liomo , tu qui es ,


qui respondeas Deo ?
6. Ad id quod scriplum est , lunc et ipse fillus subiectus

erit ,
qui illi De eo quod apostolus dicit,
subiecit onmia. ^.

absorpta est mors in victorla. 8. De eo quod scriptum est ,

invicem onera vestra portate. 9. De eo quod scviptum esl ,

et habilu invenlus ut bomo 10. De eo quod scriptum est ,

in quo habemus redemptionem peccalorum in remlssione ,

imago invisibilis Dei. 11. De lemporibus aeternis. 12. De he-


reditate Dei. i3. De eo quod lacobus apostolus dicit qup- ,

niam fides sine operlbus quod scrlptummortua est. i4- De eo


est, quem enlm diliglt Dominus corriplt- i5. Eiusdem de '111.

quaestionlbus i. Eum qui ut vultvlvit, beatum esse. 2. De


aequalitate filil. 3. De pascha. Omnla In uno cojdlce.
XIV. Sermones sancti Augnstlni diversi. i. De libertate
arbitrii ad Yalentinum. 2 Admonitio quantum sermo Dei va-

leat ad correctionem. 3. Quoticns anima peccaverit, totiesvul-


neratur. 4- De versu, sicut fluit cera a facie ignis, sic pereant
peccatores. 5. De novacula acuta. 6. De adulescente in evan-
gelio , cui dixlt Dominus , si vis venire ad vltam, serva man-
data. De non inebriando ad festivltates martyrum.. 8. De
7.

niartyribus. g. De homiuibus habentibus aurum. 10. De ba-


ptizatis et fidelibus. 11. De psalmo Deus ultionum. 12. Dc

thesauris congregatis. i3. De eo quod scriptum est iugum ,

meura suave cst et onus meum leve. i4- De lectione apo-


,

stoli ubi dicit , redimentes tempus ,


quoniam dies mall sunl.
i5. De laude pacls. 16. De evangello me sper- ,
qui vos spernlt,
nit. ly. Instructio ad fideles. 18. de eleemosynis. 19. De eo quod
scriptura est, si peccaveritiii le frater luus, corripe eum inter

te et ipsum. Et in Salomone innuens oculls cum dolo con- ,

gregat hominlbus maeslltiam ; qul autem argult palam ,


pa-
cem facll. qo. De timore. 21. Ilem dc timore Dei. 22. De
,

S. NAZARII IN LAURISSA. 167


sensu anlmnr. i5. De pnenlrenllae fructil)us. q^. De mlseri-
cordia. q5. De paenitentia agenda. 26. Item de pacnitentia.
27. De pace. iS. De decimis. 29. Dc castitate, vel alla diver-

sa. 5o. De eodem. 3i. Ilcm de eodem. 3 3. Ilem de eodcFn.

53. Item de eodcm. 34- Ilem de eodcm. 55. Proverbia de


voracilale gulae. 56. Ad divitcm cremitam. 37. De virginita-

te. 38. Ad virginem. ^g. De libertale arbitrii. ^o. Eiusdem de


martyrio uno codice.
, in

XV. Item sermones sanctl Angustinl, De unico


i, fib*o

et de puero centurionis. 1. De b'nguae molestia. 3. De eo qui


incidit in latrones. 4- De mubere in adulterio deprehensa.
5. De Lazaro suscitalo. 6. De vite vera. De latrone cum
n.

Christo crucifixo. 8. De iudicio Salomonis. 9. De Abessalon.


10. De Ilelisaeo. 11. De losepb. 12. De muliere quae per-

fudit super caput lesu. i5. De exodo. i4- Uhl introivit le-
sus ianuis clausls. i5. De natlvitate loh^nnls. 16. De Petro
et Paulo. 17. De martyribus. 18. De lona. 19 De epiphania.
20. De duobus caecis. 21. De profluvlo mulleris. 22. De
nrartyribus. 23. De resurrectione Domlnl. 24- De exodo.
aS. De resurrectlone Domlnl. 26. De die oclavarum. 27. De
eo cui ager uberes fructus adferret. 28. De natlvltate Do-
mini. 29. De natali sancti Stephani. 3o. De caeco nato.
3t. De pentecoste. 32. Item de pentecoste. 35. De lob. 54- De
natali sanctl Cypriani. 35. De resurrectlone Domlni. 56. Rursus
de resurrectione Domlni. 57. De sacramento altaris. 58. De se-
cunda dle paschae. 59. De latrone qui cum Domlno pepen-
dit. 4o- De vite vera et palmite. ^i. De tertlo die paschae.

42. De quarto die paschae. 45. De qulnto die paschae. 44- ^^


sexto die paschae. 4^' ^® Golia. 4^- De Helia et Helisaeo.

47. De tribus puerls. 48. De soleinnitate sanctorum Macha-


baeorum. 49- Item de natali sanctorum Machabaeorum. 5o. De
lob et beata Perpetua. 5r. De sancto Petro ubi dlcitur
,

pasce oves meas. 52. De ianuls clausis. 53. De lavandis pe-


dibus. 54- Alius unde supra. 55. De resurrectione ubi Ma- ,

riae in horto apparuit. 56. De pentecoste. 57. De nalivitate


beati lohannis 58, De sancto Laurentio. 5^. De quadrage-
,

sima quod est ascensio Domini. 60. De unico filio. 61. De


,

Paulo alius. 62. De paralytico. 65. De filils Zebedaei. 64- De


.

] 5S CODICES MONASTERII

die paschae alius. 65. De lavandis pedibus alius. 66. De


ascensione Domini alius. 67. De iudicio Salomonis allus. 68. De
Tlelisaeo , ubi mulieri viduae oleum multiph*cat. 69. De pro-
fluvio sanguinis. 70. Ite:n de exodo. 71. Item de beato Ste-
phano. 72. Ad competenles post traditum symbolum. 70. Item
de nativitate sancti lohannis. 74- Sermo omni tempore di-
cendus. 75. De unico baptismo. 76. Praefationes numero XIII*

77. De sancto Vincentio. 78. Item seruio de decoUatione san-


cti lohannis Baplislae. De consolatione in adsumplione
79.
episcopi. 80. De Abraham. Omnia in uno codice.
XVI. Item sermones sancti Augustini diversi. i. De He-
lia et Achab. 2. De evangeljo ubi dicit ad alterum sequere ,

me. 3. De evangelio ubi dicit, vulpes foveas habent. 4- Depsal-


mo centesimo et quinto. 5. De lona. 6. Item de lona. 7. De
massa ficorura. 8. De psahno sexagesimo sexto. 9. De psahno
vicesimo nono. 10. De psalmo nonagesimo secundo. 11. De na-
tatoria Siloe. 12. De eadem iterum. i3. De evangelio trans ,

fretum disdpulis. i4- De eodem iterum. i5. De quinque pa-


nibus et duobus piscibus. 16. De saturatione ia deserto. 17. De
Abraham. 18. De Heh*a. 19. De luctatione lacob cura Deo.
20. De nuptiis in Galilaea. 21. De diluvio. 22. De psalmo
quadragesimo secundo. 20. De psahuo nonagesimo priino
24. De psalmo quadragesimo. 95. De cultura idolorum. 26. De
evangelio Malthaei. 27. De partu Sarrae. 28. De Vezecha (Eze-
chia, an Rebecca ?) 29. De lesu Nave. 3o. De Helisaeo et Sunami-
le muliere. 3i. De exodo ubi eduxit Moyses filios Israhel. 32. De

Abraham vitulum angelis ad refectionem adponente. 33. De


Helisaeo et vidua 34- De psalmo quadragesimo sexto. 35. De
Esau et lacob. 56. De psahno centesimo trigesimo secundo.
37. De epistola Petri prima. 38. De luda et Petro. 5^. De
eo quod dicit dominus Deus tuus Deus unus est. ^o. De
, ,

eo quod dieunt ludaei Christo , nos de fornicatione nati non


sumus. 4^- De De natali martyrum 43. De na-
diapsalma. 4^.
taliciis De martyribus. 45- De psalrao centesimo
raartyrum. 44-
decimo octavo. 4^. De lohanne quando ait tu es qui venlu- ,

rus es an alium expectamus. 47- De


, muUum me lava. 48- De ,

Salomone. 49- De eo quod dicitur sapientia huius mundi,

slultilia est apud Deum. 5o. De eo quod credidit Abiaham


S. NAZARII IN LAURTSSA. 1 69
Deo. 5i. De apostolo Paulo , quid vel ad Christum quid lu-
ceal. 52. De Salonione , sapientia aedificavit sil)i domum. 53. De
initio evangelii lohannis. 54- De eo quod supra. 55. De Ra-
chab et lesu Nave , stet sol in Gabao et luna in Plialan^a.
56. De membris ecclesiae. 67. De misericordia. 58. De viduis.
59. De sauclimonialibus. 60. Item alter Iractatus; in uno codice.
XVII. Epistolae sancti Augustini numero •Xllir i. Epi-
sloia sancti Hilarii ad sanctum Augustinum. a. Ilem san-
cti Augustini ad eum data. 3. Eiusden) epistola ad Pauli-
num episcopum. 4- Item eiusdem adversus epistolam lulia-
ni pelagiani ad Bonifacium papam Urbis. 5. Epistola Alypii
et Auguslini ad Maximum medicum civem lenitanum. 6. Eius-
dem ad Sixtum presbyterum urbis Romae. Eiusdem ad eum-
7.

dem 'presbyterum. 8. Ilem sancti Auguslini ad Valentinum


inonachum adrumetinum. 9. Alia ad eundem monachum de
Dei gratia. 10. xld eundem de correptione et gratia adversus
pelagianum. 11. Epistola sancti Evodii episcopi uzilensis ad
abbatem Valentinum. 12. Epistola papae Caelestini urbis Ro-
inae ad episcopos gallos pro gratia Dei. i3. Eiusdem papae
Caelestini de praevaricatione Adae et originali peccato et gra-

tia Dei. i^- Cornmonitorium sancti Augustini quomodo sit agen-


dum cum Manichaeis ; in uno codice.
XVIII. Epistolae numero 'XXI* i. Ad Volusianum. 2. Re-
scriptum Volusiani ad sanctum Augustinum. 3. Epistola san-
cli Augustini ad Volusianum. 4- Eiusdem ad Bonifacium epi-
scopum , ut non noceat parvulis baptizatis iniquitas pa-
rentum cui nulla voluntate consentiunt. 5. Ad Armentarium
et Paulinani Ad Marcellinum de sa-
de votis reddendis. 6.

crificiis veteris et novi testamenti. 7. Ad Laetum de tole-

rantia passionum. 8. Ad Italicam de fide. 9. Ad Marcelli-


«ura de magis Pharaonis. 10. Ad Paulinam de videndo Deo.
11. Epistola Maximi grammatici raadaurensis ad Augustinum.
12. Epistola Augustini ad Maximum. i3. Item Augustini ad
Valentinum de pelagiano errore videndo. i^* Item Augustini
de solutione quaestionum I. de resurrectione. II. de lempore
christianae religionis. III. de sacrificiorum distinclione. IV. de
eo quod scriptum est, in qua mensura mensi fueritis , reme-
tietur Yobis. V. de filio Dei secundum Salomonem. VI. de lo-
170 CODICES MONASTERII
na propheta. i5. Epistol:* Macedonii ad sanetum Augustinum.
i6. Epistola sancti Augustini ad Macedonium. 17. Ad Pauli-
num episcopum de psalterio. 18. Ad Probam viduam de mo-
do orandi. 19. Gonstilutio sancti Augustini quid observare de-
beant in nionasterio constituti. 20. Sermo sancli Augustini
de vila et moribus clericorum. 21. Item sermo ad ipsos ad
quos supra; in uno volumine.
XIX. Epistolae sancti Augustini -XL- Prima ad Valerium
episcopum hipponiensem. q. De vitandis conviviis. 5. Ad eun-
dem Aurelium Augustini et Alypii, ut presbvteri praes.enti-

bus eplscopis sermonem non faclant. 4- De mona-


in ecclesia

chis. 5. Ad senem Alypium de conversione Dioscori. 6. Ad

abbatem Eudoxium. 7. Ad abbatem Sebastianum. 8. Ad Lae-


tum consolatoria pro temptationibus quas patiebatur. g. Ad
Mariauum exhortans eum ad fidera. 10 Ad Caelestinum dia-
conum de caritate. 11. Ad Reslitutum diaconum de sufferentia
malorum in ecclcsia. 12. Ad Hipponienses pro mahs in ec-
clesia tolerandis. i5. Ad Largum admonitio bonorum. i^. Ad

Bonifacium de exhortatione vitae aelernae. i5. Ad Chrisimum.


16. Ad Peregrinum episcopum. 17. Alypii et Augustini ad Ma-

ximum medicum. 18. Ad Hesychium episcopum de fine saeculi.

19. Item rescriptum Hesvchii episcopi ad Augustinum. 20. Ttcrn


beati Augustinl ad eundem Hesjxhium de fine saecuh*. 2i.Quae-
stio de resurrectione Chrisii et Lazari descripta ex libroquae-
stionum sancti Augustiui contra paganos, ex principio. 22. Ad
episcopum Theuterium pro Victorino manichaeo. 23. Ad Op-
tatum episcopum de origine animae. i^. Ad Victorianum pre-
sbylerum de pressuris bellorum. 20. Ad Macrobium episco-
pum donalistam pro diacono quodam ne eum re])aptizaret.
26. Ad Marcelllnum pro Donalisiis reis ne occiderentur. 27. Ad

Caecih*anura adversus Donatistas. 28. Gesta a beato Augusti-


no confecla quando slbi successorem elegit. 29. Item episto-
la Avitl papae Calcanio. 3o. Augustini ad episcopum Quin-
tilianura pro Galla et" Simplicida. 3i. Ad Felicitatem et Uu-
sticum de correptione. 02. Ad Ecdiciam cur nesclente viro suo
bona sua dlstrlbuerit. 33. Ad Seleucianam inquirentem utrum
Petrus apostolus baptizatus sit. 3\. Ad Jtalicam de corpore
mediatoris , si corporeis oculis videat substantiam Dei. 35. Itena
:

s. NAZAnir iy laurissa. 171


cplslola sancli Evodii ad healum Augustiuuni de ralione elc.

36. Ilein alia de vlrglnitate l)catae 3Iariae , et de corpore filii Dei


07. Iteni alia de quaeslionibus supra scriptis , et de fiuaestio-
ne epislolae Pelri apostoii. 08. Iteni [>eall Augustini ad eun-
dein de visionlbus soninioruni. 09. Iteni alia de ratione ac Deo,
de corpore Domini et de de visionibus soMmiorum. j^o. Ad
Augustinum Macedonius , si sapiens in hoc saeculo heatus est.

4i« Augustini ad jiraedicturn Maccdonlum ; in uno codice.


XX. Homili.ie sanctl Augustinl quinquaginla. i. De versu
psalnii : quis est homo qui vult vitam , et cupit videre dies ho-
nos ? -2. Item de detractoribus, de versu psalmi : sedens adversus
fratrem tuum detrahehas. 5. Dc verbis apostoli ubi dlclt: quae
sit latitudo, altitudo, longltudo, et profundum. 4« Hic iustruit
quomodo nohis facere possumus amicos de ialquo man)mona.
5. D§ vitando odio et fralre dlligendo et quis sit adversa- ,

rius noster in via. 6. De diligendis inimlcis, et bene illls fa-


ciendo , ut qui inimici erant convertantur et amici fiant.

7. Admonitio de divitihus , ut cupidltatem devitent, et faci-


le De eo quod dicitur hea-
Irlhuant pauperlhus bona sua. 8. :

lus qui post aurum non ahiit. g. De verbis apostoli redlmen-

tes tempus, quoniam dies mali sunt. 10. De versu psalmi

cxpecta Dominum et viriliter age. Et de eo ouod dicit, ne


,

tardes converli ad Domlnum. 11. De confessione pcccatorum,

ct cetera. 12. De eo quod scriptum est ne tardes converti :


^
ad Domlnum. i5. De periculo sacerdotls et de divite cuius ,

ager uheres fructus altullt. i4- De martyrihus et gratia Dei.


i5. Excerpta de libris sancti Augustini, qualiter vera et per-

fecta dilectio debeat custodiri. 16. Ut non solum lingua sed et


morlhus laudetur Deus; quia quale est quod cogitatur in

corde , tale est quod procedit in opere. 17. De gratia Dei.


18. De sancto Helia et de patientia loh. 19. Uhi dlcit in e-

vangelio de elemosynls faclendls. 20. De die octavarum in-


fantum. ai.De capitulo qulnquagesimi psalmi , et de peccato
David. 22. De evangelio uhi dicit , esto consentiens adver-
sario tuo. 20. De remisslone peccatorum. a4- De natali san-
cti AugustlnJ. 25. De natali suo. 26. Admonitio ut sileutium
in ecclesia praeheatur. 27. De tribus modis paenitentiae. 28.
De arbore ficulneae quia per triennium fructum non dederat.
172 CODICES MONASTERir

29. De psalmo quadragesimo «ono ubi dicit Deus manifeste :

veniet. 3o. De evangelio ubi dicit: reir.ittite et reraittetur vo-


bis 5i. De verbis Domini ubi dicit per propbetam: meuni

€St auruni et meum est argenlum 52. De David et GoHa.

53. Homilia presbyleri Heraclii , ubi Petrus ambulabat super


aquas. 3^. Sancti Augustiui, de eo quod Christiauorum tem-
pora praedicta sint , et ut reges terrae converterentur ad Do-
mlnum ; et de serpente. 35. De eo quod scrlptum est de do-
mino Salvatore : ascendit sicut virgultum , et sicut radix de
terra sitienli. 56. De
quod scriptum esl: cor meum et ca-
eo
ro mea exuUaverunt. De eo quod scrlptum est ego sum
3^. :

veritas et vla et de vera carltate. 58. De eo quod scriptum


,

est qui amat anlmam suam perdet eam. og. Admonitio san-
:
,

cti Augusliui ; ubi ostendit multos esse gradus in caritale.


4o. Homilia de misericordia. ^i. De quadragesima et remlt-
tcndo fratrl. ^i. De paenitentia. ^5. De oratlone domlnica;
44« ^e eo quod ait Saivator : ego venl ut faciam yoluntatem
elus qul mlsit me. 45- De lohanne Baptlsta. ^6. De visione
Leall Petri aposloll, et de Cornelio centurione. 47- ^^ prln-
cjpjo psalmi centesimi septlmi declml , confitemini Domino.
48. De elemosynis. 49- I^e divile foeneratore. 5o. De mulle-
re curva In uno codlce.
;

XXI. Item homiliaesancti Auguslini •XXIIII* i. De quat-


tuor virtutlbus carltatis.De ieiunio et
2. De paenltentia. 5.
oralione. 4- De morte. 6. Incre-
Admonltio ad populum. 5.

patio contra dolosum et iracundum. j. De quadragesimae ab-


stinentia. 8. De cogitationlbus. g. Increpatlo contra eum qui diu
irain pectore tenet. 10. De declmis. 11. De futura vita cogl-

tandum. 12. De oratione domlnica. i3. De divite. i4- De pa-


ce. i5. De Qagellis Dei. 16. De nativltate Domlnl secunduna

carnem. ij. Liber eiusdem de vlrglnlbus. 18. De carne su-


perba. 19. De quinta feria in passioue. 20 De sexta feria.
21. De latroue. 22. De duobus latronibus. 25. De cruce et
latrone. 24- De pace. 25. Et in eodem codlce vita sanctl Augu-
stlni et indicium omnium librorura elus. ^S.^^Sanctl lohannis
,

constantinopolitani de conpunctione. 17. Et doctrina sancti Se-


verini episcopi. 28. Et altercatlo sanctl Ambrosii contra cos qui

animam non confiteutur esse facturam ; in uno codice .


S. NAZARII IN LAURISSA. 173
XXIT. I. Aurelii Aiigustini de naUira et orlgine aniinae,

ad Ren;«tnin lih. *!' 2. Ilcin ad Petrum presbyteruni de ea-


dcm re lib 'I' 3. Iteni ad Vincentium de eadem re lib. '11*
4. Sermo Arrianorum , ubi numeri propferea sunt locis sin-

gubs adnotati. 5. Aurelii Augustini respondentis contra istam

Bon fidcrnsed Arrianorum perfidlam. 7. Item eiusdem eplstola


ad Casulanum presbyterum de ieiunio sabbati 8. Item eius- ,

dftm contra adversarium legis et prophelarura lib. •II-, 'in

tino codice.
XXIII. Tractatus sancti Augustini. i. De quadraginta duabus
generationibus ,
quas enumerat Matthaeus evangelista ab Abra-
ham descendens usque ad Ghristum , et inveniuntur -XLI* Et
de septuaglnta septem generationibus, quas Lucas evangelista a
baptismo Domini ascendens per Abraham usque ad Deum per-
vcniens 'enumerat ; ct de loseph , et de Maria. 2. Traclatus
kal. ian. confTa paganos. De
3. falso mcdlatore diabolo , et ve-
ro mediatore Christo. 4- ^e resurrectione. 5. Qualis erit in

resurrectlone futura vita iustorum. 6. In psahiium •LXXXI*


quo dicitur: Deus stetit in synagoga Deorum. 7. De testimo-
niis scripturarum contra Donatistas et contra paganos. 8. Ha-
bitus Boseth cum pagani ingrederentur. 9. Habilus Tignlcae
de apostolo : o altitudo divitiarum sapientiae et scienliae Dei.
10. Et de psalmo quinquagesimo nono : Deus reppuHsti nos. 11.
Et de psalmo centesimo decimo octavo : bonum est mihi quod
humihasti nie , ut discam iuslificationem. 12. Ex eo quod
dictura est: ego sum via, veritas , et vita , et cetcra. Hic
subiungitur de sepultura catechumenorura . i3. Tractatus
per epiphanios de praedicatione prophetica testamenti no-«
vi , sublato veteri , et de abolitione sacrificiorum veterum et

de inslltutione novorum i^. De capitulo evangelii ubi nun-


tialur adventas Domini in novissimo die. i5. Tractatus con-
Ira avaritiam et luxuriam. 16. Do trium mortuorum signifi-
catione, quos secundum evangelium Dominus suscitavit. 17.
De dle nativitatis lohannis Baptistae. 18. Item de natah san-
cti lohannls , et de voce et verbo. ig. Sermo habitus de die
natalicia apostolorum Petri et Pauli. 20. De natali sancti lo-
hannis. 21. Sermo habilus de decem chordis Chusa. 22. Sermo
de caritate. 23. Traclalus de obedienlia christiana. 24. De
,

4 74 CODICES MOXASTERII

his qui se ad iniitatein catholicam cogi queruntur, conlra Do-


natistas. u5. Contra Arrianos. 26. De sancta Trinitate. 27. De
eo quod scripturn est in evangelio : non potest filius a se la-

cere quicquam , nisi quod viderit patrem facientem. 28. De


psalmo vigesimo primo quomodo tribus modis Chrislus , et

dicatur in scripturis secundum divinitatem et secuudum su- ,

sceptum hominum, 25. Sermo de utilitate ieiunii. 3o. Tra-


clatus de utilitate agcndae paenilenliae , et de psahno quiu-
quageslmo miserere mei Deus. 5i. Tractatus de Urbis exci-
dio ; in uuo codice.
XXfV. I. Sancti ^Auguslini locutionum hbri numero 'Vll'
2. Et quaestionum lihri nuraero •YII" in uno codice. 5. Liber
eiusdem sancti Augustini unde malum. 4- Aurehi Auguslini
de natura et origine animae ad Renatum. 5. Ad Petrura pre-
sbyterura de eadem re- 6. Item ad Vincentium epistola. 7. Ad
Casulanum presbyterum de ieiunio sabbati. 8. Contra adver-
sarium legis et prophetarum. g. contra Fehcianum arrianum.

De opuscuhs sancti Hieronyrai.

XXV. Libri sancti Hieronymi super prophetas minores •V',


id est lohel lonam Naum , Michaeam Abbacuc in uno
, , , ,

codice. 2. Eiusdem super prophelas tres id est Osee, Amos , ,

Ah(ham in uno codice. 5. Eiusdem super prophetas quat-


,

tuor Sophouiam Aggaeum Zachariam et Malachiam in uno


, , ,

codice. 4' Eiusdem super Danielem prophetam lib. "I" 5. E-


iusdem super Ezechielem prophetam lib. •XIIII* in uno co-
dice. 6. Eiusdem liber quaestionum hebraicarum nominum
sive locorum interpretatio , inuno codice. 7. Scntentiae ge-
nerales ex opusculis sancti Hieronymi et monita sancii Pa-
,

phuutii , et proverbia Evagrii , in uno codiee. 8. Sancli Ilie-


ronymi super psalterlum a primo psalmo usque in 'LXXV*
ex Origene sumptum , in uno codice. 9. Eiusdem a •LXXVI*
usque in finem , in uno codice. 10. Hieronymi in epistolas

Pauli, id est ad Ephesios lib. III- Ad Tilum lib. 'I- Ad


Phllemonem lib, 1- , in uno codlce. 11. Eiusdem super Ec-

clesiasten lib. •I"

XX YI. I. Eiusdem super cantica cauticorumlib. I" 2. Coa-


S. NAZAUll IN LAVRISSA. 175
Ira Joviiiiaiiiim liU 'lir* 3. El apolo^^eliciim eiiisdeiii ad Pain-
inachiiim , in uno codice. 4- Epistola ad Clcsiplionlem. 5. Et

allercalio Attici orthodoxi et Gritobuli haeretici in trihus li-

hris diah)goruin divisa , in uno codice. 6. Eiusdern ad Su-


niain et Fridnlam de psalterio ,
quae de *LXX- Iranslatione

iaterpretum corrupta sunt , in uno codice. 7. Item expositio


psalmorum paenitentialium in uno codice. 8. llieronymi com-
mentarium in IMatthaeuin hb. lllf* in uno codice. 9. Eius-
dcm de inlustrlhus viris, et l^ennadii. 10. Et libcr institutionum

divinarum scripturarum Gassiodorii , et de historiis christia-

nis , in uno codice. 11. Liber Hieronymi super totum Esaiam


prophetara , in uno codice. 12. Tractatus super Hieremiam
prophetam lib. uno codice. i3. Expositio Hieronymi
'VI* in
in epistolas Pauli ad Galatas in uno codice. i4- Psalterium
,

de hebraic.i veritate translatum a Hieronymo preshytero ia


uno codice. i5. Item eiusdera de captivo monacho , et vita

sancti Hilarionis, et vilae Palrum , et vita Pauli eremitae ,

in uno codice. 16. Epistola una Hieronymi, et alia Mansue-


ti episcopi , et Augustinl de secreto incarnationis Christi, iji

uuo codice. 17. Ilem eiusdem expositio psalmorum a primo


usque ad novissimura. 18. Glossae secundum hebraicam ve-
ritatem trauslatae a supradicto Hieronymo , in uno codice.
ig. Expositio lusti episcopi in cantica canticorum , et in eo-
dem libro epistolae Hieronymi -XXX*
XXVn. In eodem libro epistolae Hieronymi 'XXXI*
I. ad Marcellam de ephot. 2. Ad eandem , secedendu