You are on page 1of 30

Hoofdstuk 1 | Inleiding

1.1 Geesteswetenschap als beroep 1.2 De taken van de wetenschapsfilosofie Wetenschapsfilosofen hebben een tweeledige taak, een beschrijvende en een normatieve. 1. Van wetenschapsfilosofen wordt gevraagd een beeld van wetenschap te schetsen dat in hoofdlijnen overeenstemt met de gevestigde wetenschappelijke praktijken. 2. Ten tweede worden zij geacht een beeld van wetenschap te schetsen dat de bijzondere aard van wetenschappelijke kennis en wijzen van argumenteren tot uitdrukking brengt. Van een wetenschapfilosofische beschouwing wordt dus historische en filosofische adequaatheid geist. Er heeft een verschuiving in de gewichtsverdeling tussen deze twee taken plaatsgevonden. In zijn algemeenheid kun je zeggen dat filosofen voor 1970 de normatieve taak voorop stelden, terwijl er na 1970 meer aandacht voor de beschrijvende taak is. Het werk dat als geen ander deze verschuiving teweegbracht is The Structure of Scientific Revolutions (1962) van T.S. Kuhn. Een tweede verschuiving in belangstelling is die van de natuurwetenschap als voorbeeld van 'echte' wetenschap, naar de toenemende aandacht voor de sociale wetenschappen en de geesteswetenschappen. Centrale onderwerpen binnen de wetenschapsfilosofie vormen de stijlen van argumenteren oftewel de methoden die in de wetenschappelijke praktijk een rol spelen en de vraag welke standaarden voor juist argumenteren het verdedigen waard zijn. Het vak levert hulpmiddelen en kaders die behulpzaam kunnen zijn voor wie serieus na wil denken over het eigen vak. 1.3 Kennis en waarheid Al vanaf de Griekse oudheid wordt er een fundamenteel onderscheid gemaakt tussen echte kennis (episteme) en opinies (doxa). Volgens de antieke auteurs streeft de serieuze onderzoeker episteme na. Tijdens de wetenschappelijke revolutie in de 17de eeuw krijgt dit idee een nadere uitwerking. Wetenschappelijke kennis wordt dan geassocieerd met het beschikken over inzicht in de werkelijkheid die onafhankelijk van de menselijke geest bestaat: de objectieve werkelijkheid. Om objectieve kennis te waarborgen moet een ervaring reproduceerbaar zijn. Alleen wat de toets van collegiale inspectie en kritiek kan weerstaan, ontstijgt het niveau van subjectieve opvattingen en kan de basis vormen voor objectieve kennis. Wetenschap vereist ascese en beheersing van emoties en is waardevrij. Dit gedachtegoed over wetenschap vinden we vandaag nog in veel vakgebieden terug. 1.4 Interpretatie en perspectief De in de natuurwetenschappen gewortelde traditie associeert wetenschap met kennis van oorzaken en stelt dat het de taak van de wetenschap is om de waarheid te vinden. Wetenschappelijke uitspraken kunnen dan in beginsel geordend worden naar de mate waarin ze de waarheid benaderen. Automatisch krijgt het wetenschappelijk werk zo het karakter van concurrentie over waarheidsclaims. Dit lijkt echter voor een belangrijk deel van de geesteswetenschappen niet het geval. Daar zoekt men niet zozeer naar de 'waarheid', maar probeert men een uitleg van de 'betekenissen' van teksten of kunstwerken te geven. Hier kunnen beschouwingen dus prima naast elkaar bestaan zonder elkaar te verdringen, omdat zij het onderzochte werk vanuit verschillende perspectieven belichten. Belangrijke ontwikkelingen in de geesteswetenschappen bestaan vaak niet uit het naar voren brengen van nieuwe feiten, maar uit het introduceren van een nieuw perspectief of een nieuwe interpretatietechniek. Deze manier van denken is gent op denkbeelden die in de 19de eeuw gangbaar geworden zijn. 1.5 Wetenschapsidealen in de geesteswetenschappen Wat hebben de verschillende geesteswetenschappen gemeen? De geesteswetenschappen richten zich allen op de producten van de menselijke geest (cultuur). Er valt te constateren dat bij deze bestudering van cultuur, binnen belangrijke delen van de geesteswetenschappen, de aandacht vooral gaat naar de canon van wat wel hogere cultuur wordt genoemd. Populaire cultuur wordt er vaak met de nodige achterdocht bezien. Waar onderzoekers van dit patroon afwijken en letterkundige of filosofische technieken expliciet worden ingezet om (ook) aspecten van de populaire cultuur te verhelderen, geven zij om zich van de 'ouderwetse' geesteswetenschappen te onderscheiden vaak cultural studies als hun thuisbasis op. Toch worden ook hier de beschrijvingen vaak in hoogdravende en ingewikkelde taal verwoord. Bourdieu verklaart deze voorkeur voor het complexe uit de functie die de geesteswetenschappen vervullen in het streven van de burgerlijke elite om zich van de massa te onderscheiden. Ook het idee dat het gezamenlijke element van de geesteswetenschappen bestaat uit gemeenschappelijke methodes en benaderingswijzen is niet sluitend. Om een nauwkeuriger antwoord te vinden op de vraag wat de verschillende geesteswetenschappen verbindt zal het nodig zijn om in te gaan op het ontstaan van deze wetenschappen in de vorm zoals we ze nu kennen, in het begin van de 19de eeuw (zie hoofdstuk 5).

Al voor de 19de eeuw werden de producten van de menselijke geest bestudeerd, maar niet als aparte wetenschap. Voor we over geesteswetenschappen in moderne zin kunnen spreken is een strikt onderscheid tussen enerzijds de mens en de natuur, en anderzijds de mens en het bovennatuurlijke, vereist. Dit onderscheid begon zich pas rond 1800 te vormen. Aristoteles heeft ook een volkomen andere indeling van de wetenschappen dan de hedendaagse. Hij deelt de wetenschappen in drie soorten in: de theoretische, de praktische en de potische wetenschappen. Deze richten zich respectievelijk op zuivere kennis of contemplatie; op het handelen; en op het maken van dingen (met name kunstvoorwerpen). Verder onderscheidt Aristoteles een aantal organon- of hulpvakken, zoals logica en retorica. De hedendaagse geesteswetenschappen zijn in dit kader niet als n geheel herkenbaar terug te vinden. Maar waarom zagen degenen die zich voor de 19de eeuw over letterkunde, geschiedenis of de kunsten bogen niet dat hun bezigheden een verwantschap hadden die als geesteswetenschappelijk kan worden aangeduid? Heeft dit te maken met een ontstaan van de idee mens? Gaat de geboorte van de geesteswetenschappen dus gepaard met het besef - misschien moeten we spreken van het ontdekken of zelfs uitvinden - van het bestaan van een nieuwe entiteit, 'de mens' of 'de menselijke geest', die pas daarna onderwerp van wetenschappelijke studie kon worden? In de 19de eeuw heeft zich een soort geesteswetenschappelijke revolutie voorgedaan, die in veel opzichten vergelijkbaar is met de natuurwetenschappelijke revolutie die zich in de 17de eeuw voltrok. Nieuwe filosofische kaders en ideen maakten de geesteswetenschappen mogelijk; maatschappelijke ontwikkelingen maakten ze wenselijk; en institutionele veranderingen maakten ze werkelijk. Dit komt in hoofdstuk 5 terug.

Hoofstuk 2 | Het standaardbeeld van wetenschap


2.1 De wetenschappelijke revolutie In het publieke bewustzijn overheerst 1 beeld van de wetenschap (in het vervolg afgekort met ws!). Dat beeld wordt geacht te zijn gent op de klassieke natuurwetenschap, die in de 17e eeuw is ontstaan tijdens de wetenschappelijke revolutie. Volgens dit standaardbeeld worden wetenschappelijke inzichten geformuleerd in de vorm van op ervaring, of op feiten, gefundeerde theorien. Deze theorien bevatten weer wetten die relaties tussen meetbare grootheden, oftewel empirische regelmatigheden specificeren. Zij hebben een universeel karakter: zij stellen dat voor alle gevallen in een bepaald domein van verschijnselen de geformuleerde relaties gelden. Een voorbeeld is de wet van Boyle, die deel uit maakt van een gasttheorie. Ze stelt dat voor alle gassen geldt dat (bij gelijkblijvende temperatuur) de druk (p) en volume (v) omgekeerd evenredig zijn: p.V=constant. Volgens het dominante beeld van de ws worden wetenschappelijke theorien gerechtvaardigd doordat zij met de feiten overeenstemmen. Deze feiten zijn ons op grond van systematische waarnemingen of experimenten bekend. Wie over een goed gefundeerde theorie beschikt, kan die theorie vervolgens gebruiken om voorspellingen over nieuwe feiten af te leiden. In het standaardbeeld van de ws wordt er nadruk op gelegd dat er in de wetenschap wiskundige methoden gekoppeld worden aan experimentele technieken of systematische waarnemingen. Galile, Newton en Boyle zouden een omwenteling tot stand gebracht hebben in de kennis van de natuur. Voor de ws-revolutie leefde men in een duistere, irrationele wereld waarin mensen zich bezig hielden met de handel in aflaten en het verbranden van heksen. Echter in de Griekse oudheid deed Aristoteles al onderzoek op het gebied van biologie, fysica en de meteorologie. Het verrichten van experimenteel onderzoek wordt vanaf de 16e eeuw gestimuleerd door de ontwikkeling van nieuwe instrumenten zoals de telescoop, thermometer en de vacumpomp. De snelle verspreiding van de nieuwe ws wordt vergemakkelijkt door de opkomst van de broekdrukkunst. 2.1a Aristoteles en de middeleeuwse wetenschappen. Aristoteles had een samenhangend geheel van kennis geformuleerd, dat vrijwel alles wat waarneembaar of denkbaar was omspande. Ws doet universele uitspraken, bv: alle mensen zijn zoogdieren, die via een proces van inductie(generalisatie op basis van een beperkt aantal; waarnemingen logische dwingende vorm van redeneren) of generalisering worden afgeleid van individuele waarnemingen. Maar tegelijkertijd moeten die uitspraken van een wetenschap ook deductief, logisch uit elkaar volgend, worden geordend tot een samenhangend geheel. Alleen dan heeft de ws ook verklarende kracht. Bij Aristoteles worden onbekende verschijnselen verklaard uit principes die bekend zijn. Enkele van deze vanzelfsprekende principes zijn: Alle natuurlijke beweging is beweging naar een natuurlijk rustpunt, Alle gedwongen beweging vereist een voortdurende inspanning van de beweger.

Bij Aristoteles wordt ws tot een systematisering van de kennis die ons gezond verstand en onze alledaagse waarnemingen ons leveren. Aristoteles is echter ook in staat om dieper liggende verschijnselen te verklaren. Hij levert bv een aantal krachtige argumenten tegen de gedachte dat er een lege ruimte, vacum, bestaat. En hij zegt dat de aarde in het middelpunt van de kosmos staat. Bij hem bewegen de hemellichamen zoals de zon en de planeten in een volmaakte cirkelbeweging om de aarde. Volgens Aristoteles kennen we een ding als we er de oorzaken of principes van weten. Hij onderscheidt 4 van zulke oorzaken. Materiele oorzaak: beeld kan niet zonder een materie bestaan vormoorzaak: het principe dat het beeld maakt tot wat het is, de essentie ervan bewerkingsoorzaak: de maker ervan doeloorzaak: elk ding heeft een doel waarvoor het staat. Wiskundige en experimentele methoden spelen bij Aristoteles geen grote rol. Ws-kennis mag niet te ver van de alledaagse waarneming af dwalen. Experimenten kunnen volgens hem niet tot algemene kennis van de natuur zelf leiden omdat ze een ingrijpen in de natuur behelzen. 2.1b De verwerping van de Aristotelische wetenschap De Aristotelische wetenschap dat de aarde het middelpunt van de kosmos was, werd verworpen door de Poolse astronoom Copernicus. De omwenteling van de hemellichamen. Hij zei dat niet de aarde maar de zon het middelpunt was. Dit was het heliocentrische model. Galile heeft als uitgangspunt dat het boek van de natuur is geschreven in de taal van de wiskunde. Op twee punten neemt hij afstand van Aristoteles. Namelijk dat wie kennis van de natuur wil nemen eerst de taal van de wiskunde moet leren. En ten tweede de primairen en secundaire kwaliteiten van Galile. Primair zijn de eigenschappen die essentieel zijn voor fysieke objecten, zoals omvang, plaats. Secundaire kwaliteiten zoals kleur, smaak en klank zijn geen eigenschappen van de dingen zelf, maar illusies. Volgens Galile kan een verklaring van een fysieke gebeurtenis, zoals het vallen van een steen, dus in puur wiskundige, kwantitatieve, termen worden uitgedrukt. Hij vervangt daarmee de teleogische visie van Aristoteles door een mechanistische. Newton zal deze verder uitwerken. Al deze veranderingen zijn zo radicaal dat er bij Galile een Gestalt-switch voordoet. Een Gestalt-switch behelst het opeens zien van iets anders op basis van dezelfde visuele gegevens. Een goed voorbeeld is de Haas-eend-figuur waar de een eend en de ander een haas in ziet. Galile gelooft evenals Aristoteles dat ws-kennis uit moet gaan van de waarneming, maar hij onderkent dat onze waarnemingen onvolmaakt en onbetrouwbaar kunne zijn. Francis Bacon verwerpt ook een belangrijk deel van het denkraam van Aristotreles. Hij zegt namelijk dat wie kennis wil verwerven zich niet moet laten verblinden door het gezag van anderen, maar zelf proberen om onbevooroordeelde waarnemingen te doen. Ook verwerpt bacon de Aristotelische teleologische beschouwingswijze ten gunste van de mechanistische. Bacon hecht meer aan experimentele technieken en de systematische verzameling van waarnemingen, en minder aan wiskundige methoden zoals Galile dat doet. 2.1c wat was de wetenschappelijke revolutie? Het begrip van de ws-revolutie als een radicale, zelfs unieke omwenteling is van opmerkelijke recente oorsprong. Het geniet pas sinds omstreeks 1940 een bredere verspreiding, vooral dankzij het werk van de wetenschapshistoricus Koyre, die de veranderingen van de 17e eeuw karakteriseerde als de meest diepgaande omwenteling die de menselijke geest tot stand gebracht heeft sinds de Griekse oudheid. Vrijwel tegelijkertijd met Koyres werk ontstonden de eerste externalistische(de opvatting dat ws-kennis het resultaat van externe maatschappelijke, culturele of historische factoren is.) verklaringen die deze revolutie duiden vanuit sociale en historische factoren. Lange tijd werd de discussie over de ws-revolutie beheerst door het debat tussen internaltisten en externalisten. Dit debat werd verder gepolariseerd tegen de achtergrond van de koude oorlog: de internalisten waren vurige pleitbezorgers van de liberale opvatting van ws als totaal onafhankelijk van de buitenwereld, terwijl externalisten een marxistische visie op de verhouding tussen ws en maatschappij voorstonden. De nieuwe ws-sociologische benadering sluit goed aan op enkele feministische duidingen van de wsrevolutie. Evelyn Fox Keller bijvoorbeeld betoogt dat de ontwikkeling van de moderne ws niet goed begrepen kan worden zonder aandacht voor de rol die gendermetaforen in de vorming van de doelen en waarden van de mechanistische filosofie hebben gespeeld. 2.2 Epistemologie en metafysica van de klassieke natuurwetenschap; Kants Copernicaanse wending.

Wat de ws-revolutie dus precies inhoudt is dus niet zo duidelijk als we aanvankelijk dachten, maar dat er zich in de loop van 2 eeuwen diepgaande veranderingen hebben voltrokken staat vast. Vanaf de late 17e eeuw leveren de mechanistische en de experimentele tradities de overheersende opvatting over wat wskennis is of moet zijn. De aritotelische traditie neemt niet langer de alledaagse kennis , ervaring en waarneming als uitgangspunt van de ws. De experimentele of baconiaanse traditie probeert inzichten in de natuur te verwerven door het creren van kunstmatige omstandigheden die zich in het alledaagse leven niet voordoen. De ws-kennis wordt vanaf nu gerechtvaardigd met een beroep op de bijzondere methode die zou volgen; en dus krijgt de vraag naar de aard van die methode vanaf nu een centrale plaats in de beschouwing over ws. Uitgangspunt is de gedachte dat ws-kennis gefundeerde kennis is. Dit wordt in eerste instantie ontleend aan de wiskunde. De nieuwe ws moet daarom worden opgebouwd langs de weg van het formuleren van steeds beter empirisch onderbouwde hypotheses (vermoedens). Het empirisme heeft zich gezet aan het uitwerken en verfijnen van deze gedachtegang die het fundament van kennis in zintuiglijke ervaring situeert. De natuurws van de 17e eeuw leidt niet alleen tot een nieuw beeld van de ws, zij legt ook de basis voor een nieuw wereldbeeld en voor het filosofische gedachtegoed van de Verlichting. In het eerste domein gaat het om objectieve relaties en oorzakelijke verbanden. Het object dat gekend wordt, de natuur, en het kennende subject, de geest, komen zo in gescheiden kaders terecht. Een belangrijk deel van de moderne filosofie is gericht op het nader uitwerken en onderbouwen van dit subject-object-schema. Hoe is het mogelijk dat een kennend subject een waarheidsgetrouw beeld vormt van een wereld van het object, waar het subject geen deel van uitmaakt? Het eerste antwoord; als het kennend subject de juiste methodes volgt, dat wil zeggen zich baseert op gecontroleerde zintuiglijke ervaring en de zo opgedane ervaring verwerkt, dan is aan de vereisten voldaan. Het subject zal op den duur een waarheidsgetrouwe representatie kunnen vormen van de objectieve werkelijkheid. Aan het einde van de 18e eeuw realiseert Kant zich dat dit antwoord te simpel is. De oplossing die hij vindt bestaat in het formuleren van een nieuw soort vraag. Namelijk de zogeheten transcendentale(datgene wat empirische kennis berhaupt mogelijk maakt; bij kant is het kennende subject transcendentaal en niet empirisch) vraag naar de mogelijkheidsvoorwaarden van kennis. Aan welke voorwaarden moet het denken , cognitief apparaat, voldoen? Kant bouwt verder op Hume die zei dat voor de natuurws belangrijk begrip causaliteit(oorzakelijkheid) gefundeerd kan worden. Een voorbeeld van Hume is dat we niet waarnemen dat het smelten van een blok ijs door het verwarmen ervan wordt veroorzaakt; alles wat we kunnen waarnemen is slechts het steeds weer tegelijkertijd optreden van deze twee gebeurtenissen. Wat Hume als gewoonte aanwijst, is volgens Kant gebaseerd op het gebruik van de zuivere categorie van oorzakelijkheid, die niet uit ervaring maar denken afkomstig is. Na de copernicaanse wending in de astronomie, die aantoonde dat niet de zon om de aarde, maar de aarde om de zon draait, volstrekt Kant zo een tweede epistemologische copernicaanse revolutie. In de ws draait niet de kennis om het object, maar de verhoudingen omgekeerd. Natuurws en het beschrijven van de wereld in termen van verschijnselen die zich in ruimte en tijd voordoen, en waartussen causale verbanden kunnen worden vastgesteld, is mogelijk omdat wij ons verstand gebruiken. Dus; kennis verwerven is geen zaak van passief registreren maar een activiteit waarin het subject een constructieve rol speelt. Dit subject is niet empirisch te onderzoeken, maar transcendentaal; het maakt empirische kennis mogelijk. Kant heeft als uitgangspunt dat empirische kennis mogelijk is en stelt vervolgens de vraag hoe de wereld en de menselijke geest in elkaar moeten zitten om zulke kennis mogelijk te maken. Kant formuleert deze kwestie als de vraag hoe synthetische a priori-kennis mogelijk is. Hoe we ws-kennis kunnen bezitten niet uit ervaring maar toch iets toevoegt aan wat we al weten. Hij onderscheid: a priori: kennis voorafgaand aan ervaring en waarneming, is wiskundig a posteriori: volgend op de ervaring Ze leveren leveren geen analytische oordelen op maar synthetische oordelen. Analytische oordelen: vb: een roos is en bloem . is per definitie waar, voegt niets aan onze kennis toe. Synthetische oordelen: vb: deze roos is rood. Vergroten onze kennis. Kant wijst erop dat hoewel wij de Dinge an sich nooit als zodanig kunnen waarnemen, we wel degelijk redenen hebben om te denken dat zij er zijn. Hoewel in kennis duidelijk een component van menselijke geestelijke activiteit zit, gaat het Kant dus nog wel degelijk om kennis van een wereld die buiten de menselijke geest bestaat.

Hoofstuk 3 | Het logisch empirisme en Poppers kritisch rationalisme


3.1 HET LOGISCH EMPIRISME; DE WIENER KREIS Aan het begin van de twintigstige eeuw deden zich op veel gebieden radicale veranderingen voor, zo ook op het gebied van de wetenschap. Vooruitgangen in disciplines als de logica, wiskunde en de natuurkunde, zorgden eigenlijk voor een probleem voor de kentheoretische rechtvaardiging van wetenschappelijke kennis die Kant een eeuw eerder heeft gegeven. Bij Kant berust onze empirische kennis op een onveranderlijk en onbetwijfelbaar fundament van synthetische a-prioriuitspraken. Maar over deze fundamenten valt wel degelijk te twijfelen, daar kwam men achter. Maar waar heeft men dan het succes en de snelle groei van de wetenschappen aan te danken? Sommigen hebben het idee dat de filosofie zich aan de wetenschap moet spiegelen, dat ze over de groei en vooruitgang van de wetenschappen moet reflecteren, en door deze methoden over te nemen, zo zelf ook succes boeken. Dit gebeurt vooral in Wenen. En hier wordt ook een filosofische en wetenschappelijke beweging opgestart die de grondslagen legt voor de wetenschapsfilosofie. Deze beweging was de Wiener Kreis, opgestart door Otto Neurath. Wiener Kreis: de leden zijn strikte empiristen, verwerpen de fundering die Kant aan kennis had mee gegeven. Ze zien het verspreiden van wetenschappelijke kennis onder de bevolking als geheel als een maatschappelijke plicht. Volksaufklarung, dat is het verspreiden van de Verlichtingsidealen onder de bevolking. Deze kring is geen gesloten gemeenschap, ze hebben heel verschillende ideen maar staan samen open voor kritiek, en zoeken naar oplossingen voor filosofische problemen. Nog een gezamenlijk kenmerk van deze groep: antimetafysische houding. Dit komt door twee zaken: 1. ze zien door het de weinige vooruitgang in de wijsbegeerte een aanwijzing dat er fundamenteel iets mis is met de filosofie. 2. Ze zien de Katholieke kerk als een reactionaire macht die maatschappelijke vooruitgang belemmert. Namen binnen deze kring: Otto Neurath: meest radicale antimetafysicus, ook politiek actief. Moritz Schlick: intellectuele leider van de groep, tegenpool van Neurath Rudolf Carnap: wetenschappelijke humanist, heeft kentheoretische ideen het meest uitgewerkt. 3.1a Carnap: de logica van de wetenschap Carnap + collegas: zij probeerden de logica van de wetenschappelijke kennis te achterhalen. Zij worden logisch empiristen genoemd. De centrale vraag die zij zich stellen is hoe zowel het succes als de veranderlijkheid/groei van de wetenschappelijke kennis verklaard kan worden, nu Kants fundering van de wetenschap niet meer voldoet. Enkele logische basisbegrippen: Logica onderzoekt de structuur van, en relaties tussen, uitspraken: ze bestudeert de geldigheid van argumenten/beweringen Alle bewerende uitspraken zijn ofwel universeel ofwel singulier. Universele uitspraken gaan over een hele klasse van dingen (alle raven zijn zwart). Singuliere (existentile) uitspraken gaan over het al dan niet bestaan van individuele dingen (er bestaat minstens een zwarte raaf) Van bewerende uitspraken kunnen we nauwkeurig hun waarheidscondities aangeven. Logica onderzoekt ook de mogelijke relaties tussen uitspraken: -Twee uitspraken zijn in tegenspraak met elkaar als ze niet tegelijkertijd waar kunnen zijn. -Twee uitspraken zijn consistent met elkaar als ze niet met elkaar in tegenspraak zijn. -Twee uitspraken zijn logisch equivalent wanneer ze in precies dezelfde omstandigheden waar of onwaar zijn (alle raven zijn zwart, en er bestaat geen raaf die niet zwart is). -Een uitspraak is het logische of deductieve gevolg van een of meer andere uitspraken (ze is de logische conclusie uit een of meer premissen) wanneer de premissen niet waar kunnen zijn zonder dat ook de conclusie waar is. Door middel van logische analyse van uitspraken kunnen we overeenkomsten en verschillen in structuren etc. blootleggen. Carnap vindt dat een van de taken van de logica is, het construeren van een kunstmatige logische of

formele taal met een volledige precieze grammatica. Hierdoor voorkom je namelijk misverstanden of misbruik. (bijvoorbeeld uitspraken binnen de metafysica: ze lijken betekenisvol, maar ze berusten op misbruik van grammatica van gewone talen, en zijn eigenlijk betekenisloze pseudo-uitspraken) Leden van de Wiener Kreis proberen een wetenschappelijke aanpak in de filosofie door te voeren, deze aanpak heeft twee hoofdkenmerken: 1. Ze gaan ervan uit dat alleen waarneming een legitieme bron van kennis is. 2. Ze hanteren de methode van logische analyse om te bepalen of een uitspraak betekenis heeft. De formele logica (o.i.v. Ludwig Wittgenstein) zien ze als de enige methode die strikt kan afbakenen wat zinvol in taal kan worden uitgedrukt. Dit is een belangrijke wenteling in de filosofie, namelijk de linguistic turn. Men onderzoekt voortaan de betekenisvolheid van uitspraken, in plaats van de rechtvaardiging van kennis. Zij zijn van mening dat voor de rechtvaardiging van kennis niet het proces maar het resultaat van wetenschappelijke ontdekkingen telt. Hiermee wordt een verschil gemaakt tussen: Context of discovery = het feitelijke proces van kennisverwerving Context of justification = de logische of kentheoretische rechtvaardiging achteraf van die kennis Naast de logische analyse van uitspraken, is het hoofdinstrument voor zulke kritiek: het verificatiecriterium van betekenis. Dit criterium houdt in dat we via een methode, een onderzoek o.i.d. kunnen aangeven of een uitspraak waar of onwaar is, betekenis heeft. Het verificatiecriterium wordt echter vervangen door het confirmatiecriterium, dat iets zwakker is. (dit is de mate waarin een theorie door gedane observaties wordt bevestigd. Bij dit criterium is dan de logische relatie tussen individuele observatie-uitspraken en algemene theorien niet meer deductief (of logisch dwingend) maar inductief. Je spreekt nu in termen van de waarschijnlijkheid van uitspraken. 3.1b Het analytisch-synthetisch onderscheid en het reductionisme Kenmerken van het logisch empirisme: Verificatiecriterium Strikt onderscheid tussen analytische en synthetische uitspraken. Analytische uitspraken zijn waar of onwaar op grond van afspraken, volgens hen. Deze uitspraken hebben niks met de buitenwereld te maken. Voor Carnap vervalt de noodzaak voor een aparte klasse van synthetische a-prioriuitspraken. Kant vond dit soort uitspraken een onbetwijfelbaar argument voor ervaringskennis, maar Carnap denkt dat alle ervaringsuitspraken betwijfelbaar zijn. Synthetische a-priorikennis is volgens hen ook niet mogelijk. Nadruk op het reductionisme = het idee dat elke betekenisvolle (empirische) uitspraak gereduceerd moet kunnen worden tot een uitspraak over directe waarnemingen. We weten de betekenis van een term, wanneer we weten onder welke omstandigheden die term op een ding kan worden toegepast. Alle wetenschappelijke uitspraken zijn volgens hen ook te reduceren tot uitspraken over directe waarnemingen. Dit reductionisme kunnen we in heel disciplines van de wetenschap gebruiken, ook bijvoorbeeld in de psychologie. Hiermee sluit het logisch empirisme aan bij het behaviourisme, een benadering in de psychologie. Met behulp van logische procedures, zoals het geven van een definitie, of een reductie-uitspraak kunnen we dus het empirische gehalte van een wetenschappelijke theorie vaststellen. Andere vormen van reductionisme: Fysicalisme = de feiten die in de taal van de natuurkunde kunnen worden beschreven, dienen hier als basis. Hierbij wordt ervan uit gegaan dat elke betekenisvolle uitspraak te ontleden valt in een zuiver theoretisch en een zuiver empirisch (dus: zuiver analytisch en een zuiver synthetisch) gedeelte. De reductie van een uitspraak komt dan neer op een vertaling in een taal van zuivere theorieonafhankelijke natuurfeiten, die wel omschreven worden als het gegevene Fenomenalisme = dit neemt een taal van zuivere of elementaire ervaringen als de basis vanwaar het geheel van wetenschappelijke kennis kan worden opgebouwd De benadering van de Wiener Kreis wordt wel positivistisch (omdat zij de basis van kennis in positieve feiten ziet) genoemd, logisch positivisme of logisch empirisme. Voor Carnap zijn de natuurfeiten, het gegevene een nuttig hulpmiddel in de rationele reconstructie van wetenschappelijke kennis, het is een doelmatige fictie. Carnap had een pragmatische houding, die ook bleek uit zijn opvattingen over het realisme, en het begrip van causaliteit. De combinatie van de empiristische houding die hij had, en het verificatiecriterium leidt tot de conclusie dat de logisch empiristen het realisme ten aanzien van theorien verwerpen, ze geloven dus niet dat een theorie de wereld/werkelijkheid beschrijft zoals ze is. Het reductionisme biedt ook goede hoop voor het project van eenheidswetenschap, de hoop om een uniforme taal te ontwikkelen waarin alle vakgebieden kunnen worden uitgedrukt. Het doel van de eenheidswetenschap is: het formuleren van een algemene wetenschapstaal, een

universeel jargon, om het verspreiden van kennis en verlichting onder de bevolking te vergemakkelijken. 3.1c De Wiener Kreis en de geesteswetenschappen De logisch empiristen verwierpen het idee van afzonderlijke domeinen in de wetenschap, ook zo in de geesteswetenschappen. De antimetafysische houding van de logisch empiristen leidt ook tot een verwerping van de theologie als wetenschap. Over de sociale wetenschappen echter zijn ze positiever, voorzover die vakgebieden in termen van strikt empirisch te toetsen begrippen en uitspraken geformuleerd kunnen worden, passen ze ook in de eenheidswetenschap.` De logisch empiristen waren ervan overtuigd dat alleen algemene wetten tot werkelijke verklaringen kunnen leiden; het doel van de wetenschap is volgens hen ook te verklaren waarom iets gebeurt. De te verklaren uitspraak wordt dan het explanandum genoemd, de verklarende uitspraak de explanans. Verklaring bestaat volgens hen uit het inbedden van het explanandum in een explanans, dat de vorm moet hebben van een algemene wet. Het te verklaren verschijnsel wordt dus logisch (deductief) uit de universele wet afgeleid. Deze manier wordt ook wel het covering law-model genoemd, of het deductiefnomologische model van verklaring. Andere vormen van verklaring worden door de logisch empiristen ontkend, althans, voor binnen de natuur-, maatschappij- en geesteswetenschappen. De jaren zestig en zeventig waren hoogtijdagen voor de logisch empiristen, hun ideen werden binnen de sociale wetenschappen opgevat als een soort recepten voor goed onderzoek. Men zag echter over het hoofd dat zij zich bezig hielden met de rechtvaardiging van kennis, niet de verwerving van kennis. Ten onrechte werden dus kenmerken van de context of justification voorgesteld als eisen die aan de context of discovery zouden moeten worden gesteld. In Amerika werd de rol van het logisch empirisme, terwijl in het Duitse taalgebied de groep een minder grote invloed had in het filosofische en maatschappelijk debat. In Amerika was de analytische filosofie die na WO II opkwam, zonder het logisch empirisme ondenkbaar geweest. 3.2 Karl Popper: de logica van de weerlegging Karl Popper schreef het boek: Logik der Forschung, een bijdrage aan de discussies van de Wiener Kreis. Popper wordt beschouwd als een van de belangrijkste en invloedrijkste wetenschapsfilosofen van de twintigste eeuw. Hij verwerpt de hele logisch-empiristische thematiek van de verificatie en de betekenisvolheid van uitspraken als tijdverspilling. Zijn interesse gaat meer uit naar de theorien over de wereld. Popper deelt met de Wiener Kreis de opvatting dat de filosofie baat heeft bij een verduidelijking van de structuur van wetenschappelijke kennis, en de wijze waarop ze zich ontwikkelt. Sprake van logica van de wetenschappelijke kennisgroei: heeft tot doel de methode van de empirische wetenschappen te analyseren en te rechtvaardigen, en zo een ware methodologie van de wetenschappen te vormen. 3.2a Inductie, deductie, demarcatie Popper: centrale probleem in de kentheorie is het probleem van de groei van kennis, ofwel de vraag hoe het mogelijk is dat onze kennis van de wereld kan verbeteren in het licht van de ervaring. Deze problematiek valt volgens Popper in twee hoofdkwesties uiteen: De vraag naar de rechtvaardiging van inductie (Humes probleem) De vraag hoe wetenschappelijke kennis van niet wetenschappelijke kennis te onderscheiden valt (Kants probleem) De oplossing van de eerste vraag is: inductie valt noch logisch, noch psychologisch te rechtvaardigen. Alle kennis heeft voor hem namelijk een voorlopig of hypothetisch karakter, en kan op elk moment onjuist blijken te zijn. (voorbeeld van uitspraak alle zwanen zijn wit als je een zwarte ziet, is het al mis) Popper vindt dat elke theorie een gissing is, die zo weerlegd kan worden. De werkelijke logica van wetenschappelijke kennisgroei is volgens hem dan ook niet inductief, maar deductief De oplossing voor Kants probleem vloeit voort uit het eerste probleem. Het demarcatiecriterium ligt volgens Popper in de vraag of een theorie falsifieerbaar is. Volgens Popper kenmerkt wetenschappelijke kennis zich namelijk door falsifieerbaarheid. Echte wetenschap zoekt naar omstandigheden waarin een theorie kan worden weerlegd, in tegenstelling tot pseudo-wetenschappen. Echte wetenschap kenmerkt zich dus daar haar openheid voor kritiek. Zij wordt daarom ook niet gekenmerkt door een inductieve methode van verificatie of confirmatie, maar door een deductieve methode van falsificatie We testen een theorie door systematisch te kijken of we op basis van een observatie de theorie

misschien moeten opgeven. Zon test noemen we een cruciale test. Popper spreekt van corroboratiegraad, dat is de mate waarin een theorie de toetsing heeft doorstaan. Hoe strenger de test is, hoe hoger de corroboratiegraad is. 3.2b Het toetsen van theorin Popper denkt ook heel anders over de verhouding tussen theorien en de ervaring. Theorie gaat vooraf aan de ervaring Zuivere observatie is onmogelijk, elke waarneming wordt namelijk gestuurd door verwachtingen, interesses theorien. Popper is hiermee geen empirist, maar een rationalist Kennis berust dus niet op ervaring, maar ze kan wel in het licht van de ervaring gecorrigeerd worden Wetenschap wordt zodoende gekenmerkt door een kritische houding. Het op de proef stellen van een theorie gaat d.m.v. basiszinnen. Een basiszin is een singuliere uitspraak waaraan een theorie getoetst kan worden. Zij kan in tegenspraak zijn met een theorie; in dat geval is hij een potentile falsificator ervan (zie vb. pag 71) Basiszinnen zijn niet directer met de observatie of met de feiten verbonden dan willekeurig welke theoretische uitspraak: ze zijn even theoriegeladen als andere uitspraken. Het aanvaarden van een basiszin is volgens Popper een conventie of een beslissing, hij is conventionalistisch, want hij ziet basiszinnen als uitspraken die een theorie kunnen testen, en waarvan we afspreken dat we ze voorlopig accepteren zijn geen waarnemingen, maar beslissingen die over theorie bepalen. Deze conventionalistische positie dreigt zo elke theorie bij voorbaat immuun te maken voor falsificatie. Popper onderkent dit probleem, maar hij vindt dat het voorkomen kan worden, door van tevoren af te spreken onder welke omstandigheden een theorie gefalsifieerd beschouwd zal worden., van tevoren moet aangegeven worden wat als cruciale test van de theorie zal gelden. De filosofische denkbeelden kunnen gellustreerd worden aan de hand van het werk van Albert Einstein. Zijn relativiteitstheorie is een zeer abstracte, alleen in wiskundige termen te formuleren constructie. Popper vindt het bewonderenswaardig dat Einstein op grond van deze theorie in staat is precieze en onverwachte voorspellingen te doen. Het is volgens Popper een voorbeeld van goede wetenschap, omdat ze zich houdt aan de algemene methodologische regel: probeer de empirische inhoud van theorien te vergroten, toets theorien kritisch, en geef de voorkeur aan de theorie met de hoogste corroboratiegraad. De empirische inhoud van een theorie (informatiegehalte) neemt toe, naarmate ze een groter aantal mogelijke basizinnen uitsluit. Door de vergroting van de empirische inhoud en de corroboratiegraad, probeert Popper de stelling te verdedigen dat theorien in de loop van de tijd steeds dichter tot de unieke beschrijving van de wereld komen, steeds meer de waarheid benaderen. Dit drukt hij uit in zijn notie van verisimilitude of waarheidsgelijkenis. Toch kunnen we nooit zeker weten of het punt van waarheid ooit is bereikt. Hiermee is Popper een fallibilist: hij gaat uit van de fundamentele feilbaarheid van kennis 3.2c Verklaring, voorspelling en de wetten van de geschiedenis Net zoals de logisch empiristen heeft Popper ook zijn twijfels over het begrip van causaliteit. Een algemeen filosofisch causaliteitsbeginsel is voor hem overbodig, omdat het vervangen kan worden door de methodologische regel dat we het zoeken naar algemene theorien niet zullen opgeven, en dat we niet zullen afzien van pogingen om gebeurtenissen causaal te verklaren. (= een specifieke manier van argumenteren) Causaal verklaren = de logische afleiding van een singuliere uitspraak E uit een algemene uitspraak T (een theorie of hypothese) plus een singuliere uitspraak IC die de initile condities, dat wil zeggen de omstandigheden die volgens de theorie tot de gebeurtenis leiden. E wordt verklaard uit T en IC. IC is de oorzaak van het effect E. Men noemt dit ook wel het hypothetisch-deductieve model of schema van verklaring Volgens Popper is dit schema niet geschikt om lange-termijnvoosrpellingen te doen op grond van een theorie die historische wetten formuleert. De loop van de geschiedenis wordt namelijk mede bepaald door de groei van kennis, en die valt niet te voorspellen.

Het idee dat het de taak van de historische wetenschappen is om lange-termijn voorspellingen te doen, duidt Popper aan met de term historicisme (het geloof dat het verloop van de geschiedenis vaste wetten heeft, en dus te voorspellen valt.) Het historicisme berust volgens hem op een fundamenteel misverstand. Hij heeft in The Poverty of Historicism wetenschapsfilosofische, politieke en sociaalfilosofische bezwaren hiertegen Wetenschapsfilosofische bezwaar luidt dat een theorie nooit alleen tot voorspellingen leidt. Initile condities spelen namelijk ook een rol, en tot die condities moet ook de beschikbare kennis gerekend worden. Voorspellingen die hier geen rekening mee houden, noemt hij profetien. Politiek en sociaalfilosofische bezwaar luidt dat deze opvatting de vrijheid in gevaar brengt. Als je in onwrikbare wetten van de geschiedenis gelooft, en zo voorspellingen meent te kunnen doen, zal snel totalitaire trekken vertonen. Welke vorm hebben historische verklaringen dan? Poppers alternatief bestaat uit het blootleggen van de logica van de situatie, model van wat in een specifieke cultuur en kennistoestand rationeel handelen inhoudt. Afwijkingen van rationeel handelen en de consequenties hiervan kunnen onderzocht worden

Hoofstuk 4 | De historisering van het wetenschapsbeeld: Quine, Kuhn en Foucault


4.1 Een nieuw wetenschapsfilosofisch perspectief Volgens Karl Poppers Kritisch Rationalisme is alle kennis voorlopig en weerlegbaar. Een echte wetenschapper staat kritisch tegenover zijn eigen theorie en gaat systematisch op zoek naar falsificaties (weerleggingen). Een theorie wordt vooraf bepaald en op basis van observaties of experimenten wordt een theorie behouden of verworpen, er wordt cruciaal getest. Dit gebruik van falsificatie kenmerkt, en onderscheidt zich door groei van pseudo-wetenschap. Pseudo-wetenschap zoekt niet naar falsificaties. Er bestaan echter bezwaren op zowel de filosofische als de historische adequaatheid van Poppers wetenschapsbeeld. Kritiek op de filosofische adequaatheid door Pierre Duhem (1861-1916) & Willard Quine (geb.1909). Kritiek op de historische adequaatheid door Thomas Kuhn (1922-1996). 4.1a De Duhem-Quinestelling Filosofische bezwaren volgens Duhem & Quine. Volgens de Duhem-Quinestelling kunnen empirische hypotheses niet gesoleerd van elkaar worden onderworpen aan verificatie of falsificatie. Waarnemingen zijn theorie afhankelijk. Een cruciaal experiment is volgens hun onmogelijk, je weet immers nooit of de theorie of aanname door het experiment wordt weerlegt. Een strijdige observatie kan ook te wijten zijn aan andere elementen bijvoorbeeld onnauwkeurige meetinstrumenten. Duhem reageert op het kritische rationalisme van Popper, hij concentreert zich op experiment. Volgens Duhem ordent een theorie empirische wetmatigheden. Er is maar een criterium om theorien te beoordelen, en dat is de overeenkomst met waarnemingen en experimenten. Realisme; de werkelijkheid overstijgt de ervaring en is daarom volgens de empiristen een metafysische doctrine. Een overeenkomst met Popper is dat ze beide menen dat een waarneming altijd in het licht van een theorie gezien moet worden, de onderliggende, of achter waarnemingen verborgen werkelijkheid wordt dus niet zelf waargenomen, maar achterhaald in een theorie. 4.1b Quines betekenisholisme Quine reageert op het logisch empirisme, hij concentreert zich op betekenis. De uitgangspunten van het Logisch Empirisme (Carnap, empirisch=betekenisvol) n.l. het reductionisme en het geloof in het analytisch-synthstisch onderscheid, zijn volgens hem onhoudbaar. Quine lanceert in een beroemd geworden artikel uit 1951, getiteld Two Dogmas of Empiricism, een frontale aanval op het onderscheid tussen waar op grond van betekenis en waar op grond van feiten. De waarheid van uitspraken hangt volgens Quine zowel van feiten (waarnemingen) als van taal af. Het tweede dogma dat Quine bestrijdt is het reductionisme, ofwel het geloof dat elke betekenisvolle uitspraak te herleiden of vertalen valt tot een uitspraak over zintuiglijke ervaring. Reductie tot individuele uitspraken is volgens Quine onmogelijk. Zijn argumentatie ontleent hij aan Duhem: een empirische hypothese is niet zomaar een losse uitspraak, maar is afgeleid uit een theorie, d.w.z. een geheel van onderling samenhangende uitspraken. Quine is zodoende een betekenisholist. De inhoud of betekenis van een individuele term of uitspraak bestaat volgens hem niet uit de simpele verwijzing naar een ding of feit zelf:eenduidige observaties, maar vloeit voort uit het geheel van samenhangende uitspraken van de theorie. De

consequentie daarvan is dat als een theorie radicaal verandert, ook de betekenis van de gebruikte termen-zelfs die van termen die naar waarneembare zaken of gebeurtenissen verwijzen-kan veranderen. Theoretische termen ontlenen hun betekenis of inhoud aan de theorie waarbinnen ze gedefinieerd worden. De ontologie, de soorten dingen waar over gesproken wordt, wordt bepaald door theorien en conceptuele kaders. Met het opgeven van het analytisch-synthetisch onderscheid en het reductionisme (de DuhemQuinestelling) verdwijnt dus ook het strikte onderscheid tussen: theoretische en observationele uitspraken. logische principes en feitelijke (empirische) mededelingen. en vooral ook de strenge scheidslijn tussen empirisch wetenschappelijk taalgebruik en niet verifieerbare metafysica. 4.2 Wetenschapsontwikkeling volgens Kuhn Kuhn beperkt zich tot de ontwikkelingen in de natuurwetenschappen. Het in 1962 verschenen boek: The Structure of Scientific Revolutions van de Amerikaanse wetenschapshistoricus Thomas S. Kuhn (1922-1996) is grof gezegd een uitvoerige historiografische illustratie van de Duhem-Quinestelling. Kuhn zegt dat veel van onze gangbare ideen over de aard en ontwikkeling van de wetenschappen niet kloppen, en dat wetenschapsfilosofen ons tot dusverre een verkeerd beeld gegeven hebben van wat goede wetenschap is. Hij beargumenteert dat de groei van wetenschappelijke kennis niet alleen bestaat uit het steeds dichter benaderen van de waarheid, maar ook radicale veranderingen of breuken kent. Hij noemt zulke opeenvolgende fasen normale wetenschap en revoluties. Het wordt hem verweten dat wetenschap volgens Kuhn beheerst wordt tot een domein van allerlei irrationele historische en sociale processen. De onderzoekingen van Kuhn hebben echter niet tot doel de waarde van wetenschappelijke kennis in twijfel te trekken, maar om een beter inzicht in haar aard te krijgen Hij kijkt naar de wetenschapsgeschiedenis en reflecteert deze op de theorie.Een van Kuhns favoriete voorbeelden is de copernicaanse revolutie, waarin het geocentrische wereldbeeld van de aristotelische en ptolemaeische traditie werd vervangen door een heliocentrisch wereldbeeld. Kuhn zag in dat Aristoteles het over wezenlijke andere dingen had, dit inzicht was een soort Gestalt switch: een plotselinge ommekeer waardoor we opeens iets anders zien dan voorheen. Dit bracht hem ertoe om meer in het algemeen ernaar te streven presentisme of Whig history: de neiging om het verleden als slechts een onvolmaakte voorbereiding op het heden op te vatten in de wetenschapsgeschiedenis en -filosofie en de dus geschiedenis in een opgaande lijn te zien te vermijden. Normale wetenschap wordt volgens Kuhn beheerst door wat hij een paradigma noemt. Een paradigma is een leerboekvoorbeeld. In bredere zin omvat een paradigma het geheel van theoretische en methodologische begrippen, overtuigingen en verwachtingen, en zelfs metafysische veronderstellingen en wetenschappelijke waarden, die een gemeenschap van vakgenoten erop nahoudt. Normale wetenschap wordt volgens Kuhn niet gekenmerkt door pogingen tot falsificatie, maar door het oplossen van puzzels: relatief overzichtelijke problemen die volgens de regels van een bestaand paradigma kunnen worden opgelost. Anomalien: onoplosbare problemen, kunnen leiden tot nieuwe ontdekkingen, die men zal proberen in het bestaande paradigma in te passen dit resulteert in uitbreiding van kennis. Het kan echter voorkomen dat anomalien langdurig weerstand blijven bieden aan pogingen tot inpassing in de bestaande theorie, of dat zich steeds nieuwe anomalien voordoen. In zulke omstandigheden kan er een gevoel van crisis ontstaan: een overheersend gevoel dat er iets fundamenteel mis is met het bestaande paradigma. Tijdens een crisis begint de bestaande consensus over de methode van puzzeloplosser te verzwakken. De mogelijkheid van een wetenschappelijke revolutie: een radicale omwenteling van opvattingen en instituties ontstaat. Het oude paradigma wordt vervangen door een ander, dat er onverenigbaar mee is. Dit gaat gepaard met de introductie van nieuwe standaarden, normen en waarden waaraan serieus wetenschappelijk werk moet voldoen. Wetenschappelijke revoluties behelzen een paradigma-wisseling. 4.3 De Methodologie van wetenschappelijke onderzoeksprogrammas Het boek van Kuhn: The Structure of Scientific Revolutions, introduceerde een nieuw idee van wat wetenschap is, dit heeft veel discussie opgeworpen. Kuhn werd verweten de wetenschap haar rationaliteit aan te vallen. Met name Poppers leerling Imre Lakatos (1922-1974) heeft deze kritiek naar voren gebracht. Kuhn is volgens hem een elitist: in zij visie op wetenschap zijn de onderzoekers zelf de enigen die over wetenschap kunnen oordelen. Lakatos formuleert in 1968 de methodologie van wetenschappelijke onderzoeksprogrammas: kwaliteitscontrole op de wetenschappelijke productie: het geheel van normen voor wat goede wetenschap inhoudt. Zon onderzoeksprogramma, als hulpmiddel bij het vinden van wetenschappelijke waarheden en verklaringen, wordt volgens Lakatos door twee soorten regels gevormd: sommige vertellen welke

stappen in het onderzoek vermeden moeten worden (zij worden gezamenlijk de negatieve heuristiek genoemd), andere regels geven aanwijzingen voor wegen die juist wel kunnen worden ingeslagen (de positieve heuristiek). Net als Popper meent ook Lakatos dat het criterium voor vooruitgang in de wetenschap de toename van niet-gefalsifieerde empirische inhoud is.. Terwijl Popper dit echter direct omzet in een methodologische regel die op elk afzonderlijke theorie moet worden toegepast, legt Lakatos de maatstaf een niveau hoger aan. Zo stelt hij: we moeten ons afvragen, of de keten van theorien die in een onderzoeksprogramma wordt geproduceerd ons nog nieuwe informatie blijft leveren. Een programma is theoretisch progressief wanneer iedere nieuwe theorie in die keten meer empirische inhoud heeft dan haar voorgangers, d.w.z.: wanneer zon theorie een nieuw, tot dan toe onverwacht feit voorspelt. Het onderzoeksprogramma is tevens empirisch progressief wanneer deze voorspellingen van nieuwe feiten bovendien worden bevestigd. Is een programma niet progressief, dan noemt Lakatos het degenererend: een onderzoeksprogramma dat op steeds meer theoretische en empirische problemen stuit. 4.4 Een revolutie in de Geesteswetenschappen? In 1965 verscheen het boek Aspects of the Theory of Syntax, geschreven door Noam Chomsky. Chomskys centrale stelling luidt dat alle talen in termen van een relatief klein aantal herschrijf-en transformatieregels kunnen worden gevat: alleen de precieze vorm en ordening van deze regels veranderen van taal tot taal. De generatieve grammatica beschrijft dan de taalkennis die elke volwassen taalgebruiker bezit, en deze kennis is volgens Chomsky niet meer dan een concrete invulling dan de zogenaamde Universal Grammar, oftewel het aangeboren menselijke taalvermogen dat volgens hem het eigenlijke onderzoeksobject van taalkunde is. Deze Universal Grammar wordt niet onderzocht door het feitelijke taalgedrag (de zogenaamde performance) van taalgebruikers te bestuderen, maar door hun taalkennis (competence) te achterhalen. Hij vestigt net als Kant de nadruk op mentale structuren die de ervaring (in dit geval: het leren van taal) ordenen, en niet uit de ervaring af te leiden zijn, deze structuren vormen het object van empirisch onderzoek.Chomskys werk in de taalkunde heeft een revolutie teweeg gebracht. Zijn ideen vormden spoedig de basis voor een invloedrijke stroming in de taalkunde. 4.5 Kuhns wetenschapsfilosofie Kuhns centrale punt: uitspraken zijn onderdeel van conceptuele kaders. Kuhns beeld van de ontwikkeling van wetenschap: als een opeenvolging van perioden van normale wetenschap en revoluties staat haaks op gangbare opvattingen over hoe de wetenschappen werken. Men houdt zich volgens Kuhn in de normale wetenschap niet bezig met kritisch toetsen, maar met het oplossen van puzzels en het verder uitwerken van theorien.De betekenis of empirische inhoud van uitspraken is afhankelijk van het netwerk van begrippen waarin zij functioneren. Wanneer het paradigma-en daarmee dit conceptuele kader-verandert, verandert dus ook de betekenis van uitspraken. Mensen die in verschillende paradigmas werken, spreken dan ook letterlijk over verschillende dingen: onze waarnemingen worden onontkoombaar en onherleidbaar geleid door onze theorien. Omdat de betekenis van uitspraken verschilt kunnen we deze niet in neutrale termen met elkaar vergelijken: ieder paradigma hanteert eigen standaarden, normen en waarden. Een neutrale positie is er niet. (voorbeeld Copernicus en Ptolemaeus).Deze stelling staat bekend als Kuhns incommensurabiliteitsthese. Bij Kuhn vervaagt het strikte onderscheid dat de logisch empiristen maakten tussen de context of discovery en de context of justification: we kunnen niet op grond van vaste methodologische regels tussen twee rivaliserende theorien kiezen. Slechts binnen een paradigma valt probleemlos van groei van kennis te spreken. Met wetenschappelijke ontdekkingen, en in het bijzonder met de wisseling van paradigmas, verandert niet de wereld an sich, maar de wereld waarin wetenschappers leven en werken. Dit houdt in dat Kuhn de ontwikkeling van wetenschappelijke kennis ten dele niet in epistemologische termen behandelt, maar antropologie van de wetenschap bedrijft. Hij kijkt in eerste instantie naar wat wetenschappers doen: hij kijkt hoe ze handelen, en naar hoe hun manier van (wetenshappelijk) leven, inclusief de taal die ze gebruiken, kan veranderen. Zulk onderzoek bestudeert niet zozeer naar wat wetenschappers over hun theorien zeggen, maar naar wat ze feitelijk doen. Kuhn benadrukt dat de sociale wetenschappen (en zeker ook de Geesteswetenschappen) een openlijke onenigheid vertonen over de aard van legitieme wetenschappelijke problemen en methoden. In Kuhns optiek verkeren de hedendaagse maatschappijwetenschappen dus nog in een pre-paradigmatisch stadium. Kritiek op Kuhn:

1. Irrationalist: die de keuze tussen theorien af zou laten hangen van irrationele factoren zoals overredingskracht en groepsdwang, i.p.v. redelijke argumenten. 2. Relativist: omdat hij wetenschappelijke waarden, en zelfs waarheid, niet meer als objectief zou beschouwen, maar afhankelijk van paradigmas maakt. 3. Ten slotte zou hij daarmee ook elk idee van vooruitgang opgeven: hij zou niet meer in staat zijn aan te geven wat een theorie of paradigma beter maakt dan zijn concurrenten. Kuhn voorstelling van zaken lijkt in strijd met veel van onze-door een traditie van eeuwen gevormde intuitie-dat wetenschap een rationele onderneming is. Kuhn: 1. Er zijn geen logisch dwingende redenen voor de keuze tussen paradigmas. 2. Kuhn beschouwd zichzelf als een realist: hij gelooft dat er een onafhankelijke van ons bestaande objectieve werkelijkheid bestaat, alleen is er volgens hem geen neutrale of uniek correcte beschrijving van die wereld mogelijk. 3. Kuhn gelooft wel degelijk in vooruitgang; alleen omschrijft hij zulke vooruitgang niet in termen van het steeds dichter benaderen van een taal-en paradigma-onafhankelijke waarheid. Wetenschappelijke vooruitgang bestaat volgens Kuhn veeleer uit het toenemen van het vermogen om puzzels op te lossen, de ontwikkeling van de wetenschap kent veranderingen; breuken; revoluties. 4.6 Archeologie van de geesteswetenschappen Michel Foucault (1926-1984) richt zich op de menswetenschappen ( ofwel geesteswetenschappen) en bestudeert de denkbeelden die in de loop der eeuwen geformuleerd zijn over uiteenlopende bereiken van het menselijk leven. Denkbeelden uit verschillende tijdvakken zijn niet op een eenduidige manier met elkaar te vergelijken (incommensurabiliteit, zie Kuhn). Er kan evenmin van een gestage, lineaire ontwikkeling in de richting van De Waarheid gesproken worden. In de ontwikkeling van kennis hebben zich revoluties en breuken voorgedaan. Zijn onderzoek naar de dieptestructuur van het weten duidt Foucault aan als een archeologie van de wetenschappelijke kennis. Hij gebruikt het begrip episteme: de inhoud van kennis en wetenschap en de notie van de orde der dingen in een bepaald tijdvak. Foucaults stelling luidt dat hoezeer het onderzoek naar wat we nu biologische, economische en taalkundige verschijnselen noemen ook verschilt, ze elk beoefend werden binnen dezelfde episteme van hun tijd. Zulke uitgangspunten zijn analytisch en niet synthetisch van aard: ze fungeren als historisch a priori;de historisch veranderlijke vanzelfsprekende waarheden waarop het weten zich baseert. Tussen deze epistemes hebben zich omstreeks 1650 (de Klassieke tijd) en 1800 (de Moderne tijd) twee radicale en algemene epistemische breuken (discontinuteiten) voorgedaan. Hij beschrijft dit in zijn boek Les mots et les choses (Engelse vertaling: The order of things). De aard van de kennis in een bepaald tijdvak kunnen we met name onderzoeken door de manier te bestuderen waarop in een bepaalde periode de tekens worden geconstrueerd die gebruikt worden om waarheden te formuleren. De wijze waarop dat gebeurt, is verweven met de notie van taal die in een bepaalde periode gangbaar is. Om de verschillen tussen de epistemes in kaart te brengen, kunnen we ons derhalve richten op de verschillende concepties van orde, teken en taal die ingebed zijn in de manier waarop in de onderscheiden periodes uiteenlopende wetenschappen beoefend worden. Belangrijke verschillen met Kuhn: Paradigmaverandering bij Kuhn voltrekt zich binnen een discipline of vakgebied; volgens Foucault vindt verandering van episteme echter plaats op een breder vlak en komt ze aan het licht in een vergelijkend onderzoek naar op het eerste gezicht los van elkaar staande gebieden van het weten. Ook de tijdschaal in Foucaults werk is ruimer dan die van Kuhns theorie. Renaissance Geleerden uit de Renaissance ordenen de wereld volgens Foucault op grond van overeenkomsten van dingen. In de episteme van de Renaissance heeft het systeem van de wereld dezelfde structuur als het systeem van de kennis ( de natuur werd als een boek gezien). Fundamenteel onderscheid wordt niet gemaakt, er bestaat geen principieel verschil tussen tekens die deel uitmaken van de wereld en tekens geformuleerd in de taal, alles wordt op een en hetzelfde niveau behandelt. Klassieke tijd Binnen de episteme van de Klassieke Tijd is kennisverwerving gericht op een algemene wetenschap van de orde der dingen, waarbij tekens, dus lingustische representaties, de dingen een plaats geven in een systeem waarin hun identiteit en de verschillen met andere dingen tot uitdrukking komt. Een tabel, een taxonomisch systeem brengt dit soort kennis tot uitdrukking

In de Klassieke tijd representeert een teken een ding. In drie opzichten verschilt de episteme van de klassieke tijd van die van de Renaissance: 1. Het teken verplaatst zich van de wereld naar de menselijke geest. Het teken behoort uitsluitend tot de sfeer van de kennis. 2. De functie van tekens verandert. In plaats van samenhangen of overeenkomsten tussen de dingen te markeren, dienen zij nu om dingen een plaats te geven door hen te onderscheiden. Tekens vormen het instrument van de analyse, zij markeren de identiteit van dingen en hun verschillen (representatie & orde). 3. Tekens die conventioneel in het leven geroepen worden, krijgen het primaat boven natuurlijke tekens.

Moderne Tijd Een belangrijke verandering in de orde der dingen ligt in de rol die tijd nu gaat spelen. De orde der dingen wordt vanaf nu bepaald door de historische krachten waar de dingen deel van uit maken. Notie van geschiedenis. Representatie wordt aan transcendentale mogelijkheidsvoorwaarden gebonden. Kennis wordt mede gezien als een deel en als een product van de menselijke geest. De negentiende-eeuwse filosofie, met haar aandacht voor leven, wil en geschiedenis vormt daar de uitdrukking van. De menselijke geest krijgt een eigen aard, los van de kennis, en zij krijgt daardoor een tweeslachtige positie: zij wordt zowel subject als mogelijk object van kennis. De nieuwe episteme komt zowel tot uitdrukking in wetenschappen als biologie, economie en de taalkunde, als in de filosofie van de negentiende eeuw. Foucault onderscheidt daarbij drie nieuwe stromingen. 1. De filosofie die zich richt op de voorwaarden waaraan het subject moet voldoen om kennis mogelijk te maken. 2. De filosofie die zich richt op de voorwaarden waaraan het object moet voldoen om onderwerp van representerende kennis te kunnen worden. Leven, arbeid en taal (ordeningsprincipes) vormen volgens Foucault de voorwaarden voor de nieuwe vorm waarin respectievelijk biologie, economie en taalkunde verschijnen. 3. Het positivisme, de opvatting dat alleen de empirische wetenschappen geldige kennis opleveren, resp. als basis voor een succesvolle sociale orde kunnen dienen. Foucault meent in 1966 dat de episteme die rond 1800 ontstond zijn langste tijd gehad heeft. Er daagt een nieuwe dieptestructuur, waarin niet langer de vraag naar de mens, maar de orde van het vertoog (discours) : samenhangend geheel van uitspraken centraal staat.

Hoofstuk 5 | Het ontstaan van de geesteswetenschappen


5.1 Filosofische achtergronden: Kant en Hegel Volgens Foucault heeft zich rond 1800 een geesteswetenschappelijke breuk voorgedaan. In dit hoofdstuk worden een aantal interne (conceptuele) en externe (maatschappelijke) factoren besproken, die het ontstaan van de geesteswetenschappen en in mindere mate van de sociale wetenschappen hebben mogelijk gemaakt. 5.1a Kant: subject en object Kant heeft een scheiding tussen mens en wereld of natuur geformuleerd, met het maken van het epistemologische onderscheid tussen het kennend subject en het kenbaar of gekend object. Deze theorie is zeer belangrijk geweest, en vormt de hoeksteen van de filosofie van de Moderne Tijd.Kants kentheorie gaat over het transcedentale subject, dat met zijn categorien en aanschouwingsvormen kennis van de empirische buitenwereld pas mogelijk maakt. Ze presenteert de mens nl. tegelijkertijd als empirisch object, en als transcedentaal subject (mens is mogelijkheidsvoorwaarde voor empirische kennis) van empirische kennis. Dit onderscheid is belangrijk omdat de mens nu niet meer alln als subject, of alln als object van kennis te bestuderen valt. Kant behandelt de mens vooral als rationeel denkend, oordelend en handelend subject, en is volgens hem universeel en tijdloos. Deze opvattingen weerspiegelen duidelijk het universalisme* en het vertrouwen in de rede, dat kenmerkend is voor de Verlichting. In het begin van de 19e eeuw werden door de denkers van de romantiek en de contraverlichting* (die het gevoel, de traditie en het bijzondere opwaarderen ten opzichte van de universele rede) bezwaren aangevoerd tegen Kants ideen. 5.1b Hegel: Geist en historiciteit Een tweede filosofische hoeksteen is de introductie van het begrip Geist, dat vooral als een soort herziening of aanvulling op Kants denken kan worden gezien. Het begrip Geist, dat vooral door Hegel is behandeld, weerspiegeld de wijdverbreide kritiek dat Kant zijn analyses strikt beperkte tot het menselijk kenvermogen, met uitsluiting van alle andere aspecten van de menselijke wil, ervaring, samenleving en

cultuur. De Geist waarover Hegel schrijft is dus niet alleen en niet in de eerste plaats het individuele bewustzijn, maar is veel breder, en omvat vooral de verzelfstandigde producten daarvan, zoals de filosofie, de kunst en de religie. Geist is dus het geheel van verzelfstandigde producten van de menselijke geest. Hegel is door velen niet serieus genomen en belachelijk gemaakt, maar heeft met zijn ideen enorme invloed gehad. Een groot deel van de Franse en Duitse filosofie van de 20e eeuw is ondenkbaar zonder Hegel, en ook zijn zijn ideen een inspiratiebron voor Karl Marx geweest. Voor Hegel (en dus ook voor Marx) ontwikkelt de Geist zich in de loop van de geschiedenis, en wel in de richting van de vrijheid. Hegel beschouwde in zijn latere levensjaren het Pruisen van zijn tijd als de ideale staat waarin de geschiedenis haar einde of voltooiing had gevonden. Hiermee komen we op de derde conceptuele hoeksteen van de geesteswetenschappen: het overheersende idee van de radicale of essentile historiciteit*, ofwel historische bepaaldheid en veranderlijkheid, van al wat menselijk is. In de Moderne Tijd vormt tijd een centraal principe voor de orde der dingen. Alles wat menselijk is (talen, culturen, etc.) ontwikkelen zich in de loop van de tijd. De historische ontwikkeling gaat vanaf ongeveer 1800 een veel centralere rol in het menselijk denken spelen. Hegel werkt het fundamentele idee van een historiciteit die de mens, en dus ook alle menselijke cultuurproducten zoals taal, kunst en religie kenmerkt verder uit. (zie citaat p.117). Voor Hegel heeft elke fase in de geschiedenis een eigen tijdgeest*, oftewel een eigen vorm van bewustzijn, bovendien is dat bewustzijn volks- of cultuurafhankelijk. 5.2 Cultuurhistorische achtergronden Deze drie ingredinten, of hoekstenen (Kants kentheorie, Hegels Geist en historiciteit) zijn onderdeel van een verklaring van het ontstaan van de geesteswetenschappen, maar cultuurhistorisch gezien hebben nog meer, externe/maatschappelijke factoren een rol gespeeld. In algemene cultuurhistorische zin hangt het ontstaan van de geesteswetenschappen samen met de contraverlichting*. De contraverlichting kan worden gezien als een verzamelnaam voor allerlei intellectuele, literaire en sociale bewegingen die zich op een of andere manier afzetten tegen de verlichtingsidealen, en is wat neutraler en breder dan noties als romantiek en nationalisme, wat later meer politiek beladen zou worden. De Franse Revolutie van 1789 markeerde het hoogtepunt, en tevens het einde van de verlichting, doordat het conservatieve critici het argument dat de verlichtingsidealen van rede, vrijheid en gelijkheid slechts tot sociale chaos en bloedvergieten leidden. Ook elders in Frankrijk en Engeland ontstonden twijfels over de moderniteit en vooruitgang, mede doordat de industrile revolutie veel werkloosheid in de groeiende steden veroorzaakte. Op deze problemen kwam niet alleen commentaar van conservatieve schrijvers, maar ook denkers die vasthouden aan de verlichtingsidealen buigen zich over dit thema. Dit waren o.a. Auguste Comte, grondlegger van de positivistische* sociale wetenschappen, en Karl Marx. Beiden houden hun geloof in het vermogen van de rede om de nieuwe omstandigheden te begrijpen, en ook dat de terugkeer naar de traditionele ordening van de maatschappij mogelijk was. Tegenover dit universalistische idee van de rede van de verlichting plaatst de contraverlichting* het begrip cultuur* als tijd- en plaatsgebonden. Dit cultuurbegrip heeft een politieke lading en wordt dan ook in de loop van de 19e eeuw vaak verbonden met het opkomende nationalisme*, de gedachte dat een volk als culturele eenheid zich een ook in een staat, dus als politieke eenheid moet verwerkelijken. De denkers van de contraverlichting stellen meer belang in gevoelens en verbeelding, dan in de rede en het universalisme van de verlichtingsdenkers. Het nationalisme is typisch een product geweest van de stadse (vaak hoger opgeleide) middenklassen. Volken en naties werden nu beschouwd als een soort natuurlijke categorien waarin de mensheid uiteenviel; een natie werd gedefinieerd als een volk met een gemeenschappelijke cultuur. Tot ver in de 19e eeuw hadden nationalistische ideen echter weinig aanhang onder het grote deel van de bevolking dat nog altijd op het land leefde, dat aan die nationale cultuur niet of nauwelijks deel had, en waarvoor religie, niet taal, het voornaamste identificatiemiddel was. De nationalistische beweging heeft geleid tot een gedeeltelijke transformatie van het cultuur begrip: cultuur werd niet meer beschouwd als een ideaal van ontwikkeling voor een kleine elite, maar integendeel als iets wat in de oude ongeletterde tradities van de plattelandsbevolking was overgeleverd. De opbloei van de geesteswetenschappen valt niet alleen samen met het ontstaan van allerlei nationale projecten, maar ook met de snelle koloniale expansie van staten als Engeland, Frankrijk en Nederland. Er werd verondersteld dat de verder gevorderde volken (waar de Europeanen zichzelf vanzelfsprekend toe rekenden) het recht, of zelfs de plicht hadden om over primitieve of minder ontwikkelde volken te heersen, en ze daarmee op het pad van de vooruitgang te leiden. De geesteswetenschappen die de talen en gebruiken van die exotische en achtergebleven volken bestudeerden, konden dus een gemakkelijke en politieke toepassing vinden in de ondersteuning en wetenschappelijke legitimatie van het kolonialistische project: de zware plicht die de blanke op zich had te nemen. Nationalisme en koloniale overheersing begeleidden de opkomst van klassieke geesteswetenschappelijke vakgebieden als de filologie, de vergelijkende geesteswetenschappen en de orintalistiek.( Dit is het stuk over de

ontwikkeling van de taalvergelijkende wetenschappen) 5.3 Institutionele veranderingen: Universiteitshervormingen, het Bildungsbegrip Tot dusver hebben we de conceptuele basis en de cultuurhistorische achtergrond voor het ontstaan van de geesteswetenschappen onderzocht; een derde, en zeker niet de minst belangrijke, dimensie wordt gevormd door de institutionele veranderingen die het hoger onderwijs in deze tijd heeft doorgemaakt, opnieuw vooral in Duitsland. Aan het begin van de 19e eeuw werd het zijn de hervormingen in het Duitse onderwijs en de wetenschappen vooral het werk geweest van Wilhelm von Humboldt (1767-1835). In de korte tijd dat hij op het Pruisische ministerie van onderwijs en wetenschap werkt, tussen 1808 en 1810) heeft hij een aantal diepgaande veranderingen in de structuur van het hoger onderwijs doorgevoerd. Andere universiteiten nemen deze wijzigingen over, zodat het idee van een Humboldtiaanse universiteit tot ver over de Duitse taalgrenzen wordt verbreid. Vanwege zijn enorme macht en invloed krijgt Humboldt de bijnaam Bildungsdictator. Als geesteswetenschapper wijdt hij zich aan volkenkundig en taalkundig onderzoek, en werkt de voor de contraverlichting typerende stelling uit dat het menselijke denken wordt gevormd en gestuurd door de structuur van de specifieke taal die men spreekt. Humboldt formuleert de twee grondprincipes waarop in 1809 de universiteit van Berlijn wordt opgericht: ten eerste de academische vrijheid (professoren moeten de vrijheid hebben om onderwijs te geven over onderwerpen die ze zelf van belang vinden, en de universiteiten moeten hun eigen bestuur krijgen, in plaats van onder direct gezag van een ministerie, vorst of staat te staan), en ten tweede de eenheid van onderwijs en onderzoek (Humboldt benadrukt dat universiteitsprofessoren slechts volledige wetenschappers zijn als ze zelf oorspronkelijk werk verrichten en dus ook over hun eigen onderzoek college geven). Humboldt richt de Berlijnse universiteit in op basis van het begrip Bildung* dat zowel een humanistisch ideaal als een politiek programma tot uitdrukking brengt, en het houdt een algemene ontplooiing van alle menselijk vermogens, en omvat dus niet alleen de verwerving van kennis maar ook die van het vermogen tot morele en esthetische oordelen en tot rechtvaardig handelen. (zie citaat p.125) 5.4 De opkomst van de sociologie en haar rivaliteit met de geestes-wetenschappen. Aan het einde van de 19e eeuw wordt in een aantal landen in Europa, maar ook in de VS de basis gelegd voor een nieuw soort wetenschap: de sociologie*. De belangrijkste voorvechters van het vak zijn Comte, Durkheim en Weber. In het begin is er veel tegenstand tegen het nieuwe vak, mede doordat het overlappingen heeft met de geesteswetenschappen. De sociologen claimen, vooral in Frankrijk, dat zij over middelen beschikken om de samenleving in kaart te brengen, en op die basis een gefundeerd oordeel kunnen geven over de politieke problemen van hun tijd. Wat hen voor ogen staat, wanneer zij het begrip samenleving gebruiken, is een functioneel geordend geheel van sociale feiten, een sociaal systeem met een eigen structuur, dat niet met een specifieke natie of staat samenvalt en waar alleen wetenschappelijke middelen toegang toe verlenen. Deze epistemologische claim leidt tot een politieke conclusie: alleen een sociologisch opgeleide elite kan de juiste uitleg geven van samenlevingsproblemen. Het is deze bewering waartegen de geesteswetenschappers en de literaire publicisten protest hebben.

Hoofstuk 6 | De hermeneutische traditie


6.1 Inleiding Wanneer we willen weten wat de betekenis van iets is, moeten we de handeling, uiting of cultuurproduct interpreteren. Op het gebied van de wetenschappen worden niet alleen in de geestes- sociale wetenschappen genterpreteerd, maar ook de natuurwetenschappen wordt dit gedaan. De studie van het proces van interpreteren, inclusief het achterhalen en expliciet maken van de achtergrond of context die een tekst of kunstwerk begrijpelijker maakt, wordt hermeneutiek genoemd, ontstaan aan het begin van de negentiende eeuw rond het episteme van rond 1800. De vroege theoretici van de hermeneutiek benadrukken dat de geesteswetenschappen zich vooral onderscheiden van de natuurwetenschappen door de bijzondere rol die ze toekennen aan interpretatie. De hermeneutiek richt zich op de vraag wat de mens doetin het proces van begrijpen of interpreteren en wat de mens daartoe in staat stelt. De mens wordt hierbij beschouwd als kennend, interpreterend en betekenisgevend subject en dus niet op de mens als object van empirisch onderzoek. Hierin onderscheid de hermeneutiek zich ook strikt van de pragmatiek en semantiek, onderdelen van de taalkunde. In de hermeneutiek wordt interpreteren vaak aangeduid met de term Verstehen, de hermeneutiek richt

zich op het begrijpen van Verstehen: de verzelfstandigde producten van de geest, zoals literatuur en kunst. 6.2 Van Bijbelexegese tot algemene mehodiek: Schleiermacher en Dilthey 6.2a Schleiermacher en de filologie Schleiermacher gaf de eerste aanzet tot een algemene interpretatieleer. Voor een adequaat en wetenschappelijk begrip moeten teksten volgens hem in de context van hun tijd geplaatst worden. Met het begrip van een historisch bepaalde en veranderlijke Geist ontstaat het idee dat er tussen de Geist van het heden en die van het verleden een kloof bestaat die met hulpmiddelen van de hermeneutiek overbrugd moet worden. Het doel van deze hermeneutiek is volgens Scheiermacher het herhalen of reproduceren van de oorspronkelijke gedachtegang van de auteur. Intertekstualiteit en de structuur van de tekst zijn hierbij belangrijk. Ook maakt hij een onderscheid tussen grammaticaal en psychologisch begrijpen van een tekst. De structuur van een tekst en haar relatie met andere teksten staan los van de bedoelingen van de auteur: Objectieve Geist (Hegel). Verstehen richt zich op tekst n context. Hermeneutische cirkel: een werk kan als geheel begrepen worden wanneer je de individuele elementen interpreteert, en omgekeerd kan een werk niet begrepen worden aan de hand van n element, maar moet worden gekeken naar de maatschappelijke en culturele omstandigheden van de maker. Dit proces is oneindig (spiraalvorm), een interpretatie is nooit definitief afgerond. Filologie: historisch onderzoek naar teksten die belangrijk zijn voor de westerse cultuur. 6.2b Dilthey en de geesteswetenschappen Volgens Dilthey is de hermeneutische of verstehende methode datgene dat de geesteswetenschappen onderscheidt van de natuurwetenschappen die een empirische of observationele methode volgen. (Deze gedachte ontwikkelt hij op het moment dat het onderscheid tussen de natuur- en geesteswetenschappen ook op institutioneel gebied een feit is: in de tweede helft van de 19e eeuw verlaten de natuurwetenschappen het gebuw van de filosofie.) De geesteswetenschappen onderscheiden zich volgens Dilthey niet van de natuurwetenschappen door de onderwerpen die ze onderzoeken, maar de verstehende manier waarop dit gebeurt. Bij het bestuderen van de mens wordt niet alleen gedrag geobserveerd, maar we proberen ons ook in te leven in de gedachten en motieven. We nemen niet slechts uiterlijke handelingen waar, maar ervaren die vanuit hun innerlijke drijfveren. Dit is de methode van het Verstehen. Dilthey ziet de natuur- en geesteswetenschappen als complementair ten opzihte van elkaar Hij deelt positivistische bezwaren tegen de metafysica maar onderkent de bekerkingen van de empirische kennisopvatting. Volgens Dilthey moeten de geesteswetenschappen het menselijk leven als geheel tot onderwerp maken. Dit leven is volgens hem historisch van aard. Ook het Verstehen zelf wordt beperkt door historiciteit, hieraan kan echter ontkomen worden door je in te leven in andere personen en tijdperken: zo ontstaat objectieve kennis. Ook de menselijk rede ziet hij als historisch bepaald en dus als veranderlijk. 6.3 Neokantianisme: Rickert en Cassirer De neokantianen delen met Kant het idee dat het subject het fundament van kennis vormt, maar benadrukken met Dilthey dat het menselijk bewustzijn niet tijdloos en universeel is, maar historisch en cultureel bepaald. Ze leggen echter meer nadruk op cultuur dan op het leven van Dilthey. 6.3a Rickert Rickert benadrukt cultuur als het wezenlijke kenmerk van de mens: het geheel van historisch bepaalde normen, waarden en gebruiken. Hij spreekt dan ook van cultuurwetenschappen ipv over geesteswetenschappen. Deze wetenschappen kenmerken zich volgens Rickert door een wezenlijk van de natuurwetenschappen onderscheiden soort begripsvorming. Alle cultuur bestaat uit menslijk handelen. Cultuur heeft daarbij betrekking op waarden en betekenissen, niet op fysieke aspecten of gevolgen van dat handelen. Wanneer we een cultuurproduct zoals een schilderij of muziekstuk zonder zulke waarden voor te stellen dan verliest het alles wat het tot een cultureel product maakt en wordt het een puur fysiek en waardeloos natuurobject. Twee soorten wetenschappen: Idiografische wetenschappen: het bestuderen onder het gezichtspunt van het unieke, individuele en bijzondere geval (individualiserende begripsvorming) (cultuurwetenschappen) Nomothetische wetenschappen: het formuleren van universele, voor alle gevallen identieke wetten

(generaliserende begripsvorming) (natuurwetenschappen) Volgens Rickert moet elk historisch tijdperk in termen van zijn eigen waarden worden begrepen. Riskeert zo te vervallen in het waardenrelativisme: het geloof dat er geen algemeen geldige (morele of esthetische)waarden bestaan die cultuur- en tijdloos zijn. 6.3b Cassirer Cassirer benadrukt het symbolische aspect van cultuur. Hij vraagt zich af hoe betekenis berhaupt mogelijk is. Hij geeft zijn antwoord aan de hand van een algemene symbooltheorie. Elke culturele uiting kan worden opgevat als een samenhangend geheel van symbolen, oftewel zintuiglijk aanneembaar verschijnsel dat als teken van iets anders functioneert. (bv. woord of taalteken) Deze opvatting verwerpt dus het idee van de empiristen: alle waarnemingen en kennis zijn vervuld met betekenis. Alle waarnemingen zijn theorie- en interpretatieafhankelijk, net als bij Popper, Quine en Kuhn. Het waarnemen en kennen van objecten wordt volgens Cassirer mogelijk gemaakt door symbolische vormen, zoals taal, mythe, religie, kunst en wetenschappelijke kennis. Drie functies van symbolen: de expressieve functie (brengen tot uiting wat in de mens leeft, wil, emotie etc.), de representationele functie (beelden zichtbare, waarneembare wereld af) en de zuiver betekenende functie. Er heerst een geloof in vooruitgang in de wetenschap en in de kunsten die verklaard wordt in termen van verandering van de functies van symbolen. 6.4 Verstehen in de sociale wetenschappen: Max Weber De Duitse socioloog Max Weber (1864-1920) is beroemd geworden door de grote historisch-sociologische en godsdienstsociologische studies die hij heeft verricht. Hij is ook grondlegger van de Verstehende sociologie waarin het menselijk handelen wordt verklaard en uitgelegd. Het onderwerp van de sociologie is volgens Weber sociaal handelen, dat wil zeggen handelen voor zover het op anderen gericht is en door de actor met een subjectieve betekenis verbonden wordt. De wetenschap heeft de taak dit handelen uit te leggen. Toch zoekt Weber verklaringen niet uitsluitend op het niveau van ideeen of overtuigingen maar spelen ook materiele, economische en technische omstandigheden een rol. Voor een verklaring van de maatschappelijke ontwikkelingen in het Westen en de specifieke vorm van het sociale leven in Europa is het echter onvoldoende om alleen op economische factoren te wijzen. Karakteristiek voor de westerse cultuur is het Rationalisme, wat tot uitdrukking komt in de bureaucratie, de natuurwetenschap en bv moderne muziek. Dit kwam voort uit het nieuwe protestantisme, dat leidde tot een economische sfeer van spaarzaamheid en accumulatie van rijkdom. De historiserende wetenschappen moeten volgens Weber, net als bij Rickert, op waarden georienteerd zijn. (p147) Volgens Weber streeft de historiserende sociologie naar het begrijpen van eenmalige gebeurtenissen en stellen zij geen algemene wetten zoals de natuurwetenschappen. De sociale wetenschappen bestuderen een wereld die reeds betekenissen heeft, een reeds geinterpreteerde wereld. Zij leveren dus interpretaties van interpretaties: dubbele hermeneutiek. 6.5 Hermeneutiek als ontologisch proces: Gadamer Het prototype van het verstehende proces is volgens Gadamer niet het begrijpen van een zin, maar het beleven van een kunstwerk. Het begrijpen van een tekst of schilderij is volgens hem niet een bewuste handeling door een interpreterend subject, maar een ervaring of belevenis die zowel de interpreet als het geinterpreteerde verandert. Toch is wat we ervaren of begrijpen altijd gesitueerd in de historische situatie. Volgens Gadamer maakt taal de mens tot wat hij is. Taal maakt de gedachten mogelijk die de mens over de wereld als object heeft. Gadamers kennisideaal is wederzijds begrip en geen kennis over de buitenwereld. De dialoog is het duidelijkste model van het proces van verstehen: twee partijen proberen elkaar te begrijpen en worden door elkaar veranderd. Het begrijpen van een taaluiting gebeurt zowel bewust als onbewust, elk bewust begrijpen berust op een geheel van Vorverstandnisse of vooroordelen. Horizon: het proces van interpretatie verloopt niet zin voor zin, maar rekening moet worden gehouden met een achtergrond van uitgangspunten en veronderstellingen. Dit begrip is vergelijkbaar met context, cultuur, traditie, leefwereld of taalspel. Interpreteren leidt tot het versmelten van horizonten. Praktisch holisme: de horizon vormt een achtergrond voor zowel handelen, als voor uitspraken. (is NIET theoretisch holisme van Duhem en Quine!) Volgens Gadamer is het volstrekt onmogelijk om aan onze eigen historiciteit te ontkomen. We kunnen

nooit geheel ontsnappen aan onze Vorverstandnisse. Wirkungsgeschichte: Men kan niet spreken van een werk buiten de verschillende menieren waarop het eerder verstaan is om. Met name klassieke werken kunnen niet los gezien worden van de geschiedenis van hun effecten. 6.6 Betekenis en context: taalfilosofische benaderingen Niet alleen de hermeneutiek, maar ook de taalfilosofen hebben zich bezig gehouden met het begrip betekenis. Wittgenstein plaatst in zijn werk niet langer de analyse van betekenis in termen van waarheidsvoorwaarden centraal, maar het praktisch gebruik van taal. Zulk gebruik is in overeenstemming met regels, die ingebed zijn in een levensvorm De betekenis van een begrip leren betekent dus leren participeren in een levensvorm. Winch draait deze stelling om: het is volgens hem de taak van sociologen om ons te informeren over uiteenlopende levensvormen. Sociologen moeten onderzoek doen naar de begrippen die deze levensvormen constitueren. Regels die de betekenis van handelingen specificeren vormen het object van de sociologie. Skinner beroept zich op de taalhandelingstheorie. De betekenis van een uitspraak bestaat uit twee aspecten: ten eerste de propositionele betekenis (standen van zaken of ervaringen) en ten tweede doet de spreker iets door een zin uit te spreken, bv overhalen of iets beloven. Dit is de pointe van de taalhandeling. Om een historische uitspraak te begrijpen moet zowel de propositionele betekenis worden gevat, als de pointe. In deze laatste maakt Skinner onderscheid in intention te do en intention in doing. (zie voorbeeld op pg. 153-154) Het zijn volgens Skinner de conventies van een bepaalde tijd en plaats die een tekst of uitspraak een pointe geven.

Hoofstuk 7 | Positivisme en structuralisme


Positivisme: de opvatting dat alleen de empirische wetenschappen geldige kennis opleveren, respectievelijk als basis voor een succesvolle sociale orde kunnen dienen. Structuralisme: benadering die sociale en andere verschijnselen wil verklaren vanuit objectieve gegevenheden die buiten het object liggen. 7.1 Inleiding Positivisme en structuralisme verschillen van hermeneutische en verstehende benaderingen; bij positivisme en structuralisme draait het vooral om wetenschappelijke kennis door middel van ervaring (objectivisme), dit in tegenstelling tot hermeneutiek en Verstehen (subjectivistisch). Er wordt uitgegaan van de gedachte dat maatschappij- en geesteswetenschappen op dezelfde manier benaderd dienen te worden als de natuurwetenschappen. De grondlegger van het positivisme is Auguste Comte. Aan het begin van de negentiende eeuw verkondigde hij dat alleen de empirische wetenschap werkelijke kennis oplevert en dat kennisaanspraken die zich baseren op traditie, metafysica en religieuze openbaring ondergeschikt zijn. Volgens de positivisten zijn andere dan wetenschappelijke representaties onbetrouwbaar. Bij het verklaren van religieuze en andere (niet-wetenschappelijke) voorstellingen wordt gebruik gemaakt van de kantiaanse vraag hoe deze voorstellingen mogelijk zijn, dit houdt geen rechtvaardiging van kennis in, maar is een empirische kwestie waarbij sociale structuren een belangrijke rol spelen. Het structuralisme wordt omschreven als de opvatting dat sociale en andere verschijnselen verklaard kunnen worden vanuit structuren of gegevenheden die buiten het subject staan en dus objectief genoemd kunnen worden. Ferdinand de Saussure heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de structuralistische taalkunde. Volgens De Saussure is taal zon structuur, evenals religie, geld en instituties zoals nationale staten. 7.2 Durkheims sociologie Emile Durkheim is van groot belang geweest voor het ontstaan van sociologie als zelfstandig vakgebied. Hij is in grote mate benvloed door het Franse positivisme; hij interesseerde zich voor het werk van Kant en Comte. Durkheim deelt de opvatting van Comte dat de wetenschappelijke methoden ook de basis van de studie van de maatschappij moeten vormen.

Durkheim werkt deze opvatting echter verder uit dan Comte. In zijn werk Les rgles de la mthode sociologique stelt Durkheim zijn eigen grondprincipes op. Zijn belangrijkste methodologische regel is dat, sociale feiten volgens hem als dingen moeten worden beschouwd. Dit principe zorgt ervoor dat Durkheim de sociologie kan afbakenen als zelfstandig en autonoom vakgebied, onderscheiden van zowel biologie als psychologie. Sociale feiten zijn dingen die mensen geloven, oftewel: representaties (geld, taal, religie). Deze sociale feiten onderscheiden zich op twee manieren van psychologische feiten: sociale feiten zijn extern aan het individu sociale feiten hebben op elk individu een dwingende kracht (ze zijn niet te negeren of te veranderen). Individuen zijn ook onafhankelijk van de sociale realiteit; sociale verschijnselen bestaan buiten elk individu afzonderlijk. Sociologen moeten sociale verschijnselen dan ook als dingen beschouwen. Bij onderzoek moeten sociologen uitgaan van ervaring en niet vanuit wetenschappelijk gevormde begrippen. Bovendien wordt er gezocht naar een objectieve representatie van sociale verschijnselen. Hierbij maakt Durkheim gebruik van collectieve gebruiken (rechtsregels, volksgezegden, verschijnselen van sociale structuur enz.); deze staan vast, het individu heeft hier niets over te zeggen. Dit worden ook wel collectieve representaties genoemd. 7.2a Kennis- en godsdienstsociologie Durkheim doet onderzoek naar religie in de geschiedenis, om religie als sociaal feit te kunnen verklaren. Volgens hem houdt religie als sociaal feit geen aanbidding van het hogere in, maar staat het maken van onderscheid tussen heilige en alledaagse gebeurtenissen centraal. Religie is als het ware een principe om te categoriseren; er is niet alleen een strikte indeling van mensen en objecten, ook worden mensen in bepaalde maatschappelijke klassen ingedeeld. De taak van religie is volgens Durkheim dan ook het handhaven van de sociale orde. Om dit te verduidelijken geeft Durkheim de religie van de Aboriginals als voorbeeld. In zijn kennis- en godsdienstsociologische werk geeft Durkheim een sociologische draai aan de kantiaanse kentheorie. In tegenstelling tot Durkheim vroeg Kant zich af hoe (gerechtvaardigde, wetenschappelijke) kennis mogelijk is. Volgens Durkheim kan niet-wetenschappelijke kennis (bijvoorbeeld religie) uit de sociale structuur en functie verklaard worden, terwijl wetenschappelijke kennis op feiten berust. Pas in de jaren 60 van de twintigste eeuw proberen sociologen wetenschappelijke en niet-wetenschappelijke kennis op een zelfde manier (in termen van sociale processen) te onderzoeken. 7.3 De Saussure en de algemene taalwetenschap Ferdinand de Saussure probeert van de algemene taalwetenschap een zelfstandig vakgebied te maken. Volgens de Saussure hebben verschillende talen verwantschap; dit is te verklaren door n gemeenschappelijke oorsprong (Proto-Indo-europees). Op zijn eenentwintigste komt de Saussure al met zijn laryngaaltheorie; het bewijs dat er nog drie klanken (afkomstig van het Proto-Indo-europees) ontbreken in de Indo-europese talen, wordt empirisch bewezen bij opgravingen daarvan in het huidige Turkije. Uit onvrede met de begrippen en methoden van de taalkunde van zijn tijd heeft de Saussure tot aan zijn dood nauwelijks nog iets gepubliceerd. Postuum verscheen echter zijn invloedrijkste werk: Cours de linquistique gnral. Dit werk is verantwoordelijk voor een paradigma van de algemene taalwetenschap. Taal als sociaal feit (langue) is volgens de Saussure anders dan individueel taalgebruik (parole). Om te kijken wat wezenlijk is aan een taal moet je volgens hem dan ook op n moment in de tijd (synchroon) naar taal kijken. Je moet dus afstand nemen van historische veranderingen (diachroon). De langue is een systeem van taaltekens, deze tekens hebben twee kanten: de betekenaar (signifiant) en de betekende (signifi). Deze twee kanten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden; een teken zonder het ander betekent niets. De tekens waarover de Saussure spreekt, zijn allereerst tekens van de gesproken taal, schrifttekens kunnen echter ook op deze manier bekeken worden. De taalkunde maakt dan deel uit van een algemenere tekenleer; semiologie of semiotiek. Belangrijk punt bij het definiren van langue bij de Saussure is de arbitrariteit van het taalteken; volgens de Saussure bestaat langue, net als de sociale feiten van Durkheim, op grond van gedeelde conventies, terwijl ze toch onafhankelijk is van het individu, die haar niet zomaar kan scheppen of veranderen. Volgens de Saussure is er echter geen vanzelfsprekend of wezenlijk verband tussen een teken en zijn betekenis. Het bestaan van afzonderlijke begrippen en het verwijzen naar specifieke objecten is dus alleen mogelijk bij de gratie van het taalsysteem als geheel (zowel de betekenaar als het betekende zijn volledig arbitrair). Bij de Saussure is er net als bij Duhem/Quine sprake van betekenisholisme; ook de Saussure is van mening dat het geheel niet te herleiden is in aparte delen. De identiteit van taaltekens ontstaat door het verschil met andere tekens, oftewel: de taal is een vorm en geen substantie.

Kantiaans element in het werk van de Saussure is het feit dat, dat taal volgens de Saussure ons denken mogelijk maakt. De Saussure ziet taal niet langer als historische verandering, maar als een momentopname dat ons denken vormt. Taalkunde beperkt zich tot het synchronische niveau. 7.4 Structuralisme in de literatuurtheorie Vanaf de jaren 50 vormt Saussures taaltheorie een bron van inspiratie voor het structuralisme in de literatuur en andere culturele gebieden. Een groot aantal culturele verschijnselen wordt aan semiotische analyses onderworpen. Dit zijn niet alleen maar teksten, maar ook films, advertenties en aspecten van het dagelijks leven die normaal niet tot de geesteswetenschappen behoren. Er wordt afstand genomen van de verstehende methode, dat wil zeggen dat de auteur van een tekst volledig ondergeschikt is aan de structuur van een tekst. Vooral Barthes (dood van de auteur) en Foucault (dood van het subject) zetten zich af tegen de humanistische traditie van de geesteswetenschappen. Een kunstwerk is te begrijpen zonder een beroep te hoeven doen op het bewustzijn of de bedoelingen van een auteur. In een semiotische benadering wordt een kunstwerk opgevat als een systeem van tekens. Zon analyse probeert ook tekens en symbolen te achterhalen, die niet bewust zo bedoeld zijn. Dat een structurele analyse betekenissen uit een tekst perst die niets meer met de bedoelingen van de auteur te maken hebben, zien de structuralisten niet als een bezwaar. 7.5 Conclusie Zowel Durkheim als De Saussure hebben een groot deel van hun werk besteed aan het rechtvaardigen van de verzelfstandiging van hun vakgebied (sociologie, respectievelijk de taalkunde). Structuralistische benaderingen hebben tot gevolg, dat menselijk handelen slechts bijzaak zijn van de structuren zelf. Volgens ene Giddens hebben de sociale wetenschappen met een dubbele hermeneutiek te maken, aangezien het gaat over maatschappelijke representaties, die zelf gebaseerd zijn op maatschappelijke representaties. De vraag, die Leezenberg zich stelt in deze conclusie, is waarom de taalkunde met deze structuralistische benaderingen zon grote sprong voorwaarts heeft gemaakt, terwijl de andere vakgebieden hierbij achter zijn gebleven. Het onderscheid tussen methoden die structuren centraal stellen en opvattingen die het menselijk bewustzijn verklaren, is in de sociale wetenschappen bekend geworden als het structure-agency-debat (= discussie over de vraag of objectieve structuren dan wel mentale toestanden fundamenteler zijn in sociaal-wetenschappelijke verklaringen). Evenals de vraag of taal primair een cognitief of een sociaal verschijnsel is, is ook dit debat een methodologische kwestie. Hier is echter nooit antwoord op te geven, want beide manieren van handelen zijn in staat om tot verklaringen te komen.

Hoofstuk 8 | Kritische theorie


8.1 Hegel en Marx Eind 20e eeuw: structure-agency-debat in sociale wetenschappen. Hermeneutiek-structuralisme-debat in geesteswetenschappen Centraal probleem 1. Kennistheoretisch (kennisleer) 2. Ontologisch (zijnsleer; leer van wat er bestaat en hoe het bestaat) 3. Geschiedfilosofisch Hegel Deze drie zijn vaak nauw met elkaar verweven. Dit is het geval in het werk van Hegel. Hegels kritiek op Kant neemt een dualisme dat centraal staat in Kants filosofie als uitgangspunt het dualisme van de toevallige zintuiglijkheid en de noodzakelijke vormen van het verstand. Consequentie: - dubbelzinnigheid waarmee Kant de mens als transcendentaal subject en als object van empirische kennis presenteert. DILEMMA: - de menselijke geest stuit op de toevalligheid van al datgene wat bestaat en wat zich aan ons geestesoog aandient en wordt hierdoor als kennend subject besmet met toevalligheid. Of: ze heft de toevalligheid op en tegelijk de verscheidenheid die de wereld kenmerkt. Hegels phanomenologie des Geistes toont een uitweg uit dit dilemma: toont dat de wereld als geheel begrijpelijk is zonder dat naar verscheidenheid aan dit begrip moet worden opgeofferd het dilemma wordt opgelost in een ontwikkelingsperspectief. Hegel: de objectieve wereld is het produkt v.d. geest (en om die reden is het begrijpelijk), maar dat

produkt wordt niet op ieder ogenblik door de geest als zijn eigen maaksel herkend en wordt daarom als vreemd ervaren. Dit is een tijdelijke toestand. De geest zal uiteindelijk zichzelf herkennen in wat zich aanvankelijk als vreemd en dus als ontkenning (negatie) en als beperking v.h. subject voordeed: het vreemde wordt als vreemdheid ontkend en opgeheven door de dubbele negatie objectieve wereld verliest niet haar verscheidenheid (blijft objectief) maar wordt onthuld als produkt v.d. geest begrijpelijkheid v.d. objectieve wereld is gegarandeerd. Phanomenologie des Geistes (= toont dat de wereld als geheel begrijpelijk is zonder dat haar verscheidenheid aan dit begrip moet worden geofferd) schetst volgens Hegel noodzakelijke stadia in dit dialectische proces (= visie die ontwikkelingen opvat als het instabiele en veranderlijke resultaat van tegengestelde krachten) van negatie en opheffing. Het bewustzijn ontwikkelt zich daarbij volgens Hegel v.h. natuurlijke en gewone bewustzijn v.h. individu, via het zelfbewustzijn, de rede, de geest en de religie, tot de absolute geest. In het laatste stadium is er geen verschil meer tussen kennis v.d. wereld en de wereld zelf: de wereld is in aan redelijkheid doorzien. De speculatieve wetenschap is voor kennis niet langer afhankelijk van wat zintuiglijk gegeven is, en is daarom niet langer eindig en onvrij mens is dus vrij en ontdaan van zijn eindigheid Geest is de tot zichzelf terugkerende cirkel, die zijn begin veronderstelt en het pas aan het eind bereikt Hegel Dialectisch idealist : bij hem bestaat de loop v.d. geschiedenis uit de dialectische ontwikkeling van een Geest die in zekere zin reeler is dan de materie. De beschouwingen zijn van grote invloed geweest in de Geestes en sociale wetenschappen in 19e en 20e eeuw. Door het lezen van Hegel leer je 1) hoe cultuur en samenleving gezien kunnen worden als een ontwikkeling, die in stand wordt gehouden door het zich voordoen en opheffen van tegenstellingen. 2) dat de geest werk moet verzetten om begrip te verwerven. Verhouding subject-object is niet constant, maar vormt wel een onderwerp van nadenken. Het denken dient in de cognitieve toeeigening van een zaak ook haar eigen verhouding tot die zaak te begrijpen; wie zich over maatschappij en cultuur buigt wordt met de problemen van de verhouding van theorie en praktijk geconfronteerd (= de problematische en veranderlijke relatie tussen wetenschappelijke kennis en de sociale werkelijkheid) Marx Invloedrijke lezer van Hegel: Karl Marx (1818-1883) beslissende rol in ontwikkeling van arbeidersbeweging en communisme een van de grondleggers van soc. Wetenschap en denkbeelden klinken door in 20e eeuwse filosofie. Marx versie v.d. mensheid volgt het dialectisch stramien maar ontwikkeling wordt in meer aardse termen geinterpreteerd dan Hegel dat doet. Marx zet Hegel op zijn kop. Motor v.d. geschiedenis: Bij Hegel: geest die tot ontwikkeling komt Bij Marx: menselijke arbeid De geschiedenis v.d. mensheid wordt volgens Marx voortgedreven door tegenstellingen tussen arbeidende en bezittende klasse. Ontwikkelingsstadia: Hegel: abstracte stadia v.d. ontwikkeling v.d. Geist. Marx: feodalisme en kapitalisme: specifieke stadia van economische verhoudingen. Hegel: associeert Geist met het denken en de cultuur Marx: aangeduid als bovenbouw die ontwikkeling v.d. onderbouw, economische verhoudingen in de maatschappij, volgt. Bovenbouw = geheel van culturele of ideologische feiten, dat door de materiele (economische) basis of onderbouw wordt bepaald. Onderbouw = geheel van materiele (economische) verhoudingen dat de culturele of ideologische bovenbouw bepaalt. Marx - dialectisch materialist (= opvatting dat geschiedenis verloopt volgens de dialectische ontwikkeling van materiele (m.n. economische) tegenstellingen) Hegel: vrijheid - breekt aan met absolute geest. Marx: vrijheid - resultaat v.d. revolutie die de van zichzelf bewust geworden arbeidersklasse zal ontketenen het rijk v.d. vrijheid lost dan het rijk v.d. noodzakelijkheid af.

Hegels dialectiek leert Marx te zien dat mensen de geschiedenis maken onder omstandigheden die ze domweg aantreffen, die gegeven en overgeleverd zijn. Dialectiek van Marx: 2 functies: kentheoretisch en methodologisch: dialectiek vormt het instrument dat het bijzondere met het algemene, het concrete met het abstracte verbindt. Interpreteren van concrete historische episodes en verschijnselen en deze als onderdeel van een alg. hist proces zien; en omgekeerd: schrijven over geschiedenis v.d. mensheid en haar wetmatigheden, die alleen bestaan in concrete strijd waarin zij zich voordoen. Ontologisch: dialectiek niet alleen als instrument om geschiedenis te bezien, maar vormt ook de karakteristiek v.h. historisch proces zelf levert daarmee methodologie en teleologie. Marx dialectische methode en vooral de daarin immanente teleologie is omstreden - het idee dat het de taak v.d. historicus is de wetten v.d. geschiedenis te formuleren die een voorspelling over het verloop mogelijk maken, berust volgens Popper op een misverstand. Het levert te makkelijk het argument op dat het verloop v.d. geschiedenis reeds bekend is en dat de praktijk aan theorie kan/moet worden aangepast. 8.2 De Frankfurter Schule Hoogtepunt dialectische traditie: Frankfurter Schule - groep geleerden die verenigd werden in het oorspronkelijk in Frankfurt gevestigde Institut fur Sozialforschung (geleid door Horkheimer). Ze hebben uiteenlopende disciplinaire achtergronden. Programma FS: kritische theorie (kt) (door Horkheimer geintroduceerd) - theorieen die zich op het grensvlak van sociale wetenschap en filosofie bewegen en die met de praktijk een welbewuste relatie onderhouden. Hegel en Marx klinken hierin door - kt heeft hierdoor een complexe methodologische structuur. kt met namelijk 3 taken tegelijkertijd vervullen: kt verschaft interpretaties van maatschappelijke verschijnselen in een historisch perspectief (cognitief) kt anticipeert een toekomstige verandering v.d. maatschappij (normatief) kt onderhoudt een expliciete relatie tot de praktijk. Praktisch belang van een kt: kt kan inzichten leveren die bij specifieke sociale groepen tot zelfreflectie kunnen aanzetten. Mensen zouden zich kunnen ontdoen v.d. onmondigheid die zijzelf mede instandhouden (emancipatorisch) Niet de afzonderlijke elementen make een kt tot een bijzonder bouwsel, maar de vereniging ervan binnen n kader. Dit kan gedemonstreerd worden aan de hand van Benjamin en Adorno op het terrein v.d. geesteswetenschappen (8.2.a + 8.2.b) 8.2a Walter Benjamin religieus geinspireerde opvatting over taal raakt geinteresseerd in dialectisch materialisme v.d. marxistische activisten in de kunst en de politiek. Staat ambivalent tegenover het vooruitgangsgeloof v.d. 19e eeuw. Na WO1: waaraan kan in die situatie (komende tijd heeft weinig goeds in petto) nog vertrouwen in maatschappelijke vooruitgang worden ontleend? Hij geeft belangrijke aanzet tot dialectisch-materialistische kunst en cultuurkritiek. Hij doet dat niet door kunstwerken voor te stellen als niet meer dan ideologie, of ze te herleiden tot de klassenpositie v.d. maker. I.p.v. dat analyseert hij hoe de menselijke waarneming en het bewustzijn als delen v.d. bovenbouw door historisch (en technologisch) ontwikkelingen zijn veranderd. Volgens hem leiden technische vernieuwingen tot kwalitatieve veranderingen in onze waarneming van tijd en ruimte - plaatst zich in hegeliaanse traditie die bewustzijn als historisch bepaald ziet en zet zich af tegen het naiefempiristisch geloof in het bestaan van een onveranderlijke zuivere waarneming. Beroemdste voorbeeld van Benjamins kunsttheorie: het kunstwerk in het tijdperk van zijn mechanische reproduceerbaarheid. Welbewust geplaatst tegen de achtergrond v.h. nazisme. Onherhaalbaarheid geeft het kunstwerk zijn waarde (v.b.: het is onmogelijk om Mona Lisa precies zo nog eens te schilderen) dura = het hier en nu, van een kunstwerk, dat wat het onvervangbaar en onherhaalbaar maakt. Technologische ontwikkelingen als film en fotografie zorgt wel voor reproduceerbaarheid (leidt tot nieuwe manieren van waarneming); dit verwoest het aura v.h. werk. 8.2b Theodor Adorno Muziekwetenschap - diepgaande theoretische kennis en praktische ervaring in compositie en utivoering van (klassieke) muziek. Hij heeft bijdragen geleverd aan ontwikkeling van een kritische, materialistische sociale en esthetische theorie. Kritisch - sociale wetenschap is en moet kritiek op bestaande maatschappelijke verhoudingen

zijn. Benjamin + Adorno - dialecticus - beziet de maatschappij als een instabiel krachtenveld van onverzoenbare tegenstellingen in ideeen en belangen. Kritische maatschappij en cultuurtheorie die hij voorstaat is welbewust even elitair als progressief: Adorno ziet zichzelf als lid van een tegen-elite. Beroemdste uiting van deze theorie: Dialektik der Aufklarung (Adorno + Horkheimer): radicale kritiek v.h. kantiaanse project v.d. verlichting; de hoop om m.b.v.de rede en de wetenschap het lot v.d. mensheid te verbeteren (toelichting: alinea 3, blz. 185) Adorno heeft negatiever oordeel dan Benjamin over de status en functies van kunst in een moderne industriele maatschappij die berust op kapitalistische produktieverhoudingen. Adorno vindt de (technologische) produkten v.d. massacultuur niet meer dan zouthoudertjes, en stellen ze allerminst de luisteraars in staat om tot een kritisch zelfbewustzijn te komen. Cultuurindustrie (= de commerciele produktie van kunst als niet meer dan escapistisch amusement) biedt alleen amusement; een vlucht uit de alledaagse sleur. Onderscheid massakunst (gebruiksmuziek) elitekunst (kunstmuziek) Massakunst: wijdverbreid dankzij technologische media. Van zichzelf als onvermijdelijk presenteren en alternatieven uitsluiten kan ideologie zijn: bevestigt en versluiert de bestaande maatschappelijke orde en verhoudingen. Serieuze muziek: actieve betrokkenheid en medewerking van degene die luistert, kijkt of leest zet aan tot nadenken openbaart de onaangename sociale werkelijkheid in al zijn tegenstrijdigheid en dissonantie vb. van onharmonieuze, niet-ideologische elitekunst avant-gardistische twaalftoonsmuziek van Schonberg. Negatief oordeel jazzmuziek. Jazz geliefd bij avant-gardes jazz werd als artistiek en politiek progressief gezien. Adorno: Jazz comm. Vervalsing die indruk wil wekken kunstmuziek te zijn Negermusik, zo noemde de Nazis deze muziek. Adorno: Na Auschwitz is geen poezie meer mogelijk: Auschwitz is de vernietiging v.d. moderniteit, en van alles wat menselijk en optimistisch is aan de Verlichtingsidealen. Adorno: doel v.d. sociale wetenschappen: tonen van tegenspraken in de bestaande samenleving; empirisch onderzoek dient onlosmakelijk verbonden te zijn met de visie van een radicaal alternatief opvatting doel+functie van sociale wetenschappen diametraal t.o. Popper beide discussie gevoerd = Positivismusstreit (= debat over aard en maatschappelijke taak v.d. sociale wetenschappen) Adorno richt kritiek niet tegen logisch positivisten maar tegen Popper. Debat gaat over hun doelstellingen en over maatschappelijke positie v.d. wetenschap. Adorno bekritiseert de beperkte, a-politieke houding van een liberale wetenschappelijke opvatting die wetenschappelijke kennis in dienst stelt v.d. machts en productieverhoudingen. Ook politieke oordelen spelen in debat een rol: Popper: hedendaagse wereld is beste die men ooit gekend heeft. Adorno: Is het niet met Popper eens. Een samenleving die Auschwitz heeft voortgebracht kan dit niet zijn. Adorno: pessimistisch over effecten die techniek via cultuurindustrie heeft op het bewustzijn v.d. massas. Benjamin: optimistisch hierover 8.2c Jrgen Habermas -Nieuwe naoorlogse generatie v.d. Frankfurter Schule. Theorie des kommunikativen Handelns formuleert o.b.v. aan de taalfilosofie van Wittgenstein, Austin en Searle ontleende denkbeelden een kader voor theorieen die de taken van een kritische theorie dienen te vervullen. Habermas voert 3 bezwaren aan tegen deze dialectiek: ze is verbonden met waarheidsbegrip dat als verouderd moet worden beschouwd. Normatieve rechtvaardiging die een dialectische kritische theorie levert voldoet niet aan huidige maatstaven op dat gebied. Ontwikkeling Frankfurter Schule laat zien in welke praktische moeilijkheden degenen komen die vasthouden aan het dialectische stramien. Theorie van het communicatieve handelen handelingstheorie die ons in staat stelt een antwoord te formuleren op Simmels vraag hoe samenlevingen mogelijk zijn. Hoe worden de dagelijkse handelingen van mensen op elkaar afgestemd? 2 typen: coordinatie van handelingen kan plaats vinden door de onderlinge afstemming van handelingsorientaties v.d. betrokkenen communicatief handelen (= type sociaal handelen dat zich richt op het bereiken van wederzijds begrip en overeenstemming). Met een uitspraak neemt spreker stelling in een wereld die hij

met zijn toehoorder deelt. Vb.: Reagan was een schurk . Spreker neemt aan dat luisteraar met Reagan vertrouwd is. Wederzijds begrip en overeenstemming: verplichting tot zo nodig nadere uitleg. Habermas: communicatief handelen wie op begrip en overeenstemming uit is anticipeert een ideale gesprekssituatie, waarin iedere betrokkene de mogelijkheid heeft om de aanspraken op waarheid, juistheid en waarachtigheid die bij een taalhandeling in het geding zijn, ter discussie stellen. Habermas beschouwt de relatie spreker-toehoorder als exemplarisch voor communicatief handelen kan slechts plaatsvinden tegen achtergrond (leefwereld = gedeelde en gemeenschappelijke aanvaarde achtergrond van comm. handelen) van een gedeelde en door de betrokkenen beaamde consensus. Sluit aan bij Gadamers notie van horizon als datgene wat impliciet aan elk verstehen ten grondslag ligt. Wie zich van zon verplichting ontdoet behandelt toehoorder als onmondig en wil geen begrip en overeenstemming. Hij handelt dan strategisch (= sociaal handelen dat zich richt op verwezenlijken v.d. eigen individuele doelen). Strategisch handelen: de coordinatie wordt niet tot stand gebracht via handelingorientaties, maar via de effecten van handelingen. Exemplarische situatie: de markt elk v.d. betrokken actoren is uit op zijn eigen gewin economische wetmatigheden. De afstemming van handelen vindt plaats via systeemmechanismen. Ontwikkeling van samenlevingen in kaart brengen. Na onderscheiding van beide coordinatiemechanismen; 3 soorten ontwikkelingen: Leefwereld kan veranderen, het systeem en ook de relatie tussen leefwereld en systeem. coordinatie van handelingen via systeemmechanismen wordt steeds ingewikkelder. De structuur differentieert zich v.d. leefwereld; steeds meer handelingsbereiken komen in aanmerking voor overleg: er vindt een rationalisering v.d. leefwereld plaats. De afstand van leefwereld en systeem: handelingstekens worden steeds ingewikkelder en langer, de orientaties van handelingen en de gevolgen ervan groeien steeds verder uiteen. Leefwereld en systeem differentieren zich niet alleen ieder op zich, maar ook t.o.v. elkaar; ze worden in de moderne samenleving ontkoppeld. Differentiatie v.d. leefwereld heeft tot gevolg dat de onderlinge afstemming van handelingen gevaar gaat lopen: er kan steeds meer misgaan. In de leefwereld ontstaan er zogeheten media die deze risicos veminderen: 4 soorten: invloed waardengeborgenheid geld (economie) macht (staat) 1+2 blijven aan consensus en de instemming van betrokkenen verbonden. 3+4 handelen is gericht op strategische aspecten; op de gevolgen van handelen: (machts-) succes en (geld-) opbrengst. Kolonialisering v.d. leefwereld door het systeem. Systeemmechanismen gaan daarbij de coordinatie v.h. communicatieve handelen aan banden leggen. Bepaalde aanspraken kunnen niet meer ter discussie worden gesteld structureel geweld = 1. Het binnendringen van systeemelementen in de leefwereld 2. De beperking van communicatief handelen door systeenmechanismen. 8.3 Bourdieus reflexieve sociologie Bourdieu (1930) grote rivaal Duitse kritische theorie. Zoekt net als Adorno naar algemene cultuursociologie en net als Habermas probeert hij een algemene handelingstheorie te formuleren. Achtergrond Bourdieu: Frans structuralisme en Webers verstehende sociologie. Zijn werk is ook een vorm van kritische theorie. beoefent namelijk sociologie om maatschappijkritiek te kunnen uitoefenen. Stelling dat reflectie op de positie v.d. wetenschap een inherent onderdeel vormt van een dergelijke sociologie. Feitelijk empirisch onderzoek (onderzoek kunstsociologie) 8.3a Het habitusbegrip: voorbij structure en agency Bourdieu: het structure-agency-debat is sociale wetenschappen berust op een schijntegenstelling. Een subjectivist zal sociaal handelen verklaren vanuit de interpretaties die sociale actoren geven; zijn verklaringen kunnen dan niet met die van de actor in strijd zijn (zie ook 6.4). Objectivist (structuralist) daarentegen verklaart handelingen uit objectieve, onderliggende abstracte structuren die buiten het bewustzijn v.d. actor staan. Wetenschapper heeft dan bevoorrechte toegang tot de onderliggende sociale werkelijkheid. Oplossing tegenstelling: wijzen op gemeenschappelijke tekortkoming van beide benaderingen.

Feitelijk handelen wordt gestuurd door subjectieve overwegingen en objectieve gegevenheden zoals klasse, leeftijd, sekse. Handelen wordt niet bepaald door theoretische kennis maar door praktische logica. Habitus = geheel van neigingen of disposities tot speciaal gedrag, ofwel het stelsel van onbewuste praktische principes dat specifieke handelingen voortbrengt of genereert geen onderliggende structuur maar een systeem dat handelingen gericht op concrete doelen voortbrengt. Ze maakt bepaalde vormen van handelen zoals netjes eten voor de hand liggend, maar ze dwingt geen correct handelen af. (ik raad je aan om deze passage in het boek nog even door te nemen, want dit stuk was moeilijk samen te vatten!!) Niet alleen onderzochte mensen maar ook de onderzoeker zelf heeft een habitus een wetenschappelijke beschrijving v.d. sociale werkelijkheid moet de sociale positie v.d. wetenschapper analyseren, objectiveren objectivatie v.d. plaats v.d. wetenschapper is bij Bourdieu een wezenlijk bestanddeel van alg. wetenschappelijke kennis adequate kennis moet reflexief zijn. 8.3b Bourdieus cultuursociologie: velden en kapitalen 1e kernbegrip: Habitus 2e kernbegrip: Veld (= een specifiek, autonoom domein van sociaal handelen, bijv. kunst of religie, dat zijn eigen principes en doelen heeft) kapitaal Bourdieus werk verrassende kijk op de doeleinden v.d. geesteswetenschappen. Die houden zich voornamelijk bezig met uitingen van hogere cultuur en richten zich op Bildung vorm van cultureel kapitaal. Leden van hogere en hoger opgeleide klassen hebben meer cultureel kapitaal vergaard dan mensen uit arbeidersmilieus. Ze kunnen zich ermee onderscheiden van lagere klassen, en hebben daardoor in esthetisch en sociaal opzicht distinctie vorm van cultureel kapitaal; het zich maatschappelijk kunnen onderscheiden door goede smaak in culturele en esthetische aangelegenheden.

Hoofstuk 9 | Postmodernisme en verder


9.1 Wat is postmodernisme? Het postmodernisme vormt globaal gesproken een reactie op het modernisme. Het postmodernisme twijfelt aan de vooruitgang en dus aan de mogelijkheid van avant-garde en voorhoede, maar ook aan het onderscheid tussen elitekunst en massakunst. Postmodernisten zijn tegen het functionalisme in de architectuur. In de wetenschap trekken zij universele geldigheid en objectiviteit in twijfel en pleiten voor onderzoek naar specifieke, en van de hoofdstroom afwijkende perspectieven en belangen van bepaalde minderheidsgroepen. Ook in de politiek zijn zij tegen universalisme en komen op voor specifieke belangengroepen. Postmodernisten benadrukken het gefragmenteerde en heterogene karakter van de hedendaagse cultuur, wetenschap en maatschappij en stellen dat deze heterogene elementen nooit met elkaar in overeenstemming zullen komen. In de postmoderne kunst wordt het vooruitgangsgeloof irrelevant verklaard en daarmee gepaard gaat een verminderde behoefte om origineel, of provocerend te zijn zoals moderne kunstenaars dat waren. Als ze provoceren, gebeurt dit vaak door de expliciete seksuele inhoud van hun werk Madonna, Prince). Ook omvat postmodernistische kunst een grotere rol voor kunstkritiek, commentaar en het interpreteren als onderdeel van het kunstwerk zelf. Het postmodernisme als verschijnsel in de wetenschappen kan deels worden verklaard als gevolg van hun veranderende institutionele context. De toenemende specialisatie van vakgebieden heeft onvermijdelijk geleid tot fragmentatie van kennis. Cultuurhistorisch kan het postmodernisme in verband worden gebracht met de opkomst van een aantal nieuwe sociale bewegingen. Typisch postmodern is de opkomst van onderdrukte alternatieven, die specifieke groepen en niet de mensheid als geheel betreffen. Andere cultuurhistorische aspecten van het postmodernisme zijn de dekolonisatie en de opkomst van de Derde Wereld als politieke en culturele factor. Ook nieuwe vormen van nationalisme benadrukken een afzetting tegen het universalisme. Het voornaamste verwijt tegen het postmodernisme in methodologische zin is dat het alle vormen voor goed onderzoek op zou geven: als een geen objectieve werkelijkheid of waarheid is, dan valt alles weg te redeneren of goed te praten. 9.2 Postmodernisme en de geesteswetenschappen: Rorty, Derrida en Lyotard

9.2a Rorty Rorty beschouwt zijn werk als pragmatisch in plaats van postmodern. Volgens hem wordt niet alleen de natuurwetenschap maar ook de filosofie door paradigmas beheerst. De geschiedenis van de filosofie is geen verhaal van vooruitgang en verfijning, maar van radicale revoluties. Rorty bestrijdt het denken in termen van representaties van de buitenwereld, zoals dit vanaf Descartes in de 17e eeuw is gedaan, (dat kennis bestaat uit correcte mentale afbeeldingen of representaties van de buitenwereld). Rorty wil dat de filosofie geen theoretische, maar praktische bijdrage levert: filosofen moeten bijdragen aan publieke discussies, ze moeten andere tradities begrijpen vanuit hun eigen traditie en de eigen traditie vernieuwen. De bijdrage van pragmatisten aan discussies bestaat voor een belangrijk deel uit het herbeschrijven van wat anderen gevonden meenden te hebben. Rorty van grote natuurwetenschappelijke theorien op als metaforen, als uitbreidingen van de gangbare manier van spreken. Rorty geeft een kuhniaanse wending aan het begrip hermeneutiek: hermeneutiek is een poging om vanuit je eigen perspectief (horizon, paradigma) een, incommensurabel stel uitspraken te begrijpen; dit kan dus niet op basis van objectieve werkelijkheid of neutrale feiten. Kentheoretische aspiraties van de filosofie moeten opgegeven worden ten gunste van de hermeneutiek. We moeten streven naar wederzijds begrip in een opbouwende conversatie, filosofie moet ons helpen beter mensen te worden die openstaan voor elkaars ervaringen en ideen. Rorty spreekt van edification, ofwel vorming (soort Bildung). 9.2b Derrida Derrida is voorstander van deconstructie, de leeswijze die verborgen conceptuele vooronderstellingen in teksten blootlegt en deze als onthoudbaar maar onontkoombaar ziet. In de deconstructie wordt benadrukt hoe problematisch de opposities zijn, zoals de oppositie spraak/schrift, letterlijk/figuurlijk, en betekenaar/betekende. Schrift wordt bijvoorbeeld doorgaans gezien als afgeleid van de spraak. Dit kan volgens de deconstructie echter niet zomaar gesteld worden. Derrida heeft de slogan il ny a pas de hors-texte (er is niets buiten de tekst) Het systeem van taaltekens maakt denken berhaupt mogelijk (invloed van Saussure). Deconstructivisten behandelen literaire teksten niet als verwijzend naar een buiten de tekst liggende werkelijkheid, maar vooral als scheppers van hun eigen literaire werkelijkheid, en als refererend aan andere teksten. Derrida is een van de belangrijkste inspiratiebronnen voor de ontwikkeling van het vakgebied cultural analysis of cultural studies. Zij onderzoeken voorla de rol die representatie (in teksten, film en andere media) spelen in de hedendaagse cultuur en wijzen met name op de rol die zulke representaties in het uitoefenen en verbergen van macht kunnen spelen. 9.2c Postmodernisme in maatschappij en politiek: Lyotard Stelt de vraag naar de hedendaagse sociale en politieke status van wetenschappelijke kennis in zijn werk La condition postmoderne (1979). De postmoderne toestand omvat Lyotard als het einde van de grote verhalen, of ideologien, te weten het geloof in vooruitgang en emancipatie ten gunste van de gehele mensheid met behulp van de menselijke rede. Bijvoorbeeld Auschwitz heeft de legitimatie van de moderniteit in termen van universele vooruitgang onmogelijk gemaakt. Wetenschappelijke kennis valt volgens Lyotard op te vatten als een geheel van uitspraken of in wat in het filosofische jargon een discours wordt genoemd. Dit discours vereist legitimatie, oftewel een antwoord op de vraag waarom we veel tijd en geld zouden steken in de verzameling van wetenschappelijke kennis. Deze legitimatie noemt hij metavertelling of metadiscours. Hij onderscheidt twee metavertellingen: het grote verhaal van de verlichting (wetenschappelijke kennis ter bevrijding van de mens als geheel) en het Bildungsverhaal (kennis als aspect van Geist). Typerend voor het postmodernisme is dat beide verhalen hun geloofwaardigheid als legitimatie van de wetenschap zijn kwijtgeraakt. Technologische ontwikkelingen (massamedia en computers) hebben tot diepgaande veranderingen in de structuur en overdracht van wetenschappelijke kennis geleid. Wetenschap heeft belangrijke maatschappelijke en economische gevolgen. Geaccepteerd en overdacht moet worden de vervlechting van de wetenschap, economie en politiek. Disciplines raken verweven. Kennis kan als gevolg van het einde van de grote verhalen overal vandaan gehaald worden. Gekeken moet worden naar de gevolgen van wetenschappelijke en andere bronnen van kennis. 9.3 Postmodernimse in de historische wetenschappen De consequenties van het postmoderne denken zijn voor de historische wetenschappen ingrijpend. Werkelijke toegang tot het verleden is onmogelijk. Historici verwijzen niet naar gebeurtenissen die daadwerkelijk hebben plaatsgevonden, maar naar andere monografien of archiefstukken en zo worden we dus van tekst naar tekst gevoerd. We blijven op het niveau van teksten en de historische realiteit

wordt niet aangeraakt. Wat is sterk geldt is Derridas uitspraak Il ny a pas de hors-texte. Hayden White heeft de geschiedschrijving in de 19e eeuw onderzocht en stelt dat hierin een viertal plots aan te treffen zijn. Elk van deze plots heeft een eigen verklaringsmodel en elk heeft typische ideologische implicaties. De vier plotstructuren zijn de roman/epos, de komedie, de tragedie en de satire. In de plotstructuur zou een interpretatiestrategie besloten liggen en zon strategie is wat zijn politieke lading betreft niet neutraal. De historische wetenschappen hebben te maken met een dubbele hermeneutiek. De verhalen die historici vertellen worden zelf weer deel van onze maatschappelijke en culturele werkelijkheid. Zij hebben daar effecten die bijvoorbeeld sterrenkundigen niet hebben. Verhalen over het verleden vormen in moderne samenlevingen een belangrijk deel van de identiteiten van groepen, naties en personen. De postmoderne kritiek kan worden opgeval als een uitnodiging om meer vrijheid te nemen dan wetenschappelijk historici zich gewoonlijk permitteren. Het onderscheid tussen context of discovery en context of justification speelt hierin een belangrijke rol. (pg 215) 9.4 Gender studies en feministische wetenschapsfilosofie Wetenschappelijk onderzoek is inde loop van de eeuwen meestal door mannen verricht. Is dit in wetenschapsfilosofisch opzicht belangrijk? Onder invloed van het feministisch activisme zijn in de jaren 60 aan veel universiteiten afdelingen voor vrouwenstudies ontstaan. Dit heeft geleid tot een aantal veranderingen. Een van deze veranderingen betreft de toegenomen aandacht voor gender. Gender of sekse moet strikt onderscheiden worden van biologisch geslacht: het betreft hier een sociale of culturele notie, ofwel de culturele betekenissen die geslachtverschillen op onderscheiden tijden en plaatsten hebben en de manier waarop zulke verschillen worden verwoord en in wetenschappelijke en andere praktijken hun sporen nalaten. Zowel natuur- als geesteswetenschappen zijn onder dit gezichtspunt bestudeerd. Genderstudies kijken niet uitsluitend naar de wijzen waarop vrouwen onderdrukt werden en worden, maar vooral naar de manier waarop zowel mannelijke als vrouwelijke sekse-identiteiten en symbolieken tot stand komen. De nadruk op de cultuurgebonden notie van gender onderscheidt hedendaags feministisch onderzoek naar de wetenschappen van eerdere versies die zich vooral richtten op de mannelijke overheersing. De traditionele feministische en andere wetenschapskritiek heeft twee beperkingen: het neigt al snel tot vormen van slachtofferdenken, zo worden vrouwen wederom voorgesteld als de eeuwige zwakke objecten van mannelijke onderdrukking; het begrip sekse is nog niet gethematiseerd; hierdoor kunnen verdedigers van de objectiviteit van de wetenschap makkelijk betogen dat deze vormen van onderdrukking er niet toe doen: niet wie iets ontdekt doet ter zake, maar wat ontdekt is is belangrijk. Kwesties van seksisme en onderdrukking mogen spelen in de context of discovery, maar voor de context of justification zijn ze irrelevant. Hedendaagse genderstudies worden niet langer gekenmerkt door n algemeen aanvaarde methode, en zeker niet door n maatschappelijk doel. Dit kenmerk delen ze met postmodernistische wetenschappelijke stromingen in het algemeen. Dit leidt tot een aantal problemen en risicos: Door de verschuiving van de aandacht van sociale praktijken van onderdrukking naar symbolische processen van representatie zijn ook de banden met de bredere maatschappelijke vrouwenbeweging enigszins verslapt. Ze weerspiegelt een algemenere tegenstelling tussen enerzijds maatschappelijke betrokkenheid en anderzijds academische institutionalisering. Kortom: de in de praktijk hebben feministische bewegingen weinig aan de institutionalisering. Een tweede probleem vormt de vraag waarom er zoveel nadruk gelegd moet worden op sekseverschillen, terwijl klasse, ras of etniciteit ook van grote invloed kan zijn op de ontwikkeling van wetenschappelijke kennis. Evelyn Fox Keller beargumenteert dat juist omdat de wereld van de moderne wetenschap cultureel en sociaal zo sterk verbonden is met de blanke eurocentrische hogere klasse, we ons zonder risico kunnen concentreren op de sekseverschillen. Sandra Harding daarentegen stelt dat de gedachte van de westerse wetenschap zich heeft kunnen ontwikkelen dankzij de Europese ontdekkingsreizen: het idee van postkoloniale wetenschapskritiek. Feministische critici delen veelal de opvatting van Rorty dat kennis niet langer kan worden opgevat als een correcte representatie van de buitenwereld. Maar hoe valt dan de positie te verdedigen dat alleen met het theoretiseren van het begrip sekse tot een adequate beschrijving van bv de feitelijke wetenschappelijke praktijk kunnen komen? Verschillende reacties zijn mogelijk. Harding kiest voor een pragmatisch kennisideaal van Rorty, Zij stelt dat feministische beschrijvingen een groter praktisch nut hebben. Anderen beweren dat wetenschappelijke kennis wordt gelegitimeerd doordat de gemeenschap van wetenschappers haar accepteert. (pg 221). 9.5 Reacties op het postmodernisme

De nadruk die door het postmodernisme op onderdrukte alternatieven is gelegd heeft nieuwe domeinen voor onderzoek geopend. Ook hebben postmodernistische invalshoeken nieuwe, expliciet narratieve en literaire benaderingen in de geschiedschrijving opgeleverd. Door deze nadruk op narratieve en retorische elementen wordt postmodernisten verweten te weinig oog te hebben voor objectieve criteria. Het postmodernisme wordt relativisme verweten en het opgeven van methodologische standaarden voor de interpretatie van literaire werken. Dit relativismeverwijt strekt zich uit tot ethisch relativisme. Wie gelooft dat er niks buiten de tekst bestaat ontkent ook dat er ooit vernietigingskampen zijn geweest. Wetenschapsfilosofisch blijft het postmodernisme van belang door een diepgaande kritiek op het modernistische geloof in wetenschappelijke vooruitgang, zoals het kennisideaal van Popper voorstelt. Een zeker pessimisme kan aan veel postmodernisten niet ontzegd worden, maar soms kan zulke kritiek een belangrijke positieve functie hebben. In dit verband kan de vraag gesteld worden of het postmodernisme niet eerder een voortzetting dan een verwerping van de verlichtingsidealen inhoudt. Als voortzetting ervan vertegenwoordigt het postmodernisme een bevrijding van tradities en onderwerpt ook zichzelf aan kritiek.Een groot deel van het postmodernismedebat draait om de vraag hoe kritisch de kantiaanse kritiek van de rede eigenlijk kan of mag zijn.

Hoofstuk 10 | Geesteswetenschappen: het bedrijf


10.1 Fragmentatie van kennis Wetenschap wordt tegenwoordig beoefend in specialistische gemeenschappen, waaronder de geesteswetenschappen. Een probleem hiervan is dat wetenschappelijke publicaties veelal alleen door directe vakgenoten begrepen worden. Eenheid en overzicht ontbreken: de geesteswetenschappen zijn zowel in sociaal als cognitief opzicht gefragmenteerd. Kortom: er is geen overeenstemming in de methoden die men gebruikt, de manier waarop het object van het onderzoek beschreven wordt, de bronnen waarop men vertrouwt, of de stijl waarin geargumenteerd wordt. Deze fragmentatie van kennis wordt wel gezien als een cultureel gevaar of gebrek en zelf als het falen van de roeping van de geesteswetenschappen. We moeten ons dus afvragen of de verschillende takken (studies) binnen de geesteswetenschap hun eigenlijke doel niet uit het oog verloren zijn. Veel van deze takken (bijvoorbeeld filosofie) voldoen niet meer aan de publieke functie; want de publicaties zijn alleen nog maar voor collega-vakgenoten te begrijpen. Naast het probleem van de fragmentatie van kennis binnen de geesteswetenschappen, is er ook nog het probleem van de overdreven aandacht voor vormen van cultuur die nauwelijks de moeite waard lijken te zijn. Want is het wel de taak van de universiteit om zich bezig te houden met bijvoorbeeld de semiotiek van Sinatra? De Postmodernisten onder ons zullen het verdwijnende onderscheid tussen hoge- en lage cultuur als positief ervaren en er zelfs nieuwe fragmenten aan toevoegen die in de overgeleverde tradities genegeerd of verdrongen zijn. Maar voor degenen die willen blijven vasthouden aan het idee dat wetenschap naast het toevoegen van steeds meer nieuwe details, ook integratie moet zoeken, merken dat het tij zich tegen hen heeft gekeerd. Het moderne, specialistische geesteswetenschappelijk onderzoek voldoet niet meer aan de door van Humboldt geformuleerde taak om Bildung (bij Humboldt de brede intellectuele vorming, die niet alleen kennis omvat, maar ook het vermogen tot oordelen en handelen) te verschaffen door de toekomstige elite te confronteren met de geniale prestaties uit het verleden. De vraag hierbij is of het nog wel de taak is van de universiteit om het onderscheid tussen hoge- en lage cultuur te blijven koesteren. 10.2 De organisatie van onderwijs en onderzoek De combinatie van onderwijs en onderzoek die karakteristiek is voor de hedendaagse universiteiten, bestaat nog niet zo lang. Het hoger onderwijs vond nog voor Christus plaats in Academies, waar veelal filosofen leerlingen om zich heen verzamelden die van hun wijsheid profiteerden. In de Middeleeuwen werd het hoger onderwijs grootschaliger en minder rond n persoon gevormd. Nu ontstonden de echte universiteiten. Naast de overdracht van kennis, vormt ook het verzamelen van kennis een poot waarop het intellectuele bedrijf staat. Dit besef is nog van voor Christus, toen koningen en enorme bibliotheken aanlegden. De uitvinding van de boekdrukkunst heeft een enorme invloed gehad op de aard en structuur van het wetenschappelijke leven. De onderzoeker van voor de drukkunst had n gekopieerd werk voor zijn onderzoek, die van na de drukkunst meerdere waaruit hij conclusies en vergelijkingen kan maken. In de 19e eeuw vond onderzoek plaats in de academies van wetenschappen, niet in de universiteiten. Deze academies verzorgden veelal eigen publicaties (waarvan de bekendste de Proceedings of the Royal Society is), de grondvorm van het wetenschappelijk tijdschrift. De selectiemethode om te publiceren in een dergelijk werk wordt nog steeds gehanteerd voor het publiceren in een wetenschappelijk tijdschrift:

een systeem van kwaliteitscontrole dat bekend staat onder de naam peer reviewing (de beoordeling van de kwaliteit van academisch werk door naaste collegas). Alleen als de collegas die optraden als referee (academici die het werk van een collega moeten beoordelen) de bijdrage van voldoende niveau vinden, wordt het werk opgenomen. In de 19e eeuw verzelfstandigde de natuurwetenschap zich en verliet de faculteit der Geesteswetenschappen, wat belangrijke gevolgen had voor andere vakgebieden. Zij moesten zich in navolging van de natuurwetenschappen een rechtvaardiging voor hun bestaan geven, hun methoden definiren en dergelijke. 10.3 De status en erosie van disciplines Niet alleen de aard en organisatie van het onderwijs is aan verandering onderhevig, ook de verbanden waarin het onderzoek plaatsvindt. Meer en meer wordt onderzoek gelokaliseerd in instituten waarin universiteiten en bedrijfsleven samenwerken. Hiervan wordt een belangrijk deel bekostigd via contacten voor derden (zogenaamde derde geldstroom-onderzoek). Er wordt onderscheid gemaakt tussen zuiver- en toegepast onderzoek, dat het verschil bepaalde tussen universitair onderzoek en onderzoek in bedrijfslaboratoria, iets dat in veel takken van de wetenschap zijn belang verliest. Dit zien we in verschillende disciplines van de geesteswetenschappen. Zo worden vernieuwingen in de letterkunde in nauw overleg met uitgeverijen bereikt. Het vervagen van het onderscheid tussen zuivere en toegepaste wetenschap is slecht n voorbeeld van het ontstaan van nieuwe dwarsverbanden in de wetenschappelijke wereld. Ook de traditionele ordening van de wetenschappen in disciplines (onder discipline verstaan we een vakgebied dat gekenmerkt wordt door een eigen canon aan inzichten, aanpak en resultaten, zoals fysica, biologie en geschiedenis) is aan erosie onderhevig. Zon ordening is relevant voor het hoger onderwijs, waarbij je je de canon van je eigen discipline eigen moet maken. Maar voor onderzoek vormt je discipline een veel minder belangrijk kader. Onderzoek vindt namelijk plaats in de specialistische gemeenschappen. Hierin treft men onderzoekers aan met verschillende disciplinaire achtergronden. We spreken hierbij wel van interdisciplinair (onderzoeksbenadering die de aanpak en inzichten van verschillende disciplines integreert) of multidisciplinair (onderzoeksbenadering die de aanpak en inzichten van verschillede disciplines hanteert) onderzoek. Naast disciplines onderscheiden we ook kundes (als onderwijs- of organisatiekunde). De vraag hierbij is of Film- en Televisiewetenschap wel een discipline is, of slecht een kunde? 10.4 Toekomstige ontwikkelingen Door de komst van internet, en daarmee het afnemende belang van de bibliotheek, is de structuur van de organisatie van het intellectuele bedrijf verandert van een traditioneel, naar een wereldwijd verfijnd netwerk. Want de wetenschappelijke publicaties verschijnen steeds vaker op internet. Maar bijkomend probleem hierbij is, dat de kwaliteit van de informatie op het net niet gewaarborgd kan worden, want iedereen kan immers publiceren op het net. Het internet biedt zich aan de naeve gebruiker aan als een grote bibliotheek, maar zoekmachines (te gebruiken als een catalogus) blijken geen contextneutraal instrument te zijn. Deze effecten zijn zowel epistemologisch (epistemologie: filosofisch vakgebied dat de vraag bekijkt wat kennis is en hoe kennisaanspraken gerechtvaardigd kunnen worden) als economisch en zelfs politiek van aard. Via de technische en financile structuur die in het web aanwezig is, ontstaan nieuwe verbindingen tussen inhoud en het gezag dat aan bronnen wordt toegeschreven. Denk hierbij aan commercile sites die hoge posities kopen binnen een zoekmachine. Zal de komst van het internet de elektronische communicatie de persoonlijke interactie van onderzoekers (die centraal stond in de traditionele structuur van de universiteit) volledig gaan vervangen? Waarschijnlijk niet, want persoonlijk contact speelt een belangrijke rol in de kennisoverdracht. Bovendien heeft kennis, zoals ook Kuhn benadrukt, een stilzwijgende praktische dimensie, die alleen door socialisatie over te dragen is. Elektronisch verkeer zal het directe contact tussen onderzoekers nooit geheel kunnen vervangen. 10.5 Resum In de 19e eeuw veranderde de houding tussen universiteiten en academies; hiermee veranderde ook de verhouding tussen onderwijs en onderzoek aan de universiteiten. De institutionele structuur van de wetenschap in Nederland is in belangrijke mate ontleend aan die van Duitsland. De laatste tijd is er echter een verandering gaande in de richting van het Angelsaksische systeem. In natuur- en geesteswetenschappen vervaagt het onderscheid tussen zuiver en toegepast onderzoek. Dit als gevolg van nieuwe financieringskanalen. Er ontstaan ook nieuwe interdisciplinaire onderzoeksterreinen.

Door de opkomst van nieuwe media zoals het internet verander de organisatie van (geestes-)wetenschappelijk werk, dat daarvoor op het gebruik van bibliotheken steunde.