Sie sind auf Seite 1von 524

'

"
^^^.^^onto^On^^'-*

Digitized by the Internet Archive


in

2011 with funding from


University of Toronto

http://www.archive.org/details/p1eusebiuswerke02euse

DIE GRIECHISCHEN

CHEISILICHEN SCHEIFTSTELLEE
DER

ERSTEN DREI JAHRHUNDERTE


HERAUSGEGEBEN VON DER KIRCHENVTER-COMMISSION

DER KNIGL. PREUSSISCHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN

ESEBIS
ZWEITER BAND, ERSTER TEIL

m^M^. m^

LEIPZIG
J. C.

HINRICHS'SCHE
1903

BUCHHANDLUNG

IN

DEE REIHENFOLGE DES EESCHEINENS BAND

Druck von Augnst Pries

in Leipzig.

Hermann und Elise geb. Heckmann Wentzel-Stiftdng

ESEBIUS WEPJiE
ZWEITEE BAND

DIE

KIRGHEMESCHICHTE
HERAUSGEGEBEN

IM AUFTRAGE

DER KIRCHENVTER-COMiynSSION

DER KNIGL. PRESSISCHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN

VON

Dr.

EDUARD SCHWARTZ

PROFESSOR AX DER UNIVERSITT GTTINGEN

DIE LATEINISCHE BERSETZUNG DES RFINUS


BEARBEITET IM GLEICHEN AUFTRAGE

VON

Dr.

THEODOR MOMMSEN
ERSTER TEIL
DIE BCHER
I

PROFESSOR AN HER UNIVERSITT DERLIN

BIS

i^^ibfre.v^.

LEIPZIG
J.

C.

HINRICHS'SCHE

BUCHHANDLUNG

THE

IHSTITl''"

STbiLS

TCfiOHTO

e,

CANADA.

DEC -91S31
5 369

INHALT VON EUSEBIUS BAND

II

Einleitung
Text.
Text der Bcher Text der Bcher

Teil

III,

S.

IfF.

I VI X

Teil Teil Teil

I,

S. S.

1507
509-904
907

II,
II,

Eusebius, ber die Mrtyrer in Palstina

S.

950

Rufinus Vorrede und Einlage ber Gregorius Thaumaturgus


Teil
II,

S. S.

951956
957-1040

Rufinus Buch

X und

XI

Teil

II,

bersichten
Register

Teil
Teil

III,
III,

S.
S.

148
49216

HaiidscMften des griechischen Textes


Pai-is,

Bibliotheque Nationale 1430


399,

Rom, Vaticana

Abschnft von

Florenz, Laurentiana 70, 7 Florenz, Laui-entiana 70, 20

Moskau, Bibliothek des H. Synod 50


Paris, Bibliotbeque Nationale 1431

Venedig, Marciana 339, Abschrift von


Paris, Bibliotheque Nationale 1432, Abschrift

von

D
77
1

Paris, Bibliotheque Nationale 1433

Venedig, Marciana 338

= =

Text der griechischen Handschriften


erste

Hand, c

toren, r

= aber von dem Schreiber = junge Cori'ectoren, m = am Rand


alte,

zu unterscheidende Correc-

Handschiiften ufins
Paris, Bibliotheque Nationale 18282

Rom, Vaticana Palatina 822


Paris, Bibliotheque Nationale 5500

Mnchen 6375 Run

(Freisingen)

= =

syrische bersetzung

[Wright and M'Lean, the ecclesiastical history of


deutsche bersetzung, von Nestle,

Eusebius in Syriac. Cambridge 1898;


N. F. VI, 2 Leipzig 1901]
2"t

TU

^ ^
J^e

Capitelberschriften innerhalb des Textes

Handschrift in Petersburg

London,

Brit.

Mus. Add. 14639

2'arm

Armenische bersetzung der syrischen bersetzung [Venedig 1877]


p.

Excerpte, vgl. Wright and M'Lean

VE
mit der syrischen Bibel-

[= Sj

bereinstimmung eines Bibelcitats in

bersetzung

Eusebius

II.

)
)

7) :^

7/

&^
10

?. '/. ^. ^

^ ,
{^

?.{^
2

^
Die Capitulatio in
|

&^

15

^. a'ifov

. '. &. &


^.
dem Exemplar

des

id

aAmXZtER
Originals fehlte

selbstndig, weil sie in

4
a

Am
Am

w
|

ER Sv ER

).^ <

>

Am

ER
12

Gottesfurcht

aER^
ER
|

Am
16

^ ^
|

^
|

>
9

&
'

Am

9
Am

^
|
]

a
\

> Am ER
a

11

^!

Am
Am Am ER ER
| |

ER

13

axoXord-ojo

15

a Am ^2*1

EYSEBII

ECCLESIASTICAE HISTOlAE

LIBE

dominus et creator omnium ac dispensator universecundum ea quae in lege et prophetis scripta sunt. De tempore nativitatis Christi secundum carnem.

Quod deus
ipse

et

sorum

sit

III

De luda

Galilaeo et Theoda.

IUI De Herode, quod ex alienigenis venit ad regnum. V Quod Herodis tempore interrupta sit regum successio secundum
Danihelis prophetiam.

10

NPF
7

et

Theoda

de eo a/jitur

l.

c.

11

10 prophetiam prophetiae
1*

-tia

P*)

uaticinium

.. ^ . ^
. .^
ER
|

Eusebius, Kirchengeschichte

10

.
aAmX^t
am
Schluss
'

.
ER
|

11

aAmXZtER

&^^

10
|

^
/)

/.

ER

,'
,

^
h

Eufinus

5
et

VI De

diversitate

generationum a Matthaeo
et

Luca conscripta
praesentia.

et

quae de

his refert Africanus.

VII De nece infantium apud Bethlehem

magorum

De Villi De X De
VIII

cruciatibus Herodis ipsius, qui necari


crudelitate Herodis

iiissit infantes.

quam

mortis suae tempore perpetravit.

Archelai regno post Herodem.

XI Quod falsa esse acta quae ludaei proferunt, etiam loseppi testimonio ex conlatione temporum convincantur. XII Quod a pontifice Amia usque ad Caifan quattuor pontifices fuerint
10
et

singulis

amiis administraverint pontificatum,

in quibus prae-

dicatio Christi conpleta est.

XIII

De

baptista lohanne

testimonium loseppi
et

et

quod

adserit

eum

iustum virum fuisse prorogatam.


15 XIIII

ob eius necem vindictam in ludaeos esse


Christo.

Testimonium loseppi de
epistulae

XV

Narratio de Abgaro rege.

XVI Exemplum

Abgari ad dominum

et

domini ad ipsum,

et

eorum, quae consequenter de Syrorum lingua translata sunt.

NPF
2 8
referat
\

3 infaaitum nece
convertantur
\

ioseph
s.

{sie fere
a.

semper)
\

convincantur]

KP^F
impl.

P^
nece

10 ut
I

administrarent

11 conpleta]

PF

et

de

e.

P*

narratio am.

Eusebius, Kirchengeschichte I

1,

^
5
,

,^
-)
^

-4

10

15

20

, . )
,
8
a,

^ ^, ^

, ,
,
,

aoavojv

-,
Tim.

^
20,

,
29
1

6,

20

an

9 Act.

von 18
1
]4

, TERBM^"^
R
8,
|

20,
11/12

18

aTcERB
\

>
>>
|

T^

9 UQO

Tcm

^'
a
[

aTER
ausradiert

13

10

-'

17
yy

>

^ corr. + Mcm
|

"
Tc
|

11
a
|

TER
|

* Christi
aT^B

18

TcERM
|

19

^
^'

14

^>
|

&'

'+
13/14

16

'
a

17/18

&

aTcmERM

Christus des Sohnes Gottes

TERBM
20

^^ ^

TcERM

TcERBM

Kufinus

1,

13

PROOEM]

Successiones sanctorum apostolorum


nostro

ad nos

usque

decursa
sint,

sunt,

et tempora quae a salvatore quaeque et qualia in bis erga


viri

ecclesiae

statum gesta
scribendo

qui

etiam insignes

in locis

maxime

celeberrimis

ecclesiis praefuerunt vel qui singulis quibusque tempori-

bus

seu

seu

quique

etiam
scientiae

vel

quanti vel

docendo verbum dei nobiliter adstruxere, quando nova contra religionem dogerroris

mata
falsae

proferentes

ad

profundum

studio

contentionis

elapsi

auctores se praeceptoresque professi sunt, passim velut 2

10

graves gregem Christi lacerantes, nee non et ea mala quae ludaeonim gentem pro insidiis quas adversum salvatorem moliti sunt, vastaverunt, quibus etiam modis et quotiens quibusve temporibus doctrina Christi et sermo divinus a gentilibus impugnatus est, quantique bis tempestatibus usque ad suppliciorum patientiam et profusionem
lupi

sanguinis pro verbi dei veritate certarunt, sed et martyria nostris sus-

temporibus atque in bis domini et salvatoris nostri erga singulos quosque unicum clementissimumque subsidium scribere mihi volenti non aliunde sumendum videtur exordium quam ab ipsa domini et salvatoris nostii lesu Christi praesentia corporali. sed mihi quaeso veniam dari: 3 confiteor namque, quod in hoc opere viribus nostris maiora temptamus, 20 ut et fideliter et integre quae sunt gesta narremus et rdem ac nulli
15 cepta

NPF
8
gentibus
se

P^F

seu

P^

praeceptoresque]
\

NP'^F

praeceptores

Pi

12

Pi

10

20

30

^ .& . . ) ^^ ) 9
,

' &.& ^. '^ , , ,) , )^ ' .' &, ^&. ,^., , & ,&, &
'
jia?Mi
d'

^ ^
-.
d'
1

&^ ^ , , ,., & ' ^&


Eusebias, Kirchengeschichte
I 1,

ola

'

auf Ras. Br
|

>

TERBM
|

ATER
11

TERBM TERBM^ 15 /
25
26 27

TERM

> ' + Tc

16 en
|

19
20, 12 10, 11

21

?.
^]

^ 2: 14, 6

ER

^/
\

& U'
|

10

/.-

TcERBM >
23
^'
\

TERM^:^

TERBM2:

>
|

oiv

ATER ATER

>'+
ATERM

Tcm
|

29

Rufinus

1,

48

nostrorum digressam viam huiuscemodi itineris primi audeamus et licet deum ducem futurum dominique salvatoris nostri certus sim nobis adfutura suffragia, hominum tarnen nuUa, quibus possimus inniti, conspicimus praecessisse yestigia, nisi quod sparsim singulorum quorumque temporis sui rerum gestarmn ad nos usque indicia ac monufere

incedere.

menta transmissa
in

sunt, e

obscuro positis eminus accenduntur

quibus quaedam nobis luminum faces velut et tamquam e sublimi specula,


dirigere,

qua nos gressum tendere oporteat ac viam verbi absque errore

eorum vocibus admonemur. quaecumque


10 credidimus, ex bis, quae
illi

igitur proposito operi convenire 4

sparsim memoraverant, eKgentes ac velut e

15

doctorum flosculos decerpentes historica narratione in unum corpus redigere et coagmentare temptavimus, satis abundeque gratum putantes, etsi non omnium, nobilissimorum certe salvatoris nostri apostolorum successiones celebrioribus quibusque ecclesiis traditas in unum opus autem mihi percolligere atque in ordinem modumque digerere.
rationabilibus campis

necessarium videor adsumpsisse eo magis, quo, ut superius dixi, neminem ecclesiasticum dumtaxat scriptorem ad banc partem narrationis animum
adiecisse

mum

comperior. in quo illud etiam spero, quod et utilitatis pluriex rerum gestarum cognitione studiosis quibusque noster bic con-

20 ferat labor.

quamvis iam de bis ipsis nonnulla etiam in cbronicis, id 6 quod de temporum ratione conscripsimus, breviter succincteque perstrinxerim, plenius tamen in praesenti opere singulorum
est in eo opere,

narrationem aperire temptavimus.


Incipiet igitur mihi

sermo ab ipso domino,


res gestas

sicut promisimus. Christo.

verum quia Cbristianorum


videtur,
uti

scribere proponimus,

consequens 8

prius

vel

genus hoc
ratio,

hominum unde

ducat exordium vel

quid nominis ipsius contineat

excuius gens ista vel populus appel-

NPF
3 sum
1

11 dictoiTim

18

et

om. P^

23 temptabimus

libri

10

20

,^. ,,,
2 vgl.
1,

.' ;<
}]
7] 7]0
,

, ^.,,& , ^
10
Eusebius, Eorchengeschichte
I
1,

2,

^- ^ , &'
?}
,

tj

?]

^
les. 53,

> .< , > , . -

',
,

' & , ,
6
,

Kor. 11, 3

8,

13/14
23

14/1
1,

Matth.
2

11,

27

IG loann.
1,

9.

10

16/17 Prov.
14

17/18 loann.

4.

19/20 Kol.

15.

16

21

Tos. 5,

21/22

les. 9,

ATERBMi:^ 1 de ABM
1

3/4 die

Mensehthum) von der Gottgebrerin

&
igitur
| |

durch Ras.,

ERMZarm
corr.,

rv

entsprechenden Worte getilgt und durch {das


ersetzt

?]
[ecl.

AI
|

4/ TERBM^J[
|11

TERBM
3, 2,
|

- ^
^
,
\

TERM
TER
7

AB
|

ivre/.fjG
|

Am ATER

14]

13

ATERM
c.

proph. 217, 28 dem. ev.

56. 4, 3, 13.

1, 18.

25]
4, 3, 13.
5,

[dem. ev.
1, 26.
|

14

TERB
19 vor :()
Er

[dem. ev.

eccl. theol. 1, 12, 7]

+
22

TERBM2"
corr.
|

ErR

Ar

)
|

.
^
corr.

Marc, de

TcER^"

16
\

20

21

in

in

Ar

der ausfhrende

/
,
1,

efficaciam

Rufinus

1,

2,

11
igitur

[] latione

censetur,

repetentes

paulo altius exponamus.

quoniam 2

Christus duplici ex modo natura plenitudinem tenet, Caput in eo divina substantia, pedes humana,
constat et divina in eo pariter atque

humana

quam pro

nostra

salute

suscepit,

habeantur, et ita

demum

perfectius

nobis narratio

dirigitur, si a capite, id est a divinitatis eins verbo su-

mamus

exordium, per quod Christianorum, quae gens novellae appellaantiquitas


et nobilitas

tionis creditur,

pariter

ostenditur.

Genus igitur Christi et ipsam substantiae eius naturam proferre ac 2 pandere nullus sermo sufficiet, si quidem etiam divinum de eo ita pro10 nuntiarit oraculum: >generationem autem eius quis enarrabit?< sed et alibi caelestibus nihilominus de eo vocibus ita refertur: >quia

>nemo novit filium,


>nisi filius<.
10

nisi pater, sed

neque patrem quis novit


et

solus ergo ille

qui genviit nosse dicitur filium pater.

sine dubio exclusit ceteros a discutienda notitia, qui ad


filii

unum solum patrem

scientiam revoca^t.

hie igitur in bis voluminibus, quae divino spiritu S

mundi initium semper fuisse quoque substantialis et verbum vivum in principio apud patrem et deus verbum substitisse narratur. quis ergo poterit eum, qui ante omnem creaturam visibilem atque invisibilem semper fuisse et 20 initio iam fuisse ex ipso patre natus et cum patre sempiternus extitisse quis omnium caelestium, inmordescribitur, sermone comprehendere ? talium divinarumque virtutum dominum et ducem ac principem caelestis militiae et magni consii angelum, voluntatis paternae efficaciam, quem
conscripta creduntur, lux aeterna et ante
praedicatur, sapientia

NPF
dirigetur

oraculum dicens

P-F F

9 pronuntiarit]
deus] dei

pronuutiaret

XP

10 oraculum]

18

P^

10

20

, ,, > ^ >,^ , ^' > > ^ >, ^ ,,>,^ , ,& . ^ 3 ,


,
, ^^ ^
]
>
&6
<.

12

Eusebius, Kirchengeschiclite

,
I 2,

-,

'

^'

<

>

^'

><.

<,

&

- =
148,

'
|

6-8
1/2

loann.

1,

1.

1416

Gen.

1,

26

17/18 Ps.

32, 9

ATERBM^^

1
getilgt

ausradirt

in

nicht bersetzt
corr.

2
corr.

ATrRBMrovTiE
Ar
|

2/3 nach

4/5

.
-\-

ausradirt

in

]
Br
|

1/2

Ar

'
kx
-f|

getilgt

35
1

TcERM
Natur
des

der hat von

Wesens des Vaters


corr.

5 }]

Ar

^]
Tcm
|

)
| |

Ar 14

ovtojai

Ar
|

ATERMJS"
d. h.

&
1821
13,

12

^'

>

18

^
.

16

>*+
TcEM

getilgt

aber indem er verbindet den Sohn mit

AT1R

13,

9b

^ TcEBM
ATER^"

^. ^
21

dem Vater in seinem Willen

22

. 9^
R
|

8\

20

TERBM \

Rufinus

2,

46
et

13

cum
filium

patre
et

omnia quae sunt creasse


unigenitum
nisi
et

condidisse constat, ut

omnium quae

creata sunt

dominum

et

verum regem

ac dominatorem, paterna virtute ac potestate cuncta


explicet?
5 et

moderantem verbis quod ad intellegentiam plenitudinis eius per secretiora mystica divinorum Yoluminum informamur eloquia. lohannes denispiritu

que

dei

repletus:

>in principio<,

inquit,

>erat

verbum

et

10

15

>verbum erat apud deum et deus erat verbum. hoc erat in prin>cipio apud deum: omnia per ipsum facta sunt et sine ipso fac>tum est nihil<. sed et Moyses maximus et vetustissimus prophetarum multis ante saeculis haec eadem protestatur, cum caelitus inspiratus originem mundi et rerum initia deo plenus aperiret; conditorem omnium patrem cum filio mysticis ac sacratis designat eloquiis. ait namque >et dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et similitu>dinem nostram<. sed et David antiquissimus etiam ipse, licet Moyseo posterior, prophetarum dicit: >verbo domini caeli firmati sunt et > spiritu oris eius omnis virtus eorum<. et alio idem nihilominus
designat oraculo de deo dicens: >ipse dixit et facta sunt, ipse

man6

>davit et creata sunt<,


et
filii

in quibus evidenter

mandantis personam patris

operantis expressit.

cum

igitur his et aliis

20 bus sparsim per divina Volumina Creator


claretur, superest, ut de his,

quae post

quam plurimis vociomnium cum patre filius deconditionem mundi pro hominum

15/16 Ps. 32, 6

NPF
5
1

et]

ac

Pi

13

et d. deus 07n.

P
\

14 moyseo]
21 hominis

moseo

moys

18 mandantis] P& mandatis

NPaF

10

15

20

- .&,, ^ ^ , , > ; , >, >& <. > & & , <'&


^
d

, >?]

^ ] ^.^ && -, ^ ,' ',^ , -& ^ , > , ;<


14
Eusebius, Kirchengeschichte
I 2,

JCQO

^.

,
18-20

>,

6-9

21/22 Gen.

ATERBMTyi
3 4

ATERM^"
6

^
Gen. 18,
19, 24

13

10,11 Gen. 18,

Ps. lOG, 20

in

4/5

&
13
20
|

R,
|

undeutlich
1

9
\

()

& ^
corr.

"

3/4

nicht bersetzt 2"

AB

TER,

11 14

>

<
Fa'

^-

corr.

nicht bersetzt

11
|

12
|

12/13
nicht ber-

ArR

16/17

(21) -+-

setzt

sit

getilgt,

nach
ber diesen,

de

eo

dem Vater

quod dominus

ipse cum. dojnino

der wahrer Herr ist mit


|

ATM
[ed. proph.
ecl.

R
11, 9 dem.
|

,
ev. 5, 8,

unleserlich

21
7, 12, 12.

)^

14, 2]
16, 15. 115, 10

proph. 16, 15

22

^
1.

23, 2

pr. ev.

11,

[ecl.

proph.

dem.

ev. 5, 8, 1

pr. ev. 7, 12, 12]

.'^

[pr.

ev. 11, 14, 2]

Rufinus

2,

79
breviter perstringamus.

15
multis 7

dispensatione transegit,

quam possumus

quidem
miliarius

et

antea pietate praeditis viris adstitisse et docuisse, quae ad


sed
evidentius et faejus familiae,

cultum divinum pertinere videbantur, ostenditur.

Abrabae atque
et

innotuisse describitur
titisse

quantum fas erat deum bominibus, yelut praeceptor quidam ac monitor illius exdenique in divinis oraculis scriptum, quia

prosapiae referiur.

apparuit deus Abrabae

cem Mambre.
et

at ille

tamquam communis aliquis bomo sedenti ad iliexsurgens, cum bominem videret, adorat ut deum
sed et propriae vocis professione praesentiam

veneratur ut dominum,
testatur

10 se

15

non igoorare divinam dicens: >dominator domine, qui >iudicas omnem terram, nonne facies iudicium?< quae utique omnia non ad patrem, sed ad filium referenda posterioris in carne ratio dispensationis plenius expleta designat. et idem propbeta David dicit de deo: >misit verbum suum et sanavit eos et liberavit eos de corruptionibus eorum<. sed et adbuc evidentius per Moysen de eo quod dominus sit ipse cum domino, divina testantur eloquia, cum dicit: >pluit dominus super Sodoma et Gomorra sulfur et ignem >a domino<. eundemque cum apparuisset lacob, deum esse eadem

NPF
12
et

in carne ratio]

XP incarnatio F

13 idem] item

17 sodomam

eomorram

PF

^> >-?^ , >&<. ^- > '


, >, )! >^<,
16
Eusebius, Kirchengeschichte
I

2,

1012

>, ^,
10 od^ai

&<,

,, .
,

,, ,
'

1^

20

', > >


los. 5,

- ^;^ , >&, ^ , '


. >,
- >&^ ? -,
3-5
Gen. 32, 30

, '

16
|

ay 11

-12

'.
Gen. 32, 28

13

12/13

Kor.

1,

24

8.18,4

1/2
[ecl. pr.

13-1

ATERBMZ^

^
ecl.
[ecl.
\

[ecl.

proph. 20,

1.

pr. ev. 7, 8, 28]

proph. 18, 19
5, 11, 1.

dem.
18, 3]

ev. 5, 11, 1

ATEBM
28?]

)
|
;

18, 20. 20, 3. 21,

13 dem. ev.

R
5, 11, 1. 5, 18, 3]
|

[pr. ev. 7, 8,

4 &v
5

ATERM
})

[ecl.

proph. 18, 23. 21, 19 dem. ev.


proph. 21, 20 dem. ev.
I

5.

18, 3]

ERBM

proph. 18,23/24 dem. ev. 5,11,1]


|

^'
orv

r}

TERBM
12 14:

ATimERM>TiB2:

7>.
7
iir>
|

' 2
AT

[ecl.

TERM
9

)
. 9c

12/13
4

13,

R
in
1

15oi;iAT'RB;iaZoi';iTcEM
proph. 52,

>^ +
|

corr.

[ecl.

2 dem. ev.
ATERB

5,

19,1]

[ecl.

proph. dem. ev.]


[ecl.

^
M^
19
ev.]

13/14

\1"
R
|

getilgt

17

(5()
ATERM
dem.
ev.
|

[ecl.

proph.]
|

21

proph. dem.

Rufinus

2,

1012

17

scriptura designat, cum diceret ad lacob: >iam non vocabitur nomen >tuum Jacob, sed Israhel erit nomen tuum, quia invaluisti cum

paulo post dicit: >et vocavit<, inquit, >Iacob nomen loci >vidi enim deum facie ad faciem Visio dei< dicens >et salva facta est anima mea<. neque enim fas est de aliquo an- 10 gelorum vel caelestium virtutum ista sentire. nullum enim eorum, si quando mortalibus ex caelesti praecipiuntur adesse mandato, dominum vel deum divinus sermo conmiemorat. hie etiam lesu successori Moysi 11. 12
>deo<.
et

>illius

cum

adstitisset,

percontantique

ei,

quis esset, responsis evidentissimis

10 designavit dicens:

>princeps militiae virtutum domini ego sum<.

cumque bis auditis adorasset famulus, ut decebat: >solve<, inquit ad eum, >corrigiam calciamenti tui; locus enim. in quo tu stas,

NPF
4 deum
moysei
F'^

XP
\

dominum

faciem ad

f.

X
F

8 moyse

mosei F^
|

9 percontantique]

iVP percontatique

percontanti edd.

10

adsignauit
Ensebins

>^ >
5

> >};*
> >

18

10

, , ^ ' ', ^> >, ,' >' , ><. ^, , >& ^


&

. ,
>
1/2

xai sijttp

, , 07]
Eusebius, Kirchengeschichte

I 2,

13. 14

<<.

&

^ ^, ,
'//9<.

>

13

<<;

15

.,^> ,
612
Exod.
3,

{^

/?

)
[ecl.

46

18-8.20,3

.
Prov.
8, 12.
[ecl.
|

, )/,
proph. dem.
ev.]

^proph.]

14

"
. 16

7],

ATERBM^".!

ATERM
ecl.

?.
ev.
|

proph. dem. ev.

[ecl.

dem.
[ecl.

3 /Saai
ev.]

BM
]

proph. dem.

proph.]
u'/io

>
,
8

[dem.
yr]

(
,

ev.] ?.vaov

ATER ATERM [ecl.


|

ix

ATERM
5

proph.]
|

>

amG

^ ATERM
BM
|

[dem.
[ecl.

ev.]

proph. 28, 9 dem. ev.


19, 2]

19, 2]

>
,
9
nach

dem.

ev.

13, 1

"^
\

[dem. ev.

>

ecl.

proph. 28, 10 dem. ev.


5, 13, 1.

13, 1

ecl.

proph. dem. ev.

19,

ATERM

Oh

[dem. ev.

13, 1.

19, 2]

ATER
,
13, 1.
|

getUgt

ix

ATERM^

an der Bilduw/ von allem das geschahen)

}
11

>

>R
ERBM

BM,
ifo

[=<]

durch Ras.,

13

*
in

>
98, 17 20, 81.
3,

18
dem.
1,

-/ ^
.

>

/&
|

AT

13/15

Bc

;/

corr.

'

<

14

}/
[dem. ev.

19, 2]

ATER^
1

12

^'

getilgt

14 15
20, 12
\

. .
.

der Gemeinschaft hat mit {dem Vater


vgl. S.24,
\

20

15 S.

Ib/l

16
|

Bc

ATER
11, 14,
7

19
c.

[ecl.

proph.

ev.
2]

1,

1.
c.

pr. ev. 7, 12, 4.

Marc, de

eccl. theol. 1,

Marc.

2, 3,

Rufinus

2,

13.

14

19

>terra sancta est<.

in

quo consideranda

est praeceptoriun similitudo, 13

ad Moysen de rubo ignis adpropies hiic: solve calciamenta de pedibus tuis; >locus enim, in quo tu stas, terra sancta est<. et addidit dicens: >ego sum deus patrum tuorum, deus Abraham et deus Isaac claruit igitur ex his omnibus, quod verbum dei et 14 >et deus Iacob<. deus et dominus et creator omnium cum patre filius designatus est. nunc vero etiam illud videamus, quomodo et sapientiam se dei sub-

quoniam non

erat hie alius ab eo, qui dixerat

dicens: >ne

10 haec de semetipsa sapientia mysticis vocibus prodens:

Salomonem, >ego sapientia >habitavi, consilium et scientiam et sensum ego invocavi: per
stantialiter existere

idem

ipse in divinis ostendat oraculis per

PI
8
dei se
|

10 sapientia]

s.

in altissimis edd.

11

inu.

ego

2*

10

> ,> ' > > , , &,, > . > - > , >, >
ol

>3, >
20

Eusebius, Kirchengeschichte

]<'

iTtiHyti

>, , -.,, &, & . -^ . {)^ . - , &


'
vv

,^ ^ .
I 2,

1518

'

!*>

><.

1C

17

18

avd

--

3-12

Prov.

8,

22-2.

27. 28. 30. 31

ATERBM^:^
1
ot

>

2
3, 1, 2.

"
2, 17]
|

ATER
in

[dem. ev.

1,

c.

Marc, de
\

eccl. theol. 1, 20, 81.

proph. 99, 7

in

- ^ -&
in
corr.

"

&?.)
[ecl.

ey.-

corr.

Ar

AT^Byi

Tcm

[getilgt],

TrmERM
3, 8.

[dem. ev.
|

5,

1.

c.

Marc, de

eccl. theol. 3, 1, 5. 2, 25]

&
3,
|

noit/]

ecl.

proph. 99, 8 dem. ev.


c.

1, 3.

4, 16, 7

pr. ev. 7, 12, 5.


2, 25. 3, 27.

11, 14, 7

Marc.

2, 3,

21

Marc, de

eccl. theol. 1, 11, G.

1, 5.

45]

dem.
in

ev. 5, 1,
corr.

26
|

corr.

Ar

7/8

Ar

[ecl.
3, 1,

proph. 99, 13 dem. ev.


5 vgl.
3,

"

43

5, 1,

pr. ev. 7, 12,


i)v

(?)]
|

c.

Marc, de

eccl. theol.

2 mal in

corr.

Ar
c.

ovv

TERB^
c.

[pr. ev. 7, 12, 5]

AM

[ecl.

proph. 99, 15 dem. ev.

5, 1, 3.

27

Marc, de

eccl. theol. 3, 1, 5 vgl. 43]

10
theol. 2, 2, 4. 3, 1, 5. 3,

BMyl

[ecl.

proph. 99, 17

pr. ev. 7, 12, 5

Marc, de
5, 1, 3]

eccl.
|

vgl. 62]
[pr. ev. 7, 12,
[ecl.
c.

ATER
Marc, de
proph. 99, 17

[dem. ev.

ATER^
vgl. 63]

eccl. theol. 2, 2, 4.

3, 3,

57

iv

eccl. theol. 3, 1,

]
13

>

geschr. B^

^' ABM

12
ovl'

ABM^

Jv
//v

dem.

ev.

5,

1,

3
|

c.

Marc, de
ber|

TER

TER

16

Ti

Tc

18

BM

ATER

Rufinus

2,

1 18

21

10

>me reges regnant et potentes per me scribunt iustitiam: per >me proceres magnificantur et tyranni per me obtinent ter>rain<. et post aliquanta iterum dicit: >dominus creavit me initium >viarum suaram in opera sua, ante saecula fundavit me, in >initio priusquam terram faceret, antequam prodirent fontes >aquarum, priusquam montes fundarentur, ante omnes autem >colles generavit me. quando praeparabat eaelum, aderam ei, et >quando firmos ponebat fontes sub caelo, cum ipso eram con>ponens. ego eram, cui adgaudebat cottidie. laetabar autem >coram ipso in omni tempore, quando laetabatur orbe perfecto. ex quibus omnibus fuisse ab initio, immo et ante omne quod dici
potest initium ab ipso patre progenitam sapientiam constat.

15

Quid autem causae


etiam antea innotuerit
15
et

fuerit,

quod non omnibus passim,

sicut nunc, 17

ad omnes eius

fides ac scientia pervenerit, ex-

ponemus. nondum capere poterat perfectam sapientiae Christi doctrinam rudis adhuc mundus et peritiae totius ignarus, denique statim in initiis, 18 cum adhuc hi qui primi creati fuerant homines in beatitudine degerent,

NPF
4 saeculum
I

in]
\

i?"

om.

NP
PF

5 prodirent]

F
|

proderent

P^

prodiret

7 genuit

9 adgaudebat]

gaudebat

14 exponimus

22

10

15

20

& , , &, , &' () , .& , . ^ . ,,

'.

^,,^ ,^ ,
Eusebius, Kirchengeschichte I
2,

1921

iov

-'

1)

, &, &. &, '


d

20

,
6

21

24

1,

15

Proverb.

8,

22

24

S. 24, 1

loann.

1,

aterbm:^^
1
corr.

[in dies sterbliehe

Lehen der kleinen

Zeit]
\

zumriv T^B'
|

TcBi

'

4
7/8

TERM
10
|

ATcmERB2:> TiM ATcERBT^


a,
>

7
|

9
Buchstaben

Ar
11/12
]

undeutlich

2 mal

Tr

yij

von Ac

RBM TERBM

,
| \

14/15 in
|

>
|

12

|13>
\

11

>
1

', die

15

ovo
\

15/16
|

Schw

16
'R,

ARBMZ
|

'
>
|

ffo
corr.,

|18 TERBM
^
|

21

durch Rasur

ERM
22/23
corr.

?)

22

Ec

TER
Er
setzt

23

in

Mr

24

^ ^^
R

TcER

nicht bergetilgt

>

ER

nicht bersetzt

Rufinus

2,

1921

23

10

mandato dei neglegentia corrupto in hanc vitam mortalem et fragilitati obnoxiam deciderimt ac terrae huius divina maledictione damnatae habitaculum pro paradisi deliciis commutarunt. iam vero qui ex huiuscemodi genitoribus per orbem terrae diffusi sunt, ferino magis ac be- 1^ luino ritu oberrantes non urbes ad societatem, non mores ad bonestatem, non leges ad vitae iustitiam tenuere. artium vero disciplinarumque apnd eos et totius philosopbiae ne ipsum quidem nomen habebatur, sed agrestes quidam et vagi per deserta nullis sedibus vagabantiir. si qua vero in ipsis boni semina naturaliter dementia inoleverant conditoris, haec inculta et incondita relinquentes magis ad usum malitiae, quo via bumani generis proclivius vergitur, conferebant. ex quo accidit, ut nefariis sceleribus inter semet ipsos agentes nunc corrumperentur, nunc etiam interimerentur ab invicem, usque quo procedente immanitate etiam devorarentur ab alterutro.

hinc

illae,

quae

mundo

sceleris fabulas reliquerunt,

theomachiae

et

20

15

gigantomachiae exortae sunt, donec nefariis ausis ultio divina nunc inundatione diluvii. nunc etiam populatione ignei imbris obsisteret et im-

manitatem scelerum poenarum varietate conprimeret. verum quoniam 21 creatori suo humanum genus malitiae morbo et contagione corruptum emendandum videbatur potius quam delendum, miseratus tunc obscura20 tas per nequitiam mentes et tenebris caecitatis obstructas
in principio erat
ille ipse,

qui

apud deum deus verbum

et sapientia patris,

nunc angeineffabili

lorum ac ministrarum virtutum legationibus

utitur,

nunc etiam

NPF
societatem non mores ad
07)i.

edd. antiquiores

8 quidem
|

F
\

9 bona
itineris

Pi
I
I

inoleuerat libri
uergitur] libri,

conditoris] c***toris
\

P^

11 generis]

PF

uergit edd.

13 ab alterutrum

XF

22 ministro-

rum

uirtutibus

24

vjtoejjxooi,

& &) ,
.
d'

Eusebius, Kirchengeschichte

I 2, 22.

23

vxsgoXfj
y.cu

10

3 ' , &, ^^ ^ , .
?

^ ^7]. , ^^ & ,
.
^
,

&. ^ ^

,^ ,^^ ^ /^

2*2

-^
ti-

20

^ . ^ ,.& , , , ^, & ^ ^

^, .,
&&
,

&, &
//

Kor.

1,

24

ATERBM^"^

&
1/2
7

2iiial

TrR

ERBM tx TERBM
|

&
TcERBM
corr.

ATERB
IUI

^ TERBM
AB
//////

T^
|

Tr
8
|

ARB

corr.

S. 18, 13/15

23

&nvjnov

' ^. &^ &


Tc
|

>

10
10/11

12

ATERM

^
A^

'

11

TERBM
|

TcER

13

14

TERBM

16
\

20

A^Jt^

getilgt
I

der Gemeinschaft hat mit

dem Vater an allem Guten


|

vgl.

21/22

'

xog einen Leib an wvl

BM

^& ATER

ivirkte
1

Vershnung dem Menschengeschlecht

24

ABM

TER

av-

dass Gott anziehen vnirde einen Menschen taid

Ruiinus

2,

22. 23

25
dei ac iustitiae

dignatione
reppeiit,

ipse

adest et rarum sicubi

quem

memorem

qua humanuni nititur genus non in alia quam hominis specie, qua solum homines doceri aliquid et instrui ac iuvari possunt, donec paulatim gentem integram, quae He- 22 braeorum appellabatur, ad sui cultum venerationemque convertit. quibus etiam, utpote adhuc rudibus et contagione vitae prioris infectis. per Moysen prophetam typos et adumbrationem divini cultus per sabbata quaedam mystica et circumcisionem corporis altius aliquid in spiritu
divinis revelationibus, monitis

salubrioribus,

instructione,

deum

decebat, reformare ac revocare de tenebris

10 significantem

ceteraque

sacratioris olim futurae eruditionis inpressit.

huiuscemodi praecepta legalia velut elementa quae tarnen lex cum velut 23
offulsisset et odoris sui fraglantia

initium

quoddam luminis mundo huic

mare

ac terras longe lateque conplesset atque ex ipsa diyersis in orbis

partibus

15 vel philosofi
et

nidorem quendam prudentiores quique capientes legislatores modesta quaeque et verecundiora praecepta atque honestatis
conscia
auditoribus
suis

iustitiae

paulatim tradere atque insinuare


decora atque honesta

coeperunt

et agrestes ac feros

hominum mores ad

instituta revocare.

tunc amicitiis coire inter se viros et concordiae subire foedera docuerunt, tunc iuvare se invicem homines et usum rerum

20 discunt habere

communem, donec

instituti prudentioris docilis

humana

mens

ad invicem patiens redderetur, ut huiuscemodi consuetudinis prolusione praemissa apti iam et parati etiam ad divina fierent in quo ipse instituta patrisque omnium dei scientiae capaces existerent.
et

societatis

iterum

omnium virtutum

magister,

ipse

sermo ac

ratio et

verbum ac

25 sapientia dei, ipse qui iu initio

cum

patre creaverat hominem, ipse, in-

quam, humanae quoque naturae adsumpta substantia et specie formae servilis indutus in nullo penitus ab eo, quod nos sumus, diflferentis, tempore, quo Romani imperii regnum nobius latiusque consurgere ipse praestiterat, ingressus hunc mundum communi quidem nobiscum nascendi
30 aditu, sed nullo auctore patefacto ea egit et pertulit, quae de eo futura

NPF
10 huiusmodi
|

12 fraglantia
\

flagrantia

PF

13 atque

deleii-

dum

22 etiam om.

25

in initio]

in intio

initio

F^

(?)

.
rrjc

10

&^ - & - & ^ , >& < ^- , -, > ^. > - -' ^ , , >. ,> 6) ^ . >^> ^. >/ <,^ ) > ^, , ^' > -^ - & - [
2g
Eusebius, Kirchengeschichte
I 2,

24. 25

24

>
>

yjcov

><-

25

8-15

Dan.

7,

9.

10

15 S.

28, 4

Dan.

7,

13. 14

ATERBM^^
1

ATER

Tfi

ATiB^"

TcERM

5
|

cd

auf Rasur Ec
nvL

inl

rtjv

TERM

Ttjv

zijv

inl

TERBM

?;

ATER

tQ

TcER S
10

'

71

dem.

ev. 9, 17, 4

c.

Marc, de

eccl. theol. 3, 17,

10

BM2/[=

<]

de
10]

eccl. theol. 3, 17, 10]

12

ot

[=^]

ATER
[c.

Marc,

Marc, de

eccl. theol. 3, 17,

Ol

TER

T^ corr.
[pr.

13/14
1

14
c.

ev. 7, 15, 13.

11, 38,

dem.
c.

ev. 5, 19, 3.

Marc, de

eccl. theol. 2, 9, 5.

4,

15

^[ecl.

20, 4.

3,

17, 10]

Marc, de
|

c.

Marc, de
9,

eccl. theol. 3, 17,

10

16
ecl.

[dem. ev.

17,

c.

Marc.
c.

2, 1,

c.

Marc, de

eccl. theol. 3, 17, 4]


|

c
ecl.

>
9, 17,

\.

eccl. theol. 3,
\

proph. 148, 27 vgl. 149, 10


proph. 149, 1

Marc, de

eccl. theol. 3, 17, 10

ATERB
17, 4]

dem.

ev. 9, 17,

c.

Marc, de
[ecl.

eccl. theol. 3,
1

9, 17,

/ >
I

c.

Marc.

2, 1,

117
[c.

ev. 9, 17, 4]

Marc.

18

A^TERBM.^
ecl.
c.

proph. 149, 2

Marc, de
2, 1,

eccl. theol. 3, 17,


c.

^
2,
],

ATERB
c.

proph. 149,
eccl.

dem.

Marc, de

theol. 3, 17, 4]

A^m

18

S. 28, 1

Marc.

2, 1,

[dem. ev.

c.

Marc.

Marc, de

eccl. theol. 3, 17, 4]

-(}

proph. 149, 2

Rufinus

2,

24. 25

27

prophetae praedixerant.
simul esset
paternae
sed
et et deus,
jiietatis

viri

etenim

divinitus inspirati
et

adventare huic

mundo
vita

hominem, qui doctorem omnium gentium


utque rursum inu-

ac religionis futurum sacrosanctis oraculis cecinenint,


discederet
a mortuis et post haec
rediret.

mortis

modum, quo de hac

5 sitato

more ad viventes repedaret

caelum

adiret,

unde descenderat, atque in deum

de quibus quamyis evidenter 24


dicit

quam
eo
ita:

plurimi significaverint profetarum, tamen unius indicium Danihelis,

scilicet

quantum

brevitatis necessitas indulgei adhibeam.

ergo de

10

15

>videbam et ecce sedes positae erant et vetustus dierum >sedebat et vestimenta eius sicut nix alba et capillus capitis >eius sicut lana munda: thronus eius flamma ignis, rotae eius >ignis adurens. fluvius igneus percurrebat ante eum. iudi>cium positum est et libri aperti sunt, et post haec: videbam 25 >et ecce cum nubibus caeli tamquam filius hominis veniebat >et pervenit usque ad vetustum dierum et in conspectu eius

XPF
11 rotael

PF

rota iV

28

>6&7/

> > > ,


'

-,

, . , ,' ^ .&
Eusebius, Kirchengeschichte
I 2, 26.

27

3,

13

&<.
, ?/

10

,& , ., & & ^ , <


7]
:>
^,

26

27

&&.
1

> ^,
,

&, , ^ ',
,

&,

ojq

0-

.
16.
[c.

'

-. ^,
[Exod.

?]

&
2,

' 18
Levit. 4,

.
proph.

5 6 loann.
6,22.

1, 1

16/17

Hebr. 8,

40]

ATERBMJTyi
1
ecl.

[dem. ev.

9,

17,

c.

Marc.
|

2,

1,

c.

Marc, de

proph. 149, 3

[vgl. 21]

avrj

Marc.

2, 1,

c.

Marc, de

eccl. theol. 3, 17,

4
17,

149, 4]

RBM
I

[dem. ev.

9,

AB
B^

5/6

^edv einmal

>
11

Ti

Tc

6/7

ATERM
| |

(unseren) Erlset [unseren)

14
Herrn
\

eccl. theol. 3, 17, 4]

[=<]
ecl.

^ TERM '
iv

ovx
corr.

Mcm

BMER
|

13

20,

14

AR
13

Jesu Christi

nach

+
14
ivie
|

ARM
AB
T'ER

15

jene Stimme welche xu ihm sagte


|

Tr
|

17
con.

BM
Tc

ATER

22

>

24 ovvv T^

Rufinus

1 2, 26.

27

3,

13

29

>prolatus est et datus est ei principatus et honor et regnum, >et omnes populi tribus linguae ipsi servient. potestas eius >potestas aeterna, quae non pertransiet, et regnum eius non >corrunipetur*. haec omnia manifestissime de nullo alio nisi de sal- 26 vatore nostro, qui erat in principio apud deum deus verbum, dicta infilius etenini hominis propter hoc, quod in novissimis temtelleguntur. poribus in carne natus est, dicitur. de quo latius si qui scire desiderat, 27
in suis locis adsertiones

horum

digessimus.

Nomen autem hoc quod


10 phetas olim fuerit

diximus Christi quomodo etiam per proest edocere.

3 1

adumbratum, tempus

primus ipse Moyses 2

volens ostendere, quid venerationis in se


tineret,
ei

nomen

Christi et mysterii eon-

cum

iuberetur typos et imagines sacramentorum caelestium, sicut


fuerat ostensum, in lege describere,

in

monte

cumque ritum
erat,

consti-

tuendi pontificis traderet, quantum mortalem docere fas


15 supra

eum, quem
un-

omnes homines ut
hi,

esset

honore

et meritis

decernebat, per

guenti cuiusdam mystici sacramentum Christum nominavit, quo per hoc


discerent

qui per legem instituebantur, quia quod super omnes ho-

mines honore et reverentia habendum est, Christus nominatur. sed et 3 idem Moyses longe per dei spiritam providens, qui sibi praepararetur

NPF
7

qui],

quis

NF

17 supra

19 spiritum

dei

-, )&, . & ) , ^, ,
30
Eusebius, Kirchengeschichte
1

3,

4 G

10

20

25

> > ><'


1

>&, , >,
],
Ol
,

& &) ) &,


,

, ,,
}

. ,, ,. ^
y.al

(]

? .
lyvm

] ^' ^.
/.
&^<,

'/

5
6

.,

> >^

-,
1921
\

^;
-

& ^
-

&
1.

in. Num.

13, 17

Thren.

4,

20

>
|

TER
4 y oiv

,
ovv

durch Rasur

corr.,

^
ER^
///////

2225

Ps. 2,

diaood-iv

^^"
TcERM
\

ATER '
1

BM
|

AByf

T>

10
\

'

ATERM

/ '
[c.

ATERM

vvJ
16
36
c.

14

>
]

/ |

TcERM^
|

18
dem.
ev. 4, 16,

19
eccl.

'^[=<]
theol. 2, 1, 4]
I

[ecl.

proph. 142,

Marc, de

ATcERM
[ecl.
\

Marc, de

eccl. theol. 1, 20, 75.

3, 5,

20]

20
1, 4]
d/)
I

proph. 142, 6

dem.

ev. 4, 16,
corr.,
|

36

c.

Marc, de

eccl.

theol.

2,

durch Rasur

21

Tr

EBM

AT'R
|

25

Rutinus

3,

46
regnum

31
susciperet, maioris

successor, et praenoscens,

quod

is

qui post se

sacramenti minister existeret, lesum cognominavit eum, qui prius Auses 4 parentum fuerat appellatione vocitatiis, sciens quod in huius vocabuli

sacramento maioris cuiusdam gloriae rex, quam mortalis natura recipit. ita igitur per gemina haec appellationis indicia in altere 5 poneretur.
pontificatus,
in

altero

regalis

formae exprimuntur insignia.

et lesus

Christus,

tamquam

qui rex et pontifex esset, pariter nominatur, ut ne-

que in eo aliquid quod ad religionem neque quod ad potestatem pertinet deesse populus per praecedentia sacramenta mystice institutus agunde et prophetae acti divino spiritu simul et impietatem 10 nosceret. et tale aliquid ludaeorum et gentilium in eo praevidebant salutem. unus ex ipsis cui Hieremias nomen est, praecinebat: >spiritus<, inquit, >vultus nostri Christus dominus conprehensus est in cor15

(>

>ruptionibus nostris, cuius diximus: in umbra eins vivemus in >gentibus<. sed et David magnificus yates haec de eodem memorat: >quare fremuerunt gentes et populi meditati sunt inania? ad>steterunt reges terrae et principes convenerunt in nmim ad-

>versum dominum
ex

et

persona ipsius

Christi:

adversum Christum eius<, >dominus dixit ad me:

et

paulo post

ait

filius

meus

es

KPF
4
rex] res
I

P2

14

cuius]

NI cum

Graecis cui

uiuemus]

uiuimus

yP

17/18 aduersum] P^F"^ aduersus

NP^F^:

sie bis

>, >
32

>0.

10

15

.
&,

,^ , ) '^ ?] , , , , ^- , /,& ^ , . .- , - 3 , ,
3, 7

Eusebius, Kirchengeschichte

atT7]at

, .

20

30

' & ,
'

,' ''" ' ^ ,, ,'


,

, ^
&,
'
]

,, ,^ ^ ^ &
<.

11

"*

'- 10

' 11

13
5

,
>
TERM
|

'|

2,

7.

ATERBMZ^

>
21

ATER
ER

'

&
13

10 huvxov
|

AB
|

12

15

]
|

16/17
|

17
]

18
;<

"^ >

R
|

&/
29

TERBM

24
|

26
|

^>
31

28

7) >
|

^^

T^ERBM

, ' corr.,

Rufinus

3,

711

33

ego hodie genui te. pete a me et dabo tibi gentes heredi>tatem tuam et possessionem tuam terminos terrae<. non solum autem pontifices unguento chrismatis apud Hebraeos consecrabantur, verum et reges, qui et ipsi, quoniam divinitatis nutu per prophetas sa>tu,

5 crato
licet,

quodam
regis

chrismate delibuti sortiebantur sceptra regalia, imaginarii

tarnen etiam ipsi Christi appellabantur,

quo

scilicet

etiam in ipsis

caelestis

imago ac species

servaretur.

sed et in prophetarum or- 8


chrismatis consecratos

dine invenimus nonnullos simili

modo unguento
filius

ministerium divinis eloquiis praebuisse et gnaros redditos futurorum.


10 quibus

ex

omnibus constat, quod


et

dei et
et

verbum ac

sapientia patris,

quia verus rex est

omnium saeculorum
est,

quia verus pontifex est futuet repleat prophetas,

rorum

quia verus propheta

quippe qui inspiret


est,

ideo vere et Christus nominatus

cuius nominis per eos, quos supra

15

pontifices, prophetas et reges typus et imago praecesserat. quoniam, ut diximus, ad breve tempus vitae huius Christi appellabantur, ad solam veri Christi imaginem conservandam quamvis

enumeravimus,
illi,

verum

NPF
6 quo]
1.

NF
II.

quod
\

8 unguento]

in

unguento

11 futurorum] N^F

bonorum
Eusebius

14 enumerauimus]

NF

commemorauimus
3

1"

20

' '^, >^ . > ^^ , ^). . , . '


> .
>

, , . ., ... . .. & , ^ , ^/ .^ ' >. , >34


Eusebius, Kirchengeschichte
I

3,

12

7/

jcaga

12

^,

13

'

(^'^'-

<.
'

{^,

>

{^

-, , d<'

)]

1214

Luc.

4,

18.

19

[les.

61, 1]

1619

Ps. 44,

7.

ATERBMZyl
2 Tc
7

}]
ATERB
9

',
TcERB,

con.
|

6
|

ATEM
8

RB

lich

?.
avaoGiv
ecl.

}} '
R
\ |

AM
|

AB

hwnanis opibus
10

der Gottheit des Vaters

/^
noja
|

T<'ERBM
15

^ AT*
|

/ ^/

'

undeut-

TERM^"
11/12

.'
i

ATER
|

12 zur

proph. 229, 13

14
18

ATER
[ecl.
////////

1
dem.

&

auf Rasur Ac
c.

ATERB

proph. 58, 17
(4

5, 2, 1

von dem Sein

Intei-punction vgl.
|

vgl. 229, 7

ev. 8, 2, 41

Marc, de
ev. 4,

eccl. theol. 1, 20, 84]

Buchstaben

radirt)
|

dem.

1,

49.
]

7. 8.
22

16,

47 vgl. 48.
|

zur

Interpunction vgl. dem. ev.

>

'

4, 15, .59

24

nao^

T'ERM

Ruiinus

3,

12-1

35

compositione
nos haben
qui

solet,

Cjuadam mystica consecrati olei tarnen huius, quae inter materiae ac liquoris perungebantur. verus autem hie,

de caelis venerat et cui omnia quae praecedebant gesta faerant, Christus non humanis opibus quaesita sumit unguenta, sed novo ac sin- 13

:,

gulari

modo
ante

multis

saeculis

paterno spiritu infusus et unctus Christus efficitur, sicut de eo vates Esaias praedixerat ex persona ipsius

10

10

Christi dicens: >spiritus domini super me. propter quod unxit >me, evangelizare pauperibus misit me, praedicare captivis >remissionem et caecis Yisum<. nee sohis Esaias divinis haec prae- 11 dixit oraeulis, sed et David similiter inspiratus testatur de Christo, dicens ad ipsum Christum: >sedes tua, deus, in saeculum saeculi, >virga aequitatis virga regni tui. dilexisti iustitiam et odisti >iniquitatem. propterea unxit te, deus, deus tuus oleo laetitia'e >prae participibus tuis<. in quibus verbis primo quidem eum evidenter deum designat, secundo vero per aequitatis virgam sceptrum in

eo regale eommemorat.
indicat, dicens,
laetitiae,

post vero etiam qualiter Christus effectus


sit

sit,

15

deus a deo non oleo communi, sed oleo nee sicut partieipes sui, id est illi, qui in imagine praecesserant,

quod unctus

NPF
1 consecrati]
1

16 uero

ovi.

P- consecrato XP^FP^ 14 primum


\

consecrata

F^

caelis]

PF

caelo

' .> >


36
y.al

Eusebius. Kirchengeschichte

I 3,

IG

19

>

Oov<,

>.

>
10

15

20

^ ' ^ ', . . , . 3 ' ', , , .. , ,


] '
a)j'

<. ' . - ] ' )]' ,


?.?]^'

^ >

&
6

&

16

17

',

18

'

19

35

Ps. 109, 1

>

57

Ps. 109, 3. 4 vgl. Hebr. 7,

,
11- 2
[pr. ev.
5,
7,

AT ERB
2

:v^

TERBM
1,
33.

]
Marc.
4,
1,

dem.

ev. 4,

16,

6
12

c.

2,

' ATERM^
Tr

>
|

[dem. ev.

1,

33. 37.

2!/
|

corr.

>
ErR2

15

^
17
1

TERBM
19

AB ATcERM
26

>
TERBM

TER
|

8) ^ ^^
|

12, 13
|

20]

dem.
7]

ev.
|

3,

1.

16,

6.

5, 3, 1.

11

ATER

14

',

16

18

'm
|

22
9c

>
|

23

airijv

24

rf^

ATER > ATER


der
.

25/26

Zonar. 13, 4

TER TER
TcE

Zonar.

AT^RB

hat von Natur

Rufinus

3,

1619

37

sed

prae participibus suis, oleum yero laetitiae in sacris voluminibus


sed et de pontifieatu eius ig
in loco tale aliquid arcanis signat eloquiis,
filio

intellectu mystico sanctus spiritus designatur.

idem David

alio

tamquam

ex persona patris de

pronuntiantis

>de ventre<, inquit, >ante

10

>luciferum genui te. iuravit dominus et non paenitebit; tu >es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech<. hie autem Melcbisedech in divinis voluminibus sacerdos fuisse dei summi refertur, sed qui non oleo communi perunctus sit. neque qui ex successione generis susceperit sacerdotium. sicut apud Hebraeos fieri mos et ideo secundum ordinem ipsius sacerdos futurus dicitur Christus, erat, qui non olei liquore, sed virtute caelestis spiritus consecretur. idcirco denique cum multi apud Hebraeos oleo in hoc ipsum sollemniter consecrato uncti sint Christi et sive reges sive prophetae sive etiam pontifices

17/18

per hoc fuerint


15 tatoribus

instituti,

nullus ipsorum vel genti vel discipulis aut sec-

ex

suo

vocabulo

nomen

dare potuit

et

appellare discipulos

Christianos, nisi hie solus, qui verus est Christus et

sed pateruo spiritu perunctus.

hie sectatorum

non oleo humano, suorum populos et uni-

versam per totum

mundum

sui

nominis gentem ex veri Christi vocabulo


Christianos.
si

20 Christus requiris et eius auctorem rimaris qui auctor est

25

unde genus ducat omnium, audi, quid oracula divina per David magnificentissimum vatem ex persona ipsius summi patris loquantur, sicut et paulo superius memoravimus: >e ventre-^, inquit, >ante luciferum genui te<. et quamvis ventris appellatio in eo qui recte incorporeus creditur, convenire minime videatur, tarnen tropicis ac mysticis legibus hoc est quod indicatur, quod non extrinsecus et aliunde substituerit filium pater, sed ex semet ipso ae, si dici potest, de interioribus suis, ut hoc ipsum sit ille qui natus est, quod est ille qui genuit, et ne adoptionis lege extrinsecus videatur
igitur

appellari fecit perenni

nomine

adsumptus, sed quantum appellatio ventris intellegi suggerit, salva re30 verentia incorporalitatis
ait

intrinsecus

editus

designetur veritate naturae.

35

ante luciferum, ante mundi et ante totius creaturae designat initium. distinctio sane inter verum Christum et imaginarios illos 19 qui piius praecesserant, quae habeatur, evidens in hoc indicium datur, quod Uli priores Christi nulli paene nisi genti propriae cogniti sunt, huius autem veri Christi non solum nomen, sed et potestas et regnum per omnes nationes et per Universum orbem terrae diffusum est, non

quod vero

NPF
2
spiritus sanctus
\
\

5 paenitebit]
|

PF

p.

multi ante
I

13 sunt
1

XF^

23 genui
1.

te

. F^

eum

12 multij

KF

24 eo

scr. euiu

28

et]

ut .Y

31 luciferum]

PF

genui te

3g

xaX

10

, ' &3'
,

15

,
>
der
1

. & ^ -& -. ', ^ , ,, ^^ ^ & . ^ ^^ & Eusebius, Kirchengeschichte

jcQoaxvvelo&aL

, ?.

3,

20

4,

20

y.al

^.

^,
-,

,,

20

.. ^ ^^ ^ &-- ; ' -, >, ,>


&
,

>

<.
2
|

1921

les. 60,

22

S. 40,

les.

(35,

16

ATERBMT^
ATER
WahrJieit Gott ist
1 \

nach

&+
J

der in Wahrlte ist


|

dem

TERBM
|

6 TLO 9
zeugt

ARBM TERBM
10

>

8
|

5
|

4 AB TERM

34, 3

> >
|

den Plural be-

>
11

R
IV

10/11

2'
Jesu Christi
\

ATER ATER

Tcm
13

15

ATERM^"
20

)
ihr meinen

'/. & ^ ^: } ^ &^ ^&


ATER
12

>^

-f

>
\

TER

oW

ATEBM^"
|

>

(ex

sil)

TER

ATER

14

TER

ATERM^ >

corr.

Ec

&

17/18

19

>^4

TERBM^" TcERMi;[=@] [dem. ev.


|

10, 8, 111]

dem.

ev. 10, 8, 111

22 Atywv

[dem. ev.
frehtet

2,

3,

144] euch die

Namen

Rufinus

3,

20

4,

13

39

solum cognitione vocabuli, sed et divinitatis cultii ac religionis reverentia consecratum. in omni namque terra tarn quam verbum et sapientia patris, tamquam deus et dominus Christus lesus colitur et adoratur, sicut divinum de eo pronuntiavit eloquium, dicens: >quia in nomine lesu
5

>omne genuflectetur caelestium et terrestrium et infernorum >et omnis lingua confiteatur, quoniam dominus Christus in
>gloria est dei patris<.
sed et affectus et

unde non solum potestas

eius et

regnum,

amor

tantus de eo credentium mentibus inolevit, ut

etiam animas ponere pro


10 gladiis

obicere

nomine eius et cervices suas persecutorum non morentur, dummodo sacrosancta apud eos nominis
haec interim nobis necessario nar- 4
1

eius fides et reverentia conservetur.

rationem rerum praecesserint, quam persequi instituimus, in quibus ostendatur nomen Christi lesu domini ac salvatoris nostri non novellae appellationis alicuius, aut ex carnali hac nativitate, sed a deo ipso originem
10 ducere.

Quod autem

recentis vocabuli Christianorum

gens videtur

et ritus

observantiae eius nuper exortus, quid etiam haec ipsa novitas in se ve-

47

Phil. 2, 10. 11

NPF
1

solum

XP1

sola

P^F

genuflectatur

et terr.]

PF

terr. ;\'

confitebitur

christusl

iesus ehr.

PF

est

om.

40

Eusebius, Kirchen geschiebte

>
d'

10

2<)

25

^^,, - ,. ^ . ^ . ., , . &. , , ^, ., . ). , , ?j

ai

'/<.

-!

^.
,

7/

jtoiv

^, ^
I 4,

48

7/

Jtl

03

^,

'
^
,

^.

ri/.

^,

', , ^
18, 1.

,'

,|

28/29 Gen.

26, 2.

3,

ATKRBM^"^
2

TER

10
|

> ' + Tc
15
(5'
|

12

ATERM^
TcERM
i

18

^
i

>

62
\

IS
|

TERBM
vor
corr.,

+
ERM

Tr
|

17

TER

22
|

TER

23

]
TERM
|

25/26

ATER

'

Mcm

26

^>

AB
28/29

27,28 Christus den Sohn Gottes

29

ATER

Ruiinus

4,

48

41

tustatis

eontineat,

ostendamus.

antiquissiinum prae omnibus fere gen- 5

tibus Hebraeorum genus baberi puto, qiiod nulli dubitandum videatur et quod apud ipsam gentem secretior quidam religionis cultus et observantia divinis mandata volnmmibiis continetur, in quibus etiam de nonnullis iustitia et pietate praeditis viris refertur,
et ante

quibasdam quidem, qui

diluvium fuerint.
filiis

aliis

antem

et

post diluvium, in quibus de

Noe

10

omnique prosapia scribitur et usque ad Abraham peromnes 6 tenditur, quem parentem gentis Hebraeorum constat existere. ergo illos, qui ab Abraham sursum versus usque ad primum hominem generationis ordine conscribuntur, etiamsi non nomine, rebus tamen et cum 7 religione Christianos fuisse si quis dicat, non mihi videtur errare, enim nomen Christiani hoc indicet, quod Christo quis credens per eius
atque eius
reat

doctrinam fidem pietatem ac iustitiam teneat et studiis divinae inhaesapientiae atque omne quod ad virtatem pertinet exsequatur, si,

15

inquam, haec sunt quae Tocabulo Christiani nominis indicantur et verae eum religionis sectatorem designant, hoc erant etiam illi sancti, de quibus supra diximus, viri, quod Christiani nunc esse profitentur. neque 8

enim aut corporalis

eis

inerat circumcisio aut observatio sabbati, sicut

ne nobis quidem, aut uUa de ciborum observatione religio vel cetera, 20 quae posterioribus per Moysen figuraliter magis et mystice observanda
traduntur.
gis!
illi,

cum

igitur absque bis

quorum supra meminimus,


Christi,

omnibus obserTationibus fuerint viri, secuta autem sint fidem

reli-

eius,

quem nos nunc sequimur,


perioribus adprobavimus,
Ulis esse

quem

frequenter apparuisse

eis

et

edocuisse vel monuisse ea quae ad fidem et pietatem pertinent in su-

quomodo

dubitabitur ab
et

illis

coepisse et ab

deductam huius gentis originem, qui

eundem deum aucto-

rem

et

ducem

vitae sequebantur et in simili religionis observantia per-

NPF
1 ostendamus]

ostendam

ostendemus

in

quibusdam P^

20 mystica

22

sint]

PF om.

42

> /&
10

> >,
><.
?.

^ '( ,& , <' & . .^ , > (<. ) , ^


Eusebius, Kirchengeschichte
I 4,

14

>

10

\4

20

, &, ^ ^' )
3/4 Ps. 104,

-^ , ,
\4
-,

11

^ <>
,

&

12

> -

^
12, 1
]

\)^

.
)

13

^
14
12, 3

1
18,

11/12 Gen.

15, G vgl.

Rom.

4,

16/17 Gen.

1719

Gen.

18

21/22

vgl.

Gen.

ATERBMT^
2

ameod-e

dem.

ev. 1,

TERBM
corr.

Schreiben corr.

11

13

^v

21

TrB

9
*
|

"
,
20.
|

AR
2,

,
|

^
|

[ecl.

proph.

,
10

22|

6
|

ixsivojv

ATER
im

-/qovoj

&
1,
|

TERM aus TERBM

TERBM
6,

&
|

in

[dem. ev.

10]

praep. ev. 7, 8, 23
\

15/16

iv

18/19

'

&
\

20

>

25

26

Rufluus

4,

913
illis

43
praemissa
et

sistebant?
religio
est,

in

tantum

denique haec in

praeformata 9

ut ne ipso quidem nomine,

faeere videtur, habeantur alieni, sed et


anos. 5

quod certe solum differentiam ipsos iam tunc non solum Christidieitiir

sed et Christos esse appellatos divina testantur eloquia.

enim de illis ex persona dei ad alienigenas gentes: >nolite tangere >Christos meos et in prophetas meos nolite malignari<. haec 10 cum de Abraham vel de bis, qui per illud tempus ad dei cultum pertinebant,
dicta referantur, evidentissime et luce clarius in ipsis et ante

ipsos Christianorum gens


10 religionis

iam tunc

fuisse et

omnem
jier

tenuisse pietatis ac

15

20

25

adventum carnalis omnes gentes communicatam et omnibus inpertitam nationibus constat, quo sapientiae pietatisque thesaurus, qui velut intra angustum conclave pro raris quibusque cultoribus tenebatur, uniTersum mundum fidei ac religionis profusione ditaret et quod prius viritim praebebatur, nunc simul et subito gentibus integris et populis ac nationibus ingeratur. quod ita futurum divina inspiratione prospiciens quidam eximius prophetarum stupore mentis adtonitus cum admiratione exclamat et dicit: >quis audivit talia? et quis locutus est ita? >si peperit terra in una die et si genita est gens de semel<. Et item in alio loco de bis ipsis, quod sermo divinus gentem simul parturiendam esse praedixerat, contestatur et dicit: >his autem, qui ser>vient mihi, vocabitur nomen novum, quod benedicetur super >terras<. quod autem ita novum nomen quam Christianorum vocabulum gentibus datum est? novum autem dicit nomen nuper dispersum, non nuper inventum. verum et hoc ipsum ita futurum et hanc benedictionem nominis ac fidei omnibus esse gentibus largiendam nequaquam de ipso namque Abraham, dum adhuc esset divina oracula siluerunt. in praeputio constitutus, dicit sermo divinus: >credidit Abraham deo >et reputatum est ei ad iustitiam et amicus dei appellatus
observantiam designatur,
praesentiae Christi per

quam nunc

.^

11

30 >est<.

35

quem apparuisse frequenter et ineum quae ad pietatem et religionem pertinent supra edocuimus, Christo scilicet, per quem omnia constare, quae gesta sunt vel gerenda, a quo etiam ad ipsum Abraham responsa huiuscesaepe probatum est. modi deferuntur: >et benedicentur inquit, in te omnes tribus >terrae<. et iterum: >faciam te in gentem magnam et multam in quo evidenter >et benedicentur in te omnes gentes terrae-,
credidisse igitur refertur ei
stnaxisse
,

1-

13

exprimitur,

quod

ille

cultus atque

illa fidei gratia,

quae tunc Abrahae

KPF
3 uidebatur habebantur
|

18 clamat
|

et]

aut
|

P^

19

et]

aut

22 uocabitur]

PF

uocabuntur

23 terram Pi

25

et hoc]

hoc

44

'
10
^1 2

& ^ &, ; ^^-.


Eusebius, Kircliengeschichte 14,

.
^

,
1

0J

v.Chr.

20

, ' , ,, . ,&' ^ . , '^


&,
{^

,^

-,
,
37

"1

.
Luc.
2,

'
>

>

18-20

2J

21 Mich, an D,

ATERB,
2

von 3

^
|

26 -S.

46, 3 Act.

TER
7/8

2/3

i/hw > 2" +


15

Tcm

7
|

> BD ARBD
D
17

TcmEM
|

ER
BD

', ATERM
13
|

BD

ATERM:^

>

BD

/ ,/
ijon

>

?.

> BD
tro?
|

11

^
>
D
]
|

15

//

hog

>

>
19

>
TERB

18/19

BDM BDM

ATER
23

/
|

ADM
20
|

22

ATER TERBDM

>

ARBDM^
TER
|

auf Rasur

24

ABDM^"

26

durch Corr.

-f-

Rufinus
et paucis illis qui ad id

4,

14.

1,
ac per

13

45
erant, concede-

temporis fide

et pietate insignes

batur,

postmodum per omnes gentes

omnes

terras esset benedicest,

tionis titulo per

divinam gratiam largienda.

certum namque

quod

sicut ille credens ei qui sibi apparuit iustificatus est et paternis super-

stitionibus

repudiatis

ac spretis dei veri praecepta fide atque operibus


ei

exsecutus est et per hoc

dicitur:

>quia benedicentur in te

om-

>nes tribus et

omnes gentes

terrae<, ita et Christiani fide atque 14

operibus id agant,
10 sicut

ut paternae superstitionis errore depulso sequantur


est Abraham, et ex simili fide eius iustificentur. Abraham, quid igitur obstat, ut non una atque

deum, quem secutus


iustificatus est

15

eadem religionis observantia deputetur in bis in quibus unam atque eandem fidei atque operum esse constitit formam? et ideo non novella
neque peregrina
15
est

Christianorum religio vel nuper exorta, sed


est,

si fas

est libere indicare

quod verum
initio

prima omnium atque ab ipsa simul

mundi
quidem

origine ac nativitate descendens

eodem Christo deo doctore


et

et in-

stitutore

iam inde ab
ista sufficiant.

speciem formamque suscipiens.

de his

Verum posteaquam consequenter


debuerant anteire, praemisimus,
20 sentia

ea quae historicam narrationem


ut et a corporali prae-

^51

superest iam,
et his,

domini

et

salvatoris

nostri

quae deinceps
geritur,

gesta

sunt,

velut itineris nostri adgrediamur

exordium, ipsum omnipotentem verbi


cuius
res

patrem

deum,
ac

sed

et

ipsum

lesum
igitur

Christum,
et

dominum
[] auctorem
25
et

salvatorem

nostrum,

caeleste

dei

verbum, adiutorem
]

narrationis

nostrae

precibus

invocantes.

secundo

et 2

quadragesimo imperii Caesaris Augusti anno, ab Aegypto vero subiugata Antonii vel Cleopatrae interitu, in quam novissimam Ptolomaeorum apud Aegyptum regna ceciderunt, octavo et vigesimo anno dominus et salvator noster lesus Christus prima adscriptione census Cyrino Syriae
praesidente

30 est,

'III]

secundum ordinem totius prophetiae, quae de ipso praedicta Bethlehem ludaeae oppido nascitur. hunc autem Cyrini tem- 3 poribus habitum censum etiam loseppus inlustris Hebraeorum historiografus memorat, adnectens huic narrationi etiam Galilaeorum haeresim iisdem exortam esse temporibus, de qua apud nos Lucas in Actibus apostolorum meminit his verbis: >post hunc<, inquit, >surrexit
in
|

NPF
11/12 una atque eadem
cuius]
|

12 forma NPl>

15 deo ow.

22

NF

unde
I

26 novissimam]

P^F cum

Gr. novissima

P^

novissi-

mum

30 iudae Pi

46
>o

> , >^ ' ?] >> , >


10

, , - ), Eusebius, Kirchengeschichte
I

<.

d'

>&
>.<
.

> > . ^,. >


>
<.

20

>> ^.^ >


610
seph.

^ <.
1215
Joseph.

'

1820
Jo-

losepb.
2,

18,

18,

J.

118

ATERBDMi:.!
2 3

&
|

'^
y'
|

Ti'ERDM, Tc

unleserlich,

7.abv

BD

4
|

TERBDM TERBDM Jos


"^THttJ

6
|

?. BDA
|

9 aus

Jos

xb-ix:

ATER

saddtccum und sadduchum

?
\ |

avOQvw
corr.

)|

D ATER

12

HSS
16

Jos

13

TcERBDM
18

Jos

BD

>
ATER
|

17

DM

BDM^'Jos quo
los
j

in tempore

ATKRDMZ"

19/20

Niese

Rufinus

, 46

47

>Iudas Galilaeus in diebus conscriptionis census et avertit >populuin post se. sed et ipse periit, et omnes qui credebant
>ei,

dispersi sunt<.

de

bis

autem

ipsis

loseppus,

de quo supra i

diximus, in historia
5

sua octavo decimo Antiquitatum libro hoc

modo

memorat:
>Cyrinus autem vir imus ex consessn curiae
>magistratus
>honorabilis,
>et

Romanae per

singulos

usque

ad

gradum

consulatus

ascendens, cetera quoque

cum

paucis Syriam venit, a Caesare ius dare gentibus missus

censor simul patrimoniorum futuruss

10

et

post pauca

ait:

>Iudas vero Gaulanites, vir de civitate Gamala.

Sadducum quendam
plebem, adserens
inponeret
libertatem<.

>Pharisaeum adsumens magnopere nitebatur


>eis,

sollicitare

quod adscriptio census

nihil

aliud

quam apertissimam

>servitutem, simulque cohortabatur

gentem suam, ne perderet

15

sed et in secunda historia ludaici belli de hoc ipso haec scribit:

>Quo

in

tempore,

inquit,

vir

quidam Galilaeus ludas nomine ad


eis

>discessionem

populos cogebat, pessimum fore

persuadens,

si

ad-

>quiescerent solvere tributa

Romanis

et post

deum mortalem

susciperent

>dominum<.

NPF
quirinus
\

consessu]

consensu
|

PF

11 sadducum

PF

sadduchum

iV
I

12 magno opere

17 pessime P'

19 dominatum

48

10

15

< , &. ' -, ^ - &^ . } , ^ . ^ ), , { [ ') ' '


^lovomcov

,
^
S. 58,

.
}

Eusebius, Kirchengeschichte

6,

ytvoq
c

>

&
)

>?

&-

<

^^
4-6Gen.
1760,4
49,
ecl.

ojv

'

&^^
10

,
23,

11 Joseph.
4ff.

. . 14,

8. 121.

..

^ .
1,

123. 181

12

vgl.

proph. 1.8,

dem.

ev. 8, 1, 44.

ATERBDMJ^yl
1

ABDM

>

TER
188, 2
[ecl.

ABM

18
7,

^
1,

1
116.
3,

4
8,
2, 1, 2.

[ecl.

proph. 21, 26.


32. 45]
1,
2.5]
I

24. 26.

dem.

ev. 2, 2, 7.

53.
3,

24. 29.
8.

X[=S]
5
dem.
188, 3

proph. 158, 12
|

dem.

ev. 1, 3, 45.

33. 34. 36.


[ecl.

BD

5/6
3,
2,

ATcERiM2'[=(S]^
33. 36.
7, 1,

proph.
34]

1.58,

13.

ev. 2, 2, 7.

116.

3.

53. 55.

8,

1,

T'Rc
21, 27.
70. 71 26, 12
I

ff.

^
|

27, 18

dem.

ev. 1, 3, 45.

BDM
D
|
|

)&
8,
1, 2.

ecl.

proph.

3. 8.

Rasur

corr.

ATER AKrBDM
corr.

'
|

corr.

Mc
[ecl.

10
6

'
TEDM
(fualv

ARB
proph.]
|

13
proph.]

RBDM^

14
d'

*
\

.
\
|

24. 25. 45. 51. 52. 57. 69.


\

in
|

durch

TE'R

'

18

TERBDM
DM/1

TER

TERBDM
BD

^
19
|

TERBDMZ/f ATERDMZ/i [ecl. BDM.r [ecl. proph.]


in
corr.

vgl. 58, 21
|

^^
TERB

-)

TERM

Rufinus

6,

13

49

Haec loseppus.
[IUI]

Per idem tempus Herodes primus ex alienigenarum genere ortus

<?

regnum ludaicae genfcis obtinuit, et in ipso conpletur prophetia, quam Moyses ante praedixerat, quod non deficeret princeps ex luda neque dux de femoribus eins, usque quo veniret cui repositum est. de quo etiam pronuntiat idem Moyses, quia ipse sit expectatio gentium, inperfectus namque huius praesagii pendebat eventus,

ab

donec sub propriae gentis principibus regerentur, qui incipientes ipso Moyseo, qui haec praedixerat, usque ad Augusti Imperium

10 perdurarunt.

generis vir a

secundum ternum genus, ex Arabum vero materni sanguinis originem deducebat.


Africanus autem, qui
et ipse

quo in tempore primus, ut supra dixi, Herodes externi Romanis ludaeorum suscepit principatum. qui Herodes ea quidem quae loseppus tradit ex Idumaeorum gente papraecipuus in historiografis habetur:

15

20

>Aiunt<, inquit, >qui de eo diligentius explorarunt, Antipatrum quen>dam patrem esse Herodis Ascalonitae, qui et ipse fuerit Herodis cuius>dam filius templi Apollinis aeditui. hie Antipater ab Idumaeis la- 3 >tronibus captus admodum puer permansit cum praedonibus pro eo, quod >pater eius rei familiaris inopia filium redimere non valeret. verum puer >latronum vita et moribus institutus postmodum Hyrcano cuidam lu>daeorum pontifici familiaris efficitur, ex quo nascitur Herodes hie, qui
>salvatoris

temporibus

fuit<.

NPF
17 appollonis Easebius II.

P'i^

10

20

,. -, ^ , ^ ,^ ^, -, , ^ } ^ &' ^ , ))
aoJa

', {^ ^^ ^. , /.& ^, , ' ^' , .. ^ ), -, ,' ^ , , ' ajil

50

Eusebius Kirchen geschiebte

}
.

ai-

^
,

),

^
ff.

^,
\

-11
5

Joseph.

..

11, 112. 111 vgl. ecl. proph. 15, 13

20/21

S. 48, 2

ff.

ATERBDM^^
TERBDM
1
|

ABDIos
10
16

*
>
15/16

corr.

'
11

()/9
19
22

TEBD

[ecl.

propb.]
|

> ' + Tc
1

TERBDM.^
lsung

'^
'
^;i

>

+ Tcm
21/22
|

^ ^
|

ARBM
beides
Bern

losHSS
|

> +
23
die

17

ivaf>Y)Q

'

TKRBDM

> BD
Ti

>
T'

24

und

Erwartung d&r Er-

und

die
I

Berufung der Heiden wurde

vollendet wie gesagt ist in der Weiscorr.


|

sagung
tCov

2
27

BD

>

BDM M

ATER

26

ix

Rufinus

6,

48

51
externae gentis ludaeorum 4
illa

[V]

Haec Africanus.

igitur

cum

in

hominem

devenisset imperium, imminebat sine dubio etiam

profeticis praedicfca

apud eos ab origine prius enim quam 5 ipsius Moysei coepta principum regumque successio. in captivitatem Babyloniae ducerentur, regnavit apud eos Saul primus
defecisset
et

vocibus expectatio gentium, quippe

cum

inde

David,
et

nam

ante reges

iudicibns

regebantur,

qui

post

10

lesum successorem eins gentis illius tenuerunt principatum. post reditum vero de Babylonia non defuere eis gubemacula disciplinis 6 optimis instituta. per pontifices etenim rerum summa gerebatiir, donec Pompeius Romanorum magistratus adveniens Hierosolyma urbem quidem Romanis armis oppugnaret et caperet, sancta vero et sacratissima quaeque templi pollueret, ita ut ne ab ipsis quidem adytis ingressum temperaret hostilem. eum vero, qui per avitam successionem per idem tempus regno simul et pontificio fungebatur, Aristobolum nomine vinctum cum liberis Romam misit, Hyrcano fratri eins pontificatum relinquens. omnem vero ludaeorum gentem ex illo tributariam Romano fecit imperio. sed Hyrcano, in quem ultimum ludaeorum gentis 7

Moysen

pontificatus fuerat devolutus, a Parthis capto, primus, sicut supra dixi,

20

Herodes per senatus consultum Augusto imperante gubemacula. sub quo imminente iam 8 salvatoris adventu etiam gentium salus et vocatio expectata illa secundum ea, quae prophetae praedixerant, consecuta est. ex quo utique tempore interrupta successionis serie ducum vel principum, qui de ludae femoribus descendebant, consequenti ratione ordo quoque sacerexterni

generis

vir

ludaeorum gentis

adipiscitur

25 dotii

ab

avis

et

proavis

indeclinabiter

currens repente

confunditur.

XPF
4 moysei] JSP6 reges
a]

mosei

P^F^ mose F^
rege saule jV

coepta] libri,
|

sceptra edd.
(
\

PF

cum

Graecis,

moyse

PN
|

tenuerant
|

10

hierusolimam

NF

12

ita ut]

aut Pi, ut

P2

j; ultimus

21 gentium

4*

52

ytvmv

'^ ?/ '07/ &?]


.^,.
d'

10

20

^.
7/
1-7
93. 94
2,

,^ ^ \ ' ^. \4 & . , . ^ .^. '


'

/ ,. ^ ^,
Eusebius Kirchengeschichte
I 6,

7, 1

'^
ojq

', ^
7)

10

11

.{^^?}

.,

.<fJav

^
3
proph. los
los

.-, .& .,
,
ecl.

&.
.{^
'
dem.
ev. 8, 2,

'

1 1

ev. 8,
8, 2,

95

Joseph. . . 20, 247. 249 vgl. 711 . . 18, 92. 93 vgl. 13 Daniel 2427 15
9,

proph. 160,

721

ecl.

proph. 160, 25161, 2

dem.

ecl.

proph. 153, 12165, 7 dem. ev.

05

129
\

ATERBDM2:^
D
|

'
R
|

corr.

Tc

ABDM
los
ecl.
]

ecl.

TERBDM^
ATER
11

ecl.

proph. dem. ev.

ev.

12

'
18

15

/.
|

19 20

21

ABMVKR

TER

(-

22

>

BD

&
|

proph. dem.

BD [Phot. . 318b, 13] TERBDM nicht bersetzt


|

17

>

Tc

23

ATBDM^^ ABDMZ^

^ -&
\

]
ER
]

\%

>

(so,

auf Rasur)

Runus

6,

7,

53

habes

et

de his idoneum testem ipsum loseppum, qui indicat Herodem, 9


sibi

postquam regnum

ludaeornm a Romanis concessum

est,

non iam

secundiim generis ordinem constitiiisse pontifices,

sed ignobilibus qui-

busque sacerdotia permisisse.

similia quoque in sacerdotibiis ordinandis Archelaum refert, post quem ludaeorum idem ipse loseppus indicat, quod 10 imperium dicit recepisse Romanos, etiam sacram vestem pontificis summi Herodes obclusam sub sig-

egisse etiam successorem eins

naculo
10

suo

tenuerit

nee

umquam

pontificibus
eins

usum

eius

potesta-

hunc et hoc idem et successor temve permiserit. haec autem pontificalis iniuriae tenuere. Romani post ipsos morem dicta sint nobis adprobare volentibus veritatem prophetiae, quae in adventu domini nostri et salvatoris impleta est. sed et apud Danihelum prophetam evidenter numerus septimanarum, qui usque ad Christum
Arcbelaus;

ducem
15 suimus,

futurus designatur, impletus

est.

de quibus in

aliis locis

expo-

post quarum septimanarum consummationem abolendum esse chrisma, quod apud ludaeos sacratissimum servabatur, idem propheta designat. quod quidem manifestissime eo ipso tempore, quo dominus

noster lesus Christus advenit, probatur impletum.

haec autem a nobis


teneantur.

pernecessario relata ad ostendendam veritatem

temporum

[VI] 20

Verum quoniam de
et

generationibus Christi varie nobis Matthaeus

2^

Lucas euangelistae tradiderunt et contraria sibi a quam plurimis dicere putantur, in quo etiam nonnulli fidelium veritatis ignorantia commenta quaedam pro suis quisque opinationibus conantur adhibere, etiam de hoc historiam, quae ad nos usque deducta est, in medium

NPF
12 danihelem

17

eol et

10

& . ., ' \ &, . ^ >> , > , > ?.)' \ . > >. > , , >^,
54

^]

Eusebius Kirchengescliichte
Jisgl

7,

24

>{

'

> > > >


6
97, 850

ij

S. 62, 2

- . , ^ ,
^^},

&^,

Quaest. ad

Palat. 220, nur bis S. 5G, 4

Spitta, der Brief des Julius Africanus

;
>
TER
q
\

Stephanum [Mai, Nova

patr. bibl. 4,

231

f.;

cod.

=
2,

Catene des Niketas, deren Varianten

an Aristides, anfhrt;

m = Catene des Makarios,


ist

deren Varianten Routh, Reliquiae sacrae


angefhrt nach eigener Collation]

334 ff. anfhrt; vollstndig


S. 58,

nur.

11

14 excerpirt in einer Homilie

auf die Geburt Mariae,


tf.)

die verschiedenen Verfassern zugeschrieben wird (Migne


z.

h, die Varianten fhre ich nur

Th. an

ATERBDM::^!
1

>
DMq
Mq

^ ^
10
|
\

>

TEiBDM BD

ABDMq

7/^ TER
|

,
4

durch Rasur

corr.,
|

TcERDM
|

TERBDMqi"

R
|

9
auch in

mn
corr.,

10/11

DM
17

16
|

,,
>
q
|

ATERqmn
RBhn

AB

ATERBDi"^ ATERBD^^n

?}
T'EiDMq
|

BD ATcERMh
18
|

17

BD
i^Rqmn

T^BD
durch Rasur

/. TERBDMqn

corr.,

q q q Africanus schrieb

>

>

'BD

Rufinus

7,

24

55

proferamus.
Aristiden

Africanus, cuius superius fecimus mentionem, scribens ad

quae a

quendam de euangeliorum consonantia et de genealogiis, Matthaeo et Luca diverse referuntur, ceterorum quidem opi-

nions procul a yeritate errantes coargmt, ipse autem historiam

quam

compererat bis ipsis protulit verbis:

>Apud genteni<, inquit, >Israbel generationum nomina nunc secun>dum naturae, nunc etiam secundum legis ordinem numerantur, naturae
>quidem successiones babentur, quae ex seminis vel sanguinis veritate
>descendunt,
10 legis

autem

quis

filius

alio

generante substituitur sub


resurrectionis inter eos

>uomine
>spes

fratris defuncti sine liberis.

cum enim
generis

necdum

fuisset accepta,
uti

per baec resurrectionis

quandam

imita-

>bantur imaginem,

ne

nomen

Vitium

sterilitatis

aboleret.

>cum ergo buiuscemodi apud eos generationum ordines servarentur, ut 3 >quidam ex ipso germine, quidam ex substitutione ab aliis generati aliis
l
>filii

legis

beneficio

deputarentur, a singulis euangelistarum utriusque


successio
est,

>modi
>ita

commemorata

id

est,

ut alter eorum

eum

qui
et

>genuisset, alter vero


fit,

eum

qui quasi genuisse videretur exponeret.

ut neutrum euangelium mentiatur,


exequitur.

dum

aliud naturae ordinem,


sibi

>aliud

legis

reconiunctum namque
et

est

invicem genus

20 >et illud,

quod per Salomonem,

illud,

quod per Nathan deducitur,

NPF
2 aristidem
\

4 oberrantes
uitio
st.

X
F

quis] iVP'jP,
st.

cum

quis

P^

12 Vitium

st.

aboleret]

aboleret

uitio

aboletur

> >
56

Eusebius Kircliengescliichte

10

'. > ^ > ,^ , , > ,^ , , >& >,


> ^, >' ^,
>
>,
6
^

>,

>&, // ,

. &' / ,
jrareQcov.

^ ^.

7,

59

?}

/-

> >
> >
1

20

>,

>, ,, >
>,
ATiEMS'h
7
ijXl

^,

,, , ^'
Luc.
|

,
1,

6 Matth.

ATERBDMJT^

). ARqn

^
q 4

. 167

( ^, , ^ . , , ,
23.

,
,
.
273

die Verschiedenheit

''

>

TrRBD Bcm
?.1

^
3,

24

TEDM

vgl. Quaest.

ad Steph.
|

BDcm^

nach

rov

, durch Rasur

corr.

10
rov

ATERM
T'h

BDh

TERMm TERBDM >


nicht
|
|

^
12
\

?. +
'"
|

& mal|

&

Tr

ATERn ABDh
11

8/9

^
>

Tr,

>
halte

corr. Tc, AfricaiiU8 hatte

Africanus schrieb xaTUyojv

TERBDMh TcERMmn AT'BD

TERBOM^Tn
ich fr interpolirt

BD
17/18
lllllilll II

^
|

,
|

voreusebianische Coi-ruptel,

14
\

13/14

ATcERM
\

^
TiDh
19

ATERMn

15

>
BD

ATERn
Bh
bezeugt
|
\

21

>
TERh
|

22
corr.

D
D'mDr
|

ABDM

ABDM

>

TERm

Rufinus

7,

57

>per legales substitutiones, quae fiebant bis, qui sine liberis decedebant,
>et

per secundas nihilominus nuptias, quibus unus

atque idem
et ita
fit,

aliis

>parentibus progenitus aliorum esse filius videbatur.

ut utra-

>que narratio generationum usque ad loseph verissimis lineis deducatur


5 >diverso
>fiat

quidem, sed
dicitur,

satis explorato ordine designata.

ut autem clarius 5
t

a generationum consequentias enarrabimus. dinumerat Mattbaeus, tertium >David per Salomonem generatio, quam per >a fine facit Matthan, qui dicitur genuisse lacob patrem losepb.

quod

ipsas

10 >nibilominus

>Nathan vero de David Lucas generationum ordinem texens, tertium eiusdem loci facit Melcbi. dicit enim: losepb, qui fuit nobis ergo imminet ostendere, quomodo 6 >B[eli, qui fuit Melcbi. dicitur secundum Matthaeum quidem patrem babuisse lacob, >Ioseph >qui deducitur per Salomonem, secundum Lucam vero Heli, qui dedu>citur per

10 >fratres

habentes

Nathan, utque isti ipsi, id est lacob et Heli, qui erant duo alius quidem Matthan, alius autem Melcbi patres ex
isti

>diverso genere venientes, etiam

loseph avi esse videantur.

est ergo

7.

Matthan et Melcbi diversis temporibus de una eademque >uxore Estha nomine singulos filios procrearunt, quia Matthan, qui per >Salomonem descendit, uxorem eam primus acceperat et relicto uno filio post cuius obitum, quoniam lex viduam 0 >Iacob nomine defunctus est. >alii viro non vetat nubere, Melcbi qui per Nathan genus ducit, cum >esset ex eadem tribu, sed non ex eodem genere, relictam Matthae acce>pit uxorem, ex qua et ipse suscepit filium nomine Heli, per quod ex >diverso patrum genere efficiuntur lacob et Heli uterini fratres, quorum

>modus

iste:

ft

XPF
12
patrem
dicitur]

iV qui dicitur iV

PF
|

15

patres]

P*

{vel

P^)

cum

Graecis^

(vel

P^)F fratrem

19

filio

uno

10

, ^, , { >>1 ), , )^, ' ^ > > ( , >.


^.
>9^

>6 >

>, >, (
>6 >
58

Eusebius Kirchengeschichte

6
6

20

> >^ ^' >,


>^.

>}, > >


>'
>&'

>.

.
8.

'. & & ^


6

7,

10

12

10

25

> ,. >&
>{^
,

, ,\4 ^, ,
,

11

>,
.
2

' )-

^- 3,

'
38

12

9 Matth.

1,

IG

911

Luc.

3,

23.

24

13 Luc.

ATERBDM^:^

>
AR

Ti

Tc
I

3/4
\

ARMh
4

//

'Eod^a)

?.
>

&
| \

TEBD TEMh

Africanus schrieb

TEh

B'^^mD

'

9
10

BD

xG

quod [putabatur)

esse filius
\

ABD

TERMhm

11/12
\

13

^
^, ' coit.
auf Ras. Tr ^v

1^
21

und
|

)
23

A^E^M
!

> * + Tc

^
|

TcERDM^T

TERBDM2;hmn Aim '


|

117
ArT,

>
corr.,

20

durch Rasur

RBi"

25

D
An

TERM

Rufinus

7,

1012

59

>alter, id

est Jacob, fratris

Heli sine liberis defuncti uxorem ex mandato

>legis

accipiens

genuit loseph natura


et

>proptei

quod

scribitur:

quidem germinis suum filium, lacob autem genuit loseph, secunfilius,

>dura legis vero praeceptum Heli efficitur


5 >erat,

cuius lacob, quia frater


et

uxorem ad suscitandum

fratri

semen
et

acceperat.

per hoc rata 10

quam Matthaeus enumerat >invenitur atque genuit loseph, et ea, quam Lucas competenti >dicens: lacob autem >observatione designat dicens quod putabatur esse filius loseph,
integra generatio
ea,

>qui fuit lacob.


10 >filius

putabitur,

qui fuerat Melchi,

qui et ipse subsonante eadem distinctione Heli esse quia legalem hanc successionem,

>quae velut adoptione


>minis Yeritate,

quadam erga defanctos

constat magis

quam

ger-

per hoc designavit indicio observans >euangelista, ne omnino in huiuscemodi successionibus genuisse aliquem >nominaret, per quod digna distinctione non descendens, sed ascendens >usque ad Adam et ad ipsum usque pervenit deum. haec autem non 11
conpetenti satis
>nobis
>sunt,

ad subitum repperta aut absque ullis auctoribus commentata sed ipsi haec salvatoris nostri secundum carnem propinqui, seu
demonstrandi sive docendi quae secundum vericum Idumaei

>studio tanti seminis

>tatem gesta sunt, tradiderunt, addentes etiam haec, quod

20 >latrones Ascalonitanae civitati inruentes et de Apollinis templo,

quod >muro urbis adhaerebat, cum ceteris spoliis etiam Antipatrum Herodis >cuiusdam aeditui filium captivum diripuissent, accidisse postmodum, ut >ad amicitias Hyrcani pontificis Antipater perveniret, cuius principatum, 12 >quod in quam plurimis iuvisset, defuncto eodem Hyrcano Herodi filio

NPF
18
siue docendi]

seu edocendi

XF^

siue edocendi

F^

20 appoUonis P'

> >],
O

10

20

^ &^ ^ ' > . , ' ^ ., > >, ' , > > & '. > , >. > ) > ' ),) > > . ^ >) >
Eusebius Kirchengescliichte
I
7,

13

^,

>7]

> >

{^7]

1^

'

14

>

>
7

>, >,

7]0

, ,.
>
| |

(]

1^

vgl. Judith 14, 10

7/8 Exod. 12, 38 vgl. Deut. 23, 8

ATERBDM^^
1

DM

^.
3

/(
6

des Knigs Agostos

AT'BDa

ABDM
|

TERBDM
TEBDM2J

BD

TERDM
\

<5

>
??

1\

^^
|

'^
7

']
\

AR

>

BD

12/13

und

vor Eus. in|

terpolirt

13

AT
|

TiERDM
16

14
|

^'>

15

ATERBD
18
19

y.vy/u

AB TERBDMn

cocchaba
]

TKR

19/20 Eus. fand einen lckensie erzhlten

.
|

17

/]
D
wie

haften Text vor, partim memoriter durch Conjectur ergnzt


sie

vermochten in Kraft aus


I

dem Buch der Tage das ist aber aus auf Rasur Te 22 21 roioa AT^ERM aXXoja TrBD
1

der Genealogie

Rufinus

7,

13 1

61

>suo a

>haec et

10

Romanis per ambitionem regnum ludaeae gentis acceperit, verum sed illud praecipue 13 in aliis Graecorum historiis designantur. >supra dicti viri memoriae tradiderunt, quod per idem tempus omnes >Hebraeorum generationes descriptae in archivis templi secretioribus >habebantur, in quibus etiam alienigenarum quorumque continebantur >origines, sicut Achior ex Ammanitis et Ruth ex Moabitis, alii etiam ex >Aegypto qui dicuntur Israhelitis esse commixti. verum Herodes cum >summam potestatem teneret, videns quod huiuscemodi generis indicia, offuscationis sibi plurimum quaererent, ignobilitatis >si permanerent, exagitatus omnes libros, in quibus conscriptio generis >suae conscientia
>habebatur, iussit incendi, aestimans se nobilem videri posse,
>cius
si

novi-

esse

et

advena

Israbelitiei generis nullis

conscriptionum fascibus
et studiosi viri, qui vel

>urgeretur.

verum fuere tum pauci

>deseriptos ex parte aliqua huiuscemodi libros


15 >memoriter avitae
>a proavis

nobilitas

ordinem prosapiae retinerent, praecipue quos demissa commonebat. ex quibus fuerunt et hi, quos paulo
id est heriles vel dominici appellati

>ante

memoravimus

>propter propinquitatem generis Christi, qui et Nazaraei fuerunt ex vico

diligentes

domi haberent

vel etiam

>Cocchaba ludaeorum, quique per


20 >dinem

omnem regionem
partim memoriter,

circumeuntes

or-

supra dictae
libris,

generationis

partim etiam ex
quibus
ita

>dierum

in

quantum

erat possibile,

perdocebant.

a l

NPF
fascibus]

4 generationes] P^ emendans, generationem


fastibns
I

NF
PF

13

fuere tum]
|

ut JV
I

15 quos]

quod

17

19 coccaba

NP^F
tunc

12

esse

om.
iV'')

fuere

fueret (fieret

desposynos

NF

despotynoe

g2

> >
>.

, /.
6

Eusebius Kirchengeschichte

I 7,

<.

10

15

20

^ .^. ^ >^ ^ ,. > <., > '. , & '^' ^ . , ^& &, , ^ , ^ , , &,& ^]

>& >^6,
6
,

-' ^
16

8, 1

16

'),

&

,
Steph.

17

49

69

%)

,, .
=| Quaest. ad

232

[qn,

vgl.

S. 54]

in

1315 Num.

80, 8. 9 vgl. Quaest.

ad Steph.

1,

7 p. 224

ATERBDMi;^
1

TcERBDMn
I

//
D
t

[Rasur von 2 Buch-

staben] Ti

auf Rasur
1

>

Ti

T oder Tc
\

ATERDM
q
\

>
11

va

corr.,

ERM

)>'+
Uli5
24
19/20

Corr.

) BD

^ ^
14
ATERBhn
Tcm
|

nach MazUav

DM

q TijBD

13
\

>
|

15 ftV

'

corr.

'

Buchstabe
|

radii-t

&

10

durch Rasur

durch
|

nicht bezeugt

-|-

Tc

14

/)

17

ABMi" 10

- |

durch

19

23

Rufinus

7,

16

8, 1

63
evidentissime euan-

>nobis,

in

quantum

diligentia potuit,

perscrutatis

>gelioruin per haec veritas declaratur<.

Haec sunt quae ab Africano didicimus. hoc itaque modo in loseph patrum generatione deducta dubitari iam non potest de Maria, quin eiusdem generis atque eiusdem tribus extiterit, si quidem secundum
legem Moysei non liceat in diversas tribus nuptias permiscere, sed uni ex eodem populo atque ex eadem familia innupta praecipitur copulari,
ut ne permixtione coniugii etiam sors hereditatis deducatur in
10 et

16.

17

dubium

de

alia

tribu

contra

fas

ad

aliam transferatur.

sed

de bis satis

dictum.
[VII]

Christo

igitur

secundum prophetiae fidem nato

in

Bethleem

lu-

daeae temporibus supra dicti Herodis de Orientis partibus adventantes


10 rex, qui

ex Magorum gente percontantur ab Herode, ubinam esset nuper natus est ludaeorum, adfirmantes vidisse se stellam eins in Oriente, quae sibi etiam dux itineris extitisset, causam vero tantae quibus ille properationis adorandi ac venerandi nuper editi regis esse, auditis incredibiliter deterretur verens, ne status sui periclitaretur im-

quidam

viri

NPF
4
quiu]
1

qui in

NF

6
|

moysei]

moysi

mosei

8 permix-

tione om.

ut] uti

11 dictum]

XF

sit

dictum

10

20

> ^
>

, ^. , 3 .^' , \. ^ .
/^
?)

^^ , , / ^ ,, ,. ^'. , , , ^, . 64
Eusebius Kirchengeschichte
I 8,

{)^
]

, ^ ^,
,

, &
*

. &
1

-.

.
12

Mich,

Matth. 2, 17.

16.

13

26

S.

06,

seph.

17,

168-170

BD

ABDM
xGjv

corr.

13

ATER
|

TER

14

TERDMyi
',
durch Rasur
|

:)
BDM
|

//

> + Br
| |

TERBDM

11

;-

, durch Rasur corr.


|

]
|

corr.

TcTr

16

17

>
|

BD
|

18

durch Easur,
\

ATERBD1M
TcERBDM.l

BDM.^
|

TcERBDM>ATi

/> ]

ATER
2&

2S4
\

24.

26121

los

27

>

Bc

Rufinus

8,

2-b

65

perii.

accersitis

ergo

legis

doctoribus percontatur,

ubinam Christum

nasci sperarent.

ut vero ex Micheae oracalis locus nativitatis eius apud

[VIII]

Bethlehem designatus est, uno praecepto rex omnes lactantes pueros non solum apud Bethlehem, sed et in omnibus eius finibus a bimis et infra, secundum tempus, quod exploraverat a Magis, interimi iubet, si quo modo etiam lesum cum aequaevis posset extinguere. sed praevenit regis insidias puer abductus in Aegyptum, parentibus de dolo verum haec etiam sacris euanregis angelo praenuntiante commonitis.
|

gelii

Tocibus

edocemur.
et

10 in

Christum
ultio in

mora

crudelitatis Herodis 3 mercedem. statim namque nee eum diviua convertitur, quae non solum praesens inferret

sed operae pretium est


eius videre

aequaevos

exitium,

ostenderet.

verum et quibus post interitum suppliciis esset excruciandus longum est, si prosperitates imperii eius, quibus ad illud 4

15

tempus usque pollebat, domesticis referam cladibus obscuratas, ignominiam matrimonii, fanera liberorum, quorum tarnen ipse extiterit parricida, sororis etiam propinquorumque omnium si exequar clades, tragoedia magis,
vult,

quam

historia texi videbitur,


refert.

de quibus tamen,

si

quis scire
sal-

loseppus plenius

igitur

cum

pro sacrilegio, quod in

vatorem commiserat,
20

et scelere,

quod

in aequaevos eius peregerat, ultio

eum

divina urgueret in mortem,


si

quem

dederit exitum,

non puto inde-

corum,

ipsius

loseppi

in

septimo decimo libro Autiquitatum haec

refereutis

sermonibus explicemus.

>Herodem<, inquit, >porro amarior in dies morbus urgebat, supplicia

>commissi

dudum

sceleris

expetens.

lento

namque

igni

extrinsecus in 6

NPF
14 pollebat]

NF

potens pollebat

24 dudum]

XFP^

pauIo ante
intellexit

dudum
Hero-

Pi; librarius codicis eius,

quo peivdet P, ex Matuiei narratione


obiisse

dem mox

post infanticidium diem


II.

Eusebius

>&

>\

&^ .& , , > ' ?/ >


66
Eusebius Kirchengeschichte
I

8,

79

>,

> >

> >
10

> >. \
>'?<.
'

. -, ^.
)]
ti8,

15

20

> > >


1

>)

>
16 S.

, .
23

^^ ,

.^
^

,)
'

,
]
| |

,
HSS
|
,

1,

656- (JtiO

ATERBDM2M
ni-oi

TcER
|

beides los

3 ovoh

T<ER

los

BD
los

beides los

HSS
5

>
Ti

{
?,

'
ATcERDc
AT'
jjovv
|

h)j(o)af.ia

HSS
7

-]
I

Tf'ER (wie los


(wie los schrieb),
los

&
TERDM

>

Tc

^
|

ATERB, D
ij

durch Rasur
j

schi-ieb),

beides los

HSS

10

TEBDM
13

?. AR

M^ los
los
|

15

DiM+Di
[=S.G4,27]
|

& -'
8
|

corr.,

TiBD^M^ T^ERDM los >

beides

DiMJS

beides los

HSS

beides los

HSS
y'

AT'BDM^^ ATERM
D
ovv

ovv

BD

ATERM ' ovv ATER ABDM


|

11

TER

los

14

16 tV

11

das abyekhlt

ATcERDr
Tc-ERIos

war

lenta

beides los

HSS 18/19 ATER (wie BDM2:iosHSS >

ATERM

los

18
j

>
HSS

19
]

TiBD'M^ AT^BDM
20

(.
BDM

los schriebj

ATER^'^l (wie los schrieb), beides los

Rufinus

8,

vero
cibi,

>superficie

corporis
aviditas

urebatur,

iutrinsecus

>cendmm.
>nlceribns
5

inexplebilis

semper inerat

vastum condebatur innee tameu satiare


cniciabatur.
"

>uiiiquani rabidis incitata faucibus valebat ingluvies intestina intrinsecns

obsaepta,
et

doloribus

quoque

coli

quam maximis

>umor liquidus
>ribus partibus

luridus

erga pedes tumidos oberrabat, et ab inferio-

pube tenus tumore distentus. sed et verenda ipsa putre>dine corrupta scatere vermibus. spiritns quoque incredibilis inflatio et >tenigo obscaena satis et execranda. bis autem omnibus doloribus
>fetor

dirior vel ex
ita

membrorum

putredine vel ex respiratione anbelitus


ergo

10 >reddebatur.

ex omni parte cruciatibus fesso nuUao sufficere vires

>ad
>est,
>liter

tolerantiam poterant.

dicebant

hi,

quibus divinandi peritia 8


et

bas diyinitus poeuas ab imperatore ob multa eius impie


gesta deposci<.

crude-

Haec quidem in supra dicta bistoria refert vir, de quo paulo ante memoravimus. sed et in secundo libro idem bistoriografus similia ni- 9 hilo minus de eodem scribit, boc modo dicens:
>Post baec

vero

omne corpus

eius

>sibimet corruptelae genere

vindicabat.

morbus invadens divereo eum febris namque in parte lenta

>vexabat, prurigo ex alia parte intolerabilis per


>superficiem, coli

omnem
et

corporis diflfusa

quoque creberrimus
verenda
corrupta

dolor, pedes

pube tenus hydropis


scatentia

>obsederat

tumor,

putredine

vermibus

>borrescebant, inflationes etiam tortuosi spiritus et crebra suspiria con-

XPF
2
eo edd.
satiari libri
|

12 ab imperatore]

uGU.toJi Graeca,

ab

10

1 >'

20

>. >. ' ?. ><<.


ATKRBDMTJ
1

^ ^ ,^ > -. ^ ... >^ , ^ ^ > ^, > ^/ > >. ^ ^ .}/ > , , , >&> . ,
>ovOjcvoia xul
tivat

> >.
>OLV

68

Eusebius Kirchengeschichte

>'
>)
>

-. , . ^, .
I 8,

1013

sravTcuv

10

vjto

?]

..

12

>^' >

>^

'

/
wie
Tos

13

--

beides los
phrasirt

^?.>

- / ^- ^
BD
| ]

HSS
|

TiDM
los

" ATcER^

/a'/.aoS^tv

HSS,

los schrieb

?.^

(wie los. schrieb)

para-

8 acd

TBDM^".^
und

ER

BDM 9 ?.}/ TERBDM


los
|

Tc

'

?.aus)

?.

HSS

AER los

n Schmerx

(hielt er

planctibus
|

12

TERBDM
|

los

com,

O-avUTOj
los

TERBDM^ los
Ras.,

, /.
los

ERBDM

HSS

HSS
| 1

13/14

anei?.G)v

14

'

TERBDM^"
.
. .

&& ) ) 13

und

tl

TERBDM

und

los

los schrieb

7.
Rc

'/.
1

(wie los schrieb)

17

ER2'Io3
Ri
|

AT' BDM
19

corr.

>

/
|

und

^ HSS
HSS
los

&
\
|

durch
|

18

lov-

ATERB
BD

DM
|

beides los

20

RM

22

ARBDM

Kufinus

8,

10-13
ita

69
ut
diceretur a vatibus

>vulsis

admodnm

producta visceribus,

non

>morbi corporis baec, sed divinae ultionis esse supplicia. cjnique cum 10 >tot morbis etiam feralibus urgeretur, tarnen spem adhuc vivendi gerens >de medellis ac remediis cogitabat. denique transito lordane aquis cali5 >dis,

quae apud Callirhoen sunt, utebatur, quae etiam potantibus com>modae dicnntur. visum est autem medicis etiam oleo ealido omne 11 >corpus fovendum. cnmque depositus fuisset in buiuscemodi fomento,
resolutus est omnibus membris, ut etiam oculi ipsi e suis sedibus
|

>ita

[Villi] >solverentur.

reportatur in Hiericbo et famulorum planctibus admonitus,

10 >ubi salutem desperare coepit, militibus >dividi iubet,


>ipse

quidem quinquagenas dracbmas


dicam, minitans morti fer- 12

ducibus vero
execrabile.

et

amicis suis plurimum pecuniae largitur.


et ipsi, ut ita

autem furore iam plenus


in

>tur

facinus
si

etenim

ex

singulis
viri,

quibusque

vicis

vel

>castellis

qui nobiliores et primarii erant


recludi iubet
in

ex omni ludaea ad se
accersita 13
in-

15 >colligi

et

loco,

qui dicitur hippodromus.


eins

>tum
>quit,
>et

sorore

sua Salome
de

atque

viro

nomine Alexam: novi,


si

ludaeos
parere

meo

interitu

gavisuros,

sed potero habere lugentes


volueritis vos

exequias bonorabiles ex plangentium multitudine,


praeceptis.

>meis

hos omnes,

quos

in

custodia habere iussi,

20 >totius ludaeae nobiles viros,


>ficite,

statim ut ego spiritum exbalavero, interhoc ipsum militibus praeparatis, ut omnis ludaea et omnis >domus etiam invita defleat obitum meum<.
in

NPF
calleroen libri
hiericho
\

ipsi e suis]

ipsius uis

'
F

9 in hiericho]
|

exin
\

16 tum]

XF XF

10 quidem]
\

quo idem
alexa

quoque

13 etenim]
|

et

tantum

alexam]

alexandro

19 haberi

70

>, 7] >
>^ >

10

,
Im.

>
20

, ,, ^. / , '^ ^ ^. ^ , ^<. > ' \4 >^, ^ , ^ ) ^/ ' . .


'
6

', '^ ^ ,
y.cu

Eusebius Kiicliengescliichte

I 8,

14

9, 1

>& ,

' \ ^

14

<.

15

16

>.

&
.
.
2,

\)

2-6 loseph. . . 1, 13-16 Matth. 2, 19.

G62

7 losepb.

17, 187. 191.

1,

664. 665

20

16-19

Matth.

22

21 loseph.

17,

188. 189.

19. 317319. 342344.

1,

0G8. 669. 2, 93. 94. 111. 167

ATERBDMZ^
2

xen
I

]
11

AM

?/

ot

ATER^M

kavzov in havTv

^ &^ ^^
|

BD ER
corr.
|

als er

HU
7

in seinen Schmer(uaO-t]Oia los

(so los)

und
|

RcBD
12

St)

M^

'

17

(>
BDM

>
AB D
|

^^

ABD

TERM
17/18

TERDM^^
[dem. ev. 8 prooem. 13]
|

+ HSS
|

Tcm
|

ATcER
|

'
23
in
coit.

20

21

Rc

Rufinus

8,

14

9,1

71

Et post pauca idem loseppus


>rursum autem,
>debatur,

ait:

14
convulsione disten-

nm

et cibi aviditate et tussis

cum

ex dolorum yiolentia iam vitae exitum adesse sensisset,

>malo accepto cultrum poposcit, solebat enim per semet ipsum purgatum tum deinde circumspectans, ne quis >sic pomum atque incisum edere.
>esset qui prohiberet, elevavit in

semet ipsum dexteram ictumque

libravit<.

10

[X]

15

Ad haec idem prosequitur scriptor, quod paulo ante quam no- 15 vissimum spiritum redderet, tertium post duos, quos ante necaverat, filium suum praeceptis impiis iugulasset atque ultimam lucem, sicut non absque maximis doloribus corporis, ita etiam ne absque parricidii piaculis aufugisset. talis igitur Herodis extitit finis, quo digna supplicia 16 scelere, quod in Bethlehem erga parvulos gesserat, et pro insidiis domini nostri ac salvatoris exactus est. de successione vero eius historia nos euangelica perdocet, quod posteaquam per angelum commonitus loseph sublato puero et matre eius de Aegypto rediit ad terram ludaeam, >audiens<, inquit euangelista, >quia Archelaus regnaret >pro Herode patre suo, timuit ire illuc, commonitus autem >in somnis abiit in partes Galilaeae<. huic autem euangelicae veri- 9 1 tati consona scribit etiam supra dictus historiografus diligenter haec
]

20 exequens,

quomodo ex testimonio Herodis patris sui adiudicante etiam Caesare Augusto regni ludaeorum successor extiterit Archelaus et ut
decem annos imperio devolutus
sit

post

utque Philippus

et

Herodes

NFF
5 edere] comedeie
fillo
|

10 ne]

NF

iiec

16 regnat

'
|

17

illuc

P2)

ire

21 regno

72

'^

10

' ' { .^- ) -' ^.


Eusebius Kirchengeschichte
9,

d'

. 2 10,
2

)..

15

-, ' - , ;) ^
\\'.

. ,
-,

'

4
21

20

.,
12
3,
1

, , , . ,^^ .
&
vgl. Luc. 3, 1

, ,
,

3 Joseph.

&
-

Chr.

10

18-21
Luc.

()
89

.
3,

IS, 32. 33. 35.

22 Luc.

3,

23

25/26 Luc.

ATERBDMr^
3

M2T.R
corr.

70,

19

G4, 10

& ^

BDM

'
27

11

'
|

15
1

23
R1
corr.

^
|

?.
ATER
|

6
|

/
7

BD
Tr
]

BDM "
|

ATiER
16
11
Tr
|

13
21
|

BD
18

\
26

M2:ER
28

BD

Rc

Rc

Schw

Rufinus

9,

2 10,

73

iunior

frater

cum Lysania

in

tetrarchias

divisum

ludaeae

regnum
2

regebant.
[XI]

Idem quoque ipse historiografus in octavo decimo libro refert duodecimo anno Tiberii Caesaris, qui Augusto Septem et qninquaginta annis principatu potito siiccesserat, Pontiam Pilatum ludaeae procurationem
finem Tiberii perdurasse.

decem continuos annos usque ad ipsum paene ex quibus omnibus figraentum inpudens evi- 3 denter arguitur actorum, quae recenti ponfecta plasmate adversnm Christum dominum proferuntur, in quibus primo omnium temporis ipsius
snscepisse atque inibi per

10 ratio

coarguit falsitatem.

quarto

namque consulatu
fuit,

Tiberii, qui cou- 4

sulatus septimo anno imperii eius

piaculi in salvatorem commissi

tempus
ditur

falsa

haec acta perscribunt.


liistorici

quo in tempore evidenter ostense-

ne missus quidem adhuc ad ludaeae procurationem Pilatus


loseppi probatissimi

cundum
15 signat

testimonium, qui planissime de1

duodecimo anno Tiberii Caesaris ludaeae procurationem suscepisse consonanter autem in bis cum historico euangelista concordat, 10 >quinto decimo<, dicens. >anno Tiberii Caesaris<, in quo quarPilatum.
tus
erat
Pilati

procurationis
et

annus,
et

cum

etiam ludaeae

tetrarchae

haberentur Herodes
20

Lysias
fuisse

Philippus,

dominum

et

salvatorem

nostrum lesum Christum


baptizandus
instituit.

annorum

triginta,

quando ad lohannem

advenit.

tunc

etenim initium evangelicae praedicationis

[XII]

Refert

exegisse sub pontificibus


25 catus

autem eum divina scriptura omne doctrinae suae tempus Anna et Caipha, quo scilicet Annae pontifiet

/ 2

tempore incipiente docere coeperit

usque ad initium Caiphae

NPF
2 gerebant

19

lysias]

lysanias

eniendans

74

^Avva

10

15

^ ,^, / / . ^, - , . > > . , . > , , >


'

', ^
'
?]

Eusebius Kirchengeschichte

10, 3

.,, 6

--

'

'^

,,

>
57

>

20

, ^ ,.
-^
10

<.

/.

16

loseph.

18, 34.

,
dem.
ev. 8, 2,

,
lOO

vgl.

22 Matth.

26, 3.

loann. 11, 49. 18, 13. 24. 28

2 ovS^

EB
|

'
TER
3

+
BD

Tc
durch
\

TERM Rasar corr., ERBDM


ABD
dem.

>

^
'
|

AT^R

'
>
|

BDM TERBDM
7

/ &'
h

'

ev.

dem.

ev.

12

ATBDM
ev. los

ER
|

^ ATER
vgl. IS
1

13 ^r^^z1p
dem.

>
|

BDM

^
11 17
|

(
>

/
|

i
1

BD
|

>^
|

^
|

T^

10
ev.

dem
und

>

dem.

ev.

los
|

HSS

dem.

ev.

15

TERfiDM
Ti

BD
19
durch Rasur

+
BD

18
|

TERBDM
ATER

> ,

+
corr.

durch Corr.
|

19/20

f-it-

20

BDM

Rufinus

10,

36
quattuor

75

perteuderit,

in

quibus

spatiis

vix

toti

concluduntur

anni.

legalibus porro praeceptis


tibus,
nulli

iam per illud tempus vi et ambitione cessan- 3 quippe pontificatus honor vitae vel generis merito reddepotestate aliis nunc,

batur,

sed

Romana
ita

item

aliis

summa

sacerdotii

praestabatur,

ut

annuis

idem loseppus

refert,

iam successionibus mutarentur. denique 4 quattuor per ordinem usque ad Caiphan pontifiesse perfunctos, bis verbis scribens:

catus officio post

Annam

>Valerius Gratus

Anna

sacerdotio

deturbato Ismabelem pontificem

>designavit filium Baffi.


10

sed et bunc non multo post abiciens Eleaza5

>rum Annaniae pontificis filium pontificatui subrogavit. post annum vero >etiam bunc arcet officio et Symoni cuidam Canifi filio pontificatus tra>didit ministerium, quo nou amplius et ipse quam uuius anni spatio >perfunctus loseppum, cui et Caifas nomen fuit, accepit sucessorem<.

Ac
quattuor

per hoc

omne tempus, quo dominus


quas loseppus

et salvator noster in terris 6

15 docuisse describitur, intra quadriennii


istae,

temporis spatia coartatur, in quo


successiones

memo rat,

pontificum de-

scribuntur vix per annos singulos ministratae.

consonanter igitur seillius,

cundum

ea,

quae loseppus

scribit,

Caifan pontificem anni

quo

NPF
5

iam annuis
\

caifam

7
\

scribens]

adscribens

is-

mahelum PF-

11

canifi]

' canyii PF

15 describitur] A'F perscribitur

76

Eusebius Kirchengeschicbte

10

20

25

^}&^ , , . , . .^,
-),
'

, ^& .^. ' , ^,(^^, ' ', ' .^, ) . ' ()'7]
y

. 7]

10,

7 11,

rroo

11
i

^)-

^'

^
3,

)^
-) ^

10, Iff.

,^9,
Iff".

25
vgl.

Matth.

Marc.

14 ff.

Luc.

6,

13.

5-8
6,

Luc. 10, 1 Luc.


3,

dem.
9,

ev. 3, 2, 25. 3,

37

9-11
17,

Matth.

14,

1-12 Marc.

1429
L
18,

19. 20.

22-25

ATERBM^"^ 2 }/} ABDM TKR [dem.


dem
11 11/12

. > /
79
I.

1120

los. A.I. 18,

109114

20/21

los, A.

117

A.

18,

240-255 vgL

344

6
7
|

>
10
|

evang.
|

3,

2,

2.

3,
|

37]

ev. 3, 3, 37

9
vo^uot Ticorr.
\

^
|

">

>

!,
|

14

Tc

D
T^ilRDM
22
Tr
|

.... [das brige

18

BD

25 yahlalaa M.rarm

ATER^" abgerissen] Dem

16

)! AB
> >
BD

Arabiae

BD
|

19

TKRBDM^'.il

Rufinus

10, 7

11,4

77
7

salvator passus est,


et salvator noster

etiam euangelii scriptura designat. igitur dominus non multo post initium praedicationis snae duodecim ex Omnibus discipulos adsumpsit, quos et ceteris sectatoribus suis prae-

ferens speciali

quodam

electionis

privilegio apostolos nominavit, cuius

nominis virtus missos indicat.

sed et alios post hos elegit septuaginta,

quos

et ipsos binos per loca singula et urbes,

ad quas ipse accessurus

erat, praemisit.

[XIII]

10

Herode filio lA 11 quidem refertur. conHerodis capite punitur, de quo et in evangeliis cordi vero testimonio etiam loseppus de hoc scribit, nominatim etiam
brevi interiecto tempore lohannes baptista ab
I

Verum

de Herodiade

commemorans

velut de coniugio fratris Philippi viventis

yiolenter abstractae et suis ab


et

Herode

incestis nuptiis sociatae propria

legitima uxore depulsa.

regis Arabiae,
15

propter

quam Herodiadem quam etiam lohannem

filiam dicit fuisse Aretae

baptistam ab eo comme'2

bellum quoque exortum inter Aretam dicit et Herodem tamquam ob ignominiam filiae vindicandam. in quo hello exercitum refert Herodis extinctum, haec autem omnia ei accidisse

morat interemptum.

propter piaculum, quod in necem lohannis ammisit.

idem quoque

lo- 3

seppus iustissimum super omnes lohannem fuisse secundum euangeli20

orum fidem
propter

et

ab Herode

propter Herodiadem capite caesum


esse

refert,

quam etiam regno eum


Galliae

depulsum
est,

atque

in

exilium

Viennam

urbem trusum.

haec in octavo decimo antiquitatum 4


syllabis scribit

libro bis ipsis, quibus infra

adnotatum

NPF
21 commemorat
\

esse] P,

memorat

esse

KF

22 uiennam]

NF

in

uiennam

23

scripsit

10

.^ > ,^ > .> / .(^ > ^, ) > . <.-, . > , >


7S
I

Eusebius Kirchengeschichte

11,

>(

> >
>vjro

^\

>
'

^^,

oixaioOvv?j

&6

>, >&. >

)^

>,

>

'

>
116

^^ \
.
vgl.
1.

, ^^
,

/ ,
, l , 44

los.

18,

11G 119
ev. 3, 3,

vgl.

dem.

ev. 9,

19 -S.

80, 9

los.

18, 63. (j4

dem.

lO. 106

theoph.

(syrisch)

aterbdm:^'^
1

//owdor
ev.] los

dem.

ev.

[dem.
]os

5>
/>

B'

+ i
[dem.

TER
I

3
[dem.
ev.]

AT'BDM
los

ev.]

TfER
Io3

los

THRBDM
aircCov

d.

[r anradirtj,

BD^M
|

[dem.

Tr

Rasur Tr

schrieb vielleicht

zum Vorigen gezogen

^ .
e.

TERBDxM
1

>

5
KR,
los

>

dem.

ev.]

durch Ras.

<fatvso(}ai

dem.

ev.

/728 HSS
\ |

perplurima vniHiludo

wird

?;9^/

T<-ERBDcui.r los
coir., corr.,
|

] >
beides los
ev.
\

H^S

ABDM
4
|

,
HSS
auf

corr.,
|

beides los

nach Conjectiir;

D'M
HSS
I

10 oelouo AT',

durch Rasur

RBDM
Jos

otioao

, 9- ^ &?] '

^
|

wo

es

beides los
|

11

2
aig
1

TER, D durch Rasur

ABD*
los

13

RBD

los
|

15 ?]

ATERB
>^ corr.

los

DM

17
los

vor 'lojawor

'

19

BDM

TER
18
|

>
dem.
ev.

TFiRBDM

dem.

ev. los

Rufinus

11,

79

10

>Quibusdam autem<, inquit. >Indaeoruin videbatur ideo perisse Hequod in eum satis iuste iiltio divina commota sit pro >vindicta lohannis, qui vocabatur baptista, quem punivit Herodes virum >valde bonum, qui praecipiebat ludaeis virtuti operam dare, iustitiam >inter se invicem custodire et in deum servare pietatem, per baptismum >in unum coire. hoc enim pacto baptismum acceptabile fore, si non >solum ad abluenda peccata sumatur, verum et ad castimoniam corporis >atque ad animae iustitiam purificationemque servetur omniumque pariter >virtutum velut signaculum et custodia quaedam fidelis habeatur. quae 6 >cum ab eo per praecepta huiuscemodi docerentur atque ad audiendum
>rodis exercitum,

>eum perplurima multitudo concurreret,


>trinae

veritus Herodes, ne forte doc-

eius

persuasione populi a suo rege desciscerent. videbat enim,


anticipare

>quod praeceptis eius ac monitis oboedire in omnibus plebs esset parata,


>melius credidit, priusquam novi aliquid
fieret,

bominem

nece,

>quam postmodum
>igitur

seram paenitudinem gerere. ex sola suspicione Herodis vinctus in castellum Macherunta abducitur
turbatis rebus

>Iohannes ibique obtruncatur<.

Hactenus de lohanne. sed et de salvatore domino in eisdem riarum suarum libris idem loseppus ita scribit.
[Xllllj
I

bisto-

"*

>Fuit

autem iisdem temporibus lesus sapiens

vir,

si

tamen virum

yPF
2
sit]

est
I |

A'alde]

autem

X
\

5 deum]

dominum

10 eo]

NF

eodem

12

rege] regno

16 adducitur P-

10

>' , , > ^. > > ^ ^, ' '; ^^ > ' & ],. ' ,
ijoovij

> >})

>& > ,
so

Eusebius Kirchengeschichte

>avOQa

yg/j.

,\

^ , ,' .
1

11,8

12,1

7/

--

.<.

12

^'

,
1

13

19 Galat.

2,

1.

9.

.HSS
los

20

Kor.

1,

ATERBDMV^
Tjoovfji

?.9-/
theoph.

los

(HSS

am Ende
|

los

. )
9
\1

TERDM

dem.

BD
HSS
oV^tv

Hieronym
los

& ^
von B.
8
]

BDM

dem.

ev.

ATER
dem.
ev.
|

beides los

Hieronym. de

vir. ill. 13

}/
|

^
2
theoph.

3 dem.

I)

de ludaeis
los

Hieronym
(HSS B.
I)

ev.

Hieronym

theoph, los

'/
AB
|

>
|

ev. los

dem.

ev. theoph.

7/8

dem.

ev. theoph.

'
dem.
los

ATER,
ev. theoph.

corr.,
|

'.

'

^ & ^dem.
ev.
|

dem.

ev. los

4/
5

iov

ATERM

los

und

Hieronym

los

Hieronym

dem.

ev.

theoph.

ATER

los

DM
T^EM
19

dem.
|

ev.

BD

ATrRBDi:

14

^>
Rasur

13

ARDM
D

>

TEB
Dr
|

15
|

corr.

BDM
dui-ch
|

^^""
AR

ATER corr., ERD^

20

BM

>

Rufinus

11,

812,

81
effector doctorque

>eum nominare

fas est.

erat

enim mirabilium operum

>hominuin eorum, qui libenter quae vera sunt audiunt. et multos qiii>dem ludaeoruin. multos etiam ex gentilibus sibi adiunxit. Christus hie

hunc accusatione primorum nostrae gentis virorum cum Pilatus 8 >in crucem agendum esse decrevisset, non deseruerunt hi qui ab initio >eum dilexerant. apparuit enim eis tertio die iterum vivus, secundum >quod divinitus inspirati prophetae vel haec Yel alia de eo innumera >miracula futura esse praedixerant. sed et in hodiernum Christianorum.
>erat.

>qui ab ipso nuncupati sunt, et

nomen

perseverat et genus<.

10

Haec cum
derit,

ipse

Hebraeorum

scriptor olim

suis

libris

inserta

tam

de lohanne baptista

quam

etiam de domino et salvatore nostro tradi-

quod

ultra effugiam,

quae excusatio inpudentibus

et perfidis re-

manebit, quo minus de falsitate gestorum, quae


apertissime convincantur?
15

postmodum

confinxerunt,

sed de bis ista sufficiant.


1

Apostolorum autem domini et salvatoris nostri nomina quae re- IB 12 omnibus palam est. septuaginta vero discipulorum vocabnla nusquam quidem repperimus scripta, dicitur tamen unus ex ipsis esse Barnabas, cuius etiam in Actibus apostolorum mentio facta est. sed et Paulus nihilominus scribens meminit eins, denique
ferantur, ex ipsis euangeliis

NPF
6 uisus
Eusebins

Pi
!

14

sed] sed et

18

esse

om.

II.

' >& ><, )


82

Eusebius, KirchengescWcMe

n
tj

jcaga

10

,
15

-. &^. . ^ ), & ' , /, ^


6

?]^

, .
].
.

I 12,

13, 1

>-

^Fjto- 2

(]

^/.

,
20

^ ,,
'

ooodv

.
1

3 ^, ' ^ ' ^
0)
>

d'

,,^ ,&

>^
Galat.
2,

Zahn Forschungen
Kor.

1119

1,

3,

68

24

11

<. -,8 Act.


1,

13

23 2

ATERBDMr^
1 in

quarto
\

4 nach

+
BD
|
|

5 Tolmai

6
\

}<
BD
1

und

lustus der

rrjt

> ' + Tc
12

&oju
yUQoj D]

[
1

>
13

>
ad Marin,

^
BD
Ulis

(cvrola

8 de ATERM.^.i

D]
|

in
|

coi-r.

ad Marin./). 301]
[Quaestt.

Quaestt. ad

TKRBDM Marin, . 287.


undecim

p.

[|

11

civ

[Quaestt.

297

12/13

297. 301]
|

[Quaestt.

ad Marin,

287]

ABDM
I

>

TER
|

[= S]

BDM

17

/
sufficiant

D BD

>
ATERM
]

20

ATERM^l

D und
Rasur
]

danach

^
\

la auf

15
1

18

ATEM
|

orvoJ
A2OD
22 ER^I 22

R BD

auf Rasur
sei in der

}
BD

TER

Krze gesagt

21

ATERDM^

qtiam promisimus

>

T^

Tc

Rufinus

12, 2

13, 1
Paulo Corinthiis
scribit.
facit,

83
Cle- i

ipsum dicunt

esse,

qui

cum Sosthene

et

mens vero
Paulus

in quarto Dispositionum libro Cefae

mentionem

de quo

dixit:

>ei restiti<,

>cum autem venisset Cefas Antiochiam, in faciem et dicit eum unum esse ex septuaginta discipulis cognosed et Matthian ex ipsis esse
est,

minem

Petri apostoli.

dicit,

qui pro luda 3

apcstolorum numero subrogatus ad sortem. Thaddaeum quoque


et

et

eum, qui

cum

ipso est statutus

historiam,
et

unum ex ipsis fuisse tradunt, de quo quae ad nos usque pervenit, exponere necessarium duco.
quam
septuaginta fuisse discipulos salvatoris invenies, 1 post
dor-

nam
ruisse

plures
ea,

10 si observes

quae Paulus indicat dicens post resurrectionem appa-

hos amplius misse


dicit,

dominum primum quidem Cefae, postea illis undecim et quam quingentis fratribus simul, ex quibus quosdam

plurimos autem adhuc permanere eo tempore quo scribebat. post etiam dicit eum yisum esse lacobo, qui erat unus ex bis 5 15 qui fratres salvatoris appellabantur. tum deinde tamquam praeter bos duodecim, ad eorum tamen similitudinem essent alii quidam apostoli,
sicut et ipse erat,

Paulus addit

et dicit:

>postea apparuit apostolis


et

>omnibus, novissime autem yisus est


ista sufficiant.

mihi<.

sed et de bis

rxV]

Narratio vero,

quam

de Tbaddaeo promisimus, bunc habet

modum.

13

domini

et salvatoris nostri lesu Christi divinitas,

cum pro

mirabili virtutis

XPF
1
scripsit
\

5 cognomine Ubri

apostoli] et ap.
6'

10

13

20

, ., ^^, - ^ . , , . ,, & ?. . , , ,^ ,. ^ ^ , ^" . ^.


Eusebius, Kirchengeschicbte
I

-& ^,
tJi
y.al
'

13, 2

tvtxtv

. ,
R
3
aus
|

,
|

,^ ]
>
T^B

ATERBDM^"^
2 noQQOzxojv ER' coir
I

2,3
longe positis

et

4
5 ov

TERBDM
12

&]
ATERM ATER ATER

AT^D^^

^
\

durch Rasur

uvtuw

TcERM

AD
|

ATcERDcniM^> TiBD

tarn de iiicinis
|

quam
AiTr

de peregrinis

corr.

TERBDM
so

TcERB D TiD
|

durchweg
|

10

^
/
|

ATER

ciOvv

BDM
|

11

ATER
j

1314

BDrM ATER

14

BDM
1

16
|

AT BD'

ER1,

Tcm

unleserlich

BDAI

> +

18/19
|

ATP]R

>' +
TER

]
|

ABDM
7/

' '
22 ^]
|

TcER
D' auf Ras.,

BD

'
R

BDM
|

TrRcDr

'

DM

'

TER

20
|

23

BD

24

'" [

Tcm] BDM^".^

Rufinus

13,

85

opere per
vitabat,
et

omnem locum
et

celebraretur, innumeros tarn de vicinis


et

quam
2

de peregrinis
rex

longe positis pro remediorum

curae virtutibns in-

si qni praecipue morbi alicnius aegritudine laborarent. unde quidam Abgarus nomine, gentis ultra Eufraten positae principatum nobiliter tenens morbo quodam corporis inremediabili, qiiantum Qui cum de nomine lesu et de mirabilibus inter homines, tenebatur.

virtutum eins audisset, supplex

ei

per epistulam factus exorat misso in


3

rem homine diutini morbi vinculis, quibus tenebatur, absolvi. sed ad praesens quidem a domino corporis eius cura differtur, dignus tarnen
10 efficitur
ei,

rescripto

epistulae

salvatoris,

in

qua simul etiam promittitur


denique 4
aposto-

quod non multo post

desiderii sui consequeretur effectum.

post resurrectionem atque ascensionem domini ad caelos


lus ex

Thomas

commonitione divina Thaddaeum quendam, unum ex septuaginta discipulis, ad Edessenam civitatem euangelistam et praedicatorem verbi dei emittit, simul et quae a domino promissa fuerant impleturum, haec in archivis publicis Edessenae civitatis, in qua tunc supra dictus 5 Abgarus regnavit ita descripta repperimus in iis chartis, quae gesta regis Abgari servata antiquitus continebant. et ut evidens dictorum

NPF
14 edissenam
aedissinam

et

similiter deinceps

17

iis]

his

Ubri

& &.
56

Eusebius, Kirchengeschichte

I 13,

68

10

> . ., >,
>60

3 &, , > &, & , ,-. >' >. , > , ^^ .^, , > &? >
^

,
xc

<

//

&-

912

Matth. 11,

Luc. 7,22

1/2 ycu

T(jonov

ATcERM^'yl

Ratsur

von etwa 23 Buchstaben

'
hier

&
berlieferung der Briefe vgl.
einzelne:i mitgetheilt
Inst. 3, 93].
v.

D
werden.
|

f.

kann nur
sterr.
3,
ff.].
|

S. 88,

13 ber die abgeleitete

Dob.schtz Ztschr.

KG

18,

422

ff.;

Inischrift
Sl

von Kphesos [Jahreshefte des

= Papyrus [Dobschtz 427]. = Menaeen [Dobschtz, TU N. F. 2 = Festpredigt, unter dem Namen des Constantin Porphyrogenneta Beilage . = Epi8tula Abgari [Dobschtz 438 J = berliefert [Dobschtz am angf. Ort].
i8

DoctrinaAddai

("syrisch).

Schlsse ex silentio sind bei diesen Angaben nicht zulssig


Knif/

foparcha

[
14
i;

3/4

r/oi TcERBDM
1

3] Rasur von 5 Buchstaben

filis

> AERDM
%
5t,

-^
]
und
(]
|

[ /
(

Variante in 1
|

:6
|

AT

?.>/
|

rerje

Abgaro) nel

[der

Schwarxe)

[= J] Uchamae

TBDM^^ [= 3]
R [= 3,
Variante in
(]

[= 93]
Variante in
SB]

TrR

BDMJS" [=

^
|

8
|

[Variante in

31]

ATiEBDM [= 3, ATR 9
und
so7idern mit deinem
statt
|

\
\

&

'(
]

World]

10

AT^BDM [=33193]
Variante in

15
nt difpieris

> < + Ecm


AT'BDM
ad me fatv/ari

13

quod uerho tantiim

Varianten in

TcER
|

12

[
{/.
(

13/14 ov
93tf

AT' RBDM

[=z/, Variante in G]
[vgl.

TcEcm [= ^^ i TcEcmR2^ [= 93, Variante

in

(]

'/.-

Variante in

Rufiuus

13,

68

87

veritas
lata

fiat,

ipsarum exemplaria epistularum ex Syrorum lingua trans-

ponimus.

EXEMPLAR EPISTULAE SCRIPTAE REGE ABGARO VEL TOPARCHA AD lESM ET MISSAE HIERUSOLYMA PER ANANIAM CURSOREM
>Abgarus Uchamae filius toparcha lesu salvatori bono, qui apparuit Hierusolymorum salutem. Auditum mihi est de te et de sanitati>bus, quas facis, quod sine medicamentis aut herbis fiant ista per te, >et quod verbo tantam facis caecos videre, claudos ambulare et le10 >prosos mundas et inmundos spiritus ac daemonas eicis et eos qui >longis aegritudinibus afflictantur curas et sanas, mortuos quoque sus>citas. quibus omnibus auditis de te statui in animo meo unum esse
>in locis
,

>e

duobus, aut quia tu

sis

deus

et descenderis
facis.

de caelo, ut haec facias.

>aut

quod

filius

dei sis,

qui haec

propterea ergo scribens roga- 8

15 >A-erim te, ut digneris

usque ad

me

fatigari et aegritudiuem

meam, qua

4 annaniam
te]

libri
|

uchamae]
facis
|

NP uchammae F

uchaniae edd.

de

et de te

9 caecos

10 daemones P^NF^

>jcsqI

10 >?.7]V

&. >6
>0

><. , > ^ . ^ ..
88
Eusebius, Kirchengeschichte
I

13,

10

>7.

y.ai

otl

>^
>

Ot.

stoXi^ oh

ton

10

> >
(]
I

&<. ,
.
6
ff.

^, ? 7,8
fi'.

ot

2/3 vgl. Eccl.


vgl. les. 6, 9if.

9,

14
13,

14

vgl. loh. 20, 29

Resch Apokryphen 103

Matth.

loh. 12, 39

ff.

Act. 28, 25

aterbdm:5:^ 1 unatot ARBD [=


001-

3J,

Variante in

(]

ol
|

TEM
2

[== 3-i, Variante in

[=

33t93(5J]

>

TEBDM

ABD
Tc
/////
'

[
3

ER
BD

T^

]
ERBD

[|

R]

?.
DM

7/?/
^]
Tr]

'
6 ?,

TERBDMT^ [=

[
6
J]

AT'
BD]iI

5
|

] BDM +
'^d]

[
[=

(S ,

ATE'R

Ec den Dativ bezeugen

TcER
iv
[vgl.

und

neben einander
'

BDMZ" [^3]

GovGiv 3]

io
10

R
[=

"
^^

BDM
[=
58,

[=

9133]

ordinirend,

3^9158J]

[=93, Variante in

ATcERDM

[^{ )^'^, {,
ohne
21]

[= 3*253] AT' >, das Folgende dem Vorhergehenden coTcE ohne 8


\

> AT' BDM


|

TERBD oJva AM
|

^]
'

BD

^
|

TcERBD
2'yl

ATER^ [=

[==

^9(

BDM [= 3

%, Variante in 91]

ATER^
^we

9]

>

11

>

iyjroj

T'Bc

13

AT'DM^^

TcER

)-

Rufinus
>iain diu laboro. curare,

13,

10

89

nam
tibi

et illud conperi, insidiari.

>adversum

te

et

voluut

est

quod ludaei murmurant autem civitas mihi parva

>quideru. sed honesta,

quae

sufficiat utrisque<.

EXEMPLUM RESCRIPTI AB lESU PER ANANIAM CURSOREM AD ABGARUM TOPARCHAM


es. qui credidisti in me, cum me ipse non videris. scriptum 10 enim de me, quia ii qui me vident, non credent in me, et >qui non vident me ipsi, credent et vivent. de eo autem, quod >scripsisti mihi, ut veniam ad te, oportet me omnia. propter quae missus 10 >sum, hie explere et posteaquam complevero. recipi me ad eum, a quo >missus sum. cum ergo fuero adsumptus. mittam tibi aliquem ex dis>cipulis meis. ut curet aegritudinem tuam et vitam tibi atque his qui

>Beatus

>est

>tecum sunt praestet<.

NPF
2 mihi om.
\

4 annaniam

libri

qui]

NF

quia

'

et qui

qui
I

13 post

praestet add. in

margine

et civitati tuae praestet ut

nullus acluersai-iorum

umquam

nos exsuperare possit icorr. ex posset)

P-

90

>

10

, '[' ^ ^, '& ,' ^ , >^ .' .'. > , >&}] , , .


>, ^ >.^^ >^ >) >, >^ >
6

>^

xcu

> . ;.
jtaoav
6

^ ^. ' , .^ & ^
Eusebius, Kirchengeschichte
I 13,

1114.

(]

11

tva

0.

^-

12

13

>.

(]

,.

14

>
>'
1 I

, '
9,

.
'

3<,

7/8 Matth. 4. 23.

aterbdm:^:^

1/2

AER

Tc'mDM
13 ncc/

'
|

3.

10, 1

^^
4

Tioice

^ )
'

TcERBD

TERDM
II

14

^
9
R].

^.

'& [ ?.
1

Dittographie

12

^ ^
).

| |

ATc'mRMi:^, mit UncialenED>TiB

BD
5

Dittographie

D]

8
\

ATKRDMZ
iv
|

/
13

^"^

1 18
()>Ti

-
Tc
17
[vgl. 33

. **]

^ ' {} -' c^^

}[' ('
/.&
ERBD
|

ATRDMX^
>>

ERBD^

^+'

'^ & ^ & ]

]
1

^|

4/

8 7

*
|

>

10

ERBD

>

ER

AT

14/1

^-

in

ED]

(/
|

ERBD
\

1892,1

Dittographie

ERBO

IbU

der Km'c/
|

15

ATDMT^

ERB

18 man verlangt

maxitne propter ipsum conjicirt

Rufinus

13,

1114

91

Erat autem bis epistulis adiunctum etiam hoc lingua Syrorum, quod 11
infra scriptum est.

quam lesus adsumptus est. misit ei ludas. qui et ThoThaddaeum apostolum unum ex septuaginta. qui cum Tenisset. >manebat apud Tobiam filium Tobiae. ut autem audivit de eo Abgarus
>Postea vero
>mas.

10

15

quod Tenisset apostolus lesu. secundum quod ei Tbaddaeus in rirtute dei curare omnem 12 >languorem et infirmitatem. ita ut omnes mirarentur. Abgarus consi>deratis mirabilibus, quae faciebat. recordatus est, quod ipse esset, de >quo sibi lesus scripserat dicens: cum autem fuero adsumptus. mittam et vocans 13 >tibi aliquem de discipulis meis, qui aegritudinem tuam sanet. >ad se Tobian, apud quem manebat, ait ad eum: audivi quod vir quidam >potens venit et manet in domo tua, adduc eum ad me. cumque redisset >Tobias ad Thaddaeum, dixit ei: Abgarus toparcha Tocayit me ad se et Thaddaeus: >et dixit mihi, ut te ad eum perducam et eures eum. >veniam<. inquit, quoniam maxime propter ipsum missus sum. postera 14
>et

nuntiatum

est

ei.

>scripserat,

cumque

coepisset

NPF
10 mitto
I

16 ipsum] eum

10

> > . >


>.
>

> >] >


>^\

> ^, >,
>6

> >6

> . > >


>
y.aX

>,

92

Eusebius, Kircbengeschichte

I 13,

>,

'^ , 0\ ^ ]& ^ <. , 7] , . ^ , ,

>
6

.)",'
1 IS

?]

1&

],

20

>&& & & ,^ .', ) ^ > ^ ^"]^ ^ / &^) ^ & [ ' [ -


6

"
BD
7
\

& )' ^^ '^


.
03

16

?]

. <, \,

. -

1?

1^

1 ^cd

TcM

^"^
|

ERBD

tu

ATrERB AERBDM2' R 8 ERBD


| ]

'

DM

[=z/S]

AT^ERBD

>

+ '^
|

R] ERBD

10

IV

ERBD
|

BDM
ERBD / ERB
durch Rasur

^
uv
17

11

D]
|

ERBD
13

>

(von

/}

vorausgesetzt)
|

ERBD
Tr
]

15

AT'R

16

'
|

15/16
corr., corr.,

A'S^A
Myl
|

, D durch Rasur

,D
do

durch Rasur

BD'
coit.,

18

D
BD'
|

20

^^
23
|
|

>
D
durch Rasur

D'

22

durch Rasur,

AT,

corr.,

,"
+

-) &
TcE

ATER, D Dem

ERBD

ATDM

ERB

Rufinus

13,

1 18
et
suis,

93

>igitur die

Tobias mane adsumpto Thaddaeo venit ad Abgariim.


primatibus
divini
vidisset

cum

>fuisset ingressus praesentibus


>est

statim in ingressu visum

Abgaro

nescio

quid splendoris in vultu apostoli Tliaddaei.

Abgarus, adoravit Thaddaeum, super quo admirati >sunt omnes, qui adsistebant regi. ipsi enim nihil horum videbant, quia
>quod
>soli

cum

Abgaro

fuerat ostensum.
es

qui et dicere coepit ad

Thaddaeum;

vere 15

>discipulus

lesu

filii

dei,

qui mihi dixerat: >mitto tibi aliquem de

>discipulis meis, qui te curet et

vitam

tibi praestet<.

Et Thaddaeus

re-

>spondit:
10 >missus

quia magnifice
te.

credidisti

in

eum, qui me

misit, propterea

sum ad

et si

permanseris in fide eius

et credulitate, praesta-

>buntur tibi omnia desideria cordis tui.


>adeo, inquit, credidi
>ulla
ei,

tum

et

Abgarus ad eum: usque 16


crucifixerunt, velim, si

ut et ludaeos, qui

eum

15

et si non Romani Thaddaeus ait ad haec: dominus noster >voluntatem patris sui implevit, qua impleta adsumptus est rursus ad >patrem. dicit ei Abgarus: et ego scio et credo in eum et in patrem 17 >eius. etThaddaeus: propterea, inquit, pono manum meam super te in >nomine eius. et cum hoc fecisset, statim omni aegritudinis morbo, quo >tenebatur, absolvitur. miratus est Abgarus, quod sicut verbis audierat 18

mihi adesset tanta exercitus copia, trucidare,


et

>regni auctoritas impediret.

20 >de lesu, ita rebus et operibus repperit per

Thaddaeum discipulum

eius

quo] quod

18

hoc]

PF

haec

10

' .^ , &, ,,-, > ,> ^. , .&^ > > ) ^' ^ < ,^ , , > > > ,/. ., ^,^ ) , > , ' >. > .,, >, ,^ > > , ^. & >
94
Kusebius, Kirchengeschichte
I

13. 19.

20

> >

>'/.
6

jcoag

.
,

19

>

^.

.
[

?],

.-

20

1S Phil.

2,

ATERBDM2M
4
corr.,

'-

^ ^ ^ )] '
passt nicht

zum Folgenden
|

AT,

dui-chRasur
|

ERB

aizoi

FJRBI)M.A
|

AER,

durch Rasur

corr.,

,moi>

' + A^
audiui

10

ERDM
\

ick fjehrt habe

[so]

AT

10,11 intl oh

DMX/
TERBDM^^
\

ER
13

))
\

AT
12

[vgl.J]

halten hat

'^
1

11 das Wort Gottes

&i'

8.96,3
er-

voreusebianischer Zusatz,
I

der dann ebenfalls Zustze

}
-

15

ATDM.^

seinem Vater

TEBDZ[=^] ATR
|

aus 9 wiederholt
cvi 18/S. 90, 1

17

ATMi".d

{ber seine Kleinheit und) seine Niedrigkeit

R ERBD ER

^ ^^ ^ ^
|

ERBD

) }) ^
.
|

ERB
\

16

EBDM

17 18

Dittographie

18

{quod ita parutis

et)

humilis

EBD

BD

Rufinus

13, 19.

20

95

>inpleii,

qui

>autein illum, sed et

>cum

se

eum absque medicamentis et herbis curaret. non solum Abdun quendam Abdae filium podagra laborantem. vestigiis eins advolveret, manus inpositioue sanavit multosque
incommodis.
et sie

>alios urbis illiiis cives variis obsessos sanavit

opera

10

verbum dei. post haec 19 >autem Abgarus ait ad Thaddaeum: tu, inquit, cum virtute dei haec verum quaeso te, enarra mihi >faeis et nos omnes videntes miramur. factum sit, et de virtute eius, in qua fa>de adveatu lesu quomodo >ciebat haec quae audivi. et Thaddaeus: nunc quidem taceam, verum, 20 >quia verbum missus sum praedicare, crastino congrega mihi omnes cives >tuos et coram ipsis praedicabo et seminabo in eis verbum vitae, vel >adventus lesu quomodo fuit et cur vel qua de causa missus est a >patre et de virtutibus operum eius vel de mysteriis, quae locutus est
>magna
et

admiranda perficiens

praedicabat

>in

l >dicatione, et
>et

hoc mundo et in qua virtute haec fecit. sed et de nova eius praequod ita parvus et humilis et quomodo ita se humiliavit deposita maiestate parvi fecit deitatem suam, ita ut et in crucem

XPF
2

abdun]

NP^F abdum P-

14

iu qua]

qua P^

15

et

quomodo]

quomodo

NF

>'<. > > > ^ >.

>' >, \
9

Eusebius, Kirchengeschicbte

^,

,
;

axovoat

&, -. , " ^,
I 13, 21.

22

>?}{^^

10

^
I

^.

,cdovog
6

, .
deitatem

21

8<

22

25/9

ATERBDM^;^
1 airtov rijv
selbst

;/

R]

suscitaret

'^= J]

' ^& - - ) -- /
ERBDJ

R]

[[

AERBD
ATM^/l

zijv

9
5

'

TM

suam

[zw
]

> R]

ERBD

- sich

2/3

mortuos

]
ER]

AT

[ERBD

?.

TERBDM2!zt
|

&
|

ERBD

ERBD
R

I-/IIHI

10

am

^
Schluss

iv

AT

Tc

Rufinus

13, 21.

22

97

>ageretur
>saeculis

et

in infernum descenderet et disrumperet saepem,

quam

nemo

disniperat, et mortuos suscitaret;

qui descendit quidem

>solus, ascendit

>ergo Abgarus, ut mature


5 >cationem

autem cum grandi multitudine ad patrem suum. iussit 21 omnes cives convenirent et audirent praediet

Thaddaei.

post haec iussit


si

dari ei

non accepit dicens: >aliena? gesta sunt autem


>sed
ille

nostra dereliquimus,

aurum et argentum, quomodo accipiemus


trecentesimo anno<.

ista

quadragensimo

et

22

haec non
interpretata

inutiliter,

ut puto, a nobis ad

verbum ex Syrorum lingua

hunc

in nostris libris tenebunt locum.

NPF
1 inferno
\

5 dare

quadragensimo

et trecentesimo anno]

X qua-

dringentesimo

et tricesimo

anno

tricesimo anno et quarto

8 ut pote

Eusebius

II.

. "
7/&.
^2

10

*2
^

^ . ^' )^ .3 %] . ' . .
SL

'-

15

2')

AAm2'2't^HDT[ERMj Zahlen
3 Yv

/
iitrov

Am v^-tyiBDM 7 7) Am Am BD 12
|

. ^ . . '. . ,. . . ^)7] ^.

oJa

/;

fehlen in

ATER
|

5 roC

> A
|

> AmR
oo

10

BDM
Schluss

AAmTER
Am,

AT'D

durch Rasur,

/.

BD am

AAm^^t^BM

^
+

)
am

Mesopotamien

^ ^
18

?.
+

+
|

ER
D

17

>
\

sensere

20

AAmTcMER
BD

^
\

/. ]
ERM

/ y tvxtQu

5/6

>

14 umva

Am

ERM
|

15

16

D
-f x'^i

auf Rasur

19 am Schluss

ovv

> ^^

>
von

diabeiwrum

D
ER

21

Schluss

LIBE
De Tita et institutione apostolorum Quemadmodum Tiberius de Christo
nitus
5 III
est.

post ascensionem Christi.

II

edoctus a Pilato

commo-

Ut

in

omnem mimdum

breyi tempore diifusa de Christo prae-

dicatio est.

IUI

Quemadraodum post Tiberium Gaius Caesar regem ludaeorum


constituit
posita.

Agrippam, Herodi perpetua poena deportationis

in-

10

V Ut
VI

Filo pro ludaeis suscepit legationem ad Gaium. Quanta ludaeis acciderint gravia post temeritatem

crucis

in

Christum.

VU
15

Ut

Pilatus quoque semetipsum morte damna;sdt.

Vni De

fame temporibus Claudi.


persecuti divinam continuo

IX Martyrium lacobi apostoli. X Ut Agrippa et Herodes apostolos


sensere vindictam.

XI De Theuda, qui depravaverat populum.


XII
20

XIII
XIIII

XV

De Helena regina Adiabenorum. De Simone mago. De praedicatione Petri apostoli apud urbem Romam. De euangelio secundum Marcum.

NPF
21 urbem om.

l^OQ

/?

1
5

10

^
20
1

Am

BDER

ER

^ & "^ ] '' '^ .


'^?.]
BD
j

. & .. ^ % . . , ,- . - . ' .. ^ ^. , ^ ^. ' -, . .


Eusebius, Kirchengeschichte II

'c jiQOTOQ

jcaO'/a

'

"iic

und

(.

2)

> Am
|

>

]
|

Am

8 ai

11

AEDM
D

^ >

14

Ib

in
\

corr.

18

19 am Anfang
|

'

19/20

>

19/20

f/9"R]

siehe

im Text

?.-

KAKCi

berschrift und

'

nach
"

" -].
siehe

&.
[+ Tc

.
=

iv

"-

im Text

AIU

'^

siehe

im Text

.
im Text

zu i^ ohne Zahl,

J6>

im Text

'

Kc;

zu

ohne Zahl, nach

].

[+ Tc

KAKt

im Text

Ruiinus

II

101
Christi

XVI Ut

primus Marcus

per Aegyptiim

notitiam

praedi-

cavit.

XVII Qualia
XVIII Quanti
5

de abstinentibus apud Aegyptuin Filo scripsit.


Filonis ad nos pervenerint libri.

XIX Cuiusmodi

clades conpresserint ludaeos ipso die paschae.

XX

Qualia etiam sub Nerone Hiernsolymis gesta sunt.

XXI De Aegyptio, cuius Actus apostolorum faciunt mentionem. XXII Qaemadmodum de ladaea Paulus Romam missus in vinculis
10

omni culpa liberatus sit. XXIII Ut sit passus lacobus, qui domini frater est dictus. XXIIII Quod post Marcum primus episcopus Alexandrinae
ordinatus
sit

ecclesiae

Annianus.

XXV De
l

persecutione Neronis, sub quo Paulus ac Petrus pia con-

fessione decorati sunt,

XXVI Ut

innumeris ludaei malis

afflicti

sunt ac novissime contra

Romanos arma moverunt.

NPF
3
scribit

F
nam P^F

6 nerone]
I

PF cum
e.

Oraecis, Claudio nerone

ex emenda\

tione ut videtur,

textus
\

Eunianus

20 ad Claudium

dticit

aegyptio]

NPb

aegypto

14

decorati] decollati edd.

102

Eusebius, Kirchengeschichte

II

pr

1.

2.

1,

1.

Oa
taorsuMO&ai

,
d

10

15

,
20

,. , ^. - , -, - , ,'
^

- , ) , , ,,
kxQyv
tv

, \
'

^,

.4

1 1

&, ^
82,

&, , ,
12
Matth.
],

-,,

- 3. ^.
^,
1619

'
7,
.58.

%)

23

5-8

18-15

Act.

6,

16

Act.

59

18

ATERBDMi:^
1

ER TcER^
I

TER 9 ABDER > BD


I

10
1

yevuevov

(>]
|

> T^ + TcTr
TiDM
|

uqo

4 y/^iaxiavovo
|

ATcER^"^
18

AT^EDM^ ! ABDM >


|

10

//vr/jMOvtvaojjuei^i corr.,
\

TiEBD
|

11

12

Tolmai

20

22

tvQtii-7]

BDM

ATER

Rufinus

II

pr

1.

2.

1,

1.

2,

103

Quaecumque

oportuit velut in principiis ecclesiasticae historiae de- 1

signari sive de divinitate salvatoris sive de antiquitate nostrae religionis

ac vetustate doctrinae. et ut olim tradita


vella videtur, institutio,

sit

Christianorum, quae no-

sed et de adventu ipsius domini et salvatoris

consummato, de apostolorum quoque potuimus brevitate perstrinximus. age iam nunc quae etiam post ascensionem eius consecuta sunt videamus, 2 partim divinarnm scripturarum testimoniis edocentes, partim et extrinsecus ex bis, quae fideliter in commentariis, qui ad memoriam posteri10 tatis inventi sunt, conperimus adprobantes. Primus igitur in apostolatum pro luda proditore Matthias sorte consciscitur, qui erat unus ex discipulis domini, sicut supra demonstratum est. ordinantur autem et diaconi Septem numero per orationes et manus inpositionem apostolorum ministerii viduarum gratia, in quibus 15 Stefanus, qui et primus post dominum statim post ordinationem suam lapidatur ab bis, qui et dominum occiderunt, per quod et nominis sui tum deinde et lacobum, qui dicebatur 2 donatur a Christo, frater domini pro eo quod esset filius Joseph, qui Christi quasi pater habebatur, quoniam quidem desponsata ei fuerat virgo Maria, quae 20 priusquam conveniret cum eo, inventa est in utero habens de spiritu sancto, sicut euangelia protestantur, hunc, inquam, ipsum lacobum.
nostri nuper impleto ac passionibus
electione,

superiore

libello

quanta

All

)
yiPF
8
Pb)

et

om.

1<

donatur]

Stefano (stephano
videtur glosse

Pa
|

stephanus
et iac]

Corona donatur

(turdona

N)

NPF

recepta ut

iac.

XF

10

, ^- / > ^/ ' , > -, > > ] > & ,, ' , >, , , > >
104
Eusebius, Kirchengeschichte II
1,

7]^'

%
3

>

(f7jOiv

&<.

,,

7-

>

> > <.


20

. ^&" , ^, & '.


>

&<.

. ,

1116

58
Gal.
1,

Zahn, Forschungen

3,

73

Zahn, Forschungen

3,

1719

19

23

82, 21

ff.

ATERBDM^^
1

ovv

ATcERBD
3
\

ABDM
priuikgio
\

^
7

>

T^M

>
merito

R
et

TER

uirtiitiun

insignis uitae
'xo

TERBDMr

de
7/8

16
|

'^ BDM2;
|

ATER
%

ah ipso
\

>
\

RB
|

15

DM

17o>D
corr.

19
|

^
21

apostolorum
-f Bc

20

von Mesopotamien

in

Tr

ATBDrM

Di

rf/v

bergeschr.,

vgl. 84, 16

Rufinus

II 1,

37

105

qui et lustus cognominatus est ab antiquis virtutum merito et insignis


vitae privilegio,

primum

tiistoriae tradiderunt suscepisse ecclesiae,

quae
libro

in Hierusolymis est, sedem, sicut


adserit, dicens:

Clemens in sexto Dispositionum

>et lacobus et lohannes post adsumptionem quamvis ab ip^o fuerint omnibus paene praelati, tarnen non >salYatoris, >sibi vindicant primatus gloriauj, sed lacobum, qui dicebatur lustus, >apostolorum episcopum statuunt

>Petrus enim<, inquit

Idem quoque
10 etiam haec:

ipse in

septimo eiusdem operis libro addit de ipso i

>Iacobo<, inquit, >qui dicebatur lustus, et lobanni et Petro post re-

>surrectionem dominus
>qui apostoli
>et
illis

omnem

scientiam tradidit, et ipsi ceteris apostolis,

septuaginta discipulis tradiderunt, ex quibus unus erat

Barnabas.

duos autem fuisse lacobos constat:


est
ille,

unum hunc
et
est<.

lustum, 5

l >qui de

pinna templi deiectus fullonis vecte percussus est

morti tra-

>ditus, alius

autem

qui ab Herode capite caesus

Huius ergo lusti lacobi etiam Paulus meminit, cum scribit: >alium >autem<, inquit, >apostolorum vidi neminem, nisi lacobum >fratrem domini<. in hoc ergo tempore etiam Thaddaeus, de quo 6 20 supra memoravimus, secundum domini praeceptum ad regem Abgarum 7 missus ipsum qui dem aegritudine morbi corporalis absolvit, universam

NPF
3 dispositionum]
ascensionem
\

NP

disputationum

(et sie

constauter)

5 adsumptionem]

IB

illi

NP

21 aegritudinem P

lOg

^ ^ , ^/
Eusebius, Kirchengeschichte

II 1,

811

10

' ^ ^ ,.

, ^ 7] ^ .^
) jra

. .
\
8

^' ^^

20

. ,& ^-,,, . .
.7] , ^
)
'
'

. . ,
)

14-17Act.

,^,

10

-/

&.

8 11
Act.
8,

Act. 8,1

11 14

Act. 11, 19
6,

,
3
|

8,

178.108,2

13

aus

17. 18 Act.

ATERBDM^^
1

Tc

\^ >
6
corr.

corr.

Dr

1/2

R
Tc

' BD
]

ATERM

())

>
|

4
|

'
+ Tc
BDM
durch

corr.

Tc

10
|

vJV ]
11

ABDM
Rasur,

ATER TER

ATrER
|

>/

14
|

ERBDM
19

AT'

16/17

yiA

1}
21
-|-

zum Vorhergehenden und

Mc
I

AM
\

mit vielen anderen


constemaret
\

22

24

>

&
|

tJ TcmERDM
,
25

]
>
BD
|

BDM
|

13

1
,

stellen die Copulativpartikel vor

4 Buchstaben ausradirt

durch Rasur,

RBD

> BD

-^ ziehen

TcERBD
corr.

T^

Tc

Rufinus

II

1,

811

107

vero civitatem Edessenorum Christo domino fideli satis credulitate sociavit,


ita

ut in hodierniim civitas

illa,

quippe quae ipsius domini

et

salvatoris meruerit scripta suscipere.

velut speciali

quadam

Christo dedei,

Yotione

dicata

sit.

interea

persecutio

prima adversum ecclesiam

quae

est

Hierusolymis facta sub primo martyre Stefano, omnes

disci-

seu potius, ut sancta scriptura indicat. disseminavit.

pulos exceptis duodecim per universam ludaeam Samariamque dispersit ex quibus nonnulli
et

usque ad Cyprum atque Antiochiam devenerunt, qui credere mysterium fidei nondum audebant, ludaeis 10 tarnen praedicabant. interea Paulus adhuc vastabat ecclesiam ingrediens 9
ad Foenicen
gentibus

quidem

domos
lippus.

et

pertrahens viros ac mulieres tradebat in carcerem.


erat

sed Fi- 10
ordinatus,

qui

unus de
genti.

Septem

cum

Stefano

diaconus

descendit

Samariam

virtute domini repletus et praedicabat primus


in

verbum
idem

dei Samaritanae
15

quo tanta

erat divinae gratiae efficacia, ut

etiam
virtus
cula,

Simonem magum
dei

suis praedicationibus consternaret, qui per

temporis celebris famae apud Samaritanorum populos habebatur, ita ut

magna
territus

esse putaretur.

sed

is

cum

vidisset

signa et mira- 11

quae a Filippo per divinae


et

gratiae potestatem fiebant,

obstupe-

factus

cessit

et

credere se in Christum,

usque quo etiam

ypF
1

uero]

yP'^F autem P^
|

(a)edissenoi-um

NPF

8 foenicen]
\

foe-

nicem

NF

11 domos]

domus

XP

13 praedicat

PF

19 christo P

10

20

^- ,, ^ & ^& ,, ' - ^ )& . , -^ , ^ . ^ ) , , &> . > , ^,


1Q
Eusebius, Kirchengeschichte
II 1,

12

2,

'
.

xcu

12

yi

'.

l.'i

{}^

&<
'

25

.
810
9,

-,
18-23

,
8,
| |

, &,

BD
\ \ |

0-

2,

Act. 8,

Gal.

10-14
1,

Act.

26-38
9,

36

18/19 Ps. 67, 82

20

Act.

20-22

23/21 Act.

ATERBDM2^
1

TERBDM
corr.

ATER
6

3
8 ihv

Tc

'] Srt auf Rasur Tr


\

TERBDM
corr.,
|

% do
i

TERUDM
1

D
11 and

nicht bersetzt

10
durch Ras.

TERBDM ERBDM
13
Tr
|

AT

&]
\

auf Rasur Ac
|

16 nach

21

+
"]

] " ?.
20
|

R 12/13 TERBDM

25

J^

ABD^'ER

110, 4

27

&

20/21

'
auf Rasur

^23

Rufinus

II 1,

12

re

2,

109

baptismiim acciperet, simulavit.


dieque eodem ordine
fieri

quod

vera mirari digaum est ho- 12


illo

ab bis, qui velut hereditariam ab

simu-

lationem
instituti

sectae

impurissimae susceperant quique auctoris sui artibus


serpit enim eorum verborum morsibus

ecclesiam fraude qualibet ingressi lavacrum furantur et sancta

nostra velut alicuius morbi contagione commaculant.

venenatus sermo sicut ulcus in gregibus


incautis
pastoris
letale

et occultis

virus infuudit,

donec noxias eorum latebras diligentia

ad lucem, sicut et ipse Simon Petri inverum per 13 dustria conprebensus poenam, quam merebatur, expendit. 10 dies singulos augescente praedicatione verbi divini per dei providentiam
investigatas

educat

ex Aetbiopiae regionibus adest quidam reginae gentis

illius praepositus,

moris quippe est


in

illi

nationi etiam

nunc a feminis
Filippus

regi,

tamquam
sancti

vota

Hierusolymis

redditurus.

huic

responsis

spiritus

iussus

15 baptismi tradit

20

omnibus gentibus mysterium fidei et sacramentum quasdam eum deo primitias omnium consecrat nationum. bunc opinio tenet ad patriam terram regressum scientiam dei summi et salutarem domini nostri praescientiam indigenis gentibus, in quo rebus ipsis conpleta est sicut sibi tradita fuerat, praedicasse. per eum propbetia, quae dicit: >Aetbiopia praeveniet manus eins 14 >deo<. dum baec ita aguntur, Paulus vas electionis non ex hominibus neque per hominem, sed per revelationem Jesu Christi et dei patris,
primo
ex
et velut
<|ui

eum

suscitavit

mortuis,

in apostolatum vocatur caelesti

ad se

voce delata.
Interea
25

cum

per

omnem iam locum


et

de resurrectione

et mirabilibus

domini nostri lesu Christi


loqueretur ac per

de ascensione eius ad caelum felix fama

omnium

aures beati huius rumoris volveretur opinio,

NPF

10

, -, . ^ ( . - {^^ 7] , ^ ' ^ ,& .


.
\\()

Eusebius, Kirchengeschichte

2,

'

'^)
d'

-.

.7]^,

20

'^ ^ .. >, ' , ^


'

?]
.

(3'

^.
,

> >
>'
2-7
3
4/5

^ &.

&oovoJv
Apolog.
<iXjjO

&

vgl. Tert.

Apolog. 21

21 S.

112, 10 Tert.

ATERBDMV^
BDM
TERBD

ATER^

>

14

T>BDM
[Zonar.
[Zonar.
3, 3,

/ ATcER
23]
\

11,

11, 24]

ATER
mis iam
\

[&
1

BDM
rf'

TrBDZ"
1

BD

ErR
18
3, 12, 8]

13
I

durch Rasur ERBDcyl

15 Toi5>M

16
[Zonar.
|

EBDM
xal

3,

ATER

ih

) j

'.
>
[Zonar.
avtii

D
3, 11,

16

2'26]
3,

qumnpluri26]
|

TERBM^^

[Zonar.
3, 1],

,
|

ATER
9

ATERM
TcER
1

26]

8
|

' AT^ER
11

BD
AT'DiM
17
|

AT^BDAI
12, 8]

^">
19

[Zonar. 3, 12,1]

ATR BD

" BDM

[Zonar.

2,

m
et salvatoris nostri

si

iiioris erat apud Romanos, ut provinciarum iudices, quid forte novi in bis quas regebant provinciis accidisset, vel prineipi vel senatui nuntiarent, uti ne ex bis, quae gerebantur. ignorare ali-

et

quoniam antiqui

quid \aderentur. de resurrectione a mortuis domini


lesu Cbristi,
berio

quae iam
refert,

in

omnem loeum
et

fuerat pervulgata, Pilatus Ti-

principi

sed

de

ceteris

mirabilibus eius,

et

ut, post 2

mortem cum
dicitur pro
10 sed

resurr exisset, a

quam

plurimis iam deus esse crederetur.


senatus autem sprevisse

Tiberius quae conpererat. retulit ad senatum,


eo

quod non

sibi

prius huius rei indicium fuerit delatum,

auctoritatem

antiquitus designata, ne qui

suam praevenerit vulgi sententia. lex etenim erat apud Romanos deus baberetur nisi senatus
virtus

decreto et sententia confirmatus.

agebatur,
15

ne

divina
ea,

porro autem pro vero boc erat quod bumanis putaretur adsertoribus indigere.

eumque secundum
tamen
tenuit

sententiam

quae supra diximus, rennuisset senatus, Tiberius 8 suam, ne quid adversum doctrinam Christi
baec Tertullianus, vir et legum et institutionum i

contrarium moliretur,

Romanorum
Apologetico

peritissimus et inter nostros scriptores


suo,

admodum

clarus, in

quem adversum

gentes

pro

nostra fide scribit, boc

modo

retulit:

20

>ut

>erat decretum.

de origine<. inquit, >aliquid retractemus eiusmodi legum, vetus 5 ne qui deus ab imperatore consecraretur, nisi a senatu
seit

>probatus.

Marcus Aemilius de deo suo Alburno.

facit et

boc ad

PF
3
uti ne]

PF
I

oin.

X
seit]

5 diuulgata APt^

vel\

Pom.'

9 iudicium
\

11 quis .Y
Tertutl. quis

20
|

aliquid]

NF^

TertuU. {apo/. 5)
TertuU. sicut edd.

PF^

21

qui]

XF

22

XPF

10

, ..^,- . ] ^ &' ^} , . ,' >. , > \<


> > > > ^ > > 7]
1[2
>7]
Eusebius, Kirchengeschichte
2,

3,

jraQ

&6

],
,

&6

>

>

25

^
,

, . -. > ^ , &< - ^, - . _ & , ,

>

><

<.

30

^ -, -, )) ,

, & .
Luc.

3
3,

17

16-18 Psalm
Act. 10

18,

519

vgl. Matth. 3, 12

30

S.

U4, 3

ATERBDM^:^
1/2 Tjjv

BDM
corr.

ATER ATER
1

E^

.]
6

BDM ABDM
|

-^]
3,
|

&
|

[Zonar.

12, 14]
|

TR,
11

aus

17

BDM
|

ATER
R

19

rf/>

BDM

ATER

Rutiuus

II 2,

3,

113

>causam nostram. quod apud vos humano arbitratu divinitas pensitatur >et nisi homini deiis placuerit, deus non erit, homo iam deo propitius Tiberius ergo, cuiiis tempore nomen Christiannm in 6 >esse debebit,
>saeculum intravit, adniintiata
5 >tatem istius
divinitatis
sibi

ex Syria Palaestina, ciuae


detiilit

illic veri-

revelaverant,

ad senatum

cum

praero-

>gativa suffragii sui: senatus, quia


>in

sententia

mansit,

non ipse probaverat, respuit. Caesar comminatus periculum accusatoribus Cbristia-

>norum<.

haec Tertullianus.

flll]

Quod
absque

profecto divina Providentia ita tunc Caesaris sensibus ingessit.

10 uti

uUo obstaculo
et

in

ipsis

dumtaxat

initiis

euangelii sermo

usquequaque percurreret.
' ut repente quasi caelitus lumen ostensum aut erumpens totum orbem claritate supemi luminis ilustraret, ut compleretur et illa propbetia, quae dixerat: >in omnem 15 >terram exiit sonus eorum<, euangelistarum dumtaxat et apostolorum, >et in fines orbis terrae verba eorum<. ex quo et per omnes 2 civitates ac vicos inmensae multitudines velut messium tempore frumenta ad areas, ita ad ecclesias populi congregabantur. quicumque illi a parentibus traditae sibi morbidae superstitionis vinculis tenebantur, 20 per doctrinam Christi, simul et per virtutum miracula quae fieri videbant recepta veri dei notitia tamquam a tyrannicis dominis liberati ad unum verum deum et dominum creatoremque suum vetusti paenitentes erroris fideli cum confessione veniebant. cum igitur passim iam per 3 omnes etiam gentilium populos profusius effunderetur divina dignatio, 20 primus Cornelius apud Caesaream Palaestinae urbem maximam cum

Unde

factum
solis

est,

radius

quidam

NPF
1

humano] de humano TerhiU.


|

pensitatur]

XF

Tcrhill.
\

pensetur
istius] ipsius Ter|

2 et om. TertuU.
tull.
I

3 debet P

introiuit Tertull.
|

pleretur ""
Eusebius

cum NP^F TertuI/. tum P22 et dominum om. P'


|

5/6 praerogatiuam

14 im-

II.

10

20

& ^ . ,. " , ^. . . , , ,\4 ,& . '^ ( ^ , ) '^ . ) . .. , ^ , ^ . & -, , ^\4. ^


.7]{^

^ ,
..

' ^ 3.
114

Eusebius, Kirchengeschichte II

3,

4,

Kaioagetav

.-'

,
&^
.
2,

^.

dt

4t

\^

'

ooj-

d'

ioJtv

/.

..
,

^^
20

312
18, 237.

Act.

22. 25

ATERBDMV^
1

BD

?. (),

^'
ATER
1

(^
77^

'^ '
IVE

20-30

13

Tos.

18,

224

180

..

TiR

BD

BDM

ATER

3/4

Am
9

B^D
|

2"

11

^ (--^,
|

,
corr.

aus Corr.
|

>,

ERM
|

in

ATER
-f-

BDM
|

12 sanetorum
YQOvj
|

16

BDM TERBDM^
getilgt,

>
21

117

18 nach
nach
116, 13

,
|

nachher
|

von

Br wiederhergestellt
116, 3
|

+
118, 7

20

24
|

D'

BDMyi

ER

AT

] D

>

Eufinus

II

3,

44,

115

omni domo sua ad fidem


inde

Christi

Petro ministrante perducitur.

iam

quam

plurimi et

alii

ex gentibus apud Antiochiam ad fidem veniunt

eoriim praedicatione pertracti, quos prae seditione adversum Stefanum

commota disseminatus
5

quos
bas

et

esse per omnem locum superius edocuimus. per apud Antiochiam florentissima congregatur ecclesia, in qua

erant etiam prophetici ordinis viri


et

quam

plurimi,
in

cum

quibus

et

Barna-

Paulus,
ibi

quibus

omnibus pariter
discipuli

gratia

dei et unanimitate

veluti perenni fnte sumpto Yocabulo qua tempestate Agabus quidam, unus ex bis 4 10 qui aderant prophetis, famem magnam futuram divinis praesagabat oraculis. Paulus vero et Bamabas cum ministerio a fratribus conlato, quod sanctorum usibus deserviret. Hierusolyma destinantur.

degentibus

primum

appellati sunt Christiani.

[IUI]

Interea Tiberius

duobus

et

viginti

circiter

annis sui principatus


suscepit et conet

4:

exactis vivendi finem fecit.


15 tinuo

post

quem Gaius Imperium


simul
et

ludaeorum principatum

tradidit Agrippae,

Filippi

ac

Lysaniae tetrarchias,
contulit.

cum quibus

paulo post Herodis eidem pariter

terat vel in passione

ipsum vero Herodem, qui vel in lohannis nece auctor extidomini interfuerat, multis excruciatum modis aeterno damnat exilio, sicut loseppus in bis quae supra inseruimus scribit.

[V] 20

25

Huius temporibus Pilo insignissimus scriptorum florebat, qui non 2 solum in nostra, verum et in Graecorum filosofia primus inter primos habebatur. hie autem genere quidem a proavis Hebraeus, apud Alexandriam vero in omnibus claris et nobilibus viris clarior ac nobilior erat, in divinis autem legibus et patriis institutis quantus qualisve 3 fuerit, ex bis quae nobis librorum suorum tradidit monumentis omnibus darum est. quis enim digne valeat explicare, quanta eius in liberalibus

NPF
3 prae
I

.seditione]

pro seditione
\

P^F

per seditiouem

P'

8 uelut
\

NP^

perenni] e perenni
lysanii

P^
21
et]

12 hierusolimam

PF

15 tradit

PF
8*

16

lisaniae

'

PF

etiam

11g

10

20

^ ', & , . .. , ) >, . .>. , >3 . ' ^, ' >, -' >, ' , >' .
-.
,

'

y.al

, ^ ', . , /
Eusebius, Kirchengeschichte

II 5, 1

oviv el

2
1

&6

.^

>
,

>

^-/

'

>]

-]-

tv

>

>{^

>).
13

S. 118,

los.

18,

257260

A.TERBDM:r^
1

, >
TcTiE

BD
|

TERBDM
|

3
|

R
6

BDM
R
j

ATER
i}v

BDM
7

ABDM
|

79
""

^T^ + ^
14

ATER
auf Rasur
|

BD
7

r/;i'

TrERBDM

>
los

BD

15

\\

TERBDM^ <(;' DM
|

/
>
19
21

>
14/15
|

AT'TrBDM
bergeschrieben Tc

TcERBDIos TcER los


ER'
Tr
]

18

^
>'
9
|

Tr

.
TER
|

^vi',?ot-

getilgt Tr

13

1 TERBDM^
corr. corr.

Tc
Tr

ATiDM
aus

in

Rc

los

und
corr.

20
|

Tc

(^{}

Rufinus

II

, 14
filosoficis

117

litteris

fuerit

institutio,

quanta in

quantusque

maxime

in

Platonicis et Pythagoricis fuerit disciplinis utque


floruerant, paene
et

omnes

et

qui secum

qui praecesserant superarit.

hie igitiir ipse tem- 5 1

poribus Gai quanta ludaeis acciderint mala, quinque voluminibus ex5 ponit.

10

sed et de eiusdem Gai mentis insania commemorat, quod in tantum superbiae elatus sit, ut deura se voluerit appellari. in ipsis autem, ubi de ludaeorum cladibus refert, suam quoque legationem, quam pro contribulibus suis ludaeis detulit ad urbem Romam, describit, et quod perorans apud Gaium pro patriis legibus nihil amplius quam inrisionem rettulerit domum, immo et paene periculum mortis incurrerit. sed et loseppus meminit horum in octavo decimo Antiquitatum 2
libro talia

quaedam

scribens:

>et

quidem cum

seditio

apud Alexandriam

fuisset exorta inter lu-

>daeos et Graecos, terni ab utrisque partibus legati mittuntur ad Gaium, 3


15 >in

quibus pro parte Graecorum erat quidam legatus Appion nomine.

>qui

cum

in

ceteris

quam

plurimis insimularet ludaeos,

tum maxime

>quod honorem Caesari non deferrent, ut moris est facere omnibus, qui >Romanis fascibus subiacent. hie ergo, aiebat, neque aras Gaio neque >templa constituunt neque alia huiusmodi, in quibus ei divini honores
20 >a provincialibus

deferuntur, sed soli sunt, qui

neque statuas

ei

deceret alia ^

>nant neque sacramentum nominis eins observent.


>legationi praeerat ludaeorum, vir in

cumque haec

graviora allegaret Appion, per quae concitari crederet Gaium, Filo, qui

omnibus magnificus, Alexandri

ala-

NP,
11

{incipit

8 ad urbem),

F
PF
superarent
ut qui

3 superarit] scripsi, superaret


et add.

superaret
PFO^

Wil

Pb

vel

P^

12
\

libro

o?.

Pi

20

sed

soli]

sedoli

N^

subdoli

^2

ged ipsi soli 0^

23 legatione Pi

, > >
118
>ovx

>
5

>, )

> &6

10

20

,3 , .^ , , . , ^'
., (
6

, <. .
oiog

Eusebius, Kirchengeschichte

II

6,

'

,
f)v

Iji

^,

^,

-. .
/

,
7

6
1

?],

^,

,
|

-'
corr.,

7-S.

120. 13 vgl. Phil.

kg. ad

Gai. 24. 38

aterbdm:^.!
1 oloG aus

corr.

TcTr

>
|

\v

ERB los
1

DM
ge^jen sie

quid in eos conferat mali

-]

11
T^

;>
|

los

HSS

&
DM

[ler/en sie

in

^
7

corr.

Tr
120, 9

13

2"
|

18

ER

corr.

14 Seianus der Hypareh


fp-osse

AT^R
15

-,
TcTr

TrEBDM

TERBDM
durch Rasur

Dimje

marjni hei

corr.,

ERBDMi:

ATERM
auf Rasur D>

BD,

ui

auf Rasur D,

BDM ERBDM

^AT
|

7)
Tcm
in
rc<

R
|

16

] 7) ^
AT^
|

durch Rasur,

AT TERBD

17

corr.

Mr

20

AM

Rufinus

II

6,

119
obiecta.

>barchae

fratei,

filosofiae

non ignarus potentissime purgavit


ilico

>sed abicit

eum Gaius
repletus

et iubet

conspectii suo abscedere,

dum

>iracundia >egressus
>borio
>est

secum

ipse

rimatur

quid in eos

conferat mali.

autem Filo cum iniuria ait ad ludaeos, qui sibi adstabant: animo nos esse oportet, quibus iratus est Gaius, quia necesse

adesse divinum, ubi

humanum

cessat auxi]ium<,

Haec quidem loseppus.


sunt, refert.
10 denter

sed et idem Filo in ipso libro,

quem

de 6

sua legatione conscripsit singillatim de omnibus,


ex

quae a semet gesta


evi-

quibus

illa

sola

commemorabo, quae legentibus

in ludaeos

divinam pro piaculis, quae adversum Christum ausi

sunt, indicent ultionem.

[VI]

Primo quidem temporibus Tiberii

quendam magni apud imperatorem


l

loci

refert in urbe Roma Seianum universam eorum gentem summo

nisu interimere Yoluisse, in ludaea autem Pilatum, sub quo in salvatorem facinus admissum est, dum templum, quod in Hierusolymis tunc adhuc manebat integrum, profanare temptaret, maximis eos perturbationibus agitavisse. sed et post Tiberii occasum Gaium refert successo- 6

rem

eins

cum

ceteris

quam

plurimis,
est

tum etiam ludaeorum

genti acer-

vissimum
20 discere.

extitisse,

quod praesto

etiam ex ipsius scriptoris sermonibus

NPOF
8 semet]

NF

semet ipso

PO
P^

10 aduersus

10/11 ansi sunt om. Pi

12 seianum]

NP^OF

iulianum

> >.
10

> & , ., , , >& > 3.


120
Eusebius, Kirchengeschichte
6,

25

?/

jitQl

?)

>jrpo-:

>
'

>
><.

),

, , ^ ,
(
(/

lovoaiojv

^ ,
..

20

ATERBDM2^
1

^ '. > '. / , .. > > ^ , . / '


&
>
>&\

, .
^
'

> <-

>

{^0^<.

19

Philo leg. ad Gai. 43

18-23

Joseph.

2, 109. 170

],

nachher

//v

>

BD

corr.

Tc

d'

auf Ras. von 2 Buchst. Tr


\

T^

Philo

BDM

AT' BD^ Philo

'

corr.,
I

corr.,

TcERM

nicht bersetzt 2"


|

/iLog

vtov]
ATER,

bekannter Tempel
corr.,

12

20

nicht bersetzt

'
|

BD
|

in

seeundo operis sui de uirtutibus libro

14

TEBDM^
TER
los
\

15
|

16 21

18
durch

'

TERBDM

ist

falsche

Abgrenzung des Excerpts unverstndlich geworden


Zeilenende

25

>

D am

Rufinus

II G,

121

>Multa quidein<, inquit,

>erat

in

Gaio ingenii pravitas,

qua evga 2

>omnes homines, tum praecipue erga ludaeorum gentem ferebatur, et >speciali quadam saevitia loca eorum, quae in divinis habent suppli>cationibus
5

consecrata,

incipiens

ab

Alexandria

diripi

et

contra

reli-

>gionem moremque gentis profanari iubet, statuis suis et signis ea atque templum quoque sanctae civitatis quod solum>imaginibus replens. >manebat totius profanae contagionis iutactum et a maioribus perdu>raverat asylum,

commutare

in

templum

proprii nominis aasus est, ut

>aedes lovis nobilissimi novi dei Gai vocaretur<.

10

Sed et alias innumeras clades et ultra omnes tragicos luctus apud 3 Alexandriam ludaeis inrogatas esse sub Gaio, in secuudo operis sui de nee non et loseppus convirtutibus libro vir memoratus exsequitur. sona huic de Pilati temporibus scribens pro piaculis salvatoris quae universae geuti acciderint mala, audi, ut etiam ipse in secundo ludaici 4

l belli defleat libro:

>is

autem<, ait >qui missus est in ludaeam a Tiberio procurator Pi-

latus noctu velatas Hierusolyma introferri imagines Caesaris iubet ac


>statui.

quod, ubi dies exortus


excitavit

est,

magnam

perturbationem ludaeorum

>populis

stupentibus et perturbatis ad

novam faciem remm.

20 >coniciebant
>leges

namque ex
illius fas

hoc, quod spernerentur et conculcarentur iam

suae et omnia instituta maiorum, quibus nihil tale haberi intra


erat<.

>moenia urbis

Sed hoc

est

nimirum, in quo eos impiae professionis suae velox 5


eo,

vindicta damnavit pro

quod secundum euangelii relationem simul

NPOF
9 aedis
|

17
est

uelatas]
est

PQb

uelatus
\

NO^F

hierusolimam

PO

23

est]

NOa-F solum

solum 0^

confessionis

122

Eusebius, Kirchengeschichte

II 6,

{3..

>> ,. >
h

10

20

' , &,-, >. > ' ^ & > ,^ ,, . > > }- , ' ,' ' . ,& . , , , ^' , ., , ,
,
^, >,
6

7]

> >

><.

?.&

ow

,
AT

1 loaun. 19, 15

415

Joseph.

2,

175-177

ATERBDM^^
4

}]
RB
AT

ATERBrarm
18

- '- ^
und
luaren frech

rmdent adire

"
|

TcERBDMIos
corbanasA

und

eum

et

clamorihus fatigare

und schrien

TcERM
und
|

TERBD:\I

(wie los schrieb) beides los

TER
4

20

25

^>

beides los

HSS
1

-
|

losHSS

BD
|

[sie

standen gegen ihn)

los

/>

>

HSS
12

TERDM
10

los

HSS

ATERM

los
|

BD

19

23

BDR^

Rufinus

II 6, 6

123
nisi Caesarem.

gens

conclamavit universa:

non habemus regem

tum deinde idem


iiltionem dicens:

scriptor aliam

cpioque in eos delatam

commemorat

>Post haec autem etiam alia in eos incidit perturbatio, pro eo quod
>sacruni

aerarium.

quod apud eos

patria

lingua corbanas

appellatur,

>contra fas in usus


>qui
a
trecentis

communes
cumque

publici aquaeductus prorogari viderent,

stadiis

deducebatur, pro quo nimia indignatione poadesset Pilatus Hierusolymis


at ille,
,

>pulus movebatur.

audent adire
inmiscuit,

>eum

et

clamoribus fatigare.
milites
eis

praeviderat enim seditionem fu-

10 >turam,

habitu

plebeio

obtectis

armis

multitudini

>praecepto
>igitur

dato, uti ne gladiis in seditiosos,


fuit,

sed fustibus uterentur.

ubi tempus

signo de tribunalibus dato caedi prosternique

>coeperunt, nonnulli verberantium vulneribus, plurimi autem,


>conversi

dum

in

fugam

proruunt, propria constipatione

perculsi pariere,

reliqui vero

15 >dispersi et

suorum funeribus

deterriti

vim

doloris silentio repressere<.

fVII] 20

Multas praeterea clades in Hierusolymis eis obvenisse, dum novis 8 semper rebus seditiosius student, idem scriptor exponit ostendens, quod ex admissi sacrilegii tempore numquam ab eis seditionum furor. numquam bella mortesque cessarunt, usque quo ultimum et exitiabile malum temporibus \''espasiani eos obsidionis inclusit. igitur ludaeos pro commisso scelere ultio divina damnabat.
|

25

Sed et Pilatus, qui in salvatorem iniqui iudicis functus officio est, isdem temporibus Gai tantis ac talibus malorum cladibus cruciatus est, ut propria se manu transverberasse et nefariam vitam vi abiecisse referatur, nee enim poterat tanti piaculi minister inpunitus evadere, sicut in historiis Graecorum repperimus, eorum dumtaxat, qui Olympia-

4 etiam
rogari jV
conferti
|

.N
i

6 publici aquaeductus prorogan]


populis

pollici

aquedoctus praeconuerti

7/8 populos

Pi

14

conuersi]

P-0

P^F

'

18 amisso Pi commissi

'
124
5

Eusebius, Kircbengeschicbte

10

' > <.' , ^', > > ', , > ^


ojc
.

^7] ^.' ^ -) ( ), \ .
7]
?y

^.
.

8, 1

9,

'

20

><
25

.' ^ , , >9 , >^ >< , .

'

-/,

)<,

^'
..
1.

>\

'^

3/4 vgl. los.


11, 29.

..

19,

201

2,

204

48

Act. 11, 2S

1012
1118

Act.

30

13 IG

Act. 12,
3,

1424
126,

Georgios Synk. 633,


Act. 12.

1624

Zabn, Forschungen

7G

25 -S.

317

habitantihus Hierusolyma

]
ATER
14
nacb

ATERBDM^^
3/4
Xlii 2
j

TKRBDM
8
vor
I

7
|

getilgt

13

>

.
\
|

12
1

DM
Synk

^LSiaav
|

ABD:r 8 16 ER BDM, 2:"[=],

' TiBD2'> ATcERM


ATER
[=(&],
\

> ^
|

+ Tc
|

11 sanetis

auf Rasur

1
|

ausradirt

TcERBDM Synk 18 > BD

AT',
|

16

"

19

BDM
ATER
25

Synk

ATERyl
Synk

BDM

23

RBDM Synk
]

>
RDM

BDM

ATER

Rufinus

II 8, 1

9,

125

das scribunt et annales rerum gestarum libros ad posteritatis

memoriam

condunt.
[Vni]

Sed enim Gaio quattuor annis nee


terrae
obtinuit.

integris

principatu ministrato,

Claudius Imperator succedit, sub quo fames satis dira Universum orbem

hoc tarnen

ita

futurum longe ante nostri prophetae

praedixerant, sicut in Actibus apostolorum refertur

Agabum quendam

prophetam famem magnam futuram sub imperatore Claudio denuntiasse. verum Lucas, qui haec de Agabo refert, coniungit etiam hoc, 2 quod per Paulum et Barnabam fratres, qui erant Antiochiae, pro viribus 10 unusquisque sumptum miserint sanctis habitantibus Hierusolyma. et
post haec addidit, dicens

[IX]

>In illo
dio fuit, quo

autem tempore<
fames
erat,

sine dubio tempus,

quod sub Clau-

designans

>inmisit<, inquit. >Herodes


2

15

manus suas adfligere aliquos de ecclesia et interfecit >Iacobum fratrem lohannis gladio<. de hoc autem lacobo Clemens
>rex
Alexandrinus
etiam historiam

quandam dignam memoria

in

septimo

Dispositionum suarum libro scribit perlatam ad se usque ex traditione

maiorum:
>quoniam quidem<. inquit, >et is qui obtulerat eum iudici ad marlacobum scilicet, >motus etiam ipse confessus est se esse Chri>stianum. ducti sunt<, inquit, >ambo pariter ad supplicium, et cum 3 >ducerentur, in via rogavit lacobum dare sibi remissionem. at ille pa>rumper deliberans: pax tibi, inquit, et osculatus est eum. et ita ambo
>simul capite plexi sunt<.
|

20 >tyrium<,

[X]

sed tunc, inquit, ut ait scriptura divina, vi- 4

XPOF
4 famis iYPO
|

6 agapum Pi

(?)

8 agapo

Pi
s.

(?)
cl.

10

hieruso-

limam
f.

POF
f.

11 addit

NF
\

12/13 tempus quod

fuit

quo (cum N)

erat designans

(designans post tempus

N) XO^F tempus

{om. P')
adfligere
\

quod

s.

cl.

fuit

quo

e.

designata PO'^
|

13 famis

NPOa

14

fligeret

NO

16 memoriae

117

disputationum

22

PF ut addari NOF

^ , & , , '. , , , '/


126
Eusebius, Kirchengeschichte
II

10, 1

10

, -, , /)
,

20

^, , ,, >} , ^ >
?.7]
^

,^,
,)
'

^ >> >. > >


915
1

., ),

, '
..
19,

10

cJ'

^.
2123

Act. 12, 19.

20 S.

130, 10 losepb.

343-351

aterbdm:^^
>

<
3
7 1

/
|

2
ATER

TER
124,
|

2.

BD

)
|

/
Tcm,
Je
|

R
durch Correctur,

R
|

ATERD
Tc
) |

BDM
ATER
|

2
corr.
|

' BD

corr.

auf dem hohen Bema

'
14

13

>
|

BD

BDM
corr.

20

AT^BDM RB R

durch Rasur,

ER
25

'

'DM

&
|

22

TcmTr

24
A^
|

TcTi'E los
|

corr.,

auro (m/entoque

&-

Rufinus

10,

14

127

dens Herodes, quia de lacobi nece gratum esset ludaeis, addidit adhuc et Petrum coniecit in carcerem, sine dubio etiam ipsum punire volens, nisi divinum adfuisset auxilium, quo angelus ei noctu adsistens mirabiliter

eum vinculorum
iussit.

nexibus solvit et ad ministerium praedicationis

ire

liberum

et

cum

Petro quidem haec gesta sunt.

ultionis, sed continuo

Regis vero faciuus in apostolos perpetratum dilationem non patitur vindex adest divinitus dextera, sicut bistoria in

10

10

15

apostolorum Actibus conscripta nos edocet: >cum<, inquit, >Caesai-eam >descendisset Herodes et in die sollemni praeclara yeste re>gia indutus pro tribunali consedisset ac de sublimi con>tionaretur ad populum, cumque populus adclamaret ei: dei >voces et non bominis, statim<, inquit, >percussit eum angelus >dei, eo quod non dederit gloriam deo, et seatens vermibus >expiravit<. miraculo autem dignum est tantam consonantiam divinarum scripturarum cum historiografo gentis illius deprehendi. ipse etenim loseppus de eisdem commemorans nono decimo libro Autiqui-

tatum

bis quibus infra scriptum est baec

sermonibus

refert:

>Tertium<,
>forte

inquit,

>annum imperii ludaeae


prius

totius

expleverat,

cum

Caesaream^

quae

Pyrgos

Stratonis

vocabatur,

advenit.

20 >ubi

cum

in

>videbatur,

bonorem Caesaris spectacula civibus ederet, votivo, ut salutis Caesaris die, cumque illuc totius provinciae viri
fulgenti

>honore et facultatibus praediti convenissent, secundo spectaculorum die


>indutus
veste

ex

auro

argentoque mirabiliter contexta


ubi

inci-

>piente die procedit ad tbeatrum.

cum primos

solis radios

argenteae

XPOF
4 uinclorum
|

19 pyrgo POI' pirgo

10

20

^ ^ - . -^, , > ,, , & ^ > ^ ^ ,- ' , ., >,/. &> ^ :& >, ^ > . > . ^ & . , . > . ^ . . >. ^ > > '
J28
Eusebius, Kirchengeschichte
II 10,

> ]. >^
>bIvcu.

>]^ ^ >^],
><.

&6

:
8

>).
>

d'

&6

^,

^\

),

>
11
2
Rasur,

>^ ,^,8, . " >


//

-^ .>
?}
|

vgl.

18,

190

ff.

ATERBDM^^
ATERM
los
|

DM

los

HSS
\

?
j

BD

4
|

ARB

9 aus

','durch
corr.

exhornnt

AT'BDMX.^
ATiBDM^"/!

'/

ATiBDMV^
12
beides los

^ ^
>
ER
\

ATiBDM '

beides losHSS

ABDM
Keil

und

^'
D
|

schrieben M'j
corr.

>^ & ' & ^


Tr

ausradirt

anradirt

13

HSS

15

> DM

18

^
1

und TcER rf' TcmERIos 10


j

los

HSS

TcER

beides los

{')

und

()

HSS

11

10

TcE AT'RBDM^"^ ATiBDMI^b TcER2'aarm^


Tcm
vermutet fr los

-'
los

HSS

{auf Hoffnung) law/er Seligkeit

TrER

los

19

ATiBDM

'
los los

Tr [Tc

ausradirt],

ER

los

HSS

20

ATERBD
HSS

'

bergein

/ TERBDM
'-

und

beides

HSS

21

AT'BDM^.^

los

ER

22

AT^RBDM
los

durch Rasur,

(wie los schrieb)

HSS

Rufinus

10,

129

>vestis

gremio suscepisset, repercusso splendore duplicatam spectantibus


fulgor
metalli
vibrantis
effudit,

>lucem

ut

intuentibus

perstringeret

>aciem terror aspectus et per hoc plus aliquid de eo, quam humanae >naturae est, artifex adrogantia mentiretur, ilico adulantis vulgi cod-
5 >crepant voces

honorem sonantes, sed exitium

ferentes,

et

hinc atque

>hiiic caveis conclamantibus deus compellatur, utque fieret propitius, >suppliciter exoratur dicentibus populis, quod nunc usque ut hominem

te esse naturam fatemur. habitam non repressit nee impie- 6 >sed rex adclamationem contra 10 >tatem inlicitae adulationis exhorruit, donec respiciens paulo post im>minentem atque insistentem capiti suo videret angelum, eumque sensit >continuo exitii sui ministn^m, quem prius noverat provisorem bono>te

timuimus, sed ex hoc iam supra

humanam

fas

>rum.

et

ecce repente cruciatus

eum

ex dolore incredibili ventris atque

>inflatione corripuit respiciensque


15

ad amicos: en, inquit, ille ego deus >vester, ecce propellor confestim et deturbor ex vita, quoniam quidem
>divina \'irtus nuper conlatas in

me

falsas arguit voces,

et

qui
in

modo

>inmortalis

dicebar

vobis,

praeceps

iam iamque rapior


statuit.

>sed suscipienda est sententia,

quam
,

deus

nam

et

mortem. viximus haud

quae beata putatur, explevimus. et 20 >cum haec dixisset, vi doloris vehementius agitatus instanter ad palatium >reportatur. eumque divulgatum esset eum propediem moriturum, in- 8
>contemnendi
et

longaevitatem

>gens multitudo
>cilicia

totius

aetatis

et

sexus conveniens more patrio supra

strati

omnipotenti

deo

pro

regis
et

incolumitate

supplicabant.

>omnis

autem domus regia planctibus

gemitibus personabat.

cum

KPOF
5 ferentes]
illinc

'

conferentes
I

PF

referentes
eis

Ol>

5/6 atque hinc]

OF

atque

atque inde
II.

6 caueis] ab

14

respiciensque] respiciens

Pi

Eusebius

10

20

> >

, > ^,.
.,

> >6, ^ >


,

. -, , &- , . , ^ ' .
6

,) > . , ., . > > ^', ' ^ ^ ,, . , ,


130
Eusebius, Kiichengeschichte II 10,0

11,3

>8 > &. 77] * >. >&, ' > >


d'
d'
,

ovo

><.

d'

.&-

10

11

.,

'' .

24

,^ .,.
.
20, 97.

)!

1720

Act.

, 34-36

S.

132, 3 loseph.

98

ATERBDM.2:^
2

ARcB ATcERDM beides ATER D '

&

&
los

D
17
\

3
los

TER'DM
HSS
|

und

HSS

AT'RBDM
24. 29
los

}/
|
|

'^
|

TcE
25

20

BDM
und

ATERM

HSS

26

>

Rufinus

II

10, 9

11,3

131

Interim rex ipse in excelso solario recubans


>pronos
prostratosque

et deorsum respiciens ac omnes cum fletibus pervideos ne ipse quidem >temperabat a lacrimis. verum continuis quinque diebus ventris do- 9 >loribns cruciatus vitam violenter abrupit, quinquagensimum aetatis et >quartum agens annum, regni vero septimum. quattuor etenim sub

>Gaio Caesare annis regnaverat, Filippi tetrarchiam tribus annis obti>nens.

quarto

autem etiam Herodis

sibi

adiungens,

tribus

autem

re-

>liquis annis

sub Claudio Caesare exaetis<.

10 divinae

tam integre 10 quod vero videtur in solo regis vocabulo variare, cum et tempus et actus et res eundem ostendat fuisse, possibile est, ut, sicut in aliis quam plurimis ludaeorum nominibus invenimus, etiam btmc duplici vocabulo nuncupatum, quoin
ceteris

Cum

quam

plurimis loseppum,

tum

in bis

scripturae

concordare valde miratus sum.

rum
15

altero

Verum,
lielum,

Lucas noster, altero usus sit loseppus. quoniam rursum Lucas in Actibus
de
apostolis
in

introducit

Gama- lA 11

ludaeorum consessu deliberatio fieret, hoc ipso in tempore dicentem: >quia surrexit Theudas quidam, >dicens se esse magum quendam, qui destructus est et omnes, >qui sequebantur eum, dissoluti sunt<, age etiam de hoc quid 20 loseppus in hoc eodem libro scripserit, proferamus.

cum

[XI]

>Fado<, inquit, >Iudaeam procurante deceptor

quidam magus Theudas 2


propriis facultatibus

>nomine persuadet populi multitudinem

sublatis

>urbes excedere et ripas lordanis fluminis obsidere.

dicebat autem se

>etiam prophetam esse et posse verbi sui praecepto fluvii fluenta diri2

>mere

et facilem

sectatoribus suis fluminis transitum dare.

quae

cum

>diceret,

multos decepit.

Fadus vero non

in

longum vecordiae

eins in-

10 admiratus

15

actibus]

act.

apostolorum 0theodas
|

16

consessu]
|

PO- consensu NO^F 18 magum] edd. magnum

17 theudas]
libi-i
\

P^NF
Pi

P-0

{et

sie deineeps)

districtus

23

urbes] urbis 0^ urbe edd.

> >
132

Eusebius, Kirchengeschichte

II

>,
5

ejtijcsoovoa

, , <.
12, 1

13,

aJto-

'
>&, '

>
10

>Em

15

20

' ^ ,7)

^
6-8
1
iiber

,. ' ' . , '' ., &


d'
,

' ,

<.'-

12

&3 & '^.

loseph.

20, 101

^& .
. 5

13

'
20

^ '

10-13

Act. 11, 29. 30

106, 21 '.

ATERBDM^;^
BD
ex improuiso

n-ie sie es

ihnen

,
DM

imiens super

eos

auf Rasur, los

ttjv

xijv

und

7)/
|

nicht dachten, standen sie

//

ATPIRM
|

TJ/y

los

HSS

]
i

BDM
13

ATER

6 fB
los

ABDMIT
HSS

ATERB
|

bergeschrieben

RBM

^
10

Tr

auf Rasur,

EM
\ .

sanctis habitantibus in

&]

ludaeam

in Mesoj)otamien
|

19

ATiERBDM

&
de)i

>

und
|

ATER

12

ARBD
|

Armen

welche in Jerusalem ivohnten

14

rf/)

ABDM

18

TER ATE
|

15/16

22

-^

Schw

Rufinus

II 12,

13,

133

>dulsit,

sed emittit equitum turmam, quae ex improviso inruens super

>eos

quam plurimos quidem

peremit,

multos tarnen

et

vivos

cepit,

>ipsms autem Theudae caput desectum Hierosolyma deportavits

[XII]

Post haec idem scriptor etiam de fame, quae sub Claudio facta hoc modo memorat:
>Per idem tempus<, inquit, >fames

est,

magna

obsederat etiam ludaeam. IB 12 1

>qua tempestate regina nomine Helena multis pecuniis comparatum fru-

>mentum de Aegypto

et

Hierosolyma delatum indigentibus ministrabat<.

Quid tarn consonans tamque concordans, quam haec sunt cum 2 quae in Actibus apostolorum scribuntur, ubi dicitur, quia >disci>puli, qui erant Antiochiae, prout potuit unusquisque, mise>runt ministerium sanctis habitantibus in ludaeam deferen>dum per manus Barnabae et Pauli ac j)er presbyteros dispen>sandum<. Helenae vero huius, cuius historiografus intulit mentionem, 3 15 etiam nunc extat sepulchram nobile pro portis Hierosolymorum, regnasse autem apud Adiabenorum gentem refertur. [XIII] Interea cum fides domini et salvatoris nostri lesu Christi per IP 13 omnium cresceret mentes et per dies singulos religionis propagarentur augumenta, nequaquam quiescit hostis salutis humanae, sed urbem 20 maximam, quae est caput omnium, praevenit et Simonem illuc, de quo
10 Ulis,

in superioribus diximus, evocat.

cuius nefariis artibus adminicula ipse


illius

maiora suppeditans plurimos urbis


coniecit.

cives in

erroris

eins vincla

designat

haec vir in

scriptoribus

nobilis,

non multo post 2

NPOF
1 emittit]

NO
\

cum

Qraecis

inittit

inmittit

2 coepit Pi

liie-

rusolimam
I

deportauitj
|

NO

reportauit

PF
|

fainis

NP
|

multum
pr.]

12 iudaea
ad
pr.

12/13 deferendum] perferendum


1

13 ac per
om.

PF

ac pr.

16 azabenorum

18

religionis

10

: & ^, > , > >


134
jro/.i)

Eusebius, Kirchengeschichte II 13,

3.

^' ^

',

>

>

>6

'

>^ ,, > > > . < > . <. >


SIMONl DEO SAN CTO
<,

&6

7/ ^, ' ^' & .


/j,ic6&-?]0av'

' .

613
rtjv
|
1

, >,
Zonar.

-18
36,

lustiu.

1,

2G.

Georg. Synk. 630,15631,8


Iren.
1,

11, 11,

2437, 9 Dind.

17

23, 2

ATERBDMi;^!
1
Yjv

ATER
Tc
8

con.

]&
|

}]

]
|

&
BD
6
1

>}
TcER D

corr.,

'jirn'ia

gittho

&&
|

durch Rasur,

lust

HS
lust

10 iv
/ /

ATERM

^
Tust

ERDM

Synk

lust

A>T'B

+
Ti
|

> Mi + Mc

Synk Synk Zon


|

AT* Zon
lust

BD

/^ TcERBDM
T'

Synk Zon /]

r^

' > lust


AT^BM^
Zon
collocati

11
]

> am Zeilenende
8

TcERD^ Synk

ATERM Synk Zon

BD
simulaeri

[mit der Staute) die ihr f/emacht habt [im Fluss usic) durch Conjectur
.

lust

)
. .

in flumine Tiberis

durch Conjectur

12

AT'

Bmi Synk
Mr

BD lust Ja}jv
Synk

7)
TcERM
ATrE^mR
Synk

Zon
\

13

SIMCNI dGC

SArCTUJ
1

TcmE SIMONI dO

SANCTO

D'm ilMONI

in

corr.

BD
16

^ ABDX
*'
BDM

)
TER
|

dGO SNCTO

Synk

,
18

corr.,

ERB DM BD

2"

Synk

'

[
lust

Synk

lust

>

ATER

17

& )

'
et
]

quem

lust

Rufinus

II 13, 3.

135

apostolorum tempus exortus lustinus, de quo suis in locis quae conpetit hie igitur in Apologetico, quem pro fide nostra ad adsignabimus.

imperatorem Antoninum

scribit,

de bis hoc

modo

refert:

>Et post ascensionem<

inquit,

>domini ad caelum instigabant dae- 3

>mones quosdam hominum, qui dicerent se deos esse, quos nos fuga>vimus. Simon denique quidam, Samaritanus de vico, qui dicitur Gittho. >sub Claudio Caesare magicis artibus et ope daemoDum sublevatus in
>urbe vestra, quae
>deceptis
10 >donatus

regnum omnium

tenet,

quam

plurimis per fantasias


'

deus
est

decretus est et simulacri

apud vos quasi deus honore


conlocati,

in flumine Tiberis inter duos pontes


litteris

babentis
4

>etiam titulum Latinis


>et

scriptum:

SIMONI DEO SANCTO. quem


ceteris gentibus

omnes paene Samaritae, nonnulli etiam ex


et

>summum deum
>erroris

adorant
Foenices,

et

confitentur.

sed

et

Selenen

tamquam quandam

eins ac

decej)tionis

comitem,

quae prius in prostibulo steterat

15 >apud

Tyrum urbem

cum

ipso velut

primam quandam mentem

>consecraverunt<.

NPOF
gitthonum P'

_ ^'
\

3 antouinum om.
|

5/6 fugimus iV

6 gittho] P^NO^'F githo 0


habentis]

magicis] magniiicis

10

sunt habentes

P^

15

foenicis libri

10

15

, , .& )] ,. ^ ^' , & ^ ,^ &, -. - & &' 136


Eusebius, Kirchengeschichte

II 13,

14, 1

^
d'

<>

20

]^
2
1-3

. ^ , -. , ?)

. '
ad
d

-,
ADM
BDM
|

{^&&,

14

Iren.

1,

23,

1-4

23. 24 2 Tim.

3,

ATERBM^"^ BDM 1
durch Rasur,

ATER

TERB
8

lustinus
|

4 nach

'
TcER

corr.

Tc
11

_
+

ERBDM
\

AT^

ATER
*,
[

^''.
|

>

T^BD

TcEM
BD
|

ATERM
auf Rasur De

17

^)^0^ AT BD
ABDM
Tr
1

^ ^^ -&& ^&&
corr.
|

'

13

14

15

16

TcTiER
M^"

20

TER
est
.

21

BD

ATcmER ATiBDM^" T^ER > BD 25 it > R

quod excogitari potest

24
|

BD

26

/
|

23

Rufinus

II

13,

14, 1

I37

in

Haec quidem lustinus. consona vero huic etiam Irenaeus scribit 5 primo adversum baereses libro, in quo vel quis ipse fuerit Simon vel quam inpura eins opera atque doctrina, plenius refert. quae multum
est,

ut bis inseramus,

cum
et

liceat

5 ipsis

supra dicti Irenaei


baereseon

libris

vel

voleutibus ea scire per singula ex de hoc vel de ceteris auctoribus

noscere.

eorum dogmatibus diligentius principium omnis baeresis a 6 Simone coepisse accepimus. ex quo usque in bodiernum sectatores eins
diversarum
de
venenatis

caput igitur totius pravitatis

et

simulantes adire se purissimam Cbristianorum filosophiam,


10

quam

vident

apud omnes pro


colentes ac
ei

castitate vitae et instituti sanctitate mirabilem,

stitionis idolorum,

quam

superdeserere videntur, rursum vinculis innectuntur


et

venerantes picturam et imaginem Simonis


ac turpitudinis extitisse

ilHus,

quam
bis
in-

sceleris

sociam diximus,

Selenen.

censos odores offerunt, bis sacrificia et libamina inpura delibant.


l et

sed

borum adbuc nequiora et execrabiliora committunt. aiunt enim esse quaedam apud se ineffabia, quae cum primo quis audierit mente excedat et eorum quasi virtute perculsus velut attonitus maneat et usque
quae cum
ore
ita
sint,

ad dementiam veniat.
scripturae ea
tradi

aiunt

inpossibile

esse

vel

vel

ac labiis
credit,

proferri.

baec

qui
illa

audit

pro

20 veneratione ita se babere


sunt,

rem

porro autem vere


sui

buiusmodi
auribus

quae pro inpuritate

et obscaenitate

castis et pudicis

execrabilia et penitus horrescenda ducantur.

quidquid enim illud est 8

turpe et inpurum, quod excogitari a


esse illud traditur. 25

quoquam potest, omni boc inpurius quod inquinatissimae buius baeresis mystae tectum
arcanum, infelicibus per baec mulierculis
oneratis
detestabiliter

apud

se reservari pollicentur
ait

et peccatis, ut

apostolus,

inludentes.

bunc 14

igitur talium

malorum patrem et auctorem per idem tempus Simonem ex apparitorum suorum numero diabolus suscitans ad urbem maximam

NPOF
2 aduersum]
i

i\'

aduersus
\

POF
labris

8 accipimus
\

16/17 excidat NO'^F


I

19

F 13 ei] 20 uere] uera Pi


|

NO^F
|

eius

PO2

22 horrenda

24 mystae] NO^ mystice PO^F

25 reseruare

PO

infelicibus] infi-

delibus

. " , ^
J38

Eusebius, Brchengeschichte II 14, 2

xai

&)

1,

'

) ihtia
dt'

}] '
10

20

^. ^ ^ & .' , ^ '^ , ) , & - -^ . '


&.

^&
'

.
Act.
8,

'.

'
,

^' ' ,
.
\9

>
/6
Thess.

,,
1214
1,

,, ', ,
-

.
\

15
1

Kor. 10, 5

lS-23

vgl,

Eph.

6,

1417

27 loann.

ATERBDMi:^
3
2'Tc
i

1.36.24

20

BDMER
|

3/4

Rasur

^
ADM

T'BM,

corr.

durch

AT'ER

Dl

durch Rasur,

oder

10

^
DM
aus

TER
\

TcERBDM
|

12

corr.
|

13

>

TER
D
UVJ
1

14
|

,
19
rf'

corr.

nicht bersetzt
(J/)

BDM

/}
ATER

TERB AT

ABDM ARBM^
|

21

28

ATER

BDM

Rufinus

14, 2

139

ire

conpulit

Romam.

ut ibi potentissimis athletis domini ac salvatoris

nostri lesu Christi apostolis in hoc

ipsum ab eo subrogatis

obsisteret.

Sed

divina virtus et gratia in

deserit suos,

maximo praecipue certamine numquam quae incensam maligni flammam tota celeritate restinguit

I^ 2

et omnein altitudinem destruit extolleutem se adversum scientiam dei. propter quod neque Simon neque alius quis congressus tunc adversum 3

domini potuit obtinere, quia yeritatis lux et verbi divini quae ob salutem hominum nuper offulserat, per apostolos suos totius mendacii discussa caligine de humanis mentibus ignorantiae tenedenique supra dictus magus veri luminis fulgore per- 4 10 bras effugabat. culsus caecitatem continuo male sanae mentis incurrit, quippe qui iam
apostolos
claritas,
et prius in

ludaea per apostolum Petrum de

his,

quae gerebat,
et

scele-

ribus confutatus

transmarinam adgressus
sibi

est

fugam

ab Oriente ad
fugae subsidio
>

occidentem usque pertendit, nusquam


l sperans.
is

vitam

nisi in

igitur

urbem

Romam

ingressus, utens adminiculo adsistentis

sibi et adhaerentis

daemonieae

virtutis.

quam
|

vocant,

brevi

[]
20

tantum malorum venit profectum, ut etiam simulacri a sed non in longum 6 Romanis tamquam deus honore potiretur. permanet fraude quaesita divinitas. continuo namque in ipsis Claudii temporibus dementia divinae providentiae probatissimum omnium apostolorum et maximum fidei magnificentia et virtutis merito primorum principem Petrum ad urbem Romam velut adversum humani geueris communem perniciem repugnaturum deducit, ducem quendam et magitempore in
civibus

strum militiae suae scientem divina proelia gerere

et

virtutum

castra

ductare.
tiator
et

iste

adveniens ex orientis partibus ut caelestis quidam negodivini luminis,


si

mercimonia

qui

sit

conparare paratus, advexit

salutaris

praedicationis verbo

primus
|

in

urbe
igitur

Roma

euangelii

sui

[XV] clavibus

ianuam regni

caelestis aperuit.

cum Romanae

urbi 15

NPOF
5

aduersus N^F
\

moniacae
Ol

pareorum K: adsnnqysil Rufinus ex Oraems


magnificentiae
|

P2F0

] "
\

IG

sibi]

NPO

sibi

meretricis silenes

dae-

paredrun Pi pharedrun P- paredium


4, 7,

O^F p*redrum
et]

21 magnificentia

26

quis

P2O2

1^40

Eusebius Kirchengescliichte

y.ai

^
10

, , &^ , . & , ^ &


'
.

^,

,
,
\
Petr.

20

> &, ^ , ^.
'
'

& . ]' , .
]

'^ ^ , , &^ ,
2

1,

16, 2

,
\

', >^ .< . ,, []


3,

7
16
1

18/19

13/14 Zahn, Forschungen

72. 73

14/1 unten

3,

39,

13

ATERBDMJT^
2

;>
BD
7V

BDJT

ginr/

auf

illustrmdt

?.
138, 2S
7
|

ERM
!

/ , ABDM
1

ATrBDM^^

TiER
|

TER

10
\

^']
> Schw
jcviov

und aufmerkte
14 23 26

13/14

)> 7()&R

BDM^

AT^ERM
\

19

&
ATER

^
>
R
|

ATERD TER ABDM


j

12

20
Tr

TcmTrERDM [hunc) Marcum 25 in BDMZ'ER 142, 1


|

r//v

'/. BDM

. .

{ber diesen)

Marcus

corr.

Rufinus

II

1,

16, 2

141

darum

verbi dei

lumen

fuisset exortum.

Simonis quidem tenebrae

cum

suo auctore restinctae sunt.

Sermo autem
5

veritatis et lucis,

qui per Petrum praedicabatur, uni- IE

versorum mentes placido inlustravit auditu, ita ut cottidie audientibus eum nuUa umquam satietas fieret. unde neque auditio eis sola sufficit,
sed Marcum discipnlum eins omnibus precibus exorant, uti ea, quae ille verbo praedicabat, ad perpetuam eorum commonitionem habendam scripturae traderet, quo domi forisque in huiuscemodi verbi meditationibus

permanerent.
10 inpetrarent.

nee prius ab obsecrando desistunt, quam quae oraverant quod secundum Marcum et haec fuit causa scribendi
Petrus vero, ut per spiritum sanctum religioso se 2
delectatus
est

dicitur euangelium.

spoliatum

conperit furto,

fidem eorum per haec devo-

15

tionemque considerans factumque confirmavit et in perpetuum legendam scripturam ecclesiis tradidit. Clemens in sexto Dispositionum libro haec ita gesta esse describit, cuicjue simile dat testimonium etiam Hierapolites episcopus nomine Papias, qui et hoc dicit, quod Petrus in prima epistula sua, quam de urbe Roma scribit, meminerit Marci. in qua tropice

'XVr 20

Romam Babylonam nominarit, cum dicit: >salutat vos ea, quae in >Babylone electa est et Marcus filius meus<. Hunc autem Marcum tradunt primum ad Aegyptum perrexisse
atque inibi euangelium, quod ipse conscripserat, praedicasse
et

16

ipsum

ecclesiam apud Alexandriam constituisse. Tanta autem refertur multitudo credentium virorum ac mulierum IZ 2 primo ingressu exemplo sobrietatis eins et continentiae congregata, ut 25 etiam conversatio eorum, qui per ipsum crediderant, et vita totius abstinentiae ac frugi eorum sobriaque convivia librorum memoriae man-

primum

NPOF
4 placito
|

5 sola] sola non


\

sufficit]
\

PO^

suffecit

0^
F'^

sufficeri {sie)
\

F^

sufficeret

NF^
|

communitionem

14 disputationum
\

18 babyelecta

lonam] Pi babillonam
ecclesia

F^ babyloniam NP'^OF^

19

electa est]

NPF est

25/26 abstinentiae] audientiae

10

20

,^ .
,

' .. , . ,^ ' ' ' ,, '. , & ,& :6 , ^-^ , {^^ , &, .& .& '^ >&&. . ^^ ' . . ,
j^42

Eusebius, Kirchengeschichte

II

17, 1

r/ti

17

:),

Philo

.^^^

,
.
471,
474,

^.

,,'

11 12
Philo

471, 6/7

473,

1822

24

ATERBDMT^
1

AT^BM
TcDr

auf Rasur

^
|

1318

Philo

1 472, 3

2224

S.

144, 3 Philo

17-34

Tri]R
3

7.
]

[scripturam istam

quam

diximus),

10

] 9)
+
17

ATERM

>
|

BD
corr.

4
11

ATBDM^i

TiD^M,

TD

TERBDM

&
T^m
|

ADM
|

TERB

ER
{de
\

7/8
\

proprio uel) exlrinsecus

vor

12
in
|

BDM
1410
radirt

+
|

14

]
TM
ber

15

TERBDM
21

Philo
Ttoj

16

etwas ausradirt
|

T'BDM ausAER
|

&
corr.

ATER
Tr
|

22
zuerst in

aus
in

corr. T'c
corr.

24

dann

nicht bersetzt

Rufinus

II 17,

1-5

143
tenet

darentur

viro

disertissimo

Filone,

quem sermo

temporibus li 1

Petrum apostolum vidisse atque quod valde est eins adhaesisse conloquiis verbum dei praedicantis. quia et scripturam istam, quam dhimus, posterioribus ab verisimile in qua eyidentissime omnia eo temporibus constat esse conpositam.
Claudi imperatoris
venisse et
,

Romam

ecclesiae instituta conplectitur,

quae
et

et

tunc tradita sunt


vitas.

et in hodier-

num

servantur a nobis.

sed

abstinentium

eorum dumtaxat,

qui nunc in ecclesiis vel monasteriis degunt, describit ad liquidum, unde plane manifestissime proditur non solum sciens quae nostra sunt,
10 sed
et

amplectens,

quippe

qui

divinis

laudibus

extulit

sui

temporis
praecipue

apostolicos viros ex Hebraeorum,

quantum

intellegi datur,

genere credentes, quoniam quidem constat, quod hi, qui sub apostolis ex Isvahelitis credebant, ludaicis adhuc institutionibus et legis observa[XVII] tionibus inbaerebant.
15 vita theoretica vel
|

hie igitur

describens baec in libello.


nihil

quem De

supplicum

attitulavit,

omnino

vel

de proprio

vel extrinsecus addidit, sed primo

omnium

viros illos cultores et feminas

cum

ipsis

ait

cultrices appellari.

causam vero huius vocabuli vel ex

60 ductam, quod convenientium ad se animas


excolerent,
20 durarent. vel

tamquam rdes
illis,

et agrestes

quod erga

dei

cultum pura

et integra conscientia per-

quod nomen

sive ipse inposuit primis

ex ipsorum actibus 4

vivebant,

secundum euangelium omnem locum dififunderetur, nihil interest, dummodo ex ipsis rebus nomen, ad quos pertineat, conprobetur. dicit ergo primo omnium, quod renuntient cunctis facul- 5
colligens, sive vere in initiis ita appellabantur, qui

antequam Christianorum

appellatio per

25 tatibus

suis,

qui se ad huiuscemodi filosofiam dederint, et bonis

suis.

NPOF
4
tollit

et

0711.

6 constituta

8 monasteriis] iu inonast. P^

exillos]

P2

13

iudaeicis

Pi

15 supplicum]

PO

supplicium

NF

16

ipsos

POF

144

.
5

, ^, ^, ,
Eusebius, Kirchengeschichte II 17, 6 9

^ ,
,
,

^, ^^*,]
6

10

15

> > > '

> >
'
6-8
Act.

,^ ^
d

'' ^ ,
&^

, . -

,
.
474,

. >, >^ >


'
,

^-' ,
&^-

.<
2,

vao^

,
1522
Philo

812

Act.

4,

34.

35

8544

ATERBDM:s:yi
1 2
corr.

7?.^ EM
Br
|

getilgt
|

2
corr.

tCdv

in

Tr

BDM
aus Corr.,

aus Corr.,

ER
1

AT*
10

BD
|

ER
|

i}]

>
|

12

'
19

ATERB

TERBD
17
Stadt
alte, bei

14

TERBDMi:
corr.

in

^^ )
in

durch Rasur

EcRDr/i in jeder

durch Rasur
|

corr.

>Di

Philo zu entfernende Interpolation


Philo

20

DM

HSS

Rufinus

II

17,

6-9

14
vitae sollicitu-

quibus

interest, cedant.

tum

deinde,

quod omues etiam

dines procul abiciant et extra

urbem

egressi in hortulis vel exiguis qui-

busque
5 iter

agellulis degant, refugientes imparis propositi consortia et vitae

dissimilis contubernia, scientes


virtutis

impedimento esse haec arduum volentibus


fidei

incedere.

tali

quippe ordine calore

incitati

hi,

qui

primitus credebant, Titam duxisse memorantur, sicut evidenter in Actibus

apostolorum legimus scriptum, quia omnes, qui credebant sub apostolis, possessiones suas et praedia vendentes pretia ponebant ante pedes apostolorum
10
et

dividebantur unicuique, prout opus erat,

ita ut

non

esset
7

quisquam in eis egens. quia ergo et bic similia scribit geri ab bis, qui apud Alexandriam credebant, sicut illis qui in Hierusolymis ante crediderant. certum est, quod idem actus eademque institutio eandem sine dubio et religionis fidem designet. denique libro ipsi, de quo supra
diximus, tale initium dedit:

15

>In multis

est<,

inquit,

>orbis terrae

partibus hoc genus

bominum:

>oportebat

namque

perfecti huius boni participem fieri

omnem Graeciam

>oranemque barbariam. in Aegypto tarnen maior est copia per singula >quaeque territoria, praecipue autem circa Alexandriam. nam optimus 8 >quisque ex omnibus locis velut ad uberis patriae glebam festinus ad20 >currit colonus. regio quaedam est filosofiae magis quam frugibus opportuna supra lacum, cui Mariae nomen est, sita colliculis quibusdam
>molliter et clementer erecta, ad

munimentum simul atque

aeris temperie

commoda.<
Post haec descviptis eorum habitaculis, ut se babeat singulorum 9
25 qualitas et situs, etiam de ecclesiis, quae

apud eos

sunt, ita dicit:

NPOF
1
illis

intere&t]
illi

NOF
ab

intei**
illis

P' intersunt P|

6 euidenter om.

11

NP^

Eusebius

OF

P^

22 temperiae

tempeiiem

POF
10

, , <.,, >
>. >
>iv

146

Eusebiusj Kirchen geschieh te II 17,

1012

txaoT}]

Uqov

>,

10

>&^
&'

10

>.
]

20

, ,
amjv
1-6
Philo

,& ^> , , > ,


> >
>.
>'
^u.oooffiav

(,

d'

11

>

'

<.\

dort

'

, . .
\

,'.
TERDMJT^l
Philo ad diui-

?/

12

475,

14-22

8-15

Philo 475, 34476, 2

ATERBDM^"^

'
corr.

ATERM
|

> BD

in singtdis locis
|

3 /)
]

TrEc

9/10
. .

philosophiam
centes)

imbmintur patrwn

11

16

/
>

Di

corr.

.
Philo

>^ +
ATER

Tr

/v

BDM
leges (in
j

aUegoricam intelleyentiam dedu-

10
Dr

>
tV

D'
|

+
13

Dr

Dr

11/12

Philo

14
|

ER

TcTrERBDM > D < ER 18/19 D'M con. Dr 20


|

17

ATcERDM Philo > BD


|

(7

+
|

'

auf Ras.,

Tr

18

TiBDM

:}

T'BDM
D^M
ausradirt

,
D

Tcm

[getilgt],

Rufinus

II 17,

1012

147
consecrata orationi domus,

>Est aiitem<,

inqiiit,

>in

singulis locis

>quae appellatur
inquit, >honestae
5

vel monasterium.

>liQgua significare potest honest orum conventiculum, in


et

autem in nostra quod secedentes<,


illiic

castae vitae mysteria celebrant, nihil

prorsus

>quod ad cibum potnmque pertinet >corporis ministem, sed legis tantum libros

inferentes vel ad reliqua


et

humani

volumina prophetarum,

>hymuos quoque in deum


>atque exercitiis instituti
>coalescant<.

ceteiaqiie his similia, in

quorum

disciplinis

ad perfectam beatamque vitam studiis iugibus

10

Et post aliquanta iternm


>Ab ortu autem
>dioriim
>litteras

dicit:

>centes.
15 >littera

usque ad vesperam omne eis spatium in stu- 10 quibus ad divinam filosofiam per sacras inbimntur, patrum leges in allegoricam intellegentiam dediiquoniam quidem formas esse et imagines ea, quae in legis scripta sunt, opinantur latentis intrinsecus profundi cuiusdam
diei exercitiis

ducitur,

>divinique mysterii.

habent autem etiam disputationes quasdam

et inter- 11

>pretationes veterum virorum, qui et auctores ipsius haereseos extiterunt,

>quos

eis

allegoricae ac figuralis intellegentiae

normam quam
quorum

plurimis
illi

>scriptorum suorum constat tradidisse monumentis:


i'O

velut

>itineris

sui

ducum

et

auctorum

instituta

pariter secuntur et morem<.

Haec autem
apostolicis
libris,

dixisse
in

hune virum certum

est

de euangelicis atque 12

quibus,

quomodo

lex et prophetia spiritaliter in-

NPOF
2 sennion idroque
om.
1

loeo

3 quo
|

'
\

4 honesta
|

et casta

1 1 in

16 autem om. P'

17 haereseon Pauctorem

19 monimentis P10*

20 ducum] P'C ducem

XP-F

"

10

20

, ,'^) . , . .. & .' \, -. . >> . . ' , > ) 7] , , .^ . > , > ,.) & > , >
'

. . , >
., ^. ^.
^
'

', &- ' ,' ^ ( , ^ : > <. ^


j^4S

Eusebius, Kirchengeschiclite II 17,

1317

13

>

>''

y.a\

?]?/

14

16

>

od

17

>

7)?],
16/17 vgl.

&8<.
Philo

3
Eur.
frg.

Philo

476,

2-5

13-22

476,3049

183

ATERBDMZ^
ATimER
Pho
'

T'E^R

^
2
1

BD

com-page

;]

auf Rasur
|

^ ' ^
] |

ATERB
Philo

DM
|

^^ ^' ^^
|

5 yuQUooovxfQ

ljer sie
|

TcERDM

,
DM
TERB^

durch Rasur
|

corr.

, DM
|

^
13

12

Philo

14
Philo

DM^" Philo

1/16 TEBDM^"

<fWTa

BDM
R

ATER
TiEBDM
|

17

und
Philo
|

&
D

Philo

HSS

TrR
Philo

TERBDM
Philo

HSS

22

&^

18

ausradirt

&

?) und

BDi, corr.

sinnlos,

da das Excerpt falsch abgetheilt

Rufinus
tellegi debeat, edocetur.

II 17,

13-17

149

post pauca rursum etiam de eo, quod psalmos 13

faciant novos, ita scribit:

>Itaque non
>ipsi

faciunt noros in

5 >satis et

solum subtilius intellegunt hymnos veterum, sed et deum, omnibus eos et metris et sonis honesta suavi conpage modulantes<.
et alia in

Mnlta quidem
in
illa

eodem

libro enumerat,

quae a nostris vel 14


est

ecclesia vel in

monasteriis exercentur.

sed

properandum nobis

ex omnibus dicere, quae ecclesiasticam proprie continent formaui,

ex quibus cuivis manifestum esse debeat


10 scripta sunt,
ait

ad ecclesiam pertinere quae 15

ergo:

>Continentiam vero velut fundamentum quoddam primo in anima 16

demum reliquas super hanc pergunt aedificare virtutes. >cibum potumque nullus eorum capit ante solis occasum, videlicet tem>collocant et ita
15 >antes.

curam vero corporis cum nocte sociautem etiam post triduum in communionem veniunt 17 >cibi, quos scilicet edacior studiorum fames perurget. iam vero hi, qui >in eruditionibus sapientiae et in profundiore intellegentia sacrorum >voluminum conversantur, tamquam copiosis dapibus inhiantes expleri >nequeunt et contuendo acrius inflammantur, ita ut nee quarto iam nee >qainto, sed sexto demum die non tarn desideratum quam necessarium
>pus lucis
filosofiae studiis,

cum

nonnulli

>corpori indulgeant cibum<.

NPOF
3
subtiliter ''
I |

et

om. P'
\

et metvis] metris

9 cuiuis] cuius

XO
I

11 animam 0^ animo F^
\

15 commonitionem

communitionem 0^

16 famis

20 quam ow.

150

Eusebius, Kirchengeschichte

10

20

>.<
5-12
Philo

> >

> ?/
>
>^,
2

>} ,'
.
482,

^ ' ^ ^. , , ,, , - , , ^ ' . ,
/.)/.
vJtaQyuv

7/&

. ?. ^, ^. ] y.aX

,,
II 17,

1820

jteql

^'

ain.kyuiv

18

//

(]

(fiio\v

19

)].
]

'

'
20

.
311
\

'

'

13-18
8
ot;'rt/jff

vof

/
.

3. -.
483, 42

, 1

Philo

484,

ATERBDMZ^
TEBDM

'
DM

16

^ '
Sv

> ^
(-1

ER) Tc

ATEBDM

>^
|

12

DiMcorr.Dr

TcERDM^"

illi

/
D^
corr.

.) ATER
|

AR

{-

[undeutlich],

^ &- ^durch Rasur,

T^D

ijo

DM

evean

ATER

5'6

6/7

AT^Tr

ERDM

Philo

beides Philo

HSS

10

-{-

Bern

D, corr. Dr,
\

10/11

13

^)15,
Philo
|

ATcER
\

16/17

TERBDM
HSS

18

und

Philo

Philo HSS, Philo selbst scheint geschrieben zu haben

(nmlich

>)

Dr

und

19

]
/;

Rufinus

II 17,

IS 20

151

Haec Filonem de nostrorum institutis referre, quis potest dubitare? quod si cui adbuc videtur ambiguum, adhibebimus etiam alia eius dicta, quae nuUi omnino nisi nostris tantammodo convenire etiam infidelissi-

IS

mus quisque
5

fatebitur.

ait ergo:

>Cum
>aliqua,

viris auteru,

quos dicimus, sunt

et

feminae.

in quibus plures 19

>iam grandaevae sunt virgines, integritatem casti corporis non necessitate

sed devotione servautes,


et

dum

sapientiae

studiis

semet gestiunt

>non solum animo, sed

corpore consecrare, indignum ducentes libidini

>mancipare vas ad capiendam sapientiam praeparatum et edere mortalem


10 >partum eas, a quibus diTini verbi concubitus sacrosanctas et inmortalis
>expetitur, ex
>tat!S

quo posteritas relinquatur nequaquam corruptelae mortali-

obnoxia<.

Quod

si

adhuc parum videtur

istud, audi

quid post aliquanta scribat: 20

15 >ut

>Tractatu3 autem sacrorum<. inquit, >voluminum buiusmodi habent, magis allegoricis opinionibus utantur; quoniam quidem omnis lex
istis

quod corpus quidem habeat quae secundum litteram designantur, animam >vero occultum in littera spiritalem et invisibilem sensum, quem illi ab
>viris

videtur
et

animali esse similis,


ea,

>ipsam litteram

>auctoribus suis edocti sublimius et nobilius velut inspicientes per spe20 >culum

contemplantur.

ex ipsis etiam

nominibus admirandas quasdam

>species intellegentiae proferentes.<

KPOF
3/4 fidelissimus

6 castae

Pi

13 ab'quantum

'
|

scribit

14 tractato

152

10

,
20

, ' , , ' , *, ^.
?)
'

\ , ^ & ^^ , ,
^^
?/

, ^ , ^,
?]

Eusebius, Kirchengeschichte II 17, 21

18, 1

y.al

&

21

22

(],

,
fv
1/2 Philo

3 .
23-34

&
Philo

'
&
.
481,

3/4 vgl. Philo

,^
2224

, ^ '

23

24

18

476,

vgl.

Philo

484, 33. 34

18-21. 483, 4-10

911 15-18

484,

1021
481,

11 1

Philo

482,
25.

vgl. Philo

3234.

42-. 482,

3. 24.

48.3,

17.

484, 6

ATERBDM^"^ 2 zaii} ATERM^

>
'

BD
6

nach
5 6

?.
>
|

BD
wiederholt
in

3 hi

TERBDM

,1

'
|
\

TERBDM
BT)
|

corr. Tr,

BDMyi

ATrER, T'Tc durch Rasuren

zerstrt

ATEM
11

RBD
13

TiBDM^"
\

ATcER
BDMyi

14
|

AB

Philo

TERDrM
|
|

>^

17

ATER
|

18

aus 6 corr. Tc in

19

'.7)^

22

<> R

corr.
|

durch Rasur

23

/ ABDMER

19

24

>

Rufinus

17,

21

18,

153

Quid autem addere


conscribit,
et ut

bis

opus est etiam de couventibus eorum quae 21


viri,

10

seorsum etiam in eisdem locis apud nos fieri moris est, peragant et maxime diebus Ulis, cum passionis dominicae sollemnitas ct'lebratur, cum in ieiuniis pernoctare et lectionibus sanctis auditum praebere consuevimus? quae omnia supra dictus vir eo ordine eadem- 22 que consequentia, qua apud nos geruntur, expressit. et ut unus ex Omnibus consurgens in medio psalmum honestis modulis concinat. utque praecinenti ei unum versiculum omnis multitudo respondeat atque in ipsis diebus in terra recumbentes, sicut antiquis moris fuisse dicitur. vinum quidem nemo omnino, ut ipse ait, ne gustu quidem contingat. sed nee quamlibet carnem, tantura autem aqua sit eis poculum et panis cum sale vel hysopo cibus. addit adhuc bis quomodo sacerdotes vel 23
feminae
congregentur,
et

seorsum quidem

ut vigilias,

sicut

ministri
15 apicis

exhibeant

officia

sua,
si

vel

quae

sit

supra
in

omnia episcopalis
discere,

sedes.

quae

cuncta
ista

qui plenius vult et exploratius

ostendimus, ex

quo

fnte debet haurire,

quibus supra dictus 24

vir ecclesiasticae institutionis initia et

originem apostolicae atque euan-

gelicae traditionis intexuit.

20 sibus

Est autem idem Filo affluentissimus quidem in eloquentia, in sen- IH 18 autem profundissimus et in interpretatione atque intellegentia di-

NPOF
2 conscripsit
I

et ut] ut
|

07?i.

ut oni.
|

medium

PO"^
|

10 recubantes PO'^

13

is
|

15

sedis

IG debeat

P^

19

idem am.

10

20

. ^ ^, . &^ .^ /. . ^ & , , .. . ,& ,, & &^ ,, ) &, ^


154
Eusebius, Kirchengescliiclite
II

18,25

xdi

iL

:)

ojv

?.
''

'

<'

.&
2

'

'

'.

'

'

17 Philo de mut. nom. 53

ATERBDMV^
1

>D
TEREDMl"^
I

auf Rasur von 2 Buchstaben Tr

R
|

5 Sh
y.al^

ER

BDM
y.ul

ATER
10

auf Ras.,

BDM

ATER
de
uir.

8
11, alte

B> corr.

derbniss von

<
|

Be
\

Philo

HSS Hieionym.

ill.

Ver-

12

xal

BDM Philo,
ER
|

T^ durch Rasuren

zerstrt,

Tr auf Ras. von 13 Buchst.,

\^

]
17

14

auf Rasur

TERBDM

14

/?aiTER

' ' DM
ber die zuei Bndnisse

aus
libri
\

Hieronytn

^-^
Werk

corr.

Tc

duo Hieronym

ATER

>)
,

17

18

und
Philo

.
1

> Hieronym "^


vereinigt

sind falsch zu einem


^'J

18
liljros

19

19,20

Moysi tdta

quinque de eo qtiod

deo sunt

somnia

\'2,(i

BDM
'

ATER fnf

'] de ' ' '' 22 >D


TERyi

''''

AD

Rufinus

II IS,

2-5

155

[XVIII]

vinarum scripturaruin subtilissimus, copiose iveniens et copiosius eloquens. multa denique divini nobis etiam ipse ingenii sui monumenta primo quidem per ordinem in Genesim scripsit libros, quos dereliquit.
|

attitiilavit

sacrae

legis

explanatio figuralis.

tum deinde
et

et alios

con-

5 tinentes sparsim de diversis capitulis quaestiones, in quibus

debeant,

et

proponit

et

solvit,

quas

quaestiones
eius libri,

quae requiri absolutiones de


sed

Genesi et Exodo

attitulavit.

sunt et

alii

qui superscribuntur 2

propositionum, qui sunt de agricultura duo et de temulentia duo.


et alii

quam

plurimi extant eius

libri diversis

vocabulis annotati, sicut

10 est

quae

sint,

pro quibus

mens debet
de
sit

orare deum, et de

confusione

linguarum, de natura

et inventione,

bis,

quae congregari debeant ad


sit

erudiendum,

et quis sit divisio.

qui beres

divinorum, quae
virtutibus,

aequalium

et

inaequalium
ceteris

item

de

tribus

quas

descripsit

cimi

Moyses.

l sunt et quibus ex causis

item de bis, quorum in scripturis nomina commutata 3 commutata sunt, in quibus refert se scripsisse

etiam de testamentis
captivitate
et et leges naturales
sit

primum

et

secundum.

est et alius

liber eius de 4

de vita sapientis eius qui secundum iustitiam perfectam

consummatus est, de gigantibus, de eo quod inconquod divinum est, de Moysi vita, libros quinque de eo, 20 quod a deo sint somnia, haec paene omnia in Genesin scripsit, sed et in Exodum quaestionum et absolutionum libri quinque, de tabernaculo
Yertibile

9
de
his]
I

diuersisl

de

diu. -'
\

10 debeat Psint
|

11 de

nal.] et

de nat.
\ \

ex his

PF

P20 somnia] PF^ omnia XOF'^

15 comm.

17

perf. iust.

19

mosei

genesim
\

POF

scribit

j56

Eusebius, Kirchengeschichte II

7],
J.oycov

Uecn

18,69

10

20

25

.
BDM

^, ,^ ' ^
'

, ,, , ^ ^^, . ,' '^ -, ' 7] ,. & ,)&. , , ' ^ -/-^ . ^


,

' '

^,, ^
'
6

"*

20/21 Rom. 1, 19

.
>
R

^
23

in

21-26
3 '

Act. 18,

2.

18. 19.

ATERBDMZ^
1

TPTiD

'''
Ecm

von Ec

leergelassener Stelle nachgetragen

' ' ' ' ' DM

vier
|

>
7/8 y.al

Philo
hoc
est
|

TER
de uita

>
|

ADM
|

urbana

DM

11

> D Hieronym
TER
[17

DM
[=

der echten Capitulatio] lS, 6

/
|

TERB

]
|

10

R
14

13

>

BDM
|

ABDMZ^ DM 20
|

TER
D^-ERM

16

158, 1

AB
D

ATER
HSS

durch

nicht bezeugt

22

und

24

>

BD^

26

Rufinus

II 18,

6-9

157

et et

de decem verbis legis, de bis. quae inferuntiir sub specie decalogi,


de animalibus. quae
sacrificiis

deputata sunt,

et

quae sunt species

sacrificiorum, et quae sunt proposita in lege bonis praemia et malis


ledicta.

ma-

tum

praeterea singulares eius libri

5 apologeticus liber,

boc

est de vita urbana,

de Providentia, de ludaeis C et ad Alexandrum dicentem

rtitionem babere

item alius
de
10
Tita
viris esse,

muta animalia, de eo quod servus sit omnis qui peccat, de eo, quod liber sit omnis qui bonis studiis operam praebet,
Tel supplicum, hie ipse, in

tbeoretica

quo

et

de apostolicis

quae scripta sunt supra, edocuimus.

sed et interpretationes
bic temporibus 8

norainum bebraeicorum, quae sunt in lege


Gai
Gai
imperatoris

et prophetis.

Romam

profectus,

cum

de impietate atque impuritate


attitulavit,

quam plurima

scripsisset,

quae per ironiam de virtutibus

et ea senatui recitasset, in tanta dieitur

admiratione babitus, ut byblio-

theca digna eius scripta decernerentur.

Verum per idem tempus Paulo apostolo ab Hierusalem in circuitu et usque ad Illyricum praedicationem verbi dominici ministrante Claudius Imperator ludaeos urbe depellit. tunc Aquila etPriscilla cum ceteris ludaeis
expulsi
.inibi

Asiam veniunt ibique cohaerent apostolo tum primum


iacienti sicut docet liber de Actibus

ecclesiae

fundamenta

apostolorum con-

NPOF
2 et de oni.
dicente

Pi

et

ow.

P^

et quae]

' quae POF


JN'
|

5 de alexandro

PF

9 sunt om.
\

docuimus
oi7i.

10 hebraeicorum]
\

XP^F

hebraicorum

P-0

11 atque impuritate
|

rede fortasse
iudaeis]

13/14 byblio-

thecam

^ bibliothecae
I

17

prisca

PF
|

PO'^F cum Graecis, om.

NO^

18 uenerunt

'

tunc

19 edocet

PO

10

, .
Cf>i5fc

, ?& & ^ &,] . , ^.^ \4 ] ,


.'/ &
J58
Eusebius, Kirchengeschichte
II

19,1

20,4

19

-,

15

20

2 >'

. >. ^ > >


>)
>{)
'

> .^ ), . > & . :> , . >


>0 >,
,

\ ] . &, . ^
,

/.?]

,
.
.
.
2,
2,

"
20
1

,'

0J

. , -,

5
|

<.

-4

116-26

loseph.

.
.

2,

227

712
28

vgl. loseph.

247. 248

loseph.

20, 180. 181

S. 160,

9 loseph.

24-2
ATcER

ATERBDM^"^
8

3 nach

ausradirt

AT'

10

16

20 21

;()?
24
beides los

TcERDM 10 > BD 114 TERBDM aTtooozaTetToj 27 >D


1

6 de2
|

TiBDM.l
|

^
1

>

TERM

HSS

^
|

beides los

28

- ^
D
|

HSS

]^)
|

13 /7

ABD2

2,

ABD

Rufinus

II 19, 1

20,4

159
1

[XVIIII] scriptus.

paschae
seditione

tanta ludaeis

Claudio vero adhuc in imperio perdurante in ipsa sollemnitate 19 perturbatio et vastitas Hierusolymis accidit ex

commota, ut
festus

illi

soli,

qui in foribus templi constipatione po-

puli necati sunt, triginta milia


est

ludaeorum numerarentur.
sed et alia

et

conversus
ludaeis

dies

eorum

in luctum.

quam plurima

mala inrogata loseppus per haec verba designat.


[XX]
inquit, >Agrippam filium Agrippae ludaeorum regem 2 Felicem vero totius provinciae, Samariae quoque et Galilaeae regionis quae dicitur trans lordanem procuratorem misit<.

>Claudius<,

>constituit,
>et

10

Et post pauca addit etiam haec:


>Inflammatur autem
>sibimet perditorum
et seditio

"

20

acerbissima a pontificibus adversum 2

>sacerdotes et primos plebis Hierusolymorum,

quorum singuli conquirentes

iuvenum

et

novis rebus gaudentium

manum

duces

>semetipsos propriae factionis instituebant.


15 >primo

qui confligentes ad invicem


saxis invicem sternere,

conviciis lacessire,
erat,

tum deinde

et

nee urbe

>quisquam
>ut servis

qui coerceret,

sed agebantur omnia

tamquam

in

>non habente rectorem.


suis

igitur pontifices in

tantam venera proterviam, 3


quae sacerdotibus
ita

ad areas missis invaderent decimas,


\i

>debebantur.
20

et accidebat,

ut nonnulli ex minoribus sacerdotibus, quo-

>rum alimoniae

fuerant direptae,

inedia deperirent,

seditionum

>violentia ius fasque confQderat<.

Item post pauca subiungit etiam haec:

4
civitate occurrentes sibi tru-

>Nonnumqnara autem etiam

in

media

XPOF
1

in om.

XO
|

13 manuum P^

16 urbemPi 23 autem
o;.

17 habentem

XP

ne P' IS conuicium 18 aieam Pi 19 accedebat


I |
;

'

IO

Eusebius, Kirchengeschichte

II

20,5

10

15

20

, ^ ^^ , &^ , . > ^ \4 >.' & , -^ ] > , ,& >& ^ > , ./ , > / , & '
]6,
xal Iv
jisorj

rfj

,.

&
,

. '
21,3

&?} -

^.

'

'

'

qoov

21

:^

>

>^
>

>,

>

>
1

> ^ ^ ^' >


loseph.

-, &),
.
|

<.

'^

'/f-

1121

2,

261-263

26

S.

ATERBDM2;yi

>
6

2/3
\

DM

?.
AT^DM
HSS,

los

los scheint geschrieben zu

vgl.

HSS

ATER

^ ,^ ^ '
|

>

10

ABD^ER

^
los

162, 1 Act. 21, 38

DM

5 6

13

16

RcB

TERBDMJ^ TcER'^

haben

2,

27.

434.

64
27

18

ATERDM

}^ ,
R
\

&
11

beides los
\

^-

2i

BDM

BD

corr.

Di

Ruiinus

II 20,

21,3
comminns

161

>cidabant, praecipue in diebus festis sicarii plebibus

admixti occultatis 5
iociderat,

>pugionibus oberrantes,

ut quisque designatus eis

>penmebant.
>3traverant,

et

arte

nefaria

cum

corruisset

is,

quem

occulto vulnere

tum idem

ipsi percussores velut indignari se

simulabant ad-

>versum eos, qui haec in media urbe committerent, atque hoc modo >occulta eorum facinora permanebant. et primo omnium ab bis lonathas 6
>pontifex interficitur,
>ipsis

post illum

quam

plurimi iugulantur,

ita

ut iam
in

mortibus esset gravior metus mortis,

dum

unusquisque quasi
interfiei<.

>procinctu semper positus per


10

m Omenta

singula speraret

Post haec autem

interiectis

quibusdam addit etiam

ista:

21 1

[XXIj

>GraYius vero omni bac vastatione adflixit ludaeos Aegyptius qui-

>dam
--sibi

falsus propheta, qui

cum

venisset ad ludaeam,
et

homo magus fidem

prophetae magica arte conscivit

continuo ad triginta milia viro-

>rum congregans et ductans eos per desertum pervenit cum ipsis ad >montem, qui vocatur Oliveti, paratus inde inruere Hierusolyma et vi >ac potestate urbem tenere simulque Romanorum praesidia ac plebem >tyrannidi suae subiugare, fretns per omnia bis quos secum eduxerat
>satellitibus.

sed conatus eins praevenit Felix confestimque cum armatis 2 >obviam pergens secum etiam plebe reliqua conspirante congressione 20 > facta Aegyptium quidem cum paucis in fugam Tertit, peremptis vero >aliis, aliis etiam captis temere coepta facile restinxit<.

Haec tamen est


25 solymis
dicit:

in

secundo Historiarum libro loseppus

refert.

operae pretium 3

baec, quae de Aegyptio scribit,

cum

illis,

quae in apostolorum

Actibus designata sunt, conparare, ubi sub Feiice tribunus, qui in Hieruerat,

ad Paulum, tu es

>Nonne

in quem ludaeorum fuerat commota seditio, Aegyptius ille, qui ante hos dies concita-

NPOF
4 ueluti 10 haec om. Pi
Eusebius
11.
I

6 facinora permanebant et primus


I

{sie

P^)

omnium om.

15 hierusolymam

PO

18 praecipit

>T7J

' ' ;< , }], ., ' . - \Q2


Eusebius, Kircbengt^schichte
II 22,

15

sQTjficp

10

20

. .. ^. . . '' '. > ^ > ' --, - .


vjto
y.aff

22

(}

(]

& .,
"{
><.

c5'

>

<,

' >6 ,-),

< >,
<'
t^Tjc
4,

&, , , 7] -]> > >/. '


3 S. 164,

-?/,

. >) -

OJ 4

3/4 Act.
5/6 Kol.
S. 164,

2, 8-12.

27, 1

4 Georg. Synk. 634, 13

10

7-9

Act. 28, 30. 31

1-20

Tira. 4, 16. 17

635, 21 25

2 II Tim. 4, 18

.
1

ATERBMT/i

>
J
19
12

16
1

15 TERBDM

)
1

BD',

Dim
|

aus oh corr. D^
0'
et

13 KB
TcER
1

T'BDMSynk
sed
et

Lucas qui

...

aber

'

>R
19
y-al

ABDM
15 nach

Synk

T*ER

+
[Tc getilgt]

ATr
77

ERDM
|

Synk

Synk

und

^ HSS
|

TIM,

&

BDMSynk
Tr
1

ATER
j

21

20 )'

AB

getilgt

>

Synk

corr.

23

TcE

ARBDM

^^
|

16
|

>

17

TERDM-TSynk
|

22

TrEB Synk

Rafinus

II 22,

163

>Tei'as

populum

et

eduxeras in desertum ad quattuor milia


sed sufficiant ista de Feiice.

>hoiaines sicarioruni<?
[XXII:

Interea Claudio tredecim annis et octo mensibus

Romanorum

im- 19 2

Nero suscepit principatum. ludaeam succedere Felici, apud quem causa


perio perfuncto
titur

quo Festus mittitur in dicta Paulus vinctus mita


in epistulis

KB

22

Romam,

Aristarcho se concomitante,

quem consequenter

lu

concaptivum appellat, sed et Lucas, qui et actus eins ceterorumque apostolorum describit, sed pvaecipue Pauli, de quo etiam hoc in fine signavit, quod biennio in urbe Roma positus verbum dei jjraedicabat nemine prohibente. quem tarnen adfaisse sibi et defendisse se apud 2 Xeronem et rursum profectum esse ad praedicationis officium senno confirmat, et post hoc denuo redisse ad supra dictam urbem, ubi et
suis

martyrio consummatus

est.

tunc

cum

in vinculis

positus

secundam ad

Timotheum
l

scribebat epistulam, in qua et de prima sua defensione et

de praesenti simul indicat passione.

suscipe ergo de his singulis testi- 3

20

prima<, inquit ipse Paulus, >mea defensione nemo >mihi adfuit, sed omnes me dereliquerunt. non illis inputetur. >dominus enim adstitit mihi et confortavit me, ut per me prae>dicatio conpleretur et audiant omnes gentes, et liberatus sum >de ore leonis<. manifestissime per haec designat, quia primo quidem, 1 ut per ipsum coepta praedicatio conpleretur, liberatus est de ore leonis,
monia,
>in

Neronem

scilicet

in

leone pro
et dicit:

crudelitate

significans.

tum deinde

in

de ore leonis<. praevidebat enim in spiritu consummationem suam, propter quod et 25 dixit quia >et liberatus sum de ore leonis< et iterum: >liberabit
consequentibus adicit

>liberavit

me dominus

XPOF
2

homiues]

NP

hominum
25

OF

sed

s.

i.

de

felice

otn.

6 secum

comitante (-tem PO) libri: so: se comitante

10

se oni.

P'^F^
liberauit

23

adiecit

XP

liberabit

eti

om. Pi

liberabit]

XOF

11*

j4

>jcov7/Qov

><,

/. >6
6

10

20

' .,:)><. , [^ '^ , & ]. &^' ^ &. ^, . , ^. ' ,^ '^ ,. ..


Eusebius. KircbengescliicMe
II

22,6

23,2

y.a\

'

vJr

23

^
2

;.

.'

)^ '
34
II

^& .
Tim.
4,

.& ^
II

, ,
&^,
4, 11.

& . ,

16/17 Act. 2,

{^.

47
2,
3

Tim.

16

17 18 Act.

23,

13

ATERBDMZ^
4 eutjo

TcERDM
TrRBD

^
1

'/. ATERDM '/.


14

ABDM
|

Tc

(die Correctur
|

21 22

^ /. /.
TER
|

15

&^
Synk
|
|

EM

'^

16

18

TERBDM
Tr
|

11. 12.

27,1

AT'R

getilgt),

EBDM

adorti sunt
1

^ >

BDM TERBDM^

IV

TERBDM
|

^
\

20
25

26 nach

TER hoc modo TERBDM

29

Rufinus II 22, 6

23, 2
et

165
faciefc in

>me dominus ab omni opere malo

salvum

regnum

qnod esset confestira martyrio >suum caeleste<, tamen evidentius in eadem epistula dicit scribens: coronandus. de quo >ego enim<, inquit, >iam immolor, et tempus regressionis meae >instat<. haec autem dicta sunt a nobis, ut ostenderemus, quia non
significans per haec,

60 tempore,

quo Pauli actus

in

urbe

Roma
ut in

conclusit Lucas, martyrio


initiis

perfunctus est Paulus,

potuit enim

fieri,

adhuc lenior

esset 8

Nero
perit,

defensionem Pauli pro nostro dogmate non aspernanter acceprocessu vero temporis cum ceteris malis aucta sit eius etiam in
et

10 apostolos saevitiae rabies.

iXXIII]

Igitur ludaei

posteaquam Paulus ad Caesarem, quem appellaverat, KI 23


est,

a Festo transmissus
in

et frustratas insidias.

quas

ei

intenderant, vident,

15

20

lacobum fratrem domini immanitatem nequitiae suae vertunt, cui delata ab apostolis fuerat sedes quemque hoc modo adorti sunt, productum in medium abnegare fidem Christi coram omni populo expetunt. at ille contra omnium opinionem voce satis libera et multo maiore quam vellent coram universo populo cum omni fiducia profitetur, filium esse dei salvatorem et dominum nostrura lesum Christum, tum illi non ferentes tarn grave et tarn liberum testimonium viri, pro eo maxime, quod iustissimus apud omnes habebatur ob religiosae et continentissimae vitae merita. in necem eius vertuntur, favente sibi occasione temporis ex morte rectoris. contigit enim Festum
episcopalis in Hierusolymis

NPOF
1/2

regno suo caelestae


\

2 confestim om. P\

regressionis]

NO^F

resolutionis PO"^
est

9 aucta] iueta

16 omni] impio

opi-

nionem] opia non

18 dei esse

PF

21 meritum PO-

166

xciQv

(fcoval
5

10

> > > >. > > >


>

" > >

>,
.

., '-^ ^ ,
Eusebius, Kirchengeschicbte
tjcl

&

?., ^.

II 23,

37

07]

-at

s'^lco

'

, , ,) . ' ,,
6] ,
,

20

^ , &
Zahn, Forschungen

03

.
9
Luc.

3/4

104,

11 1
5

6,

229

ff.

J,

S.
1,

170, 24

(ieorg. Synk. 038, 3

641,

12/13 Lev.

10, 9

Num.

15

13 14 Num.

G,

ATERBDM^"^!
4 xcaa T'
bergeschrieben Tc
|
|

DM
v/jv
|

>
Synk
|

r//v

TERBDM

Synk

<
11

von den Aposteln

10

>

'+

post apostolos Hieron. de uir


|

ill

DM Synk
iios
|

' 6 6
|

ah ipsius domini temporibiis perdurans usqiie ad


corr.

13

'

14/15

Doublette von 16
sinnlos
29, 4
|

]>egrndung

?. ' ;
|

10,11

die

15

Synk

1819

.
>

Hieron vgl. Epiphan.

119^. 78, 13

1045 d

17
\

ABDM
TER Synk T'BDM
|

Doublette zu 16/17

Epiphan. 78, 14

1819

Synk

20

ATER

vgl.

1046b
|

passt nicht in den

Zusammenhang

durch Rasur

corr.,

ER

Synk

Rufiuus II 23,

37

167
rectore ac principe esse

per idem tempiis obire apud ludaeam et sine

provinciam.
a

modus iam quidem et in superioribus nobis Clementis sermonibus indicatus est, cum de pinna templi eum
mortis lacobi
exploratius

nam

praecipitatum et fullonis percussum vecte describit.


in quinto

tamen

de eo Hegesippus, qui post ipsas statim primas apostolorum successiones


fuit,

Commentariorum suorum

libro bis verbis refert:

>qui ab

10

iuquit, >ecclesiam cum apostolis frater domini lacobus, -t omnibus cognominatus est lustus, ab ipsius domini temporibus >perduraus usque ad nos. et multi quidem lacobi vocati sunt, sed bic >ex utero matris suae sanctus fuit. vinum et siceram non bibit neque 5 >animal manducavit, ferrum in Caput eius non ascendit, oleo non est huic soli licebat introire in sancta 6 ^l^erunctas. balneis non est usus, >sanctorum. neque enim laneo utebatur indumento, sed tantum sindone. >solus ingrediebatur templum et iacebat super genua sua orans pro po>Suscepit<,

15 >puli

iudulgentia,

ita ut

orando callos faceret in genibus ad

modum
7

>cameli semper genua flectendo nee

>que

pro incredibili

bac

umquam ab continentia et summa

oratione cessando. itaiustitia

appellatus

est

NPOF
4 8
descripsit
ipsis

ipsius]

KF NOF

5
\

begesippus
sicera

gesippus
\

Pi

suscipit
|

Pi

10

PF

neque] sed neque

17 hac]

POF

haec

10

20

^ ^ > , & , &. >. >, ' ^> > &^ . > > , ^ . >& >, ^ ^, ' >, . ^,
'

' ^ > .' >,


,

>, >
>6

l^gg

Eusebius, Kirchengeschiclate

> >&
ijV

, <, ^ ,{
'

II 23,

813

, ^),
6

>

>.

>'
>,

^) ,

10

>voOai'

'

&^

11

^^.

12

^13

>^,

>oai

>[

ij

12

les. 3,

10 ?

15/16 Luc. 20, 21

3 Hegesipp bei Eus. 25

4, 22,

4/5 vgl. loh. 10, 9

S. 170,

2 Matth. 26, 64 Marc. 14, 62

aterbdm:^:^
1

ojXiaq

"
1/2

nicht bersetzt

* /.
4
aller sieben

unverstndlich

/
dies
|

TERBDM
|

Synk

X^

>

D
\

unmglicher Anschluss,
6/7

widerspricht 8

6
\

war nicht

die

Meinung

von Heg genannten Secten

6 dass

er auferstanden ist von den

Todten

surrexisse eiim

beide durch Conjectur

DM
stark erweitert

8/9
|

12

iv

TERBDM
|

w DM
TcERDM
25

22
iv

Synk
T^
iv

Synk
Synk

ATi]R

&
D
Synk

11

17

durch mehrere Dittographien


|

iv

16

ATERB
|

Synk

ARBD

Synk

ooi

TEM

&
24

w
j

DM

Rufinus II 23,

813
:

169
et iustitia.

>Iustus et ObliaS;
>sicut et

quod

est

interpretatum
eo.

miinimentum populi

prophetae indicarunt de

ciuidam ergo de Septem haeresibus, 8

>quae erant in populo, de quibus superius scripsimus, interrogabant eum, >quod esset ostium lesu. at ille dicebat hunc esse salvatorem. ex 9
>qnibus
aliquanti

crediderunt,

qnia

lesus

est

Christus,

>haereses,

quas supra diximus, >neque Yenturum, ut retribuat unicuique secundum opera sua. qui vero in quibus cum multi etiam ex 10 >crediderunt, per lacobum crediderunt.
>principibus
credidissent,

uon crediderunt

illae autem neque surrexisse eum

perturbatio

erat

ludaeorum

et

scribarum ac

10 >Pharisaeorum dicentium: nihil iam superest, quin omnis populus credat


>in

lesum, quod ipse


ei:

sit

Christus,

convenientes igitur ad lacobum dice-

>bant

oramus
sit

te,

ut revoces populum, quia ecce errat in lesu putans,

15

te, ut suadeas omnibus conenim omnes obtemperamus et >de te tarn nos quam populus testimonium ferimus, quia iustus es et >personam nullius accipis. tu ergo suade populo de lesu, ne erret, quia 11 >omnes tibi oboedimus. ascende itaque in excelsum locum pinnae templi,

>quod ipse

Christus,

deprecamur ergo
tibi

>venientibus in die paschae de lesu.

>ut in edito positus appareas

omnibus,

et

verba tua audiantur a cunctis,


et

>quia in diebus paschae convenit


20 >multitudo.

non solum ludaeorum, sed

gentium

statuerunt igitur supra dicti scribae et Pbarisaei lacobum 12

>supra

>iustissime, cui

>post

pinnam templi et voce magna clamantes ad eum dicunt: virorum omnes nos obtemperare debemus, quoniam populus errat lesum, qui crucifixus est, enuntia nobis, quod sit ostium lesu. tum 13
quid

>Iacobus ad eos ingenti voce respoudit:

me

interrogatis de

filio

NPOF
9
07n.

ac] et iV
1

13 suudeis

suades i^i

17 pinnae om. 0^
dicti] scripti
\

templi

Pi
I

19 gentium]

NP
OF

gentilium

OF

20

21 super

23 tum]

NP

tunc

10

>^ .' / > >, ^ -, > - >,, ><. ' . . >


>6 > 7] > >3 , >.
?
tv

170

Eusebius, Kirchengeschichte

II 23,

14

18

/ ?.7/ ;

y.al

. .

14

>. >.^ , >


>

^Hocua

15

> >

20

>), > > >


><.
3

, , . ,: > , , ., & > , . . . &

), .&. ' , , .
).)

..

16

17

&'

,,

18

.^
|

9-11

les. 3,

10

Luc. 23, 34

17

ler.

42

ATERBDM^^
ATERB
Synk
|

> DM
y.ul

711 den Zusammenhang unterbrechende

Doublette zu 2

1118

TcER AT'RB
altes
ist
I I

unvermittelter Fortgang der Erzhlung, 7 11/12 alte Interpolation nach los. A. 20, 200 11/12 ATiBDM^'yi Synk ind dt 13 > ' Synk + Ann
I.
|
|

jljtd

?/t

14 Vater

des Alls

15

AT^D,

corr.

Tc

16

Glossem zu
17
|

"^,
R

TcED

R Synk

'

liachahin

das durch

verkehrt mit

RED
|

AT

19
und 22

BDM

'
|
|

Synk,

'

?/

dem Text verbunden


Synk
|

18

Synk exprimere

solent

exprimi soletd Hieron

24
\

/.

20 21
zwei Schlsse der

ilr-

zhlung, die neben einander nicht stehen knnen

>
R

>
23 nach

Dittographie

/.
21

21 ^v
?/

21/22

ATEBDM2"

Rufinus

II 23,

1418

171

'hominis? et ecce ipse sedet in caelo a dextris


>venturus est in nubibus caeli.

summae virtutis, et ipse cumque hac responsione et testimonio 14


deum
et dicere:

>Iacobi miiltis satisfactum esset et libenter audissent, quae lacobus pro>testatus est, coeperimt glorificare
5 >tunc

osanna

filio

David.
dicere: 15
et prae-

rursum

ipsi

scribae et

Pharisaei coeperunt ad invicem

>male fecimus tale testimonium praestare lesu, sed ascendamus


>cipitemus hunc deorsura, ut ceteri terreautur et non credant
>et

ei,

simul

Yoce

magna exclamaverunt

dicentes:

et lustus erravit.
est,

et

com-

10

auferamus >iustum, quoniam inutilis est nobis, propterea fructum operum >suorum manducabunt. ascenderimt ergo et praecipitaverunt eum >et dicebant ad invicem: lapidemus lacobum lustum. et coeperunt eum
>pleverunt scripturam, quae in Esaia scripta

dicentem:

16

15

non solum mori non potuit, sed convergenua sua procumbens dicebat: rogo, domine deus pater. >remitte eis peccatum, non enim sciunt quid faciunt. cumque eum talia 17 >orantem desuper lapidibus perurgerent, unus de sacerdotibus de filiis >Rechab filii Racbabin, de quibus protestatur Hieremias propbeta, ex>urgere lapidibus, quia deiectus
>sus et super

>clamavit dicens:
>hic,

parcite quaeso.
et

quid facitis?

pro vobis orat iustus

quem

lapidatis.

unus ex

ipsis fullo arrepto fuste, in

20 >exprLmere solent, cerebro eius inlisit, et tali martyrio


>ac sepultus in
>testis

quo consummatus

res 18
est

eodem

loco prope templum.

bic est qui extitit veritatis


et

ludaeis et gentibus, quia lesus est Christus,

non multo post

>obpugnatio consecuta est ^espasiani<.

NPOF
2 hac om.
\

testimouii
12)
|

Pi
|

8 dicente
\

9 in esaia] in sala|

mone P2
ex
sac.

(^Sap.

Sal.
\

2,

dicente
|

10 nobis
rechabin
\

est

16 de sac]
pro\

PO^F

17 recab
|

rachabin]

PF

rachabiti

testatus est

19

fullo]

NP^O^

fullouis P'iO'^F

19/20
\

res

exprimere]

PO

res exprimerunt

'

res exprimi

uestes exprimi edd.

21 sepultus est

2
jrog.

oiy.aioovvi]

,& ,
6
,

Eusebius, Kirchengeschiclite

II 23,

1922

()

7]vai

/^ .
'

10

>^ - <.
> >,
6

& ,
,

19

7-

20

15

> >?/ >6, > >.


>6

>
9

20

> ,^ ^,,> >

. ^. ^,, , ', , ,
,

21

'

>

. ,
174, 11

22

11

fehlt in

Georg. Synk 641, 7

15/16 A.

I.

642, 9 14 18/19 B. 20, 197

dem

berlieferten Text des losephus


S.
2,

911. 15 S.
I.

174, 11 loseph. A.

20, 197.

199-203

I.

166

ATERBDM^.<i
1

diu

/.
TER
17

?..

als

Excerpt aus Hegesipp vgl. zu 166,

,
|

ovrojida
6,

bersetzt

und

fasst

ovtoj

haee latius

quidem, sed conso\

iianter Clemenii etiam Hef/esippus rethdit

Schw

TERDM rw > D
Synk

'
7
TER

quod

ita niirus

quidem
|

\ yk

D .
HSS

ye

7
|

' aber auch /> ATER Synk los


\
|

et

losephus

11 uv-

BDM
ATERB, D

19
corr.,

ABDM

>

beides los

D' los

22 yy 23 Synk

TERBDM

Synk

28

RufiMs

II 23,

1922

173

rettulit,

Haec latius quiclem, sed consonanter Clementi etiam Hegesippus 19 quod ita mirus C|uidem et apud omnes homines opinatissimus
totius
iustitiae

lacobus habebatur, ut et ludaeorum hanc esse causam statim consecutae obpugnationis Hierusolyinorum, quod in illum sceleratas iniecerint manus.
in

observatione

prudentes

quique

crederent,

et

loseppus

ita sibi videri

evidenter indicat per haec:

20

>qui erat frater

>Quae omnia<, inquit, >acciderunt ludaeis pro vindicta lacobi lusti, lesii, qui dicitur Christus, quem iustissimum et piissimum
interfecerunt<.

>omnium confessione virnm ludaei


10

Idemque etiam mortem


verbis designat:

eius

in vicensimo

Antiquitatum libro his 21

>perta.

autem Caesar Albinum ludaeae praefectum Festi morte conAnanias autem iunior, quem pontificatum suscepisse supra dixi>mus, protervus admodum et insolens moribus haeresim defendebat
>Mittit

>Sadducaeorum, qui in
>iam supra ostendimus.
>morte Festi
>fratrem
lesu,

iudiciis crudeliores ceteris ludaeis videntur, sicut

hie insolentiae suae

tempus datum credens ex 22


et

consessum iudicum
qui
dicitur

convocat

introducit
et

in

Christus,

lacobum nomine^

alios

medium quam

>plurimos, quos velut contra legem gerere incusans tradidit lapidandos.

NPOF
2 quidam
16. iaml etiam

PO
1

5 illum]

illo

rursus

6/7 evideuter ludaeis om.

P^

17 consensum

10

,>> , ^ > ., ' -' > \4 > . &' ' , , \4 "' > > , 3 <.
> ?.^.
[74
Eusebius, Kirchengeschichte
II 23,

23

25, 2

:'/

>-/.

jtqI

\4)

>7]

>9^

')

.
,

23

24

15

' ^ ,, -& ^^ , '. ,


)

20

'. .
d'
,

'

KJ 24

ATEREDM^yl
1
zijv

9/10

ATERM
HSS

-,
.'
DM

,
|

,
Synk
|

)1/2

& los

25

eivai

DM

TEBDM

TERBDM

Synk

los

D Synk

los

ABDM
TcER
!

Synk
los
1 \

.*
\

AR
|

Synk

/]

10/11

11

^
|

]
|

dammaei und damaei


18

12

Kc,

>
RBDM
BD
1

14
20 nach

19

ABDM2'^ > TER BD


|

7 J ABD-SER KZ
TcE

avfjQ

&?. >
Tr
|

AT^Tr
21/22

21

ABD-S;E

&
(Je
|

13

ein Buchstabe getilgt)

ATiER

DM

22

(nur

Runus

II

23,23

25,2

175

>quod facinus
>vantior,

si

qui ex civibus modestior fuit et aequi ac legis obser- 23


tulit.

grayissime

qui etiam occulte legationem ad Caesarem


quia nee
ipsis
priiis

>mittimt,

orantes eimi

scribere Ananiae, ne haec agat,

>huiuscemodi facinora recte commiserit.


5

quidam autem ex

etiam

>Albino

occurrunt de Alexandria ad ipsos iter agenti atque


licuerit

edocent.

Ananiae se inconsulto consessum iudicum convocare. >at ille commotus ex bis, qnae dicta sunt, cum indignatione scribit ad 24 >Ananiam comminatus ablaturum se ab eo iudicandi potestatem, qua
>non recte utebatur,
10

>quod non

quia

et

>functum boc bonore privaverit


>eius subrogaverit<.

Agrippa rex eum tribus solis mensibus et lesum Dammaei filium in locum

15

Hactenus etiam de lacobo, cuius illa habetur epistula quae prima sciendum tarnen est. 25 scribitur inter eas quae catholicae appellantur. nonnullis non recipiatur, nee facile quis antiquorum meminerit quod a eius, sicut ne illius quidem, quae dicitur ludae, quae et ipsa est una de Septem, nos tamen scimus etiam istas cum ceteris ab omnibus paene
ecclesiis recipi.

Igitur Neronis
clesiae

primo imperii anno post Marcum euangelistam apud Alexandriam Annianus sacerdotium suscepit.
sibi potestate

ec-

KJ 24

20

Sed Nero regni

convalescente post multa quae animo

KE 25

conceperat nefaria et inpura flagitia ad ipsam quoque iam divinitatis

tendebat iniuriam. longum est et nostro operi inconveniens probra eius


flagitiaque describere.

maxime cum multi de

bis plenius scripserint.

ex 2

quorum

libris si

qui dedecorosam eius vitam atque omnibus obnoxiam

NPOF
non
Olli.

P^

8 qua^ quia P^
\

9 tribus eum
|

10 dammaeil

NF

damaei

damei

15

qui dicitur JN-Z^


scel.

16 tamen] autem

24/177, 1 obn. omn. scel.

omn.

obn.

, , , '^ ^
176

Eusebius, Kircliengeschichte

II

25,3

'

LtI

) '. {}
rroi

>> . , . > ,) . , >^ , >


><.
,
6

'} ^

. . ^
ocov
,

, \
3

5 6

20

, ^ )
,
'

,
ABDM
8
d'

7],

10

& ,^ ,
>
18
178, 14

^.
Georg. Synk.
644,

10

'.
8-64,
9
1
ry/iGf^uL

TertuUian, Apologet,

S.

6 UsL

,
19

14/15 nach

23

'
ATcmER

DM

Synk

^
+

TER BD TERBDMJ^
|

.
|

4
10

TiDM
,

corr.
|

ATPjRBD^'arm
1

Tr Tr

13
|

14
1

Synk

17
|

DM

Synk

21 nach

+
ATER
|

AmTcmE

22

BDM

ATcERBT^

T'BrDM Synk

Rufinus

2, 3-6

177

sceleribus scire vult, facilius potest.


sceleris esse
verit,

sed et

in quibus eum inveniet in tantum progressnm, ut ne a propriis quidem ac domesticis temperain matrem et in fratres et in uxores atque in omnes san-

guinis

deerat, ut ipse

proximos et parricida extiterit et incestus. his igitur omnibus primus ex imperatoribus Komanis etiam in ipsum deum

impietatis

arma

converteret,

sicut Tertullianus vir scriptorum nobilissi-

mus

refert dicens:

commentarios vestros, illic repperietis primum quoque hanc sectam cum maxime Romae orientem Caesariano tali dedicatore damnationis nostrae etiam gloriamur. 10 >gladio ferocisse. >qui enim seit illum, intellegere potest non nisi grande aliquod bonum temptaverat et Domitianus, portio Neronis de >a Nerone damnatum. >cradelitate, sed quasi homo facile coeptum repressit restitutis etiam quos >relegaverat. tales nobis semper insecutores iniusti, impii, turpes, quos
>Consulite
in

>Neronem

15 >et

ipsi

damnare consuestis, a quibus damnatos


Tertullianus.

restituere soliti estis<.

Haec
[XXy;
est,

Igitur Nero, ut apertum se hostem divinitatis pietatisque professus 5

ipsorum prius apostolorum,

quippe qui duces

et signiferi erant in

2u

populo dei, expetit neces. et Paulum quidem capite in ipsa urbe Roma. Petrum vero crucis patibulo condemnat. horum testimonium quaerere extrinsecus superfluum puto, cum rem gestam usque in hodiernum splendidissima eorum monumenta testentur. verumtamen scribit de his 6
etiam Gaius quidam scriptor antiquus, qui

cum

Zefyrino episcopo

Romano

KPOF
815
Tertull.
\

Tertullianus apol.

8 quoque om.
|

Terhill.

9 cum]
\

libri et

10
\

tali]

sed

tali

Tcrt.
\

13

quasi]

qua
\

et Teti.

14 sempev
|

nobis
tur

Tert.
I

15

consuistis

damnatus P^

19 nece
12

22

testa-

23
II.

zefirino

zeferino

PNF

EuseLius

178

Eusebius, Kirchengeschichte

2,

'
d^ioDv

>&] >,,
03Q

>

><.

&.
.

].,
7

26, 1

10

^> <. > . & .


> >.
vovd

' >
d' 6

,, losepb.

- &^ -

^ &
20,

20

^ ^
1-19
257

& ,)^ ) , "^ ^, . ,


.
.
2,

26

loseph.

306308

20/21

2,

284

ATERBDM^^
1 tvanoxBLTCu

^
13

DM

>
5

voreusebianischer Fehler

/ BD

Synk OlIp^C-

Synk
Tc (durch Rasur

RBDM

)
|

10

getilgt),

ATcERSynki:^
Act. 23, 11

nach

ER T^BDM
|

^
R ATcER

coir

BD

'
Synk
vgl.

(ex silentio)

10/11

Synk

12

12/13
fr die
|

interpolirt;

Verbindung
77c

'

>,

zwischen

und

TERBDM^"^

& /.

10

BD

15

"

16
|

J^
17/18 inl

keine Interpunction

Rufinus

II

2,

26, 1

179

adversum Proculum qnendam Catafrygam disputans haec de apostolorum

commemorat

locis:

>Ego<; inquit, >habeo tropaea apostolorum, quae ostendam.

si

enim

>procedas via regali, quae ad Vaticanum ducit, aut via Ostiensi, invenies
>tropaea defixa,
>ecclesia<.

quibus ex utraque parte statutis

Romana communitur

scopus Diouysius,

Quod autem eodem tempore ambo passi sunt, Corinthiorum epicum in urbe positus esset et scriptis disputaret,
dicit:

haec
10

>Sed et vos habentes commonitionem a Petro vel Paulo, plantatio-

>nem Romanae

et

Corinthiorum ecclesiae coniunxistis.

ambo etenim

>simul adventantes et in nostra Corinthiorum ecclesia docuerunt et per

>omnem

Italiam atque in hac urbe simul docentes etiam martyrio pariter

>uno eodemque tempore coronati sunt<.

Haec autem
loseppus
vaserint, et ut

rettulimus, ut historia, quae in opinione oninium

est,

confirmatior habeatur.

autem scribens, quantae clades ludaeorum gentem pereorum vastitas propagata sit, addit etiam haec:
ludaeis acciderant,
addit etiam

26

[XXYIJ

>

Verum ad innumera mala, quae

2 >hoc Florus,

qui per idem tempus ludaeae procurationem tenebat,

ut

quosque viros flagris verberaret et in ipsa urbe sacra>tissima Hierusalem patibulo subfigeret eo tempore, quo perturbari >Iudaeorum statum novarum rerum molitionibus accidit, duodecimo >scilicet anno imperii Neronis<.
>honorabiles

NPOF
3 ostensi 22 perturbare Pi
\

5 a quibus

sunt]

XF

sint

PO

8 deputaret

12

.& ^,
180

Eusebius, Kirchengeschichte

.
18

,^ ..
7]0

'

?.7]

^ ^
II 26,

hm

' .
AT
\

D
|

loseph.

2,

402. 465

ATERBDMV^

7.
1

aus

corr.

TcERM
|

corr. TcTi"

uie

im

Kriefi

ATE
8
I

TERDi

AB,

durch Ras.,

RBDM^'Ios beides los HSS


und

ABD^^
los

T^ERM

Tr

HSS

^ am Rand

Rufinus

II 26, 2

181

Sed

et

per

omnem Syriam

in seditiosos

ludaeorum atrocissimam 2
qui per urbes singulas

refert exercitam esse saevitiam, ita ut etiam

illi,

conmanebant, in hostium numero deputarentur. et videres repletas inhumatis corporibus civitates, iacentes mortuos simul cum parvulis senes feminarumque absque ulla sexus reverentia nudata in piiblico reiectaque cadavera atque universam provinciam innumeris malis refertam. sed tarnen tarn diro hoc et tarn atroci spectaculo multo gravius eos futurorum et per dies augescentinm maloriim metus et formido terrebat. baec ad verbum loseppus refert. verum in hoc loco de
admixti gentibus

10 ludaeis ista sufficiant.

NPOF
'0

gentilibus

9 in hoc loco om.

PF

10

20

-\-

. .. . . .. . - . . -. ^) . . . ^.. ).. ^ . . ), ^ ] ^ & & ^^


xcu

J
'

,
y

/] .
^.

'i2c

i2c

'2

AAm2:2'tyfTBD(ERM) Zahlen
>

BD

am

Schluss

(- AmBR) Am
1

. ,
D

?. >
Am Am
corr.
|

fehlen in

)
Am

BD
-\-

AmZl^t

Am
]

vor

vor

BD

10 am Schluss
15

+ vovoJV
Am

(RM)

D>(E)

D AT
|

11

12

am

Schluss

Am^'t

BD
18

16/17

16

17

/ ?!
AT^M
corr. Dl]
-\-

ab hoc

AmER

bet

Klemens der

tcar

nach dem dritten

BD

Am

am

Schluss

BD

19
|

21
\

R
Schluss

[aus

BD

am
23

Am^E
ER
|

22

24 vor

BD

LIBE
1

III

In quibus locis Christum apostoli praedicarimt.

II

Qui primus

Romanam

rexit ecclesiam.

III

IUI

V
VI
VII
VIII
10

Villi

X
XI
XII

De epistulis apostolorum. De successionibus apostolorum. De ludaeorum expugnatione post Christum. De fame, quae oppresserit eos. De his, quae a Christo praedicta sunt. De portentis ante bellum. De loseppo et quos reliquerit libros. Ut divinarum meminit scripturarum. Quemadmodum post lacobum Symeon Hierusolymorum
ecclesiam.

rexit

15

Ut Vespasianus posteritatem David iussit inquiri. Quod Alexandrinae civitati secundus Abilius praefuit. Xllll Quod Romae secundus episcopus Anencletus fuit. XV Ut tertius ab hoc Clemens.
XIII

20

XVI De epistula Clementis. XVII De persecutione sub Domitiano. XVIII De lohanne apostolo et revelatione
XVIIII

eius.

XX

Quemadmodum Domitianus De prosapia salvatoris.

posteritatem David iussit occidi.

XXI Quod Alexandrinorum

ecclesiae tertius praefuit Cerdon.

XPOF
2 Christi
|

8 praedicta]

PO2

praedicata

NO^

dicta

184

KB

10

AB
1

^ . ^. . .. ^& . &. .
Eusebius, Kirchengeschichte
'i2c

:). ^'
,

^.

20

.
BD
R]

^ . ^ . ?..
'lojavvov

7]^

.. .
+ +

[&
Am

1 nach

+
BD
Schluss

+
BD

ER

12

?.
|

- & & ^ ^ ^^^ [ } ?.


+ ^/'/
| | |

nach

4 nach

ERM

4/5

>

^ ?/
]
|

BD

,/)

BD

6 nach

BD

>

Am

vor

>

mit berspringung einer

Nummer

AAmR
^v

am

Schluss

BD

Am
\

10 am

tv

R]*

AT2'ta
|

ERM
Am

14

16 nach

+
|

ERM
eins
\

) [
18

>
ER

>> R]

)] /[ &
am
Schluss
-\-

13

BD

15

^
>

BD

>

R Am

BD
|

18 nach

+
aliisque scriptis

18 19

20

am

Schluss

R]

ER +
7.7.

Rufinus III

1S5

XXII Quod Antiochiae secundus

Ignatius.

XXIII Relatio de lohanne apostolo. XXIIII De ordine euangeliorum.

XXV

De

indubitatis divinis suspectisve scripturis.

XXVI De Menandro

mago.

10

XXVII De secta Ebionaeorum. XXVIII De Cerintho pravae religionis antistite. XXVIIII De Nicoiao et sectatoribus suis. XXX De bis apostolis, qui non sunt aspernati iura conubii. XXXI De Filippi et lohannis excessu. XXXII Quemadmodum Symeon Hierusolymorum episcopus passus sit,
XXXIII Ut Traianus Christianos vetuerit inquiri. XXXIIII Quod ecclesiam Romanam quartus rexit Euarestus. XXXV Ut tertius praefuit Hiemsolymis lustus. XXXVI De Ignatio et epistulis eius. XXXVII De bis euaugelistis, qui id temporis eminebant. XXXVIII De epistula Clementis aliisque scriptis eius. XXXVIIII De libris Papiae.

NPOF
2
relatio]

reuelatio
1

POF

6 hebinaeorum

asp. sunt

12 in christianos

13

euaristus P'^0

186

Eusebius, Kirchen geschichte III

KR

y.ai

[
im Text

R]

/ :?.7]/

',
siehe

'''/.

^ - . [ . } ^ , /. "^ ,
?..
siehe

?.- [R]

^&

'.
R]
dass

im Text

im Text

=
//

-f-

']

im Text

70

= ^ im Text, = ;^ im Text

ist

R]

[ R]

berschrift und

IIA

'^ 73

. . ^ ~ ,[ ^ . .. [
[]=
R]

.
siehe

. . . ,
in

zweimal gesetzt, so

IH R

'
R]

^/. -

im Text

, =/.
[so

im Text

".

im Text

im Text

siehe

im Text

ER

im Text

im Text

KB

E(R)

Eusebins, KirchengescMclite III

.
^ = / ER
=
M = c, im MB = H
KJ

'

= K

im Text

[.
]

187

im Text

Text

im Text

188

Eusebius, Kirchengeschiclite III 1,1

3,

^ , . - ,, & ,^ , .
/j

14

10

^; .
[]

.,

' ,

15

.. ,
^)

':>

, ^ 7] .
^ -.^ ,(
d'

^^^

20

&^
1,

-7

Petr.

9/10

Rom.

15, 19

BD
|

,
4,

1416 llTim.

21

^
1

ATERBDMZyi

>
+
ATER
Ti, durcli

2/3 oiaanaotvTJv

BD

nach

?.
+
|

Matthaeus Aethiopiam, Bartholomaeus Indiam eiteriorein

BDM
|

xcd BiS^wiai

>
|

Rasur

corr.

7
|

TERBDM
8

BD
BD

>>

^
17
r/

Schw

16 nach

BD
19
DM-ii
der xweite

AEcBDM

>

)
TE^R
|

12

18

ABDM
ATcJ^R
|

>'

20 + Tcm

corr.

Tc

>

^ -

Kufinus

III 1,

13,

1S9

[]

Igitur ludaei debitis cladibus

pernrgebantur.

sancti vero apostoli

All

domini

et salvatoris nostri ceterique discipiili

ad praedicandum verbum

quasque orbis terrae provincias diriguntur. Thomas, est. sortitus est Parthos, Matthaeus Aethiopiam, Bartholomaeus Indiam citeriorem, Andreas Scythiam, lohannes Asiam. unde apud Ephesum et commoratus est et defunctus. Petrus Pontum, 2 Galatiam, Bithyniam, Cappadociam ceterasque confines provincias ludaeis dumtaxat praedicans circumisse deprehenditur et ad ultimum in urbe Roma commoratus ubi et crucifixus est deorsum capite demerso, de 3 10 quod ipse ita fieri deprecatus est, ne exaequari domino videretur. Paulo autem quid dicam? qui ab Hierusalem usque ad Illyricum redei per singnlas
sicut obis traditum
|

plevit

haec

ita

euangelium Christi per ordinem in

et

ad ultimum sub Nerone martyrium duxit.


libro

tertio

Explanationum Genesis Origenes

exponit.

[]

15

Verum
pauca
dubitavit.

Petrus apostolus praedicationis suae

monumenta nobis

per-

dereliquit.

una etenim

eins epistula est,


est,

de qua nuUus omnino

nam

de secunda multis incertum

apud plurimos tamen

NPOF
3 diriguntur]

emendans dirimuntur
\

PNF
PF

6 efusum P^ efessum
origines

domino]

PO dominum XF

13 origenis

190

.
a7J.a

Eusebius, Kirchengeschichte III

aXXcov

10

] .
^

15

, ' ' ' , , ^.


^'

&. ^ , . ^. ,
3,

27

'

yt 2

ojvo-

'

20

.' , ,' ,. ^ .
////
'

'^,

.
^
ber-

^, '

18/20 Rom.

16,

14

ATERBDMZ^
1

BDM
caiionies

TcERM

/^
'/
|

3/4 quae dicitur Praedicatio uel Reiielatio

ATER AR
7

'
Bc
corr.
|

TEBDM

in scripturis pi-orsus
\

>
|

'
|

-/ ABDM

^
\

TER
VS
]

11

ADM
12
1

geschrieben Bc

TER

ATERBD^

14

)
|

Di

corr.

Dr

TcERDM
23

>
1

18
corr.

^
|

20
Tr,

Tc

21
|

corr.

13
17/18

ABDM

auf Rasur

26

corr.

Tc

Rufinus

3,

27
libellus,

191
qui
et

etiam

ipsa

legenda

siiscipitur.

ille

vero

dicitur

Actus 2

Petri, et

quod nominis

eius

euangelium nuncupatur, sed

qnae dicitur

eins Praedicatio vel Revelatio in scripturis prorsus canonicis


tur,

sed ne aliquis quidem scriptorum

veterum

uti

non habeeorum testimoniis

invenitur.
tates

verum procedente nobis

historiae narratione per opportuni- 3

locorum,

cum

scriptores

ecclesiasticos

etiam scripturarum libros, qui in auctoritate esse debeant,

memorabimus. necessario et quorum

minus sequenda sit auctoritas, exponemus. interim Petri, ut diximus, 4 prima epistula ab omnibus veteribus est recepta. Pauli quoque mani- 5
10 feste

quattuordecim sunt epistulae, quae in auctoritate habentur;


de
epistula,

licet

sciam apud Latinos


dubitationem.
in
senserit,

quae ad Hebraeos

scribitur,

haberi

sed et de ipsa, quid unusquisque veterum scriptorum tempore proferemus. et libellus Hermae. qui appellatur Pastoris, cuius Paulus in epistulis suis meminit, a plurimis non est receptus, ab aliis autem necessarius iudicatus est propter eos, qai primis ad fidem institutionibus inbuuntur. unde et in nonnuUis ecclesiis legitur et multi veterum scriptorum usi sunt testimoniis eius. haec interim nobis praemissa sint de divinorum librorum fide, quam mox etiam veterum adstipulatione firmabimus.

NPOF
5 praecedente
bere

'

6 necessarium

'
|

8 exponemus

oni.

11 ha-

192

Eusebius, Kircliengeschichte

?.7]
5

10

15

20

,, . &. , - ,,'. , ' .^ ,., . .,


/.

) ^,
\

] '

4,

16

?.]

' ^-

%- J 4

7]

&^7]

'

?,

2
1 2

?,
Rom.
Tim.
15,
1,

)&
19

19

79
Tit.

- ,. ^ '
,

?].

^-

Petr.

1,

13

Phil. 2, 25
2.

Philem. 2

17/18

1,

APD

24-26

Luc.

1,

ATERBDM^"^
1

J AD^-MER

TER

>
1

^
24

ABDM
ATiBD'M
durch Rasur,

TER

auf Rasur T^

2/3

durch Rasur,

ERDr

>
AT^
19

BD
|

8/9

ERBDM
\

BD

>

10

ABD^"
ber-

15
rf'

geschrieben

20

BDM
|

TERM

TER RB
ATERB^"^

23

+
|

Bc

(& BD

DM
DM

AB

'. TER

26

'

ATERM

DM

Rufinus

III 4,

1 G

193
1

[IUI]

Paulus autem quod ab Hierusalem in circuitu usque ad lUyricum J 4 gentibus euangelium praedicaverit, ex ipsius vocibus conprobatur et ex
bis,

quae Lucas in Actibus scribit.sed

et Petrus, in

quibus etiam ipse 2


esse,

provinciis bis. qui ex circumcisione sunt, praedicaverit Christum, propriis

vocibus in ea epistula,

quam

ipsius

absque ambiguitate claruit


scribit,

designat, in qua ad eos,

qui in dispersione sunt,


dispersi

sine

dubio

Hebraeos.

ipsi

etenim

dicuntur,

tamquam

propriis

sedibus

pulsi et positi in dispersione,


et

ut ait ipse, Ponti, Galatiae, Cappadociae


si

Asiae ac Bithyniae.
verbi
dei
reperti

ex quibus
sunt,

qui constantes in fide et aemula- 3


ecclesias,

10 tores

etiam regendas

quas

apostoli

fundaverant,
singulos.

susceperunt,

quorum nomina non

est facile explicare per

ex apostoli tamen Pauli sermonibus colligere possumus perille

multos esse, quos


15

nunc adiutores, nunc commilitones, nunc etiam 4


sed et
et parti-

concaptivos et conlaborantes in euangelio et comites nominat.

Lucas in Actibus apostolorum plurimos eins socios memorat cipes praedicationis, sicut Timothei meminit ac Titi. quorum

alter in 5

Epheso episcopus, alter ordinandis apud Cretam ecclesiis ab eo praeficitur. ipse autem Lucas genere quidem Antiochenus, arte medicus, comes 6
vero Pauli et ceterorum apostolorum socius et necessarius
20
fuit, is

ergo

secundum banc medicinam, quam ex apostolorum


ditione susceperat, duos nobis medicinales libros,

vel societate vel tra-

quibus non corpora, euangelium scilicet, in quo etiam sie praefatur: >sicut tradiderunt nobis<, inquit, >hi, qui ab initio
sed animae curentur,
explicuit,

>ipsi viderunt et ministri fuerunt verbi dei,

quos

et

ab initio

NPOF
3
actibus] act. apostolorum 0II.
|

5 ea

o)it.

Eusebius

13

. '
,'
10

> ., ' /, &^ ^. >


194
Eusebius, Kirchengeschichte
4,

, ?
15

20

, ^ ,^
Tnco
10

, .,.8] - -^. , ,, ^ , . . '


/,

^ ., ., ^
OO^cova

<.

^)

&
((:

.& -

10

&^. , '
2,

,
6/7

H
b
1

,
4,

21

4 Rom.

2,

II

Tim.

/6
4,

II

Tim.

4,

10

I.

Tim.

7-9

188, 13. 14
I.

491

911

Philipp.

1214

Act. 17, 34
4,

19/20

vgl. loseph. B.

4,

\
1

23

S. 196, 1

vgl. loseph. B.

658

ATERBDM.^^
1
6\

TERBDMJT/i

ATcTiERDr
nach GaUien

T'BDiM
|

Krispos
1

[= ]

9/10

11
|

>
14

BD
xFjO

11/12 aus

12
iv

^^
ER

TcERM

AT' BD

iv

ATr
19
|

(^Tc

unleserlich)

ER
|

^
|

[= <]
16
ATi"

corr.

T'BDMJ

durch Rasur
1

ii

D'M AM.SER 19, 13 BD


|

20

ATiDM

TcE
23
corr.,

21

* als > D1
ERBDM

'

sich ausTieichnete
corr.

Dr

24
AT'

ATER

>

ERDM BDM
|

Tcm

durch Rasur

Rufinus

III 4,

5,

195

>secutus sum<.

et

sed oculis inspexerat.


ore descripserit et

Actus apostolorum, quos non iam auditu perceperat, tradunt autem, quod euangelium suum ex Pauli ipsum sit, quod apostolus suum euangelium soleat

nominare,

cum

dicit:

>secundum euangelium meum<.

sicut

et

10

Marcus quae ex ore Petri fuerant praedicata, conscripsit. memoratur 8 autem ex comitibus Pauli Crescens quidem ad Gallias esse profectus, Linus Tero et Clemens in urbe Roma ecclesiae praefuisse, qui comites 9 et adiutores eius fuisse ab ipso Paulo perhibentur. sed et Dionysium 10 Areopagiten apud Athenas, quem Lucas describit primum Paulo praedicante credidisse, inter socios eius fuisse et ecclesiae Atheniensium sed nunc interim ad historiae ordinem constat sacerdotium suscepisse.

redeamus.

[V]

Igitur post

Neronem, qui tredecim annis obsedit Romani culminis


regni

^51

principatum, Galba et Otho anno et sex mensibus detento principatu


l defuncti

Vespasiano

gubernacula derelinquunt posito per idem

tempus
citu,

in procinctu belli,

quod ludaeis intenderat, ubi ab ipso exerimperio.

cum quo obpugnabat ludaeam, subrogatur

isque con-

festim

Romam

tendens Tito

filio

suo curam belli et Hierusolymorum

NPOF
6 quidem^

NPF
\

quidam
describit]

9 ariopagiten
descripsit

(archisinagogus in maryine)
1

OF

areopagitem
\

PF

jVO

10

et oni.

15 de-

fiinctis

11 cum om.
13*

196

.
jTQoq
VJC

10

,, , ,, > &
^,
[
//]

, -,, ,^ ^,& ,,
Eusebius, Kirchengeschichte III

^,

20

30

& ,^ ^ ., ^ , %^ ,^, > ^ ^ ,,


,
,

& , ,
28, 19
|

7.-

4r

7/8

2,

23

12/13 Matth.

ATERBDM^^
6

15

Tc

&
1

60^12^

ATER TERBDM
BD
|

12
|

10

?.
22
|

TER

/. TERM BDM

TERBDM
durch Rasur

]
|

14
|

/
10
i

corr.

Tc

ATERM
|

17 tV
|

^t

> corr. > Schw


24
|

20
|

ABD TER
27

'

26

>

28 amijv ATER,

corr.

BD

Rufinus

III

, 24

197

obpugnationis
necis in

iniuugit.

nostri ludaei vel in


los
et
et

verum post ascensionem domini et salvatoris 2 ipsum commissi piaculi vel persecutionis in apostoStefanum, sed et obtruncationis in apostolum lacobum

10

lacobum nihilominus fratrem domini, qui appellabatur lustus, sceleris admissi ceterorumque omnium, quos propter fidem Christi insidiis, dolis atque omni fraude nequitiae circumvenerant, pro bis, inquam, omnibus malis poenas divinitus reposcebantur. et apostoli quidem ab Ulis prius fugati ac per omnem locum dispersi, sicut supra diximus, pergebant in virtute Christi, qui eis praeceperat, dicens: >euntes >baptizate omnes gentes in nomine meo<. ecclesia vero, quae 3
in
in Hierusolymis

fuerat

congregata,

responso

a deo accepto emigrare


trans lordanen,

iubetur et transire ad oppidum

quoddam Pellam nomine

quo ablatis ex urbe sanctis et iustis viris vindictae caelesti fieret locus tam de urbe sacrilega quam de populo impio per excidium patriae quantis ergo malis gens tunc universa multata 4 15 eversionemque sumendae. sit utque ipsa ludaeae terra hello fame igni caedibusque vastata sit, quanta populorum milia, patres simul cum coniugibus ac parvulis liberis absque numero, absque discretione trucidati sunt, quae etiam diversarum urbium obsidiones, sed et ipsius magnificae et t'amosissimae 20 civitatis Hierusalem quanta vastitas et quanta fuerit diversarum mortium strages, quisve per haec singula bellorum extiterit modus, et ut secun-

NPOF
1
obpugnationis]

obpugnationes
\

POF
\

2 commissi] cum
caelestis

ipsi

et in iac] et iac

13 quo] quod
\

16 igne

"

18 absque

discr.]

atque

discr.

sint

PF

20

fuerat

10

& ^& ' ,) ) ^/.^ ' ^ ^ , ]{^. ' 7) ^ -^ &. ^^ ^.


tJt\

19S

'

^
20

2 ^,
.
6,

>
>

>
'

>
'

. '
9,

', & - . ^,
Eusebius, Kirchengeschichte III

JTQo^

{^

<
12, 11 vgl.

^.

&

. ', ^ , ,^ ?
>\
Matth.
24,

1/2 Dan.

27.

Marc.

13,

14

58

loseph.

42 428 1

21

S. L^02,

18 loseph.

A.TERBDM2^
in
corr.

D'

BDM
/rn-jv

dieser losefus

/) TiRDr
|

^/) T^Di

^
14
|

. , 424438

D>

corr.
1

Dr
8

>

TER
9

'
ATiER
suum
et

'

BDM
{saluatorem
|

&
T1ERBDM
]\

vor
ausradirt

+
14 nach
|

TERBDM
1

gegen Christus den Sohn Gottes

sahdarem) Christum domini


|

13

15
corr.

-&
+

BDMS'ER 18
Bc
|

)
TERBD
iv|

ATcERDM
24

&{> ^
\

17

d-eov getilgt
1

in

^v

Er nicht bersetzt

18
|

22

23

>'

corr.

'

>

AT'BDM^

TcER

beides los

HSS

^
>

BD

Rufinus III

6,

199

dum

id,

quondam

quod prophetae praedixerant, abominatio desolationis in ipso dei famosissimo conlocata sit templo, utque ad ultimum cuncta
sit

ignis populatus

et

flamma consumpserit,

si

qui plenius nosse vult,

bistorias loseppi relegat.

nos vero ex bis ea tantum, quae ad explana- 5

tionem suscepti operis sufficiunt, adsumemus. in quibus refert. quod ex omni ludaea populi in die sollemni pascbae Hierusolyma velut exitiali quadam manu cogente convenerant, quos tricies centena milia

bominum
10

tempore boc ultionis electo, ut qui in diebus pascbae salvatorem suum et salutarem Cbristum 6 domini cruentis manibus et sacrilegis vocibus violaverant, in ipsis diebus velut in unum carcerem omnis multitudo conclusa feralis poenae
dicit

faisse,

iusto

scilicet

dei iudicio

10

quod merebatur, exciperet. quae in eos vel gladii caede Tel aliis belli macbinis conlata sunt, explicare; ea tantummodo, quae dirae famis exitio pertulerunt supradicti bistoriografi sevmonibus proferam, quo legentes haec intellegant, quantum piaculi sit audere aliquid in Cbristum et quam
exitium,

Praeteribo

<

[VI]

gravibus ausa suppliciis expientur.

age itaque qiiintus loseppi Histo- 6

riarum liber ponatur in medio, ex quo omnis eorum luctuosa tragoedia


pernoscatur.

20

>Divitibus

autem permanere<,
in

inquit. >aut perire

unum

atque idem

urbe permansissent, facultatum suarum causa crimine >erat. si >obiecto, quasi qui de transfugiendo cogitarent, perimebantur. necessitas >vero famis factiosorum extollebat adrogantiam et utrumque simul in-

enim

>edia

cum

temeritate crescebat.

publice quidem

frumentum nusquam

XPOF
2 locata
s.
t.

utque [con: in atque; ad

u.

cuncta in litura
\

P^
|

adsu-

mimus
ihm
13
(?)

6 hierusolimam
2
|

NPO

electos
|

salutare

10 domini]
{ad-

Pi dominum
in

uiolarant

11 carcerem]

NOF
|

megarem

iwtans

marfiinc

id
|

est

carcerem)
]

interpolans

voeabulum

Hebraicum
18 medium PO2

eos] eis

PPi

14 conlocata

quo] quod

10

20

>& , ' & >. >, , , ,, .^, ' > & . '> ^, & > > ,^ , 200

>^
>vjc

},

Eusebius, Kiichengeschichte

III 6, 3

>'/

>:6

>
>

-' ,

&,
0^

?]
d'

>6

/jvii,

>,
>.
^

&,

.,

>] >
3

2/ -?. ). /.
// /// /

> >^ , &', > >.

TEBDM ATEM

los

^
|

AR
RcB

(4 Buchst, ausradirt)

11

]
!

(richtig)

^; &
T^ in

.
|

&,
,

., DM
corr.
|
1

-.
|

beides los
7

HSS

durch Rasur
Di"

DM

TERD^M
los

HSS

D
\

{propria ueJut furiiva deuorabant)


los

>
|

13

aoB^eviv

^]
uerecundiam

ettcas tcas vernichtet

ohne

Scham
|

tcie er, giebt es nicht

und

los

HSS

16

>B
|

17

-] los

rwv

20

' TERBDM

los d'

22

irr/end eine Speise

beides los

HSS

ATERDM RDM
und
|

'
|

23
aus

TEBDM

los

'

TcE HSS

AR
corr.

23/24
|

24

T^

ATiBDM.i4

TrER

ausgerissen uiirde das

Haar

beides los

HSS

Rufiuus III

6,

37

201

>oinnino erat, sed inruentes urbis praedones perscrutabantur domos, et

-siquidem invenissent, tainquam de


>si

bis.

qui fefellerant, poenas sumebant,


eos, qui

vero

non invenissent, nihilominus tamquam


absconderint,
cruciabant.
et

oceultius
eis

et

>diligentius
5 >bula

indicium vero baberi ab


iain

pa-

capiebant hoc ipso, quod adhuc vivere

subsistere corporibus
nisi

>videbantiir,

tamquam

qui profecto
si

interissent,

absconditos

nispiam tegerent cibos.

quos sane tabescentes macie vidissent, bos


in

>cum venia
10 >sunt
>et

praeteribant, superfluum putantes perimere, quos paulo post

>absumeret fames.

multi tarnen
si

occultis

omni censu suo mercati 3


si

unum metrum,

divites,

frumenti, hordei,

inferiores fuerunt.

concludentes se in interioribus quibusque penetralibus domus non-

>nulli

nee in panes confectas fruges edebant,


vel

alii

vero, in
et

quantum

vel

>necessitas

metus permitteret.
devorabant.
validiores
et

excoquebant.

mensam quidem
cibi

>nullus expectabat adponi,


15 >velut

sed ex ipso semiusta igni rapientes propria


erat
infelicis

furtiva

ipsius

spectaculum
licet acer-

>miserabile,

cum

quique inventa diriperent,


et

inbecillioribus

>vero nihil praeter Inctum superaret et lacrimas.


>bitates

omnium

rerum superet fames, nihil tamen ita subruit et subvertit, sicut >verecundiam. quidquid enim salvis rebus pudore dignum est, id in denique et uxores de virorum manibus 20 >hac necessitate contemnitur. >et filii de parentum et, quod est infelicius, matres cibos de parvulorum et cum dulcissimi liberi in >suorum manibus atque ore rapiebant.
>manibus atque ante ora positi tabescerent, exigua vitae subsidia denti>bus ipsis eximere nemo parcebat. verum ne ipsos quidem infelices et 6 25 >perexiguos sumentes latebant cibos, sed continuo aderat praedonum >quis et statim, ut clusas cuiuspiam conspexisset fores, indicium crede>bat

hoc

esse,

quod intrinsecus

positi

ederent,

et

repente despicatis

>foribus praecipites inruebant atque ab ipsis, ut ita dicam, faucibus ex-

>primentes,
30 >bantur

si

senes,

quid forte insumptum iam fuerat, revocabant. verberasi cibum vindicare temptassent. passis etiam crinibus

NPOF
1

domus
\

4 habere
16 mirabile

7
|

tabescente

'
et]

11 penetrabilibus
superaret

1
et

erat om.

17

superaret
\

superarat
1

Pi

supererat et
\

'' -FO

18 super at

23 tabescebant

24

ne]

nee

PF

26
|

clusas]

clausas

PFO
\

27
30

despicatis] incisis uel disruptis

in margine

29/30 uerbevabant

passis]

NO^F

sparsis PO"^

>8 , , ^ > > > >, ^' ?] >, >,


202
Eusebius, Kirchengeschichte III
6,

812

, )-

10

>6 >.
>{\

> > ><.


> >, >,
>

> > &


>
20 -S.
1

>
>\

ijv

. ),
,

,^,,
'

'

20

> ^^ ,^ > . > 204, 19 Joseph.

> ^
'
>>

10

11

12

.
coit.
|

, 12-19

ATERBDMJ^yl
aus
corr.

A^

TcTr

>

losHSS
11

'
Tr

ERBDMIos
setzt
los schrieb

/ /;
6
aus
\ |

2
corr.

TERBDM
Tc
|

los

und

TERBDM
und
|

los

>

>
auf Ras. Tc
corr.

AER los

10
nicht ber-

Tc
los

ARBDM
13
19
los

>]
|

HSS
\

17
\

DM

18

TERBDM
HSS
27
Tr

26/27

ATcER

T^EDM

und

Rufinus III

6,

812
si

203
quid
forte

mulieres
>fuisset

trahebantur

occultare
nulla

nitentes,

deprehensum

in

manibus.
cui

senibus

pro canitie reverentia, nulla erga


in

>parvulos miseratio, sed in exigiio panis fraginento parvulos inhaerentes


>et

ex

ipso,

inhaeserant,

suspensos elidebant in terram.

eum

>vero,

qui raptores cibo praevenisset absumpto, crudelius saeviebant et

>excogitabant dira siipplicia, obturantes infelicibus naturales digestionum 8


>meatus.
aliis

vero

praeacutas

sudes

per eadem verenda

adigentes,

ad confessionem per baec unius nam ipsi tortores nee 9 >panis aut cyatbi farinae miseros perurgebant. 10 >patiebantur famem: esset enim quodammodo tolerabilius, si haec con>pulsi inedia facere viderentur. sed ut vel praepararent sibi in posterum
>borresco

quae gesta sunt referens,

>cibos,
>forte

vel

ut

crudelitas

exercitio

convalesceret.

in bis etiam, si qui 10

furtim

per stationes bostium pro colligendis berbis erepsissent,


eis,

>occurrentes
l >quidquid

qui se bostium

manus

effagisse gauderent, diripiebant


et

adtulerant.

supplicantibus autem

terribile
bis,

quondam

sibi

quae cum mortis >periculo quaesierant, indulgerent, nibil prorsus praebebant. sed et boc

>nomen

dei invocantibus, ut vel

partem aliquam ex

>beneiicii loco cesserat. si

comprehensum vivum

licuisset evadere<.

His autem post aliquanta adiungit dicens:


20
>Iudaeis
>salutis,
et

11

vero

cum

egressu urbis omnis pariter spes excludebatur


acerbitas

invalescens

famis

domos simul

et

familias

gen-

>temque vastabat, ita ut in penetralibus strata iacerent mulierum par>Tulorumque cadavera, per plateas vero infelicium senum corpora fame iuvenes vero atque omnis aetas ro- 12 >magis quam aetate consumpta.
25 >bustior velut simulacra
>ruentes

quaedam in viis et egressibus oberrabant, corquocumque loci gressum subruisset inedia. sepelire autem >cadavera proximorum nee defunctorum multitudo nee virium debilitas
denique
ali-

>permittebat, simul et pro suae unusquisque vitae incerto.

NPOF
15 quondam]

NF

quoddam

PO

21 domus

NP

22

strati

egressibus] iu egr.

10

>0^,
20

> >

>> >.
>'
.

^& ^ ] , -. > ., , . > , ^, .


204
Eusebius, Kirchen gescbichte
III G,

1316
,

> \ >.
>ToL
tvr

d'

rag

>&?],

,'

Vi

>

avasravoaodat. aO^sia

> > >

> >)

0)

&

, . .^ , ^
,
'
dg

.
&-Tc
1

&^Jtad/j,

11

?/,

15

16

<.

& -& & &^ ^ ^


21

> >& ,
>.

S.

'
TcER

^-

20,

2 loseph.

ATERBDM^^
1
in

AT'BDMTyl
Tc2

corr.

letzteres beides los

HSS

AM

TcBD

ER
id

T^

los

HSS

BDM
HSS

^(( AT^R
|

los

TcER

beides los
|

HSS

AT^BDM ER

Ttm

beides los

11

HSS 10 ErR'BD corr. RcDr HSS


|

DM
ATER
los
I

los

17

HSS

23

^. >
ATcERM
los

12

vabv

ABDM

TER ATERBD

^-<)
|

T'D

ATERBJ

BDM los

^.

los

getilgt

21

auf Ras. Tc

22

BD

Rufinus III

6,

1316

205

>quanti supra

eos

quos sepeliebant animas emisere, multi etiani

dum
sed 13

>prosecuntur fimera, priusquam ad sepulchrum veniretur, efflabant.


>nec planctus ex
>totiun

more

defunctis exhibebatur aut luctus, quia hoc sibi

Tindicaverat fames.

sed nee ariditas inediae

umorem cuiqnam
et

5 >reliquerat lacriniarum,

obsederant civitatem profunda silentia

nox
soli

>plena mortis cuncta contexerat.

quibus malis omnibus graviores


tarn

>Tigebant praedones, qui ne sepulcbra quidem diripere et spoliare ca- 14


>daYera
inlicitum

ducebant,
et

non

praedam petentes, quam

scelus

>iurisione

cumulantes
probantes.

10 >trnncatione

aciem gladiorum suorum in cadaverum obinterdum etiam in nonnullos- adhuc spirantes

>mucro examinandus agebatur. quod alii semineces cum viderent, suppli>ces dexteras protendebant ut in se quoque beneficii loco converterent sed novo >scelus. quo scilicet cruciatibus famis veloeius absolverentur.
,

>urudelitatis genere
l >bant;

necem. quam sponte inferebant, si rogarentur, negacum tamen unusquisque deficientium cum gemitu oculos retor-

>queret

>praedonum,

ad templum, non de morte propria dolens, sed de inpunitate et primo quidem sumptu 15 quos superstites relinquebat.
ut vero

>publico sepeliri mortuos iusserant foetoris intolerantia.

omnem

>sumptum
20 >cipitabant.

coepit vincere multitudo morientium. de


at

cum

Titus circumiens pervidisset

muro cadavera praerepletos mortuorum

>cadaveribus vallos et
>ingenti

bumani

corporis tabo patriam terram rigari,

cum

gemitu >suum opus non

elevatis
esse<.

ad caelum manibus

deum

invocat testem hoc

Et post aliquanta iterum


25

talia

qaaedam prosequitur:
quod
sentio.

16

>Non
>etiam
si

cunctabor<, inquit, >proferre

arbitror enim,

quod

adversum impios cives

Romanorum

paulisper

arma

cessassent.

>aut hiatu terrae aut aquae diluvio aut Sodomitanis ignibus et fulminibus
>caelitus tortis supplicium civitas dependisset,

quae multo infaustiorem

XPOF
18
sepelii-e

Pi

21 rogari

10

15

20

^<. ' > > ,/ , ' , , ' , > . . ^.. > > & ,^ " > > & . > ^ ';?. , > , . ,, >: > >^ & & , & ^ '
> >&'
2(J6
y.al

Eusebiu, Kirchengeschichte III

17

20

"

jio?.v

(]

17

>

rf'

vjto

^.

?'/

cf&ovo^v

&.

> >

--

18

>'

'

.
?.030

19

>

>Zo^o?jcov

20

>'

>, >
4
1

S. 210, 12

loseph.

. , 193213

aterbdm:^;^

"
und nach

+ Tr, + de
D

TrERB
9

^
Tr

von Tc nichts zu erkennen

AT'BDM
|

TcER^"^
11

10
wie

TERM
es scheint, corr.

durch Rasur, kreisten umher


oinco B, D* auf Rasur
getilgt, beides los
|

^
D
HSS
|

und
beides
los
|

(richtig)

los

los HSS HSS

AB

12

^ &
und
Tc

AER

Correctur in
los

117

&}
HSS

ATr
los

&
[

Df

13

HSS

14

18

>

/'
corr.

DM

von T^ nichts zu erkennen

& 16

>,
TiTrBDM
ERB/i

T^D'

(richtig)

und

Rutinus

III 6,

1720

207

>illis,

qui

haec perpessi sunt,

et

>protulisset aetatem, pro quibus

nequiorem virorum praesentem hanc omnis gens pariter mereretur extinguk


talia scribit:

Sed

et in sexto libro

de eisdem

17

>Et eoruni<, inquit, >qui per totam civitatem famis inedia conrumpe>bantur,
>potest.

multitudo

innumerabilis

erat,

qnorura nee explicari miseria

per singulas

namque domos,
e

sicubi fuisset aliquid cibi repertum,

>bella continuo et caedes inter caros ipsosque parentes ac liberos nasce-

>bantur,

dum non solum


exhalarent,
cibi

manibus, sed ex ipsis etiam faucibus invicem

>cibum rapere certabant.


10 >iam spiritum
>intra

fides

autem nee mortuis


alii

erat,

sed et

ipsi,

cum

18

perscrutabantur a praedonibus, ne cui forte

gremium

aliquid resedisset.

autem per inediam hiantes

15

huc atque illuc ferebantur, et quasi insania quadam >exagitati in easdem domos sub momento temporis iterum ac saepius >inruebant. omnia tamen necessitas vertebat in cibum, etiam illa, quae 19 ad ultimum ne loris >ne mutis quidem animalibus edere usus fuit. >quidem vel cingulis aut ipsis etiam calciamentis abstinuerunt. porta>rum quoque indumenta detrahentes conficienda dentibus ingerebant.
>velut rabidi canes

>nonnulli et faeni veteris festucas edebant.

sed et de quisquiliis unde-

20

pondus dragmis quattuor distrahebant. >sed quid opus est per haec pondus famis illius explicare, cum gestum 20 >sit ibi facinus, quod neque apud Graecos neque apud barbaros ullus >accepit auditus, horrendum quidem dictu, auditu vero incredibile. >equidem libenter tam immane facinus siluissem, ne quis me crederet >monstruosa narrare, nisi multos memoriae nostrae viros festes commissi
>unde
collectis

parvissimum

25 >sceleris

habuissem.
si

>me

arbitror,

porro vero nee aliquid in hoc patriae praestare subtraham eorum malorum verba, quorum pertulit

NPOF
2 omnis] et omnis
teri

PO2F
fistucas
\

6 domus
\

NP
25

13 domus

XP
unde

18 ue-

jV ueteres
ullos

18/19 unde unde]


\

XOF^

PF^

21 barbarus

22 auditur

in om.

10

> .) > >. > >,,-.. > >


> /. : . >,
7]
>0
20S
.

Eusebius, Kirchengeschicbte III

6,

2125

>
>yvo3v

20

> , ,^] ,, , , , >. ^ ^ . , . > . ,, .


>.'/^
d'

'

>},

'

,, . , ,
yvvaiov

, , .,

^', []-

21

22

23

>.^

>; >& &, '' -, >


.

?..

24

>{^,

-^ '

'

25

>

>

&'

ATERBDMJT^
1

T^BDM
con.

Bc

hethexoh

&.
1

EcRi
los

corr.
\

,^ - -' ^ &
corr.

A^

ATiDMyl

TcER

beides los
1/2

HSS

ATcE

los rojr

'
TcER
3

AT^EDM
los

-liiTUn!:;

los
7

HSS

Rc

und
|

HSS

HSS

]
|

13

^]

BD

TcERB^Ios

7) AT'DM^
17

T^ER,

&

20
corr.

TcE*

^ .
| |

12

durcb Rasur,
los

ERBDM los

TERBDM/l

Ttp]RBi-D

TcER/i beides

-^
und
|

AT^

14

}]

Jos

HSS

con.,

los

ATcmBi
Tc
|

>
R
|

'

con.

24

durch Rasur,
>J

auf Rasur
corr.

Dem

'

Tr

&}

corr.

) />
| |

18

Tr

D*

Eufinus

III 6,

21 2

209

>faeta.

mulier quaedam ex

his,

quae ultra lordanis alveum conmanebant, 21


nobilis

>Maria nomine Eleazari


>hysopi, genere
et

filia

de vico Bethezob, quod interpretatur domus

faciiltatibiis

>confluxerat. Hierusolyrais reperta,


5

cum reliqua multitudine, quae communem cum omnibus obsidionis


domo
in

>casum
>fuerat,

ferebat.

huius reliquas quidem facultates, quas


si

urbem 22
per

>convexerat, tyranni invasere.

quid vero reliquiarum ex magnis opibus


duceret,

quibus victum cottidianum pertenuem

inruentes

10

20

>momenta praedonum satellites rapiebant. pro quibus ingens mulierem >velut insania iam quaedam ex indignatione fatigabat, ita ut interdum >praedones maledictis in necem sui et conviciis instigaret, verum cum >neque inritatus quisquam neque miseratus eam perimeret et si quid 23 >forte cibi fuisset ab ea quaesitum, id aliis quaereretur nee iam usquam >repperiendi copia fieret. fames autem dira visceribus ipsis insisteret ac >medullis et ad furorem iam perurgeret inedia, fame et ira pessimis usa >consultoribus contra ipsa iam armatur iura naturae. erat namque ei >sub uberibus parvulus filius: hunc ante oculos ferens: infelicis, inquit, 24 >matris infelicior tili, in bello, fame et direptione praedonum cui te >reservabo? nam. etsi vita sperari posset, iugo Romanae servitutis ur>gemur. sed nunc ipsam etiam servitutem praevenit fames, praedones veni ergo nunc, >vero utraque vi graviores perurgent, mi nate, esto
>matri cibus, praedonibus furor, saeculis fabula, quae sola deerat cladi-

>bus ludaeorum.
>igni

et

haec

superpositum torret
obtectum.
et

cum dixisset, simul filium iugulat, tum deinde et medium quidem consumit, medium vero

25

>servat

ecce confestim praedones inruunt obustae carnis

25 >nidore concepto,

mortem minantur. nisi sine mora cibos, quos paratos >senserant, demonstraret. tum illa: equidem partem, inquit, vobis opti>mam reservavi. et continuo quae superfuerant membra retexit infantis.

XPOF
1

qui

coxi{vel
I

m)manebat
|

NPF
e

2 bethaezob
|

betaezob
9 insaniam
P^\

be-

thezop

bethaezaeb
\

domum
\

domo P|

P'

13 famis
Eusebius

15 ipsam Pi

18 possit

19 nunc om.

21/22

cladibus] gladius

'
14

>),

>
>

10

> > >'


>:\

> . ^. , , . >' & ^^ ^. >. . > , ^ . ^


210
Eusebius, Kirchengeschichte III

20

'^ . ' > > > ^ , <. . > ?.<.

> ^-

^ &^ {
0\
d'
rf]

Ja

. ,
'
j)
,

6,

26

7,

<,

26

27

, ^ &. .

?)- '

&

28

>'

^
HSS
tamquam

d'

^
)
6, 420. 417. 418.

,
Zonaras

1020
420.

Matth. 24, 1921

21

S. 212,

9 loseph.

43

ATERBDMX^i
1

'/.' TEBDM '/. R


]

los

Rasur

corr., beides los

10

^
HSS
dei

ihan htte

^
los

und deum
aiitem est
|

^^& &|

HSS

8 >/

ATER

T'ERBD

^^;
//BDM
und

und

, D durch
AM

"
|

TERBD

los

si ipse id perpetrasset

ER
|

und

los

HSS
18

^
13
es

los

wie wenn er es ge-

Tem

--

Er

^
?)

HSS

14

geziemt sich aber

digmim

TERBD
Tr

BDM

ATER

Rufinus III

6,

2
illa

7,

211

>at

illos

repente ingens horror invasit et innianes quamvis animi deri- 26

>guere,

vox faucibns interclusa


meura
et
est.

est.

vero truci Tultu et ipsis iam


filins,

>praedonibus truculentior: meus, inquit, hie


>facinus
edite,

mens

est partus. et

nam

et

ego prior comedi quae genui.

nolite

5 >effici aut

>vincit

matre religiosiores aut femina molliores. quod si vos pietas execramini cibos meos, ego, quae iam talibus pasta sum,
post haec
illi

>ego bis iterum pascar.


>qui

territi

trementesque discedunt, 27

hunc

>cibum.
10 >nuiitio,

solum ex omnibus facultatibus miserae matri reliquerant repleta est autem confestim universa civitas nefarii sceleris et iiniisquisque ante oculos facinus, quod perpetratum fuerat,

>adducens,

tamquam
eos,

si

ipse

id

perpetrasset, horrebat.

omnes autem, 28

>quos famis necessitas perurgebat. festinabant magis ad mortem, beatos


>dicentes

quibus

contigit

interisse,

priusquam talium malorum

>polluereDtur auditu<.

15
[VII]

Hactenus loseppus.
Igitur
talis

ludaeos pro bis, quae in Christum dei conmisere, piaculis

consecuta est poena.

dignum autem
ipse

est huic historiae

adhibere 7 1
praedicit:

dominicas voces,
20

quibus

salvator

talia

secutura

esse

>yae autem<, alt, >praegnantibus et nutrientibus vel lactanti>bus in illis diebus. orate autem, ut non fiat fuga vestra >hieme vel sabbato. erit enim tunc tribulatio magna, qualis >non fuit ab initio saeculi usque nunc neque erit<. coUigens autem supradictus historiografus omnem numerum peremptornm vel fame vel ferro undecies centena milia designavit, ceteros vero latrones

NPOF
5 feminae
dicit]

Pi

11
1

id]

hoc

PF

16

dei]

'

deum

F
14
*

18 prae-

iVP

praedixit

PO

19

uel]

NO

neque

PF

210

, ^- . & ^&, . ^
Eusebius, Kirchengeschichte III
7,

7],

10

7)

15

> >'

> 20> >^


>^<.
14-18

> > >


>
.
ATERBDM2:yi
1

^ &^ / ^^, ^ / , ,
3

^ , .
vecov

?]?.

3
ai-

&^, .
,

&^ '
<,

% 21,

-, >

Luc. 19,42 44

19 23

Luc. 21, 23. 24

:;
11
AT'yi
oder
oder
|

10
|

TERBDM
[= ]
aoi

corr.

Tc
|

^-

23-8.214,2 Luc.

20

>

Drm

12

TcERBDM

14

corr.,

[=

<B]

&
p.

16/17

Feinde

[= 8]

ATERDM^
130
I

>
20

ATERB^
theoph gr
p.

ber

130

'

) ]
theoph gr syr

und
4,

theoph gr
19
|

29

an beiden Stellen theoph syr

15 aov^ TERB, D'


zweiten Stelle

AD'M^
oi

^
syr

theoph gr
es

an

der

uerden dich um%i}igeln deine

oov theoph gr
|

theoph

syr

16

]
DM
BDM
|

oi
|

19
|

ein starker
[dies]

Zorn

ein grosser Zorn

theoph

syr 4^ 20

Volk

theoph
ausradirt

[= S]
|

theoph gr
63

iv

,
|

22 iOvw

dem.

auiem

ATER > TcERDM^

>

theoph gr

23

ev. 7, 1,

theoph gr

theophsyr4, 20

Rufinus

7,

213

et

sicarios

ac praedones post urbis excidium mutuis declarat interisse


electos

autem quosque iuvenum, quos decor et proceritas triumphum Sicit esse servatos. reliquos autem, qui supra decem et Septem annos agebant aetatis, vinctos ad opera Aegypti per metalla destinatos vel per ceteras provincias esse dispersos,
Tulneribus. corporis commendabat, ad
alii

quidem,

iit

ludis gladiatoriis,

alii,

ut ad bestias traderentur.

si

qui

vero intra septimum et

decimum
est.

aetatis reperti sunt

annum,

per diver-

sas provincias in servitutem distrahi iussi sunt,

quorum numeras usque

ad nonaginta milia perductus

haec vero omnia gesta sunt secundo 3

10 anno imperii \^espasiani iuxta ea, quae ipse dominus et salvator noster

lesus Christus praedixerat, quippe qui ea, quae gerenda erant, praesentia

iam videret tunc cum secundum euangeliorum fidem videns civitatem


flevit

super

eam

et

velut in auribus eius prolocutus est haec verba:

15

20

>et tu in hac die, quae ad pacem tibi nunc aatem absconditum est ab oculis tuis, quia venient >dies super te et circumdabunt te inimici tui vallo et circum>ibunt te et perurgebunt te undique et ad solum deducent te >et filios tuos in te.< sed et rursum tamquam de populo dicens: >erit<, inquit, >necessitas magna super terram et ira populo huic et >cadent in ore gladii et captivi ducentur in omnes gentes et >Hierusalem erit conculcata a gentibus usque quo conplean>tur tempora gentium, et iterum: >cum autem videritis circum>si

agnovisses<,

inquit,

>sunt,

NPOF
6
alii"!

alii

autem

'

15 ueniet

22

uideris

P^

10

20

;^^ ^ ] ' . , ^,^ . ^ & ^, , , ^, ,^ ^^ . , ^^ & ^.


.

> <. ^. ,
>T0srtoc3v

214

Eusebius, Kirchengescliichte III

7,

S, 1

7]

^'
d'

?]& \

lovaimv

&.

?/6 ^,

amcv
8

d'

'

'

003?]
'

>> & >


7-9
6,

)^

. '

.
.
:

Luc. 23, 18. 19 loann. 18, 40

Act.

3,

14

26 S.

220, 2 loseph.

288-304

ATERBDMZ.i
1

>
ATERB theophgr 4 ;]

>

/.> '/. +
10
17

12 iv

;>

Bc

) ^& ] ^ ATERDM, [= S], / theophgr D dem. ev. 8, 2, 126


|

>

theophsyr
1

//

DM
|

auf Rasur D*

DM
Tc

TEBD
24

13

ARi

corr.

Re

58

ERBDM

los

15

R AR
D

hi]

19

11 BD',

getilgt

AT'

Rufinus III

7,

8,

215

exercitu Hierusalem, tiinc scitote quia adpropiavit >desolatio eius.< conparet nunc unusquisque domini et salvatoris nostri sermones cum historiografi relatione de hello quod gestum est
>dari ab
atque excidio
civitatis, et

videns

miram

divinae praescientiae

virtutem
7

agnoscat praedicentis

divinitatem.

haec quidem ludaeorum genti post

passionem salvatoris iusta ultione venerunt, pro eo quod auctorem vitae verumtamen nihil ohstat 8 a semet universa gens conclamavit auferri. etiam ea addere. per quae pietas et dementia dei, licet ingratis, videtur
ohlata.

quadraginta namque post admissum piaculum

continuis pro-

10 tracta annis

impiorum poena

differtur.

in quihus et apostoli omnes, prae-

cipue tamen lacohus, qui dicehatur frater domini, in Hierusolymis epi-

scopus constitutus indesinenter populum commissae impietatis


ausi de scelere
gerere,
15
si

et feralis

commonehant,
flere

si

forte possent

commissi paenitudinem
eis

possent

pro scelere et ultrices poenarum flammas lacriostendehat

marum

uhertate restinguere.

namque

deus per suam pa- 9

[Vni]

quod ipsorum quaereret paenitentiam, >quia non vult tantum >deus mortem peccatoris, quantum ut convertatur et vivat.< mollire autera adhuc mentis eorum duritiam nitebatur divina maiestas signis et prodigiis caelitus datis terroresque simul et minacem dexteram
tientiara,

20 ostentando
fides,

potius

quam

inferendo.

de quihus
erit.

supradicti historiografi

ut in ceteris, etiam in hoc sufficiens

Relegamus ergo quid


signaverit.

in sexto historiainim

suarum

lihro de his ipse

>Sed infelicem<, inquit, >plehem deterrimi quidam homines et decep20 >tores falsa vaticinantes suadebant, ut evidentihus signis et indiciis ira-

>cundiae et indignationis divinae non crederent,

quihus aperte futurum

15/16

cf.

Rom.

2,

16/17 Ezech.

18, 23.

33,

11

ypoF
1 exercitu ow.
I

adpropiauit]
|

NF

adpropinquabifc
|

adproquinquauit
(-te

pietas] et pietas
|

13 possint

ubertates
|

'*) exiu|

tinguere

16 quod
ioseppus

i.

q.
I

paenitentiam om. NO'^

18 meutes

23

signauerit]

s.

24

teterrimi O^

216

Eusebius, Kirchengeschichte III

10

>, , ^ ,>, > & , , > > > -.


>'},

>

>1'/.

?]

7] ,
8,

'^ ^

'

^'

>.6

> ^ ' ] >, \ > ^, ^


>1

>. >
>'

20

>, > >)


>
2

^
'

, ,' .. \4
^
d'

, 4

^ * ^.
\

-, .^ - . los
|

ATERBDMZ"^!
3/4

DM^" los HSS 9 TIER beides los HSS

] & &
'
ATBDM
los

ER R

uQ^

TB
\

eine Stwid lang aufgerichtet


|

DM
iv

^
ER

&
ERDM
R
|

los

ATB

beides

ATBDM
|

ER
coir.

los
1

ATrBDMv
AT*
|

11 ayelo D'

Dr

los

iDi
und

corr.

ATBDM

beides los
[aus

'HSS

HSS

15 nach

corr.

]
vor

getilgt

und nach
beides los
|

eingesetzt

^
BD
12
los

ATRBD
13
ov-

HSS

TcmTrER
16

aus los

'
{'

7.

TrERDM

.+
Ti"

,
ER
corr.

^
los
|

ATBDM T'ERM

ATD

>

& '
ER ER
aus los
los
|

,'
|

AB

/
|

18

19

Tc

Rufinus

III 8,

2-5
et

217
amentes

>et urbis et gentis

praesagabatur excidium. sed velut adflati

>et

qui neque oculos neque

animam

in se haberent,

spernebant omnia,

etenim stella praefnlgens gladio per omnia 2 imminere desuper civitati et cometes praeterea exitialibiis flammis >ardere per totum visus est annum. sed et ante excidii tempus ac belli, >cam populi ad diem festiim azymorum convenirent octava die mensis >Xanthici. qui est Aprilis, noctis tempore hora nona tantus luminis ful>gor aram templumque circnmdedit, ut putarent omnes diem clarissi>mam factum, et permansit spatio horae dimidiae. quod inperitis qui10 >dem et ignaris prosperum videbatur, sed legis peritos et probos quosque in eadem quoque festivitate 3 >doctores non latuit exitiale portentum. >vitula sacrificiis admota et aris adsistens inter ipsas ministrorum >manus enixa est agnam. sed et ianua interioris aedis, quae respiciebat 1 >orientem, cum esset aere solido induta ac perinde inmensi ponderis,
>quae caelitus nuntiabantur.
>similis

l >quae vix viginti

viris

summo

conatu inpellentibus clauderetur, ferreis


apparuit sponte patefacta.
sed et 5

>quoque vectibus
>obstricta,

et seris

muuita ac pessulis in altum demissis teneretur


aliquot dies

repente bora noctis sexta


die
festo

>transacto

post

prima

et

vicensima die mensis

>Artemisii, qui

20 >iidem paene excedens;

Maius apud nos vocatur, prodigiosus apparuit visus et quod vere falsum putaretur, nisi oculorum fidem >confirmasset malorum consecuta pernicies. etenim prope solis occasum >visi sunt currus et quadrigae in omni regione per aerem ferri et ar>matorum cohortes misceri nubibus et urbes circumdari agminibus in-

XPOF
1 praesagabatur (-bantur F^)] sie Ithri
\

afflicti
1

J 4 comites NP^
|

F^ comitae P* ducta P16 seris]


cometis
I

exitiabilibus
\

P^

14 ad orientem P^

in-

serris libri
\

17 obstructa
\

18

ipso die

P^

19 artemesii

POF

arcemesii

23 urbem P-

circumdare

NPOF^

>, > .
>y.al

> > -. >,


>
>(:.

,& , >^ ,^ , - ,
9j
Eusebius, Kircbengeschicbte III
8,

69

&.

',

10

15

, , , &-, > , , , ^,,, ? , ^ , > >03 , >6 . ' & > , , > , >,
'
-,

^
'

> ^.
>?..

d'

'

20

>
>^
15
1

'

'
2/3

'

3
ev. 8, 2,

vgl.

dem.

121

ecl. propli,

ATERBDMZyl
ER
ecl. ecl.

los

proph. proph.

dem.
4/5
los
I

^
zijv ^
i

^
dem.

ATEDM^"/! dem.
auf Rasur
|

BD

beides los

HSS
los
|

8/4

ER

ev.

die

pltzlich
ev.

(=
1

)
5
iv
i/

^& &
164,

26

ev. ecl. proph.

ev. ev.

ATERM ATBDM

dem.

dem.

ecl.

proph. los
suhitas

sprach
|

dicentes

>
HSS
|

6 avaviov AT'BDM2'J

TcER

beides los

ER los BDM i,v ATRBDM

()
losHSS
|

TERBDM
los
|

(richtig)
|

beides los

HSS

10

>
1

11/12

ER

beides los

HSS

14 nach

+
|

ATBDM

los
\

ER
16

15

^
|

ATERM 8 inl AT
eS-oa

ATBDM

mit starken Schlgen


(richtig)

ATBcDcM
los

los

18
beides los

ATRM
|

)
19
|

R
iDi
o)V

ATRBDM

ATBDM^"/!

ER

(richtig)

HSS

der

Rmer
los codd

Romanum

-'
20

ATcTrB

ER
,

'

TiDM

ov9^ und

Rufiiras

in

8,

69
Pentecosten
appellatur,

219
noctu 6

>provisis.

in

alio

item

die

festo,

qui

templum ad ministeria ex more conplenda, primo quidem motus quosdam strepitusque sensere, tum deinde voces subitas
>sacerdotes ingressi

>audiunt dicentes:
5 >bilius.

migremus hinc.
filius

additur
lesus

bis

etiam

aliud

terri7

eteuim quidam Ananiae

nomine

vir plebeius et ru-

>sticus ante

quartum

belli

annum, cum

civitas

in pace et

abundantia

>perduraret, in die festo tabernaculorum repente clamare coepit: vox ab


>oriente,
>et

vox ab occidente, vox a quattuor

ventis,

super templum, vox super sponsos

et sponsas,

vox super Hierusolyma vox super populum.

10 >et indesinenter die noctuque per


>bat,
>sagii

omnes plateas circumiens haec clamausque quo quidam primores ex popnlo viri. velut infausti prae- 8 indignatione commoti, correptum hominem multis verberibus adat ille

15

quidem easdem voces pari obstinatione et cla>more repetebat. tum principes intellegentes. ut res erat, numinis esse 9 >motus in viro, perducunt eum ad iudicem Romanum, apud quem flagris >ad ossa usque laniatus neque preces neque lacrimas fudit, sed eandem
>ficiunt.

nequaquam pro

se aliquid loquens, sed ne eos

>qui

circumsteterant deprecans.

NPOF
1

idem

NF
\

pentecostes
hierusoly(i;e/

PO

3 senserunt
\

PF

5
\

annaniae

hiesus

NP

i)mam

POF

10 circuiens

PF

16 proda-

cunt

>'<.

>:
220

Eusebius, Kirchengeschichte III

8,

10

9,

am

('}

10>^^

15

> 3 ^ ^, ' - ^ ' - )' & . . '


>'

-],

<.
.
dl

>>
6, 312.

' > /- ^<


)^
'

]> ^ .. ,
<,

%at 10

11

',
810

3
1

loseph.

313

Ps. 2, 8

11-13

Ps. 18,

ATERBDMZ.l
at

ATBDM
ai

ER

beides Tos
|

HSS

ERBDr

oval oval

1/2 nach

-\-

(-'

J/V

[- R]

dl dl

'^ -'

oJV.

dl

?.
D

9-00

. & , &
}]

&
|

ijv

[- R]

R]

[so R]

dl dl [danach 2 Buchstaben ausradirt

/)

}]
|

ER

' . -]
|

. .
^]corr.

aus los

3
\

rf'

ATERB
durch Rasur

TERBDM
|

8 HSS

corr.
|

*
BDM

corr.

'
|

und
(5

^
10

5/6 tvovon diese gla^ten


|

TER
|

'+

ABD
Tc
|

Schw

10/11

ATER

14

214, 26

BD

BD

Rufinus

III 8,

10

9,

221

>YOcem miserabiliter

et

cum quodam

ululatu emittens per singula paene

>verbera proferebat, addens etiam hoc: vae vae Hierusolymis<.

dicens

Prosequitur et aliud idem historiografus maiore gestum miraculo, 10 oraculura quoddam in sacris litteris repertum, quod per idem

tempus virum designaret ex eorum regione processurum, qui totius cuius oraculi praesagium idem historiografus 11 orbis potiretur imperio. Yespasianum declarare suspicatur. sed Vespasiamis non aliis quam illis solis gentibus, quae Romano imperio videbantur subditae, dominatus est, unde iustius ad Christum haec responsa referuntur, ad quem dixerat
10 pater:

>pete a me, et dabo tibi gentes hereditatem tuam et >possessionem tuam terminos terrae<, et cuius per idem tempus per apostolos suos >in omnem terram exierat sonus et in fines >orbis terrae verba eorum.
et

[1] 1

Operae pretium sane est post ista noscere. quis fuerit hie loseppus unde vel ex quo genere originem ducens, qui tantam nobis materiam

NPOF
1 quadam
|

12 finem

PF

14

hie] bis

Na

is

Nb

222

>//<.

>] > -,

, >.

Eusebius, Kirchengeschichte III

9,

10,

xcd

.-

10

20

>
seph,

>0 >,

&, , , ) , ^^. & , & ^, , ., &. ^: .' , . . ^'


^7]
,

, &,

^ &^

.,

}.

'
.
.

,
1,

)'
.
.

3-5
.

loseph.
1,

.
1,

10
2

Jo-

12;13 loseph.

22

S. 224, 1

Apion.

38-42

ATERBDMr^ 1 '

2
13 beides
|

> Hieron.
(i

de

uir. ill.

ov

ABDM

TER 11 TERBDM.^ iovur/.ov


|

&
1

&^
|

TcKRB^"

HSS

los

HSS

&
ADM
|

AT^DM
\ |

anflehte

TERB
cum liomanis
T^^niER
hahiti

12

^.

belli

Imlaici

Iiidaicae capti-

uitatis

Hieron

TiBDi"

[historiam

Septem) uoUmiiiiihus

prae

{ceteris

omnibus)

22 J

18

2" 220, 14

'
. .

quam
\

//

13

DM
D
]
|

14

>D
|

16
|

DM
|

17

20

>
>
TER

BD

>
23

DM^"
los

ABDM

Rufinus

9,

10,

223
exponit ergo etiam haec

rerum gestarum cognitionemque


ipse de
se,

praestiterit.

hoc modo scribens:


Matthiae
filius

>Ioseppus

ex

Hierusolymis

sacerdos,

qui

et

ipse

>primo hello

Romanos obpugnaverim

et posterioribus

nihilominus inter-

5 >fuerim proeliis necessitate constrictns.<

Constat igitur

hiinc
cives,

ludaeos
donaretur
10

proprios
ita
libri

verum

virum per idem tempus non solum apud 2 etiam apud Romanos habitum esse
merito
in
iirhe

nobilissimum,
et

ut

litterarum

Roma

etiam

statua 3

namque antiquitatum historiam in viginti libris, belli vero Iiidaici cum Romanis habiti historiam Septem voluminibus conprehendit, quam non solum Graeca facundia, verum et patrio, id est Hebraeo serraone suis
eins

bihliothecae

traderentur.

conscripsit

etiam civibus se edidisse


debeat
15
credi.

confirmat, dignus, cui prae ceteris omnibus sed et alia eiusdem viri extant de ludaeorum vetustate 4

duo

Volumina, in
qui
illis

quibus

contradicere Appioni

cuidam grammatico

adversum ludaeos scripserat, et ad alios quosdam, qui morem gentis ludaeorum atque instituta laceraverant. in 5 primo ergo ex his duobus libro, quae volumina apud Hebraeos in auctoritate habeantur, secundum maiorum traditionem per haec edocet.
videtur,

temporibus

[X] 20

>Neque
>se

igitur innumera<, inquit, >apud nos habentur

volumina inter
sunt
libri,

10

invicem

discordantia,

sed

duo tantum

et

viginti

qui

>omnium temporum seriem


>inspirati.

continent,

qui et iuste creduntur divinitus

in quibus quinque sunt Moysei, continentes leges vitae et suc- 2

NPOF
1
1

ergo

o)n.

3 matthiae] P^ mathiae
apiano
|

matthei

0'^

inatthathiae
I

P-

10 appioni
I

apioni

NF

13 omnibus om. P'


|

16 aduersus

19 habeantur]

XPWF

habentur Pi

23

in]

NO^

ex PO^-F

224

> >
>

10

> >
>
>^6

, ^/ > > '


jrtvTt

Eusebius, Kirchengeschichte III 10, 3

15

> > > > >1

>^

^, ,
{^
loseph.
19S.

'

^ .
&
.
. 20, 268
237. 247.
4,

^. -

20

,
20-24
3, 94.

^ ,.^, ^
2 . . 20,
S.

&)<. - ^^. , ?.

^. .

''

226,

Joseph.

1, 25. 29.

143.

.
D

. ,

267

ATERBDM^"^
1
los

ionv
3

ioTi

^.
los

ATER

"
4
9
rf']

BDM
HS,
|

)^
12
corr.

alte Corruptel

ATER
los
|

los

HS
mit

3/4

vjotwo

DM

los

alte Interpolation,

Recht nicht bemeksichtigt

ATcERBc^^

/'
|

11

)
22

7} TERB
19

von

DM
los

aus

Tc

B'DM utamur
corr.

HS
)

durch Rasur
corr,

\ durch Rasur

]
|

14 dv

ABDMZ^
|

/// R
corr.

]
25

los {la

TER

18 Tc

"

'
|

corr.

', durch Rasur

////
|

20 vor

6 Buchstaben ausradirt

DM

>

Rufinus

III 10,

37

225

>cessioiiis

humanae prosapiam usque ad

>tendentem, qui paulo minus ad tria milia


>a

ipsius Moysei terminum perannorum continentiam gerunt.

morte vero Moysei usque ad Artaxerxen, qui post Xerxen regnavit 3 quae gesta sunt, prophetae quique per ea tempora >tredecim voluminibus conscripserunfc. reliqui vero quattuor libri hym>nos in deum et vitae instituta ac monita mortalibus tradunt. ab Arta- 4 >xerxe vero usque ad nostrum tempus scripta sunt quidem omnia, fide >tamen non eadem, quae primis habetur, digna ducuntur, pro eo quod
>apud Persas,
>non
10 >ipsis
ita extiterit

prophetarum iugis

et

explorata successio. rebus igitur 5


scripturis
nostris.

constat,

quam

nos venerabiliter utamur

nam

>cum

neque addere quis umquam neque au>ferre aut permutare quid ausus est. sed omnibus gentis nostrae ho>minibus insita haec quodammodo atque ingenita fides est credere baec
tot saecula intercesserint.
>dei

esse

consulta

et

bis

iugiter

inhaerere

ac

pro

ipsis,

si

ita

res

15 >poposcerit, libenter et

animam

ponere.<

Sit etiam

haec pars historiografi bis in locis a nobis, ut arbitror, 6

non inconpetenter inserta. est adhuc aliud eins elegans satis volumen Quod animus sit qui imperium teneat in nobis. quem libellum quidam Macchabaeorum adtitulaverunt, pro eo quod certamina inibi et agones
20 pro pietate a Macchabaeis fratribus

desudata contineat.

sed et in fine

vicensimi Antiquitatum libri significat idem ipse proposuisse se quattuor voluminibus conprehensurum secundum fidem et religionem patriam de deo et de substantia eins ac legibus, et cur quaedam apud eos liceant, quaedam vero non liceant. sed et alia nonnuUa opuscula a se dieit

NPOF
3 moysi
\

artaxersen
6/7

NF
1

xersen
I

PO

artaxersen
\

NPbF artaxarsen P adtarxersen PbF artaxxersen P artexerse


|

xerxen]
artarxarse '' dei] et

8 non om.

Pi

digna am. Pi

11 usquam P'

14

in his Eusebius II.


his]

15

226

> >. /' >


10

&. . , ,
/..

'
>^

15

' & ^. ,^ . >. . > > 3 , .^ ) ^ > , <, , >)


>
)

^, .:^ '. ^
Eusebius, Kirchengeschichte 111 10, 811.

11

kjc

10

11

>

20

)' ^. .
d'
7

/.^ ^ \

^ [^
364

11

17

Joseph, de vita sua 361

ATERBDMi:^ 1/2

/.
5
|

^
BDM

corr.

Tc

ATER
9

^
12
15/16

]
und

^'^ los

10

BDM
los

&
HSS
|
|

^
|

TERBDM

Ti

TERBDMZ
TERBD
los

16

TrER
18

18 ^f

'
|

( ^ &
D
|

,
20
corr.

AM

beides los

HSS
|

ATER ATcERZ^ AT^D los HSS


|

corr.

Tc

20 [nach

TER
24 nach

'
22

^]
+

ER

222, 22 7

ABDM
durch Rasur

23

in
|

Rasur in

>

Rufinus

III 10,

811. 11
dicti

227

esse conposita.

in

fine

etiam supra

vicensimi libri Antiquitatnm 8


sit

lustum quendam ex Tiberiade, qui conatus

hoc idem operis,

quod

ipse explicuerit, adgredi, arguit falsitatis per haec rerba:

>Sed non
>sunt,

ego

te

imitatus

sum

in

bis

quae conscripseram.
ipsa,

ipsis 9

>eteniin imperatoribus

paene in
sed et

quae gesta oculis haberentur, quippe qui conscius mihi essem


obtuli libros meos,
veritatis.

cum adhuc

>servatae in
>opinio.

omnibus
aliis

nee

me

pluribus obtuli,

de eorum testimonio quorum multi etiam ipsi

fefellit

inter- 10

10

Agrippa rex et nonnuUi eius propinqui. et imperator 11 >quidem Titus in tantum probavit, ex istis debere libris ad omnes ho>mines rerum gestarum notitiam pervenire, ut manu sua scriberet publice >ab omnibus eos legi debere. rex vero Agrippa sexaginta et duabus
>fuere bellis, sicut
>epistulis
>serui.<

de operis nostri veritate

testatus est, ex

quibus

et

duas in-

15

Sed de

bis satis dictum.

[XI]

Nunc ad
lacobi
et

narrationis

nostrae

seriem redeamus.
]

post martyrium
in

11

continuo

consecutum

civitatis

excidium traditur apostolos

ceterosque

domini discipulos, qui ad


simul

illud

tempus

reliqui

erant,

20

unum e locis omnibus convenisse dum carnem domini dicebantur,

cum bis, qui propinqui secunplurimi namque et ex bis per illud

XPOF
3
8
ipsi]

ipse explicuerat

ipse

'

ipsis

F POF
|

explicuerat ipse
|

6 mihi essem
|

messem Pi
|

8,9 interfuerit

11

scriberet]

iV

ew??

Graecis

subscriberet

POF

13 testatus] censatus

X
15*

228

Eusebius, Kirchengeschichte III 12. 13. 14. 15

10

20

^ ^,. ' . ,^ . , . . ^> ,, >


kjtl

, ,,
6

),

,^

, ^, ,

,, ^

^( )'

VI

IJ

14

15

ovvv-

,
4,

<.

3/4 Luc. 24, 18 lohann. 19,


Philipp.

/6

Zahn, Forschungen

6,

235

23/24

ATERBDM^^
1
in
j'

ATEM
corr.

elo

R
ABDM^

>

BD

nicht bersetzt

3 5

Tr HBI^bp
/1"

2" cleopae

und clopae
]

HSS

BDM
HSS 10
17
I

ATER
7

TER
/I
| |

6 cleopnn und clopan

^
I

ABDM^:

AD

BD TER
6
1

^
ER
|

226, 20

BDM
(ohne Absatz)

ATER

> DM
ADM

12

/
20

17

20 /3 2;B 12 / ER 19

/R /
7

15 ZT

17 /3

19 /

Ti

TcER
|

>

+ Bc
Dl
|

14 nach

,
ATER
23

(Je

getilgt

18
[

^)
],

+
20 /2
\

Tr

16

BDM
1

ATER
D 19
21

navoaTcERBM BD
23

beides

^ HSS

20 iE

2"

230, 8

ATcERBDM

\ [=

R
iv

20 I^

24

Rufinus III 12. 13. 14.

1
consilium,

229

tempus supererant,
consensu

et

habuisse in

commune

quem

oporteret

dignum successione lacobi

iudicari,

omnesque uno
decrevisse,

consilio atque

uno

Symeonem Cleopae

filium

cuius

mentio in euanis

geliis facta est. ut episcopatus

sedem
est.

susciperet.

consobrinus

secun-

dum carnem
[XII]

salvatoris fuisse

dicebatur,

quia Cleopan

fratrem fuisse

loseph Hegesippus contestatus

Per idem tempus Vespasianus post excidia Hierusolymorum omnes, si qui forte ex familia David superfuissent apud ludaeos, velut regalis prosapiae viros perquiri iubet. unde etiam pro hac causa gravissima

12

10 ludaeis persecutio exorta est.

perio

Sed Vespasiano decennio principatu ministrato Titus filius in imsuccedit. cuius secundo regni anno Linum duodecim annis in sacerdotio transactis urbis Romae episcopatum tradidisse Anencleto
|

Id IS

[XIII] ferunt.

sed Titus non amplius

15

bus

principatu
reliquit.
et

rerum
cuius

anus viginti
[XIIII]

annis totidemque mensiDomitiano fratri summam quarto igitur anno Domitiani apud Alexandriam Anni- 14 duobus annis ministrato sacerdotio defunctus est, in

quam duobus
ministrato

Romani

apicis

XV] 2u

locum secundus succedit Abilius. In urbe vero Roma duodecim Anencletus annis in episcopatu ex- IE actis sacerdotii sedem Clementi tradidit. quem adiutorem suum Paulus
|

15.

apostolus
>et

Philippensibus scribens

designat,

dicens:

>cum demente
in

ceteris adiutoribus meis, C|uorum

nomina sunt

libro

>vitae.<

XPOF
3 simonem PI

cleopae

XPO
]

clope

4r

is]

liic

5 clopan
\

6 hegesippus] haec ioseppus

11 in

o?.

14

fertur

16/17 ani-

anue

NO

. .
230
10 1

Eusebius, Kirchengeschichte III 16. 17. 18,

^.

ofj

ovv

03

20

, .^ ^ , ^^ , . > & ,. ) & . ^ ,^


Kooiv&lcov
6
hjtl

^^, ^ ..
13

7c

16

17

&'

. , ^
6,

18
-

> >,
Iren,

}^

20 Apoc.
13,

S. 232,
|

57 Zahn, Forschungen , 30, 3 (vgl. unten , 8,

243

IS

23

6j

ATERDMi""^
1

16

beides

^ HSS
\

iE ER > Mi
5

ovv
|

BD1R

12/13

^/
corr.

Di

kam von
[Zonar.

j^ero

dass er wurde nach ihm) ein Feind Gottes


|

^
232, 12

+
8
|

ER

TERBDM:^ ovv TERBDM^"


|

>

BD

12

ATi
theomachiae
et

7.
>R
impietatis
|

3, Ol, 27]

13

ASD^

,
234, 24

ATiBDM
\

TcER

^
14

TcERDM
[er ber-

BDM

ATiTiRM

cvrwi' Tc
|

BD

(80)

D
8,

1 1 ER /
Iren
\

>
, 8,

23

>

Rufinus

16. 17. 18,

231
scripta,

XVI]

Huius Clementis epistula habetur ad Corinthios


plane
et

praecipua

Ic

16

valde mirabilis,

quam

velut

ex persona
fuisset

dictavit.

cum

dissensio

apud Corinthios
seditione facta

Romanae ecclesiae exorta, quam epistulam

in plurimis ecclesiis publice legi et veterum et nostris etiam tempori5

bus constat.

verum de

apud Corinthios ac dissensione

plebis testis valde fidelis Hegesippus indicat hoc

modo

dicens:

[XVII]

Multa
in urbe
trucidatis,

et erga

multos cradelitate Domitianus exercita plurimisque Tz 17


etiam in
exilium trusis
et et

Roma

nobilibus et inlustribus viris nullo iure nullaque ratione

innumeris

bonorum
impietatis

direptione

10 multatis,
efficitur.

ad ultimum !Neronianae theomachiae


secundus hie quippe ab
pater
illo

successor

persecutionem molitur in nostros.


nihil

cum

utique

suus

Vespasianus

prorsus

nostris

irrogarit

iniuriae.

'XVIII]
15

tempore apostolus et euangelista lohannes ob praedicationem /fl" 18 verbi divini et testimonium veritatis in insulam Patmum traditur abdenique Irenaeus scribens de computo nominis Antichristi, 2 legatus. quod continetur in Revelatione quae dicitur lohannis, quinto adversus haereses libro, haec de ipso Johanne commemorat:
in

Quo

>Quod

si

oporteret<, inquit, >apertius in

20 >praedicari, a

quo magis potuerat

aperiri, nisi

hoc tempore de isto nomine 3 ab eo, qui ipsam revela-

N
F

{deficit

in 13 iniuriae

POF
\
\

clementis om.

N^

-13 falso Hef/esippo tribuiintur


plurimisque]
1 7

exercitata

exercit**
inrogaret

P'

exercita

P-

OF
om.

inrogabat

NOF aduersum F

plurimis
|

12 irrogarit]
\

19 oportet

20

nisi

232

>, >

Eusebius, Kirchengeschichte III 18, 4

20,

10

' , -. ', '


d'

15

,' , .( ) /
.

, :,
'
6,

^, <.

tjrl

^^

20

>> , > >


>

>.
18
652,

>.

S. 234,

,.^
514
6,

,
238

13, 55

20

18 Zahn, Forschungen

18

18

S. 234,

16 vgl. Zonar.

3, 62,

220

S. 2,34,

4 Georgios Synk.

18;19 Matth.

Marc.

TERBDMZ^
6

^+

nach

TcTr
|

DM
234, 24

12

'
getilgt

4
|

DM
[so]

^
9

DM
D
12

BDr

]
|

110
3

>

236, 6

iF ER
|

/
+ es

18
sagt so

236, 14
\

18

li

18

am Anfang
Synk

des Cap.

Her/esippos

Synk Zon
nomine

C'-px'.x
1

23 24

liwvol
<)'
\

ATER^ ATER D
|

Zon

BDM
Synk

20

ER

Reuocatus quidam

23

BDM

Synk

ATER

>

24

[
JI

Synk

Rufinus

III 18,

20,

233
est.

>tionem

vidit?

neque enim multum temporis

quod

revelata

est,
est.<

>sed paene nostra aetate. in fine etenim Domitiani principatus exorta

In tantum vero per idem tempus


tradiderint

fidei

nostrae instituta florebant, 4

ut etiam nonnulli alieni a religione nostra scriptores historianim

suarum

monumentis

vel de persecutione illius temporis vel etiam de

martyriis

qui et diligenter explorato tempore designant quinto decimo


aliis

anno Domitiani principis cum

plurimis ab eo etiam Flaviam Doviri

mitillam sororis filiam Flavii Clementis uniiis tunc ex consulibns

ob testimonium, quod Christo perhibebat,


10 deportatam.

in insulam Pontiam nomine

[XVini]

Apud ipsum
delati
sint

vero Domitianum.

cum

iussisset

omnes

perimi, qui de
tenet.

19

genere David et regia stirpe


fuisse

descenderent.

vetus

traditio

quod

quidam, quasi essent de posteritate ludae, quem fratrem secundum carnem tradunt, quique duplici urgebantur invidia, velut qui et ex David genere et ex ipsius Christi propinquitate quae Hegesippus per ordinem bis verbis refert: descenderent.
salvatoris
"

[XX]

>Adhuc autem vivebant quidam de carnali genere domini nostri ludae eius, qui secundum carnem frater domini dicebatur, >quos quidam detulerunt tamquam ex David stirpe venientes. hos 20 >Revocatus quidam nomine, qui in hoc missus fuerat, perducit ad Do>mitianum Caesarem, et ipse enim formidabat de adventu Christi, sicut
>nepotes
>et in initio

20

Herodes.

interrogati ergo a Domitiano,

si

essent ex familia 2

>David, confessi sunt,

tunc quaesivit ab
at

eis,
illi

quantis possessionibus vel

>quantis essent facultatibus praediti.

responderunt, quod utrique

POF
1
edd.

tempus

persequutione
\

persecutionibus
|

OF

6 desiguant]
|

designant quod Hhri


1

13 sunt Po^O

15

et ex i] ex

17 carnale

24

utrisque

Pb

> > >&


234

10

>, , ^ - ,
Eusebius, Kirchengeschichte III 20,

38

^<.
cbv

,'

'' . ,
20

>
2

,, ^ ,), ' >^. ,<. , , ^ >,


?]

'

,,
,

&

,
o5c

'^^

ojv

,
7

^
vgl.

,, ^^
10,

U Tim.
4,

1113

Matth.

27

Act. 10, 42

Rom.

2,

2123

Tertullian. Apol. 5

ATERBDM.r^ 3 BM Syiik
DM.
|
\

ATERD
7/S

TERBDM
durch Rasur,

11

, D^ corr.,
BDi
corr.

ER

17
|

TER

^^
|

]
|

D^M
\

corr.

Dr
|

>^ corr.Dr
D^M
22

10

AT*
|

Dr

>R
|

21

24

ER

KB
corr.

24

BDM

ATER

26

,'

Rufinus

in

20,

3-S

235

>noii

>pars

amplius esset in bonis novem milibus denariis, ex quibus singulis media pro portione deberetur. nee haec sibi in pecunia subsistere,
aestimatione
terrae,

>sed in

quae
suis

eis

esset in quadraginta

minus uno

>iugeribus constituta,

quam

manibus excolentes

vel ipsi alerentur

>vel tributa dependerent.

simul et testes ruralis et diurni operis manus 3

>labore

rigidas

et

callis

obduratas praeferebant.

interrogati

vero

de 4

10

regnum eius vel quis ipse aut unde aut quando ven>turus, responderunt, quod non huius mundi regnum neque huius terrae >ei designetur imperium, sed quia caeleste ei regnum per angelorum >ministeria in consummatione saeculi praeparetur, quando scilicet ad>Christo, qule sit

>ventans in

gloria de vivis ac mortuis

iudicabit et restituet

unicuique

>pro factis ac meritis suis,

cum neque in eis quic>quam criminis inveniret et vilitatem eorum quam maxime contemneret, >abire eos liberos iubet. sed et persecutionem, quam adversum ecclesias
ad haec Domitianus,

15 >agitari iusserat, datis


>vel

rursum conpescit
eflfecti

edictis.

illi

vero dimissi ab eo 6

martyrii

merito

vel tantae propinquitatis praerogativa

>tempore duces ecclesiae

pacis iam usque ad Traiani tempora permanserunt.<

Haec quidem Hegesippus. sed


refert, dicens:

et

Tertullianus de Domitiano similia

20

>Temptavit aliquando
>de crudelitate, sed

et

quasi

homo

Domitianus simile aliquid, portio Neronis cito destitit, ita ut etiam eos, quos in

>exilium miserat, revocaret<

Post Domitianum vero


suscepit
25

quindecim annis imperio potitum Nerva 8


detrahuntur.

principatum.
conlati

sub quo omnes


fuerant,

Domitianum

quidem bonorum tituli, qui in revocari autem quicumque

POF
2 pecuniam
PO"^
1
\

3 aesfcimationem
]

uno] uni
|

11 gloriam

14
\

libere

aduersus
|

P 2022

diuturni
Tertullianus

apolog. 5

ad verbion

23

potito

P-

24 bonorum

'
236

Eusebius, Kirchengeschichte

10

.
1
20
25

' \4 ' ' ) ^ . ^'


^, /,
.

] .

^ 20, 9

23, 3

21

,
1

'

^ ^^ . , ^ 7] ,
13, 23. 19, 26.

^ ,',
1-

. .
getilgt

,1\
22 23
1

-3

19 loann.

21, 7.

20

ATERBDM2^

'?)
KT

+
IS
9

Tc

spter getilgt
238, 13

14

^ ^
4 9
]

]U
|

D'

corr.,

>

ERDiM
|

>
A^DER

TcERBM

12/13

15

^
8 ezsotv
|

>'+
11

T^
|

>\
\

eine Correctur

nicht bersetzt
1

ERM
21

BD
TERBDM^'

^ IS m

16

^>
r)

14
|

KB A^^DER
17
18

BD
21

244, 8
|

22

7.
|

AT

23 nach ovtol
corr.

+
|

,
25
Ti
corr.

aber wieder getilgt

24

T^

Tc

OL

otj

BD

Tcm

Rufinus in 20, 9

23, 3

237

ab

eo in exilium

trusi

sunt ac recipere facultates ex senatus consulto

iubentur.

de quibus singulis testimonium perhibent, qui gesta illornm


conscripserunt.
insulae

temporum

absolutionem
[XXlj

Ephesum

tunc igitur etiam apostoluni lohannem post 9 quasi ad scbolam propriam redisse

nostrorum scriptores declarant,

Nerva vero post annum plus minus defuncto Traianus succedit imperio.
cuius primo principatus anno Abilius apud Alexandriam tredecim annis
sacerdotio ministrato diem obiit.
cui

21

succedit

Cerdo tertius in sacertertius post

dotium.
10

qua tempestate
et

in

urbe

Roma Clemens quoque

Paulum

Petrum pontificatum

tenebat.

[
[XXIII]

tius.

apud Antioehiam Euodius primus fuerat et secundus Ignaquoque Symeon secundus post lacobum fratrem domini isdem temporibus gubernabat ecclesiam.
et

Sed

KB

22

Hierusolymis

In bis superstes adbuc

apud Asiam demorabatur ipse

ille,

quem KT 23

15

amabat dominus

lesus,

apostolus simul atque euangelista Johannes, ec-

clesiarum quae inibi erant gubernacula regens, post Domitiani, ut dixi-

mus, obitum regressus ex insula.


fidelibus

quod quia

ita

se habeat,

duobus 2
huic

testibus

approbabo.

Irenaeus et Clemens Alexandrinus

veritati adstipulantur,

in seeundo

adversum haereses

libro Irenaeus

hoc 3

20

modo

scribens:

POF
8 cerdon
|

11 euuodius

PF

16 gerens Pi

19 heresim

238

Eusebius, Kirchengeschichte III 23, 4

> >) >?].

jrainsg

^
^]

ot

\4

10

20

> ^?, ><. , > ^]& &< ' ,' >> ^ . -> ", , . .^ > , >, & > , , > ^. '
)

^^

<.
4

>

,
S.

>^

?]

>

^
vgl.

13
9

Iren. 2, 22,

Georg. Synk. 63,

S.

244, 5 vgl. Georg. Synk.

63,

12
2,

diuite serv. 42 [Texts

and Studies

8 911 64, 16 13 Clcod = cod. Scor.

Iren. 3,

3,

244,

Clem. de

III 19]

20

Chron. Pasch. 470, 9

TERBDM

Synk Iren
|

>

TERBDM ATcERM

11
|

?.
20/21

> TcmEB + Mcm


C\ 01

14 16

T'RB AT^MZ/lCl
inl]
|

R ATrERM Gl / AcTERDM > AiR 22 /> ^^ BD Gl


\

.
T^BD
Clcod

1S

ATERM

Rufinus

III 23,

47

239
qni in Asia lohannem

>Et omnes<,

inquit,

>presbyteri testes sunt,

>discipuluin domini viderunt et sciunt haec tradidisse lohannem, qui et

>permansit apud eos nsque ad tempora Traiani<.

Item in
5 testatur:

tertio

eiusdem operis libro idem scriptor de isdem

ita

>Ecclesia<,

inquit,

>quae est apud Ephesnm, a Paulo quidem fun-

>data

est,

a lohanne vero aedificata, qui permansit in ea usque ad tem-

>pora Traiani.
>testantem.<

habes hunc testem fidelem de apostoli temporibus con-

10

Accipe, quid etiam Clemens, cuius pariter promisimus testimonium, 5


dicat,

historiam

quandam pernecessariam simul

texens,

quam nos quoergo haec:

que

si

inseramus, utilem fore legentibus credimus.

scribit

>Audi, inquit, >fabulam non fabulam, sed rem gestam de lohanne 6

15

omnium traditam. cum post tyranni obitum de >Patmo insula Ephesum rediret, rogabatur etiam vicinas inlustrare pro>vincias, quo vel ecclesias fundaret in quibus non erant locis, vel iu >quibus erant, sacerdotibus ac ministris instrueret secundum quod ei de >unoquoque spiritus sanctus indicasset. cum igitur ^enisset ad quandam .>urbem haud longe positam, omnibus ecclesiasticis sollemniter adimple20 >tis videt iuvenem quendam Yalidnm corpore et vultu elegantem, sed et >anim.is acrem nimis, respiciensque ad episcopum, qui nuper fuerat or>apostolo et memoriis
>dinatus:

hunc, inquit, tibi

summo

studio

commendo sub

testimonio

POF
10
2

accipe om.

cuius]
|

cuius etiam

et

nos

15 pathmo

phatmo

pathmos

P'F

20

uidit

240

>
>

> >
>
>
>'/,

^,/. > >


&/..

10

>6,

,. . ^ &, >,
7&

^., , ^ .
Eusebius, Kirchengeschichte III 23,

, 7]

813

ooi

//.

",

>. ^ ^ >6 &, >


> >, >
>
loa

15

20

> >^ > >., 2

, ^ . ^ . 7] . , -/. ]. , > ,, . > >',, ^, , ^^ ' >^ ^ ,>. , , ^^ > &^ , ^, ' ?. & & ^
,, ^ ,
/

10

11

12

<

>

13

ATERDM
D

BClcod
4

Clcod, Clemens schrieb

C1

1 !

kavT)

[Epiphan. 30, 7

DMC1

- ^ & ^ ) /
1

>

TiBDM
Clcod

131a]
|

12

16

18

ARM

22

)
\

&
]

ABDM C1 cod
|

TER

ATcEECl
|

11

TERBDM C1
\

21/22

BD
corx.
|

C\

TERBDM

^. &
10
Clcod richtig
|

17

TEBD Clcod
]

&\

ATERDM

TERB

corr.

Ec

25

'^
R

23

26

21

ATER

DM

Rufinus

III 23,

813

241

>Christi
>sicut

et totius ecclesiae.

tum

ille

suscipiens

omnem
iterum

se adhibiturum,

praecipiebat,
saepiiis

diligentiam

pollicetiir.

sed

atque

iterum

>eadem

repetens

iuvenem commendabat
presbyter in

attentius et post haec

>Ephesum
>suscepit

tum redit. commendatum

vero
et

domum suam

adulescentem 8

cum omni

diligentia enutrit amplectitur fovet,

>ad

>fidens

ultimum etiam baptismi gratiam tradit. yiost haec iam velut congratiae, qua fuerat communitus, paulo indulgentius iuvenem
sed
ille,

>habere coepit.

ubi inmatura aetate libertate potitus


et desidia cordi est,

est,

con- 9

10

amare vitia et et primo quidem con>coiTuptae yitae incedere tramitem perdocetur. >viviorum inlecebris decipitur, inde nocturnis eum furtis socium sibi >participemque consciscunt, post haec iam ad maiora fiagitia pertrahunt.
>tinuo per aequaevos,

quibus luxus

>cum interea sensim iuvenis formabatur


>qui esset acer ingenio,
lo obfirmatis
recti
itineris

et instituebatur
et validus,

ad scelera
diris

et

10

sicut

equus infrenis

morsibus

lineam derelinquens rectore contempto rapide

>cnrsu totus fertur in praeceps, ita succedentibus sibi malis, ut despera- 11

>tionem quoque a deo sibi praestitae salutis acceperit. dedignatur iam >de parvis sceleribus cogitare, grandia quaeque molitur et ex integro
>perditioni se tradens nullius inferior esse in flagitiis patitur.

denique

20 >illos ipsos, qui prius magistri criminum' fuerant, discipulos facit et la-

>tronum ex his turmam, quibus ipse dux


>instituit et

et

princeps violentus praeesset,

cum

his

omni

crudelitate grassatur.
utilitas,

>cum
25 >o

rei

ita

poposcisset
cetera,

invitatur

verum tempore elapso, iterum ad illam urbem lo- 12


ordinasset:
age, inquit,
et

>hannes. et

cum

quorum
teste,

gratia venerat,
tibi

episcope,

depositum repraesenta, quod


ecclesia

ego plane

Christus

>commendavimus
>siderabat

>pecuniam putans a se reposci,

quam regis. at ille quam non acceperat.

obstupuit,

primo 13

sed rursum con-

nee posse fallere lohannem nee quodj non dedit quaerere. quem lohannes haerentem videns: iuvenem >haerebat igitur stupens. abs te et animam fratris. tunc graviter suspirans 30 >illum, inquit, repeto

POF
1
ille]

ille

iuuenem P^
|

4 presbyter] episcopus

ammonitus
uiae

P'

7/8 hab. iuu.

aetate]

Pi om.
\

PWF
lineis

10
|

uitae]

Pi

PWF

14 equus om. P
I

duris

15

17 acciperet 0^ accepit
\

19 in

01)1.

23 24 iohannis Pi

et sie

passim

26

obstipuit

Eusebius

16

>] -, \ )
>-!>
15

,^3 . >^,&,, ,^ ^ > >. ^ , , >.,


242
Eusebius, Kircliengeschichte 111 23, 14

>: ^^^.

>> >
>{^

19

&<; , ^

y>d-sc

-,

14

'

15

6<^.

> , ,, > > &] . > ' 7) , , , _ ^ > , >


>'
'

20

>' , . , >3 >'


> >,
>03

- ' ,& , , , > ^


.
^,
,
,

; , ),

, , , -,,
^'

16

17

18

'

19

>
.

,+

ATERBDMv^
1

nach

ioG

Tr

AT^BD^^yi Anastas.
nach

93c. 968e

Tc

[getilgt],

4
ovv
|

ERDM^"

//

&/ AT '/. >


6/7
93Ge. 969a

//
.

Antioch. mon. hom. 122 Anastas. Sin.

>
. BDM
Sin.

'
AT'

iuov>?v

ERM

Sin.

Tr [Tc nicht zu erkennen]

ERBDM
yi
|
\

'/.
TERM^i
|

bezeugt von
936<i.

ABD^"

969a

Tr
A^

10
Ac
\
|

TE ATERB
12
nach
|

'

Anastas.

DM
|

111
/rfa

corr.

TcER

13

TERBDM

DM

1 f(TcERBDM
Tv>D
prouoluitur genibus

'^^ Anastas.
21/22

+
|

18 19
\

Sin. . 937a. 969b TERBDM TERBDM Clcod

16

20

22

juov?/v

23

^)^

2!/ Clcod
TcER, Di

TcTrERDM
|

corr.,

>

Rufinus

III 23,

1419

243

ille, ait, mortuus est, quomodo, morte? deo, ait, mortuus est, quia pessimus et flagi>tiosus evasit, ad ultimum etiam latrocinium adgressus est. denique mmc montem quendam cum multa latronum manu occupavit. quibus auditis >apostolus vestem continuo, qua erat indutus, scidit et cum ingenti

>semor

et in lacriinas resolutus:

>inquit, vel quali

>gemitu feriens caput suum: bonum


>dereliqui.

te, inquit,

custodem

fratris

animae
et

sed iam nunc mihi equus paretur et dux itineris.

conper- 15

>festim ab ipsa ecclesia

ascendens

concitus

properabat.

cumque

>venisset ad locum, attinetur ab bis latronibus qui custodias observabant.

10 >sed ille

neque efFugere neque prorsus declinare usquam nitens ingenti


qui

>tantum voce proclamabat: quia ad boc ipsum veni, adducite mihi prin>cipem vestrum.
>stolo

cum

veniret armatus, eminus agnito lobanne apo- 16


vertitur.
ille

pudere actus in fugam

equo post eum admisso con-

>festim

insequitur fugitantem, etiam aetatis oblitus, simul et clamans:


fili,

patrem tuum? quid fugis inermem senem? miserere, 17 vitae. ego Christo rationem reddam pro >te. certe et mortem libenter pro te excipiam, sicut et dominus excepit >pro nobis, et pro tua anima dabo animam meam. sta tantum et crede >mihi, quia Christus me misit. at ille audiens restitit ac vultum demi- 18 tum deinde tremefactus flebat 20 *sit in terram, post hoc arma proiecit. >amarissime et accedentis ad se senis provolvitur genibus, gemitibus et >ululatibus, quibus poterat, satisfaciens, et uberrimis lacrimarum suarum >fontibus iterum baptizabatur, occultans solam dexteram suam. apostolus 19 >vero iurisiurandi sacramento se ei a salvatore impetraturum veniam 25 >pollicens simulque genibus eins provolutus atque ipsam dexteram, ex cuius >caedis conscientia torquebatur, tamquam iam per paenitentiam purgatam >deosculans ad ecclesiam revocat et indesinentes pro eo orationes pro15 >quid fugis,
>noli timere,

babes adhuc spem

>fundens et

cum

ipso pariter ducens crebra ieiunia indulgentiam a deo,


fuerat, expetebat.

>quam

ei pollicitus

sed et variis

sermonum consola-

POF
4 manu] turba
rere]
\

5 scidit] 0- scindit
\

PF^

conscidit 0^
lib.
\

15 mise-

PO^F cum
om.
|

Graecis miser haere 0-

17 pro te

et o?n.

24

ei

27 indesinentes]

PO

indesinenter

F
1*

/ 7] >& <.
244

Eusebius, Kirchengescliichte

>, >?.6 >, \

ovvtytoc

\Q

15

20

. ,^ ^ . . /-'. , ,. -, , &, -, . ^^ , ,. .' .


.
^:).

,,
24,

14

)],
,

[^,
24:
1

.^

.
Ti

KJ
|

::^
1
leserlich]

14/1

Act.

4,

13

II

Kor. 11, 6

1620

Kor.

2,

ATERM2'
ERB, Dr auf Rasur, Tcm
{bis)

[Synk]

er ihn berlieferte

246,

10

?.&
S

KE EU KH
RB
15 yf

ARBDM
Tcm
|

^)
\

8/9

>] > BD
1

^^ &
'

'
|

BD

3 imarrjoai

^'

aus

corr.

Bc

8
9

[Tc un-

ERDM^
6

BD

?)

12

14

ERDM
|

TERBDM^"^
19
navTOJV
|

18
|

>^

'

corr.

16

^v]
|

17

18/19

corr.

Tc

20

24/25

?.

> ' corr.


|

24

TERBDM

Rafinus

III 24,

14
efiFeros

245
et

>tionibus

veliit

Cjuibusdam praecantationibus
abstitit,

exterritos

eins

>animos mitigabat. nee prius


>etiam
ecclesiae praeficeret,

omnibus emendatum praebens per hoc magna exempla verae


in

quam eum

>paenitentiae et

documentum ingens novae

regenerationis atqne insignia

>qnaedam

et

tropaea visibilis in eo resurrectionis ostendens.<

Haec
utilitatem

demente

dicta

legentium profutura hunc


hiiius apostoli

non solum ad scientiam rerum, sed et ad 24 in nostris quoque libris teneant


quae
sint scripta
est

locum.
[XXIIII]

10 habeantur,

Age iam etiam cum bis


ipsins,

quae in auctoritate A"J

pariter
in

explicemus.

igitur

primo euangelium 2
haec
erit

nominis
tria

qnod

omni orbe personuit.


statutum

quod autem post cetera


est

euangelia
et

quarto a veteribus

loco,

ratio,

venerabiles

vere deo digui apostoli Christi,

cum

essent in omnibus 3

pnritate vitae et animi virtutibus clari,


15

non magni pendebant sermonis


simul

ornatum, quippe in quibus anima erat divinis ornata virtutibus;


et

signorum

gratia,

quae

eis a

domino nostro lesu Christo concessa

fuerat, confidentes

non

in suasoriis

humanae

sapientiae verbis

summam
et

praedicationis
virtute,

dominicae

conlocabant,

sed in

ostentatione

spiritus

consummatis et verborum suorum fide 20 facta universo orbi regni caelorum scientiam tradiderunt, parvi ducentes plures libros condere, quod huiuscemodi praedicationis adsertio non 4 argumento humani sermonis, sed adstipulatione divinae virtutis indigeat. denique Paulus^ qui inter omnes apostolos eruditior etiam in verbis videtur et in sensibus praepotens, non amplius quam parvum epistularum 25 suarum corpus reliquit, qui utique inmensa contineret intra se atque innumera sacramenta, utpote qui etiam ad tertium caelum raptus quae gererentur inspexerat et in ipsum quoque deo dignum paradisum
per
mirabilibus

quam

POF
14 animae
|

21 quod] quia P
|

(?)

25

contineret] 0

continerent

PO^F

26 etiam] etiam usque

27

gererentur] ger*ntur

Pi

10

, [ . ,'^ &^ ^ , ., , ) ', ,-- , -) & .,


,

^^- .\ , &^ ?]
246
Eusebius, Kirchengeschichte III 24,

59

(]

7]3

&,
?/

'

).&

20

. &&. ^
.

J/v

auf

'

2
2-4
II

Kor. 12,

24

'

ATERBDMZ^
1

AT BD
D
]

Tc [spter
|

getilgt],

ERM
|

&

>,

Rasur

>
|

7
\

D^M
7/8

corr.

Dr

> Di + Drm

ATERM ERBDM 9

AT

10

11
13/14

Lucas und ber


post himc Lucae

TcER
et

7]]
|

AT^RDM
ber Marcus aber

und ber

die berlieferung ihrer Evanfjelien ist schon V07i

uns gespi-oehen

Marci scriptura euangelica secundum eas causas quas superius


\

diximus, editur

17
|

17/18
corr.
|

D^

Dr

18

*
KQDM.
|

'

20

"
\

ERBDM^"
21

Tr

in superioribus tribus euangeliis

TcERBDM '

>

23

2b

AT

>

Bern

Rufinus III 24,

247
illa inibi

adductns audierat
est,

ibi ineffabilia

verba

et

doctrinam, quaeciimque
interim
scholae

sive

corporeus sive incorporeus


exceperat.
illis

illius

discipulus

effectus

sed et reliqui doinini ac salvatoris nostri discipuli 5

non solum ex
schola tarnen

duodecim,

sed et

si

qui extra hunc numerum,

de

sermonem aliquem divinitus inspirati memoriae reliquerunt, brevem hunc et succinctum per omnia esse voluerunt. igitur ex ipsis discipulis domini Matthaeus tantummodo
domini
et salvatoris

nostri

et

lohannes ad scribendum adpulisse

animum

traduntur,

necessitate

10 dicaverat,

qiiadam in hoc ipsum provocati. Matthaeus enim primo Hebraeis praeverum cum pararet transire ad gentes, patria lingua scripturam
7

20

composuit et ea quae praedicaverat comprehendens dereliquit his ad memoriam, a quibus proficiscebatur, ut gentibus praedicaret. post hunc Lucae et Marci scriptura euangelica secundum eas causas, quas superius diximus, editur. lohannem vero tradunt usque ad ultimum paene vitae suae tempus absque ullius scripturae indiciis euangelium praedicasse. sed cum horum trium euangeliorum etiam ad ipsum notitia pervenisset. probasse quidem dicitur fidem et veritatem dictorum, deesse tamen vidit aliqua et ea maxime, quae primo praedicationis suae tempore dominus gesserat. certum est enim, quod in superioribus tribus euangeliis haec videntur sola contineri, quae in eo gesta sunt anno, quo lohannes
baptista vel inclusus est in carcerem vel punitus.

denique

si

observes, 9

statim in

initiis

narrationis,

posteaquam

refert

Matthaeus de quadraginta

1214

193, 18 sq. 141, 3 sq.

POF
1 abductus
|

si

oai.

9 enim

07ii.

10

& > >^<<, > < .<. ,,>^ ^ ^ > ^ <. ^ {


24S
Eusebius, Kirchengeschichte
III 24,

1014

'/

>6.

}?/

>- 10
11

>-

^)

^, <,

:>

^ ', > /
6
20

<. > 3AIvgjv

, >
'

^-

^
rfV

,
19.

^ 12
13

.
1/2

^
Matth. 4, 12
2,

.
^ ^

13-16
11

3 ' ^ , &
,

7]

14
Marc.
3,

3/4

1,

14

6/7

Lucas 3,

20

12 13 loann,

loann.

23.

24

ATERBDMXyi
4
8
(fTioi

11

AB AEcRB
1

^
| | |

]BDM '
D D
| |

ABDM^^
ATER 10 AT'RBDM
|

>

TER

>
R

12
|

12/13 naQudcojv]

14 ort
indicat dicens

?.
BD

1
7]

/ TeE
1

16

TcrnER

;.;i;/i'ATER

21

^
MX
17/18

ATERBD,
23

iv

7.
R

auf Rasur

BDM rfoivATER ow BD /

27

>

Rufinus

III 24,

1014

249

et de temptatione eins, continuo subicit dicens: >audiens quia lohannes traditus est, discessit de ludaea et sed et Marcus similiter: >posteaquam<, 10 >venit ija Galilaeam<. inquit, >traditus est lohannes, venit lesus in Galilaeam<. Lucas

dierum ieiunio

>autein,

vero etiam, priusquam incipiat aliquid de actibus referre lesu, dicit: >quia adiecit Herodes super omnia mala, quae gesserat, et quia, inquam, ab bis haec 11 >conclusit lohannem in carcerem<.

videbantur omissa, rogatus dicitur lohannes apostolus, ut


10 et ideo dicit in euangelio suo:
et

ea,

quae prae-

terierant priores, ante traditionem lohannis salvatoris gesta conscriberet.

>hoc fecit initium signorum Iesus<.


dicens:

iterum

in

alio

loco

indicat

>nondum enim lohannes


et ideo si

>missus erat in carcerem<.

ex quibus constat, quod ea quae, ante- 12


qui 13

quam lohannes
15 sed

traderetur, ab lesu fuerant gesta, describit.

haec diligentius consideret, evidenter inveniet non sibi euangelia dissonare,


alterius temporis gesta esse, quae scribit lohannes, alterius vero, quae ceteri. unde quia nativitatem secundum carnem salvatoris vel Matthaeus vel Lucas descripserant, reticuit haec lohannes et a theologia atque ab ipsa eins divinitate sumit exordium. quae pars sine dubio ipsi

velut eximio per sanctum spiritum reservata

est.

haec etiam de lohannis 14

POF
3 sed et ...
I

4 galilaeam

ojh.

Pa

10

hoc] haec

in initium

13

quis

PbO

250

Eusebius, Kirchengescliichte III 24, 15

\
10

&^
'

-^,' ^,
2,
3

15

20

25

- ., - &. '' ^ , , , ^, , -&. , ^, ,


?]
'

'

&, . .
,
'
2 143,
3f.

, &^

& , . &
6

15

?.

1
11

'
D
1

7
|

d' 18

25

4-10

Luc.

1,

14

ATERBDM^^
2

13
y.ul

}
17

BD TERBDM

- ^
|

14
18

DM
TERBDM
13

16
17 F^

TERBDM
|

"
|

> '/+
20 ?)
|

Tc
|

ATERB

auf Rasur

De
19

ARB
Tcm
22
\

TEDM

BD 19 K^
|

D
28
i^fpfrat

BD1M

ABDM

/
21

19

ATERDr

7^iBM>ATERD

29

TER

Rufinus

III 24,

1 2,

21

euangelio dicta

sint.

de Marci yero euangelio sufficienter supra cominitio euangelii sui

prehensum

est.

Lucas autein in

indicavit, videlicet
res, C|uae sibi

quoniam

niulti alii

causam, cur scriberet, 15 temere praesumpserant enarrare


volens ergo abstra-

magis erant ad liquidum compertae.


vel

here nos a ceterorum narrationibus fidem facit per se conscriptae veritati,

certus

quod eam,

Paulo exponente vel


consecutus

aliis
sit,

apostolis, qui ab

initio ipsi viderant ac sibi tradiderant,

proprium euangelium
sint.

tradat.

opportunius vero et

et hanc nobis per haec a nobis etiam de Luca breviter dicta 16 plenius in tempore, insertis bis, quae antiqui

10 auctores scripta reliquerunt, ut se

cuncta habeant, indicabimus.

lohannis 17

tamen extant praeterea epistulae, de quarum prima neque ab antiquis umquam neque a posteris dubitatum est. de reliquis vero duabus et de Revelatione etiam nunc anceps sententia habetur, de quibus, ut dixi, 18 et a veteribus dubitatum suis in locis ipsorum vocibus adprobabimus.

Ut

ergo,

quando quidem

in Los

devenimus

locos,

omnem

novi testacaelestis

KE

25

menti canonem designemus, primo nobis

omnium euangeliorum
prima lohannis

quadriga iungatur, bis Actus apostolorum copulentur.


epistulae socientur, consequautur vero has
liter

post hos Pauli 2


epistula, simi-

et Petri

prima,

haec sunt, de quibus nuUa


illa,

umquam

prorsus ex-

20

titit

dubitatio.
est:

tatum

de quibus a nonnullis dubi- 3 Revelatio lohannis, de qua quid singuli veteram senserint,

sequenti loco iam sunt

suis in locis ostendemus, et epistula lacobi, sed et ludae, Petri

quoque

secunda

et

item lohannis secunda

et tertia, sive

hae ipsius euangelistae

POF
5/6 ueritati]

P^O'^F

ueritatis P'^0^
\

18 uero has]
\

P^F

has uero

ergo

has

Pb
I

19 hae

20 sunt]

PF

sint

23 haec

252
'/.dl

Eusebius, Kirchengeschiclite III

'-4
y.cl

10

&. . &

. , ?., , , ^, ^ ?. '.

^.
ty.tivqj.

2, 4

26.

^
1

20

25

' ^ 6) ?/ - , ', , ^' .^ '. , " ^ .. . ,

/. , ^ .

',

^
?/

ijot]

'

,
/.{}^

.
,

, ,. ., '
-

.
|

if^

26

7/

4/5

20,

24.

2.

16.

17

2
|

S. 254,

9 Iren.

1,

23,

ATERBDMZ^
1
i/isivoji oji

auf Rasur Tc
|

Leliren 2" arm


corr.
]

TERBDM
>?2

^
|

2
qiiae dicitiir

nQaSscov

TKRBDM
gomnnt

ij

4 doctrina

die welche

tvird

DM
|

d' ixQivovaiv in

11 -/()y?>T4-Tc
^-ib-r

20

f^o
Tc
|

22

corr.

A^c

TERBDM TERBDM ;.;. sed et 18/19 > ATERM TKRBDM 23 BD 25 KZ 25 [nach


10
12
| |

ATBDM
TER

TcER^"

28

/ '
|

16

/uarif/

'
1

R
iv aus
|

27

ABDM

Rufinus

III 25,

2G,

253
post haec iam scriptura 4
qui appellatur Pastoris,
dubitatur.
fertur

sive etiam alterius eius


est,

cognominis ostendentur.
et

quae dicitur Actus Pauli, sed


Petri,

libellus

et Revelatio

de quibus

quam maxime

etiam
5

Barnabae
5 bis

epistula et Doctrina quae dicitur apostolorum.

euangelium quod dicitur praecipue utuntur illi Hebraei qui Christum suscipere videntur, sed in ecclesia ei contradicitur. quae omnia tarnen a nobis necessario enumerata sunt, ut absque ulla ambiguitate claresceret, quae sint in veteri auctoritate et quae sint, in quibus vel contradictio aliqua vel etiam
sociant

etiam

quidam autem secundum Hebraeos, quo

10 cunctatio,
mitti.

cum tamen
illis

quam

plurimis ecclesiis recipiantur, soleat adest,

15

quae sub nomine apostolorum ab et Matthiae et ceterorum similiter apostolorum quae appellant euangelia, sed et Andreae et lohannis atque alioram apostolorum Actus, quod nusquam prorsus in scriptis veterum. eorum dumtaxat, qui apostolis successerunt, aliqua mentio eorum aut commemoratio habetur, in quibus et ipse stilus mulsed et de

sciendum

baereticis proferuntur, velut Petri et

Thomae

<

tum ab
nant

ecclesiastica
et

consuetudine deprehenditur esse

diversiis.

sensus

quoque ipse
fide,

omnia, quae in his inferuntur, longe ab apostolica disso-

ex quo ligmenta esse pravitatis haereticae conprobantur.

unde

20 ne inter illa quidem, de quibus dubitari diximus, conlocanda sunt, sed

ut aliena penitus et a pietatis regula discrepantia propellenda.

[XXVI]

Verum ad
Menander
marites
genere,

historiae

succedit,
in

ordinem redeamus. igitur Simoni mago scutum diaboli non inferius primo, et ipse Saarte autem magica solus repertus est, qui non
i

/ic

26

modo

aequiperare,

sed

et

supergredi

impietatem

posset

magistri.

POF
8 ueri
ueritatis
|

15

scripturis

18 inseruntur

21

pietatis

O^FP

0-

254
jtQosXd-cov,

Eusebius, Kirchengescliichte III 26, 2

10

^ ' &, ><. ,


> >
>
d'

& .] ] , . - ,^ > >, ^^


'.

,^ ^
,

tjtX

^ ,^, &

,& ^ ,
27,
1

coc

], '/.

', -

^
? aus

20

ABD

PAHAIAC

- & ^^ | 1217
lustin. apol. 1,

^
4

d'

^',
26

^' ,^
|

27

ATERBDMr^
U coiT.

TERBD

8 9

ATER
TE

>D

|10o>D
|

lust Tojv

RM

12 13

verlesen fr

capparatthea

).
es scheint

Tc

18
corr.
|

Tc

24

ABD

^ /. (
|

^
22

BD TER |12dt ABDM lust BDM "^-^ AlACj TE


lust

[|

HS

14

>^

D*

Dr

20

wie

BD

2"

ABD 24 ^ TER

^-

Rufinus

26, 2

27,

2
salvatorem
diet

maioribus
cens

quippe

portentis

efferebatur,

semet ipsum

ad

hominum salutem
adserens

de

caelestibus

invisibilibus

saeculis

destinatum,

non

aliter

posse unumquenique angelos

saeculi 2

vincere, nisi priiis a semet magicae artis per ordinem

susciperet diseffectus

ciplinam et per baptismum a se datum immortalis


in

et

aetemus

hac Tita perpetuus

fieret.

quae omnia ex

libris Irenaei volentibus

scire perfacile est.

sed et lustinus in bis ipsis, in quibus Simonis fecerat


talia

mentionem, etiam de boc

quaedam

scribit:

>Menandnim quendam Samaritanum ex


10 >discipnlum

vico

Capparattea Simonis
et

stimulis

daemonicis incitatum venisse Antiocbiam

quam

>plurimos per artem


>potuit

sectatoribus suis,

>diernum sunt aliqui

magicam quod non essent morlturi. ex illo eadem confitentes<.

decepisse scimus, qui boc etiam suadere

ex quibus in ho-

15

ut homines magi Cbristiano- 4 quo per boc sanctum et venerabile religionis nostrae mysterium macularent, qui tamen inridentes spernunt ecclesiastica dogmata vel de immortalitate animae vel de resurrectione mortuorum. verum bi talibus freti auctoribus de spe salutis et vitae
est

Quod
sibi

vere

diaboli

commentum,

rum

nomen

inponerent,

penitus exciderunt.
[Vn] 20

Sed
poterat,

et alia

alios

idem daemon, quos ab amore Cbristi separare non


qui intei-pre-

KZ 2/1

nihilominus arte decepit, id est Ebionaeos,

POF
9 capparatthea

PF

apparata 0^

aparata 0|

13 confidentes P
hebio-

16

inridentes]

inrident et

0-F

inridunt et 0'

21 haebioneos

naeos

haebionaeos

^'
256
10

Eusebius, Kirchengeschichte III 27, 2

^ .
(^
1

/,
ivJV

. ,/ &
28,
2

20

25

,. ) , ,^, , ^,' ./ ^', > - ^ ^


,, ^ ?.
-

^ ,,
]
^-

;)
-.
od^ai

7/

,-?^

-i

'

'

/.^

&

BD
D
|

h'H 28

>
2

'

7) 3 '
1,

24/25 17, 21

ff.

26

ATERBDMr^
ABD
1

4
6

ATiR'B

10
D1

corr.

. /
7
|

12
14

^
TEM
TcRc
|

S. 258, 1

Apoc.

2.

22,

BD'

>

ATER
|

getilgt

ATiBDM

-"

auf Rasur

R TcER

13
|

Dr

TERBDM^

'
DM
15
17
|

DM
20/21
eiojv
|

16
|

ABDMi'/i
19

23

BDM
quo

,
|

>

TER

BDM^"
Dr auf Rasur

ER
|

ATER

24/26

25

'^
ATER-<4
1

de

ATERM

26

alte Interpolation,

wenn

nicht nach

etwas fehlt

Rufinus III 27, 2

28,

257
2

tantur pauperes.
Christi,

vere enim pauperes sunt et egeni in scientia gloriae quoniam quidem solum eum hominem putant et per profectum

vitae

ac virtutis virum iustum efiectum,

communi etiam

nativitate ex

viro et femina procreatum.

custodiendam vero censent etiam legis observantiam, nee sufficere ad salutem solam Christi aestimant fidem.

quidam tarnen ex
adserant

ipsis refugiunt

hanc impietatem, ut ex viro

et

femina 3

eum natum, sed confitentur de spiritu sancto et Maria virgine, nee tarnen semper eum fuisse deum et verbum ac sapientiam dei fa10 epistulas

apostoli autem 1 ipsum apostatam legis appellant. utuntur et euangelio uno quodam, quod secundum Hebraeos appellatur, sabbata eum ludaeis secundum legem, no- 5 cetera omnia nihili ducunt. biscum dominicam diem sacratam pro resurreetione domini observant. unde conpetenter Ebionaei pro paupertate intellegentiae conpellati G
tentur.

eorporalem vero legis observantiam eustodiunt.

omnes

pariter

respuunt

et

l sunt.

SXVIir

lisdem temporibus etiam alterius haereseos obortum prineipem Cerinthum accepimus. de quo Gaius, cuius iam in superioribus fecimus mentionem, in disputationum suarum dialogo ita scribit:

Rh

28

>Sed et Cerinthus<, inquit, >per revelationes quasdam, quas velut a 2


20

>magno apostolo conseriptas et per angelos ei revelatas putaret, >quaedam portenta nobis introdueit. post resurreetionem terrenum

talia dicit

POF
6 haec

Pi

9 apostoli autem] O^F cum Oraecis apostoli autem pauli


|

PO-

11 unum Pi

12

nihil

O'P

14
|

ebionaei] scripsi

haebiones

hebiones

OF
II.

conpellati]

O^F

appellati

PO^

apostolo] quasi apostolo


17

Eusebius

> >
258

>

>:>
5

>&

10

15

, . -/ ^, ,^ . , . , >^ , > , , ->^ , , . , >, > -Eusebius, Kirchengeschichte III 28,

36

ygacpalq

^<.

'

>^,

> >&,

20

,
.

& ?
'

<.
22,
1.

) ,2.

1/2 Apoc. 20,


20,
3.

4-6

7.

2,3 Apoc. 21,


9.

10.

2.

14. 17

7,

4 Apoc.
2.

Iren.
1,

4/5 Apoc. 19,


26, 1

21,

2. 9.

22, 17
3,

10-17

=
4,

2,
6

18-20

21 S. 260,

6 Iren.

3,

4 vgl. unten

14,

ATERBDMr^

^ ) /.
1
vgl.
\

AT^BD

Theodor, haer. 2, 3

durch Rasur

corr.,

ER

Tr Fest der Hochxeit


vor tv

nuptiariim fcsiiuitates

scheint etwas ausgefallen zu sein


7,

BD D

11

7,

2,

[. & ?.
Tcm
HSS]
|

ATiDM

-/i-

alte Corruptel,

ho7j

mit ungengender Conjectur,


Ti"
|

2,

/]

20

BD

&, |

13

>

14

16

>

18

21

Rufinus III 2S,

3-G

259

regnum Christi in Hierusalem et homines in carne ite>rum conciipiscentiis subiectam conversationera habituros. contra fidem >quoque scripturarum quosdam mille annos designat, in quibus multa >qmdem et alia corruptionis opera et nuptiarum festivitates dicit futuras
>faturuin esse
5 >ad eos, qui libidini

sunt dediti, decipiendos<.

Sed

et

Dionysius,
ea,

cum

de lohannis Revelatione dissereret et quae- 3

dam secundum
mentionem

quae antiquitus ecclesiae tradita fuerant, disputaret,

facit huius ipsius viri in bis verbis:

>Cerintbus<, inqiiit, >a


10 >mentis suis auctoritatem

quo et Cerinthiana baeresis oborta est, fig- 4 magni nominis adquirere secundum scripturae
gestiebat; quippe cuius baec erat baeresis, futurum esse Christi regnum. et quia erat 5

>buius
>ut

pravam intellegentiam

adfirmaret terrenum

>ventri et gulae ac libidini deditus, ea futura decernebat,


>pria libido
15

quae

sibi pro-

dictabat.

ventris et eorum, quae sub ventre sunt, incita-

>menta
>cratius

cibis

potibus

nuptiis

praedicabat explenda.

et

ut aliquid sa-

dicere videretur, legales

aiebat festivitates rursum celebrandas

>et bostias

carnales iterum iugulandas<.

Irenaeus vero etiam secretiora ipsius baeretici in primo operis sui 6


libro publicavit,

quae inde

discat, si qui plenius scire vult.

POF
2
hereses
concupiscentiis]
|

uitiis

et

conc.

coiic. et

uitiis

9 cherintiana
|

11 prauam] PO'^ paruam

O^F

hereses

15

potis {sie)

P2

19

quis

17*

260

& , , . & >, ^. <. ,


Eusebius, Kirchengeschichte III 29,

14

lovuaod-cu,

xcd

jraQaivioai,

10

20

' ^ ' . , , > .] ? ^., , && &--, > >


'Em

7]^

?)

im

29

-'

> > > >.

>, >}

>0^

'

>
3, 25.

>

26

> . >. ,
8 9 Apoc.
26
2.
6.

-.

, < .
d'

1
vgl.

9/10 Act.

G,
2,

13

S. 262,

3 Clemens strm.
6,

16/17

Clem. strm.
2,

HS

26 Matth.

24

Luc. 16, ]3

- S.

262, 3

Zahn

GK

754

1
7
1

ATERDM ATERBD
17
dft

^ [&
10

AB ER Ar
C1HS
23
26

DM da
|

TER

TEBDM
)

>

16
2,

getilgt

Clem. strm.
|

118 und

3, 26]

DM
HS

BDM
btn
C1
|

,
|

.^
2

>
S

16/17

CIHS
aus

A'YY.R

corr.

C1

"

C1

Rufinus

III 29,

14

261

XVIIII]

Sed

et

alia haeresis,

pore tenuit, cuius etiam in Revelatione lohannis

quae appellatur Nicolaitarum, perpauco temmentio facta est. isti

29 1

Xicolaum, unum ex illis, qui cum Stefano ab apostolis constituti sunt sed Clemens Alexandrinus in diaconi, auctorem se habere iactabant. libro Stromatum haec de eo scribit: tertio

>Pulcliram<, inquit, >valde hie

uxorem

habuit.

et post

ascensionem 2

>domini

et salvatoris nostri,

cum

increparetur ab apostolis

>zelotypiae iniuria,

>habere, permisit.
10

15

productam in medium uxorem suam, si ex qua occasione isti consequens putaverunt, ut se>cundum hoc factum vel dictum Nicolai unusquisque carne sua in quod et obtinentes dictum vel factum simpliciter et >delectaret abuteretur. >innocenter absque ulla reverentia promiscuos nunc et inlicitos concu>bitus expetunt hi, qui sub illius nomine sectam sibi propriae libidinis >adsumpserant. mihi autem compertum est Nicolaum nullam prorsus 3 >agnovisse mulierem praeter eam, quam in matrimonium acceperat. >cuius etiam liberi, feminae quidem usque ad ultimam senectutem casta >virginitate durarunt, filius autem etiam ipse sanctitatem incorrupti quae cum ita se habeant, constat illud, quod in >corporis custodivit. >medium apostolorum prae zelotypiae suspicione produxit uxorem, ex
>contemptu
>ostenderet
vitii

tamquam de qui eam vellet

20

vel
rei,

libidinis

gestum, quo per haec continentem se


expetere,

eins

quam nimie putabatur


salvatoris

>magis

quam expetendam
et

carnis edocens voluptatem.

contemnendam quoniam quidem

>nolebat, ut opinor,

secundum
deo.

>servire, libidini

praeceptum duobus dominis dicunt autem etiam Matthiam ita docuisse 4

POF
1 et om.

2 tenuit] PiO^ ueiiuit ' uiguit i^ enituit


I

P^

4 diacones
\

02
I

sed]

sed et
|

11 factum] om. pi
17 durauerunt
j

12/13 concubitos PO^


\

14 adsumpserunt O^F
pro

autem om. P-

19 prae]

&' ><.>^
>-/.\

262

Eusebius, Kirchengeschichte III 30,

10

^ ?] ^- ^ ,) ,, ^' ^ > , >,

(]

,,\
-)'

1.

avSeiv

.& '

,; >
.

30

>

><.
1

20

> >.

,, 3 >
>>( >
1

^, ^, ,
^,
?)
53

^??]
-

^ ^.7] ,
4,

^<.

ao^v
5.

10-14 Strom. 3, 52. 18-23 Strom. 7, 63. 64

12/13 Phil.

13/14

.
| |

9,

12

ATERBDM^-yi
C1
*^'ch'.r,
;

I ERd U
corr.

^ &
Tc

auf Rasur Tr nach

ATiBD^-zi
|

ayJAaoxov C1

+
ERM, Tc

BD
getilgt
]
|

10
Tc

13
bezeugen

>
\

18

BDr

&
15

TcERM

ATiBD
C1HS
|

12
?)

ADM ABDM
Tr 20

ARBDM

Ti"ER

BDM C1

ATER

alter Fehler

heatorum

nach Conjectur,

'/

. ^>
'
corr.

TcER

22

&

C1

Rufinus III 30,

1.

263

>adversum carnem pugnandum


>bidini

concedendum

et in nuUo prorsus voluptati eins ac lianimam vero alendam sapientiae pastibus et sci-

>entiae cibis in

maius semper augendam<.


illis

Haec de

haeresibus,

quae temporibus memoratis a veritate

declinantes cito extinctae sunt, rettulisse sufficiat.

[XXX]

Clemens sane

hie,

cuius voces adnotavimus, scribens adversum eos,

30

qui nuptias spernunt, inter cetera etiam haec dicit:

>An
10 >taedet

et apostolos et
filias

improbant? Petrus etenim ac Philippus


etiam viris

et

uxores

>habuerunt

nuptum

dederunt.

sed et

Paulum non

>facere comparis suae,

apostolum in quadam epistula sua mentionem vel salutationem quam se ideo negat circumducere, ut ad piaediiiat<.

>cationem euangelii expeditior

Verum quoniam
15

Clementis fecimus mentionem, absurdum non

erit 2

aliam quoque eins memorabilem narrationem proferre,

quam

in septimo

eiusdem operis libro


>aiunt<, inquit,

ita inseruit:

>beatum Petrum cum vidisset uxorem suam duci ad

>passionem, gavisum esse electionis gratia ac regressionis ad propriam

>domum

et exclamasse, post

>penantem

dixisse:

o coniux,

eam cum duceretur ac proprio nomine commemento domini. talia erant sanctorum

20 >coniugia, tarn perfecta fuit aflfectio beatorum<.

POF
1 uoluntati
uirgines
\

2 consentiendum

P-

6 aduersus P'^F^

uiriSj

264

Eusebius, Kirchengeschichte III 31,

14

'. oixtla

&.

rirj

10

> 1>
>
20

> ,' >' >, & - , > <. , >


>
^,

?)

,'
d'

' .( ^ '^ ^,^6

&,

-^

31 1

^-

^ ^, ' ,
176, 17
ff'.

,
5,24,2.3
9.

3-5
ann. 13,

2.

21, 20
ff.

6 236, 18

ff.

11-19

17

18 Exod. 28, 32 .34.

Lev. 8,

Matth. 18, 18

20/21 256, 24

ATERBDMr^
3

ABD
7
corr.,

AB
T^

E
|

durch Rasur

corr.,
|

TERBDM
\

->'
16

ERBDM
durch

Mc

Polfiharpos

Tcmp]^'

11
|

Rasur

ERBDM [= ,
13
uir. ill.

24, 2 77]

12

>
14

24, 2

24, 2

13/14

[=

5,

24, 2

RBDM

Hieron. de

4
[=

^
&
24. 2

Tr] die Stelle ist verdorben, vgl. zu

TERBDM [= ,
und

24, 2

TERBDM]

[= ,

die eine von xweien]

24, 2

]
^

15

knnen ursprng-

lich so nicht

neben einander gestanden haben, die

Stelle scheint lckenhaft

16

ATERDM^"^ [= ,

24, 2

ATERi"]
24, 2

[= ,

BDM^ Hieron]
20

?. >
|

vc^c D
R
|

[= ,

corr.

Dem

hi]

BD

Rufinus III 31,

14

26
AA
31
1

[XXXI]

Igitiir

quia de vitae exitu Petri vel Pauli iam in superioribus ex,

planavimiis

diximus.

sed et tempus lohannis, quo Tita excessit, ex parte iam 2 nunc etiam de loco quietis eius secundum fidem Polycratis
hie etenim Polycrates Victori

Ephesii episcopi docere conveniens puto.


episcopo urbis
eius pariter

Romae

scribens et ipsius et Filippi apostoli ac filiarum

meminit dicens, sicut iam superius inseruimus:

>tabit

>quod magna lumina in Asiae partibus dormierunt, quae resusci- 8 dominus in uovissimo die adventus sui, cum veniet in gloria et

>requiret

omnes sanctos

suos.

dico autem de Filippo<, inquit, >qui fuit

10 >unus
>eius

ex apostolis,
inibi virgines

qui dormivit apud Hierapolin.

sed et duae

filiae

consenuere, et alia eius


et

filia

spiritu sancto repleta

>permansit apud Epbesum.

lohannes

ille,

qui supra pectus domini

>recumbebat, qui fuit sacerdos dei pontificale petalum gestans et martyr


>et

doctor optimus, apud

Ephesum

dormit<.

Haec etiam de
cisse
sufficiat.

locis,

in

quibus requiescunt in somno pacis, adie- 4

sed et Gaius, cuius ante mentio facta est, in dialogo

POF
4 docere]
doceri

edocere
\

F
7

6 antea neque Eusehius insencit epistu-

lam Pohjcratis neque Rufimts


9
requirit
|

asia

Pi

7/8 suscitabit
\

uel

Pi

10 hierapolin
[sie]

hierapolim
[erat]

OF
nomen

13 ad petalum adnotat
tetragrammaton
j

P:

[petjalum uestis in quo

scriptum

dei uel

14 dormiit O'P dormiuit 0^

266

>/.

10

>{^
1

20

25

- ?] , > ' ^. >& , , >& . ., - <. ^ . ., &. ..^ , . ,& , , ^ , ', .


>
Eusebius, Kircliengescliichte III 31,

32,

/ ^, ]
y.c

?]

Joavov

32

^'

..
3
oiv

.,
Act

9-12

21, 8. 9

21-23

226, 20

ff.

ATERBDMr^
TcER^"

BDM
anderen Philippos

oh

AT^ haeeautem
\

ATE

7 des

264, 6

> 22
\

16

?. aoJevJV
BD 19

BDM^ BDM^^
T^M,
<^
corr.
|

ATER ATER
TcTr
|

17

BD^"

^
cleopae

ER

ov vvv aus
|

9
| |

^>

6
|

BDMR
Tc

BD
13
Rc
corr.

12

15

> T^ coir. > Di +


Di
\

Id
|

AB
20
^c-

Tc

21

ATcER

T^BDM
|

24
|

>

, Tcm
ATERM

getilgt
is

ergo

Rufinus

III 31,

32,

267

suo,

quem cum Proculo

disputans scribit, de filiabus Philippi, simul

et obitu ipsius consonis vocibus

memorat

dicens:

>Post haec autem profetissae quattuor fuerunt Philippi

filiae,

ciiius

>sepulclinim extat apud Hierapolin Asiae

urbem ima cum

filiabus suis<.

10

De bis autem et Lucas in Actibus apostolorum meminit, cum adhuc 5 apud Caesaream degerent. dicit ergo ita: >venimus<, inquit, >Cae>saream et ingressi in domum Pbilippi euangelistae, qui erat >ex Septem, mansimus apud eum. buic autem erant virgines >filiae quattuor propbetantes<. bis igitur a nobis de apostolorum 6 temporibus vel excessibus, prout potuimus ex scriptis veterum congregatis,
libri

sed et de scripturarum canone, qui in auctoritate habeantur

Tel

qui penitus repudientur,


ecclesiis,

qui vero medii

quodammodo ad

in-

structionem solam ab

non etiam ad indubitatam auctoritatem


tendamus ad
cetera.

recepti sint, consequenter expositis,

SXn]

20

Post Neronem Domitianuraque sub hoc, cuius nunc tempora memoramus, per singulas civitates ex insolentia populi persecutionem in quo in tempore etiam Symeon Cleopae nostros accepimus motam. filius, quem secundum Hierusolymis ordinatum episcopum supra edocuimus, per martyrium carnis vinculis resolutus est. borum adstipulator is ipse ille est Hegesippus, quem in pluribus iam produximus testem.

AB

32

POF
4:

hierapolin

P-

hierapolim
]

OF

hieropolin

P^

6 ueuimusj uenimus ergo

Prt

iiel

Pi

14 sunt Pa

17 cleophe

,, -. ^ '
268
Eusebius, Kirchengeschichte III 32,

36

10

> >

, >
^,

.
1
20

7} , ']
'

, ,

<.
4

>

, > ,
810
Zahn, Forsch.
ff.

..

16 loann.

, ,

17

, 3
.
6

19,
(j,

6,

241
S. 270,

25

22S,

19-21

232, 18

22

6 Zahn, Forsch,

239

ATERBDM^:^
2

>
ABDM
BD1M
[Hieron.

R^

llv

>
ol.

BD
]

TER
Eusarm zu

AEDM^^
ol.

TcERBDM TER

vgl.

221 Chrou. pasch. 471, 12;


210]
|

Chron. pasch. 460,14

= Hieron. Eusarm
cleopae
\

ATERDr^"^
10

zu 270, 2

AT^ED

TERBDMr^ TERBDM
ERM ABDM
20
18

^
I

9 XSl-bp

>
itsi'^^'p

beides

TrR HSS vgl.


|

ATrBDM
|

Chron. pasch. 471,

zu 270, 4

12
|

ATiBDc^:

' ' )
13

Tr

17

AT'BD^"^

)
16
|

).
Tr (Tc

Tr
cleopae
unleserlich)

ATER

TERM
i

TER

10

ABDZ

TcERM

>

Rufinus

32,

3-6

269

ergo

refert,

quod

quibusdam
et

haereticis accusatus sit supra dictus Tir

tamquam
ut etiam

Christianus

multis suppliciis adflictus per multos dies, ita amicis suis de eius patientia miraretur et ad
pertulit,

iudex ipse

cum

ultimum iuberet
finire.

simili

eum, quam dominus

passione vitam

sed et ipsa verba, quibus haec protestetur, audire gratius puto. 3

ait ergo,

cum

de haereticis diceret:

>Ex
>um,

bis

igitur

ipsis

accusarerunt quidam

Symeonem Cleopae
et ita

fili-

tamquam qui >eiFectus est, cum


10 >apud

esset ex genere esset

David annorum centum

et Christianus,
viginti,

martyr

sub Traiano Caesare

Atticum consularem<.
eius,

Addit autem etiam hoc, quod accusatores


poribus perquirerentur
'si

cum

in

illis

tem- 4
fuerit

qui ex genere David et ex regia tribu descen-

derent, conprehensi sint inter ipsos.

quod autem Symeon unus

ex ipsis auditoribus domini, vel longaevitas eius indicio est vel euan15

geliorum
et

fides,

ubi etiam mater eius Maria Cleopae uxor refertur.


scriptor
refert

sed 5

alios

quosdam idem
nepotes

praeter

eos,

de quibus supra

diximus,

ludae

unius

ex fratribus domini per idem tempus

superstites inventos et Domitiani temporibus martyres factos,

hoc modo

scribens:

20
>et

>Veniunt igitur hi

et

praesunt omni ecclesiae

tamquam martyres

propinqui domini et reddita pace ecclesiae permanserunt usque ad

POF
4 qua PF 5 protestetur] PF protestatur 10 atticum consularem] anticum caesarem 0'
I \

esset et ex
|

10

15

,, ^ .
.^

, ]^ 4 . >. ,& > ^ ) , & ,, ^, '


>, ^:; ' > > ',
>tjcl

270

Eusebius, Kirchengescliichte III 32, 7

33, 1

^,

ex

xaTtj'/ooijOi]

tjil

coq

^{^<.

sjcl

a/jXco

<{}
8

ojg

&^
Tim.
6,

& ^, ^

20

/,
17
1

,
&
|

?.

33

20

ATERBDMZ^
DM
BDI
\
|

ATER

>
|

BD]\1

1/2

ATERDrM^"^

^>

vgl. zu 268,

Bc
|

TrER^"
9

>
|

vgl. zu 268, 10

).}
,
14
auf Rasur
|

)).)
unleserlich

ATERD ATcERDM
|

)
|

XST^bp

cleopae

ATiDM TcERBDM
Tr,

>+
RTr

Tcm

getilgt.

wie in Finsternis verborgen waren

DM
/)

T'Tc

^
Tr

12/13
|

BD
|

'^

AT^DMJT

16

- ?.& .
ABDM
T^ER

9/10

13
|

+
|

Schw

Tr

getilgt

Tr

DM

17

auf Rasur Tc

^'
1
2"

>

18

^-

sed istud bellum intrinsecus gerebatur

19

272,

2, 19

TcmERB BD

19

Ad

ZZ

Rufinus III 32, 7

33, 1

271

>tempora Traiani Caesaris, usque quo consobrinus domini Symeon, de


>quo supra diximiis,
filius

Cleopae calumniam pateretur ab haereticis,

>tamquam Christianus
>ciis

consulari delatus.

cumque multo tempore


viginti

suppli-

fuisset

adflictus,

martyrio consummatus est omnibus, qui aderant


ut

>et

ipso

iudice

mirantibus,

centum

annorum senex

crucis

>supplicium pertulisset<.

Post haec idem scriptor addidit etiam hoc, quod usque ad pora virgo
tatis

illa

tem-

munda

et

inmaculata permansit ecclesia, corruptoribus yeri-

et
si

divini verbi temeratoribus aut

nusquam omnino

extantibus aut

]0 etiam

qui forte fuerant,

in occultis et abditis hiatibus terrae deli-

15

ut vero et apostolorum chorus et omnis illa aetas, quae 8 domino susceperat vivae vocis auditum, de hac luce discessit, tum velut in Yacuam domum falsae doctrinae impius se error inmersit, et tamquam ubi nullus iam divini census defensor existeret, nudato, ut aiunt, capite corripientes arma mendacii oppugnare apostolicam veritiscentibus.

tatem nituntur.

secus

Sed istud bellum intrinsecus gerebatur, persecutionum vero extrinpondus urgebat ecclesiam, et tam immensae catervae martyrum

33

POF
2 clopae F^
manserit
] |

3 cumque a quo cum Pj

4 afiectus

8 per-

corrupt.] a corrupt.

P-

12 tum am.

270

^7] ' ^, ^ )^, , ?.^} & ^ 7'/ .


Eusebius, Kirchengeschichte

III 33, 2.

ao. xoivojaO&ai

10

-'
1

20

,, , && ) &. ', > ,) ^. ^. > > ,, > ', . & & > , >
^. ^'
'
'

>2
>

7)
fi".

15 16

110, 16

18

S. 274,

3 Tertullian. apol. 2

21 S.

274, 1 Plin.

et Traian. epist. 96, 7

ATERBDM^"^
ER^^

1 y.oLvGiOai B, D' corr.,

>

BD]\I

TERBDM^"^
11

TERBDiMT^
ABB
|

>'
19
|

^ .' ^
Di
\

b Qv in ^v

corr.

Mr

8
|

AT

BDM

'
|

10

D^

TERBDM ATERDrMr^
Tc getilgt
0'
|

BD
|

13
|

corr. Tr,

14
16

TERM
|

15
|

'
20

TERDM

avj-

7}
>
RB2'

3
|

RM
1

21

ATEDMJrarm

TERBDMi;
Mr
25

R
|

23

DM

24

^W

ER] ATERB^"
|

&

>

Tc Tr

cdri

Rufinus

III 33, 2.

273

cottidie iugulabantur, ut Plinius Secundus, qui tunc

strabat, multitudine

provinciam adminiinteremptorum permotus referret ad imperatorem,

quod inaumera hominum milia cottidie obtrnncarentur, in quibus nihil omnino sceleris deprehenderetur admissum aut aliquid contrarium Romanis legibus gestum, solum quod antelucanos hymnos Christo cuidam canerent deo. adulteria vero vel cetera huiusmodi crimina apud eos et inlicita haberi et penitus arceri, cetera vero secundum leges eos agere
coramunes.
1

ad quae tunc Traianus

rescripti
si

sui

auctoritate deeernit, 2

ut Christiani non quidem requirantur,


10 per

qui tarnen incideiint, puniantur.

quod ex parte aliqua persecutionis sedatum putabatur incendium. qui nequitiam suam adversum nos exercere cupiebant, laedendi occasio non videbatur exempta. interdum enim populus instigabatur,
sed
his,

interdum etiam iudex occasionibus utebatur


punire voluisset oblatos.
l ex

et

negabat quaesitos, quos


dicit,

haec Tertullianus in Apologetico suo

quo possunt

instrui plenius scire cupientes.

POF
5 solum]

P2

7
I

PF^ nisi solum 0' habere Pi 8 atque


|

nisi

hoc solum 02^2


1

antelucauum Pb
|

vel

si]

sed

si

P2

14 puniri
18

Eusebius

II.

274

Eusebius, Kirchengescliichte

>', >6 &'.


>01

HI

34. 35. 36,

14

jtgog

10

^^ .&. . .^ ,, ' '.^ ,


im

^ '
',

'

7] &
-

34

35

-^ 36

'^

20

. .^ ^ &, '. .
.

^,
.7],

2/3 Plin. et Traian. epist. 07, 2

ATERBDM^"^

!
Br 9
\

2/3

',^ , .
.
BD
D^
11/12
1

}
5

ATER^ D^M

'^ ^|

>.

'

]
AR
D^
er-

270, 19

BD
\

^
17
vt/o

13 Je
11

ER R 9
|

^
13
yic

TEBDM
TiER, Tc nicht zu
IS

10/11

corr.

ABDM

'
17

kennen

Z
Hill

.
17

16

AERM^
j

Buchst, getilgt)

TD

^^
TcmERBD
|

(11

21

BDM^

ATER
Di
corr.

22 Tc
|

durch Rasur,
Tc,

11,

T'D

durch

ERBM Rasur, RD'M

Rufinus III 34.

3. 3, 14

275

]
XXV]

Igitur

in

nrbe

Roma

tertius

ab

apostolis

Clemens novem annis

Ad 34

sacerdotio perfunctus Euaresto divini verbi tradidit ministerium.

In Hieriisolymis vero Symeone, de quo superius diximus, diem fimcto


lustus

35

quidam ex

bis.

qui de circumcisione ad fidem Christi venerant,

episcopatiim suscepit.

Quibus temporibus apud Asiam snpererat adhuc et florebat ex ^i^ 36 apostolorum discipulis Polycarpus Smyrnaeorum ecclesiae episcopus et Papias similiter apud Hierapolim sacerdotium gerens, sed et in nostra 2 [XVI] quoque tempora famae celebritate vulgatus Ignatius apud Antiocbiam post Petrum secunda successione episcopatum sortitus. quem sermo g 10 tradidit de Syriae partibus ad urbem Romam transmissum et pro mar|

tyrio

Christi ad bestias

datum.

quique

cum

per Asiam sub custodia 4

navigaret, singulas qaasque digrediens civitates ecclesiae populos euangelicis

cohortationibus

edocebat in fide persistere et observare se ab

POF
2
functo

euuaresto

euaristo

euuaristo

3 diem functo 18*

O'F

de-

PO-

8 hieropolim

9 ignatios P

276

^ 8- ., &, .
Eusebius, Kirchengeschichte III 36,

Covoag

{]
,

10

15

, ^7] 7] -^^ . 7] ' > > , ^ ^ , &. > ^'


ow

'. .
7],

. ,

&,

20

> ^' >


>.

>
>,

^ &, >
4/5
8/9
Kor.
4,

,' , . , &, &}3

, ,
2.

'
Ign.

Ign. Eph. 21 Ign. Trall.


1.

Ign. Eph.

1.

Ign.

7/8

Magn.

2.

15

12

14

S.

278, 3

Rom.

17/18

ATERBDM^^
1

>
| 1

;;!

ATi-RMDr ^/' T1EBD1

/ ?.
|

1/2

TilREDM^'

>
II

ADR
corr. Tr,

Damaei

BD
Tc unleserlich
|

10/11
|

Hieron. de

uir. ill.

16 Ign syr

15/16 8

16
/7.4

ATERM
Ign

^^^
BD

BD
|

Ign

17

vermuthet fr Ign Wendland

^
]

^
BD
1

]|

.
\

10
D>

D^
|

coit.

13

d//

>

14
Glossem
j

uraltes
|

).)

19

T^

corr.

Tc
I

20

und

Ign

HSS

21

Rufinus

III 36,

277

haereticorum contagiis, qui tunc primum copiosius coeperant pullulare, diligentius ac tenacius apostolorum traditionibus inbaererent, et ut

quas traditiones
incerti,

cautelae
se

gratia
adserit

et

ne quid apud posteros remaneret

etiam

scriptas

reliquisse.

denique

cum Smyrnam

5 venisset,

ubi erat Polycarpus, scribit inde unam epistolam ad Efesios eorumque pastorem, in qua meminit et Onesimi, aliam Magnesiae civi-

tati,

facit.

quae super Maeandrum iacet, in qua sed et ecclesiae, quae est Trallis,

et episcopi
scribit,

Damaei mentionem
ecclesiam 6

cuius principem tunc

esse

Polybium

designavit.

in ea vero,

quam ad Romanam

10 scribit,

deprecatur eos, ne se

tamquam

suppliciis suis parcentes velint

spe privare martyrii, et bis post aliquanta utitur verbis:

>A
>dico,

Syria<,

inquit,

>Romam usque cum


et conligatus

bestiis

terra

marique desed

>pugno, die ac nocte conexus

decem

leopardis, militibus

ad custodiam

datis,

qui ex beneficiis nostris saeviores fiunt.

15 >ego

magis erudior nee tarnen in hoc iustificatus sum. quando venient? quando S >o salutares bestias, quae praeparantur mihi, >emittentur? quando eis frui licebit carnibus meis? quas et ego opto -acriores parari et iuvitabo ad devorationem mei et deprecabor, ne forte,

eorum

nequitiis

>ut in nonnullis fecerunt, timeant contingere corpus

meum. quin immo


9

20 >et

vim faciam, ego me ingeram. date quaeso >veniam, ego novi, quid expediat mihi, nunc incipio esse discipulus >Christi. facessat invidia vel humani affectus vel nequitiae spiritalis, ut >Iesum Christum merear adipisci. ignes, cruces, bestiae, dispersiones
si

cunctabuntur, ego

POF
3 gratis P>

[
\

scribsit

P^

6 aliam] et aliam
1

7
|

supra

menandrum
Ol
I

PO"^
et ego]

damei
ego et

PF

dammei
|

11 priuari

16 parantur

17

O^F

opto]

PF

exopto

10

>^ ^ , , , >\ , ' -^., . )' ' - , ',


278
Eusebius, Kirchengeschichte III 30,

1012

xj&coav.

)<.

].}&
d'

10

'

-,
>. >,

,.

11

>

15

>> >& >,


8-10
Ign.

20

,, ,
-',
&-<^<.
an Polyk.
7

<. .^ ^ 7

.-,

^'

>-

12

{^

Resch, Apo-

6 Ign. Philad. 11


Iren,

Ign. Smyrn. 12

8 Ign. an Polyk. 8

1316

Ign. Smyrn. 3

1416

kryphon 41

li) 21

28,

20/21 Ign. Rom. 4

ATERBDM^"^
1

ABD
T^ Ign

Ign

BcDcm
HSS
Ign
] |

>*
TERM
3
iv

TcER

Vernichtunfj
]

und

"

AT1BDM

TcER
9/10

|>
tilgt),

]
5

16

~Tr
(ge-

'

Tc

16

TEDM

]ERBDM
1

Di
corr.
|

corr.

11

TS

durch Rasur
|

13

'

Di

10-12

ATi ERBDM 2"^ Ign


|

Tr Hieron. de

uir.ill.

16

Ign lat

14
Tr
|

^-

[17

o>R

19 ^?

ARB

Rufmus
>ossium discerptionesque
>in

III 36,

1012
totiiis

279
corporis poenae et

membrorum

ac

omnia

uniim supplicia diaboli arte quaesita cumulentur, >Christum merear adipisci<.

me

dummodo lesum

Haec et mnlta alia bis similia ad diversas ecclesias scribit. sed 10 ad Polycarpum velut ad apostolicura virum datis litteris Antiocbenam ei ecclesiani praecipue commendat. ad Smyrnaeos sane scribens 11
et

utitur verbis quibusdam,

unde adsumptis nescimus, quibus baec de

sal-

vatore proloquitur:

10 >et credo.
>et

>Ego autem post resurrectionem quoque in carne eum scio fuisse nam et cum venisset ad Petrum ceterosque, ait eis: accedite videte, qnia non siim daemonium incorporeum. qui et contingentes

>eum crediderunt<.
Seit

autem

et

Irenaeus eius martyrium et mentionem facit scripto- 12

rum
15

eius per haec verba:

>Sicut dixit<, iuquit,

>quidam ex nostris pro martyrio Christi dam-

>natus ad bestias: frumentum, inquit, ego

sum

dei,

bestiarum dentibus

>molor

et subigor,

ut panis

mundus

efficiar<.

POF
1 ossuum
tur

PaF^
I

me om. P

cumulentur]
\

F^
9

conflentur

complean|

02^2

deficit O'I

5 ad apost.]

om.

15/16 pro m. ehr.

PO apost. F damn.] PF qui p. m.

scio

om.

Pi

13

eius

ehr.

damu.

est

>, > > >&.


10

, > ^ > ),
280

Eusebius, Kirchengeschichte III 36, 13

37, 1
(]

y.al

>

> ?

., ,
?.'

^] -

13

20

> '' , >. ^, ]' , >. > ' , &^ ' > , >' -. ' >^ <. > . '^ ^
'

^ <.

',

].
14

^-

15

37

3-10
4,

Polykarp. Philipp. 9

Phil. 2, IG

Clem. 5

II

Tim.

10

1219

Polyk. Philipp. 13

& ^, ^ , > -] ^ \ > > 9 MB >^ . ; ^ ] ^^


coir.

ATERBM^"^
TeER
V071

Bc

ATiBDM2
|

und

Pol

HSS

DM
\ |

10

den Todten

13

R Polyk lat ad
1

uos

14/15

DM

14

BD

16

Tc getilgt

16/17

19

Ec

ER R
|

21

ABDM ^-/ /> // DM


|

Pol lat

TER

22

20

BD

22

ER

282, 1
|

corr.

Tc

dv

ovo

BD,

corr.

Dr

22 23 dv

>

^ ^|

20

und nach

-\-

Rufinus

III 36,

13

37, 1
facit
in

281
epistula,

Sed

et

Polycarpus horum memoriam

quam ad

13

Philippenses scribit per haec:


>Deprecor<, inquit, >omnes vos oboedientiae operam dare et meditari

5 >praecipue

quam vidistis in Ignatio et Rufo et Zosimo beatis viris, autem in Paulo et ceteris apostolis, qui fuerunt apud vos, >scieiites, quod hi omnes non in vacuum, sed per fidem et iustitiam >cucurrerunt, usque quo pervenirent ad locum sibi a domino praepara>tum, quoniam quidem passionum eius participes extiterunt nee dilexe>patientiam,
>runt praesens saeculum,

sed

eum solum,

qui pro ipsis et pro nobis

10 'mortuus est et resurrexit<.

Et post pauca subiungit:


>Scripsistis

mihi

et

vos et Ignatius, ut

si

qui vadit ad partes Syriae, 11

>deferat litteras ad vos:

quod faciam, cum tempus invenero.


si

mittam 15

quae sunt, quae ad nos transmissae continent enim de fide 15 >sunt, ex quibus utilitatem maximam capiatis. >et patientia instructionem perfectam secundum domini praeceptum<.
>vobis et Ignatii epistulas et alias,

[XXXVIIl

Hactenus de Ignatio. post hunc


Heros.
Inter

rexit ecclesiam civitatis

Antiochenae
37
1

eosdem sane

floruit

vir

aeque insignis Quadratus, qui una

20

cum

Philippi filiabus in jnOphetica gratia celeberrimus fuisse perhibe-

POF
2 per haec deprecor om.
5 uos] nos
\

P
\

3 omnes uos]

uos omnes

omnes

12 uadet

18 hieros PO2

10

^ ., ' ,. . ? . )., ,., ( ,


,
282
Eusebius, Kirchengeschichte III 37, 2
ejrl

' ^ &,

',

',

.
d

. ,
,
9 Matth.
2,

2'.

^
4/5

&. ., :>
Kor.
21
3,

'

^ ^ ',-) ). !>
10, 9

^ ^
^'
9,

- --

10

Marc.

6,

8 Luc.

10-13

Rom.

15, 20.

13/14 Eph.

19.

20

ATERBDMX^
1

[=
9

7.
BDM
16

10 ftr

Evanr/elium

>

Wendland

^^] ^ /
bezeugt

^ '
?.1
oder
\ |

AMTyi

de

?.]

T^ERBD TcERD
\

afJ7lt

ATERB ATER
11/12

&7 &
ol

Ti

,'
)

unleserlich,

TERDM
7

&

Tr

,j

so

^Tc
\

corr.

DM

erlwhen ihre Seele


|

succensi

11 trtP.orv

BD

nicht gehrt hatten das

^
18

12
|

ERBDM, Tc

getilgt

14
|

15

>

17/18

20

ihrer Seele

ATERM ATERM

BD

D
tilgt

23

>

24 nach

in

RM

Rufinus

III 37,

24

283

tnr.

sed

et

alii

plurimi per idem tempus apostolorum discipuli superillis

stites erant,

qui ecclesiae fundamentis, quae ab


fidei aedificia

iacta fuerant, dig-

nissima desuper

construebant, augentes in omnibus prae-

dicationem
5

verbi

dei

et

terram latius
pbilosopbiae
explentes

disserentes.

cupiditate

semina regni caelorum per omnem denique nonnulli ex bis ardentiore divinae 2 succensi animas suas verbo dei consecrabant,
salutaria

perfectionis

salutare

praeceptum,

ut

facultates

suas

primo

indigentibus dividentes expediti ad praedicandum euangelium fierent, ut si quibns forte provinciis nomen iidei esset incognitum. praedicarent,
10

primaque apud eos fundamenta euangelii conlocantes atque electis 3 quibusque ex ipsis officium regendae ecclesiae, quam fundaverant, committentes ipsi rursum ad alias gentes aliasque provincias properabant
et

euangelistarum fungebantur

apostolos,
15 gratia, ita

officio, quosque similiter, ut in exordio divinorum signorum comitabatur efi'ectus et sancti Spiritus ut videres una adlocutione integros simul populos ad cultum

et praedicantium verbis non esse tardiorem verum, quoniam inpossibile nobis est singulos enu- 4 merare, qui post apostolorum primas successiones in ecclesiis, quae per

divinae

religionis

adduci

audientium fidem.

orbem

terrae sunt, vel principes

vel

euangelistae fuerunt vel pastores,

POF
2 ab om.
sancti

P-

11

gerendae

rel

P'

12 rursus

14

spir.

284

&.
y
,

Eusebius, Kirchengeschichte

10

, ^ ' '^^ ^, ,- ^ , ^ . / , ^ '


l
,

38, 1

39,

38
1

]-

ig

&. , ^, .^
?)
ojc
6/7

'^

20

'^ , ' ^ , . ,. , , ^,

0}

^)

'

39

)
12].

Clem. 17 [== Hebr.

11, 37].

21

[=
1,
3.

Hebr.
4. 7.

4,

27

[= Hebr.

10, 23].

36

[=
2.

Hebr. 2, 17. 18.

4, 14. l.

8, 3.

13]

9-12

vgl.

(i,

U,

2,

14

ATERBDMZ^
1

&&
DM
|

DM

AH

AB,
9

getilgt

^
|

2 8

^
7/8

ARDM,

auf Rasur

+ Tcm
|

ATERDM
14
18

12
|

AB

auf Rasur A^

1
|

>
23
18

BD
24

22

^ &
Sij
|

&

ER MJ
|

ATER
1\

ABDM

tol

ATER >/
|

et'/

TER D
|

AB
24

ATiRBDM

ER
]

25

ill.

26

ATE^"

'

23

Hieron. de

uir.

BDMR

Rufinus III 38,

39, 1

285

tantummodo commemorasse sufficiat, quorum libris inserta ad nos fidei et praedicationis monumenta venerunt, ut Clementis et Ignatii XXXVIII] ceteiOrumque, quorum superius fecimus mentionem. Clemens tamen in
illos

usque

AH

38

5 utitur eins testimoniis.

10

meminit epistulae Pauli ad Hebraeos et unde constat, quod apostolus tamquam Hebraeis mittendam patrio eam sermone conscripserit, et, ut quidam tradunt, Lucam euangelistam, alii autem hunc ipsum dementem interpretatum esse, quod et magis verum est, quia et stilus ipse epistulae Clementis cum hac concordat et sensus nimirum utriusque scripturae plurimam similitudinem ferunt. dicitur tamen esse et alia Clementis epistula, cuius nos notitiam non accepimus, sed et alia eius opuscula non minima a nonnullis haberi perhibentur, velut Petri et Appionis disputatio, quae in usu a veteribus liabita minime repperimus, quia nee pura in eis et inepistula.

quam

Corinthiis scribit,

4
5

corrupta apostolicae

fidei

regula mansisse deprehenditur.

SXVniljlS

Papiae quoque feruntur quinque libri. qui adtitulantur: Verborum dominicorum explanatio. horum facit et Irenaeus mentionem per haec
verba:

39

POF
2
ut] et

POi
I

12 apionis

13 a om.

P^-

^ > > , ,, ><.


286

Eusebius, Kirchenges chicbte 111 39,

25

7],
(]

>7]

y.al

10

15

20

>
>
1

> >^
>
6

> -' >,

> ,7] &, > ,, , >


> >&
avrcv

&
6

'

>

^.

3,
,
33,

,^
14
rfe

<.
ARBDM

^,

,^ - )

.
lat,

03V

-& ^ ^
durch Rasur
|

Iren,

ATERBDMr^

>
TERBDM
3

2
lesen

BD
15
|

11

13

R
corr.

&
2

>

19

16

'

TERBDM
\

nicht bersetzt
I

23

/] 2/3

Iren

in

ver-

BDM

ATER
aus
verglich ich
\

TERBDM"

17
|

Mc

20

discipuli
|

domini Hier

ceteriqiie discipuli
]

auf Rasur Tc

BD

24

ERM

BD

Rutinus

III 39,

287

>Laec

autem

et

Papias lol.annis auditor, Polycarpi vero condiscisiio,

>pulus et sodalis, vir unus ex antiquis, protestatur in primo libro

>quiDque enim volumina conscripsit<.

quam

Haec quidem Irenaeus de Papia. ipse vero de se qui non ab apostolis. sed ab eorum discipulis

ita indicat,

tam-

susceperit fidem,

per baec verba:

>Noii pigebit autem nos tibi omnia, quae

quondam

a presbyteris di- 3

>dicimus
>suis
et

bene retinemus, recordantes exponere cum interpretationibus ut se eorum veritas habeat, explicare. neque enim multa diet

10 >centibus,

sed vera tradentibus auscultavimus

neque
ex
bis,

bis,

qui

hominum
sunt 4

>praecepta, sed qui domini


>cepta.

mandata memorabant ab ipsa


advenisset
aliquis

veritate sus-

quod

si

quando

qui

secuti

>apostolos, ab ipso sedulo expiscabar, quid Andreas, quid Petrus dixerit,

>quid autem Pbilippus vel Tbomas, quid vero lacobus, quid lobannes

>aut quid Matthaeus vel alius quis ex discipulis domini, quaeve Aristion
>vel

lobannes presbyter ceterique discipuli dicebant.

nee enim tantum


vocis prae-

>mibi librorum lectiones prodesse credebam,


>sentisque magisterium<.

quantum vivae

20 enumerat,

Sed mibi dignum videtur intendere, quod secundo nomen lobannis 5 et eum quidem, cuius primo meminit, Petro et lacobo ac

POF
4 quidem] enim quidem
|

13 expicabar

ariston

'

288

, ,
tjt

10 6

&^'
1

& ^'. ^., ^' . ]' ^ 'icoavvov

, '^ &. , ^
Eusebius, Kii-daengescliicLte III 39,

610

'

Imavvrjv,

20

/. &
47

^ .
=
7,

^' ,, ^
)

^ . ^'
^

^.^
7]&

^.

^ '
,
24,
'irjO-^-ix
|

-
17

10

2,

IG

(Excerpt aus Dionysios)

19

13-15.

266,

3_ _

19-25

vgl. Exe. Barocc.

TU ,

2,

170

ATERBDMJTyi
1/2

BD
iv

Tr mit dein Wort

ATEBD
d'
7

RM
4- Tc

anderer Weise
\

18
und

11/12

und nach

+
R
|

14
22
aus
///

&
\

",V-3'^"'i<

12

>

>
|

13
|

TERM
23

20

^
\

TrERB
26

durch Rasur con:

Tc barsahas

'

ADM

n^Kiria

BD

"^^bin

Rufinus

39,

610

2S9
sine

Matthaeo

ceterisque

apostolis

sociat,

quem

dubio ipsum euan-

gelistam esse et apostolum constat.

alium vero lohannem distinctione

quadam

facta extra apostolorum


et evidenter

stionem quendam.

numerum conlocat, praeferens ei Arieum presbyterum nominat, ut per haec

10

comprobetur verum esse illud, quod quidam Asiani scribunt, quod duo quibus sint apud Ephesum sepulchra et utrumqne lohannis appelletur. si diligentius intendamus, fortassis secundus bic erit lohannes, si ille non creditur primus, sub cuius nomine Revelatio babetur, quae appellatur lobannis. sed et bic ipse, de quo nobis sermo est, Papias apostolorum se verba ab bis, qui secuti eos faerant, Aristione videlicet et lohanne presbytero adserit suscepisse. unde et frequenter nominatim in commentariis

15

suis a lohanne et Aristione traditum sibi de singulis quibusque commemorat. meminit sane idem ipse etiam de quibusdam 8 mirabilibus in opere suo, quae praetereunda minime censeo. per Philippi 9 enim euangelistae filias propbetissas baec sibi tradita esse designab

mortuum
et

resurrexisse temporibus suis


est

dicit.

sed et de lusto, qui co-

gnominatus
nibi]

Barsabas, refert miraculum ingens, quia


triste

venenum
lustus

biberit

ex hoc

pertulerit propter

domini fidem.

autem 10

ipse est bic, qui post salvatoris ascensum a sanctis apostolis

cum Mat-

POF
6 sunt P
Eusebius
11.
I

attendamus

11 nominat P2

17 barnabas
19

PO

290

?/ > > ><.

10

00012

15

20

' . .^ & . , >' >.' .& ^. > .- , > *

^^^/. , , ^ , , . ^' ?/ ^ . . 3. ]'. . . . ,, , . ,, / . \4 ^ /.' .


Eusebius; Kircheugeschicbte III 39,

1115

torf/oav

&

,
jrog

11

- 12

r^c

13

,, > ^
6

^,
1,

^,

')07

^-

14

15

/,

' ERB
AT'

2-4

Act.

23. 24

Tr
JT

16 28G, 19

f.

283, llf.

21 S.

292, 2 vgl. 140, 14. 15

ATERBDMi-yi
2 aav
il
|

D
Dl
11

uach
3
|

ATDM rbxr-durch Rasur


I

corr.,

ERBD
12
|

^
1

tilgt

R
^'zh',r.

BDM

ATER

Tt

>
>

6
1

> DM
\

f"v>BD

;fi

ABDM^"

Drin

13

AT'BDM
TrER
\

TcTrER

ABDM
',':;0'^-<
|

' Tc unleserlich
|

)
\

10

> TER
|

&|

16

ATER
23
in

18

BDMr.^

ATER

ij^

>
|

kein Subjectswechsel eintritt

26

' TcERBDM

25

/7 timl

'

20

BDM DM

>,

so dass

AT'

Rufinus

III 39.

sicut in Actibus
sibi

291
apostolorum
tradita 11

thia ad apostolatus sortem

statutus
et

est,

commemoratur.
tara

dicit

autem

alia

plurima a maioribus
salvatoris
et

iniracula et novas qiiasdam parabolas

doctrinam incogni-

magisque fabulosam, mille annos futuros post resnrrectionem, quibus 12 regnnm Christi in hac terra futurum sit, sed ego puto eum spiritales et mysticas apostolorum traditiones corporaliter et secundum litteram suscepisse, nee potuisse discernere ea, quae illi in
corporaliter

figuris

velut lactantibus

et

parvulis loquebantur, qui et re vera etiam 13

10 ostenditur.

ex ipsis quae conscripsit opusculis exigui sensus vir et minus capacis multis tarnen post se ecclesiasticis viris erroris huius prae-

buit caiisas, auctoritatem dogmatis tantum ex vetustate tribuens,

non

etiam ex ratione dictorum, sicut Irenaeus et si quis alius eum in hac parte visus est sequi, alia quoque quam plurima supra memorati Ari- 14
stionis refert,
l teri;

tamquam

ex verbis

ei

domini tradita

et

lohannis presbynos
bis protulit

quae

si

qui vult plenius noscere, ipsos eins relegat libellos.

tarnen illud
verbis
:

adsumimus ex

bis.

quod de Marco euangelista

>etiam boc<, inquit. >presbyter narrabat, quod Marcus interpres fuerit 15


>Petri
et

20

^-per

ordinem

quaecumque meminerat ab eo dicta ea, quae a domino dicta sunt

conscripserit,

non tarnen
ut dixi,

vel facta, digesserit, quia

>non ipse auditor domini fuerit


>Petro adhaesit ad

vel sectator,

sed novissime,

non ad conscri>bendos domini sermones. itaque nihil peccavit Marcus in eo quod ita >quaedam scripsit, quasi qui sparsim audita recordari videatur. et hoc
ac ministerium praedicandi,

usum

Cor.

3,

1.

POF
8 lactantibus

PO^F^

lactentibus

O^F'^
|
'

qui

et]

quae
quis

et

0^ quia et

O^F
minerit

12 irenaeus] O^F^ iraeneo PO'^


\

15

qui]

PO
19*

Id me-

P-

conscripserat

P^

10

& . >^ <. , > / & ,. ^ . '' &3.


292
Eusebius, Kirchengeschichte
111 39, 16.

>(^

ti'ia

><).

^.

17

<,

'./
0'

10

'^

'

17

,,
&'
>
3

ABD1

>

AR'BDM
9

dieser

Papias

idem Papias

>

2"

]'

TER TERBD

Mc
Rc

5
1

das Erangeliian 6

AM
|

BD BD
]

ATER

eben

de muliere adultera

11

am

Schluss

Rufinas

III 39,

16.

17

293
aut
aliquid

>solum

satis

egit,

ne

quid

ex

auditis

omitteret

falsnm

>scriberet<.

Haec de Marco

scribit Papias.

sed et de Matthaeo ita refert:

16

>Mattbaeus

quidem

scripsit

Hebraeo

sermone.

interpretatus

est

>autem ea quae scripsit unusquisque, sicut potuit<.

Haec etiam de Mattbaeo.


epistula lobannis

utitur sane

idem Papias testimoniis ex 17


simul
et

prima

et

Petri

similiter prima,

historiam
a ludaeis

quandam subiungit de muliere apud dominum, habetur autem


10 Hebraeos, scripta ista parabola.

adultera,
in

quae accusata

est

euangelio,

quod

dicitur

secundum

sed de bis ista sufficiant.

POF
7

et

simul

Ph

ve!

P^

XCU

Im
5

'Ojrola

10

'//

1
15

20

. '
?.()
5

. . ^ .. . ^ ^'

^. 7]
'.

'

1::.

:; '
&.
\4.3

\46 ^ \

.. . .
-

^.
Zahlen fehlen in
|

AAm^Xt^BDT(ERM)
nach
+-

12
3

D
1

"*

am

Schluss
]

vor

.^ .'/.]
10

BD

11

'
+
corr.

BD

+
in
|

corr.

>

ATDM
3 4

Am

Am

sub eodem

BD

nach

13
|

AAmTR
|

BDTERM

14

ER
D

nach

+
|

BD

18

/> D
^'b^tb

)() [

BDEM
|

20

22 IJ

ER

> ERM +

23 am Schluss

?.

LIBE IUI
I

Qui sub imperio Traiani Romanorum vel Alexandrinorum


scopi fuerint.

epi-

II

Qualia sub eodem

jiassi sint ludaei.

III

Qui sub Hadriauo


cerdotes.

fidei

defensiones scripserint.
sa-

IUI

Qui sub eodem Romanorum Alexandrinorumque fuerint

V
10

Episcopi Hierusolymorum ab exordio salvatoris usque ad tem-

pora memorata.

Excidium novissimum ludaeovum temporibus Hadriani. VII Qui temporibus isdem falsi nominis scientiae principes

VI

exti-

terunt.

VIII
Villi
15

Qui fuerint tunc

ecclesiastici scriptores.

quae persecutionem a nostris removerat. Qui principatu Antonini Romanorum Alexandrinorumve fuerint
Episfcula Hadriani,

sacerdotes.

XI De XII De
XIII
20

bis,

qui sub eodem tempore devias adserserunt sectas.

lustini defensione

apud Antoninum.

Epistula Caesaris Antonini ad Asianos de professione nostrorum.

XIIII

XV

Quae de Polycarpo discipulo apostolorum feruntur. Ut Polycarpus sub Vero aliique nonnulli Smyrnae martyrium
passi sunt.

POF
3 fuerunt

POI

5 defensiones]

PF
\

defensores

6 fueiunt

11

falso

PO-

13

ecclesiasticae

21 sub seuero

296
/'7

JZ

10

. ^. .
OL

'
'^

.
1

. . .. . ..' .
3 /C

.' /. ?] ^ '. .
Eusebiiis, Kiichengeschichte

IUI

^-

)
D

>

]
1/2

Am
\

trrt

D
|^so]

BD
|

1
|

ot

TER
am
\

10

AmBDT(M)

->
I

Schluss
12.

+ ()()/(7)
)
\

Theophilos den Bischof von Antiochien

^
>
^

Meliton

und ber
13

die icelche er envhnfe,

/.
mit

AAmylT

: ] \) [7] :
I

>
^

; ;)
| |

> Am >

^
fter

AyiER ER(M) \\
| |

m)

12 16

und ber Philippos und ber Modcstos und ber

und ber Apolinarios und ber Musunos

AAm

>
Kc^

[KJ D]

BD

13

16
|

14

BDERM
|

am

Schluss

1/16

/)
D

verbunden

AAm

17

)]
) Kc

corr.

) //
D]

) [
D
|

[/

D]

D]

BD

XXIX
Tc

Am

18

XXX

AAm
D

Rufinus IUI

297

XVI Ut

lustinus filosophus Christi

verbum praedicans Romae mar-

tyrium meruit.

XVII De martyribus, quos lustinus in suis couimemorat libris. XVIII Quae lustini scripta ad nos usque venerant. XVIIII Qui tunc viri Romanae Alexandrinaeque ecclesiae praefuerunt.

XX
XXII
10

XXI De
De De De De De De De De De

Qui Antiochensium. bis, qui memoratis temporibus

ecclesiastici scriptores eni-

tuerunt.

Hegesippo quaeque ipse commemorat.


Dionysio episcopo Coriuthiorum vel epistulis eiusdem.
Theofilo episcopo Antiocbeno.

XXIII XXIIII

XXV
XXVI
XXVII
15

Mo desto.
Melitone quosque ipse commemorat.
Apollinare.

XXVIII
XXVIIII

Musano.
secta secundura Tatiauum.

XXX

Bardesano Syro vel

scriptis eiusdem.

POF
6 qui apud antiochiam
\

ecclesiasticis

298

Eusebius, Kirchen geschichte IUI

ER
siehe

im Text

siehe

im Text

?.
=
im Text

. . ?.
=

^ ^. .
4?.%

: , /.

?. . " '^
im Text
im Text

Id
^'
J<^

'^ '
= =
=

Ar

) \4
\m Text

im Text

.^ ^. . . . ?. . . ' '. [
'

[^
,

R]

].

im Text

Ac,

.
=
==

'/.

Kc im Text

. ,

im Text

.
siehe

\).'

R]

berschrift und

im Text

J = /

Eusebius, Kirchengeschichte IUI

im Text

y.id

\'1?.-

=
=

,
=
ic;

im Text

[^

. /

299

1
7/

. ?.
im Text

im Text

..
^'.

= =

im Text

.
im Text

KT

{7 =
= = =

=
=
.^
ER

im Text
im Text

. .

= =

^
ER

im Text

.
]

[(2 >

Kc im Text

?..

im Text

300

Eusebius, Kiichengescliichte IUI 1

2,3

jtQOOd^Bv

). ,^ '
',
7
Jta)J]o
Jrb

10

,' ,
1/2 236, 7
ff.

^.(3 . , .' ^ .., ^ ' \4 . - ^. 3 . ^,


)>)^\
,

' ^
6
ujto

7}, /

"

20

, ,
.
|

,, ] ,
Tim
|

"2

7),

3
oV

ATERBDM^^yi
1

- - ^^
AERM^"

>

TBD

ATBDM

alsScholion

BDM TEBDM TER BDM2'yi


BD
corr.

ATER
1
|

^^
|

ABDM >TER
com Tc
|

AR

DERM
|

Dr

. BD

11

ATrERM
/|

]
|

"

16

ATERDM

O-ESlb

17

>

BD

21

Dr

castella

ATERBDiMi:

Rufinus IUI

2,3

301

[I]

Duodecimo anno principatus Traiani Caesaris Cerdo, quem paulo memoravimus Alexandrinorum gubernare pleljem, diem obiit, post c|uem quartus ab apostolis Primus nomine sacerdotii inibi iura suscepit. eadem tempestate Alexander quoque Romae, cum octavum annum
ante

Euarestus sacerdotalis administrationis implesset, quinta successione post

10

Petrum atque Paulum plebis gubernacala sortitus est. Et quidem salvatoris nostri institutio ecclesiarumque profectus crescebat in dies. ludaeorum porro funera densissimis cladibus exagitabantur. itaque postquam praedictus imperator annuni octavum decimum principatus ingressus est, rursum ludaeorum tumultus exarsit, quo magnus mox numerus gentis eins occubuit. nam et Alexandriae et per Aegyptum vel Cyrenen tamquam atroci quodam seditiosoque spiritu
exagitati,

primo simul commanentibus vicinisque gentilibus inferre cerseditione crescente sequenti iam anno 15 bellum publicum et non minimum intulere Romano duci tunc Lupo cuidam in partibus Aegypti. ac sane primo proelio ludaeos secuta 8 victoria est. sed gentiles, qui ex acie fugerant, inrumpentes Alexandriam ludaeos, si quos forte inibi reppererant, captos interemere. quorum auxilio destituti reliqui, qui apud Cyrenen rebelies extiterant, \'elut desperantes ad agros Aegypti et castella vastanda vertuntur, duce 20
tamina,

tum deinde paulatim

POF
5 euarestus] i" euaristus
I

'
|

euuanstus

P^

sacerdota^es administrationes

13 gentibus P02

18 interimere

PF

' ^
,
1

302

Eusebius, Kirchengeschichte IUI

2,

3,

20

~>^{),
21 S.

:,: .^^ ^- ' -^ , .^ . } . } . .' , , &. , ' ' ] -. > 3 ?^ >&^ . > . .
Aovxovcc
-TfC?)

'

ejtsfiifEV

vavTixij.

-,

'

.
ajto

?!.

,,, . \

7/)

' /.

^-^

^'

7)

'

-'

).

304, 2 Georg. Synk. G5S,

813

aterbdm:^z1
1

Triimnen

)
Litcae
ol.

o^ auf Rasur

Tc x^p'b
|

b "
ATER, B'

Luca
corr.,

vor

durch Correctur B'


\

DM^l
|

' den
-^^^ '^
Ci^Sib

2
|

^^ > DM
6

TERBDM
|

chron.

223, 3

Synk. 657, 9

-^ )
tv
\

BD

Lysiae Hieron.
GVJX'.p

Quieto

BD^
11

ERDrM
|

;io;;irw Tr,
|

T^Tc
BT)

unleserlich; vgl.Prosop.imp.Rom.2,30S
\

8 fiToiaTicorr. Ti

10

> TS
BD
|

corr. Tr,

Tc getilgt
13

> BD >
BD
21
I

+ Tr, Tc getilgt, aus

corr.

BD

22
ol

BD

d'

ATER
von

12
|

^:rBDER
14

.
'
|

21

voreusebianischer Fehler,

nAPtiy

^^ >

falsche
1

Wiederholung

TEB

Synk

24

vor Eus. interpolirt

Rufinus IUI

2,

3,

303

Luca. adversus hos imperator mittit


sed et navali

cum exercitu peditum atque equitum, manu Marcium Turbonem, qui multis sane proeliis nee

parvo tempore consumptis multa milialudaeorum non modoapudCyrenen,


sed et in Aegypto, qui Lucae auxilium ferebant. prostravit ac perculit.
princeps vero

[11]

Romanus etiam

eos,

qui apud

Mesopotamiam

consistebant,

ludaeos ratus similia ausuros Lucio Quieto praecepit delere provinciam


funditus ac totam gentem penitus excidere.

tum

ille

directa acie
gratia

mag-

nam eorum multitudinem


10 sidatum.

sternit,

cuius facinoris

Quietus re-

munerationis vice ab imperatore provinciae ludaeae indeptus est praesed haec etiam Graecorum gentilium bistoriografi per singulas

[IIIj

quique aetates ordine eodem memoriae tradideruut. Traiano autem viginti annis minus sex mensibus principatu perfuncto Aelius Hadrianus in sceptra succedit.

huic Quadratus oratione

splendidissima apologeticum librum pro nostra religione conscriptum et


15 validissimis

communitum adsertionibus obtulit, quoniam quidem maligni quidam bomines sub eodem principe nostros nitebantur incessere. qui liber hodieque servatur et apud nos et apud multos ex fratribus nostris. ex quo Tolumine indicia magni cuiusdam viri et mentis ac fidei apostoidem igitur ipse suae licae, eins scilicet qui conscripserit, colliguntur.

20 antiquitatis specimen talibus exprimit verbis:

>Xostri autem salvatoris<, inquit >opera semper aderant viva et vera


>in bis,

qui sanati fuerant, et in

bis,

qui a mortuis excitati sunt,

non

>enim

visi

sunt

tantummodo

vel resurgere vel sanari,

sed perpetuo ab
et

>hominibus videbantur, non tantum salvatore praesente, sed

post dis-

POF
2 artium
add.
\

lucio]

sie

POF

11 ordine eodem

14 librum

P"

vel

304

10

20

' ^ ) . \4 ). ^ ) . , . ?. ^ )( , ^ ^ ^, ) . -, ^' ^ : 3 ^,, .


><.
>Xq6vov
q,

Eusebius, Kirchengeschiclite IUI

3,

' , \4] ,
7)
\4

&

xjjiIq

'

'

^),

'^

.:, )
\

' ' ' ' &' '


^'
],

') 3.

5 Robinson, Tests and Studies

[= TU

9, 1.

Zahn, Forsch,

317]

ATERBDMJTJ 3 /dr BDM 7 J A^BDER ABDM 8


22

oi-y
1

ATER
Ti

6/7

auf Rasur i

corr.

Tc
|

ABDMJ
\

TER
12
getilgt

ER

12

13

14

?.

T^DM
|

16

TERBDM
corr. Tc-Tr
!

22

2 ^"

ATERDMJ

> >

/ }
^
:

TER BD evQor ATERM^" ' AT^TrE^


corr,

AS'BD

" R
|
|

T^

18 im-

20

>
|

21

>
+
Bcm
|

24
-r-c

127

Rufinus IUI

3,

305

>cessuni

eins

multis temporibus, ita ut aliquanti, qui ab eo vel curati

>vel resuscitati sunt,

etiam ad nostra iisque tempora perdurarint.<


satis

Et de hoc quidem
pietate nostrae religionis
5

dictum,

sed et Aristides,

vir

fidelis

et 3

inbutus, Quadrate simile volumen ad Hadricuius etiam nunc scripta

anum

pro

fidei

nostrae ratione conscripsit.

servantur.
[IUI]

Tertio autem eiusdem principatus anno Alexander episcopus


urbis sacerdotium simul ac yitam finivit decennio expleto.

Romanae J 4

huic subro-

gatus est Xystus.


10

sed et Alexandriae

duodecimo

sui sacerdotii

eodem tempore defuncto Primo anno episcopatum lustus suscepit.


1

[V]

15

In Hierusolymis sane episcoporum tempora successionesque nullis 5 ad integrum monumentis conservata repperimus, eo quod valde ad breve tempus mortis celeritate praerepti sacerdotio singuli quique functi perbibeantur, ita ut quantum ex veterum lectione comperior, ad tem- 2 pora usque principis Hadriani, sub quo ludaei excidium passi sunt, tradant quindecim episcoporum successiones esse decursas. quos omnes aiunt Hebraeos antiquae originis extitisse et seientiam Christi fideliter recepisse, et ideo incunctanter ab bis, qui poterant de fidei merito iudicare, sacerdotio

quoque visos

esse dignissimos,

quippe

cum omnis

tunc

20 ecclesia ex Hebraeis fidelibus coacervata firmataque videretur, incipientibus ab apostolis et perdurantibus


cidii,

nimirum usque ad illud tempus exRomanis magnis rursum proeliis subiugati sunt, igitur quia per idem tempus adsumere episcopos ex 3 circumcisione cessatum est, necessarium videtur omnes a primo usque
quo ludaei iterum
deficientes a
id

25 ad

temporis ennmerare pariter sacerdotes.


post hanc

primus itaque lacobus,


electus est,
tertius
et

qui domini frater est habitus;


lustus,

Symeon

Zacchaeus quartus, deinde Tobias quintus

Beniamin sextus ac

POF
1 aliquanti

P^

2 ad
\

n. u.

ad

t.

hadrianum] adriano
excepit
accepifc

8 simul] et simul
|

Pi Pi

perdurarent
]

4/5

ad

10 iustinus

F
|

suscepit]

16 tradunt
|

22
\

deficientibus
ac] et ac

P
et

27 zacchaeus]

zacbeus
Eusebius

zacharias
II.

et

om.

P*
20

10

15

^, ,' & .
,

', /. . ,'/^,^ . . ,- ,
'' .
306
Eusebius, Kircliengeschichte IUI

^' 1]'
/

6,

'-

'

20

&
1
C

ATERBDM^^l

, ^, . , %, & . {
&^3

TcER

CIVOV

12

& /'
|

ER

:
D

/.
de

>

/.
TER
|

Tc

/
R
| |

BD D
|

^
8
|

TERBDM^-yl
|

TER
|

8/9

>

10

m BD

ER
|

RDr
13
|

d,)

ATEBDiM

ABDM^

TER

ABDM2'/1
16
|

|
|

BD

BD

TER

>

14

ATER
D
BDM^l

TcTiR

17 ^ //

]^^& ^
BDM^"
|

[Tc getilgt]

]
ABDM^^l
|

19

21

^&.

&& &in
corr.

ER > ATER TER 20 BD R


|

18

']

hethera

&-

TERBD

TcE,
[aus

aber wiederhergestellt

[=

Ort]

corr.
|

] ERBD
>
TER

[aus

corr. Dr]

Rufinus IUI

6,

307

septimus lohannes,

tum
est,

Matthias,

quem
finis

Philippus excepit, cui decimus


post hunc sunt fere 4

Seneca subrogatus

lustus exinde ac duodecimus Levi,

Efrem
5

et

quartusdecimus loseph ac

omnium

ludas.

isti

10
[VI]

omnes, qui Hierusolymis episcopi ab apostolis ad illa usque tempora, quae superius designavimus, plebi illi ex circumcisione praefuerunt. 5 Romae autem duodecimo anno memorati principatus Xysto duodecim annis ecclesiae gubernaculis functo Telespborus septimus ab apostolis subrogatur. anno post quem et uno mense Alexandrinae ecclesiae moderamen Eumenes sexta successione suscepit, cum decessor eins undecim annis populo praefuisset. Verum ludaicis motibus ac factionibus rursus ad maiora progressis c 6 Rufos ludaeae praesidens armata manu sibi ab imperatore decreta insolentiam gentis acerrime comprimebat, multa milia passim virorum,

feminarum puerorumque
15 vindicabat imperio.

conficiens,

quorum

terras iure belli

Romano

quo ista gerebantur, ducebat exercitum 2 ludaeorum Barchochebas quidam, quod nomen significat stellam, cetera
tempore,
sed ex vocabulo

Yir crudelis et scelestus.

suo velut vilibus mancipiis


caelitus esse delapsum,
ferre lucis

persuadebat se ob salutem eorum sidus


aegris
20 igitur

magnum

mortalibus et longa

obscuritate damnatis

auxilium.

cum maxime

belli

huius fOmenta concrescerent,

octavo decimo 3

lymis vicinum

anno principatus eiusdem apud Bethera oppidum praevalidum Hierusocum longior a Romanis tenderetur obsidio, fame ac siti

POF
2 leuis

P^F
\
|

3 4 omnes fere

6 duodecim]
p. 317, 3)
et

sie

Khri

9 un-

decim] sie lihri

16 barchochebas] seripsi

(cf.

barchochabas
\

PF bar-

chocabas
bethara

cetera]
\

O^P ceterum PO2


;??.

19

om.

O^F

21 bethera 0

PO-F

praeualidum

20*

308
jiOqqo)

xcu

&
"

Easebius, Kirchengeschichte IUI

6,

jroXiOQxiaQ

&
7,

10

^^ , . &, - ^ ,

&
',
^-

15

20

^^. , &, , 3
^^^,
7>
6

' "& &,

.
?)

'^,

, ,
27/8

,, ,
ff.

^ .^ ^ ,

^
'-

7 1

, ' . . ^^).
|

^, 7]

)
,
">

legis

252, 25

ATERBDMT^
1

>

2
ol.

f(Ji^vrv
|

Hieron. Eusarm

6
7

15

\)
^/' >

ATr

^
|

228, 2

ATERBD

'/. TERD^M
ER 6> ATER
22
\ ]

11

21

28/29

29

'^

ATER

durch Rasur com,

& ^&
|

)]
ABDyl
8
befahl

diuinae
|

vgl.

TERM

>

nach Conjectur

BDM

TER
27 /5
auf Rasur Tc

\:

BD

27 ^ER 20

20 BDr

2
Variante]

corr.

Tc

BDM

[ohne

D"

BDM^"

T'ER

Rufinus IUI

6,

7,

309

extremum internicionis adductis, postquam dux ipse praecipue meritas suo facinore poenas luit, omnis haec natio iam ex illo ab omni regione finitima Hierusolymorum penitus arcebatur
perduellibus intrinsecus ad

cum

sanctione

divinae legis
ut

tum maxime

constitutionibus et decretis
eis

Hadriani, ita

ne

de

celsiore quidem prospectu eminus

saltim

patermim solum
ludaicae gentis,

profanis obtutibus liceret inspicere.


est,

Aristo Pellaeus

historiografus ista persequitur. ita factam


incolis

ut civitas post interitum 4


nationis confluentibus,

mox

iu

eam peregrinae

permutatis civibus etiam ipsa Aelia appellaretur ex cognomento impe10 ratoris Aelii Hadriani, et ut in
[VII]

Romanorum

ins conversa ritum pariter

mutaret ac nomen.
gari,

igitur ex

gentibus ut inibi coepit ecclesia congrecivitatis illius

primus post episcopos ex cireumcisione sacerdotium accepit Marcus.

Cumque iam refulgentibus in modum clarissimorum siderum eccleubique terrarum, vigente etiam per omne bominum genus fide, qua cuncti pariter in salvatorem ac dominum nostrum lesum Christum intesiis

7 1

gre et constanter crediderant,

ille

totius bonitatis

aemulus daemon, ut-

pote yeritatis inimicus

et salutis

humanae

hostis perpetuus,

omnia mopersecu- 2
viris et

limina contra dei ecclesiam versans,


20 tionibus et hostilibus oppugnaverat,

qui prius externis

eam

nunc malignis quibusdam

deceptoribus
fraudulenti

reppertis intestino

bello

eam quatere
religionis

nititur,

scilicet

ut

homines nomine induti fidelium quidem,


fallacesque
deciperent, pessumdarent,

nostrae
si

simulato

tantum

quos forte persuasionis suae fraude

ignorantes vero fidei nostrae mysterium per3

25 Tersis et feralibus suis vel gestis vel adsertionibus inpeditos a desiderio

verae fidei et salutis longius submoverent.


ceptor antiquus post

cessorem,

velut

igitur humani generis deMenandrum. quem supra rettulimus Simonis sucquandam bestiam bino ore sibilantem binisque Unguis

POF
2 facinori
p. luet
\
\

celsiore]
|

celsiori

PF

7
|

ita] ita

ut

12 primos

16 cunctis

17 crediderant om. Pi

25 gentis P

3 . . '
31U
vjc

Eusebius, Kirchengeschichte IUI

10

20

, ^'& ,, ^ .. ^ ,& , '


.
^
6

, ,
1,

?],

?/

obv

. \,
,,
03

,'^ -,^. ^7,

49

cov 6

7/

,
2,

4 5
1.

Iren.

24, 1

5/6

Iren.

1,

24, 3

S. 312,

8 Iren.

1,

G.

3.

ATERBDMV^
1

R^

.^
!

>
5/6

()
BD

tovtojv

14
ATER^yi
|

et

uerisimilius adinueyiisse uideatur Iren

. )
|

1/2

[
Tr

auf Rasur],
|

corr.

BDM

"> >^

I
|

ER
15

Tr
I

13

'
AD
D^
.

]
corr.

ut altins aliquid
?}

D
\

12 eio

corr.

Tc

ovv

17
|

4-

Dr
I

TERM
corr.
|

XSpia

18
|

>
ER
6

23

Dr

24
Tr

)^

Dr

25

28

Rufinus IUI

7,

49

311

diabolica veneria vibrantem,


et Basiliden Alexandriae

Saturninum quendam Antiochiae genitum ortum produxit. quonim uterqiie suis in reet qui- 4

gionibus officinas impiae ac deo invisae condidit disciplinae.

dem in tum esse significat Irenaeus, Basiliden vero praetextu mysticae doctrinae in inmensum tetendisse mentis impiae cogitatum, dum prodigiosa fabularum figmenta
ecclesiastici viri

omnibus paene Saturninum eadem quae Menandrum commenta-

sibimet

conplacerent.

sed

contra multi

admodum
et adser-

pro veritate

fortiter stare ac scriptis

quoque

tionibus vera ratione subnixis pro apostolica et ecclesiastica traditione


10 certare,

ut ex librorum monumentis etiam posteris ad cavenda haereticorum venena munimen et subsidium praeberetur. e quibus pervenit

ad nos liber celeberrimi scriptoris id temporis Agrippae Castoris confutationem Basilidis validissimam continens, per
viri

quem

versutia et calliditas

ad decipiendum nimis apta detegitur.

denique

cum

publicaret eius

arcana, dixit

eum

de euangelio quidem quattuor


extiterint^

et viginti

commentarios

condidisse, prophetas vero sibimet nuncupasse

Barchob aliosque, qui numquam


sibi ac barbaris vocabulis,

quosdam Barchabban et quos ipse tarnen constituerit


nominarit.

ut esset appellatio ipsa terribilis,

docere etiam

eum

refert

immolata absque ullo respectu conscientiae deatque indiiferenter fidem negandam persecu-

20 gustanda et sine scrupulo


tionis

morem Pythagoricum docuit qaoque non pauca, quibus sectae huius 8 errorem penitus a se deprehensum et confutatum esse declarat. sed et 9 Irenaeus scribit coaevum tempore et moribus memoratorum fuisse Cartemporibus,
sectatoresque suos ad
addit alia

quinquennio

silere.

25 poeraten

quendam
scientia

superstitionis ulterius,
conficto,

qui gnostici appellantur vo-

cabulo

ab

auctorem.

qui sane praestigias

Simonis
nefariis

magl non

ut

ille

clam,

sed publice ac palam tradebat et velut pro

summis atque optimis


artibus a deceptis

studiis

auditoribus

laudem confessam ac publicam de requirebat et magicas tenebras

iu luce

POF
2 basiliden
praetexto
\

basileden

basilidem^O
|

basileden

basilidein

6 in

oi.
\

Pi

12 celeberrimi]

cum Graecis
\

celeberrimus

OF
bam

id]
I

idem

15 eum] ad
|

eum Pa

16 barchabbam

PF-

barca-

bar*habbam F^
quoque P-

17 barchob] P*i^ barcob


|

P bara*

0^ baran 02

aliosque] alios

18 nominaret

24/25 carpocratem

312
xca

Eusebius, Kircliengeschichte IUI

7,

1014
>

10

' . &, , , , '. &,' ' & . -. , ~

7] ?].

20

, , . ^ ' ; ., , ., & 3 ^' , , ^ ., , ) ^


-

'

10

-'

'-

11

13

d'

14

30

03

ATERBDMZ^
1

> BD
24

TcTrERBDM > ABDM^" ATER 16


|

ATER
ihr bekannte

ATER BDM^" > ATER TER indem


|

&
|

BD

TER

12

BDM
|

ATER

19

BDM

26

&'
|

BDM

'&
|

27/28

BDM BDM^

sie allein siegreich

28

DM

29

->

war und jedermann von

Rufinus IUI

7,

10-14

313

publica perorabat de amatoriis

moniis parbedris aliisque similibus fraudibus. doceii oportere omnem hominem decernebat,

dumtaxat somniisque iomissis ac daedeque bis consequenter


qui ad perfectionem sui

mysterii vel potius sceleris cuperet pervenire, adserens non aliter

imumper

quemque effugere posse miindi buius principes bmuscemodi facinora sua cuique nefaria debita
ille

vel declinare,

nisi

solvereutur.

bis igitur

10

totius boni aemulus utens suae malignitatis ministris tarn eos, qui

post fidem ab bis decipiebantur, rapiebat ad tenebras sempiternas,


illos,

quam

qui necdum

crediderant,

tamquam baec

esset

nostrae religionis

10 infamia,

submovebat a fide, dum ob execrabilem borum bominum vitam ipsam Cbristianorum professionem audiens quisque vitaret. nee alinnde
tunc
suspicio de nobis
inlicitis

tamquam

vere impiis et incestis

fuerat

exorta,

qua adsereretur

plebem nostram

stupris et promiscue habitis in

matribus ac sororibus pollui atque execrandis infanticidii dapibus ful nestari. sed non in longum duravit infamia, ubi se ipsa coepit veritas 12
aperire,

quin

immo

et clarius

ac splendidius inlucescente vita nostrorum


et

extinguebatur

continuo superstitiosi caligo figmenti.

singulis

qui- 13

busque

quae adversum veritatem exortae fuerant, evanescentibus vel in multifidas ac multiformes species diffluentibus proficiebat et exsectis,

20 toUebatur

in

dies

solus

verae et catbolicae

ecclesiae

splendor,

nuUa

temporum
et

varietate fucatus, quia castimonia

sui ac puritate et divinae


sapientia, doctrina, fide

conversationis gloria per


actibus refulgebat.

omne genus bominum


est.

etenim ipso
suis

confestim tempore,

quo coeperat, 14
et arguit fal-

opprobrii buius flamma restincta


25

permansit autem apud singulorum

mentes

veritas,

quae

semper viribus nitens couvincit


illo

sitatem nee passa est adulterino maledicorum fuco ecclesiae castitatem

pudicitiamque lacerari, in tantum ut ex

ad nostra usque tempora


sed et ad Ro-

nuUus tam scaevae mentis


30

extiterit,

qui honestatem et castimoniam plebis

nostrae ore sacrilego concinnatis macularet opprobriis.

manos

et

ad Graecos, ad Scytbas

et

barbaros et ad ipsas paene in ul-

nationes in tantum suavis odor de ecdivinum quiddam respirans sanctae conversationis aura pervenit, in tantum ad aures omnium ac mentes felix Cbristianorum fama pervecta est, ut omne bominum genus legibus et superstitionibus patriis derelictis ad fidem se converteret Cbristi omnisque barbaries genuina
timis orbis partibus reconditas
clesiae gestis et

{reilit

33 respirans)

POF
2 parhedriis

1 ac] a
leris

P
I

P
j

3 docere PO|

sceleris] sui sce-

P^

huius mundi

13 quam P
P'
| |

17 extiuguebantur

19

defluentibus

PP

21 temporum om.
\

fucatus
et]

PW^
sed

fuscatus

P P202P
,

26 maledictorum O^F

28 saeuae P2

29 sed

10

- -^ 07] ^ "^,-, '& , . ^. 3, -' > >, , , , \4 > ]<.


314
Eusebius, Kircheogeschichte IUI

. otaic

jtqotQov

'

7,

15

8,

<5'

1
8
2
1

>

'

>.

20

>,
1316

>>
1

, .
5

* ^,

^ ,^^ - <.
Zahn, Forschungen
6,

"
247
|

. -

.
3

ATERBDM2^

D1

10,11
!

^ &

6/7

ATER

^'

&' V auf

auf Rasur Tr

>
BD

14/15

nicht bersetzt

*
ATERM

corr.,

TERM
19

&?~'

' ] -&
>
3

21-23

lustin. apol. 1,

29

^"

6
\

312, IG

6 Z

corr.

Bc

^.

ER

BDM ^

ATER

10

Rasur von 2 Buchstaben


|

11

13

15

"
|

R AT'RBDM BD > ATER


16
|

TERBDM

das Excerpt schliesst mitten im Satz

17

A'D
21

18 hi

BD

22

BD

Tust

23

Rufinus

7,

8,

315

feritate

deposita ad lesum concurreret discere ab eo, quia mitis est et

humilis corde.
[VIII]

Extiterunt praeterea per divinam gratiam viri ea tempestate eruditissimi,

15

qui

probabiliter et sufficienter
et

obscaena haereticorum
celeberrimus

com1

menta convincerent
haberet,
ostenderent.

quid vera fides in ecclesia catholica


in

castitatis

quibus Hegesippus

habebatur, 8

qui integerrimam traditionem apostolicae praedicationis simplici sermone 2

conscriptam in quinque
10 locaverant, talia

libris

memoriae
et

tradidit.

ubi et de suis ipse

temporibus aliquanta commemorat

de quibusdam, qui simulacra con-

quaedam

scribit:

>Quibus<, inquit, >templa

immo

potius sepulchra fecerunt, sicut etiam

>nunc videmus.
>cui

ex quibus est unus Antinous servus Hadriani Caesaris,


qui Antinoii appellantur,

agones annui celebrantur,


instituti.
ei

>temporibus
l >et

nam

et civitatem condidit eins

nostris adhue nomini Antinoum

templum

et sacerdotes instituit

ac profetas<.

Sed et lustinus, fidelissimus nostrae filosofiae sectator et in Grae- 3 corum disciplinis eruditissimus, scribens ad Antoninum apologeticum pro nostra religione librum, horum meminit, ita dicens:

>Non mihi
>lere

videtur
est,

20 "quod nuper gestum

absurdum meminisse quem omnes timore

in bis

etiam de Antinoo

principis quasi

deum

coet

coeperunt,

cum bene

noverint, quis qualisve paulo ante fuerit

ninde duxerit genus.<

1/2 Matth. 11, 29

NPOF
1 iesum]

PF

12

ex] e

'

iesum christum
|

NO
P&

conuerteret
|

qui

10

scripsit

antinius

19 antinuo

>^

>[

10

> >,
3-6

^ ,,^ , >&
> > >
>]

^ , , ^ , , > ^
31g
Eusebius, Kircbengeschiclite IUI
8,

d'

y.al

lovaiow

?]3
-

>

^, ,

<.

'

>^,

20

, ,
lustin. apol. 1, 31

^ ^;< ,
, ,

&,

BD

q q

10-17

lustin. apol. 2, 12

ATERBDM^yl

/
IV
7 dg

roO

>+
9
|

Tc
I \

3 4

ATi
corr.,

R BD

(} TcEDM
\

nicht bersetzt

durch Rasur

TERM lust
TERBDM lust
]

>

DM

11
|

>
3

lust

2" 318, 15 18 314, Eusarm ehren. 1. 226

20

/
B^DM

]
18

15

> D^ corr. D*
corr.,
ol.

|
j

RM

ATER,

Synk
und
serenio

68, 16 Hieron. chron,

226, 2

{serenum Oros.

7,

13, 2)
3, 78,

serennio
15

Zonar.

HSS, der Mann


imp.

hiess Q. Licinius Silvanus Gra2,

nianus

Quadro nius

Proculus,
|

Prosop.

19

20

' > D^ + Dr

Rom.
|

21

&
284;

HSS

l'^anit

^
|

vgl.

zu 318, 16

Rufinus

im

8,

4-6
quod
tiinc gerebatur,

317

Idem quoque
riam faciens,
talia

ipse etiam ludaici belli,

memo- 4

quaedam

refert:

>princeps ludaicae

>Etenim in hoc, quod nunc geritur, belle ludaico Barchochebas factionis Chiistianos solos, uisi negarent Christum,
supplicia rapi iubebat.<

>tamquam blasphemos ad
In quibus
libris

etiam de conversione sua,

quam

habuit a gentili 5

philosofia ad verae religionis fidem, quod non absque probabili ratione et examinato iu diclo ad haec conversus sit, hoc modo scribit:

>Nam
10 >famari

et

ego

ipse<,

inquit,

>sectis Platonicis institutus

audiens in-

Christianos et videns

eos

inpavidos ad

suscipiendam mortem
inpossibile

>atque

omne supplicium tolerandum, considerabam, quod


et luxuriis

>esset in malitia eos et in libidine conversari.

quis enim aliquando vo-

>luptuosus
>putet,

deditus,

et

qui humanis

carnibus vesci

delicias

mortem

libenter amplectitur,

quo

scilicet ipsa

confestim careat,

15 >pro

>liceret et latere iudicia, in

qua infamari maluit, voluptate? quin immo vivere perpetuo si hoc magis operam daret, nedum semet ipsum

>statutae ac professae morti studeret oiferre.<

Sed

et

idem ipse

vir

scribit

Hadrianum principem,
litteris, in

susceptis a

Serennio Graniano clarissimo viro praeside

quibus de Christi-

NPOF
3 nunc] nuper Pi
|

barcliochebas

barchocfaabas

PF
\

barcochabas O^

barcoch*bas 0^
serenio

et

om.

NP^

iudicio] ridicio

19 serennio]

NOF

10

15

20

>^
,

>^ >^].
1

,&, ' , , , &, > ^ &,^ ^-^ , > , ,^ . . , > ,.& & , ., . > , . > > ,
318
Eusebius, Kirchengeschichte IUI
8,

9,

>

>.^

>

><.

'Pod- 8

'

d'

9 1

5-11. 15 8.320,7

,
\

lustin. apol. 1, 68

ATERBDM^;^

,
I

der

Mann

hiess

C.

Minicius Fundanus, Prosop. imp. Rom.


2

2,

377

BI)MA
corr.,
7

durch Rasur

/.&

^
10 13

lust

sind

durch alten Fehler weggelassen

T'BDM
lust
|

BD TcERBDM
lust
I

CrrnxD
B' ovv
jectur

Tgl. zu 316, 18
|

1 7/18

19

& '^ ' & & & )& & &


RBDM^"
|

ATER^" T^E

14
|

5 de

TEREDM^Iust
lust
lust

^
Oh
|

ATERB
|

;DM

7/8

TrER

Tr

lust,

vgl.

zu 9

9 nach

R*

ARc2'
\

TcT^E

1011

>

12

TERBDM do
AT*
|

15

16

lust

HS
1

serennio

und

serenio

HSS
ovv

17 ^ot ovv
ne
et

ATERBcDM

oi

Tust

innoxii

nach Con-

Rufinus IUI

8, 7

9,

319
esset

anis

percontabatur,

rescripsisse

quod non

iustum

Christianos
et

nullius criminis reos absque iudicio legibusque puniri.

simul

exem-

plum

epistulae ipsius subicit continentis

hunc modum:

[Villi]

Exemplum

epistulae imperatoris Hadriani ad

Minucium Fundanum

proconsulem Asiae.
>Accepi
litteras

ad

me

scriptas a decessore tuo Serennio Graniano


silentio praeterire,

>clarissimo viro et

non placet mihi relationem

ne

et

>innoxii perturbentur et calumniatoribus latrocinandi tribuatur occasio.

>itaque
10

si

evidenter provinciales huic petitioni suae adesse valent ad- 2


eis

>versum Christianos, ut pro tribunali eos in aliquo arguant, hoc


>qui

exe-

non prohibeo.

precibus autem in hoc solis et adclamationibus uti

NPOF
2/3 exemplo

P
\

4 fundanum] P^ fundaninum 6 serennio]


serenio

(?)
\

iV fundanium N-PaOF
7

5 proconsule

NF

NPF

et 2

om.

, , . '^ 7] >' , > >. '


>&, >. >.
>
320
Eusebius, Kirchengeschichte
9,

11, 1

im

)!

7]<.

10

'
. .
1

20

>, ,, >- , > ,, >, >3 >?.} '


><.
13/14 Iren.
3,

, .&, ^
'^
,

^& ^^ ,,
3-

10

3 ' &^' ^
Eus.

"^

11

ATERBDM^^
3

RBD

lust

9 / ^-BDc 11

>
15

TER

- & ^]
3,

[=

6, 4]

18-24

Iren. 3, 4, 3

ATERDM
|

lust

aija
7

rt

>

TrR

AT

EM, Tc

getilgt

nicht bersetzt
|

11 il

ERM

10

11 ^v

ABDM
corr.

12

iyyeivba
\

BD

13 /3
\

AD
1

14

2"

15

BD

17

'
[=

18

Dr
74, 2]

Epiphan. 41,

300a.

42,

gegen die Zhlurg sowohl Eusebs wie des Irenaeus


|

octauus Iren vgl. 322, 4


Tcu?.iv

22

-?.)

BDM

ATERBcmDMr

>

i Irenlat

18

13

Ic,

20

^,
,

302 d.

Cyprian. ep.
6, 4],

[vgl.

unten

ATER

Runus
>eis

im

9,

11,

321
si

non permitto.

etenim multo aequius


si

est,

quis volet accusare, te

>cognoscere de obiectis.

quis igitur accusat et probat adversum leges

>quicquam agere
>niae gratia

>supplicia statues.

memoratos homines, pro merito peccatorum etiam mehercnle magnopere curabis, ut si quis calumquemquam borum postulaverit reum, in hunc pro sui neilliid

>quitia suppliciis severioribus vindices.

[X]

Verum Hadrianus
anno diem Imperium,
obiit,

post haec

vicensirao

et

primo sui priucipatus

10

et

Antoninus cognomento Pius

Romanorum

suscepit

huius primo anno Telesforus annis undecim sacerdotio in


administrato vita
decessit, et Hyginus episcopatus sortem verumtamen Irenaeus refert Telesforum

10

urbe

Roma

Romanae
martyrio

suscepit ecclesiae.

vitam
erroris

finisse,

simul

indicans

Hygini

episcopi
et

temporibus

Yalentinum

auctorem
illius

Valentinianae
principem,

haeresis

extitisse

Cerdonem
est,

quendam
15

quem

postea Marcion

secutus

eosque uno tempore Romae, sed diversis impietatibus ferbuisse.

scribit

autem
[XI]

ita:

>Nam
>cionem
>et

Valentinus venit

>poribus Pii et ad Anicetum usque duravit.


fuit,

et

invaluit autem tem- 11 Cerdo vero, qui ante Maripse sub Hygino, qui erat in urbe Roma ab apostolo

Romam

sub Hygino.

20 >nonus episcopus,

venit.

qui tarnen aliquando quidem quasi paenitens

errorem confitens excusabat,

aliquando
in

>etiam publice impietatem docebat.


>tatis arcetur<.

rursum occulte, interdum quo convictus a coetu fraterni-

NPOF
1

ualet

P2

8
\

obit .Y
ferbuisse]

romanum

10

discessit
\

re/

P'

15

sed]

sed et
II.

PF

XO'F

efferbuisse PO^-

18 cerdon P^
21

Ensebius

322
ot

Eusebius, Kirchengeschiclite IUI 11, 2

> \^', / > > , , &. > > <. ' >^ , ' , , &, ' &
iv
JtQog

^ ?]

'

> >7

)]

vjto

&6

'

'

20

> 2

> ?.7) <.


>(
P..OJV,

> >
1

> ^>^,,
>>
^
1,

13-15
Iren.
1,

'?/'
Iren.
1, 1,

310 1825

27, 1. 2 21, 3

1113
34,

Iren.

1-9

13,

Iren.

Epiphan.

20

ATERBDMi;^
R
4/5
4,5
|

4 tv //

Jj
1

BDM

ATER
\

corr. TcDi"

>
6

4 octatmin

Iren vgl. zu 320,20

T'D'M

TcE
12

19

>

+
1

ATiRBDM

18/19
eben
|

DM DM
diese

11

rf'

>

19

ARBDMyi
23

l)er

Epiph

Iren

20

21

M^
Epiph Theodor.

RD
Epiph

1,

25

& /.^
iis

qui sacraninr
\

BDM

ATER

Rufinus IUI

11,

2
libro.

323
in 2

Haec autem dixit Irenaens in tertio adversus haereses primo autem libro nihilominus de Cerdone haec dicit:
>Cerdo vero,
>sumptis,

a sectatoribus
venit sub

Simonis impietatis

suae

occasionibus

Hygino ibique docuit, quod is qui a lege >et propbetis praedicatus est deus, non esset ipse pater domini nostri >Iesu Christi, qnia ille quidem notus esset, hie autem ignotus, et ille cui succedens Marcion Ponticns absque re>iustus, hie autem bonus.
>verentia ulla blasphemans auxit doctoris insaniam<.

Romam

Idem quoque

ipse Irenaeus

inmensum profundum Valentini

erroris 3

10 de materia et ceteris validissime coarguit et serpentis in

modum

caecis

semet ipsum latebris obtegentem

lucem protrahit ac denudat. his 4 adiungit et de Marco quodam, quem dicit magicis artibus inbutum apprime enituisse. de cuius profanis superstitionibus et arcanis non tarn
in

sacris

quam

sacrilegis et mysticis miseriis ita scribit:

15

>Etenim quidam eorum thalamum construunt


>initiandi celebrant

genus,

>verbis

non tam

sacris

et nefarium quoddam tamquam secretis quibusdam carminibus ac quam execrabilibus eum, qui introducitur, con-

>secrantes;

spiritales

nuptias aiunt esse

quod

faciunt, instar videlicet

>supernaram coniugationum. adducentes vero eos ad aquam et bapti20 >zantes, haec super eos proferunt verba: in nomine, aiunt, ignoti patris

>omnium
>alii

et in veritate

omnium matre

et in eo, qui descendit in

lesum.

vero

Hebraica nomina ad pavorem audientium super


terribiliter

eos,

quos

>initiant,

obloquuntur<.

NPOF
1'2
in

primo
I

a.

libro om.
et]

succedens]
et

PO

succedit
et
1

NF
\

9 pro-

funde
et

Pi

10 materia
|

materiae

Pa

P^ materiae

P^

13 apprime]
in-

adprimae PO-

14

miaeriis]
\

NOF

mysteriis
|

17 introducitur]

troducitur uel inducitur

POF

18 aiunt om.

22 haebraica
21*

in he-

braica

10

20

>,

., \, . ^ '', '& , -. ^ ' ,. ^ ^^ ,>> .. ^ . . > . , ,> >


,
324
Eusebius, Kirchengeschichte IUI 11,

610

/
,

?)-

'

>'

>

>.
1

/ > ^
)
unten
4, 22,

<.

'&
3

810

1 23.
|

. <.
25/26

10
tcv

2(3

lustin. apo). 1,

ATERBDMT^
KR^I

vyiHJvov

2 (>-

R
10

PiRM
16

BDM
bezeugt

Just

20

^>

'^ ) '
12

DM
114
|

lust

BD

18

19

. Tust HS >

& ,
AER/i

),() ATER ',)


|

Mein

Tr
alter Fehler fr

Tust HS, beides sind

Glosseme
|

mit fr lustin richtiger Conjectur


ov [ov T'J
statt

ATcERBDrMc^"^
und nachher
lust

'

^*

22 ov

ol
|

.)26

lust HS', falsch

HS

Rufinus IUI 11,

G 10
scribit.

325
quarto autem episco- 6
ecclesiae sacerdotium

Haec de sectatoribus Marci Irenaeus


patus sui anno

cum

decessisset Hyginus,

Romanae

Pins suscepit, apud Alexandriam vero Marcus, tertio decimo anno epiqui Marcus, cum decem annis sacerdotium ministrasset, Celadioni post obitura suum ecclesiae gubernacula in urbe Roma quindecim annis in sacerdotio exPius dereliquit. cuius temporibus Hegesippus pletis Aniceto post se tradidit sedem. venisse et permansisse inibi usque ad refert semet ipsum Romam

scopatus sui Eumenide defuncto.

"

Eleutheri,
10

qui

post Anicetum

subrogatus

est,

episcopatum.

quibus 8

temporibus simul fiorebat lustinus in habitu filosofi divinum praedicans verbum et fidei nostrae rationem tam scriptis voluminibus quam
vivae vocis adsertione defendens.

commemorat de
denique
15
ita ait:

eo,

qui et adversum Marcionem scribens, quod adbuc superesset eo tempore quo scribebat.

>Marcion vero quidam Ponticus, qui hodieque superest, docet homi- 9 deum maiorem conditore deo. haec ille homi>nibus ingerens et daemonibus adiutoribus utens, multis blasphemare
>nes alium credere esse

20

creatorem omnium deum ipsum esse patrem et tamen quendam, qui quasi maior hoc esset, >omnes sectatores eius Christiani appellantur, ita nimirum sicut omnes >communi vocabulo, cum diversae sint sectae, philosofi nuncupantur<.
>persuasit,
>

ut

negarent

Christi,

sed

alium

Sed

et

post pauca nihilominus dicit:


et

10

>Est autem

nobis liber

adversum omnes haereses compositus,

>quem,

si vultis

decurrere, dabimus<.

NPOF
4t

marcius

9 eleutherium

326

10

> \4, > }]() '^ ) , ) ^ >9 3^ <. > ,^ ^ ^^ ^ , > .


&,
>

d'

'' )\4'^ .
Eusebius, KirchengeschicMe IUI 11, 11

13,

lovoxlvoq

y.cu

11

12

>).,

13

713

lustin. apol. 1, 1

S.

330, 19 Chron. pasch. 484,

ATERBDMJS:^
1

Schw

324, 10

324, 2

TER
3
Tc'j

>
Ti

+
|

Bc

BD 1 ER 12 hiQovo TcERBDMZ.l
|

^10-485, 18

>

AT'
|

evossL >
TcR

+ Tcm
|

am
D'

Zeilenende

>
\

B'

Bc

lust

>

^
Tust

>
vlGi

+
8

HS,

muthet

fr lustin Hoi't journ. of phil. 1856, 155;

Schw

Rasur Tr

TERBDM^

]
De
|

^)
7/8

ATcERBDM^

ver-

auf

lust

HS

> 2^
12

> >
13

dem ganzen
\

DM
lust

;/

>
ATr
14
I

BDr

T'Di

\
|

DM

und

ERM
BD
17

[Tc unleserlich]

>

TERDM
\

lust

oder

defero

RM

15
S.

17

?.) >

U
+
dies

11

324, 10

D' Chron pasch


4]

Dem, zum Folgenden gezogen

330, 19

Harnack [Tu 13 Heft

versucht die christlichen Interpolationen

von dem echten Bestand zu sondern, ich halte


setzung einer lateinischen Flschung

ganze Edict fr die ber-

Rufinus

11, 11

13,

327

[XII]

Hic autem ipse lustinus


insigne, sed et alios libros

scribit

etiam

contra

paganos volumen IB 11
dirigit,

pro nostra religione, in quibus ad Antoniscribens et

num
5

principeru,
in

qui cognominatur Pius, sermonem

ad senatum,

urbe

etenim
de

Roma maxime

consistebat.

denique in
iinde
esset,

uno ex

bis

libris

etiam

semet ipso volens,

quis

vel

ostendere, hoc

modo

scribit:

>Imperatori

Aelio

Hadriano

Antonino

Pio

Caesari Augnsto
filio

et

12

>Verissimo

filio

filosopho et Lucio filosofi Caesaris proprio

ac Pii

>adoptivo, amatori sapientiae et sacro senatui atque


10 >pro
viris

omni populo Romano


odio labofilius

ex omni genere

hominum

congregatis et iniusto

>rantibus

ac non digna patientibus lustinus Prisci

Bacchiadis ex

>urbe Neapoli Palaestinae unus pro omnibus hoc defero postulatum<.

Sed
iuriarum

et

intei-pellatus

idem imperator

in Asia ab

his qui vario in-

7r

genere adfligebantur, tale rescriptum ad universos Asiae po10 pulos promulgavit:


[XIII]

>Imp. Caesar IVIarcns Aurelius Antoninus Aug. Armenius, pontifex 13

NPOF
his
I

07)1.

Pa
I |

imperatore
et om.

P
\

filio]

PF

cum
\

Graecis, om.

NO

11 bachiades

13

16 antonius P^

armenicus

,, >' > >


328
>

Eusebius, Kiichengeschiclite IUI 13,

>\

>/

, ^& '
,

2.

.
|

1/2

sprachlich uud sachlich falsch

^
Unruhe

>

, ^

' '. ?.
(
ad

,|

.'^
^

^^'

''

>
Tc

Chron pasch
|

>'+

4
|

Chron pasch

TERBDM
macht ihr
fest

Chron pasch ahova

5,6

, ./ -/ ^[: , ,. -& [., , ).' , ^' . &, - , ^ . ) ^[ &, [ , , ' ., ^ [. ^ ^' ,^ ^


(1e7in

Chron pasch

damit dass ihr

nidcr

sie

errerjt,

ihren Gedanken

uos confirmatis eorum

quos persequiniini, sententiam


ovq

in der Stelle steckt ein voreusebianischer Fehler;

',

326,17

330,18

Cod. Par.

40, nach den Apologien

lustins, unter der

ber-

schrift

iSov-

HS,

10.

Dec.

verbessert von Schw]

-\[:-.~~-\

HS]

>/

,.,
x)v

[?.]

''
[

HS]

HS]

HS]

-,
&'

//

'

..

xijv

'^

?.?.^
6

. .
HS]

HS]

/.&^

,.
,

hnl

Rufinus IUI 13,

2.

329
universis simul plebibus
ipsis dis

>maximus, tribuniciae potestatis XV,


>Asiae salutem.
>ne

cos. 111,

Ego quidem non ambigo etiam


lateat.

curae esse, 2
eos

qui noxius

multo enim magis


vobis.

ipsis

convenit panire

>qui sibi

immolare nolunt, quam


sententiam
esse,

sed yos confirmatis eorum quos 3

>persequimini,
*et

quam de
et

vobis habent, dicentes vos impios

sine

deo

unde

optabilius habent aniuiam ponere pro deo

XPOF
1 xu]

NO

quindecies

PF

consul tertio

POF

10

- -,, , 3,^ , & -. > , ' ? ^ >& >, >. ,> ^ .,


330
Eusebius, Kirchen geschickte IUI 13,

> ^7] >&^]


> > >

> > >


>'
>&''

48

vjtig

-'

>.
>&'

7} {} &,

>
20

^<.

7]
20

,,
|

S. 332,

2 vgl. unten

4,

2, 10

ATERBDM^-yl

,
1

Chron pasch

TcEBDM Chron ATEBDM


con:
|

pasch

AT^R
[ex
sil]

Chron pasch
auf Rasur Tr
1

aus
5/6
Sil]
1

4/5
|

5
pasch

ER
8

falsch
OL

ATEBDMS' Chron
Rasur,

|
|

^&
[ex

AT'TrRB, Dr auf

-'

ov

unverstndlich, der Fehler steckt in

' ov

pasch

+ TcTr

] >

TEDiM^"^
r/)v

ARBDr Chron pasch


corr.
|

TS

TcTr
gv
|

Chron pasch,
1

corr.

Tc

d/)

auf Rasur von 12 Buchstaben Tc

&
\

Chron pasch ov TcE

> T* Chron
|

8/9

Chron pasch

>
13 >}

10

>

/
?]

TER

ATER
|

16/17

^ )
12
| \

>
BDM

TcmTim

Chron pasch Chron pasch

T'ERBDM

Chron pasch

17

DM

20

ERM

Rufinus IUI 13,

4 S

331

>suo

et

mortem

libenter amplecti

quam

vobis talibus adquiescere et in

>vestrae
>facti

religionis

iura

concedere.

de motibus autem terrae,

qui vel

-t

sunt vel etiam nunc fiunt, absurdum non erit maerorem vestrum

commonitione solari. quoniam quidem comperi, quod in huius>cemodi rebus ad illorum invidiam communes casus transfertis. in quo 5 >illi quidem maiorem fiduciam accipiunt apud deum, vos autem in
>iusta
>gitis,

>omni tempore, quo de talibus ignoratis, ceteros quidem deos neglecultum vero inmortalis dei, quem Christiani colunt, expellitis et

>deturbatis,

usque ad mortem cultores


quibus
rescriptum
est

illius

observantiae persequentes.

10 >super quibus plurimi ex provinciis iudices etiam venerabili patri nostro 6

>3crip3erant.

ab eo, ut nihil omnino molestiae

huiuscemodi hominibus

nisi si forte arguerentur aliquid >adversum Romani regni statum moliri. sed et mihi ipsi de bis quam >plurimi rettulerunt, quibus ego paternam secutus sententiam pari mo-

generarent,

15 >deratione

rescripsi.

quod

si

quis

persistit
ille

>absque ullo crimine movere negotia,

huiuscemodi hominibus quidem, qui delatus pro hoc

>nomiue

fuerit,
is

absolvatur,

>Christianus.

>obiecit, existat.

etiamsi probetur id esse, quod ei obicitur, autem, qui crimen obtendit, reus poenae ipsius, quam proposita Ephesi publice in conventu Asiae<.

IUI] 20

Haec

ita

gesta esse testatur etiam Melito episcopus ecelesiae Sar- 8

NPOF
3 faciunt
talibus

P"
i

maerorem] memorem

P*
\

quod

et alibi
I

P"
12

qui de
nisi
si]

Pb
nisi

10 plurima P plurime P^
|

prouiucia

P-

NO^F

PO^

19 proposuit .V

20

esse gesta

332

Eusebius, Kirchengescliichte IUI 14,

. ty.

.
jrauya

rjftg

10

20

\{ . ,' ?] >. &\ ^ >. . . > .^ . > > >^,. \ > ) >
>(}.\ >/.
>/'

'.(.
Iv
//

jtQog

^ . .

ytvtoB^ai

'' '
6
2

14

>\

>&.

^,-

),

>/.^
3-6

vgl.

.
unten

, ,
^,
>
xv
\

7-

24, 16

10 S.

()
320, 14

2
|

3 /J

6o>R
KRBDM
12 tV2

BD 3 KB ERM |9rc/i5>B + Bc
I

Iren 'midtis eis]

>

14

> AT' ivoJ


16
?)

alter Fehler fr

rung des Polykarpos

/ . .
1
18

>
|

Iren

> Iren

17

7 '^. ^
ATiRM
|

111

.
R
|

334, 15 Iren. 3, 3, 4

BD
|

>' +
Tcm

Tc

[getilgt],

tOjv

Iren

BDMjriren TcmEBD

ATER
|

15

Iren

15/1G

Irenlat

>

'

(^ TcERD
Iren
|

Iren {inne haben) die berliefe-

22

TERBDM

.
|

Iren

> TER

&Tr

Irenlat

24

23/24 im
corr.

Rufiaus IUI

14,

16
fide

333
nostra ac

densis

in

eo libro

Cjuem

ad

imperatorem Verum pro

religione conscripsit.

Qua tempestate
carpum
5 de

etiam, Aniceto

Romam
scribit,

venisse

atque
refert.

habuisse

paschae die

Irenaeus

Romanae ecclesiae praesidente, Polysermonem cum ipso Aniceto sed et alia quaedam de eodem Poly-

/J 14 1

carpo

tionis inserere.

quae mihi dignum videtur corpori huic nostrae narratertio igitur libvo adversum haereses haec de eo me-

mo rat

Irenaeus:

10

>Polycarpus<, inquit. >qui non solum ab apostolis eruditus est neque 3

>solum conversatus est


>apostolis

cum

ordinatus

est

bis, qui domimim viderant, sed et ab ipsis Smyrnaeorum ecclesiae episcopus, quem nos
-4

diu etenim permansit in vita longaeva aetate perdurans nobilis vivendo, sed et moriendo nobilior 15 >extitit, quippe qui vitam martyrio terminavit. docebat autem semper
>et

>quoque in prima aetate nostra vidimus.

quae ab apostolis ipse didicerat, et haec ecclesiae tradebat, quae ducenda sunt, quorum testes sunt omnes ecclesiae quae in >Asia constitutae sunt, et ii qui per tempus etiam nunc in Polycarpi >successione perdurant. multo autem verior et fide dignior hie auctor
>ea

>sola vera

20 >ecclesiae

est

et

veritatis

testis

quam

Valentinus et Marciou et ceteri

>perversae mentis homines.

qui etiam sub Aniceto

Romam

perrexit et

>multos ex supra dictis haereticis ad ecclesiam dei convertit, hanc solam >praedicans tenendam esse veritatem, quam ipse sciret se ab apostolis
>suscepisse,

quam

et

tradebat ecclesiae.

et

sunt adhuc etiam qui au- 6

NPOF
1 uero .Y
|

et

om. Pi
etiam"'

14 lougaeuitate 0'

18 h

19

luul-

tum P

24 adhuc

etiam nunc 0' adhuc etiam nunc

PO-F

10

> ^, > >


><.

>

>^ ^ >' >'


> >.

- )-^ & , ], , ,^ >- ^) ^


334
Eusebius, Kirchengeschichte IUI 14, 7

l,

Iv

(]

>y.c

>0^

>ljcei7t(6v

^.

-:)

vovd-to'iav

^ ,
^-

20

',] , \4 , . , . , ,, }
<.
6

7],

&
3

10

15

&Petr.
8,
7].

912
1, 13. 21].

Tit. 3, 10.
2,

Petr.
3,

16-18
9].

Polyc. Phil.

1,

[=

Petr.

1, 8j.

2, 1

[=

[=

[=

Petr.

2, 11].

7,

[=

Petr. 4,

[=

Petr. 2, 24. 22].

10, 2

[=

Petr. 2, 12]

ATERBDM.r^
3

}
I

>

Iren [quod ihneat ne

]
|

mart. Polyc. Mosq. 22, 2 Hieron. de


|

uir. ill.

}
17

5 im-

ATE
ERBDMyl
cognosco
|

R
te

Iren Chron pasch 480, 3

Tc

[getilgt],

mart. Polyc. Mosq. 22, 2


Iren

AT Hieron.

Chron pasch 480, 4

BD

16

>
1 |

]
>

BD
1

EM 21 kd EM TERBDM
TERBDM^

22

&
9
1

ick erkenne

dich

too auf

Rasur Dr
332, 3

15 19
|

19 IE
tV?/

21
1

BD
1

7{

20

>
corr.

21

Tc

24

Rufinus IUI 14,

7-15,

335

>dierunt ab ipso,

quod lohannes discipulus domini apud Efesum, cum


gratia
fuisset

>balneas

layandi

ingressus

et

vidisset

ibi

Cerinthum,

>exilinsset continuo et discessisset


>et

non

lotus, dicens:

fugiamus hinc, ne

balneae ipsae conruant, in quibus Cerinthus lavat veritatis inimicas.

>idem
>sibi:

etiam Polycarpus Marcioni aliquando cum occurrisset, dicenti agnosceuos, respondit: agnosco, agnoscoprimogenitumSatanae.

>tanta

tunc apostoli atque

eorum

discipuli

in

religione

cautela ute-

>bantur,
>Yeritate

ut ne verbi quidem

communionem cum
sicut
et

deviaverant, habere paterentur.

eorum qui a Paulus dicit: haealiquo


et

10

>reticum
>vita,
>sit

hominem post unam

et

alteram correptionem de-

sciens

quia perversus semet ipso damnatus.


scripta pervalida, ex

est

huiusmodi
fidei eius

peccat,

cum

extat et epistula Polycarpi ad Phi- 8

>lippenses
>si

qua formam

ac praedicationis

qui forte salutis suae sollicitudinem gerit, capere potest<.

15

Hactenus Irenaeus.

Polycarpus vero

in

ipsa

epistula

quam ad

Philippenses scripserat, utitur testimoniis de prima Petri epistula.

[XV]

Sed enim Antonino, qui Pius cognominatus est, vicensimo et se- Je 10 cundo anno principatus exacto, Marcus Aurelius Verus et Antoninus quo in tempore Polycarpus 15 1 filius eius cum Lucio fratre succedunt. 20 maximis persecutionibus Asiam quatientibus vitam martyrio finivit. de quo plane necessarium duxi memoriae tradere, maxime cum scripta

NPOF
3 exsiluisse
\

dicente

tanta om.

Pi

9 habevi

14

quis

17 antonio P

336

Eusebius, Kirchengeschichte ]I1I 15,

10

20

,, , .., ^ ^^ ^, ,- . , .& &^ ^ , ^


.

> ^] > ., >,, > >


> >^

^.

,
?/

&

?)

X7]

^?].

6<.

,
1

,, ^,
27
T^
\

410

Mart. Polyc.

11 S.

340, 22 Mart. Pol.

ATERBDMJS:^ 2 TER
Tc unleserlich
|

13
Tt'jv

14

16

&
ABDM2'/i
\

4/

->

->
14/1
| |

Tr

BD

TEBDM
| |

17

Dr auf Rasur

ABDM^
Mart)

TER
Di-m
|

21

23

24

>
',

/9/^ ARcBDM )o^c;.o/zvo^)TER' 2 D' +


1 |

getilgt
|

jit>Bi

getilgt

con.

'

{^ 18

?.-

+ Bi

Rufiuus IUI

1,

337
2

extet
data,

epistula

ex

persona ecclesiae

quae de martyrii eins beato


est:

fine designat.

Smyrnaeorum ad Ponti ecclesias cuius exemplum infra

scriptum

>Ecclesia dei,

quae
et

est

apud Smyrnam,

ecclesiae

dei

constitutae 3
ecclesiis ea-

>apud Filomelium
>tholicis

omnibus, quae ubique sunt, sanctis

misericordia et pax et Caritas dei patris et domini nostri lesu


multiplicetur.

>Christi

scripsimus vobis, fratres, de martyribus et de

>beato Polycarpo, qui velut signaculo

quodam

martyrii sui finem per-

>secutionibus posuit<.

10

Et paulo post quaedam scribunt


>Deterrere

describentes etiam ceterorum

martyrum agonas

talia 4

etenim

volentes

inspectantem

populum,

nunc

flagris

>usque ad interiora viscerum martyres laniabant, ita ut abdita corporis


>et

quae natura in arcanis locaverat nudarentur, nunc autem marinas

>cochleas,

quae conchylia vocant.


martyribus

et

acuta quaeque fragmenta in dor-

>sum
>genus

supinatis
et

substernebant:

poenae

speciem
sed
in

in quibus omne tormenti consumentes ad ultimum devorandos eos

>bestiis

exponebant.

bis

praecipue

designatur vir fortissimus 5


virtutis

>efloruisse

Germanicus nomine, qui per gratiam divinae


A^olente
ei
ille

metum

20 >corporeae fragilitatis exclusit.

namque proconsule

persuasioni-

>bus adgredi virum et obicere


>ipsius

primae
nihil

miserationem capere,

aetatis flore debere eum suimet moratus sponte dicitur praepa-

NPOF
5

filomelium
|

PO^F-

tilemolium

XF^

filimolium
|

0'
|

8 signaculum
litn-i

quoddam
Eusebius
II.

15 concilia uocabant

21

flore]

scripsi florem

22

.. . & <.^^ &^ , 338


Eusebius, Kirchengeschichte IUI 15,

610

/.^

' hm

10

^ -- ^ .
'

,, ^ , ., ., . . - -. '^ ,
> ^'
-

20

^
{^.
1

.']}
2
+
dieser

- , ^
^.

oic

'
^

^ '
-

& {),
|

^
Tc,

10

ATKRBDM^^
ARcBDM
Trm
Martlat

Welt

Imius uitae

^
\ |

auf Rasur eines Buchstabens TcTr

7
|

{<hv Mart)
|

> TERBDM^
115

13
Dr

T'mBDM

14
16

28
25

vgl. zu 346, l

{ /
und
21/22
I

. .^
Di
corr.

>
TER

corr.
|

B^

] / ^
TER'
|

>'+

Mart

> ,

durch Rasur

von

TcERBDM

AT^

ABD^
TER

TER

DM

ATER

^
|

DM
Martlat
|

Mart

10

^
D^

corr.

nach

21
alter

22

^6 > > + '

Mart)
corr.

Interpolation des Martyriums

24

Dr

T^M

corr.

Tc

>

auf Rasur

Rutinus IUI

15,

G 10
tardantes increpans poenas

339
et

>ratam
>inic|uae

sibi

bestiam provocasse
insigni

veluti

huius vitae ultro velocem expetisse discessum.

verum cum ex

>huius
>et

morte stuporem cepisset adstantis populi multitudo totius Christianorum gentis mirari virtutem de contemnenda morte
7

tam

>coepissent, conclamant omnes: tolle impios, Polycarpus reqiiiratur. sed >uum ex adclamatione gravis perturbatio fieret, Cointum quendam natione >Frygeai nuper de suis regionibus adventantem accidit primo quidem
>bestias

ceteraque tormenta sponte lacessere, dehinc fractis animis ce-

>dere,

ad ultimum etiam salutem segnitia perdere.


procacia
ipse

quae res

eum ad

10 >martyrium
>declarat.
>evideiis

potius

et

temeritate

quam

devotione prosiluisse

namque

se iudiciis ingesserat.

victus itaque

exemplum

omnibus dedit cautius in rebus talibus et circumspectius agen>dum. quia non temeritas, sed fides et modestia coronatur. sed de bis >quidem talia gesta sunt, insignis autem vir Polycarpus primo quidem, 1> 15 >cum audiret vulgus in se adclamationibus excitatum, in nullo penitus >motus est, sed mansit inpavidus. tranquillus namque erat moribus et >serenus aspectu. qui cum in eadem civitate vellet interritus permanere, >adquiescens tamen deprecantibus se familiaribus suis ad agrum quendam >civitati proximum secedit atque ibi cum paucis die noctuque nihil 20 >aliud quam in orationibus permanet, pro pace ecclesiarum, quae ubique "sunt, supplicans deo, quod ei facere in omni vita sua moris perpetui >fuit. sed is in oratione positus ante triduum quam conprehenderetur 10 >visionem videt per noctem, cervical capitis sui flammis esse consumptum.

yPOF
6 cointhum
ad] et .V
I

PbQ^F^ corinthum KPcO'-F'^


se

S lacerasse

9 eum

15 in

um. .Y

17

uelit

PF

21 deum

23

uidit

PF

22*

340
voiitvov.

^
ta

toi

rrciO)/

10

20

). ,-^^. . ^^ ) ),& ,.]/ , . . '. 3 ^ ' , . ^. ^ ..


-,
}^

,^,
.

.?] ^ ,^ . ^
Eusebius, Kirchengeschichte IUI 15, 11

JcartovOL

rfavtv.

:rv<ji

ojrovoij

.^

11

tvd-a

>

coq

^,
vgl. Act. 21, 14

& ^
.
25
S. 352,
\

&<.

.
.

12

13

14

25

>>
TO)V
11

3
2
|

-.. BDM
ATER
Mart
Tc

15

13 Mart. Pol.

819

ATERBDMZ^
1

BD

11 12

ATERDMr

>
(r/)v

ERBDM.4
corr.

Dr
|

20

ABDM.r^

ATEM

^ / ^ ^
>
DM
| |

6/7

BD

10

>
,
D'

TERBD:\I

beides Mart
corr.

HSS
A^

corr.,

15

r)i

>
AT' 2"
|

Mart)

6t in

BD

17

> DM
20,21

19

TER D

20

^-

BD

RBD

und

Mart HSS

Rufinus IUI

1, 11

341

>cumque evigilasset post >suum dixitque pro certo


>turum.

visiim, interpretatus est adstantibus


se

somnium
sorti-

ob Christum per ignem vitae exitnm

inminente igitur quaestione rursus fratrum caritate conpulsus


correptis

H
1-

>conmigravit in alium locuin. quo non multo post inquisitores eius in >gres.si
>eius

duobus pueris

et altero

ex bis verberato per indicium


declinaret dies,
et ingressi

ad Polycarpum perveniunt,
ei transitus
fiat.

cum iam

>ipsum quidem offendunt in superioribus quiescentem, unde


>facilis

cum

posset

>domini
Kl >in

ad alteram domum, noluit dicens: voluntas 13 quin immo et cum conperisset adesse conprehensores suos,
esse

occursum

eis

progressus laeto

admodum

vultu ac placido conpellare


illi

>yiros coepit

cum

ingenti oris gratia, ita ut

mirarentur et stuperent,

>quid tantum studii fuerit, ut vir illius gravitatis et honestatis in tarn

>longaeva
>bendi

aetate

et

tanta vitae auctoritate positus perquiri et conpreille

moratus continuo adponi mensam hosti- 11 15 >bus quasi hospitibus iubet atque epulas largius ministrari, unius horae
sit iussus.

sed

nihil

>ab eis spatio orationis gratia inpetrato.


>repletus,

orabat igitur tanta dei gratia


et

ut

admirarentur omnes

qui aderant

ipsi

qui ad conpre-

>hendendum venerant, paeniterent, quod tam honestum virum ac deo >dignum et ipsa aetate venerabilem rapere iuberentur ad poenam<.

20

Et post aliquanta eadem


ordine

scriptura verbis ipsis talia coniungit ex 15

>Postea vero

quam

finivit

orationem,

memoriam

faciens

omnium,
et

>quoscumque nosse

potuit,

maiorum

minonimque, nobilium

igno-

NPOF
7
illi

offendunt]

NF
|

ostendunt

operiunt
|

possit

NPF
| \

11

illi]

uiri

Pb
'

studerent

"

13 tanta] in tanta Pb
\

15 atque]

XO^F

atque

eis

PO-

ministrare h. un.

22 Omnibus

23 minimo-

rumque

10

>>\'/

20

> >).. > >^


15
1

>,

> ', .^ ^.^ >. \ . ^ >. . - .- & . & , ,&


/
d-voai

>

-> .,,. ^ , -' > > ?.. > ^, - .'/ > )> ?} , >7^; . . ] >342
Eusebius, Kirchengeschichte

>^

.
1, 1(318

1fr

>7]
.

ojc

17

iL

o3c

?/

ot'dfic

18^

7)
>
TER

^,
TcTr
Mart
|

-)>-

vgl. los. 1, 9

15/16

vgl. Act. 9, 7

ABDMMart
beides

2
|

'
4
|

corr.

/'
v/eiu

dass eintrat P. in das Stadion {und als er eintrat)

& & .?. & & &^^


Mart HSS
vgl. 350, 13

ATERM TERBDM
7

beides Mart

HSS

' > R

TERM

ABD

Herr Caesar

dicere
I

dominum. Caesarem

domine [> Caesar] Martlat

BD

11

TERBDr
|

beides Mart

12

gehrte ursprnglich

zum Folgenden
Mart
D^

12
|

14
|

tCol

13
Dr

>

(wegen des Widerspruchs zu

16/17)

corr.

/.

16
Chron

HSS

Mart

{dass) viele {nicht einmal) hrten


|

des Wunders: der echte Text lautete etwa

17

, & &)- & ^


Mart
1

, ,
\

Chron. Pasch. 481, 16 Mart

16

18

/- ?.>
\

15

Doublette zu 12

14

entstanden durch die schon vor Eus. erfolgte Interpolation

1/17

7.

(vgl.

346,2

4),

Mart

Mart

u/eirtis

18

und

Mart

Rufinus IUI

1, 16 IS

343

10

15

et totius catholicae ecclesiae, quae per orbem terrae est, iniam hora progreditar et asino sedens ad civitatem ducebatur, >cum esset dies magni sabbati. pergenti occurrit ei praefectus pacis >Herodes nomine et pater eins Niceta, qui levantes eum secum in ve>hicuhim persuadere sedulo conabantur dicentes: quid enim mali est >dicere dominum Caesarem et immolare et de cetero vivere securum? >haec ille primo tacitus audivit, sed ubi persistebant, ait ad eos: quid 16 at illi, posteaquam >multis opus est? facturus non sum quod dicitis. >nihil se profecisse seuserunt, indignatione commoti cum contumelia >eum vehiculo deturbant, ita ut pedem laederet praeceps actus, sed >quasi nihil fuisset iniuriae, tota alacritate contentus pergebat ad sta>dium, quo duci fuerat imperatus. cum vero tumultus ingens in stadio 17 >ex ingressu eins fuisset exortus, vox e caelo delapsa est: fortis esto, >Polycarpe, et yiriliter age. sed auctorem quidem Tocis videre potuit >nemo, auditus tamen ad plurimos venit. interea animatur ad furorem >tumultus populi videntis, quia Polycarpus introducitur. cumque eminus IS

>bilmm
>stante

>a

proconsule interrogaretur,

si

ipse esset Polycarpus, se esse confitetur.

>ergo, inquit, habeto aetatis tuae reverentiam et parcens ultimae senectuti

NPOF
4:

niceta]
1

P0~

nicetas

NF

niceas O^

',4 5 uehiculo

15 aima-

tur

16 uidentes

PN

10

,^ &'). . , > }, ,' ^ > ), > > ,^ ^, > , >,


> ,^ > >:
344
Eusebius, Kirchengeschichte IUI 15,

1925

-^.

7],

19

>^.

20

21

15

20

& ^^ . > , & > - - . >, ^^ -, , .


>
t
,

>' >, 7) . ^. >. ^

iW

>^

22

>

>^>'
>

'

28

25

> . ; ^ . ^> > .& >


>3
1416 Rom.
13, 1

. ^-

24

25

ATERBDM^"^!
7

^>
|

BDM
1

Mart HSS
Mart HSS
i

)
|

ATER

Chron. Pasch. 481, 12

12
|

17

ATER ATcERMart>TiBDM

ABD/1 Mart
beides

Mart HSS

21/22

26

} |

ABDM > TER

(
|

} )
BDM
und
|
|

Mart

und

}'
ATER
|

14

DM
BDM Mart
|

TERM
1

21

consumi

Mart

22
durch Rasur

ATER

beides

Mart HSS
18

ARBDM^

:tOL}

Mart

AB'Dr

Mart

Di

TER,

AR

BDM Mart

25

TEBDMl^^ Mart

TER

Rufinus

1925

34

>tuae iura

Fortunam

Caesaris, gerens de prioribus paenitudinem et con-

>clama etiam
>luin.

tu: tolle sacrilegos.

tum Polycarpus torvo vultu ad popu- 19


caelum dextera cum sed insistente procbnsule -0
et di-

qui in stadio residebat, aspiciens. elevata ad


et dixit':

>p'emitu procIamaYit
>et dicente:

tolle sacrilegos.
et die in

iura

Fortunam Caesaris

Christum convicia

>mitto te,
>ei

et

Polycarpus ad haec: octoginta, inquit. et sex annis servio nihil me laesit umquam: quomodo possum maledicere et blas-

>phemare regem meum. qui salutem mihi dedit? cumque rursus veheK' >tiam quaeris. ut

>mentius urgeretnr, ut Fortunam Caesaris iuraret: sihanc, inquit, iactan- 21 ego Fortunam Caesaris iurem et qui sim, ignorare te

>simulas.

cum omni

libertate audi a me, quia Christianus sum.

si

vero
2*2

>etiam rationem vis Christianae religionis accipere, statue diem et audi.

>proconsul dixit: suade populo.

Polycarpus
sit

ait:

tibi

quidem respondi;

>docemur enim principibus


l >deferre,

et potestatibus his,

eum

scilicet,

qui religioni non


est

quae a deo sunt, honorem contrarius, populo autem


dixit:

>fureuti satisfacere
>ratas,

non

meum. proconsul

bestias habeo pa- 23

quibus subrigeris,

nisi cito paenitueris.

at ille respondit:

ad-

>hibeantur, nobis euim inmobilis stat sententia nee


>ad

malum

20 >tarentur
>inquit,

per paenitudinem conmutari. ad bona, qui perseverant in malis. tum proconsul: igni te, 24 faciam consumi, si tibi bestiae contemnendae videntur nee pro-

possumus de bono melius autem erat, si hi mu-

>positi recipis

paenitudinem.

at ille:

ignem minaris,

inquit, hunc, qui

>ad

momentum

incenditur et paulo post extinguitur, quia ignoras futuri

>iudicii

25 >piorum.
>his

ignem aeternum, qui ad perpetuas poenas praeparatus est imsed quid moraris? adhibe utrum voles. haec et multa alia 25
dicens Polycarpus coniidentia simul et laetitia replebatur,

similia

XPOF
1 fortuua
ferri
|

'

per fortunam

{et

sie deinceps)

P-

cliristo

NF
\

15 de-

17 subrigeris]

PO^F^

subrogeris NO'^ subigeris F^

19 h

NPF

20 tum] tunc

PF

346

Eusebius, Kirchengeschichte IUI

10

20

) > ..^ > , , >& . > > . ^ ,. ^. > > > , ' '- .' >
>

>.

>

>. >^ 1/ ^ >'


>

>& , ^ & , >


d
6

>& > >


>jTOV

,
&

1, 2631

.
26
27

^.- ^, ?. ,,, ^, )& -

28

29

> >

>

^^,

30

>&

31

>

>

,
|

^. ATP^RBD

ATERBDM^^
1

ABDM Mart
|

TER
4
id-vw
|

// ATERDS'

Mart HSS
beides

>
HSS
|

Mart

>R
Mart

:\Iart

> ' + Tcm


man
verlangt

voreusebianische Interpolationen

und
Mart HSS
|

^
I

altes

BD

idrjv
|

ATERM
12
|

10 aiosaiaQyjjv

14
|

1
\

16

Mart
Glossem,

17

, D* auf Rasur, beides


23
|

man verlangt Mart HSS 19


|

TERBDM BDM beides ATER ATERM


BD
Mart
|

> ^ ^
|

beides

in

und

21/22
|

alle?

>
fjuten

ABDM
24

TER
corr.

Lebensweise

', durch Rasur

28

Rufinus IUI

1, 26-31

347

>ita

ut alacritatem

vultus eins responsionumque constantiam proconsnl

>maximo stupore miraretur. misso igitur curione ad populiini inbet >voce maxima protestari Polycarpum tertio confessum Christianum se >esse. quo andito universa multitudo tarn gentiliiim quam ludaeorum 26
>Srayrnensium
>orum.
>et

civitatis

cum

ingenti furore adclamabant: hie est totins

>siae doctor et pater Christian orum, nostrorum autem subversor deipse


est

qui multos docet,

ne immolent neve adorent deos.

10

ut leonem Poly- 27 non sibi Heere, quia iam editionis >suae mumis explesset. tune illi omnes pariter eonelamarunt, ut Poly>earpus vivus arderet: oportebat enim visionem eius, quam de ardente 28 >eervicali vidit, impleri. quae cum dicto citius gererentur, ipsis populis 29

post haec verba adclamabant Filippo munerario,


dimitteret.

>carpo

qui

respondit

>ligna vel de

balneis

vel de publicis quibusque locis et sarmenta con-

>gregantibus
15

praecipue ludaeis ardentius in haec ex more ferventibus.


veloeitate

>cum omni
>quae
>etiam

extruetus est rogus.

tum

depositis senior indu- 30

>mentis ae zona resoluta caleiamenta quoque pedibus temptabat educere,

numquam
reliqua

nisi

religiosis

quibusque

fide

et ita

devotione seraet

>ipsos invicem praevenientes resolvi eonsueverant.

namque

in

omni

vita

sua

venerabiliter ab

omnibus eolebatur.

ut ergo 31

20 >expedita sunt,

>positiim etiam elavis adfigere, ait: sinite me, qui


>ferre

quae ad ignem pertinebant, cum eum yellent rogo inenim dedit mihi ignis

supplicium, dabit, ut et sine clavorum adfixione flammas immo-

XPOF
1

constantiam] substantiam

2 curione] Cursore
\

F\

neue]

PO

ne
bus

neque
edfl.

11 ardenti

14

in]

ad

PO-

18 praeuenienti-

> , > , , > > >}


348
cJ'

Eusebius, Kirchengeschichte IUI l, 32

<)

'

15

, > &// / , ^ > > > . ,> > > . , . > >

>}

.
. .

39

XslQCtc

jcoirjoag

7] y.cu

jir)00(h9^sic

32 33

20

, > ^ ,.,. >^ & , ^> > - .' } & -,


^.
doSaCro

tr 34

35

> >.

, -.

30

>, >
>).

/.

37

/J

>

>.& >2. /.^


2/3 Sap. Sal.

3.
HSS

^,
|

xhav-

38

39

3.

22 Sa .

Sal. 3, G

ATERBDM^-.i
3 vor

deus

3/4
|

^>
AB
1

ATER
beides Mart HSS

BDM
Mart

beides Mart

| |

TcER/1

>
BD

')
|

TERDM
|

AT'BDM^:
|

beides Mart

HSS
beides

13

(j-

14

HSS

Mart
aivjvua

ATERM^
aiuivojv

alte Interpolation

DM Mart

^
TERBDM

beides

19
|

^ HSS DM
22

ATER
Mart
|

TcERBM

ATiD
26

BDM

Mart

]& ^
beides Mart

HSS
|

ATERDM
oi

Mart HSS
|

18/19

| |

21

auf Rasur Rf

23

>

ATER Mart
\

DM

speculator

27

Rufiiius

IUI 1, 32-39
solis.

349
quibus 32

>biliter

perferam.

tum

illi

omissis clavis vinculis usi sunt


velut
electus aries et ex

>post

tergum manibus

revinctis,

magno grege

>adsumptus acceptabile holocaustum omnipotenti oblatus est deo, has >preces etiam in ijjsa passione profundens: deus dilecti et benedicti iilii 33
>tui

lesu Christi pater, per


et

quem

tni

agnitionem suscepimus, deus ange-

>lorum
>qui
>in

virtutum

et

universae creaturae ac totius iustorum generis,

omnes coram te YiTunt, benedico te, qui me in banc diem atque hanc boram perducere dignatus es, ut particeps existerem marty>rum et calicis Christi tui in resurrectionem vitae aeternae animae ac
mei per incorruptionem
spiritus sancti, in quibus suscipiar in

10 >spiritus

34

>conspectu tuo hodie

tamquam

sacrificium pingue et acceptabile, sicut

verus es tu et sine mendacio omnibus laudo te et benedico te et glorifico te 35 >per aeternum deum et pontificem lesum Christum dilectum filium tuum, 15 >per quem et cum quo tibi in spiritu sancto gloria et nunc et in futura et cum amen insonuisset, oratioue conpleta subiciunt 3G >saecula, amen, >ignem homines ignis aeterni, cumque flamma ingens reluxisset. vidi>mus miracula omnes nos, quibus ea deus videre concessit. ex quibus >et quam plurimi a domino ad hoc reservati sunt, ut adnuntiarent ce20 >teris quae viderunt. flamma etenim in modum camerae curvata specie, 37 >quasi velis navis vento sinuatis, supra corpus martyris stetit, quod corpus >in medio positum non erat ut caro ardens, sed tamquam si aurum aut >argentum in fornace candesceret. tum praeterea odorem naribus hausi>mus tamquam thuris incensi vel pretiosissimi fragrantis unguenti. ad 38 25 >ultimum yidentes scelerum ministri igni corpus non posse consumi,
>praeparasti et praesignasti. ita et fecisti.
>deus, propterea et in

>iusserunt propius

accedere confectorem et corpus,

cui

ignis

cesserat,

>raucrone transfodere.
>restingueret rogum.

quo facto tarn largus profusus est sanguis, ut 39 populus autem miraculi stupore discessit adtonitus,

yPOF
1
solis
I

usi
in]

sunt

6 et uniuersae] uniuersae
\

P
sin**ti

13
|

glorificabo

PaF XO^F

15

NO^F cum PO^


|

16 saecula saeculoium
sinuatis]

21

uelis]

uelum PO^
\

naui

F^

NO^

Pi

sinuati

P-^F

sinuatum 0-

24

fragrantis]

0- fragi'an 0^ fraglantis

KF

flagrantis

10

20

> , ^ )7) . ^, > <. >, >^, . . ->/ ^/ - ^^ & -& &
>^.

> > &^. >, > > >}


>'

> >
350

Eusebius, Kirchengeschichte IUI

15,

40

42

?. -"
oyy.ov
et

>>
>)

>

[\

,& , , ,
6

-,

},

-?]?]
'
40

? -?], :)

'^ -

41

,//.

>

>?]
1

42

03

ATERBDMr.l

ABDM

TER

und

'/.

Mart HSS

23

ADM

TER
b

>
|

oder

admirabi/is

et electus

und

und

Mart HSS

Mart Nachahmer

interpolirt

um

zu ersetzen

^^
I

>

ARBD.4

>

beides Mart

BDM^S

ATER

beides Mart
]

HSS HSS
j

BDM
910
r)

ATER^"

beides Mart

HSS

DM

BDM

12/13

)
16

Mart HSS

ABD
17

'
|

und
durch Rasur
corr.
| |

13

14
15 16
|

"
|

ATER
Mart

durch Rasur corr.

ATERBDiMZ/l

TERBDM

>
TERM
Mart
]
|

und

> Mart HSS > TERBDM beides


ist

Mart HSS

>

beides Mart HSS

19
Mart

oJMVTcmERBDM^> TM
alte Correctur

nach Conjectur, beides Mart HSS


\

20

viov

BDM

ATER

21

>

&
von

Rufinus Uli 1,

4042

31
hie ergo est adet profeticus
est,

>erga electos dei tarn insigni eius favore perspecto.


>inirabilis et electus

tempoiibus nostris magister apostolicus


qui

>Smyrnaeorum
^et

ecclesiae sacerdos,

omne

verbiim,
ille

quod locutus
totiiis

irapletum est et implebitur in futnro.

sed

aemuliis

boni 40

5 >et adversarius

omnium
vitae

iustorum, postquam

vidit,

quod

et

pro martyrii

>gloria

et

pro

egregiae virtutibus coronatus est et per


satis

mortem

>praemia inmortalitatis indeptus.

agere coepit, ut reliquias eius ad

nemo concederet. instigabatur ergo 41 >Niceta Herodis pater, frater autem Dalcae adire iudicem et petere ab 10 >eo ne humandum concederet corpus, ne forte, inquit, relinquentesillum
>sepulturam nostris desiderantibus

>qm
>ista
>e

crucifixus

est
,

Christiani

hunc

colere incipiant,

ludaeis

machinantibus

qui et nostros intentis oculis observarunt, ne

maxime eum

>Christum
15

flammis adhuc ardentibus raperent, ignorantes miserrimi, quia neque aliquando possumus derelinquere, qui mortem pro totius
sustinuit,

>mundi salute
>et

neque alium quemquam


sit

colere, qui

verum deum 42
discipulos

qui solus colendus

noverimus, martyres vero

tamquam

NPOF
1 perfecto
\

est ergo

PF

3 qui] quo P: fortasse quia

uerbo

N(A

13

onu Pi

352

10

>

> > >, > > >> > >


>
>rc
.

>9'^

^&. ,

& , ,& ,
. ^,
[]

, ' ^, ^
-.

Eusebius, KirchengeschicMe IUI 15, 43

47

, ^ .
-

, 03 )

43

44

45

^<.

,3

46

ATERBDM^:^
3

> DM > > T'M


ientes

>

47

ATERM

Mart

4/5

>
9

&
|

BD

ChiOn pasch 4SI, 22

:
|

Philadelphia die
.
.

Scbw

eeteros Martlat

echten verbunden, alles schon in voreusebianischer Zeit

117
schen

>

n-egen des Nacheiferns der

^ - ) ^ >
8

> DM
1

^ ATERDM >
etiam.
alii

corr.

Tc

11

ERDr

-.euf/ten

cum quo

!
Mart
]

D'

coit. Di"

7
|

,
10

beides Mart

HSS
|

Mart

11/12

vo>t

D'

mit den 12

ihiodec-im ex Philadelphia
|

iien-

mart>/rio

consummati sunt

12

Mart

1217

>

12

so/its

inter

Mart; ursprnglich
;

ist

nur

?.?.,

das durch

ersetzt

werden

sollte

diese

Correctur wurde dann durch


|

mit

dem

15

T^TrM
-\-

corr.

Tc

17

19

21 zwiso dass

und

er

dem

ein Glaube der Auferstehung nicht

war

Zeugen Gottes auch er [dem Feuer


|

berliefert

wurde usw.

DM

21

354,

Rufinus IUI

l,

4347

353

>domini diligamus
>et

et

veneremur, quasi integre fidem magistro servantes


fide et perseverantia caritatis opta-

domino, quorum nos quoque in >mus esse participes. nbi antem


.

vidit

centurio

tarn

obstinatam
cariora et

lu- 43

>daeoruni contentionem
>nos

jjositum in medio ipsum corpus exussit et ita

postmodum ambusta
quo

ossa pretiosissimis

gemmis

omni

>auro probabiliora per ignem facta collegimus ac, sicut conveniebat, ex

>more condidimus.
>sed et

in loco etiam

nunc praestante domino soUemnes 44


eins,

>agimus celebresque conventus, maxime quidem in die passionis

cum eorum memorias,


animi
bactenus

qui prius passi fuerant, celebramus, ut

10 >sequentium
>tentur.

ad praecessorum yiam exemplis insignibus suscide beato Polycarpo,

>ex Filadelfia

-enientes

cum quo etiam alii duodecim 45 apud Smyrnam martyrio consummati sunt<.

15

Sed in eadem epistula continebatur etiam de aliis quam plurimis 46 eiusdem temporis martyribus intexta narratio. in quibus refertur, post Polycarpum quod etiam Metrodorus quidam ex Marcionis haeresi
presbyter igni
sit

traditus.

inter ceteros

autem, qui per idem tempus 47

NPOF
6 colligimus
dorus
Ensebius
II.

NF

12 consummati]

POF

coronati iV

15 metho23

354

Eusebius, Kirchengeschichte IUI

10

15

^-. . , . . ^ -- , .^ ^ ^
eu
ov
xc

'
,

15,48

16,

'

20

. & , ^
11-14 TU
3,

)
>

^ -

'

,, , ^
ff.

48

16

440 454

15 314, 17

ff.

324, 10

16,17 334,1921

ATERBDM^^
1

7]
| |

^
et

ATcER seme
disputans etiam in ipsis trihunalibus
|

(
] | |

BDM
Lehre

vor jedermanns Aur/e

docens

ABM

7). ^
',
corr.

>

M.^, auf Rasur D^

/.
BD 15

TERD
1

^ BDM
ATER

ATER

/] BDM '
TKRBDMJS"

TcER
|

10
Papirii

BD

)19

Ic

12/13

Chron pasch 481, 19

334, 19

ERM
| |

ATrRBDM
AT',

'
DM
ATER
| |

durch Rasur

^^

ERB^DM TcERDM
BDM^"

Tcm

'

19/20

20

auditoribus mediis

21

TERBDM

Rufinus IUI 15, 48

16, 2

355

martyres extiterunt, famosissimiis inibi refertur quidam Pionius nomine.


cuius
fiele

per
nostra

singulas

interrogationes

ad populum orationes, docens


et

responsionum constantiam et pro quamqne apud iudices interritus


cohortationibus suis ad consur-

semper
his,

adstiterit

disputans etiam in ipsis tribimalibus, utque


,

qui in persecutione titubaverant

gendum dexteram
fratribus

dederit et in carcere positus qualiter ingressis ad se

pro
.

martyrio

animos ad martyrii tolerantiam roborarit quosve etiam ipse pertulerit cruciatus utque sit clavis affixus et ardenti
et ut

rogo superpositus

in his

beatum

vitae fecerit finem,

si

qui vult

10 plenius scire, ex

quae nobis de antiquis martyribus scriptura conposita est, plenius discet. post haec etiam aliorum apud Pergamum 48 Asiae urbem martyrum gesta referuntur: Carpi cuiusdam et Papirii et Agathonicae optimae feminae aliarumque multarum, quae pro beatis
illa,

]1
20

confessionibus martyrio coronatae sunt.

Cum

quibus

et vir mirabilis.

de quo paulo superius fecimus men-

16

tionem, lustinus
linguae

cum secundum iam librum


et

pro religionis nostrae de-

fensione conscriptum temporis illius iudicibus obtulisset, remunerationem

munus accepit, quodam philosofo quam moribus, dolos viro insidiasque tendente, quoniam quidem saepe cum eo disputans auditoribus mediis non solum obtinuerat eum. verum et vehementius veritate sibi suffragante confuderat, unde et victoriae suae palmam marfidelis

eruditae martyrii

Crescente nomine, cane tarn professione

tyrium percepit a domino.


verus
philosofus
veritatis

hoc autem
in

ita

futurum etiam beatus ipse

ea defensione.

quam ab

eo

conscriptam

XPOF
5 titubaueruut

'

titubauerint P'^

10 nobisj a nobis P(rel


2)

12 paperii
|

XF
om.

16 secundum]

NPa

Ivel

Pi)

secundo P*

F
23*

22 suae

23

percepit'

POF

suscepit

'

10

15

20

>.
,

, ^ ^ & ^' . > ' ,, . > .


> >. >' > "

, > >, , >6


]

> > >03 >. >

^ > > . . >^ , , ?]


356
Eusebius, Kirchengescliichte IIII 16, 3

xai

>&

?}

>

23

/^

^. ^^ ,^ .
d'

. , <.
y.al

3-23

lustin. apol. 2, 3

3-8. 16-23

Chron. pasch. 482, 10483,

22 4/

Plat. resp. 10, 595c

ATERBDMr^
2

TEE,BDM2!/i
|

ATERM
BD
lust
I
|

4/5

no)j.G)v
10
lust

>

.^ ?
IIA

//
|

BD

Chron pasch

TE Chron

/
lust

Chron pasch

pasch
\

'7/8

Tust

BDMZ"

lust

Chron pasch

ATER

sed
lust

vv-

rihv

vielleicht

^^

TERBD2'.4
13

Chron pasch

ABDM2^Iust
Tust

TER

14

ATcER
|

*
TERBDM^* Tust Chron
15
I

21
|

ATERDM
22
uvijQ

^ '
lust
]

TER

]
av^iQ

pasch

>

ATERBD

23

^?v

>

Rufinus IUI 16,

36
profetica

357

supra diximus, aperte.


his verbis:

sicut

erat futurum,

mente praedixit

>Xam
>tate

et ego<, inquit, >spero

me

ab aliquo borum, quibus pro veri- 3


sed
id
est

obsisto, insidias esse passurum, spero baculo aut clava feriendum.

>certe

vel

a Crescente
sapientiae,

hoc non
qui de
esse
et

filosofo,

>amatore

sed

amatore iactantiae.
his

neque enim dignum

,
si

non
est

>filosofum nominari eum,


>et

Christianos sine deo

quae nescit publice protestatur impios dicit ad gratiam et libidinem


et

>eorum, quos in errore positos ipse maioribus laqueis erroris involvit.


10 >si

enim ignoratur ab eo Christi doctrina

ea arguit

quae ignorat,
illis testi-

-t

>nequissimus est et imperitis multo nequior, quia et imperiti vel idiotae


>observant, ne

disputare audeant de his quae ignorant et de

>monium perhibere quae nesciunt. si vero legit, quae apud nos scripta >sunt, et aut non intellexit eorum virtutem aut intellexit quidem, sed
15 >dissimulat,

ne

et ipse

suspectus habeatur in talibus, multo nequior


est,

et

>detestabilior iudicandus
>tatis

qui imperiti vulgi captans faA^orem, veri-

ac pietatis,

quam
sciatis

probat, hostis existit et proditor.

nam

et pro-

>posuisse

me
est.

ei

>conyictus

et in

quaedam. ex quorum responsionibus nihil scire tantum vera sunt quae dico, ut putem vobis etiam
nos
disputationes
adlatas,

<>

20 >quaestionis

habitae inter

ex quibus apervero necdum


vobis audien-

>tissime dinoscitur, quae nostra sunt, penitus ignorare.

>venerunt haec ad notitiam vestram, paratus


>tibus disputare<.

sum rursum

XPOF
1 dixit
I

filocompo P-O'^F
\

locumpo
ad
gi.]

filoc*mpo Pi
\

filocampo

0'
I

et

impios] etiam pios


|

et gr.

16/17 pietatis ac

ueritatis

20 quaestiones

NP

disputationis

NO^

358

Kusebius, Kirchengescliichte IUI 16, 7

ovv

>>
10

> >

15

>.

> >9^.

>, , .^
.

^ ,^ , )
,<.

' ^^ &^ &. ,

17, 2
.

?) , ".
-

^.<. ^
^'/
7/8 Tatian.
2,

{.
-

'20

>
> >{}
.
21,

& >
'
16
ersten

..
.

^ ,' ^ ^ ..
2
20,

1<

2/3 Tatian.

. 36, 26 20 S. 302,

1517

1016

Tatian.

24 lustin. apol.

ATERBDM^-zi 1 >R TERBD 6 15 BD ATER


|

iv2

>

Dl

coiT.
1

T'D'
8

AM
Tat 17

BDM.4

^-

Vertheidigunf/ welche von

ABDM

.
ATERJT

/.
|

ARM
.354,

^
?.
ist

4/
|

Di

corr.

Di

R corr. R'
|

10

>
BDM
\

16

352, 17

D^ 17

ERM
|

18

TERBDM
ffemackt
|

ihm

den Knigen

19

TER

21
|

^]

>

lu-st

HS

22

BD > BD

21

S.

362, 15

ayvivoo
in der

Rufinus

16, 7

17,

359

Haec sunt
dixei'at,

beati lustini verba, in quibus

per Crescentis insidias martyrio

secundum ea quae praeconsummatus est. Tatianus

quoque, vir eruditissimus in prima aetate sua


oratoriam docens, ex qua
et

cum magna

admiratione

non parum gloriae quaesierat, postmodum ad nostra se studia convertens. libros etiam ipse adversum gentes dignos memoria dereliquit, in quibus lustini meminit bis verbis:
>Sed et admirabilis<. inquit. >Yir lustinus satis recte prosecutus
>similes istos dicens esse latronibus<.
est,

Et post
10

aliquanta.

cum
ille,

de filosofis

qnaedam

dixisset, addit

etiam baec

>Crescens denique

qui obsedit

urbem magnam.

in

puerorum
in-

>quidem stupris omnes praeibat, in pecuniae autem cupiditate nullo


>ferior
erat,

mortem vero cum ceteris contemnendam suaderet, ipse >tam pessimam de ea opinionem gerebat. ut lustinum tamquam ultimo >malo traderet morti, pro eo quod veritatem praedicans Yoluptuosos et
10 >deceptores filosofos arguebat<.

[XVII]

Idem quoque
ante
se

lustinus priusquam proprium desudaret, aliorum. qui /z 17 1


extiterant,

martyres

describens

agones,

in

primo defensionis

suae libro talia

quaedam

refert:

>Mulier<,

20 >turpiter
>effecta

>quaedam coniuucta erat viro turpi, quae et ipsa prius 2 haec postquam Christi praecepta cognovit, pudica viro quoque de pudicitia persuadebat, suggerens ei scriptum
ait.

vixerat.

NPOF
6 memoriae

PO

i)

addidit

117

extiterant]

NO"^ extiterunt

PO^F

> ?. ^ >. >


3Q
h
>?/

Eusebius, Kirchengeschichte IUI 17, 3

iovoiv tosod-at Iv

/.^ > 3 -. > /. >,


>?.>7,
,

^ .

jcvql x6?.aOiv ajiay-

10

20

> , -, ' > ^ ) > , &. >& > & - , > , , >. , , >^ , > > >3 '
001

&,
-t

> . ,^& >, , , , > .


.

. ^ ^
\

<

>,

>
'

[bis

?. ],
>
R
| I

1 ^v
7

23
12

8
|

aTERD

&
?)
in
|

a [von 3 tCov

eoJV
10

an],

TERBDM^^
5 11
1

durch seine unreinen Thaten


\

/.?.
TER
|

aTiBDMZ
|

aBDM
lustin

> BD^
22

TcmTmER

)
|

14

>
^/)

BD
corr.

16

aTERM^
D
|

durch Rasur

18

bianische Interpolation

BD TfER

20
21

T^EDM^

a
unrichtig
|
|

>a+
1

a'm

22/23

>,

voreusebianische Interpolation vgl. Buecheler, Rh. Mus. 35, 285

vgl.

zu 362, 18

24/25

>,

voreuse-

Rufinus IUI 17,

39
inminere

361

>esse

in

Christianorum

praeceptis

aeternas

poenas bis
sed
ille

qui

>pudicitiain in vita

sua iustitiamque contempserint.

in

eadem 3

>ubscenitate persistens actibus

iam

suis

alienam a se faciebat uxorem.

>quippe

cum
igitur

nefas

esse

mulier aestimaret in eins mariti contubernio


sed propinquis intervenientibus 4

>permanere, qui naturae lege contempta novas vias libidinis exquirebat,


>statuit
>et

repudiare iura coniugii.

de

mariti

emendatione pollicentibus

conpulsa est in eins rursum

>consortio

residere.

verum

ille

post haec Alexandriam profectus,

cum

>turpius agere atque incestae vitae maiora nuntiaretur


10 >sisse,

augmenta quaeincesti
ille

mulier, ne ultra in coniunctione eius


ei

manens particeps

>hominis haberetur, libello


>maritus,

repudii dato discedit.

tum

egregius 6
ca-

quem gaudere
ut

oportuerat,

quod

in

tantum uxoris suae

>stitas profecisset,

non solum

nihil turpe committere,

sed ne mariti

l >tante

quo emendationem refunovo criminis genere pro >castitate accusat uxorem: Christiana, inquit, est, et illa quidem li- 7 bellum tibi obtulit, imperator, ut primo permitteretur ei rem familirem ordinre, tum deinde responderet obiectis. quod et indulsisti. >verum maritus, cum mulierem non posset arguere, in Ptolemaei cuiusdam 8
>quidem patienter
pro
ferre turpitudinem posset, a

castimoniae

amore

discesserit,

20 >exitium, qui magister mulieris in Christiana religione fuerat.

tali arte

>conversus est. amicum habebat centurionem quendam;.huic persuadet, 9 hoc tantum Ptole>ut percontaretur a Ptolemaeo. si Christiauus esset,

>maeus tamquam amator

veritatis

nequaquam gloriam suae

professionis

yPOF
1 aeternis

rursum

iu eius

17 obtuli

iN""

18

et

om.

19

possit

potuisset

10

20

^ ^.,' , > & >' , > ' > . .>. > ); >, > > , . ^ & > >, > >^- &.-.' & & > >
362
Eusebius, Kirchengeschiclite IUI 17,

>toxiv.

^]

1013

>,

> >

?]-)

\,

10

>.

oiayjjv.

>.

11

1*2

>.

/.,

.
,

.-

13

>
25/S. 364,

[bis

10

^an],

356, 3

],

[von 10

TEEJBDM2'-i4
7

BD

&
r;
I
|

>D
\

'
?)'
i

TcERBDM

a qtiod
\

est

/'?]
16

/ bezeugt
1

9
]

'13

911 AT(ERM>:> T^BD

17

.}
19

lust
|

HS
18

?.)
>
D^

gnzt Valois, fr lustin richtig

lustin [Q. Lollius Urbicus Prosop. imp.

Rom.

ATER

interpolirt
lust

21

Toioi-Tojv

yivijjaxojv

BDM
lust

>

&
+
D^
2,

>
1819

D'

Dim

er|

297]

?./
25
?/
|

22

>]

HS

beides interpolirt

25/S. 364,

ABD^I^"

TER

und

auf Rasur R

Rufinus IUI

17,

1013
est.

363

>occultans, percontanti Christiannm se esse eonfessus


>tinuo

hunc con-

multo tempore squalore carceris >maceratura ad ultimum Urbicio iudici obtulit. a quo simili modo hoc 10 >solum interrogatus est Ptolemaeus, si esset Christianus, qui rursum
centurio in vincla coniecit et
5 >tanti

boni

sibi conscius

divinam religionem prae

se tulit et de Christi

>magisterio
>est.

ac

totius

boni institutionibus publica confessione testatus


post

qui enim negat quod est, sine dubio culpabile iudicat esse quod 11

>negat.

continuo

igitur

confessionem ab Urbicio
vir.

duci

iubetur. 12

>Lucius

autem quidam Christianus

videns tarn temere latam sen-

Urbicium: quid quaeso causae est, quod neque adulneque corruptorem aut homicidam vel latronem raptoremque >aut alterius cuiuslibet facinoris reum, sed tantum pro nomine Chri>stiani, quod hoc se vocabulo eonfessus est nuncupari, ad mortem duci >hominem praecepisti? non sunt haec digna pio imperatore nee sal >pientissimo puero filio eius neque sacro senatu, quae agis, Urbici. >at ille nihil aliud inquirens ait ad Lueium: videris mihi et tu Chri- 13 >stianus esse, cumque Lucius respondisset: hoc plane sum, etiam ipsum >Urbieius duei pariter iussit ad mortem, ille: gratias, inquit, ago, quod >me nequissimis dominis absolutum ad bonum et Optimum patrem et 20 >regem omnium deum remittis. sed et tertius quidam pari modo liber4ate usus pari quoque sententia punitus est<.
10 >tentiam, ait ad

>terum

Post haec

illa

lustinus adnexuit ex ordine, quae paulo ante rettu-

NPOF
2 uincla]
tur]

POF

uincula

NPW^F
POF

iubetur ad

'
^

5 prae se tulit] praetulit P'^O|

8 iube-

P'^0^

9 prolatam

0^\

15 senatu]

seuatui

>
jtEQL

10

, . )' -^ . ) , . ,
^.,

364

Eusebius, Kirchengeschichte IUI 18,

17

^&^< >'
kjcayei

) 2

18

^
3

\4)

20

, , &^. , " , , 7]
,

.'-^' ^-

, ' ^ ,. . -^ ^ . , & ^& .


/],

d'

2-29

lustin. dial.

28

aterbdm:^.!
1 ^Trayci]
|

'i

\
|

358, 10

BD

KZ ERM
1

BD
BD
corr.

9
r

10 14

11

corr.

Tc

>

13

AT'Tr,
|

durch Rasur

TcERDM*

auf [Rasur Tr

BDM^
A^ER, T^Tc
|

ATER
unleserlich
|

TERBD
aus

TER

15

durch Rasur

corr.,

TrBDM /

in dv corr.
|

Tr

17

> T + Tc
BD
| | |

18

AM

19 ioJv Dr
|

con.

22

BDr

23
27

20 26

BDM

Rufinus IUI

18,

17

365

'

limus, id est:

>et ego<. inquit, >spero

me

ab aliquo horum, quibus pro


et cetera.
1

>veritate obstiti, insidias esse


[XVIII]

passurum<,
hie
vir

Plurima
quibiis

autem

nobis

studiorum monumenta dereliquit, IH 18

eruditae eins animae ac divinis deditae disciplinis indicia colligamus, in quibus emolumenti plurimum invenire possunt ii, qui amorem doctrinae et scientiae gerunt. extat igitur eius ber hie, de quo superius memoravimus, ad Antoninum, qui dicebatur Pius. et filium eius

*-

ae senatum pro nostra religione consoriptus. sed et seeundus nihilominus defensionem nostrae fidei eontinens, quem scribit ad suecessorem 10 supra dieti principis Antoninum Venim, cuius tempora nune eoepimus explicare. sed et alius liber est adversum paganos. in quo de singulis vel nostris vel Graecorum filosofis conferens disputationem latissimam ibi etiam de natura daemonum disserit quaedam. quae his eonserit. inserere longum est. sed et alius liber est adversum paganos. qui 4 superseiibitur Confutatio. est et alius eius de monarchia, quem non l solum de nostris libris, sed et de Graecorum voluminibus texuit. est 5 et alius, qui superscribitur Psaltes, et alius velut in subnotationum modo de anima, in quo diversas quaestiones inseruit ex his, quae apud Graecorum philosophos agitantur, quibus contradicturum se repromittit 20 et suam de his sententiam in illius responsionis volumine prolatnrum. conposuit etiam dialogum quasi cum ludaeis, quem apud Efesum cum 6 Tryfone Hebraeorum nobilissimo doctore habuit, in quo exponit, quo-

modo ipse per diviuam gratiam ad credulitatem verae fidei perductus sit, cum prius inmensum studium erga philosoforum gesserit diseiplinas,
2 perquirendae veritatis

amore detentus.

simulque refert de ludaeis, quod

NPOF
9 scribsit

P2

jg dg graecorum]

gr.

22 nob.

hebr.

366

>, >, >


>Jcoav
10

>>

'

Easebius, Kircliengeschichte IUI 18,

8.

jcqoc

. ,
' <,

^ ^<. ?] '

'

, . ,
.

, &
8

' ' ^3

20

>> >

<.
9/10

,)

>> >

3-8 lustin. dial. 17 11 13 lustin. dial. 71 73

82

^^,
lustiu. dial.

lusfcin. dial.

18 20

Iren. 4, G. 2

10/11

22 24

Iren,

20, 2

ATERBDMi;^
3
oi)2

>
|

14
lust
lust

DM
|

>
|

ATER

9|

5
BDi"
|

DM Tust
5/6
\

>
D ATER

y.aO^
|

ATER
19

lust

BDM

10

>^
-'

12 }/

BDM

14

TeERBDM TERBDM

>

Rufinus IUI

18, 8.

367
agant.
et

adversum ecclesiam Christi Tryfonem dicens:


>quia

insidiis feralibus

pro his insimulat

non solum non

paenituistis pro his,


elegistis

quae a vobis male gesta


et misistis

>sunt, sed et viros aptos ad hoc

de Hierusolymis

>per

omnem

terram, qui circumirent et dicerent

>rexisse

Christianorum,
scilicet

simul

et

impiam haeresim criminosa quaedam diffamarent


ipsis,

snr-

ad-

>versum nos, quo


>nostra vitarent.

per haec ignorantes quique deterriti consortia


sed et
aliis

in

quo non solnm vobis

opprobria

>fingendo causa moi'tis existitis<.

10

Scribit

autem.

quod usque ad sua tempora prophetiae


sed et apocalypsin lohannis apostoli esse

gratia in 8

ecclesiis floruerit.
feticis

dicit.

pro-

quibusdam utitur testimoniis ad Tryfonem, convincens eum de his. quod ludaei absciderint haec de sciipturis et abstulerint. sed et multa eius alia apud quam plurimos fratrum feruntur, quae
etiam
10 ita

probabilia

ac

digna veteribus iudicata sunt,

ut Irenaeus ex ipsis 9

inveniatur adsumere et in quarto adversum haereses libro de his hoc

modo

scribere:

>Et bene<, inquit, >Iustinus in eo volumine,


>scribit,

prosecutus

est,

dicens, quia ipsi

quem adversum Marcionem domino numquam adquiescerem,


creatorem<.

20

>si

alium deum diceret praeter

omnium

Et iterum

in quinto

eiusdem operis

libro dicit:

>Et optime<, inquit, >Iustinus adfirmat, quia ante adventum domini

>numquam ausus
>agnovisset

est Satanas

blasphemare deum, quippe qui nondum

damnationem suam<.

XPOF
4
et misistis] emisistis
|

et]

ut et

PF

existitis]
|

XPa
ipse

ivel

P^)

extitistis Pi> [vel

P^

18 quem]

sie

PNO^F

quae Qi

19

368

10

20

& , \4^\4. , ,,,. , ^ , ^- ^. '^ .^


,

^ ^
'
*0

Eusebius, Kirchengeschichte IUI 18, 10

22,

'

.,
,

10

19

20

21

32

) ^,

> >
22-24
vgl. 230,

&'
57

^
Zahn, Forsch,

25

8.370,6

243

ATERBDM2'yl
4:

364, 3

BD

EM
|

7
;

corr.

Tc

BDM^"
de

BD

>

ATERM
]

"
DM^"
25
//2

>
BD

12
|

auf Rasur

18
|

/ > BD ERM BD BD ^
|

ATER

/
|

der negierung des Anton inus Veras

DM
.

/f

A^

BD
\

uero

per idem tempus

10
|

12

^'

12

18 /l^

^
ERM
Dr

' > BD
|

ERM

ABDM
| |

TER

]
AB

19

TER

21

>

BD
D^

22
in
corr.
|

ATER
ATERB^"

auf Rasur D',

Rufinus IUI 18, 10

22,

369
lustini dicta sint ad in- 10

Haec autem nobis necessario de opusculis

quisitionem libiOrum eins studiosos quosque fidelium provocantibus.

XVIIII]

Aniceto undecimo anno apud Alexandriam vero Celadion quattuordecim annis ministrato sacerdotio Agrippinum successo[XXI rem reliquit. apud Antiochiam vero Theophilus per idem tempus
Igitur

octavo

anno supra

dicti

principis

19

episcopatus sui defuncto successit Soter.

20

sextus

ab

apostolis

ecclesiae

pontificatum

tenebat.

nbi quartus post

Heronem

fiierat Cornelius,

post

quem

quinto gradu Heros successerat.

[XXI]

Tunc etiam Hegesippus, de quo supra memoravimus,


et

insignis habe-

KA

21

10 batur

Dionysius Corinthiorum episcopus.


in

sed

et

Pinytus nobilissiet Apollinaris

mus apud Cretam

episcopis fuit,

Filippus

etiam

et

Melito Musanusque et Modestus nium ad nos usque apostolicae monumenta perlata sunt.
XIIj 15

et praecipuus Irenaeus, quorum omfidei

et

sanae doctrinae praeclarissima


ubi sen-

Ex
tentiam

quibus Hegesippus in quinto conmentariorum libro,


suae
fidei

KB

32

plenissima

cum

adstructione designat,

indicat hoc

etiam, quod.

cum ad urbem Romam

pergeret, plurimis per loca singula

episcopis in sermone et caritate congressus,


dicatores

omnes eiusdem
de
epistula

fidei prae-

doctoresque reppererit.
ergo:

simul

et

Clementis ad

20 Corinthios scripta

quaedam commemorat, quae etiam


ait

inserere huic operi

nostro necessarium duxi.

>Et permansit<, inquit, >ecclesia Corinthiorum in praedicatione recta 2

>usque ad

Primam episcopum, quem Romam navigans

vidi

et

resedi

NPOF
1 necessarium iV
|

8 heros] 0^ lierus
\

hero

liieros
|

0- hierus
P<^

10 pynitus
etiam
Eusebius

NP

pinitus
|

OF^

11 pollinarius P
\

12 praecipue
j

16 plenissimam
II.

17 sing, loca

19 repperit xV

20 quaedam] qua
24

10

> >
>o)V

. \4 & -. ' , >' & ^, , ^ , >, ' - & , ^ >-','' ' ^, > ., , - , , & , ..
370
Eusebius, Kircherigeschichte
22,

>
>y.(

- )'

],

cuq

>

' ^^. ;}

>\

<.
d'

>>

),

ojc

>

),

',

{}^

2/3
vgl. 226,

vgl. 324,

810

9-S.

372, G

Zahn, Forsch.

6,

23

10-12

TER TcERBDM
I

^] ; &
20
ff.

ATERBDMJT^
1

altes

Glossem
\

1 2

A^TiBM um
eine
|

TcER
3

pennansi
Lcke zu
9/10

itiibi

nach Conjectur,
I

alte
|

Schlimmbesserung,

fllen

>
[""i^ax

Je

>

DiM
\

corr. Di

wie uir auch gesagt haben


I

fr 'p^]
8.

10

DM
NSI'^bp
|

ihsiov

vgl.

zu 268,

270, 2

deophae

12

auf

bezogen
|

>;

unrichtig

'

abe?

-/
ATi'Z"

sed

AT'

>

.'^^
thobufes
|

^ ^&
13

TcTi'ERD

&15

theobufes

und

HSS

O'^nat^r

& & }-&^ ^ & - }BD


oi

& & &


TrR

>'

qui erat ex septem haeresibus in populo constitutiis

ATERM DM
|

IG

JoOL&iavoi >
[
in ras.

17

DlS'^rx-ii:

Tc

mit Pluralpunkten

et

Masbiotheus, unde Masbufheni

eine alte Interpolation zu sein

&^ oi

xaujvoi

D,

nach

^,
T^E
"^aro^
scheint

']

Rufinus IUI 22,

35

371

>cum eo apnd Corinthum diebus multis, delectatus puritate fidei eius>cum autem venissem Romam, permansi inibi, donec Aniceto Soter et sed in omnibus istis ordinationibus vel >Soteri successit Eleutheras. >in ceteris, qaas per reliquas urbes videram, ita omnia habebantur. dominus lex antiquitus tradidit et propbetae indicarimt et >sicut
>statuit<.

Item idem ipse etiam de haereticis, qui suo tempore exorti sunt. 4
talia

quaedam commemorat:
>Et posteaquam<, inquit, >Iacobus, qui cognominatur lustus, martyr

10 >effectus

est,

sicut

dominus etiam ipse reddens testimonium


filius

veritati,

>electione

divina

Symeon Cleopae
esset'

episcopus ordinatur, electus ab

>omnibus pro eo quod


>ecclesia

consobrinus domirri.

propterea autem tunc


adulterini

virgo

vocabatur,

quia

nondum

fuerat

verbi

sub-

>reptione
15 >scopatus,

corrnpta.
ipse

sed Theobutes quidam, quia repulsam meruit epi- 5

coepit initio perturbare

omnia

et

conrumpere, qui erat

>ex Septem haeresibus in populo constitutus.


>a

ex quibus erat et Simon.

quo Simoniani, Cleobius, unde Cleobiani, et Dositheus, unde Dosiunde Gorthaeni, et Masbutheus, unde Masbutheni, >sed et Menandriari ab ipsis et Marcionistae et Carpocratiani et Va>theani, et Gorthaeus,

20 >lentiniani

et

Basilidae

et

Saturniani.

quorum unusquisque

diversis

XPOF
7

item am.
I

14 theobutes]
constitutis

POF

thobutes
|

14/15 episcopatu
\

P2

16 constitutus]
gorgotheus
|

NPF
|

17 dosithiani NPi'
|

18 gor-

theus P''

P
19 sed

masbutheani

et

POF gorthaeani X masbuteni P menandriani] NP^OF sed et nandriani P sed et


gortheni
|

menander unde menandriani

edd.

marcionitae

P24*

><.

, . >, , >&
372
Eusebius, Kirchengeschichte IUI 22,

69

>MsvavQiaviOTca

OvaXev-

>)
>TLVLavo\

tovtcov

&

10

20

^, '^, <. . ^ ^' . , , ^ >3 , .


>
>ij6av
>

,
6,

&, .

.
>
DM

..

911

Zahn, Forsch.

228

17 18

Iren. 4, 20, 3

ATERBDM2^
1

TERBDM

afjiuviaxai

[vgl.

Theodoret. haer. fab.

1,

1]

>
iJlipn-a
\

AT^M

TcERB^
\

1/2
|

'
4

corr.

'/.

&

ATERB'
|

toiojq

>

TERB':

jeetur,

^
]?.
ATp]R

4 Buchstaben getilgt

durch Rasur

Heg. schrieb

^^?:
17

coit.,
|

11
|

})^
\

21'

13

ATcER

19

?!'
|

DM

&- ^
| |

7. ) ^
|

TcTr

TERDM

9 nach

Valois

//

10

>

nach Con-

BDM

DM

16

BDM

T'BDM

).

20

'21

'/./.

>>

Rufinus IUI 22,

69

373
et et

>corruptionibus iidei seorsum


>piOprios
habiiit

schisma
ex
ipsis

conponens propriam sectam


processerunt
pseudochristi

sectatores.

>pseiTdopiOfetae et pseudoapostoli,

qui in diversas partes

fratrum uni-

>tatem

scindentes

per

corruptelam

doctrinae

castum ecclesiae cubile

>macularant,

impietatem loquentes

adversum

dominum

et

adversum

>Christum

eius<.

Sed quantae

et

autiquas ludaeorum haereses idem ipse scriptor,

quae vel

fuerint,

per haec verba designat:

>Erant<, inqnit, >diversae sententiae in circumcisione, id est in


10 >Israhel,

filiis

quae maxime adversabantur tribui ludae, ex qua Christus est. >erant ergo Essaei, Galilaei, Hemerobaptistae, Masbuthaei, Samaritae,
>Sadducaei. Farisaei<.

15

20

Sed et alia quam plurima scribit, de quibus ex parte iam pro 8 locorum opportunitate in superioribus memoravimus. disseruit autem et de euangelio secundum Hebraeos et Syros et quaedam etiam de lingua Hebraica disputavit et ludaicarum traditionum meminit, per quae indicat se ex Hebraeis ad fidem Christi venisse. verum et hie 9 ipse et Irenaeus et omnis antiquorum chorus libruml qui adtitulatur de apoSapientia, Salomonis dixerunt, sicut et Proverbia et cetera, cryfis vero cum ageret adversum quosdam haereticos, corrupta in his

quaedam

ac falsata esse perhibuit.

NPOF
1

scismam
I

aduersus

PI

10 uersabantur
17/18
et hie ipse

tribu

"

13 iam] etiam

15 etiam om.
q.

et]

hie et ipse

"

21 quaedam]

etiam PO"^

374

Eusebius, lrchengeschichte IUI 23,

16
Kogivihoj

\
5

o)v

10

20

25

^, ^ - ,. . . . , -/ , ,> "
d'

&),
/

^. ,& .
'
^
.

& , ,^ &
/t

' -, '

)^ KT
2

23

4
5

&.

^,
14/1

^
20
|

'

7,
BD
1

,
| |

^ .
AT BD
5

Act. 17, 34

ATERBDMi;^ 1 KT 372,
[getilgt],

368, 18

AB ERM
|

:
20/21

ERM
RiB
uv

2
Ti
corr.

DM
Tc
| |

9/10

A,

"^
nach

ERBDM

& ^
corr.

Rc

12

iv

AT^

^^
|

21

+ Tc

Tr,
|

24 25
corr.,

TER, D^
D^

7to^>voJv SteT^hSinus
|

-'') AT^

BD TcERBDM

ARBD

TEM

BD

^ ^
16
|

Tc

>

ERM

?) Tc auf Rasur,
gestellt

nach
yl

Di [ov ausradirt],

> T'

21/22

avzGiv

26

BD

Rufinus IUI 23,

16

375

[XXIIl]

Sed veniendum nobis est tandem ad beati Dionysii commemorationem Corinthiorum ecclesiae episcopi, cuius eruditione et gratia, C]uam habebat in verbo dei, fruebantur non ii populi solum, quos regendos acceperat, sed et procul positi, quibiis per epistulas praesentiam sui
extat

33

5 reddebat.
fide,

denique
in

eins

ad Lacedaemonios

scripta

de catholica 2
et alia

in

qua

et

de pace atque tinanimitate florentissime docet,

qua ad euangelii credulitateni invitat et concitat segniores, simul et arguit quosdam velut paene prolapsos a fide, cum episcopus eorum Publius fuisset martyrio eonsummatus. sed et Qua- 3
ad Athenienses,
10 drati, qui Publio martyri successerat in sacerdotium, meminit, simul et

memorat, quod labore


fidei

eins

et

industria rediviyus

reparatus

sit.

et illud in

eadem designat

epistula,

quidam in eis calor quod Dionysius

Areopagites, qui ab apostolo Paulo instructus credidit Christo, secun-

dum
15

ea,

quae in apostolorum Actibus designantur. primus apud Athenas


episcopus

fuerit ordinatus. fertur et alia eins 4 qua haeresim Marcionis inpugnat et ecscribit et aliam clesiasticae fidei regulam mira libratione constituit. ecclesiae Gortynensium ceterisque simul ecclesiis Cretae, in qua episcopum ipsorum Philippum velut magnis virtutibus et optimis studiis 20 praeditum protestatur. dicit autem ab haereticorum conviviis abstinendum. scribit et aliam ecclesiae Amastrenorum ceterisque cum ea Ponti 6 ecclesiis, in qua Bacchylidis et Elpisti meminit, tamquam qui eum cohortati sint ad scribendum. et multa in ea ex divinis scripturis explanat simulque episcopi eorum mentionem facit nomine Palmae. sed

ab

eodem apostolo

epistula ad Nicomedenses. in

2 et

de

nuptiis

et

castitate

plura

commemorat

et

ex

quocumque lapsu

NPOF
3
ii]

POF

hi

regendum

'

16 nicomeclieuses

17 mira

libratione]

NPW^F

mirabili ratione P'^O^

24 palmae] P^

palmeae

P^NF

jTQog

.
7]v

. .- . &^ , ^.
376
Eusebius, Kirchengescliichte IUI 23, 7

10

6 ovv

10

' &' ^
,

],

&
?)

&'

//

-, ^-

20

> >.
4
vgl.

' > >


>,

^'

..-- ^ ) ^
&

&
.

.
Kor.

>

&
i

7]^. &
o)V
3,
1. 2.

10

^^
4

Matth. IL 30

>
R

710

vgl.

6
|

>TER

8 ()'

TEBDM
|

>

AR^

^^
T^ER
15

unleserlich
1

9/10

10
|

iv

Dionysios

TcEBD
knnen
fangen,

so nicht

dorben

sind schwerlich echt,

TERBDM

^&
II

+
R

& /& ,
Hebr.

, 1214

corr.

"

ABDM

AERU ATiBDM ?)
|

yojy^v

12

13

A'm

hi

ATiDM

T^ERB
18 zu

'

TcmEm

>,

Tc

getilgt,
|

'
19
|

Tm
und

fehlt das

Gegenstck

neben einander stehen

20 mit
">

muss ein neuer Satz an-

und

sind durch unrichtige Congruenz ver-

21/22

durch Conjectur; aber die Worte


\

gehrt zu

23

7) BD

corr.

Dr

Rufinus

im

23,

710

377

resurgentes et convertentes se a peccato, etiamsi ab haeretica perversitate


resiliant,

suscipi

iubet.

coniungitur et bis alia eius epistula ad

Gnosios, in qua conmonet et deprecatur episcopum

eorum Pinytum, ne
fratribus necessi-

gravia onera discipulorum

cemeibus supeq^onat neve


indicat,

quo nonnullorum periclitetur infirmitas. ad quae rescribens Pinytus Dionysio sententiam quidem 8 consilii melioris amplectitur simulque obsecrat eum post illa, quae prius scripserat, robustioris iam et validioris cibi de cetero scripta transmittere, quibus ad meliorem profectum ecclesiae suae populus aletatem conpulsae
castitatis

in

10 retur,

ne semper cibo lactis inhaerentes parvulorum vitam in coi"pore iam senescente perducerent, simul et rectae fidei suae insignia et sollicitudinem, quam erga curam plebis expendit, eruditionisque ac sapientiae

Terbi divini in hac epistula Pinytus nobis velut in

quodam speculo

vi-

ventem
l

manos
dita

imaginem. Dionysii autem fertur et alia ad Ro- 9 data ad episcopum Soterem, in qua instituta antiquitus trasui dereliquit

in

ecclesia

Romana

custodiri

libenter

amplexum

se

bis indicat

verbis

>A principio namque moris


>iuvare
20 >cuncta,
beneficiis

est<,

inquit, >vobis

omnes

fratres variis 10

multisque ecclesiis, quae sunt per diversa terrarum,


et

quibus indigent, destinare, singulorum quoque necessitates in


per metalla fratribus relegatis, quae usus
initio

>omnibus consolari, sed


>poscit,
>a

praebere.

baec ab

Romanae

ecclesiae

facere moris fait

patribus sibi huiuscemodi institutione dimissa et semper integre cu-

>stodita.

beatus vero episcopus vester Soter non solum servavit,


tradiderant, sed
et

quae

25 >patres

auxit

in

melius,

qui non tantum sanctis,

XPOF
3 gno*ius Pi
tus
I

pynutum
7

4 superponat] perponat
|

6 pynised

pynytus

inplectitur

'

15 soteren

16

se]

>. > >,


5

378

10

20

>. ^ > ^' ,^,,, >, > <. , , ,. .'' . ., ..' , . , ^


><.

> >&&^, . >


]

. &- .]
Eusebius, Erchengescliicbte IUI 23, 1113. 24

//

'jidi

7],

7] 7<.
/

^'
'/.^
,

,)ij

11

12

^
;

>

'

^
'

13

24

13/14 Matth.

13,

14/15 Apoc.

22, 18. 19

22/23 368, 8

ff.

ATiBDMTyi
11

TERBDM ER
|

{
20

>
Dionysios
372, 20

14
|

16

17

BD 22

ER

.
AT'
|

2
|

/
|

corr.

'J'c
|

Tcm

>
1

BD
18

TcM

BD ER
22

corr.
R
in

25

>

Rasur

Rufinus

im

23,

1113. 24
et

379
advenientes fratres clese ac re-

>quae usus corporalis poscit, impertit, verum


>nienti
satis

et

mitissimo solatur adloquio

et

tamquam pium

>ligiosum patrem singulis exhibet<.

In Lac ipsa scriptura meminit etiam epistulae Clementis ad Corin- 11


thios scriptae, significans veteri instituto et antiqua consuetudine

semper

ipsain epistulam lectam esse in ecciesia.

denique

sie dicit:

>Beatam<, inquit, >dnxiinus hodiernam dominicani diem, in qua legi-

>mus epistulam vestram, quam


>legimus, sicut et illam priorem a

et

semper ad nostri commonitionem


scriptam<.

demente ad nos

10

Idem adbuc
haec
scribit:

ipse

de epistulis suis

tamquam

falsatis

quibusdam 12

15

>Epistulas enim quasdam fratribus rogantibus me scripsi, quas ta>men apostoli Satanae zizaniis repleverunt, quaedam auferentes, alia >autem addentes, quibus vae repositum est in iudicio dei. quid autem >mirum, si dominica yerba sanctae scripturae falsare conati sunt, qui
>\dlia haec,

quae nos scripsimus, corruperunt?<

Fertur adhuc et alia praeter ista Dionysii ad Ohrysoforum fide- 13 lissimam sororem scripta, in qua convenientes vel sexui vel mensurae
eius rationabiles
ei

divini verbi exhibuit dapes.

sed de Dionysio satis

20 dictum.
[XXIIII]

Theofili vero,
tres

quem Antiochiae episcopum


libri

supra diximus, feruntur


et

Kd 24

institutionum

ad Autolycum scripti
et

alius

liber

adversum
igitur

haeresim Hermogenis, in quo


hannis.

testimoniis utitur de revelatione lolibelli.

sed et

alii

extant eius instructionum variarum

25 ea tempe.state haereticis per

omnem locum

zizaniorum

modo pura

verbi

NPOF
1 quae] qui

Pi
|

2 adloquiuru
|

'
|

5 uetere P^

duximus

om.
I

10

falsis

'

17

istas

PF

chrysoforam

F^

19

satis] satis

Sit

PO

10

20

'^, , ^. . ' \4, ' . ,, , /^, , . ^ '., '^ .


380
Eusebius, Kirchengeschichte IUI 25
Tii'(c

26,

, , ^ .

^'

25

7].

/
2

'^6

\
BD

2
1

Matth.

13,

25

14/1

374,

1820

ATERBOMZ^
BD
TcER
|

cxtant

ltelli

2
|

^^
Tr
corr.
\

AT'

1/2
|

TKRM
\

>
+
BD
|

T^ERBD

TERBDM
8
9

>

.
11
|

>

TiTr
|

Tc

, durch
|

Rasur

R ATER

14
]

BD 14

/
]

BD BD

12

16

BDMJT

16/17
|

BD
26

21 A/J

ERM

22

ARBDM ABDM TER


'
uir. ill.

21

1
D

23

ARBDM

>
TEBD/1

24
Hieron. de

24

ARM

^>
|

DM
Hieron

Rufinus IUI 25

26,

381

dei

semina maculantibus
ex

et

areas apostolicae doctrinae adulterina ad-

mixtione foedantibus
agricolae exciitere

omni parte sacerdotes domini velut vigilantes eorum et expurgare mala semina niteLantur et taminsidiantes

quam

solliciti

pastores

lupos

gregibus Christi

clamoribus
scri-

simul insectationibnsque repellere, conmonendo fratres, instruendo,

bendo etiam longe


hendissent,

positis. ipsos quocjue interdum. sicubi


et

coram depre-

comminus perurguendo
alii

verborum lucta ac disputationum


confutando.
inter

certamine prosternendo,
et

etiam posteris consientes quaestiones eorum

perversas

obiectiones

editis

commentariis

quos

10 Theofilus,

non ignobili adversum eos, id est, adversum Marcionem indicatur ex bis quae legimus disputatione conde quo nunc loquimur,
igitur

gressus.

buic

septimus
successit.

ab

apostolis

in

Antiocbenae

ecclesiae

sacerdotio

Maximinus

sed et Filippus, quem Gortyniensis ecclesiae episcopum supra diximus, nobile etiam ipse monumentum adyersum Marcionem dereliquit. [XXV] similiter et Irenaeus, magnificentius autem ceteris Modestus, qui omnes ipsius deceptiones et fallacias retecto quo velabatur nequitiae tegmine
l
|

KE

25

denudavit.

[XXVI]

Melito quoque Sardensis antistes ecclesiae


imperatori
lentissime

et

Apollinaris apud Hie-

26 1

20 rapolin

ecclesiam regens celeberrimi inter ceteros habebantur.

qui et

Romano

apologeticos similiter libros pro nostra iide lucu-

porrexerunt. horum quanta relicta sint monu- 2 menta, quae ad nostram usque notitiam pervenerunt, infra ostenditur.
conscriptos

Melitonis de pascba libri duo, de optima conversatione liber unas, sed

NPOF
3 expugnare
et th.
I

8 certamina

9 subiectiones

10

theofilus]

PF

13

successit] suscepit

'
|

17 uelabantur P^

tegimine
simul

19 20

hierapolin]

hierapolim

\0

geropolym

21

similiter]

P^

22 posuerunt

3S2

&)^

^ ^\
.

,, ^ .
'. -^

Eusebius, Kirchengescliichte IUI 26,

8.

^]-

'

&,
.

10

>>?] >, ><.


1
2/3 vgl. Hebr.

&^ ,

..
,

,
|

,
4
et

\4, ' 3)
3,

14

1-17

ATERBDMv^
1

TERBDM
2/3

des Glaubens

&/ / ^
Conjectur
|

de oboedientia fidei de sensibles

/ ^
i]

Zahn, Forsch.

32

TERBDM:^//, Hieion [av^Qnov >],


ber das Hren des Ohres
de sensibiis Hieron, beide nach

scheint aus

3 ^v ^v olo
das in

BD

>-

M^ Hieron
corrigirt

vooo

ATER

mente

BDM

?.&

werden

sollte,

entstanden zu sein

Hieron und ber die Wahrheit

TER

TERBM^"^ ' BD
de jjrophetia eins

Am

> Hieron
ATcTrERM
BD
|

ber

das Wort seiner Weissagunf/


5/6

de proplietia sua Hieron

usw.

eines
|

/
einzigen

TcER
sind

Hieron nach

Conjectur;

nicht Einzeltitel, sondern

Capitelberschriften

Werkes,

Hieron

paraphrasiren falsch

>
ATERB
13, 7

>
D
[L.

TERBD^
C^sbl^XD
Prosop.
imp.

durch Zufall

richtig

11 12

1 >

16

>

?.?.
Sercjius
las

>
Rom.

11

'

nach Act.
3, 221]

Paullus
|

13

fV

Rufinus IUI 26,

3.

383
de fide hominis,
et

et

de profetis,

de ecclesia,
fidei,

de die doininica,

de

fig-

mento, de oboedientia
fetia

de sensibus, de anima
fide,
et

corpore et mente,

de lavacro, de veritate, item de


eius;

de generatione Christi et de pro-

item de anima

corpore, de hospitalitate, item liber,

dicitur Clavis,

de diabolo, de revelatione lohannis, de deo corpore in-

duto,

et

post

omnia

liber

ad Antoninum Verum,

in

libello

suo de 3

pascha tempus quoque, quo scribebat, insinuans

ita dicit:

>garis

>Sub Sergio<, inquit, >Paulo proconsule Asiae, quo in tempore Samartyrio coronatus est, quaestio ingens oborta est apud Laoquibus diebus haec scripsimus<.

10 >diciam de pascha,

huius
in

etiam ipsius

libelli

mentionem

facit

opere suo,

ubi de paschae ratione scribit,


libelli,

Clemens Alexandrinus 4 quod se dicit ex occa-

sione huius ipsius

qui a Melitone prius editus fuerat, scribere.

NPOF
2 de ciam
et

corpore'

corpore

4 de hosp.] et de hosp.

""\

9/10 lau-

) .) ^, . > > ^, > > <.


3S4
Eusebius, Kircliengeschichte IUI 26,

xafy'

>

7/

7]

10

>> >
'

> > 7] >^ > > >


001

\ 7.3
,

20

> >
>

/^ >' , >, >


^'
.

^ <. &
,

. 7] .,
^
fj

, '.

<

>^

>9^ ' &'

>
3

.
corr.

& , ,
>
R
8

ATERBDM^yi ABDM 1
D> in

TER
Dr
|

2
|

'

'

Tr

ATrRB
|

27/28

'
9

TERBDMi:

/1
|

20

"^

> ',

Tc
|

getilgt,

21
|

EDM
falsch,

24

25

man

verlangt

Rufinus IUI 26,

38
quaedam memorat 5

in eo auteui libro.
Ulis

quem ad imperatorem

scribit, talia

temporibus adversum nos gesta:

nunc perseciitionem patitur undique novis decretis per omnem Asiam >promulgatis. inpudentes namque homines et calumniosi. qui rapere >aliena desiderant, occasione accepta imperialium praeceptorum more

>Quod nuniquam<,

inquit, >factum est,

>genus piorum.

effugantur

praedonum

die

noctuque grassantur
iteriim dicit:

et diripiunt innocentes.

Et post aliquanta
>Et
10 >iusto
si

quidein te iubente haec faciunt,


iubente
te

bonum credamus, quidquid


et

imperatore

committitur.

sed

nos libenter ferimus

>mortem, quam a
>te
>si

cognoscimus inrogari.

sed hoc est solum,

quod
et

obsecramus, ut ipse prius ministros protervitatis huius requiras


a te

15

mandatae sunt istae quas inrogant mortes, ipse discutias. si >vero tuam quoque conscientiam praeceptum istud tam inmane et tam >barbarum latet. obsecramus, ne nos despicias et patiaris religiosos cives
>tam publice latrocinio iugulari<.

Et iterum post aliquanta addit etiam haec:


>Etenim
>barbaros.
filosofia haec.

qua nos utimur, primo quidem florebat apud

introducta est autem etiam

Romanae

vestrae con*ersationi

20 >Augusti temporibus, ex

quo

et regni vestri

sublimius culmen ascendit

>observantiae

huius

auspiciis

elevatum,

cuius imperii feliciter propa-

>gati tu felix successor existis et traditum tibi feliciter servas


>filio.

una cum
filo-

propter quod et simul

tibi

cum imperio

traditum nostrae

ritum pari religione custodi, velut qui ingressu suo patribus tuis 2 >causam prosperitatis intulerit. et fidem, quae cum ipsius Augusti 8
>sofiae
>felicitatibus

adolevit.

integram tu quoque nunc regnans inlibatamque

>conserva, quia nee ipsi

Augusto

in ingressu eius vel in progressu triste

XPOF
4
et fugantur

'
|

19 barbarosj haebreos

conuersationis

23 imperium
Eusebius
II.

X
25

10

>, &^ > ^. ) >.


>^
>6

>^ >
386

Eusebius, Kirchengeschichte IUI 26,

914

>,

?,
.

cov

(,''

^/^ ^
&<.

>

>' , > . > > >.


>

20

25

>. ^ ,
>

-, > , > ,) ^ .> > .> > & >


^
|

-^ -& : \4&?

, \. (. . . 11

-^. ^ -

'

^,,

12

13

,-

14
avt

ATERBDM2'^
3
9
\^alois,
fiii

ARBDM

>
|
]

8/9

>
Wil

BD

Melito richtig

1
19

/.
|

17

TEBDM
AT
27

&
| \

10

Wendland und Wil


11
Ti
corr.

Tc

12

BDM
R
| 1

^
|

>

BD

TER
21

24

26

interpolirt

>^+,

> ' TcERBDM


Tc getilgt

>

RB

Ruflnus

26,

914

387

>aliquid accidit, sed e contrario laeta oinnia et


>plena,

omnia magnis successibus


et

obsecrantibus

deum summum pro

iraperii eius statu religionis

>huiusce cultoribus.
>tianus

nee quisquam principum nisi Nero solus

Domi- 9

>ex

nequam hominiim suggestionibus adversati sunt dogmati nostro. quorum tempore accidit nos falsis calumniis infamari. sed illorum 10
qui

>errorem,

ex ignorantia venerat, emendaverunt patres


decretis

tui.

qui fre-

>quentibus

postmodum
et

animadverterunt in eos, qui auderent

>molestiae aliquid huiusmodi cultoribus inrogare.

>Hadrianus
10

in quibus ayus tuus ad alios quidem multos iudices, praecipue tarnen ad Fun-

>danum proconsulem Asiae pro boc litteras dedit. pater vero tuus te>cuin pariter Romani regni apicem regens omnibus quidem generaliter maxime tamen ad Larisaeos et Thessalonicenses et Athe>ciYitatibus te vero multo magis eandem credimus 11 >nienses pro bis mittit edicta.
,

>servare sententiam,
15

immo

et

>tamquam qui verae

filosofiae et

multo clementiiis confidimus provisurum. purae religionis amator existas<.

Haec et multa alia nobiliter ab eo scripta in libello, de quo me- 12 moravimus, inferuntur. in bis autem quae de explanatione scripturarum scribit. quasi in praefatione enumerat, quae sint volumin a veteris testamenti, quae in canone debeant observari.
20 dere bis necessarium puto:

quam partem

scripturae in-

>Melito
>rogasti

Onesimo
studio,

fratri

salutem.

Quoniam quidem frequenter me 13


dei,

pro
qui

quod habes erga verbum

ut excerpam tibi

>testimonia ex lege et profetis de salvatore et de fide nostra simulque


>indicem.
25 >postulata
sit

ordo vel nummerus veteiis testamenti voluminum.


explevi.

libenter

sciens

quod

sit

in te discendi

Studium vel
scias

>quanta fidei devotio, ut vitae aetemae desiderio nibil praeponis.


>ergo
perrexisse

14

me usque
et

ad orientis
de omnibus

eum locum,
illa

ubi praedicationis

>nostrae
>scripta,

coepit exordium

ubi gesta sunt

omnia. quae leguntur

ibique

diligenter

explorasse,

quae essent veteris

NPOF
1
accedit
|
\

et

omnia]

XF
|

sub 0- om.

5 accedit

audiei-int
\

Pi

9 ad

om-.
\

PO^ NO^

3 huiusque

9/10 fundanum] Pi

fuudanium

XPO
17

gerens

P-XOF F
ob

10 proconsule NP^
lariseos

dedit 07n.
|

X
|

11 regens]

12

larisseos
|

XOF
quasi] quas

13 eandem]

et

eandem
u.
a.

inferuntur] inseruntur PO"^


u. a.

18
|

26 ut
25*

desi-

derio] et ut

desiderium

27 eum om.

PF

>'

>
>)

*1> >. . '.


Mojvotcog
.

>:^] , >^
>

388

> .
tvdc

^ .

Eusebius, Kirchengescliichte IUI 27. 28

10

7 /.&
d'

, !!> ,
2
17
368,

" .,
' '

' '?
|

" ^, /. ./ ^ . \3 . ' . <.


:&/.
uc.{^o)v

oof

ojv

^.
.

^Hoatov

^>)
1
aterbdm:^^
1

^, . ^ ^
^ .
was
|

27

' '

28

^ TERBDM >
5
//
|

BD^^'a^arm
quae
et

auf Ras.J,

.
R
|

3
)}

AT
\

ATERMXb
D
7
?)

'i'cERM

&
Wcisliei/

'
Tcm
10
12
|

bergeschrieben Tc

9
380, 21

10

ohne hand9

schriftliche

Gevhr, da AJT versagen,

KH BD
|

AE

AE
T^,

11
tilgt

TEBDM2!/!

AR

>

+
Ti

Tc getilgt

?.ABD
/9

ge-

''
12/13

>
ADM

^?

TER

'>
TER > TERB 1 T^mERBD
|

Hieron. de

uir. ill.

26

13
|

BDM

T^

1
oiavov

'^
|

>
BD
|

ohne handschriftliche Gewhr, 10


1

BD

tr
\

DM
corr.,

19

TERDiM

>

corr.

17

^^ ERM
|

18

'

>
]

TcERBM

20

17

Rufinus IUI 27. 28

3S9

ibi igitiu qnae cum omni inA^estigatione conperi. Moysei libri quinque: Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri. >Deuteronomium; tum deincle lesus Naue, ludicum, Ruth, Regnorum >libri quattuor, Paralipomenon libri duo, Psalmi David, Salomonis Pro>verbia quae et Sapientia, Ecclesiastes Cantica Canticorum, lob; pro>phetae autem Esaias. Hieremias, duodecim propbetarum liber unus.

>testaincnti volumina.

>haec sunt:

>Danihel, Ezecbihel, Hesdras.

ex

bis ergo

et

eglogas

tibi, id

est

ex-

>cerpta testimonia in sex libris digesta transmisi<.

De
XVII] 10

Melitonis monumentis ista conperimus.

Apollinaris vero

cum multa

a multis babeantur, ad nos tarnen ista A'Z 27


liber

sunt

quae
et

venerunt.

apologeticus

ad

praedictum imperatorem
et
et

adversum paganos libri quinque, de veritate libri duo, quos postmodum edidit adversum Catafrygas, Montanum scilicet
scriptus

pseudoprofetissas
15

eius.

qui

tunc

primum

deviandi a recto itinere ex-

ordium sumpserant.
Sed
libellus
et Musani, cuius in praecedentibus fecimus mentionem, fertur multa elegantia scriptus ad quosdam fratres, qui declinaverant

XXVIII]

KH

28

XPOF
2

moysi
esdras

NO

mosei
1

PF

4 solomonis

et] est

'

7 hiezechihel

9 melitonis om.

ita

10

/^ . ^' : , & > , ^? ^ ^>}/ ' >. > /. . ^ >. ., ^ -/.' ), >, >. > >&^
390
Eusebius, Kirchengeschichte IUI 29,
1

. ?.. ^^
'.
>6

'

/) JtaQtxTQojrrjg

jtQOod^sv

jreQt

29

y.ai

>6,

^.

20

. )& > <.


>
,

,-

25

^ . .
2/3 358,
1

'

'
1

.
(7)
20
Iren. 1, 28, 1

',

?/
2>^, 11

.
BD
|

.4

ATERBDMT^
ohne handschriftliche Gewhr,

TERBDM
9/10
[vgl.
;

4/
10/11

,
|

KZ DM OQiuv D
|

KE

Theodoret. haer. fab.

2"^

\&
auch

-///

TcEIrenlat

\%

3, 23, 8]

21 22

) ^^
ATER T^TrERDM

'. '
]

^"
2]

R
[Hippolyt.
8, 16]

17

TiRBDM
\

1, 20.

Epiph. 46,

oder

ATcERBM BD
|

^^ ?. (' ?19 vayo(>f

ATERBD

[vgl.

ABDM

TER

AT

Rufinus IUI 29,

1
,

391

ad haeresim

quae dicitur Encri^titarum

tunc

nuper exortam.

cnius
1

auctorem

Tatianum sermo adserit, illum ipsum. de quo in 29 superioribus memoravimus, beato Instino testimonium dante, cuius eum et discipium femnt. de quo tarnen Irenaeus in primo libro contra
extitisse

haereses haec refert:

>A Saturnino<.
>sunt,
et subtiliter

inquit,

>et

>cantur Encratitae, nuptias refatantes,

Marcione descenderunt et ii qui vo- 2 quae a deo antiquitus institutae

accusantes illum qui ab initio

masculum
ab

et

femiuam
absti-

>ad
10

restitutionem

humani generis
ingrati

fecit.

sed

et

animalibus

>nendum praedicant,
[

existentes deo,

qui haec humanis usibus

>procreavit. contradicunt etiam primi hominis saluti. et hoc nunc in- 3 >ventum est ab his quibus Tatianus quidam auctor extitit et huiuscequi fuit quidem auditor lustini, sed >modi blasphemias introduxit.

>donec

cum
et

ipso fuit. nihil tale sentire se prodidit.


est,

postea vero

quam

>ille

martyr effectus
elatione

abscidit se ab
inflatus,

ecclesiis

doctoris adrogautia

>tumidus
>tuere

nimia

tamquam

qui se ceteris duceret

>meliorem, proprium maluit


stilum, saecula

quam
et

a veteribus traditum

docendi

insti-

quaedam

invisibilia

secundum Valentini fabulas


de salute vero

>introducens, nuptias autem


20 >dicans lege, similia

fornicationem corruptionemque pari iu-

Marcioni Saturninoque confirmans.

>Adam

in

dubium deducenda novis quaestionibus commentatur<.


4

Et paulo post idem Irenaeus addit etiam haec:

>Non multo autem<.


2

inquit, >post Severus

quidam supra

dictae haeresi

>robur adiungens fomenta


sed propria

maxima
quadam

eins sectatoribus praestitit.

unde

et

>magis Severiani appellati sunt,


>et euangeliis,

qui utuntur quidem lege et profetis 5


interpretatione scripturarum

sensum

>pervertunt.

obtrectant autem Paulo apostolo et refutant eins epistulas.

KPOF
1 quae] qui

XF"^
|

6 marciano

7 iustituta

constitutae

13 blasphemaiisA^

26

sed] sed et

rrooT&QOQ

./
10

/ ^, ' ' ., '. , -.


392
Eusebius, Kirchengeschichte IUI 29, 6
3

2 ^^

&
ffvv^

15

^]

20

ATERBDMr^
/6
12 13

. . -.^-.. ? & ^/ )
^' ., /.^,
7 rt

.^ . ,', . .^ ., . . .) .
^

. :. ,
'
6

astoozoXcov

.
"/.
d'

30,

<>

- ./. /"/.,
\

30

'. {/.

,/. ^.
1

'

>
|

BD

HA

+ ^,

getilgt

>iui

BDM
|

> ATER
KH
15 nach

ohne handschriftliche Gewhr


oCov
|

Kc

BD AZ EM

+m

Urhai [Edessa]

16

^
|
|

TERBDM
Ti
\

corr.

T'-

17

Ti

corr.

Tf

18/19

>

19

}() ABDM^"^
|

18

oiiiiiu

TERBD:\I

utiai

Hier, de uir.

ill.

33

TER

20

22 neol
|

23 26
27

^-

' T'BDM '

, ^ [getilgt], ER
corr.

24

25

'

"

DM
TER
vernichtete

Tc

BDM
BD
|

ATrR > BD

'

28

>

BD

Rufinus IUI 29, 6

30,

393
6

>sed

neque Actus apostolorum suscipiunt.


Tatianus

yerumtamen prior eorum


euangeliorum
nescio

>auctor

conlationem

quandam

faciens

>quomodo conposuit euangelium nnum ex quattuor, quod Diatessaron >noniinavit, quod etiam nunc habetur a multis. dicitur autem et nonnulla
>ex

sermonibus apostoli permutasse, tamquam qui emendare


reliquit

yelit

or7

>diuem compositionemque rerborum.


>librorum numerum.
sed
ille,

autem hie ipse infinitum


gentes scripsit, liber ex

quem adversum

>omnibus

scriptis eius praecipuus et valde utilis conprobatur<.

XX] 10

idem tempus innumeris haeresibus ubique pullulantibus et praecipue apud Mesopotamiam Bardesanes quidam vir disertissimus in Syrorum lingua et vehemens dialecticus adversum Marcionem aliosque nonnuUos dialogos scribit, quos propria lingua conpositos edidit. sed et plura alia eius extant volumina, quae discipuli eius in Graecum
-ertere

Sed Per

et

de bis satis dictum.

30

15

sermonem.
est

erat

namque
ut

ita

potens in verbo et doctrina et in

disputationibus
tores.
et

alia

et nobiles viros habuerit sectaad Antoninum de fato potentissimus dialogus. sed 2 multa scripsit quae satis utilia et pernecessaria persecutionum

validus,
et

plurimos

eius

quae tunc erant temporibus


20

extitere.

ferunt autem hunc ipsum fuisse


notasset erroris et 3
et

primum de Valentini
ineptas
fidei

schola.

sed

cum magistrum
est
sibi

eius

fabulas

arguisset,

visus

ad meliorem

rectam

sententiam

convertisse.

nee

tamen ex integro vetemm errorum

sordes

maculamque

deposuit.

eisdem vero temporibus etiam Romanae

ecclesiae Soter episcopus vivendi finem fecit.

yPOF
9 sed
et]

sed

PF

11 bardesanis P- bardesanus Pi

20 primum]

PO

primo

O^F

om.

^. ^ ^) ^. "
)
^2

?}

^
.-.
?.
|

'^

, & ^?. . ^ ^ ^

20

/?

"
I

AAm^'XtvlB, D[bi8 396,8


'

^ .. .. . '.. . ^ . . . ;
^.
\

"^
BD

corr.

danach einQuatemio ausgefallen], T(ERM)


|

13

sub Seuero

>

DM
2:2'tER

7
i

nach 10
|

TM
j

AAm
pretihus

12

21

)
ERM

>

BD

+
15 nach

BD
1

BD

22
nach

TERM

+
rm^tVJ'R'^^.
|

>
14
\

^ >+
am
Schluss

BD

22/23

BD

AAm

mit ihm

[. ?
&v

aus

BD

BDTcER

TiM

et

de septiiaginta inter-

ER

^,

corr.

D'

ceteris

ER

LIBE V
Quanti
II
et

quemadmodum
mortem.

sub Severo apud Galliam pro pietate


vita.

subierint

Ut

martyres, quamdiii habebantur in

omnes, qui in perse-

5
III

cutione lapsi sunt, revocabant.


Qualis Attalo martyri apparuit visio.

IUI

Ut martyres Irenaeum sua conmendatione

prosecantur.

V Quemadmodum
K)

sub Marco Aurelio Caesare nostrorum precibus

VI
VII
VIII
Villi

exauditis pluviam praestitit deus. Enumeratio episeoporum, qui fuerint Romae. TJt usque ad illa tempora per fideles miracula

fiebant.

Quemadmodum
finit et

Irenaeus canonem scripturarum divinarum de-

de septuaginta intei'pretibus.

10

Enumeratio sub Commodo sacerdotum. De Panthaeno filosofo.

2u

XI De demente Alexandrino. XII De episcopis Hierusolymorum. XIII De Rhodone et Marcionis secta. XIIII De pseudoprofetis Catafrygarum. XV De schismate, quod sub Blasto factum

est

Romae.

XVI Quae

de

Montano

et ceteris

pseudoprofetis feruntur.

KPOF
11
ut] ubi

P2

15

fiiosofi

396

IZ

IH oa

/
^

^^

KT
10

) .^ . . ' . ^ ^. . -.
Eusebias, Kirchengeschichte

ovvera^t ibymv.

?]

''

15

.^ .& - ]
^.
BDim

.
ERM
|

XAmTKmi
|

EU

BD im

ohne Randbemerkung.

]
\

BD

nach

10
x,j(j

Am Am
|

Ende

^'
12

Am
1

13

-1

,
|

Am

nach

+
Am ER

14

)
]

15

U am

ER

/
=
/J

/ ^^. ?.)

',

iv

\m Text

.
im Text

.
.

eKc =

im Text

Rufinus

397

XVII De
XVIII XVIIII

Miltiade et sciiptis eius.

Quanta etiam Apollonius Catafrygas confutando prosequitur.


Serapionis de secta Catafrygarum.

XX

Quae Irenaeus contra haereticos apud urbem


ceptavit.
sit.

Romam

dis-

XXI Quod Romae Apollonius martyrium passus XXII Qui tunc episcopi nobiles habebantur. XXIII De paschae quaestione.
XXIIII
10

De

dubitatione, quae orta est

apud Asiam.

Ut Omnibus una sententia de pasch a conplacuit. XXVI Quae de Irenaei scriptis ad nos usque venerunt. XXVII Quae etiam ceterorum, qui iisdem temporibus floruerint. XXVIII De bis, qui Artemonis introduxerunt sectam, qualis moribus
fuerit
sit.

XXV

quoque

pacto

sacrosanctos

libros

temerare

15

ausus

NPOF
1 miltiade]

milciade

F
|

miliciade

melcliiade

6 martyrio

12 ante qui

ins. xxuiii

PF
\

hisdem

isdem

ISxxuiii] xxuiiii

quales] xxuiiii

KOF

14 quoque pacto] *** pacto P^ xxx quo pacto P^

398

Eusebius, Kirchengeschichte

KZ

'
,

KHK& =
'2

"^ [
R]

KEKe,im

B =

'[
im Text

Text

[ ) . .
V
imaxonov
im
R]

berschrift siehe im Text

ER

im Text
Text

ER J 1 im

[/ ^
=
=-

= ^

'^

im Text

. ),
]

?.

im Text

]
im Text

AB

400

Eusebius, Kirchengeschiclite

pr. 1

10

, , - & .- . .&. , , /, '


ovv

?.
y.atl

sjuoxojcog

tJt\

/.&^

'

7]

9^:>

// 3

15

, ^.&^ ^, &

20

/ ^
1 ^I

...
jro/t,(/oi'c

ER
ATcER TERB

TERBM
AJi^wff

17

, ^
/
' >
]

bOvoo

> T^ +
)

IVTr

.
| |

16

18

'

).)

TERBMS"^

y.a'

21
Tr

>
23

T'ERBM
R

Ruiinus

pr. 1

401

Igitur Soteri
Strato

episcopo octo annis in urbe

Roma

sacerdotio mini- 1

duodecimus ab apostolis succedit Eleutherus septimodecimo anno imperii Antonini Veri. quo in tempore per multas Romani orbis provincias ex adclamatione et seditione vulgi persecutiones adversum nostros dirissimae concitatae sunt, ita ut multa milia martyrum per loca singula fierent. quod conicere ex bis facile possumus. quae ad rerum gestarum memoriam conservandam litteris mandata repperimus. et quamvis de 2 boc plenior nobis narratio, quam de singulorum martyriis prosecuti sumus, sui sub titulo videatur exposita, quae instructionem pariter 10 doctrinae et scientiae necessariam non minimam continet, tarnen quae etiam praesenti huic operi conpetere duximus, pauca inseremus e multis.
alii

namque

scriptores

historiarum
fortia

referant

bella

tropaea

victorias, 3

magistratuum
15 confusa

ducumque

gesta

concelebrent

mortesque civium

aut hostium narrent, patriam coniuges liberos, diversis cuncta caedibus


describant, noster bic sermo, qui narrationem continet de bis, 4 quae ad deum pertinent, rebus, absurdum non erit, si bella describat, quae caro pro animae salute perpessa est, et pugnas, quas anima, ut caelestem patriam recuperaret, excepit, si certamina eins referat, quae

pro fide veritatis exegit, in quibus non adversum mortales milites, sed
20

adversum
pro
proelia.

spiritales

Spiritus

libertate.

daemones dimicavit. non pro liberis carnis. sed si, inquam, monumentis litterarum mandemus

sed pro

quae non pro terrarum spatiis nee provinciarum possessionibus, caelorum regno et paradisi bereditate peracta sunt, non regi

XPOF
1'2
7

ministrante

imperii

om.

X
|

4 persecutionem
or/i.

quamuisj quadamuis
I

X
\

10 contineat

11 huic

PF
26

opere

inserimus
II.

13 gesta om.

20 aduersus

Eusebius

10

> >) >


>0

.. . , ,& )
402
Eusebius, Kirchengeschichte
sjrl

1,

xad^

tcTjv

',

\
?.6

'2

15

20

25

> >
27

> >
> >& >, >^ > > >
Tim.
3,

- ) ,^, && . ) &^ -,


&
d

, ^
-,
^8 11

' ^
,

<.
4

-.
1

-.
|

. ^
|

ATERBMZzi

)
-

400,

>'
18

4-

;
>
/.wvojv

]
ER
TER
|

4
|

dl

Tr

6 n.aav'Q

('
1

10

14

20 Uvi
23/24
]

R
|

22

17

R
|

^ |

23
^

25/2

>/

27

Rufinus

1,

1-0
cleo

403
trium-

mortali imperium quaesitura, sed ab immortali rege omni am

phorum gloriam
[I]

perceptura.

Galliarum
Viennensiura
,

nobilissimae

urbes

Lugdunensinm

civitas

habetur

et

1 1

quas praecipiti lapsu praeterfluit Rhodanus nobilissimus 5 fluviorum. in bis quae et quanta erga dei martyres gesta sint supra 2 memorati Antonini Veri temporibus, descripta per ordinem ab eis ad ecclesias Asiae et Frygiae fideli relatione transmissa sunt, de quibus 3
ut fides certior habeatur, ipsa scriptorum exempla subiciam.

>Servi Christi habitantes


10 >fratribus

apud Viennam

et

Lugdunum

Galliae urbes

omnibus, qui per Asiam et Frygiam eandem quam nos re>demptionis Christi fidem et spem gerunt, pax vobis et gratia et gloria
>a

deo patre

et

Christo lesu domino nostro<.

Et cum nonnulhi velut

in

praefatione prosecnti viderentur,

post 4

aliquanta ita rerum gestarum ordiuntur initium:

15

>tribulationis<, aiunt. >nostrae

magnitudinem

et

gentilium furorem.

>quem
>sentes

sanctis

martyribus intenderunt, sicut


ipsi

quidem

enumerare ne praesufficimus, nedum scriptura comprehendere. omniest,

>bus

etenim

viribus

congressus

est

inimicus,

tamquam

qui

>acerbitatem persecutionis adventus sui ostentaret initia et


20 >stitueret et informaret ministros suos adversum servos dei

iam per per hoc inmininobis


pro-

>sterium

sceleris

et

crudelitatis

explere, ita ut primo

omne domorum

>prohiberetur
>cessus

habitatio,

tum deinde usus balnearum. post etiam


in

ad publicum,
publico

ad ultimum, ne omnino
sed

quolibet loco domi


dei
gratia,

>forisque

privatoque videremur.
in

aderat

quae 6

25 >fragiliores

quidem >producebat autem

quosque nostrorum de manibus eorum

eripiebat.

medium

vires

stabiliores

columnis,

qui possint

XPOF
3 habebatur

POI

4 hrodanus
libri
\

6 memorati]

PF

memoratis

NO

V2 a

of)i.

19 aceruitatem
oni.

21

et crudelitatis] celeritate

23 ultimo

25 quidem

26*

10

15

20

> >^ >) >, >


1

> , :> , >, > , - ' > >/ >' . , ^ >


>& > >^. >^
,

' ' > , ,^ > >0^ . > >^ ,& ?.^^&' >3 . &7] &
>
4(j4

Eusebius, Kirchengeschichte

1,

10

jiovtjQov

ot

rffov-

> ^?/('. >

/-

>) >

&^

^ . ^ ,. (, ^ ,
'

1719

ow,

10

.-

2 vgl. Hebr.

10,

33

Rom.

8,

18

Luc.

1,

ATERBMZyl

'
16

>

4- TcTr

TERBM
'/
18

>

^
|

"^ >
|

tyojoovv uvzCo
\

ATER
]

7/8

10/11

altes

Glossem

>^
|

13

16/1

\ i

^
17 18

12/13
|

14

TER

so volleiidet

war in seinen Fhrungen


\

>
|

>
23
'1

19

21

>

TER
26

23/24

&-

corr.

>

Rufinus

1,

710
impetus,

40
qnos excogitabat
ini-

>pei

patientiain
secl

suam non solum


ultro

ferre

>inicus.
>vel

et

expetere et sponte se omnibus vel obprobriorum

tormentorum cruciatibus obiectare et lassescentibiis iam paene toradhuc parnm putare. pro eo quod moram sibi hanc esse >quoclammodo ad Christum festinantibus crederent, rebus fere ipsis et >patientiae virtute clamantes, quia non sunt condignae passiones >huius temporis ad futuram gloriam, quae revelabitiir in
>toribus ipsi

>nobis.
>ferebant ergo fortiter adclamationes

adversum

se et

probra atque insed et verbe-

10 >inrias populi, et contumelias


>rari se

eorum ducebant laudes

suas.

ab

eis ac lapidari et

concludi patienter accipiebant, aequanimiter

>suscipientes quidquid iUud furentis vulgi excogitavissetinsania.

denique 8
solis ad-

>quodam tempore adstante tribuno et primoribus civitatis >clamationibus populi correpti et in carcerem trusi sunt fratres usque ad in quos ille tanta 9 l >praesentiam praesidis, cuique advenienti oiferuntur. >crudelitate usus est, ut saevitiae eius species singulas nemo possit ex>ponere.

pro

Vettius igitur Epagathus unus

ex fratribus, qui

et in

>perfectam caritatem et in bomines integram custodiret, cuius vita,


>esset adulescens, ita

deum cum

examinata erat omnibus et probata, ut etiam graincedebat enim in omnibus mandatis et 20 >vissimis senibus praeferretur >iustiticationibus domini sine querela, ad obsequia quoque servorum

>dei prompfcissimus erat

is

cum

zelo divino et fervore spiritus plenus

>tam
>tot

crudelia

servis

dei

supplicia videret inferri et contra ius fasque


rei

poenas humanis visceribus excogitari, indignitatem


poscit
se

ultra

non

25 >ferens

audiri pro

civibus

optimis et quibus nihil impietatis

>commissum probari poterat locuturum. erat enim et nobilissimus inter >suos et eruditissimus. verum cum defensionem eius non reciperet ob- 10 >stinatio iudicis, inquirit tantum ab eo, si et ipse Christianus esset.
>utique Christianum se esse clarissima et libera voce testatus
est.

tam-

50 >quam advocatus.

inquit.

Christian orum

et

ipse

vinctorum numero

yPOF
3 lassiscentibus
sed om.
trarius -V
I

6 condignae] dignae
\

10 laudes suas duc.


\

PF
con-

11

ac] et

12 exquogitasset

23 contra
int.

ius]

25 poposcit
utque

PF

26

et

om.

26/27

suos nob.

29

utique]

P^F

XP" 0^

atque 0*

10

20

,.^) . ^' , > -. , . >^. , , >>^ , .' > & , '^ & >' >. ' >. >.. , ,. > . 7/. ] / > &. ' .> -& > , ,>. > ^.,.^^. ^ > > >
> ) >'
KTQorazij

406

Eusebius, Kirchengeschichte

1,

11

15

dg

x/S/qov

:-

tvOoyJjOag

/.-

-^

>

^?.

> >).

12

^ >6.
>

1^

ohv

&'
,

^^

?]

-1

3/4 Luc.

1,

67

4/5

loann.

3,

16.

Thess.

2,

6 Apoc.

14,

ATERBM^JJ
2

wird

pojidus

13

ATERM
dorben

'
]
/)

nach

'

TER
11

R 117 24 voJ R

)
|

wiederholt
corr.,

3
\

.
|

durch Rasur

ER

7/8

9 xal

>
18

10

TERB

14

27

'

corr.

,^
|

14/15
|

] /
sinnlos,

verlangt

TER

15
ver-

Tc

wohl aus

oJ

>

Rufinus

1,

11 1

407

>societur.

sed in hoc
se

>habens

in

illi quidem quid dicerent ignorabant, ille vero advocatum pro nobis lesum, hoc nomine meruit hono-

>ran, sancti presbyteri Zachariae, qui erga sanctos plenitudinem caritatis

>ostenderat, secutus
5

exemplum.

qui et ipse

dum

fratribus adest et de-

>fensionem libertatis, quae in nostra religione consistit, exsequitur. do-

>minicum secutus exemplum animam suam pro ovibus suis posuit et >pro amicis. et ideo cum hoc pariter velut discipuli fideles Christi in >regno venturo sequentur agnum, quocumque vadit. >his igitur optimis et fidelissimis ducibus usus omnis reliquus sancto10 >rum chorus prompti et alacres animas suas pro fidei libertate ponebant. >aliqui autem impares et infirmiores inventi et ad inlatae persecutionis >evehendum pondus invalidi, decem ferme numero, lapsu suo luctum nobis >et ingentem tristitiam reliquerunt et multorum animos, quospriorumfides >accenderat, infregerunt. unde et omnes valde perterriti sumus, non propter 12

15 >tormenta

quae crudelius videbantur

inferri,

sed pro exitu confessionis

>incerto,

quia multo nos gravius lapsus nostrorum

quam

ea quae in-

quos l dominus iudicabat in lapsorum numerum subrogari, ita ut ex >utraque ecclesia omnes, qui studiosi et magni videbantur et quorum
>ferebantur tormenta cruciabant.
cottidie,

conprehendebantnr tamen

>dignos

20 >labore

et

industria

regebantur ecclesiae,

universi

pariter

tenerentur.

>accidit avitem etiam servos

conprehendi quorundam ex nostris paganos, 14

25

>quoniam quidem publice iussum fuerat requiri omnes et teneri, quique cum tormenta pertimescerent, quae inferri sanctis >videbant, monentibus se in hoc ipsum militibus. quibus ita fuerat prae>ceptum, conmenti sunt adversum nos velut Thyestaeas cenas et incesta
>daemonis instinctu,
>Oedipia perpetrantes et alia, quae ne proloqui aut cogitare nobis fas
>est et

qualia

ne credere quidem possumus aliquando apud homines


de nobis diifamata fuissent in vulgus, horrori
esse

>gesta.
>et

quae

cum

maximo 15
eos,

execrationi

apud omnes homines

coepimus, etiam apud


esse censebaut.

30 >qui prius aliquid moderationis erga nos

servandum

et

NPOF
15
titi

inferri

/. P^

18 dominus] deus 0\

25 commenti

commen-

XO^

commentati
\

commeiito

incerta

'

26 oedippia

XOF

impia

'19

exsecratione

XO

10

15

20

25

30

.&') 7] >) > - ,' . > >,. ' . >) >. > > >. ^., . > . > . ^ / >^ >. ^ & . . . :. . . > . >' . . > ^ ^ .^ ^ ^, >
408
Eusebius, Kirchengeschiclite

1,

1620

>'

>'

-.

1
1<

>(

'

>

> /. ^ >)^ > >?] > >

'

--

18

///

19

> '
ATERBMJTvi
2

> 1 Act. 7, 54

^.

10

20

&^
Tim.
]

(
|

>

3/4 loann. 16, 2

.3,

15

'

TcmEim
|

>
|

15

16
|

\
24

ATrRc
25
entstellt

29/30

] /
>
|

ARM

' > >

AT ER
10
13
|

22

R ERBM,
|

21

Tf-

getilgt

28 ^|

ATi^R^"

>

12 TcTr
|

T^ERiM
aus

AT

Rufinus

1,

1620

409

>omnes simul fremere adversum ChristiaDos atque insanabili odio furere tunc vidiraus conpleri illud, qiiod a domino dictum est: >coeperunt.
>se
5

>quia veniet tempus, in quo omnis. qui occiderit vos, putet obsequium offerre deo. post haec etiam supra omne narra- 10 >tionis genus est suppliciornm et cruciatuum modus, qui sanctis mar>tTnbus inferebatur, perurgente Satana. quo scilicet etiam illoram con>fessione tale aliquid eliceretur a nobis esse conmissum. in quod omnes 17
>pari

atque eodem furore persistebant, vulgus, iudex, officium, milites,

10 >et

Sanctum nomine quendam diaconum Viennensem Maturum neopbytum quidem, sed in fide et patientia robustissimum, >sed et Attalum Pergamenum civem, qui columna et firmamentum ec>clesiae nostrae in omnibus fuit, et Blandinam feminam, per quam
>perui-gentes praecipue

>Christus ostendit, quia ea, quae apud homines despecta sunt et in con>temptu habentur, in magna gloria apud deum dncuntur, et quia Caritas
15 >eius

quae

fragilia sunt per

naturam, per gratiam

facit esse firmissima.

>cum enim omnes nos de ea trepidaremus, sed et ipsa eius camalis 18 >domina, quae erat una ex numero martyrum, vereretur, ne forte Blan>dina cederet in tormentis et pro debilitate corporis vix ad primae con>fessionis

tormenta
prius

sufficeret,
et

tanta tolerantiae virtute firmata est,

ut

20 >resolveretur
>tentiosa
>luce

concideret carnificum manus,

qui sibi pro con-

denique a prima iudicis animositate invicem succedebant. usque ad vesperam tormenia semper innovantes ad ultimum victos

>se C'onfitentur, stupentes

quomodo

in ea spiritus permaneret,

cum

nihil

>iam er corpore per supplicia resedisset.


25

sed

illa

vere beata, ut post- 19


emisit
et

>modum

nobis

ipsa

disseruit,

quotiens

vocem

confessionis

> Christiana sum proclamavit, totiens novae vires corpori reddebantur, >et tamquam ablatis per confessionem doloribus instaurabatur recentior

>ad agones.
>loris

30 >nos

quod vox pia sensum doextingueret, saepius et alacrius Christiana sum et nihil apud diaconus quoque Sanctus nomine, 20 mali geritur proclamabat.
eoque magis,

quo

intellexerat,

>etiam ipse supra

quam

dici

potest

et

supra

quam humanam

fas est

>ferre naturam, acrius insistentibus ministris daemonum, quo aliquid >ab eo elicere possent confessionis inlicitae, nova poenaram genera per-

XPOF
1

praemere

"
| I
|

atque] utique

2 domino] deo

P"
i

-t

etiam] iam

PF
fr-

est] est et

firmisimam

motus

iV

10 maturum] martyrem
|

|15flagiliaP
|

17
|

numerum '

20 resoluerentur
]

^^ O^
uihil
|

conciderent
nihil in illa

conciderentur
j

P^

22 inuocantes

23 24 nihil iam]
32 quod

PF

24 corpore per
1

supplicia] iVOi?" corporis supplicio


pia] pie
\

27 ablatis]

F^

ablutis

NPOF^

28 intellexerit .V

ipsa

PO

33 possintP

,& ? >^ ^ > /^ > ,


410
Eusebius, Kirchengeschichte

> >
>

//

(]

(]

'

10

>'

>. >
>?.. >6

//'

^
20

) , &^ > > ?. . > > /, > , ,> ^& > ^, > ,. > &. ' /
^ >,
>. >3,

> >

>,

'

,, ,,' ,^
V
1,

21

25

jcQoq

,'

-'

?]?.03

/'

21

22

23

,,

24

>

(7>

25

12/13 loann.

7,

38

14-1()

vgl. les. 53, 2. 5

17

Tim.

1,

IG

aterbm:^^
1

8
gestellt

"
19

^)
TEB

ARM
|

3
|

6
corr.
|

ATiRc

10

*
'
28

12 inovviov

//

ARBM^
]

mit falscher Conjectur


'/eiQJV

22

24 25

/.
ARB
SPS'ia 2"

25
|

ATc-ERM

Blandma

^
|

20/21

ERB, Tc

'

16
getilgt

wiederher-

28

Wenclland

TiTr

TcTrER

Rufinus

1,

2125

411
at

>tulit,
>ille

et

quae longe substautiam hiimanae condicionis excederent.

deo plenus in tantum crudelitates eorum risit et ferinam in >quaestione saevitiam, ut numquam dignatus sit vel quis esset genere,
vir

>unde
>gulis

domo

vel patria,
nihil

nomen

saltim

suum

eis fateri,

sed de bis sin-

10

omnibus tormentis nisi Christianiim respondit: hoc mihi nomen, hoc genus et patria est, aliud. >se esse unde et incredibilis 21 >inquit, omnino nihil sum quam Christianus, >eos agitabat insania, qaod tantis poenarum generibus consumptis exad >torquere ei ne professionem quidem proprii vocabuli potuissent. >ultimum candentes lamminas aeris et ferri erga inguinis loca et deliex quo 22 >catiora quaeque membrorum instauratis ignibus adhibent. >carnes quidem eins adustae igni defluebant, ipse vero permanebat iuinterrogatus
aliud in

>mobilis inconcussus intrepidus, caelestibus aeternisque fontibus, qui >procedunt de ventre lesu, humanas in se temperans flammas. verum- 23
15

>tamen membris omnibus martyr erat et toto corpore unum vulnus >horrebat. periit in eo humanae formae agnitio, et non solum quis
>esset, sed et

quid esset, tormentorum crudelitas ne agnosci posset ab-

>stulerat.

Christus tamen in eo solus per martyrii gloriam recognosce-

>batur. qui per eius patientiam destruebat adversarias potestates et suos

20 >milites

per tolerantiae roborabat exemplum, ostendens omnibus, quia


est,

>nihil terribile
>est.

ubi diligitur pater, nihil doloris

est,

ubi fides Christi

sed

artifices

scelerum

nequaquam

martyris
si

erubuere virtutem. 24

>post paucos etenim dies considerantes, quod,

tumentibus adhuc vul-

>neribus, quae indignarentur etiam ad mollissimum


25

manus tactum,

tor-

>menta

membra iam putrefacta vexarent, ninum e duobus fore: aut in sua eum impietatis iura cessurum aut, si >in tormentis animam posuisset, terrorem crudelitatis et metum ceteris >intentandum. sed hoc longe contra quam impii cogitaverant. cessit.
rursus
inferrent
et

denuo

>nam,

quod vix

credi

ab infidelibus potest,

restitutum est in

30 >speciem corpus per secunda tormenta et officia


>stulerat

primam membrorum, quae abut


iterata

>non

ei

prima crudelitas, secunda reparavit, iam poenam contulerint. sed medellam.

ita

supplicia

sed et Blandina,

quam 25

NPOF
8 agebat
buerit

'
|

11 adhibebant

PO

16

perit

XP^O

22

412

10

> >,
>/

> >. ) >' >& >. > >; >>?]^ ^?/.


>07
coq

, ^^ -,^. . , .
Eusebius, Kirchengeschiclite

1,

26

29

y.aTajcBJiojy.tvai

y.at

(]

^\ ?]

26

20

' > 2 >. >. >^ ^, /


.

..
'/TrERB
8
y-ul"^

>. ^ > . >


1

^ ^, >^ > '


> > ' >.
>^
\

>'

, ,,

>. >

^. {}))

]^.

,^ .
328

. ,
6

27

'
\
|

^-,
ad popuhim

. ^.
\

2{)

'

dieunt puncto

Tr

2}

'

22

ATcERM hi
'

^
|

ATERM

12 vor

'^ r/Orfj
|

>
|

avi'rV7j\pev]

E'm
7

carnibns

-\-

'
|

14 septimo vt
|

ATER
|

15
17
|

19

'

"

24/2

^
/
|

16
S-e-

18/19

TER
Tt
getilgt

Rufinus

1,

2629

413

>paulo ante memoravimiis


>tur.

simili

exemplo ad supplicia secunda revocaet

qnae

cum
in

semiviva paene
pulsata
futurae

in mortis

quodam
venit
et

confinio posita 26

>iteratis

fuisset

cruciatibus,

velut

ex

somno; quodam
voce

subito

>evigilans

memoriam

beatitudinis

constanti

>tamquam de
>quit, erratis,

excelso et edito contionaretur ad populum: multum, in-

{II]

10

viri, quod putatis infantum visceribus vesci eos, qui ne >mutorum quidem animalium carnibus utuntur. et sie in confessione >perdurans iterum numero martyrum sociata retruditur. >sed posteaquam per beatorum martyrum patientiam tyrannica -^ >evanuere supplicia, aliis rursum diabolus machinis obpugnare parat >famulos dei, quo scilicet adflictatione carceris et poenali squalore con-

>sumpti ac
>credi fas

septimo,
est,

ut

dicunt.

distenti in intimo

puncto in nervo pedes, contra quam tenebrarum loco per omnia poenarum

>genera,

quae frentum saevitia excogitare poterat, deperirent.

quam

10 >plurimi ergo

hoc genere

in ergastulis

consumuntur domino suscipiente


ibi

>eorum huiuscemodi exitum,


>auxilium.
aliquanti etenim ex

cuius
bis,

nee

defuit

divinae

maiestatis

qui saevissima tormenta pertulerant 28

>nee

humanae
virtute

aliquid medellae permissi sunt eonsequi,

mirum

in

mo-

domini convalescere et subitam mentis alacritatem ac de>dum corporis robur recuperare coeperunt, ita ut eobortatione sua 20 >speratum et inpatientes erant poenarum illi >eeteros ad patientiam confirmarent. >magis, qui nuper fueraut correpti et quorum corpora nondum tormenta
>solidaverant.
illi

denique erant, qui paedoris horrore

et conelusionis

>tenebris necabantur.
25 >riosam

verum

beati Pothini Lugdunensis

episcopi

glo-

29

martyrii confessionem fas non est silentio praelerire.

qui

cum

NPOF
3 ex] e
mart. socia
doris]
tini

PF
|

8 mart. sociata]
rm-sus

'

10 ruisum]
\

F sociata NOF
\

raart.
|

16

ibi

mart. consociata

P^

23

pae-

NO^F OF
I

foetoris PO'^

conclusione P'^

24 pothini]

"

fotini

pho-

lugdunensium

10

15

20

> 2

. > , , ., >. , . > . > .. > . ., . > ^o

/ , ). > -, >, ., . > > . ,^ > ,^ - .. > >. .^ -

. > . 7] . >> -?]'


414

Eusebius, Kirchengeschichte

1,

30 3

> >

^-

vjcb

{^c,

?]. ?]<'
7]

31

>, >?. >' >9^

rcv

32

>. >'.

6ojc

33

>, .!

34

>')
2 3

II

Kor.

2,

14

ATERBMr^
1
|

&(^>;
15
. .

TrB
\

?.&
\

'
|

,
zfjv

Tc getilgt

)
>

ATER

/
AT ER AR
|

>
|

13
|

14
16

ATER

16/17

TERBM

^
!

20
77

ER

21
|

26

^
|

18

>
[

19

> +
ATER
|

25

TcTr

28

Rufinus

1,

30 3

41

>iionagenario maior esset aetate et corpore utpote illius aevi invalidns,

paene iam mortuus, solo martyrii amore vivebat. dncitnr ad 30 euins ad >tribunalia, immo potius defertur senio et languore resolutns.
cetera

<hoc

solum anima servabatur, ut Christus per eam magnificentius


corpore triumpharet.
plebis

in

>fragili

statuitnr interea senior pro tribunalibiis.


esse

>impiae

iindique

clamor adtollitur, bunc ipsum

insonant

>Christum.

tum vero

a praeside interrogatur, quisnam esset Christia- Bl

>norum
>rabies

deus.

respondit: si dignus fueris, scies.


ita

hinc vero cunctos velut


qui prope adstabant.

inmensi cuiusdam furoris invasit,

ut

10 >pugnis, alii calcibus subigerent

senem, nee

aetati nee gravitati aliquid

>reTerentiae deferentes.
>teli

illi

vero, qui longius erant, quidquid furentibus

venisset
esse

in

>sibi

delicti

manus, eminus iaciebant, ita ut unusquisque summi in duceret, nisi aliquid in senem sceleris intulisset.
deos
suos
esse

>hoc
15

etenim vindieandos
in

credebant.

quem eum

semi-

incontaminatum paulo post spiritum >reddidit. per idem tempus inmensa quaedam dei dispensatio procu- 32 >ratur et misericordia ex insperato Christi domini arte conquiritur. >quod numquam fere prius a persecutoribus gestum meminimus, omnes 33 >ii, qui primo conprehensi negaverant dem, correpti truduntur in car20 >cerem et quo infelicibus ne solamen quidem poenalis praestaretur >exitii, non quasi Christiani iam, sed tamquam homicidae et ineesti >detinebantur. habentes miseri duplicem poenam, quoniam quidem ce- 34
>necem proiecissent
careerem.

>terorum supplieia mitigabat spes


>et sancti spiritus

et

Corona martyrii Christique Caritas

gratia relevabat adflictos, istos

autem
illi

ipsis

poenalibus

25 >catenis
>ipso
et

et

paedore carceris gravius conscientia cruciabat,


diseernerentur a ceteris,
et

ita ut vultu

aspectu
laeti

quod
ipsis

producebantur de 35

>suppliciis

divinum nescio quid

in

vultibus praeferentes.

XPOF
9 inmensae
mini quod
\

10 pugnis]
(tu

scr.

pugnis

alii

Pi

25 paedore] P-

margine squalore) pondere

18 meminimus" meNOF p** ;=* pi

]', ^ .^ >^ , ,
416
Eusebius, Kirchengeschichte

1,

36

38

10

15

20

'

25

> ^- , >. >06 > . > , '' ^. > - &>, >& , , > &- . ^ > ? ^ >^
)
,

>, >}]

oj~

>

>,

<. > > > ^. >& ?/


6
>('.

36

7]

?]-

>

>,

'

6
2,

^)/-

37

38

>,

>

) /')&,
,

^
1

'

1/2 Ps. 44, 14

2/3 II Kor.

15

+
14

\ ''

getilgt

ATER
verbunden

' & ^^
|

Tr

3 /)]

810
]

>
Tr

9 nach

'

13

avdwv Tem,
|
!

ATER

1 7

r/

>

?.?. ^
getilgt
|

18

bezeugt

altes Glossem,

durch

mit

dem Text

22

ABM^

TER

26

TERBM

Rufinus

1,

36-38

417

>vincula sua monilia pretiosa ducebant, per squalorem carceris Christi

>bouus odor
>horridi et
5 >tilibus

effecti, ita

ut viderentur sibi
alii tristes,

non

in ergastulo, sed in

my-

>rothece conclusi.

at

illi

demersi, ipsis quoque conspectibus

omni
multo

turpitudinis deformitate foediores.

sed et ipsis genet

in

opprobrio expositi erant

tamquam degeneres

ig-

>navi,

qui fidem perdiderint et crimen invenerint et qui Christianorum


effugerint,

>quidem nomine caruerint, homicidarum tarnen poenas non


>quae
>ut

cum

ita

geri viderent

ceteri,

incredibiliter conroborati sunt, ita


se
nihil

conprehensi absque ulla animi nutatione constanter


esse faterentur.

aliud

10

>quam Christianos

Et cum quaedam

in bis locis fuissent longius prosecuti, post ali- 36

quanta iterum baec subiungunt


>Post baec iam per diversas species martyrii

eorum velut coronam

>quandam
15 >patri, ut

variis floribus

conpositam dominus Christus intexens offerebat

ab eo velut victores magni agonis remunerationes aeternorum

>sumerent praemiorum.

nam Maturus

et

Sanctus

et

Blandina

et Attalus

37

>munerum

diebus, innumeris milibus gentium diversarum ad spectacu-

statuuntur in medio harenae, et rursum Maturus 38 >cum Sancto, quasi nihil prius gesti fuisset, ad omnia tormentorum et 20 >verberum genera renovantur, certantibus omnimodis adversariis, qua>tenus eorum patientiam frangerent et ab ipso, ut ita dicam, vertice > Coronas eorum diriperent, insanis populi vocibus instigati. sed illis eo >magis animos roborabat spes vicinae iam gloriae, quam sibi iam iamque

>lum congregatis,

NPOF
2/3 myrothece]

NF
\

myrothecae PO^ inyrotheca 0|

ij gentibus
|

6
I

qui]

PO'^F quia
II.

om. Oi

15

uelut] uel

P'
|

remunerationem
27

P-F

18 congregato
Eusebius

19 gestum P^ gesta F^

23 iam om.

10

, ', ^ > . ^, ^ -, ' > , > / ^ >' , > > >& 3 ^ > ^ >, > > - , &>^ , > , .& ,, >

>
>6.

418

Eusebius, Kirchengeschichte

1,

3944

>.

d' ov^

39

7]

'

40

41

-.

42

20

25

-" >. > . ), (] -. { > >


.

>

jroi7/^/

> >^

>^ > > ,


>

16/17

les. 27,

19 Rom.

ATERBMT^

ARBMr
Schau

' >
1

TcERc
2
|

[Ri unleserlich]

TERBM

>
ATER
TPIRB

TcERB
11

-^
AM /]
|

,& , ^
^
13, 14.

43

44

Gal. 3, 27

covr.
|

Tc

'
\

R
10

6
8

>

[!

^
ATi
|

'
3

alter Zusatz
|

verdorben aus

Schtvester]
|

TcERBM
20
|

>

16 17 28

>

]
\

IS

23

TcERM

26

RB

>

>R ARBM

durch diese

^^
|

Ruauus

1,

3944

419

>manu coutingere
>ciorum genera
>superpositi
et

et contrectare dexteris videbantur.

cumque

et suppli-

39

spectaculorum iam paene tempus fuisset absumptum >nec moveri ullatenus a sententia valuissent, cum etiam sellae ferreae

>exureret, ad

consumptam verberibus carnem ultimum infatigabiles martyrum

ignis

subter

ministratiis

Spiritus ferro caesis cer-

40

Blandina vero religata ad stipitem atque in crucis 41 >modum distenta bestiis pabulum praeparatnr. quae tarnen in ligno >pendens vultu interrito et satis laeto orationem fundebat ad deum, qua >et sibi constantiam et ceteris agonis sui consortibus perseverantiam
>vicibus effugarunt.
10 >precaretur.
et

facile

vota

sperabat inplenda,

quae propriis iuvabat

quod passionum Christi consortibus >certum sit etiam gloriae eins donanda esse consortia. sed cum nulla 42 >ex bestiis corpus eins nderet adtingere, deposita de ligno rursum re>exemplis, simul et illud edocens,

>vocatur ad carcerem,
15 >victorias Caput

aliis adhuc agonibus praeparanda, ut per multas quidem tortuosi serpentis adtereret, fratrum vero animos >ad tolerantiam concitaret per hoc, quod ipsa in parvo et fragili cor-

>pore tot certaminibus permaneret invicta et per singulos agones disce[III]

quoque populi vocibus expostulatur, erat 43 >enim valde nobilis et, quod cunctis nobilius est, vir optimae concum- 44 20 >scientiae et in fide Christi per omnia exercitia semper martyr. amphitheatro, titulo se praecedente, in quo >que circumactus fuisset in
>deret

coronata.

Attalus

>scriptum erat Attalus Christianus, fremere in


>furor

eum

vulgi insanientis
fuisset

vehementius coepit.
civitatis

sed

cum

praesidi

indicatum
ceteris in

esse

>eum Romanae

virum, iubet

eum cum

carcerem re-

NPO F
1 et^

om.

2 poenae iam

quae]

quam

''
|

8 pendens]

POF

adpendens

18 expostulatur]

NO

posto(^e/ ujlatur

PF
27*

10

20

> >6 > >) > , >


'^Poyuaiojv

,,' -> >- . { ,&. >{^ > >' ^ ) ^ , > ,, ,> >
>

> , >. >


>^}

> ^ >'
420

>:

iv

}.

Eusebius, Kirchengeschichte

jcqI rov

.' . , V
1,

4 49

45

>,

>^,

^
, ,
1,

4G

^,

47

&.

>.. >,
3 vgl.

' ^, ,
II

& &^
11/12 Ezech.
12, 23.
17,

4S

40
8

II Petr.

33, 11

24/25 Matth.

22,

ATERBM2^
3

Tr

ABM^"
8/9

^
1113
4
|

Kor.

2,

7.

Kol.
vgl.

3,

13

25/26

Rom.

2,

24

27 loann.

12

ATER
T^
i'QojoTtoiovv

BM
TcER

R
|

7/8

vor

in cod. Paris. 1437 bergeschrieben mit falscher Conjectur;

eusebianische Corruptel, vielleicht aus

>' +
verdorbene Stelle
|

Tcm

13

voJv] man

erwartet

11

ATERB

aviveovvco

nach Conjectur
>

;
|

ATERH
|

; TcERB
>
24

AT

Christus

.
|

2427

25

-/
\

14

16

15/16

20

Rufinus

],

4 49

421

>cipi,

simiil et

ad Caesarem refert eiusque sententiam, quid de eo iuberet.

>expectat.

>verum
>tempiis
>eos,

inter

moras
patiuntur,

positi

in

carcere

non
et
et

infructuosum
alacritate
fidei

sibi 45
siiae

transire

sed

vigore

animi

qui

infirmiores
suis

videbantur,

animabant

ipsi

nondum martyres

ex quo magnum >gaudium matri nascebatur ecclesiae videnti suos filios, qui paene iam >decidisse videbantur in mortem, per hos reparari ad \'itam et monitis >eorum multi, qui iam negando yelut abortum quoddam efiecti fuerant.
>cohortationibus

martyres plurimos

faciebant.

4:6

10 >quasi

iterum

parturiebantur
his,

et

Christus

in

eis

iterum

formabatur.

>docebantur enim ab
>conYertatur et vivat.
>sistentes

quia deus non vult mortem peccatoris, sed ut

igitur

cum

a Caesare rescriptum faisset. ut per- 47

quidem punirentur, negantes autem dimitterentur, die quodam >celeberrimo in quo ex omnibus provinciis coeuntes nundinas apud
,

15 >nos

agere solent,

in ipso

frequentissimo conventu tribunal ascendens

>i3raeparari sibi iudex Christianos et introduci

ad suppliciorum
qui
forte

pompam
rursum

>praebendam cunctis qui aderant iubet. >poenae, rursum tormenta reparantur.


>reperti sunt,

rursum itaque
et
si

cruces,

cives

Romani
in-

hos plecti capite decernit, ceteros vero bestiis

tradi,

48

20 >gens

tamen ab omnibus gloria Christo conferebatur pro his, qui ante >negaverant et dimitti neque negantes potuerant, nunc vero cum ne>gantibus venia praestaretur, in confessione persisterent et de perditionis

>grege revocati

numero martyrum iungerentur.

igitur

cum

erga supra 49

10 Gal.

4,

19

3 carcerem

KOF

uidentes

P^F
F^

uidentis
|

P-

9 abortum] NOF"^
i\"
|

aborsum
-Y
I

{i/i

marij. in alteram partem)


1

11 docebaut

12 scriptum

20 antea mPQ'-

23

in

numero

422

Eusebius, Kirchengescliichte

> >

> > >.


10

>6'^
{
>6 ^.

>" ^
,

\
.

, ''), ^
V
1,

50

54

y.al

>6. ?] /. > > ^<,

i/v

> >
1
20

>& > ,^ >

^'
.

'

>&^ > ^' ^. > - ^.

> >^ >.


>
=
>}

25

>
11

>).
3 '4 Act.
4,

>^:

&- ,, ) ' ^^ . ^
6
,

. ^ ^

^^ :) , &,
\

. ,
.

'. &

-1
52

''^^ ) ^ ^.
?/

]
)

^ -

&-

-.

53

/.^,

7/?

54

29 3 L

aterbm:^^
2 6 TiemeoTUjai

ATiRB
|

/.
7

EM

Tc getgt
|

it^v

i^v
|

ATER

Ti con: Tc

>

imovotio

TcTr

>R

20
1

^
|

^]
Tc
|

corr.
]

11/12
iv

13/14

" ^ &J
8
|

9/10

11

13

>

TcERBM

iv

18 ^

>

ATER^'-^l

/.

28

AB

TERM

corr.

'

&
\

>

12

//1

19

21
|

29

TcTr ERB

Rufinus

1,

54

423

>dictos

quaestio

haberetur,

Alexander quidam genere Fryx, medicus


prudens
et vitae

>disciplina, vir religiosus et

ac

morum

probitate cunctis

>carus acceptusque,

amore

dei concitatus,
eos, in
fieret

cum

adsisteret tribunali, nutiita

>bus hortabatur ad confessionem


>ut
>id

quos quaestio agitabatur,


quid animi gereret.
bis,

Omnibus, qui adstabant, palam


populi notavissent, indignantes
rediviva

maxime pro

qui,

cumque 50 quod prius

>negaverant,

nunc confessione revocabant, conclamarunt adqui iussus a praeet quis esset interrogatus,

>versum Alexandrum haec ipso instigante committi.


>side in

medium
et

statui

Christianum se esse

10 >libera professione

testatur,

>demnaYit.

postera die simul sed

quem continuo praeparandum bestiis concum Attalo producitur. quem contra


populis
volens,

>praeceptum Caesaris,
>tradi
iussit.

gratificari

etiam ipsum

bestiis

cum

ferarum nulla sanctorum corpora contigisset, 51

lo ^ad

poenarum suppliciis cruciatos medio barenae iugulari iubet, beato >Alexandro in omnibus, quas perpessus est, poenis, ne unum quidem >penitus profereute sermonem, sed ab initio usque ad finem intra semet >ipsum semper cum deo loquente et in laudibus eins ac precibus per>omnibus
eos

verberum

ceterarumque

ultimum

in conspectu populi in

>manente.
20 >retur

Attalus vero

cum

prunis subteriectis in sella ferrea torre- 52

cumque nidor adustae carnis ad nares et ora inspectantis populi >perferretur, voce magna exclamat ad plebem: ecce hoc est homines >comedere, quod vos facitis, quid a nobis velut occultum inquiritis >facinus, quod vos aperta luce committitis? nos enim neque comedimus

25

et cum interrogaretur, quod >nomenbabet deus? respondit: qui plures sunt, nominibus discernuntur, >qui unus est, non indiget nomine, post hos novissimo iam munerum 53 >die Blandina rursus inducitur cum Pontico annorum fere quindecim >puero, quique et in priorum cruciatibus iussi fuerant semper adstare, >quo magis ceterorum videntes supplicia terrerentur. statuuntur ergo in

>homines neque aliud quid mali agimus.

30 >medio

et

iubentur iurare

per deos.

illi

vero e contrario nullos esse

>aiebant istos, per quos iurare cogerentur.


>verbis exprobrarent

cumque

aliis

quam

pluribus

gentium deos, insanire magis in eos coepit populi >multitudo, neque teneram pueri aetatem neque sexum feminae mise>rantes, sed per omnia tormentorum genera quasi quodam eos circulo 54

XPOF
5 animo
libri
1
I

PF
infi-a

id]
\

h
22 23
28

12/13

tr.

best.
j

PF
otn.

16 quas] quae
\

17

NOF
\

fac. inqu.

23 mos

24 male
et

26 hos

07n.

in priorum]

POF

inpiorum

30

om.

31 quam pluiimis

>
10 15

-^. > >

\^

20

^] ^" , >> ' ^. > . > ^ ^, >& > , ,> .. >)^) ^& > ' >' >
,

>
6/7 1
l/

,. > -' ,. > , ^ ^^ > .^ , ^


>, >
424
Eusebius, Kirchengeschichte

>6

vjtb

>^ '/,
>/:

>3

/.- . \ ', V
1,

>

jcoav

55

),
,

^ . ^
;/

57

58

59

vgl. II

Macc.

7,

21-28. 2729.

-11

18/19

206

24/25 Apoc.22, 11

ATERBMr^
iaiione Ttov

> , so
18
tl/ov

'
\

h.A

^
T^B
corr.

TrER
Ti
|

>

3 materna cohor|

/^)

nothwendig

TcER

8 ra

a/JVi.uara > Ti + TcmTm


|

da.ss

13 hl AB^l ini

ATER.!".^

^';
TE
\

zum Folgenden gezogen wird

12
|

getilgt

14

15

&
5/6
|

10

19 ovanavazojo ATEiM^S"
|

EcR
nach Conjectur
\

22

23
25 r^

alte Doublette zu
\

24/25 6
|

inmstus adhuc faciat iniusta

TEBM

AR

25 26

Rufinus

1,

59

425

>peragentes nihil deesse poenis patiebantur, quod crudelitas invenisset.


>tuin

Ponticus
et

maximum

patientiae robur materna cohortatione susci-

>piens

perseverans in confessione fidei

inpollutum spiritum reddit,

>beata
5

vero

Blandina

ultima

omniiim
filios

velut

omnium

nobilis

mater 55

>praemissos ad martyrii coronam


>iiltans et ovans,

iusequi

iam secura

festinat ex-

velut ad

thalamum sponsi
videretur
et

invitata et ad nuptiale con-

>vivinm.

ex quo

fiebat. ut in

verberibus tripudiaret et craticulis exusta


laeta,

>gauderet ac
>adcubaret.
10 >inde

tarn

hilaris

qaasi inter dapes regias

post hoc ad bestias traditur.

sed ab his intacta perdurat.


faisset innumeris ictibus la-

etiam aliud excogitatur crudelitatis genus, ut rete constricta obi- 56


tauro ferociter instigato.
a

>ceretui

quo cum

>cessita et toto
>laeto,

harenae ambitu

iactata. nihil penitns laeditur, sed

permanet

ut semper, Yultu, mente constanti, spe ipsa et animi praesumptione

>cum Christo
l >stupentibus

iam
ipsis

conloquens.

ad
et

etiam

impiis

ultimum iugulari gladio iubetur, dicentibus, quod numquam fuerit


57
crudelitas quivit,

>femina. quae tanta ac talia ferre potuerit.


>sed nee sie

quidem satietatem aliquam capere

an-

>tiqui etenim serpentis virulentia concitati feri ac barbari

mores mansu- 5S
eis

>escere nesciebant.

ex ipsa quippe sanctorum patientia saevior

con-

20 >tentionis rabies accendebatur et velut

pudore quodam fatigabantur, quod >maior inesset cruciatis quam cruciantibus virtus. et ex hoc ad nefanda >odia iudex simul instigabatur et populus, ut sciiptura conpleretur, quae

>dicit:

iniquus adhuc inique agat

et

iniustus adhue faciat in- 59

>iusta. igitur inaudito saevitiae genere eorum. qui necabantur incarcere.


25 >corpora canibus iubebantur exponi, adhibita simul custodia die noctuque,

yPOF
3 reddidit

POF^

11

fuisset et

12 permanebat

17 nee]
\

XO

ne

PF

18,19 roansuescere nesciebant] mansuerent sciebant

23 24

iniuste faciat

10

>

, . ^ . ' &, , ^ > >,^ > > , &,


426
Eusebius, Kirchengeschiclite

>?) > >


>.

> >,

,
oV

1,

6063

jcf]

^60

>), ^ >

>

';'^

'

7] '
.

. 7^.
^1

>,

?/

<.
'

20

25

>
4

^ ^&^ ?. . >, , , ?.& > ^' > > - ^' , > ^ > ,
>> >6 >

. ,

,,

(]'

62

>'<.
7,

Act.

04

aterbmi:j

&
R'M
con.

/
2

/
1

13

Rc

19
|

R
1

' '
21

)&
)
|

ARBM

^/ ^
R
|

6 11

Tcm

>

AT^M^
|

-14

ER
|

23

23/24

^}] ))
|

^
|

16

ATER

ARc^"^

TER

Rufinus

1,

6063

427
sed
si

>ne qui coUectas reliquias humanitatis intuitu traderet sepulturae.

>quid forte yel bestiis vel igni reliquum ex corporibus


>ipsaque
>inilituni

martyrum

fuerat

cum

truncis

suis

capita

punitorum insepulta per custodiam


si

servabantur et quaerebatur,
tarnen
illos

quid ultra posset inferre humana 60


exulvirtute

>cradelitas

etiam in eos, qui iam vitae huius limen excesserant.


gentes

>tabant

magnificantes
si

simulacra

sua,

quorum

>datam in
>vel

vindictam dicebant.

qui vero inter ipsos paulo mitior

10

humanior videbatur: ubi nunc est, aiebant, deus eorum? et quid >eis profuit ista religio, pro qua etiam animas posuerunt? igitur apud 61 >illos erat varium istud insultationis genus, apud nos vero ingens luctus >habebatur, praecipue quod non possemus corpora liumi tradere, quippe >quibus ne noctis tempore aliqua ad hoc opportunitas praebebatur neque >muneribus suadere custodes neque precibus aut ullo alio genere copia
>erat,
ita

adtente et sollicite curabant, ne daretur extremis ossibus se-

>pultura.
>stitissent,

post aliquot autem dies

cum nullam
et

sepeliendi gratiam prae- 62

incensa

ossa

martyrum
vero

in favillam

redacta

cum

reliquo

>terrae pulvere in
>liquiae

Rhodanum
quasi

fluvium dispersere, ne usquam eorum re-

residerent,

hoc agentes deum vincerent

et,

sicut 63

>dicebant,

spem

eis

per hoc resurrectionis adimerent.

sperantes enim.

20 >aiebant, de

sepulchris quandoque se esse resurrecturos. idcirco nova qua persuadente sibi superstitione laeti se tormentis morti>busque subiciuut. nunc videamus, si resurgent et si potest eis adesse >deus eorum et eripere eos de manibus nostris<.
>nescio

NPOF
1
quis
I

possit

PF

inferre ovi.
|

PF

8 aiebant] JSP"^ aiebat


|

P^OF
18 haec

9 animas] animas suas

11 corpora om.

17 hrodanum

PO

428

Eusebius, Kirchengeschichte

](: ?] ], '
5

10

> >, > 1

20

>. 2>
89
1

> .,^ ^ ) > >^ , .&^. , > " ^ ), > - , ^ ] ' ^


>) >

& \ > }^ > ( >


> -,
im

^ ?]
00^

./ ,
]&
&.

2,

>
Phil. 2,
(J

,,
'
1,

16 Apoc.

3,

14

16/17 Apoc.

Act.

3,

ATERBMZ^
|

^B
|

420, 4

ERM

Vems

ATER
|

tvas sich xutnc;/

quid geri

potuerit

durch Rasur

corr.,

ERBM
|

AT

>

H im

R,

durch Rasur

corr.

>

TiR

21

&
8
et
|

> 7) >

11/12

Tc

Ti^ERM

Rim

"

nach Conjectur; humiles

egeni optamus ut ipsa saltim in nohis con

fessio

hda permaneat

,
|

voreusebianische Corruptel,

Wendland
TER^".!

22 yivojvzai AT i

\
|

16

E^R

19

^
|

12

ATcERM
TcmEmi

Schw
|

TcER

24

Rufinus

2,

14

429
2
1

Haec
nensium

sunt,

quae

illis

temporibus gesta ex epistula fratrum Lugduest.

declarantur.

ex quibus quid etiam per ceteras provincias geri

potuerit, coniectiira

capiendnm
humanitate
suis

quaedam quae dignum puto ad haec


etiam
de

referuntur adhuc in ipsa epistula mansuetudine beatorum martyrum, sermonibus sicut cetera sociari.
et

>Quique<, aiunt, >ad imitationem Christi, qui,

cum

>esset,

non rapinam arbitratus

est esse se

in forma dei aequalem deo, in

>tanta gloria positi et semel et iterum ac frequentius martyres facti post


>bestias, post ignes et

lamminas neque

se ipsi

martyres dicebant neque

10 >aliis ita se appellantibus indulgebant: sed si forte aliquis

>epistula vel in
>centes,
>est

nostrum vel in sermone eos martyres nominasset, increpabant acrius diappellatio soli Christo debetur, qui solus fidelis yeritatis 3

quod haec
et
illis

martyr
certe

qui primogenitus est ex mortuis et auctor yitae aeternae,


solis

>vel

aptum hoc

esse

vocabulum, qui post bonam connos

l >fessionem

discedere de hac vita et pergere meruerunt ad deum.

>autem, aiebant, humiles et egeni optamus, ut ipsa saltim in nobis con>fessio

tuta permaneat.

in

>obsecrabant, ut pro eis

dominum

quod etiam ceteros fratres cum lacrimis precarentur, quo perfectae confessionis
et tanta in eis humilitas 4

>signaculum martyrium mererentur accipere.


20 >erat,

ut

cum

>fugerent.

tamen iactantiam apud gentiles vero cum omni jducia consistebant, nobilitatem
rebus ipsis
essent martyres, nominis

NPOF
3 refertur
oi.
|

-t

humilitate

9/10 neque

a.

i.

se a.

indulgebant

Pi

18 obsecrant Pi

430

Eusebius, Kircliengeschichte

2,

>6 >7]

5 >sl0iv

>6'

.. >& ,
>:
07'/07}

&<.

^, C
>

10

20

>

., .&,, , >' , > / > . > > > >

> >.&

>

.^

, '

7/

<. ;<
&

'

^.

>

//'

^ -.

'^
13/14
vgl. Gal. 6,

-, -, <. -

<

den
|

4/

Pet.

5,

7/8 Act. 7, 60

ATERB, D
1 6

[von 11

an],

M^^
|

auf Rasur TcRc

3
|

T^
6/7

corr.

Tc

TERBM

]
strt

Fortschritt des Gedankens, doch 8/9

kann das Excerpt schlecht abgeschnitten


9

sein

'
\

>
TERBDM^"

17

19

23

&
|

.'
|

EcR
18/19

11

13

, 1

14

ATER

BDM^i'yl

TcER

BDM2'yi

Rufinus

V
et

2,

431

>animae per contemptum iniuriae


>strantes.
>inites,

suppliciorum patientiam demonelati,

erant ergo inter fratres humiles, inter persecutores

suis

adversariis terribiles,

Christo subiecti,

diabolo erecti.

humilia- 5

>bant SB sub potentissima


>sunt.

manu dei, per quam mmc sublimius exaltati placabant omnes, accusabant neminem, solvebant cunctos, ligaorabant etiam pro persecutoribus suis, utentes sermone

>bant nullum.

10

domine, ne statu as illis adversum quos eo vehementiora diabolus proelia 6 >concitabat, quod per nimiam caritatem, quam habebant in Christo lesu, >etiam eos, qui lapsi fuerant et quos iam se inmanis illa bestia absor>buisse crediderat, rursum vivos de internis eins visceribus educebant

>1 peccatum.

>sancti Stefani primi martyris et dicentes:

ita erga eos totis profusi miseraomnipotenti deo effundentes pro ipsis >fontes ac flumina lacrimarum, vitam petebant eis a deo, et tribuebatur
>et

velut matres erga parvulos suos,

>tionum visceribus inhaerebant,


l >eis.

<

ducebant eundi ad dominum vel laetam puta>bant martyrii fore coronam, si partem membrorum suorum de ecclesiis
nee
sibi

gratum

iter

>raptam velut spolia quaedam detentari a diabolo permisissent. super >omnia autem pacem et ipsi diligebant et nobis servare mandabant nee
>aliam sibi nisi per

paeem viam ad martyrium construebant,

caventes,

20 >ne ullam post se dissensionem fratribus, ne ecclesiae matri maestitiam

>derelinquerent,

sed paeem semper habendam, pacem fratribus custo-

>diendam

et

caritatem praecipue tenendam,

quae

est

unitatis

et

con-

>eordiae vinculum, commonebant<.

Haec non inutiliter, ut opinor, a nobis ad aedificationem legentium 8 memoriae tradita sunt, quae ex tantorum virorum auctoritate deseendunt,

propter

eos,

qui tumidi et

inflati

adversum

fratres feruntur

et

NPOF
15/16 eundi conseruabant
. . .

putabant

oni.

18

et ipsi] ipsi

19

nisi

om.

432
d^QcoJtov
y.c

7/

d'

'' \4&) - , ., .
.\ .
.

\4
'

^ . ,
Eusebius, Kirchengeschichte

3,

4,

7?/ -,

'

^
^-

"

-2

20

30

^? , . ,. . ,- ) . ,
'
1

'. { ^' . ' ' ) ^^, ^ ' .) ,

' -,
BD
]

&^-' ^

J 4

TCQO^tLVui
7

TiBDM^"

>

BDM

>

18 ATER
27

)
1

^
|

Ai'BD G J
10

ERM

4
6/7

^
29

> BD

J ABD

).] 1"
corr.

11/12

.
27

ATcER

],
1

DiM,

corr.

Dr

>
TER
| |

BD TER
Zahn
|

noiij

cbrft

DM
\

ERM
16

GK 2,
^d/;

125 [zweifelnd]

EM

>

28

'

'

30 dr/zoiaca

Rufinus

3, 1

4,

433
eis

si

qui

forte

titubaverint,

miserationum Christi viscera ab

putant

penitus excludenda.

Refertur adhuc in eadem scriptura et alia narratio,


tionis

quam

cogni-

causa bis inserere

dignum

putavi.

Alcibiades

qnidam

erat in 2

numero eorum, qui pro Christo

vincti tenebantur.

hie vitam satis ar-

duam
et

et

austeram gerebat. nihil

cibi volens accipere.

sed tantum sale

10

cumque hunc vitae rigorem vellet etiam in carcere positus obtinere, Attalo post primam confessionem suam, quam in amphitheatro confessus est, revelatur, quia non recte faceret Alcibiades, creaturis dei et ipse non uti et aliis formam scandali relinquere. quibus cognitis Alcibiades coepit omnia cum gratiarum 3
actione percipere, quia quae
illi

pane cum aqua utebatur.

revelabat spiritus ut doceret, et huic.

ut sequeretur,

idem

spiritus

persuadebat.

sed de his

finis

sit.

igitar 4

15

Montanus et Alcibiades et Theodotus in Frygiae partibus tunc primum apud quam plurimos in profetarum opinionem venerunt. et quia per illud adhuc tempus multae etiam aliae virtutes et gratiae in diversis ecclesiis per donum sancti spiritus ministrabantur, facile adcommodata
est
fides

etiam his potuisse profetiae gratiam


dissensio
fuisset

dari.

cumque plurima

rursum ecclesiae Galliarum iu20 dicium suum et sententiam de his quoque cum omni reverentia et rectae fidei expositione decernunt; epistulas martyrum, qui apud eos consummati fuerant. proferentes, quas illi in vinculis positi per Asiam et Frygiam fratribus consistentibus scripserant et Eleuthero urbis Romae
inter
fratres

exorta,

25

episcopo, de pace eum ecclesiae conmonentes, quique etiam Irenaeum J 4 presbyterum tunc adhuc ecclesiae Lugdunensis supra dicto urbis Romae episcopo commendabant, testimonium vitae eius perhibentes. sicut ipso-

rum

etiam voces, quae infra scribuntur, ostendunt

:S'POF
1

quis

Pa
I

titubauerit
\

bis] in his

Pa

uelit

Pi

8 obtinere] obseniare P^ 15
opinione
Eusebius

10/11

relinquere]
|

iYP derelinquere
og

P^OF

PO

ueniebant

Pa

27 scribuntur] scripta sunt

II.

434

10

20

,- ,^ , ), , & ;' ' . . . , -' , ^, ^ {^, > ,. ^, ) . ^- .


>-3, >.~

> >

>XcdQtiv
001

ev

>:

^ ' ^. ,- . , & ,
Eusebias, Kirchengeschicbte

^
jtcO.iv

4,

<. ] /-}
,

/'

,,
|

.
46
]

>

2/3 Apoc.

1,

13

400,

911

ATERBDMT^

' ^
>'+
13

-^^!.
.
Ttm

vor ycdoeiv

-f-

corr.
|

/ ^)
\

TERBDM2!^4
|

4
|

8,9

Tc

-&
iv 'noiv

9
outojo
[getilgt],

13
|

>
15
|

14

ERBD

BD

13

/
}]

ERM DM

de

R
]

17

20

21

BDM

ATER

ATERB

DM

25

26

^& />

'

>

21/22

BD

Rufinus
[IUI]

4,

435

et semper optamus, pater Eleuthere. ro- 2 socinm nostrum Irenaeum haec tibi scripta deferre, >quem deprecamur, ut habeas conmendatum. aemulator namque est
te in

>Havere

deo iterum

>gavimus fratrem

et

scimus enim, quod solus officii gradus non facit quo tarnen iste recte utitur in presbyterio, sed plus >eum ex vitae merito conimendamus<.
>testamenti Christi,
>aliqiiem iustum,

Euiimerant etiam post haec diversorum martyrum glorias, quanti 3


ferro caesi, quanti bestiis, quanti ignibus, quanti etiam squalore carceris

absumpti

sint.

quae

si

qui Yult plenius noscere, ipsas ex integro re-

10 quirat epistulas.

[V]

Igitur Antonini temporibus, quibus haec gesta referuntur,

Marcum

Caesarem bella inferentem Germanis ac Sarmatis tradunt historiae, cum siti eins periclitaretur exercitus, aestuantem et quaerentem, quid facto opus esset, repperisse in legione quadam milites
eins
15 Christianos,

Aurelium fratrem

quibus

ut

nostris

mos

est,

fiexis

genibus

obsecrantibus

exaudisse

deum

supplicationes eorum,
profusis
sitim

et

subito contra

omnium spem
pro quo
exitialiter

largissimis imbribus

exercitus

qnidem

periclitantis,

oraverant

Christiani,

sedatam,
et

hostes

vero,

qai

iam

imminebant, fulminibus
20

crebris

caelitus prolapsis ignibus eflfugatos.


historicis
sit,

quod factum refertur quidem et ab nostrorum id orationibus inpetratum

gentilium,
refertur,

sed

quia 3

non

quippe apud

XPOF
1
fecit

hauere]
1

P* habere NPa(F
|

ualere 0^

2 patrem

5 recte]

18 hoste .V

19

effugatos]

POF

refugatos

28*

.^' ,^ . - -7],,
436

10

2U

^, , >,; >,, ^ <. >>, , , > ^.


^,
'

, ^- & ^ , ') ,'^ , -. , .. ,)


Eusebius, Kii-cliengescliichte

V ,

1> .

7), ?)
4

7/

?/

69

-& ^ &
\4,
&^'

'*

>.
25

'

3?.

^
10 110, 16
1

'

?.^,
ff.

-)

176, 8

ff.

272, 15

ff.

31

11-22

Tertull. apol.

ATERBDMVyl

] ARcBDM

R
|

1/2

TERi
11

>
BD

D
|

Tt)v

ATER
13
Tertull gr
|

ATER
TER

BDM
TERBDM

18

ATER
Ri
1

22

'<^,
|

Tertgr

'

corr.
|

'
|

BDM

25

'/. ATER 24 ueiin^ig ABD ^


23

^) >
|

21

& &
corr.

/
>
\

^^
|

BDAI^T

)-

TcD

Valois, richtig fr

19

ABDM^"
auf Ras.
|

BDM

JTBD

438, 7

24
sitae

ERM

nonageshno uifae

TER

Rufinus

V , 48

437

quos
fidem.

etiam

cetera

miracula,
et

nostrorum vero

TertuUianus haec memorat

quae a nostris gesta sunt, non habent et apud Graecos

-t

Apollinaris, qui etiam ipsam legionem pro insignis facti miraculo miitato
5 vero

nomine vocitatam

dicit

ab imperatore flmineam.
dicit,

Tertullianns 5

Marci imperatoris epistulas etiam nunc haberi

quibus de bis

apertius indicatur.

Sed nos iam ex hoc ad bistoriae ordinem redeamus. igitur Potbino nonagensimo yitae suae anno cum ceteris Galliae martyribus coronato Irenaeus Lugdunensis ecclesiae suscepit sacerdotium. quem Irenaeum

XPOF
3 apollinares
|

pothino] ^^ photino

OF

fotino

S galliarum

P-

coronato]

NO

consummato

PF

9 sacerdocio

^ .
438
10

Eusebius, Kircliengeschicbte

?)

>. - '/
>.

' ,^. ^,, ,


V ,
9

6,

yeve&ai

> >\)^)
>
>))

Aivco

>. ' >6^ . > , > {} &, >


'^

}& . ,
coz

'

^-

>

<.

?}

\
^

20

> >. > >


> >
719

, ,,), ). , .
^

^,

&*>

(]

Iren. 3, 8, 3

9/10

Tim.

4,

21

218.440,2

Iren. 3, 3, 3

ATERBDMV^
5

> " so
ist
I

dass der Satz auf Irenaeus bezogen wird


|

ATER
folgte

BDM
22

11
,

AM
|

TER
24
E^

'anniinfians]

gelassen

das durch falsche Abgrenzung des Excerpts weg-

[= ]
VJ
corr.

corr.

<"

'
>
BD

19 auf

(> ?.
|

D
Iren

Rufinus

5,

6,

439
hie in tertio ad- 9

Polycarpi auditorem fuisse in pueritia conperimus.


versuni
liaereses

libro

Eleutheri

episcopi

temporibus,

quae tempora

nunc habemus

in manibiis, scribere se

opus illud indicat bis verbis:

[VI]

>Fundata igitur
>meminit.
>suscepit

et

aedificata

ecclesia

beati apostoli Lino officium 6

>episcopatus iniungunt.

cuius Lini Paulus in epistula

ad Timotheum
episcopatum 2
et

huie succedit Anencletus, post

quem

tertio loco
fuit

Clemens,

hie

autem cum

l)eatis

apostolis

cum

ipsis

10

semper exegit atque ab ipsis institutus recentem gerebat tradi>tionis eorum memoriam et praedicationis eorum formam semper habe>bat in oeulis. sub hoe ei'go demente seditio non modica exorta est >apud Corinthum inter fratres, ita ut ex j^ersona Romanae ecclesiae >scriberet ipse Clemens ad Corinthios epistulam necessariam, quae eos >revocaret in pacem et fidem eorum, quae coneussa fuerat, renovaret, >exprimens in ea apostolorum traditionem, quam nuper ab eis ipse
>vitam

:i

15 >suseeperat<.

Et post aliquanta iterum

dicit:

>post

>Huic autem Clement! succedit Euarestus, Euaresto Alexander, et hune sextus ab apostolis ordinatur Xystus. post quem Telesforus,

>qui et inlustre
20

martyrium
huic

duxit.

post hunc Hyginus, deinde Plus, post


Soter.

>quem Anicetus.

successit

qui

nunc duodecimo loco ab

NPOF
7

ap. beat.

13 pace Pi
\

117

euarestus euaresto] JN'O


[sie)
|

euaristus

euaristo
Soteri

euuaristus et euuaristo
Soteri

19 hunc] hun Pb

20

i)ost

requiritur

Eleutherus, scd omisit ea verba aid Rufinus mit certe


et sotheri

codex nostroriim archctijpiis; deten'ores hiatum explent, eocempli causa


eleutherus 0-, huic soteri eleutherius succedit
2

>y.cu

>^
//

44

10

20

> & ^. *. > > ,* > >


>
Tim.

> >, ^ >


,
20

> > > > >


.

&,

- ^ ^9 ^. ^, \), . (Eusebius, Kircheugeschichte

7,

14

cLto

7)<.

'

>?

)<.

)'

^
914:

-, &/
, 16 S.
442, 10 Iren.
2,

&'

32,

Iren. 2, 31, 2

ATERBDMJT^
1

ATERBD^
|

Iren

iv

3
e

auf Rasur

)
D
corr.,

AB

4 2" 3
|

EM
)

TERBDM2'yl hen

]&
/.
| j

nach Conjectur,
Iren

T^ERBDM

7]
|

T^
|

4
\

nicht viel

avaaztjoai

^" ^ ATER {
|

DM

11

Irenlat [falsch]

12

BD

17 18

durch Rasur
j

Rasur

RM

Iren

AT'E^BD.^

22

23/24

BD

24

Iren

> TERBDM^

'

ATERM.^'/i Iren
corr.,

durch

BDc

Rufinus

6,

et

7,

441

>apostolis

episcopatus

obtinet

sortem

easdem,

quas apostoli tradi-

>derunt, praedicationes divinae fidei integras inlibatasque custodit<.

["Vir

Haec Ireuaeus
reliqiiias

in siipra

dictis

libris

conplexus

est.

sed et in se-

cundo nihilominus eiusdem operis

libro,

dicens etiam suis temporibus

quasdam divinae

virtutis in ecclesiis inveniri.

hoc

modo

scribit:

>Abest auteni longe ab


>snscitavit
et

eis,

ut

mortunm
sed

suscitent,

sicut

dominus

apostoli per orationes.


ecclesiis,
ita

et fratres

frequenter fecerunt

>hoc

in plurimis

ut omni simul ecclesia congregata ieiu-

>niisque et obsecrationibus multis ad


10 >tus mortui et redderetur

deum

profusis converteretur spiri-

homo

vivus per orationes sanctorum<.

Et iterum
>Quod
si

dicit post aliquanta:

dominum
dei,

per fantasiam dicent fecisse haec. ad prophetas 3


et

>veniamus, qui haec ab eo gerenda esse praedixerant

qui confirmarunt
et

>bunc esse filium


15
=^ab

propter quod et discipuli sui in ipsius nomine

ipso

accipientes

gratiam faciunt haec ad subveniendum saluti hoalii

>minum, prout unusquisque meruerit.


>ita

namque daemonas fugant


illi,

et 4

eos, qui

incursati

sunt,

purgant, ut interdum ipsi

qui curati

XPOF
8

omnis

XF

13 coufirmauerunt P^

16 daemonas]

PO

dae-

mones

NF

442
>tivai kv

>& , >,
> >,
>y.c

,. ) ^ &
Eusebius, KirchengeschicMe

?]
,

10

20

> ,' ..> . > ] , . ^^ - ^, , , ^& ,,


)
>h'

>)
>&,

<.

/)/ .- ^ ^
V
7,

8,

&^

>^

>:>
><.

)^^

.-

-&
>>
4:

Hol

.,

190,

440,

1014

9/10 Matth. 10, 8


7 Ireu. 3, 1, 1

12-16

Iren,

, 1

19-23

11

26-8.444,

ATERBDM^"^

>
1

^8

9 tlvu

Dm D durch
|

5
Ras., Iren
|

BD
13

5/6

>D
|

^^
1

14/15 tCov

^
[N'ia:
\

verschrieben fr

23

>

17 SXQL
|

>
19

Ti

+
26

Tc

18

-/^qvojv]
|

;2]
BD'

A^OD
|

ERM
^

' >

D'

^v

>

Rufinus

7,

8,

443

>sunt,

credentes in ecclesia permaneaut.

alii

autem praescientiam
alii

ac-

>cipiunt fiiturorum et visiones propheticas vident.

infirmos

manu

>superposita restituunt sanitati.


>tati

sed et mortui ab bis aliquotiens susciet

sunt et permanserunt nobiscum per annos multos.

quid plura?

>non est numerus singularum virtutum, quae per Universum mundum >in ecclesiis dei geruntur per gratiam et nomen lesu Christi sub Pontio quae tamen cottidie fiunt non ob aliquam nundina>Pilato crueifixi. >tionem neque ob pecuniae quaestum, sed, sicut gratis gratia accipitur
>a deo, ita

gratis

eadem

ministratur<.

10

Et iterum
>Sicut<,

in alio loco

idem Irenaeus de

bis ita scribit:

inquit,

>audivimus multos ex fratribus in ecclesia gratiam


et

>habentes prophetarum et omnibus Unguis loquentes per sancti spiritus

>donum,

qui

et

mysteria

secreta dei in manifestum,

cum

expedit,

>proferunt<.

ut ostenderemus diversas sancti adhuc tempora apud dignos quosque in perdurasse, quoniam quidem in initiis polliciti sumus baec nos
gratias usque

Haec autem inseruimus,


ad
illa

spiritus
ecclesiis

in tem-

pore probaturos.
[Villi

Sed

et

de ordine canonis divinarum scripturarum quid etiam supra

20 dictus vir Irenaeus sentiat, ipsius nihilominus sermonibus proferamus.

>Primo<, inquit, >de sanctis euangeliis videamus.

Mattbaeus quidem 2
euangelium,

>Hebraeis propria

eorum lingua consciiptum

edidit

cum

>Paulus

et

Petrus in urbe

Roma

euangelizarent,

atque ecclesiae inibi

NPOF
9 ministretur
|

13 cum am. Pa

/./, -( , > -. ', > )9 ,, -^ >, ^ \ <. ,


444
Eusebius, Kirchengeschichte

>}]

> >^

>

10

&,

> > > >


> ><.

^ ^ ) )\ V
8,

37

y.cu

'

^IoDavvov

^[ ' .
\

,
30, 1

20

-, ,, ' >
> > > >
,

> <.
2
(;

loann. 13, 25. 21, 20


Iren,

^ '
?]

2
|

()

BD
|

10 Apoc.

19-24

30, 3

20-24

230, 23

ATERBDM^^!
3
10
TfiG^

16
oder

))
DM
BDM
]\

3/4

vgl. 230, 19

,
ATER

ATERM

18

230, 23

'

>

^/ )
13, 18

1217

Iren,

232,

>

15

(5

>' +
DM

<

ABDM^
19

Iren

TER

Mcm
|

20
|

Iren

20/21

230, 23

Rufinus

8,

37
exitum Marcus
praedicaverat,
discipulus

445
et 3

>fundameiita

solidarent.

post

quorum
ille

>interpres Petri euangelium,

quod

digessit in libro.

>post

Imec

lohannes

discipulus

domini.

qui et supra pectus eius re- *

>cubuit, edidit

euangelium apud Ephesum urbem Asiae positus<.

Haec

in

tertio

supra dicti operis

libro.

in

quinto vero de reve- 5


refert:

latione lohaunis scribens et

de numero nominis Antichristi, haec

10

ita se habeant et in omnibus rectis et antiquis numerus inveniatur, sed et illi haec eadem conte>exemplaribus >stentur, qui lohannem viderunt in corpore positum et verbum domini >praedicantem, quia numerus bestiae secundum Graecorum conputum >et litteras, quae in eodem conscribantur<.

>Cum

igitur haec
iste

Et paulo post iterum subiuugit haec:


>Nos ergo periculum incurrere nolumus de Antichristi nomine conaliquid pronuntiantes. si enim oporteret haec evidenter et l >palam in hoc iam tempore praedicari, utique et per illum, qui Apoca>lypsin scripsit, nomen eius evidenter fuisset expressum, quia nee ipsa
>fidentius

>revelatio ante

multum temporis

facta est, sed paene

iam nostra

aetate

>prope finem Domitiani Caesaris<.

Haec nobis etiam de Apocalypsi

vir

supra memoratus exposuit.

<

XPOF
10
conputafcuin

446

>>, .
10

^ , ,^ : ,. ,
Eusebius, Kirchengeschichte

8,

10

y.cX

)
6

"/

<
8

'>
>

15

,^ ^ ^. . , {^
,

<.

&. 7],

-,
7],
^

10

20

'>3 >. >


1/2 Iren.
4, 9, 2.

- ^ -,.
/

)
9/

^ ,
,

^'
.

'
Iren.
1. 2.

3,

IG,

[
1,

loann.
8].

2,

18-22]. 8

loann.

4,

13.

1]

mand,
23,
1.

1]

30, 1.

278,

1721

21/22

les. 7,

ATERBDMZ^
1

2
I

BD 710
()'

&
7,

Petr.

4,

16,

Petr. 2, 10]
6,

9/10

Iren. 4, 88, 3
1

Sap. Sal.

20

4/ 11 13
28, 4

Iren. 4, 20, 2 [Herrn,

Iren. 4, 27,

31, 1.

.32,

13/14

Iren. 4, 6, 2. 5, 26, 2.

vgl. 366,
3,

1-24.

1/1

Iren. 1, 27, 4

19-S.

448, 2 Iren.

21, 1

14

4 ovv

TcERDM TERBDM oh

err/o refert

&>
!

err/o

12

BDM

>

BD

13

D auf Rasur
Iren

)
AT '
|

pronuntiauit Irenlat

ATER

'

15

' ATER

19

;S R

20 cdrog

Rufiuus

8,

S 10

447

meminit autem primae epistulae lohannis et primae Petri pltirimaqne ex ipsis sumit exempla, nee non et libellum qui dicitur Pastoris amplectitur diceas:
dicit: primo omnium credenquia unus est deus, qui omuia creavit atque con-

>Bene ergo refert scriptura, quae

>dum

est,

>posuit<.
Utitur autem et testimoniis de Sapientia Salomonis.
lici

sed et aposto- 8
9

cuiusdam

viri,

cuius

nomen

reticuit,
et

meminit.
10

lustini

quoque

raartyris

sermonum quasi memoriter Ignatii memoriam facit et ea

quae scripserunt producit in medium et promittit se quoque adversum scripta Marcionis responsurum. sed et de septuaginta interpretibus di- 10 vinarum scripturarum audi quibus referat verbis:

>Deus<, inquit,
>dedit

Signum

illud,

>homo factus est, et ipse dominus salvavit nos. qui quod de virgine scriptum est, et non sicut quidam

15 >dicunt

eorum, qui

modo

ausi sunt aliter interpretavi scripturas et aiunt:


sicut inter-

>ecce iuvencula in ventre concipiet et pariet filium,

XPOF
2 sumeus

"

solomonis

448

Eusebius, Kircliengescliichte

S,

1113
-cu

}}('.^

10

15

20

> ,^, , > & >, > , ,. , ^ >^ 3 > , >. .) ) . , ,. > ^
ijrifftoEi

><.
>.

^Eio)vcdoi

'imO/jrp

cfa-

11

> 7/ >/.
>, >
>&
>(>

..-

12

avrcv

) ^^

,.

13

>.
> '

>.^,

14

^^. ^

> >

>TOJV

&

-?/

15

.
>
2'

ATERBD-MTvi
1

besserung
!

, ^ .- -& }.} ^
4

S.

450, 5 Iren.

3,

21, 2

AT' Ri BDM
in
corr.

Tc ERc

Trenlat
1

'

coir.

Tc

Dim
|

o)

Dim

BD

uvtCd

^'
R
Tr

[12

vgl. praep. ev. 8, 1, 6

Iren,

nach Saviles Verbesserung


Iren
]

13

ATEBDM/1

Probe

13/14

'

in

corr.

Tc

getilgt]

16

ATKRBD2'

eadem intcrprctari
18

Iren,

nach Stroths Ver|

BDM

ATER

19

22

ABDM^'Iren

BDM
Iren
|

TER ATER

23

&

23

mm

24

>

Rufinus

8,

11

1
ambo

449
ludaei prose-

>pretatus est Theodotion Efesius et Aquila Ponticus,


>lyti,

quos secuti sunt Ebionitite, qui dicuut Christum de loseph natum<.

Et post pauca iterum

ista subiungit:

11

>Prius eniin<, inquit, >quam Romanorum invalesceret principatus, >cum adhuc Macedones Asiam possiderent, Ptolemaeus Lagi filius, volens >bibliothecae suae, quam apud Alexandriam ex omnium veterum Grae>corum voluminibus construebat. maiorem gioriam quaerere, petit etiam >ab Hierusolymitis ut Hebraeas eorum scripturas in Graecam linguam
,

>interpretatas

acciperet.

at

illi,

subiecti

quippe

erant

Macedonibus, 12

10 >electos et in scripturis sanctis eruditissimos

atque in utraque lingua

>peritissimos viros septuaginta presbyteros miseruut ad

>quo tamen dei voluntas


>volens

et

consilium gerebatur.
et

tum

Ptolemaeum, in ille singulorum 13

accipere

documenta
divinis
et

verens.

ne forte per interpretationem

>occultarent
15 >vicem

insertam

separat

voluminibus veritatem. singulos a se ineadem seorsum positos interpretari iubet eumque

>ordinem

in singulis quibusque Toluminibus observari, >quousque rursum coram se in unum omnes revocari et conferre ad 14 >invicem, quae singuli interpretati sunt, facit. et tunc deus vere glori-

interpretandi

>ficatur

et

scriptura sancta

quod vere divina

esset,

agnoscitur.

omnes

20 >enim

eadem isdem

verbis eisdemque nominibus ac sententiis scripserant

>ab initio usque ad finem, ita ut et ipsi qui aderant gentiles agnosce>rent,
>si

quia dei nutu scripturae tunc interpretatae sunt,


fieri

et nihil

mirum, 15

divina Providentia hoc ita

procuravit,

cum

et in ea captivitate,

>quae populo acciderat sub Nabuchodonosor rege, corruptis scripturis,

NPOF
1

theodosion
I

JN'^

theudosion

F
|
!

ptolomeus

lihri
|

11 ptolomeum

NPO
quosque

12 tamen] tarn P'


\

15 positus P'

17

quousque] scripsi,

lihri
II.

in se

coram

19 essent P^
29

Eusebins

10

20

2 ^'

^ ?.^ > >, ^^ > ..^3 <. ^, ' \4 . ) ,^ . ^ & ' &^ ., &^ . - -, & , ,. , ^ , ^' .^ , ^ :>^
>3

>
.

Eusebius, Eicbengescliichte

' . .' , . , & .

10, 3

10 1

'

35

vgl.

Ezra

9,

38-41

ATERBDMi:^

, ]
7

2
]

'
Iren

corr.

"

mit bergeschriebenem

ERM

10/11

TERBDM
mau7jv

12

16

BD

ER
|

12/13

BD
<)

>

/'

corr.

^^ ^
16
Tc
|

ABDMi"

>

[Tc getilgt]

TER

TER
13 21

ATER
corr.

18/19
\

22

> BD > DM

20
|

&^
26

(&
Tc

T<;ERBDM
|

Jr-

Rufinus

lU,

451

>cuin post septuaginta annos ludaei ad patriam

>bus Artaxerxis Persarum regis, inspiraverit deus


>tribu Levi. ut
>et restitueret

suam redirent temporiEsdram sacerdotem ex

omnia priorum prophetarnm Tolumina ac verba repararet


populo legem, quae per Moysen fuerat data<.

Haec
[Vini]

Irenaeus.

Igitur

decem

et

novem annis Antoninus cum

in

imperio perduhuius primo

rasset, post excessum sui principatum

Commodo

dereliquit.

imperii anno lulianus apud Alexandriam sacerdotium suscepit, Agrippino


exactis

duodecim annis
per

in episcopatu defuncto,

[X] 10

praeesset vir in

idem tempus scholae ecclesiasticae et doctoris officio / 10 omni eruditione nobilissimus Pantaenus. ex quo apud eos consuetudo antiquitus tradita usque in hodiernum permanet divina-

cum

rum scripturarum
15 auctor

doctores inibi scholae ecclesiasticae haberi viros


eruditione probatissimos.
vir,

dumvelut

taxat in scientia et

huius ergo

officii

quidam

et

dux

de quo supra diximus, satis inlustris habe-

batur, quippe
liter claruisset.

qui etiam in filosofis prius, qui stoici appellantur, nobicuius tantum studii erga

verbum

dei et

tantum amoris 2
fidei et de-

fuisse

traditur,

ut etiam ad praedicandum Christi euangelium omnibus


in Orientis

gentibus,

quae

ultimis secessibus reconduntur,

20 votionis calore profectus sit et usque

ad Indiam citeriorem verbum dei praedicando pervenerit. erant enim adhuc in illis temporibus et euangelistae nonnulli, qui ad imitationem sanctorum apostolorum in diversis orbis partibus oberrantes per gratiam dei et animi sui virtutem verbum in 3 dei et fidem Christi ignorantibus quibusque gentibus inferebant. quem ferunt, cum 20 quibus praecipuus et inlustris Pantaenus habebatnr. ad Indos pervenisset, repperisse, quod Bartholomaeus apostolus apud eos fidei semina piiraa condiderit et Matthaei euangelium Hebraeis

NPOF
12
7
I

temp.] in temp.

2 artaxerxis]

N-

artaxarsei
|

artaxer*is A'i

artaxersis F- artaxerses F^ artarxerxis O^ artarxesxis 0


reliquit

4
29*

data]

tradita

P"

14 eruditione]

in erud.

17

floraisset

10

15

20

^- ^ 3 .^ . : '- . . > , , ,& , ^^ . ^. >>( > >


45)

Eusebius, Kirchengeschichte

^ , /.. .^ ' / '^^ :V


10,

^
yQovov.

11,

\).^^

ijcl

--

11
2

> > >' > \43 >


x'jv

> >)

"^,

^,
,

^. '
3,

),
S.

> Zahn, Forschungen

13

44, 2 Clem.

strm. 1, 11

25

276

aterbdm:^^
1
vgl.
ijv

ATERM
\

BD

Hieronym. de

uir. ill.

commeniarii
8 So xal
ofj

6 LA
I

^7
\

36 huius

10
<-

BD
16
17

12

/^^
corr.

9 in septimo dispositionum
|

>
>
J7

'
i

C1 (richtig)

TERBD
21
1

AM
22

Ci (richtig)

^.

AT-EBDMZJCl iJv R 23
1

^ ^
ER 7J
|

TcERBDM^'yi muHi quidem in sanctam scripturam


6/7
\

ATi
extant

Ti

corr.

Tc

libro

>

BD

17/18

18

'

) 1 \] '^&BD
|

'

corr.

nicht bersetzt
|

De

19/20

20 Tcm

n-^a

BD

Rufinus

10,

,
et

453

scriptum
taenns

litteris dereliquerit,

quod per idem tempus supra dictus Pansed


in

inibi

repertum
et

detulerit.

multis praeterea
satis et

aliis

do-

-t

ctrinae ecclesiasticae studiis

apud Alexandriam claram


fine

nobilem
sci-

vitam

optimo

admirabili
et

conclusit,

tarn

viva voce discipulos

instrnens

quam

librorum monumentis etiam posteris thesauros

entiae derelinquens.
[XI]

In huius divinarum eruditionum scholis quam maxime effloruit ia 11 apud Alexandriam Clemens eodem vocabulo, quo et ille in urbe Roma
apostolorum
et

successor

et

discipulus.
libro

vocitatus.

denique ipse hie 2

10

Clemens
et

in

septimo Dispositionum
sui

Pantaeni

tamquam
libro

magistri

praeceptoris

mentionem

facit.

sed et primo

Stromatum

hunc eundem designat

in eo loco,

ubi enumerat, quod plures aposto-

lieae praedicationis reppererit viros,

haec dicens:

15 >buntur, sed ad

>Mihi quidem commentarii huius operis non ad ostentatiouem scri- 3 commemorationem senectae et ad oblivionis remedium.
sit

>quo scilicet in his

mihi adnmbratio quaedam rerum magnificarum

quae audire merui a viris sanctis et beatis. 4 apud Achaiam, ab alio apud Syriam, ab alio vero in >Oriente et maxime apud Palaestinam institutus sum ex Hebraeorum 20 >origine veniente. ad ultimum autem in Aegypto magisterio usus sum >viri virtutis et scientiae merito omnibus praeferendi, post quem velut
>divinorumque vei'borum,

>quorum ab

alio

>thesauro

in

absconditis

reperto

aliud

quaerere

ultra

cessavi,

et

illi

>quidem divinae doctrinae veritatem mihi, quae sibi ab ipsis statim >primis auctoribus Petro et lacobo ac lohanne et Paulo sanctis apostolis 25 >tradita fuerat, tamquam patres filio commendaverunt. sed pauci patri-

NPOF
11 primo]
in

primo

13

repperit O'i^'

20 aegyptum

25

traditae fuerant

P^

commendarunt

454 >tU

><.

. .TovTcov

Eusebius, Kirchengeschichte

, '
7]
10

20

, . . ). ^ , >)
'
>

> >, >


8 304, 12
ff.

', ., , '' . ..
'

. ,

.,
'

^ -& ^
,

& '' ,
V
12, 1

13,

., , .
,

, , .
.,
KaOiavov

^2

12

',

^ ^,
)..

13
1

.'
19

.3

308,

1113

16

390, 1

ff.

ATERBDMX^
3 IB A^'BD

ER IE
8

4
|

>

Bern

ATER'DM
ist

chron, 1. 234

'
12 nach

,
ER

durch Versehen Eusebs ausgefallen


|

vgl. chron. ol. 241


|

13/14
|

15

/
|

18

BD

22

AT'ERDM
cjstinentiae
|

BD TcmE'm
t!jv

24

/)

TERBDM TERBDM

oder

26

Rufinus

12, 1

13,

455

>bus similes

filii.

tarnen deo favente per ipsos in nobis apostolici ger-

>minis plantata sunt semin a<.

[XII]

Per idem tempus ecclesiae Hierusolymorum Narcissus praeerat, qui IB 12 famae merito nostris adhuc temporibus celebratur, quintam decimam post eos, qui ex circumcisione fuerant. successionem usque ad tempora

Hadrianae obsidionis adducens, primum namque inibi ex gentibus episcopum fuisse indicavimus Marcum, post quem Cassianum, inde Publium, post hunc Maximum et sie lulianum, post quem Gaium et iterum alium lulianum, Capitonem quoque et Valentem, inde Dolichianum, post quem
10

tricensimum ab apostolis Narcissum.

[XIIl]

A^erum ea tempestate Rhodo quidam ex Asiae provincia oriundus,


ut ipse scribit. in urbe

1$

Roma

eruditus refert a Tatiano,

cuius in snet

perioribus inter ceteros scriptores

meminimus,
scriptos,

libros

quam plurimos

maxime contra Marcionis haeresim


15 in

quam

adserit

diversas scissam esse sententias.


scissi sint, ipse

sed et qui et

idem Tatianus quam ob causam ex

eadem haeresi

per haec verba designat:

>Propterea<,

inquit,

>etiam

inter

semet ipsos discordant,


stare.

quia id 2

>adfirmare
>est

cupiunt,

quod non potest


abstinentiae
et

ex eorum

namque grege
usus

Apelles,

qui

senectutis

praerogativa

unum

20

>quidem omnium esse fatetur initium, prophetas tamen contrario spiritu >adserit inspiratos, sequens persuasionera virginis cuiusdam actae spiritu >daemonis nomine Filumenae. alii autem, sicut ipse nauta Marcion, 3

NPOF
8/9
I

iul.

al.

9 dolicianum
\

12

referat

16 herese

iiln-i

11 hrodo
esse oin.

PO

quidam om,
|

20

fatentur

i\'
|

22 filuminae

NPa

456

Eusebius, Kirchengeschichte

>& >

> >. > > ' > >&


cwtoc

ovo

. ' .' ^,'


V
13,

46

,
.

[],

uQyJcg

10

15

20

>^ . ', . & - ^^, > > ; .^ ' > . .> > ^ ^.
>, >.^ >&
'

>^' 6

>
>
1

',, ', -.<.

&

<.

.
^,

,'
0,

-.

.
\

D
3

>

10
Eus

interpolirt

} & ^ ,^^ ^
Schw

]
9
|

piat

RBMyl

BD
durch Rasur

^,
|

>' +

ATER

aus

corr.

corr.

TrRBDM
15

BDM
vor
|

>

TER

12

>

Di

corr. Di"

ATERM.Z'
10 ,^
|

BDM
19

BD &v ATER
|

manifeste
|

[]
ATrR

14

ATERD

BDM

BD

Rufinus

13,

46

457

>duo esse principia iatroducunt, ex quibus est et Potitus et Basilicus. >qiii et ipsi secuti sunt quidem Ponticum Lupum, sed non invenientes 4

>exitum rerum, sicut ne


>tionibus confirmantes.
>luti

ille

'conversi sunt et duo principia introduxerunt,


alii

quae putarunt esse faciliora, absque ullis hoc probaquoque ex eisdem rursus in deterius devoea,

quidem, ad

sunt,

non solum duo, sed

tria

principia

et tres

naturas confir-

>mantes.

quorum princeps

et

auctor est Syneros, sicut ipsi defensores

>dogmatis buius dicunt<.

Sed
10 >ferens:

et

ipse

de se

scribit,

ut congressus

sit

cum

Apelle, ita

re- 5

>nam
>docei-e

et

senex Apelles habuit nobiscum sermonem


est.

et

multa male

non oportere omnino fidei >discuti rationem. sed unumquemque debere in eo quod credidit per>manere. salutem namque esse bis, qui in crucifixum sperant, tantum >ut in bonis operibus inveniantur. manifeste tamen decernebat de deo.
convictus
et

unde

adserebat,

>sicut

praediximus,

unum

esse principium, ut et nos dicimus<.

Et inde exponens suum sensum.

eins

omnem

sententiam introducit

etiam ipse

20 >principii

>Dicebam autem<. inquit, >ad eum: unde tamen ostendimus unius rationem? aut quomodo hoc adseratur, edissere. tum ille: >prophetiae quidem, aiebat. semet ipsas coarguunt, quia nihil omnino >continent veritatis, ex eo quod inter se invicem discordant et utique >falsae sunt, quae sibimet ij^sis adversantur. quomodo autem sit unum

XPOF
1
7

basilicus

0-F^

basiliscus

NP
|

basilides 0'

16
\

sed] set

sed et Pi'

synerus
et o))i.

NF

syrenus

PO
|

de se

scribit] describit

P*

discribit
\

P
20 hoc

11

mala

13 quo NO^ P)

IG ut ow.

adseratur] haec adseratur (-rantur

PF

tarn

458

Eusebius, Kirchengeschichte

>
>
5

>:>

>']

10

^. ^ ^
y
,
.

{&

^ \
6

V
.

13, 7

l,

tijitlv

<.

^,

?]

'?/

^ ^ &^

20

^ ^ ., ,. , & ' ^ ' . ' '. /,) '. - . ^.


>/
'

. ^ .
/.
ojv

., , /
'

'ojv

. ,
,

14

15

16 1

ATERBDM'X^
2
7

TERZ^
ATERBD:^
in quo

>
16

TER

' ABD
De
462, 6

)
22

1
15
|

^^"
/ ER
24

16
20/21

/
22
462, 3

)
\

ABDM
10/11

>

TcmERBD

117

ABDM > TER


TiR
|

20

21

ER 24

///
|

24

?.
BD

460, 4

ER

>
corr.

^
|

> TERM
corr.

28
|

7
29

aus

Mi

//

>-

' +

im

Rufinus

13,

16, 1

459

>principium, se quidem scire denegabat, ita tarnen sibi videri.

cumque

<

>adiuraretur a me, ut quod verum est diceret, sacramento confirmavit, >se nescire quomodo imus sit ingenitus deus, sed tantummodo credere. >tuni ego derisum plane eum et notatum habni, qui se doctorem pro>fiteretur

eornm, quae se ignorare fateretur<.

In eodem quoque opere refertur Callistion qiiidam in urbe

Roma

discipulus extitisse Tatiani, qui scribit conpositum esse a Tatiano pro-

positionum vel quaestionum librum. in quo omnia, quae obscura sunt


et difficilia in scripturis divinis, absolvat.

sed idem

Rhodo
in

in

commenquod 9

10 tariis
est

suis

propositiones eins prolaturum se et confutaturum promittit.


et in

autem eiusdem

Hexaemeron commentarius,

quo

refert,

Apelles

quam plurima adversum legem Moysei


|

conscripserit impia et

[XIIIl]

adversum totam legem blasphemas protulerit voces, coarguens. ut sibi haec et multa alia ex videtur, et destruens ea, quae ibi scripta sunt.
supra dicti scriptoris conperimus
libiis.

15

Cum
dam
nibil

tamen hostis bumani generis ad salutem hominum debellan-

14

usquam

otii

gerit, sed

diversas et varias baereses per singula

quaeque
20 et

suscitat loca, in quibus

maximum

sui generis

serpentem apud

Asiam Frygiamque producit Montanum, qui

se

paracletum nominaret,

cum

eo mulieres Priscam et Maximillam, quas prophetissas velut ex

[XV] ipsius factas inspiratione iactabat.

sed

et in

urbe

Roma
cum

Florinus qui- IE 15

dam gradu

presbyterii de

ecclesia

conlapsus una

Blasto socio et

criminis et furoris plurimos de ecclesia in

suum baratbrum deducebant,

nova adversum veritatem figmenta macbinantes.

25

tulit Apollinaris Hierapolites.

Sed adversum haeresim Catafrygarum scutum validissimum prode quo supra memoravimus. aliique quam

16 1

NPOF
2 confirmabat

4 ergo
(?)

9 hrodo

10 ploratorum
\

11 hexaemeronj exemerum NO^


moysi
mosei

exameron
\

hexameron (
ibi

12 moysei]
et]

14 uideretm
\

om.

PF

haec

haec

25

sed] sed et P(T-

heresera

460

Eusebius, Kirchengeschichte

5 ?']

10

20

.) ^^ ' > ^. - , ,^ > , >, > > ^. & > > > >. . , , , >&, , > . --, >
T7]vixa
y.a\

. .
>

jTQOG&iv

, ,- ^) V
16, 2

>^.
25

^. ^' ., > > .^, ^ > . ,

>)

\\.

9^

'

>0^7] \

>^
1 388,

1016

12-U

vgl. Apocal. 22,

18.

19

ATERBDM2^
3
naris

vgl. zu 5

^
|

in f
|

corr.

RM

4/
corr.
]

TiERBDM
Lang
vgl. 470, 4.

>
432,

in

loannes

1
BD

?.
Tr
18

16
|

BD
19
eV
|

ATERM^"

> ,
BD
]
|

verdorben aus

'

20

iv

25

BD

'

>

21

corr.

D*

7}& > -

]
pollt|

TERBDM

ATER

Rufinus

16,

4g

j^

plurimi ad
fensione

id

locorum eruditissimi
qui
interim,
et

viri

certarunt,

etiam nobis

adversum eos pro veritatis dead historiae textum monumenta


Apollinaris scribens ad-

validissima reliquerunt.

ut diximus,

25

versum hanc haeresim


retitos

designans in praefatione, quod per ecclesias Galatiae vicinaruinque provinciarum digrediens et plurimos ab eis invidens mitos quidem et coram disputando correxerit,

rogatus

NPOF
1 locorum]

PO^F^

locarem

KO^F^

4 beresem

PO

6 corresit

462

>

><.
.

. ,
Eusebius, Kirchengeschichte

16, 6

,
-

<>

10

20

>
> > , >'
1

>, , -^> > , ', ^> ] > -,^ . > ^ > > ,
>?. >0^
>33
>

>&^
>

> > ^ >'


>

>,

,. ^ ^. , - )
-

^ - ,
6
,
|

--

0}

19/20 Matth.

7,

1
ATERD
|

ATERBDM^:^

&
I

> DM

3
|

zum Vorhergehenden gezogen TER^

>

?. >' (
R
14

'-
in

ATEM
BD

17

19

22

durch Rasur

-{-

24

}{)- >
interpolirt

,
|

entweder

polirt

25

28

^ ?)

RBD
|

>)

18

corr.

21/22

corr.

23/24

oder

inter-

Rufinus

16,

6-9

463
in quibus 6

tarnen a fratribus etiam haec ad ipsos scripta transmiserit.

post

aliquanta,

cum auctorem

haeresis

designasset, progrediens etiam

haec addit:

[XVIj

10

quae adversum ecclesiam nuper " quidam esse dicitur apud Moe>siam Frygiae civitatem, qui appellatur Ardabau, in quo aiunt Mon>tanum quendam nomine, qui nuper ad fidem Christi venerat, sub >Grato Asiae proconsule, cupiditate nimia primatus accensum contrariis >spiritibus in semet ipso locum dedisse ac repente in quodam excessu >mentis effectum et velut spiritu actum proloqui coepisse nova quaedam >et diversa ab his, quae ex successione maiorum ecclesiae tradita fue- 8
>origo<,

inquit,

>huius

haeresis,

>exorta

est,

inde

descendit.

vicus

>rant,
>hi,

yelut prophetali specie proferentem.

qui per idem


et

quae cum ita fieri viderent tempus aderant auditores, alii eum velut daemone
perflatum
spiritu

>repletum
15 >cantes,

erratico
et

ad decipiendos

populos iudi-

obiurgabant

proloqui omnino prohibebant, memores dominici


spiritu

>praecepti et comminationis eius, qua iubet observari a falsis prophetis.


>alii

autem velut sancto


indulgebant',
et

repletum

et

prophetica gratia donatum

>putabaut et inmemores dominici praecepti erratico et seductori spiritui


>eatenus
20 >lectarentur.

>parabatur.

ut etiam provocare eum ad dicenda aliqua de- 9 hoc fiebat arte diabolica, qua indisciplinatis perditio a quibus Montanus, cum supra quam dignum est in vene-

>ratione haberetur. in tantiim temeritatis progressus est, ut etiam duas

NPOF
2 post] tarnen post

cum
\

post 0'

destinasset A'
\

8 grato] rogato
|

F
qui

11 maiorem
I

13 h
]

PO

16 commonitionis P-

qua]

'

18 seductor

20/21 par. perd.

10

> >
1

> > ^, , > ^ >^3


>

. , > > ,
4(54

Eusebius, Kirchengeschichte

1, 10

>1 >,

Ovo

y.at

^/..
10

13

^])

>'{/.
>ooy.7J

d'

yoav

,),

Jtoav

aO(f,lv

20

> >) >


7]

>) >
>//

ihov'

>{)
2

>

>^^;
19
212

ATERBDM^:^
2

ABDM BDM -/q


5

corr.

Tf

TcTrERM
18

.
11

ATER

19

& ^} ^
-/
>
TER
Dem
|

^ ^, ?
.
20
loann. 14, 26

3 ,) ). ^). [&) , / ;, ^;
0^<.
o/or
(f//Oiv

11

12

),

-1

22-2

Matth. 23, 34

,
4

Tc auf Rasur,

TcmE'mRim
''/

,
14

Schw

>

2f

Schw

15

clus

erzhlt ztierst ApoUinaris

T^Tr

()()
*
]

TrR

^>
|

23

& &
AERD'mM
in

<^)1
|

Tc unleserlich

& &^
kn

, )^,
|

BDM

10

falscher Zusatz

AT^BD

16

{)<]1

20

corr.

Mc

25

>

2G

/.)

ABDM2"'

'

24

TER

Rufinus

16,

1013

465

>quasdam mulieres insani spiritus, quo ipse replebatiir, participes sibi ad insaniendum secum pariter edoceret, quo facilius uterque >sexus in errorem per utrumque caperetur. hie iam beatificare eos, >qui sibi familiarius adhaerebant, et promissionum magnitudine tumidos >reddere, interdum etiam obiurgare quosdam, uti ne in omnibus adula>tores depreheuderentur. tarnen perpauci erant ex Frygibus, qui eorum >deciperentur insania. quibus et persuadebat universam ecclesiam, quae >per orbem terrae est, blasphemare et non solum nihil ei deferre reve>rentiae, sed ne limen quidem eins incedere. frequenter tarnen adven- 10
>faceret et

10 >tantibQS

ex Asia fratribus

vesani et contra fidem Christi baechantes

>confutati ut haeretici corruptoresque veritatis ab ecclesiae conventu et


>societate depulsi sunt<.

Haec
15 de

in

primo

libro scribens et per

omne

operis sui corpus fraudes 11

haeresis in singulis quibusque convincens in secundo

quoque volumine

eisdem etiam haec

scribit:

>Quale est antem<,

inquit,

>quod

et

prophetarum percussores nos 12


dicunt
se

>vocant pro eo, quod insanas

>enim

hos

esse,

eorum non suscipimus fantasias? quos promiserit dominus ad populum suum

esse

>missurum prophetas. respondeant ergo nobis, si a deo missi sunt pro20 >phetae Montanus et mulieres eins, quis eorum a ludaeis persecutionem
>passus est?

aut quis ab iniquis occisus est?


et

vel quis

eorum pro noaut quis in


est?

*mine domini tentus est


>synagogis

ante reges et praesides stetit?


est?
vel

ludaeorum

flagellatus

quis

lapidatus

quin 13

NPOF
4 magnitudinem Pi
|

11 confutanti

18

lios]

hoc

^
30

ad

o)7/.

Pa
I

se

om.
II.

Pa

20 a om.

Eusebiua

10

15

20

25

interpolii-t

^ ^, , '^ - ^ > &? , > >, ' / - -, , , )^


>.
\)
d'

. > ^ >& > '' , ^ >, >


>,^ >
4(36

Eusebius, Kirchengescliichte

16, 14

18
vjto

>,

> :>

>

1+

> >.

'

)/

15

^-,

16

17

>

>

> .'
>
>, >

&<. 3
TcERD

18

ATER
T^

BD

?.

ccir

corr.

Tc

TcER
18

10

11

15

TiDM

AT^'ER

21

24

DM
1

TcER

25

ru

>

27

>

28

dv]

Rufinus

16,

1418
fineni vitae

467

>immo
>gente

et

eontrario traditur,

quod

exemplo ludae
finivisse.

tradi-

>tons acceperint.
diversis

dicnntur enim ipso daemone, quo inspirabantur, adiillum vero

quique temporibns vitam laqueo

>adinii'abilem

veluti

prophetiae ipsorum primogenitum

Theodotum no-

>mine tradunt quodam tempore visum


>et

sibi esse Yelut in caelos adsumi quo evectus in excelsum et inde deductus >ad terram finem vitae exitu pessimo terminasse. sed hoc ipsi de Mon- 15 >tano vel Theodoto ac mulieribus ita gestum negant, tarnen a pluribus

credidisse spiritui erroris,

>adfirmatur.

quid tum? inter negantes

et

confirmantes nos rei fidem

10 >relinquimus in medio<.

Idem post aliquanta subiungit etiam

haec:

Kj

>Sed
>fuerunt,

et

sancti

episcopi

probatissimi
et lulianus

viri,

qui per

idem tempus
17

Zoticus de

>spiritum, qui
15 >os

eorum

et

Apamia adgressi cohibere loquebatur in Maximilla, iusserunt Themisonem obturare excludere vocem falsi et erratici spiritus. quod et ita
de

Cumana

>factum

est<.

bella

Et iterum coarguens falsam fuisse Maximillae prophetiam, quae 18 quam plurima immiuere praedixerat, bis utitur verbis:

{deficit

9 in quid)

POF
\

exemplum
er.

2 inspirabuntur
\

finisse
|

X
P

5 caelo
(

'

6 credidisse]

se

euectus]
|

eu.

est

iV"

ipso

10

relin-

quemus

reliquimus

11 item

30*

4.gs

Eusebius, Kirchengeschichte

lotod^ai

^.
'

>\
>()
5

>
>

yvvt].

10

> ' >, 1> >}-,


>

20

> ), ,' ,. > ' > ^ <.,, > ^ > & /, > 3& ^&
&.
ojc

^ ,. , ' > ,<.

, ;, ^
V
16,

1922

1>

20

21

>&

22

> >
3

>

> >.

,
>

,
7
()'

. <.
11

+'

ATER

)^
BD
,,

>BDM

>
|

^
1

>
17

BDM

TcERBM^
D
|

19

23

TcERM

>

BD

27

}
^^

>

'^
+
ATcER

ATER
|

18/10

TcTr

24

BDM

Rufinus

16,

1922

469

>Et

quomodo non
ista

eins

mendaeium evidenter arguitur? tredecim 10


usque ad praesentem diem, ex quo morTel

>namque iam
>tua
est

exacti sunt anni

mulier,

et

nusquam prorsus
est.

privatim vel publice

>bellum aliquod exortum

sed et Christianis per dei misericordiam

>pax iugis et firma perdurat<.

Sed
tyres ex

et

in tertio

libro

de bis, qui se iactabant, quod multi mar-

-<>

eorum baeresi
>in

extitissent,

haec

dicit:

>Cum<, inquit,
10 >martyres
>spiritus.

omnibus, quae supra diximus, convicti nibil


sit

re-

>spondere potuerint, ad martyres confugiunt, dicentes multos se babere


et

hoc esse indicium, quod verus


quia
multi
est
et
eis,
alii

apud ipsos propheticus


veritas

quid ergo?
ideo

haeretici plurimos martyres 21

>habent,
>sit?

adquiescendum

quod etiam
veritas,

apud ipsos
martyres.

nam

primi

qui dicuntur Marcionistae

babent plures

>sed

quae esse poterit apud eos martyrii

ubi Christi veritas

l >non est?<

Et post aliquanta iternm subiungit:


>Denique<,
ait,

>sancti martyres, qui pro vera fide

>cum de
20 >spuunt

ecclesia procedentes ad

martyrium ducunt, 22 passionem ducuntur, si qui forte in-

cum eis de haeresi Frygum, secernunt se ab eis et reeorum societatem, nee ullo genere, cum iam martyrii palmam >teneant, spiritui Montani et Maximillae adquiescendum putant, sicut et >nostris temporibus apud Apamiam, quae est supra Maeandrum posita, >gestum scimus a Gaio et Alexandro, qui de Eumenia martyres ex>venti fuerint
>titerunt<.

POF
7

herese

19 herese

20 eorum om. P

22 apiam P

47

10

' ^. . > > > ^ <. - , , &] , ]/.-, > , . > >{^ > ' . -, > <. >&
Eusebius, Kirchen geschichte

17,

14

.
^Ev

.
'

xccl

17

>.

>/.'

oJV

.-

^-

2(1

>,

>
4/5

>

' ,, .
-

'

14/1

Act. 11, 28. 21, 10.

1,

32.

21,

ATERBDMT^
1
472, > cod. Paris.
1
|

>
11

.
7

]
\

1436 durch

Conjectur
|

zavTvj

TERBDM
AT^BDM
|

10
14

T^^ER

"
|

T'ERBDM
15/16

TcERDr
interpoliii
:

16

ei

" ^
BD
|

BD
18
|

nach

nicht also [mgen sie sich rhnun) tceffcn ihrer, {indem


\

sie sie nichts anfjehen)

17
|

>

>
20

Tcm, dann getilgt

10

tt

>
>> D'
-f"

21

7i(f.(/

1^*^

.
/
TcERM
|

^
in
|

corr.

Tc
|

>,

2" der

BD

TcERDr
|

Rufinus

17,

14
et

47j

[]
que

In

eodem autem opere meminit

Miltiadis scriptoris

tamquani IZ 17
deni-

qui et ipse librum adversum haeresim supra dictam conscripserit.


et inserit

ex eins dictis suo operi haec verba:

>Neque enim credendum >amentiam prophetari. quod

est<,

inquit, >in excessu mentis, id est per

est proprie

pseudoprophetarum; ubi eaim 2

non potest tenax. qui sine >dubio initium sumunt ex imperitia, ad finem vero devolvuntnr amentiae, hoc autem modo neque in veteri testamento 3 >sicut supra diximus. quemquam neque in novo per dei spiritum extitisse propbetam poefficitur.

>qms amens

iusti

rectique

esse

10 >terunt demonstrare, quia

neque Agabus neque ludas neque Silas neque Ammia, quae in Filadelfiae ecclesia prophetavit, neque Quadratus neque alius quisquam ex numero ipsorum
>quattuor
filiae

Philippi neque

>hoc

modo

dinoscitur prophetasse.

Et post pauca iterum subiungit


l
>Si

et dicit:

enim
istae

post

Quadratum

et

Ammiam

Fadelfinam,

ut

aiunt,

>mulieres

Montani successerunt in propheticam gratiam et, sicut >cunfirmabant, universae ecclesiae datae sunt ad prophetandum usque

POF
1 militiadis 02 militiadi

F^

miltadis

F^

multiades 0^ miliades

Pi meltiade
\

P2

in excessu]

in incessu
|

ex incessu

F
|

proplietare

9/10

potuerunt

Pa

vel

P^

11 quae] neque

Pa

flladelfia

>. > >


472
5

Eusebius, Kirchengeschichte

10

15

> <.' , .& \ ., , .. . .


6

17,

18, 2

^ , )^

(]

yij

&

18

^, :>

20

> >7] >

, , . ), ^ > {-,
>
> > >
?/

-^.

25

) .. ,,. <.
'
/~

1/2

Eph.

4, 11

ff.

Kor. 1, 7

ATERBDM.2:^
1

6
de

uir.

/
Ti
39

corr.

Tc
Ti

>

BD
|

>

-f-

Tcm

Wendland