You are on page 1of 18

DRAGO VIDOVI

SIMBOLINE PREDSTAVE NA STECIMA


LES SYMBOLES SUR LES M O N U M E N T S FUNERAIRES MEDIEVAUX DE BOSNIE ET HERZEGOVINA N A P O M E N A : vanije kratice: GZM = Glasnik Zem. muzeja, Sarajevo. WM = Wiss. Mitth. aus Bosn. und H e r c , Wien. Carr = biljenica Fr. Carrare. uri = rukopis Vejsila uria u biblioteci Zem. mu zeja u Sarajevu.

A. KRST I RASPEE Motiv krsta, u raznim oblicima, dosta je est na bosanskim nadgrobnim spomenicima iz Srednjeg vijeka. To ranije nije bilo tako uoeno, te iro Truhelka, najvaniji meu starijim istraivaima steaka, smatra da je motiv krsta na ovim spome nicima vrlo rijedak, da na 30 steaka dolazi tek jedan znak krsta. Ipak, ni Truhelka nije odbijao mogunosti potivanja krsta u srednjevjekovnoj Bosni u svojstvu religioznog amblema. On je na taj nain prethodnik A. Solovjeva, koji dri da je tada znak raspea potovan, dok je krst bio pre zren. U novije doba za veinu istraivaa steaka po java znaka krsta na stecima je stvar van diskusije. A. Benac istie da se ovaj znak nalazi na Radimlji u 11 sluajeva i da je to ve znatan procenat (Radimlja, str. 31). Relativna upotreba krsta kao ornamentalnog motiva takoer je karakteristina za steke olovskog kraja kae on na drugom mje stu (Olovo, str. 53). Na nekropolama u okolini i rokog Brijega A. Benac je opet naao 9 pojava krsta, ne raunajui same spomenike istog oblika (iroki Brijeg, str. 41). Istraujui srednjevjekovne nekropole u Istonoj Bosni, u okolici Srebrenice, D. Sergejevski je notirao 12 sluajeva pojave kr sta (Ludmer, str. 28). Na stecima u travnikom kraju P. Koroec je pronala prilian broj uklesa nih krstova (GZM 1952, str. 375). Na spomenicima u okolici Kupresa . Belagi je takoer notirao znatan broj krstova (s njegovim materijalom upo znao sam se prije izdavanja). Ovi rezultati prouavanja steaka u zadnjim godinama doveli su do toga da znak krsta na tim spomenicima ne predstavlja vie nikakvu udno vatu pojavu. Ako se tome doda materijal koji je skupio Vejsil uri i Fr. Carrara (sada u bibli oteci Zem. muzeja u Sarajevu) i dokumentarni ma terijal u GZM, Arkeologikom viestniku i u bro uri P. Kaera, onda se moe rei da se ovo pitanje danas ne postavlja u vidu dokazivanja da na ste cima ima uklesanih krstova, nego u tome kakvi su njihovi oblici, veze sa drugim kulturnim obla stima, te u kakvom se svojstvu nalaze na stecima. U pomenutom materijalu nabrojao sam preko je dne stotine razliitih oblika krsta na spomenicima iz svih krajeva Bosne i Hercegovine. U priloenoj

Sl. 1 Kupres-Rili Polje: Ploa sa Donje Glavice (sn. . Belagi)

119

Svi ovi oblici su u isto vrijeme ili neto ranije bili ustaljeni i u drugim zemljama u susjedstvu, ak i oni najneobiniji. Tako napr. krst T-oblika dat je i na slici Fra Angelica Raspee sv. Kuzme i Damjana, na jednoj slici P. Lorenzettija u crkvi sv. Franje u Assisiju, a kasnije i na nekim Rembrandtovim i El Grecovim slikama. Krstovi u ob liku trozuba takoer su u upotrebi u hrianstvu od II vijeka (L. Mirkovi, Pravoslavna liturgika str. 173). Slini oblici nalaze se i na ciglama iz Cariinog grada, te na jednoj slici Berlinghierijeve kole (Venturi, L. i R. S., La peinture italienne, knj. I str. 16). U mnogo sluajeva krstovi su ukra eni spiralama, grozdovima itd. Ovi oblici su naj ei na teritoriji ue Bosne, ali ih ima i na jugu, napr. na Radimlji i Nevesinjskom Polju. I ovo je pojava koja je vaila u Srednjem vijeku i za dru ge zemlje, a ne samo za Bosnu. Krst, kao drvo na kome je razapet Isus, bio je u to vrijeme posebno slavljen i potovan. Jedan francuski stari pjesnik ovako ga opisuje: O croix! seul objet de notre foi! Seul arbre digne d'honneur! Nule foret n'en produit de telles en feuilles, en fleurs et en fruits Ce bois salutaire et ces clous benis Soutiennent son corps adorable. (H. Clement, Histoire de la poesie chretienne, str. 290, prema M. Durand-Lefebvre, Art GalloRomain et sculpture romane. Paris 1937). Drugi srednjevjekovni pjesnik dirnut je to je surovo koplje povrijedilo to drvo na kome je ras pet Isus, te iz njega tee krv i voda. Kod jednog saksonsikog autora ovo drvo ak pria svoju istoriju od vremena kad je raslo dok nije ponijelo raspetog Hrista. (E. Degouis and L. Casamian, A History of English Literature, str. 41). Ovo shvatanje krsta prelo je i u likovnu umjetnost i dalo mnoge oblike krsta. Krst je esto pretstavljan kao rajsko drvo ivota (Lexicon fiir Theologie und Kirche, VI, str. 241), te je i ukraavan po onda njim shvatanjima. Jedna ploa sa Kupresa sa Tkrstom (sl. 1), koji na sebi nosi mnoge ukrase, kao da pretstavlja najbolju ilustraciju ovog shvatanja krsta, Tu ima toliko ukrasa da je teko odmah shvatiti o emu se radi. Ponekad je ovo ukraavanje ilo dotle da je krst pretstavljao manji dio ornamenrtalne cjeline (v. Tab. III sl. 93 i 94). To pretjerivanje u ukraa vanju nije srednjevjekovni monopol, jer i u novi je vrijeme ima slinih primjera: na jednom nad grobnom spomeniku kod Zvornika, sitarom manje od jednog vijeka, urezano je nekoliko desetina krstova. Ovo navodi na pomisao da bi se na ste cima moglo nalaziti i ukraenih krstova gdje se toliko pretjeralo da su oni na prvi pogled malo slini tome znaku. Ovdje prije svega mislim na onaj gotovo redovni ukras na uim srtranama ljemenjaka u uoj Bosni (sl. 2, 3, 4). Ovaj motiv do-

Sl. 2 Steak iz Ivaia (sn. A. Kuan)

tabeli I III donio sam one forme koje su mi izgledale najinteresantnije, a za najvanije (sluajeve date su fotografije. Iz priloenog materijala vidi se da se krst na stecima pojavljuje najee u formi grkog i la tinskog krsta. I jedan i drugi oblik nisu uvijek u detaljima jednaki, jer se esto na njihovim kraje vima javljaju razni ukrasi u obliku kruga, krina itd. Oblika sa postoljem ima dosta u Hercegovini (Tab. I sl. 11), te im je postolje slinog izgleda kao kod nekih krstova u Pei (Vasi, Zia i Lazarica, str. 221 i 227), to, moda, govori o utjecajima s Istoka. Pored ovog, kalvariskog, tipa u zap. Her cegovini ima i oblika lorenskog krsta sa dvije ho rizontalne preage (Tab. I. sl. 19). U okolici i rokog Brijega i na Radimlji pojavljuju se ponekad krstovi u x-obliku, tzv. Andrijin krst. Ima par sluajeva krsta u obliku trozuba ili dvozuba (Tab. I sl. 22 i 37). U nekoliko sluajeva sree se T-krst (v. sl. 1). esti su i krstovi sa jednakim krakovi ma, ukraenim pri kraju, koji se obino zovu: croix pommee, pattee, botonee, recerclee, molinee itd. Ima i krstova sa vie horizontalnih preaga, sa novim preagama na krajevima gornja tri kra ka itd. Zatim postoji prilian broj varijacija gor njih oblika.

120

121

122

OBJANJENJE UZ T A B . I, II, I I I : 1 Loznica (Radimsky u Wiss. Mitth. BH II, 63); 2 iz Hercegovine (po uriu); 3 Simiova kod Bilee (Truhelka u WM BH V. 292, sl. 22) ; 4 Staro Selo kod Jajca (K. Hormann u GZM III, 49); 5 Vrlika (po Carrari, bilj. sl. 34); 6 Herce govina, po uriu) ; 7 Gua Gora kod Travnika (GZM I I I , 94, slino i u Rastiku kod Kladnja u GZM 1941, 100 sl. 6 ) ; 8 Mrkalje, ist. Hercegovina (Truhelka u WM V, 282, sl. 9) ; 9 Boganovi (A. Benac, Olovo, sl. 41) ; 10 iz okolice Ljubukog (po uriu) ; 11 Stolac (Hornes, Din. Wanderungen, 341) ; 12 Prijevor kod Bilea (GZM III, 371) ; 13 Djedii kod Trebinja ( W M V, 280, sl. 7) ; 14 Klisa (A. Benac, Olovo sl. 23); 15 Vrlika (po Carrari, sl. 28); 16 Kalufa u Neves. Polju (Sergejevski u GZM 1948 T a b . I I I sl. 1) ; 17 iz Hercegovine (po uriu); 18 Vr lika (Carr. sl. 6) ; 19 Vrlika (po Carr. sl. 20, isto, po ur iu, kod Ljubukog); 2022 Vrlika (Carr. sl. 20, 12, 41) ; 23 Hercegovina (po Kaeru u bilj. uria) ; 24. iz Hercegovine (po uriu) ; 2529 Hercegovina (po ur iu) ; 30 Eminovo Polje kod Duvna (GZM I I I 370, sl. 2 ) ; iz Hercegovine (po uriu); 32 Radimlja kod Stoca (A. Benac, Rad. sl. 77) ; 33 Hercegovina (po uriu) ; 34 Vrlika (po Carr. sl. 27) ; 35 iz Hercegovine (po uriu) ; 36 Vrlika (po Carr. sl. 13) ; 37 Zimlje Polje (Hornes, Din. Wander. 338); 38 Grebljica (A. Benac, Olovo, sl. 23); 39 Slavanj (A. Benac, Olovo, sl. 26); 40 Knepolje kod ir. Brijega (po uriu) ; 4142 Podve-

leje kod Mostara (GZM 1948, 99 sl. 11 i 12); 43 erin Brotnjo (po uriu) ; 44 Milavii (GZM V, sl. 51); 45 iz Hercegovine (po uriu) ; 46 Vrlika (Carrara, bilj. sl. 10); 47 Biskupija kod Knina (po uriu); 48 Kli sa (A. Benac, Olovo, sl. 20); 49 Lisiii kod Konjica (po Belagiu) ; 50 . Begovina kod Rogatice (GZM 1942); 51 Gua Gora kod Travnika (GZM I I I , 94) 5 52 i 53 Vrlika-Cista (po Carrari, sl. 6) ; 54 Krievii (A. Benac, Olovo, sl. 46a); 55 Knepolje (po uriu); 56 i 57 Krehin Gradac kod Mostara (po uriu); 58 Donji Moioci kod Sarajeva (po fot. S. Suljagia); 59 Lisiii kod Konjica (po Belagiu) ; 6064 primjeri iz Hercegovine (po uriu) ; 65 Radimlja (po A. Bencu sl. 77); 6669 Cista-Vrlika (po Carr., sl. 21, 34, 26); 70 Kupres (po sn. . Belagia) ; 71 iz Hercegovine (po uriu) ; 7274 Cista Vrlika (po Carrari, bilj. 30, 13, 23); 75 Donje Barice ispod vrsnice Pl. (po uriu); 76 i 77 sa Kupresa (po Belagiu) ; 78 i 79 Cista Vrlika (po Carrari, sl. 4, 22) ; 80 Donje Barice (po uriu) ; 81 i 82 Cista Vrlika (po Carrari, sl. 35 i 4); 83 1 84 Han Hrea kod Sarajeva (P. Koroec u GZM 1940, str. 46, sl. 2) ; 85 Mu ii (A. Benac, Olovo, sl. 8 ) ; 86 -Kupres (po Belagiu); 87 i 88 Boganovii i Jela uma (A. Benac, Olovo, sl. 40 i 1) ; 89 Kneak na Nev. Polju (Sergejevski, u GZM 1948 tab. IV) ; 91 i 92 - Radimlja kod Stoca (A. Benac, Rad. sl. 77) ; 92 Gacko (Hornes, Din. Wander., str. 193) ; 93 i 94 Cista-Vrlika (po Carrari, biljen. sl. 38).

sta lii T-krstu i moda je i dat u -tome smislu. Meni izgleda da kod svih motiva na stecima, koji su vrlo esti i gotovo stereotipni, treba traiti i da lje razloge njihove pojave, a ne samo pripadnost jednoj klesarskoj koli. Tako je i s ovim T-motivom. On je vrlo est i na vrlo malo varijacija. Na ovakve zakljuke navodi i jedan motiv ove vrste sa nekropole u Stuparima kod Kladnja, koji kao da se nalazi na prelazu prema antropomorfnim obli cima. Moda se zaista ovdje radi o jednoj formi krsta, a ne 0 zabatnim ukrasima ljemenjaka, koji

treba da pretstavlja kuu. Na ovo e odgovoriti tek daljnja ispitivanja. Pored raznih oblika ukraenih krstova, na ste cima se nae i vie vrsta znakova, koji se nalaze na sredini izmeu krsta i ljudskog lika sa raire nim rukama. Ovo nije ba rijetka pojava. Jo je Truhelka objavio niz ljudskih likova sa ploa u Milaviima (GZM V, str. 95), koji su bili vrlo sli ni krstovima. A. Solovjev je pokuao dokazati da se u slinim sluajevima radi o raspeima koje su potovali bosanski bogumilski jeretici (GZM 1948,

123

Sl. 3 Steak iz Oevlja (sn. S. Suljagi)

str. 81), P. Koroec (GZM 1925, str. 404) je predlo ila da se ovi likovi, na nekim spomenicima u oko lici Travnika, smatraju pretstavama pokojnika. Meutim, izgleda da se ni jedno od ovih miljenja ne bi moglo lako usvojiti. Bosanska srednjevjekovna umjetnost bila je realistika, ak naturalistika, i teko je vjerovati da bi njeni majstori pozna tog ovjeka, pokojnika, pretstavljali u ovako aps traktnom vidu. Protiv miljenja A. Solovjeva go vori injenica da se na nizu spomenika nalazi s jedne strane obini krst, a s druge antropomorfni. Ako bi se tu usvojio njegov stav, ne bi se nikako moglo objasniti otkuda i znak krsta na istom spo meniku. Tome su primjeri: jedan spomenik iz Gu e Gore (GZM III, 94), na kome je s lica latinski krst, a s lene strane antropomorfni, jedan spome nik kod Travnika (GZM 1952, str. 404), slika 34 u Carrarinoj biljenici itd. Na jednoj ploi u Knepolju, kod irokog Brijega, (sl. 5) isklesan je an tropomorfni krst, a vie njega drugi krst, iji se horizontalni kraci otro lome nadolje, slian krstovima na nekim bosanskim poveljama (v. GZM 1948 str. 96), te nekim merovinkim oblicima krstova (M. Durand-Lefebvre, Les sarcophages merovingiens de Paris, Cahiers archeologiques VI, 1952, Tab. XLII, sl. 3). Poneki autori pokuali su da po javu krsta na inae bogumilskim dokumentima objasne oportunizmom tih ljudi. Ma kako bilo, prednji primjeri govore vie u prilog suprotnog miljenja, tj. miljenja da je i antropomorfni i obini krst pripadao istim vjernicima. Protiv miljenja da su pokojnici pretstavljeni krstovima u ljudskom vidu govore i neki podaci sa steaka. Na erinu je na jednom ljemenjaku sa jednog ela dat jedan, a sa drugog 3 ovjekolika krsta (v. sl. 6, 6a). Nije vjerovatno da se ovdje na

lazi vie pokojnika, a sama grupa od tri figure go vori daleko vie u prilog drugog, novog, miljenja. Na ovo pitanje su dali odgovor sami nai srednjevjekovni majstori, odnosno onaj koji je isklesao spomenik na jednom groblju u blizini Mesia, istono od Sarajeva (v. sl. 7). Tu je dat trostruk stup iz koga s obje strane, u horizontalnom prav cu, izlazi po jedna istinska ruka, koja dri neku ku glu. Iz ovog primjera moe se pretpostaviti da su u slinim sluajevima na stecima pretstavljeni krstovi u znaenju raspea ili samog Hrista. Tri ista znaka sa spomenika u erinu vjerovatno e pretstavljati Golgotu. I na Kupresu ima jedan spo menik koji s oba ela ima antropomorfni znak, te e i ovo biti dokaz protiv miljenja da se tu radi o liku pokojnika (sl. 8, 9). Za to da pojava tri lika na erinu pretstavlja Golgotu nisam toliko na isto, jer se i na Kupresu susreu neke stilizacije, u ko jima su druga dva lika mnogo manja, i vie lie na krst nego naj gornji. Moda se ovdje htjelo prika zati boansko trojstvo, a moda krst, jako ukraen. U svakom sluaju najgornji lik u ovim kombinacija ma dolazi samo uz krst, bilo kao pretstava raspe a ili kao ukras krsta. Slian ornamenat nalazi se i na poznatoj nadgrobnoj ploi Milutina Marojevia u Glamokom Polju. Slian motiv ove svrste, kao onaj ispod pl. vrsnice (sl. 10) nalazi se i na kui br. 152 na Koruli, samo je krst, u vrhu njega, ne to uglastiji. Prethodni primjeri govore svakako za to, da su i krst i ove stilizacije imale istu vri jednost. U Carrarinoj biljenici su malo drugaije stilizacije nego na Kupresu. Ne vidi se vie samo stalan krst, ali zato okvirna stilizacija dobij a oblik koji je vrlo blizak krstu, ali i raspeu (Tab. II sl. 74, 79, 82, 81), a na nekima se mjesto uobianjene rombine glave nalazi krst.

124

Sl. 4 Steak iz Ivaia (sn. A. Kuan)

Sl. 5 Knepolje

kraj irokog

Brijega

Mislim da prethodni primjeri govore u korist miljenja da su i antropomorfne stilizacije pretstava raspea, koje je na stecima imalo istu vri jednost kao i krst, i idejno nije bilo od njega od vojeno. Svakako da su te stilizacije sa likovne strane neobine, ali to za srednjevjekovnog vjer nika nije bilo nita neobino. Na jednoj ploi iz Brskova (Muzeji VII, str. 82, sl. 5) pravom pravcatom uglastom krstu dodata je glava sa bradom. Nekoliko kasnijih primjera govore u prilog mi ljenja da je ba raspee bilo dato u prethodnim, motivima. Na jednom nadgrobnom spomeniku iz okolice Livna, mlaem od jednog stoljea, takoer je tako na lenoj strani raspee. Za nas ovdje nije toliko vana sama stilizacija raspea (sl. 11) nego sama pojava da raspee sitoj i na nadgrobnom spo meniku i to, kako izgleda, na starom mjestu s unu tarnje strane. Ovaj primjer sa katolikog groblja kraj Livna mogao bi odvesti do irih zakljuaka o vjerskoj pripadnosti onih pokojnika na ijim je grobovima iz Srednjeg vijeka uklesan znak raspe a. Ipak bi to bilo preuranjeno, jer se sline pretstave krsta sa dosta dugakim nogama nalaze i na pravoslavnim nadgrobnim spomenicima, iz kraja 17 vijeka i dalje, u Mostaru. Ovim primjerima tre ba jo dodati i to, da neki stariji spomenici sa ka

tolikog groblja Maet iz Jajca, gdje su takoer spomenici izraeni u obliku koji potsjea na ljud ski lik podignuti u 18 vijeku, takoer govore u prilog gornje teze. Najzad, treba istai da u ovakvim znacima nema nita jeretiko. Krstovi antropomorfnog oblika u hrianskoj umjetnosti iroko su poznati. U merovinko doba imamo takvih krstova: obini krst latinskog tipa sa glavom krunog oblika iz koje izviru, okrenute nadole dvije ruke (M. DurandLefebvre, Les sarcophages merovingiens de Paris, Cahiers archeologique VI, 1952, Tab. XLII, sl. 6). Slian znak, vrlo stiliziran, nalazi se i na ilingu biskupa od Wur:zburga iz 15 vijeka (Meyers Lexicon, Leipzig, 1929 pod Schilling). Jedan stari nje maki crte ustolienja korukog vojvode pretstavlja vojvodu sa krstom u obliku stupia iz koga iz laze talasaste preage, sline rukama. Ta pretstava krsta-raspea gotovo je identina s onom na Tab. II sl. 62 (Narodopisje Slovencev, I 220, sl. 115). Slini likovi (po opisu u Lexiconu fiir Theologie und Kirche, pod Kreuz) nalaze se u S. Petroniju kod Bolonje, u Garofallu u Ferrari, te na slikama Hansa Friesa u Freiburgu i padaju u vrijeme potkraj Srednjeg vijeka. Oni su najsliniji spome nutom raspeu iz blizine Mesia i treba da, po ci-

125

Sl. 6 Steak iz erina

(sn. V. uri)

Sl. 6a Steak iz erina (sn. V. uri)

Sl. 7 Steak

sa Varoita, kod (sn. S. Suljagi)

Mesia

126

tiranoj enciklopediji, pretstavljaju t. zv. lebende Kreuzen. I u ranosrednjevjekovnoj irskoj hrianskoj umjetnosti imamo sline pretstave (Irish Art in the Early Christian Period by Francoise Henry). Frolow je takoer upozorio da svaka po java antropomorfnog krsta ne pripada jereticima (Byzantinoslavica, X 2 1949, str. 3589). Nije is kljueno da je i na stecima antropomorfni krst pored toga to je pretstavljao raspee, imao pone kad i drugo ali opet ortodoksno znaenje. Mnoge pretstave na stecima svjedoe nam o potivanju krsta. Na jednom spomeniku iz Oplii a dva enska lika dre meu sobom krst (GZM 1895, Tab. II). Na jednom steku iz Klobuka (u ru kopisu V. uria) pretstavljena su 2 enska lika sa krstovina u obliku djeteline u rukama, kako stoje izmeu 2 viteza, kao da ih mire. U kolu, na istom steku, sve osobe dre meu sobom krst u obliku djeteline. U Carrarinoj biljenici, na sl. 34, vidi se enski lik kako stoji uz veliki krst latinskog tipa. Zanimljiv je arhaiki nain na koji su ponekada davane pretstave raspea, naroito pojava gla va rombinog oblika. Ovdje se radi, kako izgleda o jednom vrlo starom likovnom rekvizitu, jer se pretstava glave u rombinom obliku javlja u vrlo ranim periodima ljudske istorije. U nainu prikazi vanja iglave na spomeniku kod Han Hree, blizu Sl. 8 Kupres-Ravanjska vrata, sjeverna strana spomenika (sn. . Belagi) Sarajeva (Tab. II sl. 8384) ima slinosti sa jednim prethistorijskim crteom iz peine kod Slanog Je zera u SAD (R. Furon, Manuel de prehistoire gene rale, Pari, 1951, si. 180). Slinih rombinih pri kazivanja glave ljudskog lika ima i u staroj umjet nosti nekih afrikih naroda (Eneycl. Brit. pod Africa). Izgleda da je slian oblik postojao i kod starih Slovena, jer su likovi boanstava, preostali na starim ruskim narodnim vezovima, dati sa rombinim glavama. L. A. Dinces istie da je romb, kao i krug, solarni znak, te da se na bjeloruskom jeziku romb i danas zove krug (Sovj. etnografija, IV 1948 str. 48). Izgleda da se i na stecima ogle daju ti stari preostaci, te su navedene stilizacije nastale kombiniranjem motiva narodne umjetnosti sa bibliskim i uzorima na Zapadu. Iz prednjeg se mogu, smatram, izvesti ovi za kljuci: Prvo, znak krsta se na stecima pojavljuje u tri osnovna oblika: obini krst, ukraeni krst i krst-raspee. Sva tri oblika imaju istu religioznu vrijednost, mada se umnogome u detaljima razli kuju i mada je meu njima gotovo nemogue po staviti granicu. Treba naroito istai arhaian izgled tih stilizacija. Drugo, veina tih oblika ima svoje idejne ili likovne analogije, bar u zapadnim zemljama, gdje se ove pojavljuju vjerovatno neto ranije. Moda i ovo govori o tome s kojim su kra jevima i crkvom bili jae vezani Bosanci u Sred njem vijeku. Tree, religiozni ivot, prema sve mu izloenom, bio je dosta iv, ivlji nego to se to obino pretpostavlja i, moda, ortodoksniji.

Sl. 9 Kupres-Ravanjska vrata, juna strana spomenika (sa. . Belagi)

127

B. POLUMJESEC I SUNCE Meu najee ukrase steaka spada polumje sec i razni solarni znaci, koji se na njima nalaze sami ili u raznim meusobnim kombinacijama. Ma da se u raznim krajevima oblici steaka meu so bom razlikuju i mada i u ornamentu postoje raz like lokalnog karaktera, spomenuti znaci ine u ovome pogledu izuzetak, pojavljujui se na spo menicima na itavom podruju srednjevjekovne Bosne. Oni gotovo uvijek ine samostalan ornamenat, esto puta jedini na stecima, a u kombi nacijama dolaze obino polumjesec i jedan solarni znak (vidi tablu IV) ili se jedan ili oba znaka na laze uz znak krsta (v. Tab. V). Ponekada je na spo menicima isklesano i po vie ukrasa ove vrste, ali nikada oni ne ine dio nekog kompliciranijeg or namenta. Solarni znak je ponekada zamijenjen ro zetom, ali je to sasvim oigledno, jasno se vidi kada se rozeta nalazi u poloaju obinog ukrasnog motiva, a kada pretstavlja solarni simbol. Na svim oblicima spomenika ovi simboli imaju naj istaknutije mjesto: na ploi s gornje strane, a na ljemenjacima obino sa zabata. Njihov poloaj, samostalno ili u kombinaciji, nije podvrgnut nekim utvrenim pravilima, napr. znak polumjeseca mo e se sresti u svim poloajima, te otpadaju sve kombinacije u vezi sa poloajem polumjeseca na spomenicima, kojih je dosada bilo. Naroito je vano da se ovi znaci vrlo esto na laze uz razne oblike krsta (v. Tab. V). Negdje su povezani s krstom, a na drugim mjestima isklesani su u njegovoj blizini. Da je ovo namjerno, a ne sluajno uinjeno, pokazuje injenica to su isti znaci ponekada postavljeni i uz krst antropomorfnog karaktera (v. sl. 10, 12), kao to se to vidi sa jedne ploe od Knina. I u nekim pretstavama kola nalazi se ponekad u rukama kolovoe znak u obliku vijenca, samo to ovdje ve nije toliko sigurno da je to ba solarni simbol, jer je poznato svega 1 ili 2 primjera. Simboli ove vrste mogu da se vide i na nekim titovima, takoer isklesanim na steci ma (Glasnik ZM 1891 str. 381). Poto se solarni znaci pojavljuju i na najstari jim muslimanskim nianima, mogu se oni sma trati nasljeem iz srednjevjekovne Bosne. Meu tim, izgleda da ni polumjesec ni solarni znak nisu sve do danas nestali sa nadgrobnih spomenika u Bosni i Hercegovini. Oni se nau i na vijek-dva starim katolikim nadgrobnim spomenicima u oko lici Travnika (v. sl. 13) te na pravoslavnim spome nicima iste starosti iz Sarajeva, koji su sada uzi dani u kapelu na groblju. Negdje je to stari polu mjesec sa krunim solarnim znakom, a negdje su oba znaka okruglog oblika, kao to je to sluaj sa onima na pravoslavnom starom groblju u Sa-

Sl. 10 Spomenik iz Donjih Barica, ispod vrsnice Planine (sn. V. uri) Sl. 11 Noviji nadgrobni spomenik iz okolice Livna Gavazzi) (sn, M.

OBJANJENJE UZ TAB. IV: 1 Trnavica (Truhelka GZM VII 274, sl. 20); 2 Lakat (Sergejevski u GZM 1948 T a b . II sl. 1); 3 Bujakovina (Hornes, Din. Wanderungen, 325) ; 4 Kneak (Sergejevski u GZM 1948 T a b . IV sl. 1); 5 Gacko (P. Slijepevi, GZM 1928 T. I i Ludmer D. Sergejevski T. XX, sl. 45)-; 6 Olovo (A. Benac, Olovo T. XXXII, sl. 50a) ; 7 atorovii (Truhelka u GZM VII 354, musl. nian); 8 Hercegovina, line bilj.; 9 po Truhelki (GZM VII 354); 10 Jusii Zvornik line bi ljeke; 11 Gradina, Gacko (Truhelka u GZM VIII 327); 12 Krievii (A. Benac, Olovo, T. XXXI, sl. 49); 13 Hercegovina line bilj. 1419, 21, 22, 25, 2933, 36, 37 oblast irokog Brijega (A. Benac ir. Brijeg 5a, 3, 10, 53,

9, 38, 52, 28, 15a, 17, 3) ; 15 Kneak (Sergejevski u GZM 1948 Tab. I sl. 2, nian); 16 Travnik (P. Koroec u GZM 1952; 17 Srebrenica (D. Sergejevski, Ludmer T. XII sl. 24); 18 Osmaci Zvornik, lina bilj.; 20 Vukova Ba tina kod Skendervakufa (M. Karanovi u GZM 1928, 135) ; 23 Simiova Bilea (Truhelka u GZM VII 275, sl. 22); 24 Podveleje (Solovjev u GZM 1948, 99) ; 26 Milavii (Truhelka u GZM VI 9 5 , sl. 5); 27 Premilovo Polje kod Kalinovika (GZM II, 303); 28 Vrlika (Carrara, bilje. sl. 52) ; 34 kod Stoca (Truhelka u GZM 1914, 230); 35 Glasinac (Fiala u Wiss. Mitth. BH I I , 320); 38 Carrara, biljen. sl. 6.

Nae starine

129

Sl. 12 Sa spomenika iz Biskupije, kod Knina (sn. V. uri)

rajevu. Kod Zvornika i danas se na mnogim, sa svim skoranjim, spomenicima na pravoslavnim grobljima vide mjesec i zvijezde. Samo je zabo ravljen razlog ove pojave: kau da je to radi lje pote. Znak u obliku polukugle, koji je est na srednjevjekovnim spomenicima, odrao se i do naeg vremena na nadgrobnim spomenicima u mnogim krajevima stare Bosne. Ne ulazei u pitanje kre tanja stanovnitva u turskom periodu, ipak ovim pojavama treba posvetiti prilinu panju. Ove uporne pojave solarnih i lunarnih simbola na srednjovjekovnim spomenicima u Bosni zapazi li su mnogi istraivai te su im priznali simbolini karakter, najee se ne udubljujui u porijeklo tih simbola. Wilke ih dri za simbole smrti i us krsnua (Glasnik ZM 1924 str. 27). Za Hornesa su to viteki znaci (Mittelalterliche Grabdenkmaler in der Herzegowina str. 22). A. Benac kao i D. Sergejevski je evoluirao postepeno do shvatanja ovih znakova kao simbola (Radimlja, str. 31, i roki Brijeg, str. 4245), te doputa u njima i ne ke slovenske elemente. Paula Koroec (Glasnik ZM 1952 str. 375) uglavnom prima Wilkeovo shvatanje. U ovom pitanju dosta je teko dati neto odre eno, jer je malo naroda na zemlji koji nisu proli ili se jo ne nalaze na onom stupnju razvitka re ligije na kome je oboavanje sunca i mjeseca sa ma osnova religije.* Tako se i za nas ne postavlja
* Solarni simboli u obliku koncentrinih krugova, ili samo kruga, poznati su jo paleolitskim ljudima, a razvili su se naroito u bronzano doba. Ovo vai i za druge simbole ove vrste: svastiku, trokraku svastiku, itd. Oni se sreu u asirskoj umjetnosti, kod Etruana, Ilira, u nordiskim krajevima, na grkim slikanim vazama. Polumjesec se takoer javlja na gr kim vazama, uz slike babilonskih bogova, uz pretstavu fenianske boice Astarte, a u Evropi mnogo kod Kelta. Ovi znaci poznati su i u kulturama koje jedva da su imale ikakve veze sa naprijed spomenutim podrujem: na

toliko pitanje da li se ovdje radi o nekadanjim religioznim simbolima, nego otkuda ba ti isti zna ci i na stecima. Prema onom to je poznato iz starijih izvora, van svake je sumnje ne samo oboavanje sunca i mjeseca u staroj slovenskoj religiji nego i postoja nje jakih ostataka istih shvatanja i poslije prima nja hrianstva, protiv kojih se zvanina crkva bo rila kroz itav srednji vijek. U Nikonovskom lje topisu govori se o Stefanu, episkopu Perma, koji: ivjae posredi nevjernih elovjek, ni boga znajuih ni zakona vjedjaih moljaesja idolom solncu . . . (Niederle, ivot starych Slovanu, Dilu
Novoj Gvineji, kod uroenikog stanovnitva Srednje i June Amerike itd. U velikoj veini oni su religioznog karaktera, simboli kulta mjeseca i sunca, tako rairenog u svoje vrijeme kod Indoevropljana. U Indu kultu mjesec je vrata neba, u Mani kultu-brod svjetlosti. Kod starih Grka on je naseljen duama. Mjesec je gospodar ljudskog ivota, na njemu poivaju sjene heroja. U Mitrasovom kultu mjesec i sunce su glavni simboli ovog boga. Ovi simboli su postojali i u kultu Izie i Ozirisa, a u Kilikiji Selena i Helios su zatitnici onih koji poivaju u grobu. U rimsko doba polumjesec je naroito est na nad grobnim stelama Panonije i Galije. Slini simboli solarnih i lunarnih boanstava poznati su i kod Kineza i drugih da lekoistonih naroda (Cumont, Franz: Recherches sur le symbolisme funeraire des Romains, Paris 1942. str. 179252; R. Furon, Manuel de prehistoire generale, Paris 1951, str. 247; M. Hornes, Urgeschichte der bildenden Kunst str. 92, 461, 498; Dechelette, Manuel d' archeologie prehistorique sv. II, 1502, sl. 688 sv. III, 373; S. Reinach, Repertoire des vases peintes grecques et etrusques, I br. 5, 91, 100, 129, 160 L'Art des origines a nos jours I, 33; Sovjetskaja etnografija 1952, II str. 181; E. Gonsemius, Etnographical Survey of the Miskito and Sumu Indians of Honduras and Nicaragua, Wash. 1932, 45; Roth, W. E. Additional Studies of the Arts, Crafts and Customs of the Guiana Indians, Wash. 1929 T. I i V; Spinden, Ancient civilisations of Mexico and Central Ameri ca, New York, 1928 str. 54, 58, 142, 166, 1856, 193, 200, 212, 241; Mead, Old civilisations of the Inca Land, New York 1932 str. 122).

130

131

II, sv. 1, v Praze 1916, str. 66). Slovo Joanna Zla toustoga spominje slina vjerovanja: I naaa reti molnjiji i gromu i solncu i lunje (Niederle, Isto djelo, str. 78). Zapovijest mitropolita Georgija pri jeti onima koji potuju mjesec: Ae kto cjelujet mjesjac, da budet prokljat (Niederle, isto djelo, str. 78). ak poetkom 16 vijeka novgorodski i pskovski arhiepiskop Makarije javlja caru Ivanu Groznom o nekim svojim vjernicima: Sut e skvjerni molbia ih ljes i kamenje, rijeki i blata, istonjiki i gori i holmi ; solnee i mjesjac i zvjozdi (Niederle, isto djelo str. 28). Ovo su, dodue, fakti koji se odnose na istone Slovene, ponekad samo djelomino, ali ima mnogo slinih pojava i kod zapadnih Slovena, a i na jugu. U dokumentu o osnivanju zagrebake biskupije, krajem 11 vije ka, od strane kralja Ladislava, kae se da je tome cilj da se privedu na put istine oni koje je za bluda idolopoklonstva otuila od tovanja pravog boga. ii smatra da je kod tamonjeg stanovni tva vjera bila zaputena i sa mnogo prethrianskih shvatanja (F. ii, Povijest Hrvata 1925, str. 616, 619). A kakva bi ta shvatanja mogla i biti nego stara slovenska? Ovo kao da potvruje i jedan gla goljski ispovjednik iz 1442 koji direktno govori o potivanju sunca i mjeseca u naim krajevima: ako li bi se klanal suncu ale mesecu ali inomu stvoreniju i inil molitvu, ki to ini sagrea sa mrtno (Jireek, Istorija Srba, I, str. 120). Izgleda da su svi slovenski narodi teko naputali stara gledita o svijetu, budui izvjesno vrijeme napola hriani, kako ba Ljutie i zove jedan izvor iz 12 stoljea (Niederle, Isto djelo str. 275). Tek poste peno su jaala crkvena gledita. Tragova solarnog kulta ima i u naoj narodnoj pjesmi. U jednoj se sunce izjednauje sa bogom (boiem): Granu sunce iza brda Veselo, veselo Nije sunce, nego Boo Koledo, koledo (Vuk, Narodne pjesme, knj. V str. 145, st. 12). U drugoj je opet boi povezan sa suncem: Boi ide uz ulicu te se veseli Pred njim ide arko sunce te mu svijetli (Vuk, Narodne pjesme, knj. V str. 164 st. 15). Meu ostalim boinim obiajima, do zadnjeg rata bio je, a moda postoji i danas, jedan obiaj u sjevernoj Bosni da se oko tih praznika ispeku uplji kruhovi, u obliku krunog vijenca, te bi se s njima vraalo oko stoke. U Dubrovniku su ra nije oko praznika mijesili za goste kruh u obliku polumjeseca (Vuk, ivot i obiaji naroda srpskog, str. 5). U nekim naim krajevima doskora se pucalo da se pomogne suncu za vrijeme pomraenja, ba onako kako i danas ine neki stanovnici srednje Amerike. (Vuk, Rjenik, pod pomrati). Slino se

vjerovalo i o mjesecu jo u 16 vijeku (Rad JA ZU LXXXVII, str. 145148). U nekim krajevima Poljske i do danas se zadrao srednjevjekovni obi aj da se klekne prema mladom mjesecu i ita mo litva (Kostrzewski, Les origines de la civilisation polonaise, str. 414415). I danas u naem narodu mnogi poslovi rade se uz mlad mjesec, bar se za poinju, jer inae ne bi bili uspjeni (M. Filipovi u Glasniku ZM 1952 str. 360). Ovi primjeri, ma da ne uvijek meu sobom u vezi, govore o jakim ostacima solarno-lunarnog kulta i poslije srednjeg vijeka u naim krajevima kao i kod drugih sloven skih naroda. Ovdje je vano dodati da je i u drugim, okol nim, zemljama u srednjem vijeku dosta esta po java solarnih i lunarnih simbola uz znak krsta. Ve u nekim rukopisima iz ranog srednjeg vijeka u slikama raspea pojavljuju se vie krsta dva kruna znaka, vjerovatno sunca i mjeseca (Lexicon fur Theologie und Kirche VI, 248). Solarni znak nae se i na merovinkim sarkofazima i za njih neki autori dre da su emblematskog i talismanskog karaktera (M. Durand-Lefebvre, Les sareophages merovingiens de Paris, Cahiers archeologiques VI Paris, 1952, Tab. XLI), te da su sa svim ortodoksnog karaktera jer se baziraju na po jedinim religioznim spisima. (Geneza I, 14: Fiat luminaria in firmamento coeli; ili Jovan I, 9: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mondrum). Ovi znaci esto se pojav ljuju u romanikim djelima, naroito gdje su pretstavljeni Hristos ili raspee. (M. Durand-Lefebvre, Art Gallo-Romain et sculpture romane, Pari 1937, str. 1645). Izgleda pak da se ovdje radi i o lokalnim paganskim vjerovanjima to, moda, potvruje po java takozvanog kola sree u crkvama na Zapadu, koje je poznato u 10 vijeku, a u nekim crkvama ostalo je i do danas. U bretanjskim crkvama po tovan je izvjesni Saint of the Wheel. Na odreene dane iskazivano je potovanje svecu okretanjem kola i prilaganjem manje sume novca. Slian je toak bio i u hramu Apolona u Delfima, to dosta jasno govori o njegovom porijeklu (Leach, Stan dard Dictionary of Folklore, Mythology, and Legend, New York, II, 173). Slinih primjera ima i u jugoslovenskim kraje vima za pojavu simbola o kojima je rije. Na jed nom starohrvatskom arhitektonskom detalju u Ar heolokom muzeju u Splitu takoer se s gornje strane krsta nalaze dva kruna ukrasa, koji samo stalno lebde vie njega (Strzygovski, Starohrvat ska umjetnost, str. 167, sl. 89). Na jednoj slici ras pea u Deanima dati su i slini znaci (. Bokovi, V. Petkovi Manastir Deani II 30, sl. 89). Kasnije i jedan i drugi znak postaju sastavni dio mnogih plemikih grbova u zapadnoj Evropi. Po stojanje ovih simbola u hrianskoj umjetnosti vje rovatno je posljedica one biblijske prie o pomra-

132

OBJANJENJA SLIKA UZ TABLU V: 1 iz Herce govine (po uriu) ; 2 Stupari (Sergejevski u GZM 1941, 100); 3 iroki Brijeg (A. Benac) T. II sl. 4; 4 iz okolice Livna-Vidoevii (po uriu) ; 5 Nevesinjsko Polje (Sergejevski u GZM 1948 T a b . I I ) ; 6 Simiova (Truhelka u GZM VII 277, sl. 13); 7 Nevesinjsko Polje (Sergejevski u GZM 1948, T. II) ; 8 od Vrlike (Carrara,

biljenica, sl. 36); g okolica Ljubukog (po uriu); 10 Vrlika (Carrara, bilj. sl. 3); 11 Vrlika (Carrara. bilj. sl. 53); 12 Neves. Polje (Sergejevski GZM 1948 Tab. III) ; 13 Glamoko Polje (Mandi, GZM 1930) ; 14 Od Knina (po uriu) ; 15 Hadii (po Mazaliu GZM 1942, 205); 16 Zubanj (Hornes, Din Wanderungen, 256); 17 i 18 Vrlika (Carrara, bilj. sl. 39 i 7). P

133

enju kada je Isus umirao na Golgoti ili nekih drugih elemenata solarnog kulta, koji ini znaajne osnove hrianstva. Isto tako, vjerovatan je i uticaj iz ranije religije tih naroda, od kojih su go tovo svi imali u svom prethrianskom panteonu solarna i lunarna boanstva. Uvaavajui prethodne primjere, moglo bi se pretpostaviti da je porijeklo pretstava sunca i po lumjeseca i na stecima iste prirode. Mada se ti simboli nekada i javljaju na heraldikim titovi ma, to je morao biti tek poetak novog obiaja, jer se veina javlja samostalno; to govori da su oni potovani prije nego to su stigli i na titove. Ka snija esta pojava ovih simbola u falsifikatima bo sanskih grbova, koje A. Solovjev pripisuje ambiciji izdanaka plemiske porodice Ohmuevia, prije je dokaz o osobitom potivanju ovih simbola u srednjevjekovnoj Bosni i o odjeku toga potovanja u falsifiaktima nego i za ta drugo, jer s e ' n a bo sanskim novcima i peatima gotovo ne susreu, a morali bi da se nalaze u velikom broju, da je tana gornja pretpostavka. Stojan Novakovi (Heraldiki obiaji u Srba u primjeni i knjievnosti, Godinjica N. upia, VI, 1) istie da zvijezda i polumjesec u naim kraje vima imaju neku tradicionalnu uobiajenost kojoj se znaenje danas ne zna. On istie da se vijenac, polumjesec i zvijezda, koji su tako esti na steci ma, mogu nai kao omiljen ornamenat na odjei narodnog tipa te na kapuljaama koje se upotreb ljavaju za nevremena. Sunce, ak s natpisom 'slnce' bilo je pretstavljeno na jednom starom crkvenom barjaku iz Morovia. A. Solovjev daje primjere iz naih zapadnijih krajeva: znaci o kolima je rije pojavljuju se na bagatinima Slavonije iz 13 vi jeka, na peatu otoka Raba iz istog doba, na naj starijim grbovima gradova Zagreba, Ostroca, Krievaca, Varadina, te na peatima nekih hrvat skih i meumurskih plemia (Glasnik (skopskog naunog drutva XII, str. 101). Zbog toga postaje jo udnije to ovih znakova nema vie na novcima i pogotovo na peatima u srednjevjekovnoj Bosni, mada, prema A. Solovjevu, u spomenutoj radnji, Kai-Mioi ovako opisuje bosansku armu: jedan tit i na njemu polmiseca i jedna zvizda. Moe se zakljuiti da je razlog pojave ovih zna kova na stecima zaista udaljen od heraldikog. Izgleda da ovo potvruju i neke pojave na sa mim stecima. Prije svega pojava kombiniranja ovih znakova s krstovima; neto slino kao i spo menuti primjeri iz drugih hrianskih zemalja u isto vrijeme. Za ovu pretpostavku govorili bi i pri mjeri o jakim preostacima solarno-lunarnog kulta kod naeg svijeta. Ima par sluajeva koji za ovo govore upravo napadno. Na jednom srednjevjekovnom spomeniku kod Hadia urezan je krst ispod koga se nalazi, svastika, vezana s njim jednom pru gom. (Tab. V sl. 15). I nehotice ovjek dolazi na po misao da je to moda dokaz da ak ni stari solarni

simbol u obliku svastike nije bio zaboravljen i da je ovdje urezan uz krst, kao i neki solarni kruni znaci na drugim spomenicima, ili mjesto njih. Na jednom spomeniku sa Glasinca solarni znak je, ovaj put uz polumjesec, pretstavljen sa svastikom dru gog tipa, vjerovatno vrlo starog, jer slinih ima i u umjetnosti nekih afrikih plemena (Tab. IV sl. 35). Slian sluaj, mada manje jasan, je i sa jednim spo menikom u okolici Srebrenice (D. Sergejevski, Ludmer Tab. XLIII, sl. 94). Na nekim spomenicima u okolici irokog Brijega polumjesec je kombini ran s jednim trokrakim znakom, koji je, moda, jedna derivacija od trokrake svastike (A. Benac, iroki Brijeg, T 1, sl. 1). Na jednom steku s Radimlje, s oba zabata, samostalno, data je grupa znakova koji pretstavljaju itav arsenal solarno lunarnih simbola (Sl. 15a i b). Pored hrianskog grozda, tu je znak u obliku X, koji moe da pretstavlja i solarni simbol i t. zv. Andrijin krst, za tim obiniji solarni znak u obliku krunog vijenca u reljefu, dva povezana znaka koji mnogo lie na polumjesece, te nekoliko puta, uspravno postavlje ne, izlomljene crte moda simboli munje. Ovdje se skoro nehotice sjetimo Divkovievih Govorenja svarhu evanelia priko godine s poetka 17 vijeka, gdje se Ilija prorok naziva prvim zatitnikom svega kraljevstva bosanskoga i uporeuje sa sun cem (str. 39, 42, 43). Kada se uzme u obzir naturalistiki i primitivni karakter bosanske srednjevjekovne umjetnosti, onda se moe na prednju grupu prije gledati kao na hieroglifski zabiljeeno jedno narodno vjero vanje o suncu i mjesecu, nego na heraldike zna ke. Tim vie, to bi u tom sluaju gotovo svi bo sanski plemii imali samo ove heraldike znake u zaecima svojih grbova. Razumije se, to je prije svega ukraavanje ukrasima kojima se pridavao poseban znaaj, a ne svjesni jeretiki stav. Prethodni primjeri, bar zasad, navode nas na sljedee zakljuke: Prvo, da su solarno-lunarni simboli imali religiozni karakter na stecima i da su se formirali pod zajednikim uticajima starih slovenskih vjerovanja i hrianskih religioznih shvatanja, te da u njima nema nita jeretiko. Nji hova je veza sa znakom krsta nedvojbena, te se mogu pretpostaviti kao znaci za koje se vjerovalo da imaju istu simbolinu vrijednost. Ovome u pri log govori i pojava sunca i mjeseca na novijim spo menicima kod Travnika (Sl. 14). Drugo, da je so larni znak imao istu vrijednost i bio isto tako omi ljen kao i polumjesec, te da su oni imali istu ulo gu, jer se vrlo esto pojavljuju zajedno, na jedan gotovo tipski nain. Zbog toga i razloge njihove pojave na spomenicima treba prouavati zajedni ki, u meusobnoj vezi. Za ovakav njihov karakter govori, pored osta log, i injenica da su do skorih dana zadrali svoje mjesto na nadgrobnim spomenicima, mada, moda, i iz promijenjenih razloga. Ipak, njihovo vezivanje

134

Sl. 15a i b Ornamenti sa steaka iz Radimlje (Kliei Zem. Muzeja u Sarajevu, iz radnje A. Benca Radimlja, sl. 26,27)

samo za posmrtni kult ne bi bilo potpuno pravil no, jer oni oigledno imaju iri religiozni karakter. Na kraju treba naglasiti da se ovdje radi o pri mjerima sa ukraenih steaka, koji uglavnom spa daju u zadnje stoljee bosanske samostalnosti, te da se i predloeni zakljuci odnose na to vrijeme. S druge strane, kada je rije o solarno-lunarnim simbolima i oblicima antropomorfnih krstova, tre

ba naglasiti da su ovi simboli i znaci, vrlo slini nekim (kuprekim) oblicima antropomorfnog krsta, vrlo esta pojava na novcima nekih maarskih vla dara, naroito od Gejze II do Ljudevita I, te da po stoji mogunost utjecaja na formiranje nekih an tropomorfnih oblika krstova i na pojavu solarnolunarnih simbola na stecima i s te strane.

135

RSUM

L'auteur s'occupe de l'apparition de la croix et des symboles solaires et lunaires sur les monuments funraires du moyen ge en Bosnie. A l'encontre des assertions des anciens chercheurs, il constate que la croix se trouve souvent taille sur ces monuments. Elle y apparat dans des formes multiples, semblables aux formes de la croix dans les pays occidantaux vers la fin du moyen ge. On distingue sur ces tableaux trois espces principales de la croix: la croix simple, celle orne et la croix vivante ou la croix de crucifixion. Comme on trouve parfois sur le mme monument la croix anthropomorphe auprs de celle ordinaire, on en conclut que ce fait rfute les suppositions antrieures selon lesquelles la croix ordinaire tait adore dans la Bosnie moyengeuse par les croyants orthodoxes, pendant que les hrtiques bogomil adoraient l'autre croix. Le grand nombre de formes dans lesquelles cette croix apparat sur les tombeaux nous en dit long sur son adoration, et la ressemblance avec les formes orthodoxes de la croix de l'poque montre que la rligion en Bosnie tait bien moins hrtique de ce qu'on en pense communment. Il en resta, dans quelques rgions de Bosnie, le coutume de dcoration parfois curieuse de la crois, d' installation des tombeaux funraires anthropomorphes, ainsi que celui d'apposition de la croix anthropomorphe sur certains monuments. Ce sont les symboles du soleil et du croissant qui apparaissent, auprs des formes varies de la croix, le plus sou-

vent sur les anciens tombeaux funraires de Bosnie. Le plus souvent ils se trouvent ensemble ou en combinaison avec les croix. Il est vident que ce ne sont pas de simples ornements, tant dans bien des cas les uniques signes sur certains monuments. On les trouve rarement sur les cus de ces mmes tombeaux; leur rle hraldique n'est pas encore clair. Comme ils sont bien frquents en combinaison avec la croix ou comme des symboles autonomes sur les monuments, et que les symboles solaires de faon diffrente apparaissent ou seuls ou avec le croissant en proportion gale et presque partout o l'on trouve des stetchak tout cela indique plutt une fonction religieuse que hraldique de ces symboles. Ou ne saurait les considrer comme des preuves d'hrticiti' des Bosniaques de l'poque, car il y a des apparitions semblables dans quelques pays occidentaux avant l'hrsie bogomile. Il s'y agit probablement des anciens symboles religieux qui ont survcu l'acceptation de la nouvelle religion (le christianisme), car mme de nos temps les paysans de Bosnie tiennent le soleil et la lune dans un honneur tout spcial. L'auteur limite ses conclusions aux derniers cent ans de l'indpendance de Bosnie, car c'tait l'poque de la floraison des stechak taills et orns.

136