You are on page 1of 189

Dr.

Izet aboti,doc

OPA HISTORIJA
NOVOG VIJEKA II
(1789.-1918.)
.

Dr. Izet aboti,doc.

FRANCUSKA
GRAANSKA
REVOLUCIJA

Dr.Izet aboti,doc.

Francuska revolucija se smatra jednim od najznaajnijih historijskih dogaaja


i procesa uope, ona je uzdrmala klasini feudalizam, oznaila njegov kraj;
Vrijeme koje je predhodilo Francuskoj revoluciji pripadalo je Luju XV (17651774) i Luju XVI (1774-1793);
Luj XVI je veoma mlad doao na vlast, bio je obrazovan ali nije pripreman za
preuzimanje vlasti. Oenjen Marijom Antoanetom princezom Hbzburga,
oholom, neradnom i enom sklonom rasipnitvu i uivanju;
Na dvoru se nalazilo jako puno olaa, koji je ljenario i srljao u propast.
Dravna kasa je bila sve vie prazna. Tome su pored privrednih potekoa
doprinijeli brojni ratovi voeni neposredno pred Revoluciju;
Pokuaj da se Frncuska izvue iz nezavidne situacije uinio je dravni
kontrolor ak Tirgo. Bio je izuzetno sposoban. Proklamovao je slobodnu
trgovovinu, posebno ita, nije dozvoljavao nove zajmove, niti monopol
poreza;
Tirgo je doao u vrijeme sunih godina i nerodice, u Parizu i drgim gradovima
bilo je puno sirotinje koja je negodovala nakon poduzetih mjera Tirgoa.

Dr. Izet aboti,doc.

Tirgo je izgubio povjerenje gornjeg sloja nakon uvoenja poreza na zemlju.

Dozvolio je otkup feudalnih obaveza, ukinuo je esnafe, zaveo porez


umjesto kuluka, a porez su trebali platiti svi oni koji ive na zemlji;
Godine 1776. zbog zavedenih mjera dolazi do nezadovoljstva,
posebno plemstva, nakon ega je ubrzo otputen;
Vlada je izabrala novog kontrolora (1776.-1781.). On je opozvao
mjere svog predhodnika, ali je donio nove:ukinuo je muenje u
tamnicama, organizirao da drava sakuplja porez, ukinuo je neka
dvorska zvanja, upraznio inovnika mjesta, poeo je smanjivati
trokove;
Ovo je vrijeme uspjeha Francuske u ratu sa Britanijom, to je dovelo
do odreene stabilnosti drave i kralja;
Nakon to su SAD dobile nezavisnost (1783.), francusko drutvo je
doivjelo euforiju, a Francuska je dobila na ugledu.
No rat za nezavisnost amerikih kolonija je opustoio francusku
kasu. Neker je otputen, a zamjereno mu je to je objavio budet.

Dr.Izet aboti,doc.

Nekerovi nasljednici (an Kalon) su odbacili politiku neprihvatanja zajma.


Kalon je forsirao gradnju puteva, kopanje kanala, ureivanje luka. Kao
razmetljivac elio je mjerama da udovolji kralju.
Ve 1786. godine zajam je iznosio kao i oplata dravnog duga. Kalon je
poveao poreze, no ni to nije bilo dovoljno, pa je predlagao da se
dvadesetina zamijeni doprinosom na zemlju.
Predlagao je da crkva proda imanja kako bi vratila dugove, zalagao se za
slobodnu trgovinu, te donio odluku o ukidanju unutranjih carina i raznih
nameta;
Donesene mjere su pogodile povlatene slojeve (plemstvo i svetenstvo).
Na dvoru se i dalje rasipniki ivjelo. U tome je posebno prednjaila
kraljica Marja Antoaneta.
Nakon 1786. godine britanskim industrijskim proizvodima otvoreno je
francusko trite, to je dodatno usloniulo ekonomske prilike u
Francuskoj. Dolazi do poveanja cijena, najvei broj Francuza ivi u
bijedi. To dovodi do nezadovoljstva.

Dr.Izet aboti,doc.

Ono to je evidentno jeste da je u ovom periodu dolo do razvoja


manifakture i prekomorske trgovine. Buroazija prati stanje u okruenju,
ali nije zadovoljna svojim statusom, te nije u stanju da bilo ta promijeni
jer pripada treem staleu.;
Luj XVI nije sposoban da se nosi sa ovom problematikom. Dravni su ga
poslovi zamarali, volio je lov i oputanje. Stoga je kasa sve vie bila
prazna. Nemogunost za novim zajmom doveo je do novih poreza i
dodatnog nezadovoljstva;
Jedini izlaz iz krize kralj je vidio u sazivanju stalea (zadnji saziv bio
1640.). Zato je potrebno bilo provesti izbore za stalee;
U predizbornim mitinzima isticani su parole. Trei stale (Sijeses) istakao
je tri pitanja; 1. ta je trei stale? (Sve), 2.ta je do sada bio u politikom
ivotu (nita), 3. ta hoe? (Da postane neto!);
Trei stale (buroazija, seljatvo, zanatlije, trgovci, bankari i dr.) su
smatrali da je dolo vrijeme za promjenu vlasti. To pozivanje na promjene
podstaklo je i probudilo seljatvo, koje trai ukidanje drvnih nameta;

Dr. Izet aboti,doc.

Kralj je sazvao skuptinu stalea za 5. maj 1789. u Versaju je pripremio


najveu salu za odravanje skuptine. Skuptinu su inili predstavnici tri
stalea; plemstva (300), svetenstva (300) i trei stale (600);
Trei stale inili su trgovci, bankari, umjetnici, knjievnici, 373 advokata.
Opat Siejes je bio predstavnik Pariza;
Kralj je odrao uvodni govor i ukazao na teko stanje u zemlji, te je zbog
toga traio poveanje prihoda;
Predstavnici Treeg stalea traili su da se glasanje izvri pojedinano,
protiv ega su bili kralj, svetenstvo i plemstvo.
Stalei nisu mogli donijeti bilo kakvu odluku. Nakon ega je trei stale
odluio da sam zasijeda. Prvo su proglasili Narodnu skuptinu,a kasnije i
Ustavotvornu skuptinu.Treem staleu se pridruio jedan broj svetenstva;
Poslanici plemstva insistiraju od kralja da sprijei pretvaranje skuptinskih
stalea u Ustavotvornu skuptinu. Kralj je naredio 20. juna da se poslanici
treeg stalea raziu, to su oni odbili.

Dr. Izet aboti, doc

Predstavnici Treeg stalea su se zakleli da se nee razii dok se


ne donese Ustav. Nezadovoljstvo se prenijelo na ulice, to je
natjeralo kralja na zakazivanje sjednice za 23. juni 1789. godine;
On se obratio poslanicima sa puno mrnje i prijetnje sa nareenjem
ja vam nareujem da se raziete!;
Plemstvo i svetenstvo se razilo, trei stale je ostalo. Mirabo je
poruio da su oni ovdje u ime naroda;
Skuptina stalea je nastavila rad i 9. jula se proglasila za
Ustavotvornu skuptinu. Kralj organizuje vojsku, a narod u vie
gradova iskazuje nezadovoljstvo. Posebno je iskazano
nezadovoljstvo nakon saznanja da je Neker smijenjen.
Demostranti su se u velikom broju okupili 12. jula. Na njih je pola
policija, nakon ega su postavljene barikade, a narod je pozvan na
oruje. Narod je slijedeeg dana provalio u magacin oruja i otuio
28.000 puaka;

Dr. Izet aboti, doc.

Svoju mrnju narod je iskazao prema kaznionici Bastilji. Kralj bio uplaen pa
je povukao vojsku. Trei stale je obrazovao narodnu vojsku. Istovremeno
nemiri su se proirili u druge gradove;
Bastilja je zauzeta 14. jula 1789. To se i smatra poetkom revolucije u
Francuskoj. U takvom meteu najbolje se snala krupna buroazija.
Plemstvo se sastaje na skuptini 4. avgusta, gdje se plemstvo odrie nekih
pivilegija. Ustavotvorna skuptina zasijeda 5. avgusta i donosi odluku o
ukidanju feudalizma;
26. avgusta 1789. je donesena Deklaracija prava ovjeka i graanina.
Deklaracija polazi od naela da je privatna svojina sveta i neprikosnovena,
suprostavlja se svakom ugnjetavanju, sva mjesta i zanimanja u dravi su
dostupna svima;
Nakon 14. jula zapoelo je bjeanje krupnog plemstva. Oni su se zadrali na
granici Francuske oekujui ukljuivanje evropskih zemalja u sukob;
Kralj je ohrabren takvim stanjem pa je pripremao prevrat. No narod je
oktobra 1789. krenuo na Versaj zahtijevajui od kralja da doe u Pariz. Kralj
se povinovao zahtjevima naroda.

Dr. Izet aboti,doc.

Skuptina je 1991. godine donijela Ustav. Ukinuta je podjela na stalee, ali


je buroazija nametnula ogranienja: graane je podijelila na aktivne i
pasivne, a prema toj podjeli odreeno im je i pravo;
Aktivni su oni koji su plaali dravi porez i imali pravo glasa. Pasivnih
graana je bilo vie, oni su bili potlaeni. Sudije su se mogle birati samo iz
reda graanstva sa aktivnim pravom. Zadrana je monarhija, kralj je imao
pravo veta, imenovao je ministre i smenjivao ih, objavljivao rat i
zakljuivao mir.
Francuska intelegencija je oduevljeno prihvatila Revoluciju. Revolucija se
razliito prihvatala u evropskom svijetu;
U Koblencu su se sakupili francuski aristokrati lieni vlasti. Kralj i kraljica
su odravali sa njima vezu. Luj XVI stavlja veto na Zakon o svetenstvu.
Na taj nain zaustavljen je tok Revolucije, kriza je uzela sve vie maha,
kralj je 20. juna 1791. preruen naputa Pariz pokuavajui da pobjegne iz
Francuske, ali neuspjeva. Krupna buroazija nije eljela nastavak
revolucije. Poinje politika borba unutar treeg stalea.

Dr. Izet aboti,doc

Nametalo se pitanje nastavka ili okonanja Revolucije. Okoanje je zanailo


proglaenje Republike.Oni koji su traili proglaenje Republike okupili su se
na Marsovom polju, kod Pariza 17. jula 1791. godine. Na njih je upuena
vojska;
Komandant garde Lafajet naredio je da se puca, pri emu je bilo mrtvih.
Nakon toga, zbog bojaznosti reakcije naroda Luj XVI je potpisao Ustav,
ime je zavreno zasijedanje ustavne skuptine;
U skuptini se odvijao ivot po klubovima. Jakobinski klub (Mirabo,
Lafajet). Ovdje je karijeru zapoeo i Robespijer. Klub se podijelio 1791. na :
monarhiste(Lafajet, Barnav) i klub Fenajanaca (buroazija, plemstvo);
Znaajnu ulogu igrao je i Klub drutva prijatelja prava ovjeka i graaninaklub kordiljeraca (Mara, Danton);
an Pol Mara bio je veoma plodan kao naunik. Izdavao je list Narodni
prijatelj. Traio je opte izborno pravo za narod. Danton je bio jedan od
najvatrenijih govornika Revolucije;
Narodna Zakonodavna skuptina otpoela je rad 1.oktobra 1791. Izbori su
zavreni politikim raslojavanjem;

Dr. Izet aboti, doc.

U Zakonodavnu skuptinu izabrani su samo aktivni graani. Apsolutnu veinu imali su

fejanci (monarhisti). Oni su traili da se Luju XVI prepuste velika pravo;


U skuptini je od 745 bilo 136 jakobinaca. Jakobinci su se podijelili na
irodince (krupna buroazija). Oni su smatrali da je Revolucija zavrena.
Lijevu grupu u Zakonodavnoj skuptini inila je grupa demokrata montanjara
planinaca (Kuton, Bazir, Sabo). Oni su odravali prisne veze sa
Jakobincima. Jakobinci su imali svoje ogranke po cijeloj Francuskoj;
U jesen 1991. godine Revolucija je naila na nove potekoe: ekonomska
kriza, politika borba i ratna opasnost. Narod trai borbu protiv pekulanata,
seljaci su nezadovoljni;
Emigrante i monarhistike drave je uznemirilo priznavanje Ustava od strane
kralja. To priznavanje je bilo neiskreno.Luj XVI i Marija Antoneta ele
sazvati kongres evropskih drava;
Leopold II i Fridrih Vilhelm u avgustu 1991. zakljuuju savez protiv
Francuske (Pilnika deklaracija). I Katarina II eli sa vedskim kraljem
napraviti koaliciju protiv Revolucije. Katarina obeava pruskom kralju
ustupke za rat protiv Francuske;

Dr. Izet aboti,doc

U novembru 1791. skuptina je usvojila dva dekreta: o emigrantima i svetenstvu,


te dekret o vojvodi od Provanse;
Rat je bio sve izvjesniji. irondinci su rat posmatrali kao sredstvo koje im je moglo
pomoi da se odre uz narod. Ratnu opciju je podravao i Luj XVI;
Jakobinci su bili protiv toga da se odmah stupi u rat i zalagali su se za politiku mira
(Robespjer);
U martu 1792. umro je Lopold II, a njegov nasljednik Franc zauzeo je neprijateljski
stav prema revolucionoj Francuskoj;
Kralj i irodinci su preduhitrili Austriju i objavili rat. Mnogi oficiri su po
objavljivanju rata napustili zemlju. Francuska vojska je trpjela poraz za porazom.
Marija Antoneta je davala neprijatelju povjerljive podatke;
Lafajet je pregovarao sa Austrijancima, predlagao je da pree na stranu
Austrijanaca, kako bi zajedno poli na Pariz i rastjerali Jakobince;
irodinci kao izazivai rata su se pokazali nesposobnim.Pootrili su borbu protiv
Jakobinaca, te su napali Marata i Robespjera;
Usljed teke situacije na frontu, Skuptina je u junu 1792. odluila da u Parizu
obrazuje vojni logor od dobrovoljaca. Luj XVI je stavio veto i na sve dekrete,
otpustio iz vlade irodince i postavio ministre fejance;

Dr.Izet aboti,doc.

irodinci zakazuju demostracije, ali bez uspjeha. Voe naroda postaju


jakobinci;
U junu 1792. Pruska ulazi u rat. Austrijske snage prelaze granicu, pa se
borbe vode na francuskoj teritoriji. (Vojvoda od Braunvajga)- pisanje
manifesta-prijetnja;
Zakonodavna skuptina je objavila 11. jula da je otadbina u opasnosti. Za
nekoliko dana u Parizu se javilo jako puno dobrovoljaca. Poetkom avgusta
u Parizu su se okupili federati, marsejski misionari i mnotvo naroda;
Nastavljen je sukob irodinaca i jakobinaca. irodinci sueljeli jakobince
poslatina front. Pariz postaje ugroen od neprijateljskih snaga. Na elu
narodnih masa stali su Robespjer i Mara. Obrazovali su tajni direktorij i
pripremali ustanak;
-9. avgusta 1792. 48 pariskih jakobinskih sekcija obrazovale su
revolucionarnu Parisku komunu. Revolucionarne mase su zauzele dvor.
Kralj je pobjegao u Zakonodavnu skuptinu, a Komuna je izdala naredbu
da se kralj uhapsi;

Dr.Izet aboti,doc.

-10 avgusta 1792. narod je konano zbacio monarhiju. Komuna je pozvala


dobrovoljce na odbranu. Oko Pariza su podignuta utvrenja;
Poslije Revolucije od 10. avgusta 1792. u Francuskoj su se obrazovale
dvije vlade: Pariska komuna i Zakonodavna skuptina (Izvrni komitet);
Ukinuti su pasivni i aktivni graani. Imanja emigranata su podijeljena na
manje djelove koje su siromani seljaci mogli da kupe na otplatu;
Skuptina je odbila da proglasi Republiku i da kralja preda sudu, a Lafajetu
je omogueno da pobjegne u Austriju;
Borba Zakonodavne skuptine i Komune je nastavljena, to su zapoeli
irodinci. Stanje na frontu bilo je sve tee, bio je ugroen Verden i Pariz. U
Vandeji i Dofineu rojalisti su organizirali pobune;
Narod je poao na zatvore, Pruska vojska je sve blie Parizu. Francuska
vojska je septembra 1792. pobijedila Pruse u bici kod Valmia. Ta pobjeda
je spasila Pariz (Gete:to je prva pobjeda naroda nad kraljem);
Uporedo sa napadima u avgustu poeli su izbori za narodnu skuptinu
Konvent (750 delegata). Konvet je poeo sa radom 20. septembra 1792.

Dr. Izet aboti,doc.

U Konvetu su bile tri partije: Planina, irodinci i Ravnica (Barutina).


Najmnogobrojniji su bili predstavnici Barutine oko 500, jakobinaca je bilo oko
100 i irondinaca 165;
irodinci su vodili sa Prusima pregovore o miru. Francuska je nizala uspjehe,
oslobodila je Verden, a u Lilu je nanijela poraz neprijatelju, juna vojska je ula
u Savoju;
Francuska vojskaje ula je u Belgiju, to je uznemirilo Britaniju;
Rat je uticao na pogoranje social-ekonomskih prilika u Francuskoj. irondinci
su u ovom periodu bili vladajua partija u Konventa, i za lanove Izvrnog
savjeta izabrani su samo irodinci, tako da su oni faktiki stali na elu
Revolucije;
Sa politikom irodinaca nisu se slagali jakobinci. Sukob se nastavio. irondinci
su zakazali nove izbore za Konvent. Za izbor za Savjet Komune 2.decembra
1792. irodinci nisu imali sree, u Glavni savjet Komune izabrani su jakobinci;
Krajem 1792. aktualno je bilo suenje Luja XVI. I oko toga se vodila estoka
borba jakobinaca i irondinaca. Konvent je u januaru donio odluku o krivnji
kralja, te je isti 21. januara 1793 pogubljen;

Dr. Izet aboti,doc

Zima 1792/1793 bila je veoma teka, glad i oskudica prisutni su na sve strane.

Insistiralo se da drava utie na slobodu trgovine i zaustavi pekulacije


cijanama itom;
Traeno je zavoenje maksimiranja cijena za sve proizvode. Socijalnim
zahtjevima narod je svoj program revolucije suprostavio programu
buroazije;
Pitanje agranog zakona je uslonilo situaciju. Robespijer i Mara bili su
protiv maksimiziranja cijena.U pedgraima Pariza, Liona i dr. gradova
pojavili su se novi ljudi koje su irodinci nazvali Bijesnima;
Bijesni su u zimu 1793. obrazovali svoj centar djelovanja iz kojeg su
uputili tri zahtjeva; 1) odreivanje maksimuma za najpotrebnije proizvode,
2) zavoenje progresivnog poreza, 3) obrazovanje narodne uprave za
snadbijevanje, 4) donoenje strogih zakona protiv onih koji pekuliu;
U aprilu 1793. irodinci su Konventu predali svoj prijedlog Ustava, kojeg su
jakobinci odbili, obrazujui jak narodni front protiv irodinaca;
U mnogim gradovima nastupie nezadovoljstvo zbog djelovanja irodinaca
koji su se zbliili sa rojalistima;

Dr. Izet aboti,doc.

Pogubljenje kralja Luja XVI stvorilo je koaliciju protiv Francuske


(Engleska, Holandija, Sardinija, Pijemont i panija). Rusija je prekinula sa
Francuskom diplomatske odnose;
Neuspio pohod Francuza na Holandiju oslabio je njene pozicije u Belgiji. U
Francuskoj su poeli protivrevolucionarne aktivnosti u Vandeji i Bretanji;
Revoluciji je prijetila opasnost, sve vie se istupalo protiv Revolucije.
Komandant francuske vojske Dimurje je napisao otvoreno pismo Konvetu.
Nakon toga, je doivio poraz od Austrijanaca, sa kojima je pregovarao o
zajednikim operacijama protiv Pariza i vraanja Monarhije;
Konvet je oduzeo Izvrnom komitetu voenje rata i obrazovao je Komitet
javnog spasa, na elu sa Dantonom.
Dimurijeva izdaja je kompromitovala irodince, stanje na frontu je bilo sve
sloenije. Otvorilo se vie pitanja o zajmu. Konvet je donio odluku da se
Mari uhapsi, sud ga je oslobdio. Nakon toga, nastavljena je borba
irondinaca i jakobinaca;

Dr. Izet aboti,doc

Borba se zaotrila i u Konventu. Pod vodstvom bijesnih u martu je


osnovan Komitet ustanka, koji je zahtijevao da se iz Konventa istjeraju
irodinci;
Na elu pokreta protiv irondinaca je stala Komuna. Narod se poeo
okupljati 31. maja pred Komunom. Posebno je bio izraen problem
dvanaestorice;
Kada se saznalo da su irondinci zajedno sa rojalistima pobili 800
jakobinaca u Lionu, narod je 2. juna opkolio Konvent, nakon ega je 31
poslanika irondinca istjerali iz Konventa;
To je vana etapa Revolucije. Revolucija od 31. maja do 2. juna uklonila
je sa vlasti krupnu buroaziju. U proljee je ta buroazija otila u tabor
kontrarevolucionara.
Nakon toga na scenu stupaju jakobinci, koji e voditi tok Revolucije jedno
kratko vrijeme, ali jako vano za ukupnost rezultata Revolucije.

Dr. Izet aboti,doc.

PERIOD
JAKOBINSKE
DIKTATURE U
FRANCUSKOJ

Dr. Izet aboti, doc.

Od 2. juna 1793. do 27. jula 1794 u Francuskoj graanskoj revoluciji odvijao


se period poznat kao jakobinska diktatura.
Jakobinci su predstavljali ire revolucionarne snage (buroazija, radnici,
seljatvo, gradska sirotinja). Doli su na vlast u izuzetno tekom trenutku za
Francusku;
Antirevolucionarne snage su vjerovale da e uz pomo evropskih sila doi na
vlast. Francuski narod je uz pomo jakobinaca doveo Revoluciju do kraja;
Nakon Dimurijeve izdaje i gubitka Belgije na sjeverne granice Francuske
nasrnule su udruene koalicione snage.
Na istonim granicama napadali su Prusi, Austrijanci i emigranti. Tim snagama
jakobinci su mogli suprostaviti 60.000 vojnika, sa Alpa su napadale snage
Pijemonta, a preko Pirineja panjolske snage;
Francuska vojska (oko 400.000) je bila slabo naoruana, nije imala povjerenja
u komadante. irondinci su se udruili sa rojalistima. Od 83 departmana 60 je
bilo protiv Konveta.
Kriza je bila evidetna na svim poljima. Ista je pootrena donoenjem Dekreta
o optinskom zemljitu 11. juna 1793. godine.

Dr. Izet aboti,doc.

U ranijem periodu Ustavotvorena i Zakonodavna skuptina su u oblasti


zakonodovstva titili interes zemljoposjednika;
Novi zakon koji su jakobinci donijeli u junu 1793. godine davao je nadu da
se agrarno pitanje kao najvanije pitanje revolucije uspjeno rijei;
Zemljite je oduzeto od zemljoposjednika i dijeljeno je seljacima po glavi,
a opinsko zemljite je ostalo sporno.Veina optina su svoje zemljite
podijelile seljacima, osim u Vandeji i Bretanji;
Zakonom od 17. juna 1793. zemljoposjednici su izgubili svoja feudalna
prava. Svi dokumenti vezani za obaveze seljaka imaju se spaliti;
Meutim, ovim propisom nijesu rijeeni svi problemi seljatva. Narodna
dobra koja su u vrijeme do 1793. godine otkupili buroazija i kuluci bili su
predmetom manipulacija. Ostatke tog zemljita jakobinci su otkupljivali na
otplatu;
Ova agrarna promjena je poboljala poloaj seljaka, ali je seljak i dalje
ostao na margini francuskog drutva.

Dr. Izet aboti,doc.

Najkrupnije stvari u Francskoj, jakobinci su eljeli rijeiti donoenjem


Ustava, koji bi svim graanima trebao garantovati slobode,bezbjednost,
svojinu i druga prava;
Ustav je predviao pravo na prosvjeivanje, te pravo na rad i ivot. Ovaj
Ustav je trebao pretvoriti Francusku u najslobodniju zemlju;
Ustav iz 1793. je kritikovan od strane irodinaca i rojalista, a osuivali su ga
i bijesni, jer su smatrali da se isti nemoe provesti u praksi;
Glavni nedostatak ustava po bijesnima (ak Ru) jeste to on ne brani
interese radnika. Sa stavom bijesnihslagali su se kordiljerci, savjet Pariske
komune i dr.;
irodinci i rojalistisu provodili su bijeli teror. Zahtjevi bijesnih su
podravani od narodnih masa. Veina poslanika u Konventu nije podravala
njihov prijedlog, meu kojima i Robespijer i Mara.
Narod se znatno pribliio jakobincima nakon Mare. U julu su bijesni napali
Komitet javnog spasa na ijem elu je bio Danton. Francuskoj je prijetila
opasnost od neprijatelja pa je Konvent 23. avgusta 1793. donio Dekret o
vojnoj slubi svih Francuza dok se nepriatelj ne savlada;

Dr. Izet aboti,doc.

Odnosi bijesni i Konveta sve su se vie zaotravali. Robespjer je obeao da e Konvet


obezbijediti narodu sredstva za ivot;
Sve vie je bilo protivnika Revolucije, buroazija je ivjela raskono, a pariske narodne mase
su ivjele sve bjednije. U avgustu su uvedene hljebne karte. irodiici i rojalisti su pomogliu
Britancima da zauzmu Tulon;
Teror kontrarevolucionara je bio sve ei, pa je narod 5. septembra 1793. u ime pariskih
sekcija zatraili od Konveta da na teror odgovori revolucionarnim terorom;
Donoenjem zakona o maksimumu, te obrazovanjem revolucionarne vojske poveana je
opasnost po Revoluciju. Na taj nain, socijalna osnova Konveta je proirena te je obezbijeena
ira narodna podrka;
Po Ustavu iz 1793. Konvet je po donoenju Ustava trebao prekinuti rad. Meutim, usljed
spoljnih i unutranjih problema Ustav se nije mogao primjenjivati, pa je Konvet otpoeo
raspisivanje izbora za Narodnu skuptinu.
10. oktobra donijet je Zakon o obrazovanju privremene vlade do okonanja rata, to je znailo
odgaanje primjene Ustava. U 1793/1794. godine Konvet je bio najmonija vlada u Evropi.
Izvrni savjet je izgubio funkciju koju je ranije imao, a Komitet javnog spasa i Komitet Javne
bezbijednosti su preuzeli sve ovlasti, te e provoditi mjre nazvane jakobinskom diktaturom.

Dr. Izet aboti, doc.

Na elu Komiteta javnog spasa u julu 1793. godine dolazi Robespjer i Sen-ist.
Komitet je imao 12 lanova koje je birao Konvet.
Komitet je obavljao sve diplomatske poslove, postavljao komadante, liavao
graane slobode i imao komandu nad armijom;
Konvet je u 1794. godini ima gotovo svu vlast, samo je Komitet javne
bezbijednosti davao nareenja policiji;
Nareenja Komiteta javnog spasa provodili su u ivot konvetovi komesari. Oni su
igrali znaajnu ulogu u odbrani Francuske.
Kao bi se kontrolisala situacija, donose se drugi propisi (Zakon o sumljivima).
Revolucionarni teror je smatran mjerom samoodbrane.
Znaajnu ulogu u ovom periodu imali su revolucionarni komiteti koji su pratili
sumljive osobe, motrili na granice, uvali puteve. Revolucionarni komiteti su bili
od velikog znaaja za Konvet i spas revolucije.
Organ revolucionarnog terora bila je i revolucionarna vojska, koja je imala pravo
pretresa, rekvizicije, hapenja onih koji su sakrivali hranu;
Jakobinci su putem uspostavljenih organa vlasti uspostavili centralizaciju
drave.Jakobinski klub je 1793. postao tab francuske revolucionarne demokratije.
Konvet je zamijenio stare inovnike lanovima jakobinskog kluba;

Dr. Izet aboti,doc.

U jesen 1793. godine, jakobinska vlast se susretala sa velikim unutranjim


i spoljnim problemima.Konvent je bio opsjednut organizovanjem pobjede;
Sve se ukljuilo u odbranu zemlje i Revolucije. Trebalo je obezbijediti
oruje za oko 500 000 boraca. Konvet je odluio da oruje i municiju
proizvodi u Francuskoj;
Otvorili su se brojne fabrike alitre, poveala se proizvodnja baruta, obua
se poela u veim koliinama praviti od domae koe. Sopstvene naune
snage dale su veliki podstrek razvoju vojne industrije;
Komitet javnog spasa je reformisao vojsku, dobrovoljci su popravili
raspoloenje i pojaali revolucionarni duh. Vojnici su uglavnom naklonjeni
jakobincima. Napravljena je istka u komandnom kadru;
Novi oficirski kadar je bio iz naroda, ivjeli su kao i vojnici. lanovi
Komiteta javnog spasa radili su za jaanje fronta. Razvila se nova vojna
taktika, koja je podrazumijevala grupisanje vojske i noenje poraza
neprijatelju od mjesta do mjesta;
Insistiralo se na strogoj disciplini u vojsci, ali i u vlasti.

Dr. Izet aboti,doc.

Konvet je zaveo maksimiranje cijena na cijelom prostoru Francuske,


obezbijedio pravilnu podjelu namirnica svom stanovnitvu. Uvedene su
nove povrtlarske kulture koje su trebale da rijee problem gladi;
Uspjesi Konveta su bili vidljivi na svim stranama, pa i na frontu, gdje
francuska vojska postigla znaajne uspjehe.
Kontrarevoluciji je nanesen poraz u Lionu, Marseju, Bordou. Francuska
vojska je uz komandu mladog Napoleona iz Tulona istjerala saveznike
snage. Krajem 1793. godine granice Francuske bile su oiene.
Odnos trgovaca i zakupaca prema maksimiranju cijena bio je negativan.
Zima 1793./1794. je bila izuzetno teka, zbog sue i nestaice hrane.
Posebno je bilo teko stanje u gradovima, a posebno u samom Parizu, to
je dovelo do nesuglasica unutar demokratskih snaga;
Veoma otro na Konvet su napadali bjesni. Jakobinski klub je napao klu
besnih. aka Rua su nazvali agentom Pita, pa su ga i uhapsili, optuiliga
za krau, nakon ega je on izvrio samoubistvo.

Dr. Izet aboti,doc

U jesen 1793. lanovi bjesnihsu pohapeni, a kasnije se klub ugasio., to je


ohrabrilo jakobince za dalju borbu protiv kontrarevolucionara;
Unutar Jakobinca su dominirali su ebertovci koji su bili ovladali ministarstvom
vojske, kojima je prila i Komuna. Oni su spas revolucije vidjeli u teroru.
Sa ebertovcima je jaao i antikranski elemnt, 5. oktobra 1793. godine Konvet je
ukinuo stari kranski kalendar. Uvelo se novo raunanje vremena, poev od
proglaenja Republike 22. septembra 1792. godne;
Ukidanjem kalendara elio se potisnuti katolicizam iz naroda, a ukidanjem nedelje
povealati se radna sedmica. Robespjer se nije slagao sa politikom ebertovaca, jer
ta politika je ila na ruku kontrarevolucionarima;
Robespjer je smatrao da se zadaci Revolucije sadre u obezbjeenju politike
slobode za narodne mase i stvaranje demokratske Francuske;
Ebertovci su nastavili sa napadima na Komitet javnog spasa, smatrajui da ne
sprovodi diktaturu dovoljno energino. Robespjer je zahtijevao human odnos prema
irondincima u zatvoru.
Krajem 1793. godine Komitet javnog spasa se uvrstio na vlasti. Revolucija je
konano savladala kontrarevolucionare, te istjerala neprijatelje van granica
Francuske;

Dr. Izet aboti,doc

Nakon umirenja ebertovaca na Komitet je napadala druga grupa tzv.


Dantonovci, koji su bili istinski branioci stare i nove buroazije;
Danton je traio u Konvetu da se teror ublai, Demulen je kroz asopis Stari
koljdiljeri kritikovao Komitet javnog spasa i isticao ideje danteovaca;
U jakobinskom klubu se javno se provjeravao rad Dantea, ali je u njegovu
odbranu ustao Robespijer.Poetkom 1794. godine u jakobinskom klubu su
prisutne nesuglasice i oko unutranje i oko spoljne politike;
Sukob ebertovaca i eantovaca je nastavljen. Komitet je pojaao borbu protiv
albertovaca u emu su ga pomagali dantonovci.
Zbog opstrukcije i zavjere Komitet javnog spasa je uhapsio ebertovce, koji su
osueni na smrt. Ubrzo nakon toga Komitet je unitio Parisku komunu i Klub
koldiljera. Stradanje ebertovaca obradovalo je crkvu i buroaziju.
Nakon toga nastavljen je obraun Komiteta i dantonovaca. Odnosi Dantona i
Robespijera je pogoran. Dantonovci su hapeni a kasnije su i pogubljeni 5.
aprila 1794.
Borba u jakobinskom klubu nastala je onda kada je Revolucija porazila
feudalizam i oistila Francusku od neprijatelja.

Dr. Izet aboti,doc.

Poetak 1794. jeste konana pobjeda Revolucije u Francuskoj. Pobijeene


su irondinsko-rojalistike snage, neprijatelj protjeran iz Francuske, te
pobijeena glad;
Robespierovci su jedini u Konvetu odravali narodne interese i demokratske
zadatke revolucije. Robespjerovci su uveli nove forme vjere, obeljeavajui
vrhovno bie i vane datume: 14. juli, 10 avgst, 21. januar, i 31 maj;
Promijenjena je politika Konveta prema trgovini i industriji. Konisija za
snadbijevanje je reorganizovana. Ona je imala zadatak da razvije seoska
domainstva i industriju;
Komitet javnog spasa poeo se liberalno ponaati u sluaju prekraja
maksimuma, ali se sa radnicima koji su traili poveanje cijena rada surovo
obrainavao.
Komitet javnog spasa zabranio je radnicima da prelaze iz jedne radionice u
drugu. Teror u revolucionarnoj vladi je bio sve izvjesniji. Robespjer i Senist bili za smanjenje terora. Ali je jakobinska republika imala sve vie
neprijatelja.

Dr. Izet aboti,doc

Robespjerovci su teili da se zadre mjere do usvajanja Ustava od 1793. godine.


Neprijateljstvo prema Robespjeru se poveavalo u Konvetu. Donesen je zakon
kojim su se svi neprijatelji Revolucije kanjavali smru;
Nakon objavljivanja ovog zakona teror u Francuskoj je znatno povean. Samo za
44 dana ubijen je 1.351 ovjek, dok ih je veliki broj osuen od strane
Revolucionarnog suda;
Seljaci su iskazivali nezadovoljstvo rekvizicijom, radnici su bili nezadovoljni
politikom robespjerovaca. Buroazija nije eljela jakobinsku republiku ni Ustav iz
1793. godine;
Krajem maja 1794. godine sklopljena je zavjera protiv jakobinaca i Robespjera.
Robespjer je prestao saraivati sa Komitetom javnog spasa;
Koalicija je sve otvorenije napadala na Francusku. U tim borbama Francuska je
ponovo osvojila Belgiju i porazila koalicione snage. Buroazija se zalagala za
ukidanje revolucionarnog terora;
Sve vie su se okupljale snage protiv Robespjera. Robespjer je traio pospremanje
Komiteta javne bezbijednosti i potinjavanje istog Komitetu javnog spasa.
Robespjer je optuio neke poslanike Konventa za krau;

Dr. Izet aboti,doc

Nastali su sve vei raskoli u jakobinskom klubu. Dok je Robespjer drao


govor zatraeno je njegovo hapenje. Kada je uhapen Robespjer je kazao
Republika je propala;
Nakon toga, hapsili su se i druge uglednike demokratskog kruga
jakobinaca. Ustanak protiv Konveta je uzimao sve vie maha.
Obarazovani su revolucionarni komiteti koji su poloili zakletvu Komuni;
Komuna je traila Robespjera na elu, on se dvoumio, a nakon toga
buroazija je stavila Komunu van zakona.U zavjeri je teko u Komuni
ranjen Robespjer, a kasnije je pogubljen, ime je reakcija pobijedila, a
Revolucija doivjela poraz. Ovi dogaaji su se desili 9. termidora, a sam
prebrat Termidorski prevrat.
Na taj nain, dolo je do pada jakobinske diktature i do nove epohe u
historiji Francuske, gdje su glavnu ulogu igrali kontrarevolucionarni
termidorski Konvet i Direktorij;.

Dr. Izet aboti, doc.

TERMIDORSKI
KONVET

Dr.sc.Izet aboti,doc.

Nakon protivrevolucionarnog prevrata od 9. termidora u Francuskoj je


nastupila politika reakcija, poznata pod imenom termidorska;
To je vrijeme posljednjih 15 mjeseci Konvetove djelatnosti (27. juli 1794.26. oktobar 1795.);
Reakcija koja je nastupila nakon 9. termidora ila je u pravcu unitavanja
narodnih demokratskih tekovina steenih u toku Revolucije;
Snage koje su zbacile Robespjera su eljele kraj Revolucije.Te snage nisu
bile jedinstvene, dijelile su se na ljeviare i desniare, a veina je
pripadala desniarima;
Termidorci su nemilosrdno unitavali dravni aparat jakobinaca, a posebno
Komitet javne bezbijednosti. Odmah nakon 9. termidora na cijelom
prostoru Francuske obrazovale su se ete zlatne omladine;
Ove snage su imale zadatak unititi Jakobinski klub, koji je bio u opoziji i
traio da Konvet umiri zlatnu omladinu. Jakobinci su odravali veze sa
narodnim udruenjima, to je predstavljalo problem za Termidorce.

Dr. sc. Izet aboti,doc.

Termidorci su na sve naine teili izolovati Jakobinski klub, a posebno isti


izolovati od elektoralnog kluba (kluba biraa), gdje su se okupljali aktivisti
bijesnih;
U Konventu se vratilo 76 irodinaca, ime je reakcija dobila u njima svoje
inspiratore, pa je sudbina jakobinaca bila zapeaena;
Konvet je prvo izdao Dekret o zabrani narodnih udruenja, a potom i
odluio da ukine Jakobinski klub i to na nain da su gomile zlatne
omladine opustoile klub i isprebijali jakobince;
Glad i nestaica hljeba nakon 9. termidora se pogorala. U aprilu 1795.
god. Pariz je ostao bez hljeba. Odnosi izmeu termidoraca i radnika su se
zaotrili. Radnici su se doveli do oaja;
Cilj termidoraca bio je odvajanje narodnih masa od vojske. Stoga su
radnici shvatili da su napravili pogreku 9 termidora, kada nisu nita
poduzeli za spas jakobinske diktature;
20. maja narodne mase su prodrle u Konvet, gdje su iznijeli svoje zahtjeve.
Konvetu je pristizala vojna pomo, nakon ega je nastupilo bjeanje.

Dr. Izet aboti,doc.

Teror koji je buroazija organizirala poslije majskog istupanja narodnih


masa obezglavio je radnike Francuske. Ovaj ustanak se podudarao sa
zakljuenjem mira izmeu Francuske i Pruske;
Krajem 1794. godine obnovljeni su pregovori, a 16. erminala (5.aprila
1795.) u Bazelu je zakljuen mir izmeu Francuske i Pruske;
Po ovom miru Rajna je priznata kao prirodna granica izmeu Francuske i
Pruske. Pruska je priznala francuska osvajanja Belgije i Holandije i
obavezala se da protiv nje ne preuzima nikakve mjere. Sjeverna Njemaka
bila je ograniena na garanciju pruskog kralja.
Poloaj termidoraca poslije zakljuenja Bazelskog mira u mnogome se
poboljao. Rojalisti su vodili otvorenu borbu protiv republike, pa su u
proljee 1795. godine predloili Talijena da radi na uspostavi monarhije;
Na taj nain politika termidoraca je teila restauraciji predrevolucionarnog
reima u Francuskoj. Termidorci su teili da zavedu ustavnu monarhiju i da
sauvaju tekovine buroazije. Rojalisti su traili apsolutnu monarhiju;

Dr. Izet aboti,doc.

Rojalisti su se za zavoenje apsolutistike monarhije i svrgavanje Konveta


oslanjali na englesku pomo;
Konvet, kako bi odbranio i uvrstio republiku u Francuskoj izradio je novi
ustav, kojim je poniteno izborno pravo, zaveo veoma visoki cenzus, uveo
dvodomni sistem i od zakonodavnih organa stvorio gotovo nezavisna izvrna
vlast- DIREKTORIJ.
Direktorij se sastojao od pet ljudi sa irokim ovlatenjima. Ustavom su
ostranjene narodne mase od uea u vlasti.
Konvent je odluio da dvije treine lanova Konveta ostanu u u Direktoriju,
kao zakonodavni organi, zbog ega su rojalisti podigli ustanak.
U vojsci su postojali veliki problemi, istom je komandovao vojnik Baras. Za
uguenje pobune trebao je iskusan oficir, Baras se sjetio Napoleona kojeg su
termidorci ostranili;
Naavi Bonopartu u Parizu, Baras je predao vojsku Napoleonu, koji je
razbio rojaliste. Konvet je zauzeo veoma liberalan stav prema rojalistima, a
26. oktobra 1795. Konvet je prekinuo svoj rad i objavio da je njegova misija
zavrena;

Dr.Izet aboti,doc.

Narodni karakter Francuske revolucije ostavio je u zemlji jaku demokratsku


tradiciju i udario peat na cijelu historiju Francuske;
Nakon prestanka rada Konveta, to mjesto je pripalo novom zakonodavnom tijelu.
Sainjavali su ga lanovi ne mlai od 40 godina koji su obrazovali Savjet starijih,
dok su poslanici obrazovali Savjet pet stotina;
Oba doma izabrala su novu vladu od pet ljudi, koja se nazivala Izvrnim
direktorijumom. Bio je to novi nain vladavine pekulativne buroazije;
Bogaenje krupne buroazije ilo je paralelno sa sve veim osiromaenjem niih
narodnih slojeva;
Posebno nezadovoljstvo iskazivano je od strane radnika u Parizu i drugim veim
mjestima.U Parizu je dolo do revolucionarne zavjere, na ijem elu je bio Babef, a
sve zbog reima Direktorijuma;
U septembru 1794. Babef je poeo izdavati list Sloboda tampe. Taj list je bio
jedan od najradikalnijih organa demokratske opozicije.
Zbog svog djelovanja Babef je uhapen 7. februara i ostao do oktobra 1795.
asopis je nastavio sa izlaenjem u novembru, te je izlazio do februara 1796.
godine. U to vrijeme pod Babefovim rukovodstvom obrazovano je u Parizu tajno
revolucionarno Udruenje jednakih.

Dr. Izet aboti,doc.

Udruenje je sebi postavilo za cilj da podigne narodni ustanak


radi zbacivanja vlade Direktorijuma;
Babef je oformio svoju doktrinu:1. Priroda je dala svakom
ovjeku podjednako pravo da se koristi svim dobrima, 2. Cilj
svakog drutva je da titi tu jednakost, 3. Priroda je stavila u
dunost svakome ovjeku da radi ... i sl.
Babefov politiki program je predviao podjelu stanovnitva
na graane i strance. U kategoriji graana ubrajali su se samo
radnici.
Babefov pokret je pretrpio neuspjeh 10. maja 1796. Babef i
nekoliko drugih voa zavjere su uhapeni i potom pogubljeni
28. maja 1796. godine.

Dr. Izet aboti,doc

Koalicija na ijem je elu bila Britanija nastavila je borbu s republikom Francuskom.


Rat je voen istovremeno u Njemakoj i Italiji.
Poetkom aprila 1796. vojska je prela Alpe. Na elu te vojske bio je mladi general
Bonaparta. Za est dana odnio je est pobjeda. Nakon razbijanja Italijana, Napoleon je
udario na Austrijance;
U nizu velikih borbi kod Lodia, Kastiljona, Arkola, Rivolia, Francuzi su odnijeli
pobjedu nad Austrijancima. Italijanske drave su zakljuile mir s Francuskom;
Poetkom juna 1796. francuska vojska na elu sa generalom urdanom, prela je na
desnu obalu Rajne, ali se pod pritiskom austrijske vojske povukla. Kasnije su
Austrijanci ranjskoj vojsci omoguili da pree na desnu stranu Rajne;
U jesen 1796. godine obje francuske armije, poslije privremenih uspjeha bile su
primorane da napuste cijelu Njemaku. Pohod u Irsku decembra 1796. zavrio se
potpunim neuspjehom.
U gornjoj Italiji francuska vojska pod Bonopartom odnijela je pobjedu za pobjedom,
a 2. februara 1797. zauzeto je utvrenje Montova. Bonoparta je preao dalje i uputio se
prema Beu. Meutim, odluilo se da se zakljui mir u Kampo-Formiju 17.oktobra
1797. godine.
Odrdbama ovoga mira Francuska osvajanja od 1795.-1797. su priznata i samo je
Britanija nastavila rat sa Francuskom.

Dr. sc. Izet aboti,doc.

Babefova zavjera i pobuna u generalskom logoru doveli su do pojaanja


reakcionarnog raspoloenja kod imunih klasa;
Za predsjednika Savjeta bio je izabran general Piergri, koji je odravao tajne veze
za agente pretedenta na francuski prijesto. Nova veina u oba savjeta poela je
otvoreno voditi reakcionarnu politiku;
Seljatvo, radnitvo i sitna buroazija nisu eljeli uspostavljanje monarhije. Zbog
Piegrijeve izdaje, direktorij je 4. septembra 1797. izvrio dravni udar.
Vojska koju je poslao Bonaparta iz Italije, zauzela je zgrade u kojima su zasijedali
savjeti. Savjet Direktorijuma je obnovljen, i taj novi Direktorijum nazvan je
Drugim Direktorijuma.
Novi izbori za Zakonodavno tijelo, odrani su u aprilu 1798. godine bili su za
republikance demokrate.11. maja 1798. izvren je dravni udar, protiv
demokratskog tabora, pod izgovorom da treba zatititi republiku od jakobinske
zavjere.
Pod lanim izgovoromjakobinske zavjere, rukovodioci stvarne Bonapartine
zavjere uspjeli su naimenovati Bonopartu za komadanta vojske u pariskom vojnom
okrugu. Pronio se glas da su jakobinci pokuali ubiti Bonapartu, nakon ega je
vojska na elu sa Napoleonom izvrila dravni udar i preuzela vlast.

Dr. Izet aboti,doc

NAPOLEONOVI
RATOVI

Dr. Izet aboti,doc

Napoleon Bonaparta preuzima komandu francuske vojske 27. marta 1796.


u pohodu na Italiju. Za est dana Bonaparta je odnio est pobjeda;
Potpisan je povoljan mir sa Italijanskim dravama i papom Pijem VI;
Nakon pobjeda u Italiji Napoleon je krenuo 1797. na Austriju, te doao u
blizini Bea, nakon ega je potpisan mir u Kampo-Formiju, kojim su
priznata francuska osvajanja od 1795.-1799.
Francuske snage su doivjele neuspjeh u pohodu na Irsku.
Poetkom 1798. godine Napoleon je planirao pohod na Egipat, a kako bi
ugrozio britanske posjede u Indiji i zatitio francuske trgovake interese;
Ekspedicioni korpus, nazvan Orijentalna armija, formiran je oko Tulona i
Marseja. Korpus je brojao oko 35.000 vojnika i 10.000 mornara.
Ekspediciju su inili pisci, slikari, muziari, kartografi, agronomi;
Ekspedicija je krenula 19. maja, a ve je 1. jula 1798. se nala pred
Aleksandrijom koja je zauzeta narednog dana.

Dr. Izet aboti,doc

Napoleom se predstavio egipatskom narodu kao borac protiv mameluka.


Francuski vojnici su teko podnosili uslove na ovom prostoru;
Prvi sukob sa mamelucima desio se kod Hebreisa, gdje su mameluci
poraeni. Mameluke je prevodio Murat sa 6.000 konjanika;
Francuska vojska naoruana topovima je bila prejaka za mameluke.
Bonaparta je uao u Kairo 23. jula 1798.
Napadi Napoleona na ovaj prostor nisu ili u prilog Britaniji, tako da je
britanska flota pod vodstvom Nelsona pratila francusku flotu;
Francuska i britanska flota su se sukobile kod Abukira, gdje su francuzi
doivjeli teak poraz. Izgubilisu 11 linijskih brodova i 2 fregate, sa preko
5.000 ubijenih. Britanski gubici su bili simbolini.
Napoleon je uspio nametnuti vlast u Egiptu, ali je bio suoen stalnim
pobunama. Napoleon je na prostoru Sirije imao uspjeha, ali se zbog bolesti
(kuga) vojnika morao da se povue u Egipat. U novoj bici kod Abukira 25.
jula 1799. Napoleoje pobijedio Osmanlije.

Dr. Izet aboti,doc.

Dok je bio u Egiptu, Napoleon je pratio prilike u Francuskoj. Odluio je da


se vrati u Francusku u jesen 1799. godine.
U to vrijeme Francuskoj je prijetila opasnost od Austrije. Napoleon se
posluio taktimom ulaenja duboko u austrijsku teritoriju;
Doavi u Francusku 9. novembra 1799. je izvrio dravni udar i postao
prvi konzul. Sanirao je finasije, smirio je pobunjenu Vandeju, popunio i
opremio vojsku;
Napoleon kao prvi konzul upravljao je vladom i bio je najmonija osoba
u Francuskoj, a kasnije e biti proglaen doivotni konzul.
Francuska je bila u ratu sa evropskom koalicijom (Britanija, Austrija,
Rusija, Osmansko carstvo). U proljee 1800. Napoleon je preao Alpe i
stigao do Italije. Pobjedom kod Marenga potisnuo je Austrijance i Italije.
Austrija je pretrpjela poraz i kod Hohenlindena nakon ega je sklopila
Linecski mir (9. februara 1800.). Ruski car Pavle I ljut na englesko
zauzimanje Malte povukao je ruske snage iz Italije i vicarske i stupio u
pregovore sa Bonapartom.

Dr. Izet aboti,doc.

Britanija, izgubivi saveznike je bila primorana potpisati mir u Amjenu 25.


marta 1802. godine. Ovim mirom Britanija se odrekla svih osvajanja
izuzev Cejlona i ostrva Trinidada;
Francuska se morala odrei Egipta, ali je povratila Antilska ostrva, a od
Jonskih ostrva formirala je republiku Sedam ostrva.
Ishod ovog rata je uvrstio Bonopartinu vlast, pa je on u avgustu 1802.
godine zaveo doivotno konzulstvo. Neto kasnije (2.decembra 1804.) u
Parizu se krunisao za cara, 1805. i za kralja Lombardije;
Nakon Amjenskog mira Francuska je znaajno ekonomski ojaala, ojaala
je trgovinu ali i druge privredne grane. Bonaparta je zadrao trgovinu
gotovog novca, a putem forsiranja merkantilizma.
U Evropi se ponaao bezobzirno. Sjevernu Italiju je smatrao svojim
domenom, a 1802. je izabran za predsjednika Italijanske Republike.
Anektirao je enovu, ostrvo Elbu, Pijemont i Parmu, te zadrao Holandiju.
Napoleon je 1803. godine doivio teak poraz na Haitiju od pobunjenika i
ute groznice. Francuska je prodala posjede Luizjani u Sjevernoj Americi.

Dr. Izet aboti,doc.

Maja 1803. Britanci su postavili uslov Francuskoj da zadre Maltu na 10


godina, to je Bonaparta odbio;
Nakon toga bez objave rata Britanija je poela plijeniti francuske brodove,
im je rat poeo (trea koalicija).
Treu koaliciju protiv Francuske sainjavali su: Britanija, Rusija, Austrija i
Napulj. Francusko-pansku flotu je 21.oktobra 1805. godine kod
Trafalgara unitio admiral Nelson;
Nakon poraza kod Trafalgara, Napoleon kree na Austriju. Ruske snage sa
Kutuzovim su takoer bile u Austriji. Pruska je obeala prelaz saveznikih
snaga preko njene teritorije;
Pruska je od Napoleona traila garanciju za nezavisnost Napulja, vicarske
i Holandije, ako Napoleon navedeno neprihvati Pruska e ui u rat.
Napoleon odluuje da izvri napad na Be. Pohod je otpoeo 26. oktobra.
Austrijsko-ruske snage je predvodio Kutuzov. Formiranjem Sjeverne
armije pod komandom brata Luja, Napoleon je htio da sprijei desant
Britanaca i spajanje sa saveznicima;

Dr. Izet aboti,doc.

Napoleon je odbio ponudu mira od austrijskog cara Franca. Napoleonove snage su


u Beu zauzeli neka strateka mjeta, to je primoralo Kutuzova da zakljui
primirje;
To primirje Napoleon nije prihvatio pa je napao snage Kutuzova, koje su se poele
povlaiti. Napoleon je uao u dubinu neprijateljske teritorije;
Napoleon je raspolagao sa 170.000 vojnika, a saveznici sa oko 200.000. Suparnike
strane su se nalazile na prostoru izmeu Brna i Austerlica:
Saveznici su napali 27. novembra 1805. godine kod Vikova. Francuzi su iz
taktikih razloga poeli da se povlae. Prozrevi plan saveznika Napoleon je
naredio svojim maralima kako da rasporede svoje trupe za borbu;
U bici kod Austerlica saveznike snage su pretrpjele teak poraz. Izgubile su oko
33.000 ljudi, a Francuzi znatno manje. Nakon poraza saveznike snage se povlae u
Maardku;
Austrijanci su zatraili primirje 2. decembra, a potpisali ve 6. decembra
1805.godine. Saveznike snage su se povukle iz Napulja i Hanovera. Pruska
potpisuje 15. decembra savez sa Francuskom.

Dr. Izet aboti,doc.

Savezom sa Francuskom Pruska je dobila Hanover, Francuska je zaposjela


Kraljevinu Napulj, te dobila tvrave Vezel, Neatel i dr.
Mir sa Austrijom je sklopljen u Bratislavi 26.decembra 1805. Austrija je
morala Kraljevini Italiji ustupiti Veneciju, Istru, Dalmaciju i Boku Kotorsku.
Tirol i prednja Austrija su pripale Bavarskoj, a od Bavarske je dobila
Salzburg.
Britanija i Rusija su obrazovale etvrtu koaliciju protiv Francuske. Njima su
prile Pruska i vedska.
Napoleon je preduhitrio saveznike te ih napao kod Jena i Auertata
14.oktobra 1806. godine. Francuska vojska je do nogu potukla Pruse i bez
otpora ula u Berlin.
Najkrvavije bitke Napoleon je vodio protiv Rusije februara 1807. Obje strane
su pretrpjele ogromne gubitke. U bici kod Fridlanda ruska vokska je
doivjela poraz, pa je Aleksandar I u Tilzitu zakljuio mir i savez sa
Napoleonom;
Ovim mirom Aleksandar I se obavezao da e izai iz koalicije, prekinuti
odnose sa Britancima, te priznati sva francuska osvajanja.

Dr. Izet aboti,doc.

Odlukama Tilzitskog mira Pruska je izgubila treinu svoje teritorije i bila je


primorana da svoju vojsku svede na 40.000 vojnika, te da plaa sa svojim
saveznicima kontribuciju Francuskoj;
Kontinentalna blokada je bila Napoleonov pokuaj da ekonomski porazi
Britaniju. Berlinskim dekretom od 21.novembra 1806. Napoleon je
proglasio Britanskih ostrva;
Napoleon uvodi otre mjere Britaniji. Sve zemlje koje su pod kontrolom
Francuske moraju zatvoriti svoje luke britanskim proizvodima.
U realizaciji ovih mjera Napoleon se oslanjao na krupnu buroaziju,kojoj
je ilo u prilog uklanjanje britanske konkurencije. Kako bi do kraja srozao
britansku ekonomiju Napoleon uvodi carine (1810) na kolonijalnu robu;
U novembru 1809. godine samo je u Trstu konfiskovano kolonijalne robe u
vrijednosti 2, 5 miliona franaka. Kotinentalna blokada je obezbijedila
monopol francuskoj industriji. To je bila prkretnica za Francusku.
Slijedei pohod Napoleona je bio na Pirinejsko poluostrvo.

Dr. Izet aboti,doc.

panija je u ovom vremenu u ekonomskom i kulturnom smislu bila


poprilino zaostala za zemljama zapadne Evrope;
Kralj Karlo IV je u poznim godinama vlast u zemlji prepustio svojoj
supruzi, odnosno vlast je bila u rukama Godoja ljubavnika Krlove supruge;
Godoja kako bi se odrao na vlasti oslanjao se na Napoleona i stavio mu je
na raspolaganje sve resurse panije: ljude, brodove, novac.
U oktobru 1807.godine Napoleon je sa panijom zakljuio mir o podjeli
Portugala, da bi krajem oktobra francuska vojska pod komandom generala
inoa ula u Lisabon.
Istovremeno francuska vojska je sve vie ulazila u paniju. 23. marta 1808.
francuske snage su ule u Madrid. Neposredno prije toga na panski prijesto
doao je Ferdinad VII sin kralja Karla IV.
Meutim, Napolen e na prevaru dovesti svog brata ozefa na panski
prijesto, koji je 20. jula 1808. uao u Madrid pod zatitom francuske vojske.
U Madridu je izbio ustanak protivnovog kralja i francuske vojske. Isti je
svirepo uguen.

Dr. Izet aboti, doc.

U Valensiji, Kastilji, Aragonu i drugim pokrajnama obrazovani su mjesni


organi vlasti koji su formirali noruane odrede za borbu protiv Francuske;
Krajem juna 1808. kod Balena je opkoljena cijela francuska divizija
(17.000). U isto vrijeme i u Portugalu se podigao ustanak, kojeg je pomagala
britanska vlada.;
Ustanak u Portugalu je zavrio protjerivanjem Francuza koji su morali
napustiti i Madrid. Usljed takvog poraza Napoleon je sa 180.000 vojnika
krenuo na paniju i Portugal.
Ve 5.decembra 1808. je zauzeoMadrid i vratio svog brata ozefa na prijesto.
No, panci su nastavili borbu protiv Francuza, a najupornija je bila Saragosa,
koja je pala februara 1809. godine.
Borbe Francuza u paniji i Portugalu su nastavljene tokom cijele
1809.godine, kada je pokoren vei dio panije, ali cijla panija nije
pokorena ni do 1810.
Britanija je 1809. godine sa Austrijom formirala Petu koaliciju protiv
Napoleona. Rusija je zauzela neutralan stav. Rat je otpoeo upadom
Austrijanaca u Bavarsku.

Dr. Izet aboti,doc.

U pet velikih bitaka od 19.do 23.aprila 1809. Napoleon je odnio pet pobjeda,
razbivi vojsku najvojvode Karla, zarobivi oko 40.000vojnika i 100
topova;
U bitkama kod Asperna i Eslinga blizu Bea Napoleon je izgubio veliki broj
vojnika i generala. Nakon ove bitke izbijaju seljaki ustanci u Austriji i
Sjevernoj Njemakoj protiv Napoleona;
U Tirolu na eli ustanka je bio krmar Andrej Hoferom. Ovaj ustanak, kao i
drugi nisu imali uspjeha;
Napoleon je nastavio rat, pa je juna 1809. odnio pobjedu nad Austrijancima
i natjerao ih na zakljuenje mira u enbrunu (oktobar 1809.).
Po ovom miru Austrija je morala svesti vojskuna 150.000, te plaati
kontrabuciju. Trst, Dubrovnik, Dalmacija, dio Hrvatske i Karantanije su ule
u sastav Ilirskih Provincija Francuskog carstva;
Na ovaj nain Austrija je postala potpuno ovisna od Napoleona.
Francuskom carstvu je 1810. pripojena Holandija, a poetkom 1811. cijelo
primorje Sjevernog mora, Hamburg, Bremen i Oldenburko vojvodstvo.

Dr.Izet aboti,doc.

Kako bi postao gospodar svijeta, Napoleon je morao osvojiti


Rusiju. Poetkom 1811. Napoleonovo carstvo je imalo 130
departmana i 75 miliona stanovnika ili gotovo polovinu
Evrope;
Francuski garnizoni su se nalazili u Antverpenu, Dancigu,
Rimu, Sjevernoj Njemakoj, u Torinu, na Balkanu i dr.
Cilj Napoleona bio je stvaranje svjetske monarhije na elu sa
Francuskom. Napoleon se 1810. godine razveo sa ozefinom i
oenio kerkom austrijskog cara, nadvojvodkinjom MarijomLujiziom. Poslije godine rodio im se sin kome je dao titulu
rimskog kralja.

Dr. Izet aboti,doc.

BEKI KONGRES I
SVETA ALIJANSA

Dr. Izet aboti, doc.

Krajem XVIII i poetkom XIX stoljea usljed Francuske revolucije i Napoleonovih

ratova dolo je do velikih teritorijalnih i politikih promjena;


Po okonanju Napoleonovih ratova trebalo je odluiti o sudbini evropskih
naroda i drava. Stoga se kao glavno pitanje evropske diplomatije
postavljalo novo politiko ureenje Evrope;
Odravanjem velikih kongresa, vodee evropsk sile su putem diplomatije
nastojale rijeiti probleme koji su potresali Evropu, te uspostaviti novi
odrivi politiki sistem;
Savezniki ugovor sklopljen izmeu Austrije, Rusije, Britanije i Pruske u
omoni 1. marta 1814. bio je predhodnica konanog pada Napoleona i
potrebe ureenja Evrope na novim principima;
Ulaskom saveznike vojske 31. marta 1814. u Pariz, zbaena je dinastija
Bonaparta, uspostavljena Privremena vlada, a za kralja Frncuske postavljen
grof od Provanse Luj XVIII;
Nakon ovih dogaaja saveznike snage bile su svjesne potrebe odravanja
novog kongresa kako bi se stvari u evropskom i francuskom drutvu uredile
na novim politikim osnovama.

Dr. Izet aboti, doc

Stoga je u Beu od 30. septembra 1814. do 9. juna 1915. godine odran


kogres. Kongresu je prisustvovalo 216 delegata svih drava uesnica
francuskih revolucionarnih i Napoleonovih ratova;
Zadatak Kongresa bio je stvoriti uslove koji bi doprinijeli da odriv sistem
ravnotee u Evropi;
Sile pobjednice na Kongresu su imale antirevolucioni stav, insistirale su na
uspostavu legitimne monarhije i apsolutizma, te potiskivanju svakog
demokratskog procesa;
Teilo se da se u Evropi nametne volja etvorice: Rusije, Austrije, Britanije i
Pruske. Tri vladara ovih velesila: ruski, austrijski i pruski prisustvovali su
Kongresu. Kongresu nije prisustvovao predstavnik Osmanskog carstva;
Svi uesnici Kongresa su bili u nemilosrdnoj volji velikih sila. Zadatak
Kongresa je bio pojednostaviti politiku kartu Evrope kakva je bila prije
Francuske revolucije;
Francuski predstavnik Taleran uspio je da se stavi na elo drugorazrednih sila,
ime je razbio diplomatsku izoliranost Francuske, a uz pomo markiza
Labradora predstavnika Portugala uspio je razbiti blok velike etvorke;

Dr. Izet aboti,doc.

Teleran je izborio odluku od 5. oktobra, da svih osam potpisnica ranijeg


Parikog mira imaju pravo pripremati najvanije odluke Kongresa;
Jedno od najvanijih pitanja Kongresa bilo je poljsko pitanje. Ruski car
Aleksandar je htio preuzeti Varavsku vojvodinu, osnovati kraljevinu Poljsku
i vladati kao ustavni Poljski kralj;
Pruska je takoe imala zahtijeve prema Poljskoj, ali ukoliko bi podruje
kraljevine Saske bilo pripojeno Pruskoj ista bi odustala od Poljske;
Meternih je u cilju spreavanja rusko-pruskih planova zapoeo intrigama koje
su umalo dovele do rata;
Taleran je izigravao ulogu posrednika i uspio je ubijediti Materniha i
Kaslereja u dobre namjere Francuske, kao i u potrebu odbrambenog saveza
protiv rusko-pruske dominacije;
Reuzltat takve politike bio je potpisivanje tajnog ugovora 3. januara
1815.,kojem su pristupili:Bavarska, Hasen, Hanover, Nizozemska i Sradinija.
To je dovelo do poputanja Rusije i Pruske;
U roku od est nedelja poljsko i saksonsko pitanje rijeeno je kompromisom.
Formirana je kraljevina tzv. Kongresna Poljska;

Dr. Izet aboti,doc.

Za obrazovanje ovakve Poljske, Rusija je vratila Varavsku oblast, ali ne i


Pozanj, Austrija je vratila Galiciju i dozvolila da Krakov postane slobodan
grad, ali je zadrala poljske teritorije juno i istono od Visle;
Pruska je za uzvrat dobila 40% sjeverne Saksonije, pojas vedske Pomeranije,
dio Vestvalije i dio zapadno i istono od Rajne;
Austrija je dobila Veneciju i Pomeraniju u Italiji, Iliriju u Dalmaciju, te Tirol i
Salzburg.
U toku Kongresa saveznike snage su jo jednom morale intervenisati protiv
Napoleona i konano ga poraziti kod Vaterlooa;
Na Bekom kongresu stvorena je Njemaka konfederacija od 38 drava, a kao
znaajan rezultat uzima se restauracija i odbrana starog monarhistikoapsolutistikog sistema u Evropi;
Iako je Beki kongres okonan 9. juna 1815. godine, zemlje saveznice su
nastavile i dalje sa diplomatskim djelovanjem kako bi ureenje evropskog
prostora bilo konano i njima prilagodljivo;
Kako bi ostvarile takav cilj ove zemlje su posegle za stvaranjem novog
saveza tzv. Svete Alijanse;

Dr. Izet aboti,doc.

Dokument o stvaranju Svete alijanse potpisan je 26. septembra 1815.


izmeu austrijskog i ruskog cara, te pruskog kralja;
Potpisnici su se obavezali da e postupiti strogo po kranskim naelima,
meusobno se pomagati u cilju zatite vjere, mira i pravde, te su pozvali i
ostale zemlje da priznaju ova naela i da im se pridrue;
Akt o stvranju Svete alijanse potpisale su uglavnom sve drave osim
Britanije i Osmanskog carstva.
Akt o stvranju Svete alijanse trebao je da poslui i kao pobijanje
vrijednosti Francuske revolucije i negiranje uvoenja ustavnih reima, ali i
kao vjersko-politika osnova za dominaciju vodeih evropskih zemalja;
Pored navedenih sporazuma uspostavljeni su i drugi. Tako je Drugim
parikim mirom od 20. novembra 1815. Francuska je svedena u granice od
1789, te se obavezala na plaanje odtete od 700 miliona franaka;
Pored ovog, sklopljen je savezniki ugovor izmeu: Austrije, Britanije,
Pruske i Rusije radi odravanja stanja stvorenog Bekim kongresom. Ovaj
savez imao je za cilj diplomatijom i orujem braniti naela legimiteta;

Dr. Izet aboti, doc.

VELIKA BRITANIJA OD 1789.DO 1815


Britansko drutvo i drava u navedenom periodu je pod potpunim uticajem
zbivanja koja su vezana za Francusku revoluciju;
U tom periodu dolazi do veih ulaganja u vojsku, razvoj komunikacija,
odbranu steenih teritorijalnih posjeda, trgovinskih pozicija;
Britanski interesi i uticaji bit e u velikoj mjeri ugroeni Fransuskom
revolucijom i Napoleonovim ratovima. Britanija je bila organizatorom svih
koalicija protiv Francuske i Napoleona;
Usljed takvih okolnosti evidentan je zastoj i stagnacija na intelektualnom
planu u Britaniji. No, ipak u odnosu na ostatak Evrope u britanskom
drutvu se razvijaju i ire brojne ideje pod uticajem Godwina, Mazzinija,
Georga Fostera i dr.
Na privrednom planu Britanija predstavlja krajem XVIII i poetkom XIX
stoljea gigant kapitalizma. Sve vie se prelazilo na industrijsku
proizvodnju. Industrijska proizvodnja je razvijala trite i irila teritorije sa
kojih su se dobijale sirovine;

Dr. Izet aboti,doc.

Znaajna panja se poklanja tehnikim otkriima i promjenama u nainu


proizvodnje. Engleska je imala najveu flotu, najvee pomorsko iskustvo i
najaktivnije pomorce;
To je omoguilo dominaciju Britanije u kolonijalnim osvajanjima i trgovinskim
razmjenama, te akumulaciji kapitala;
Takva ekonomska snaga Britanije uticala je na ratove koji su voeni protiv
Napoleona, pri emu je Britanija nanosila teke poraze Napoleonu (Trafalgar);
Veliki doprinos ekonomskom razvoju Britanije dalisu brojni pronalasci. Radi
se na usavravanju strojeva za proizvodnju tkanina (Dems Vat). Od tada
Engleska ima neslueni razvoj (1812. 4 miliona vretena);
Britanija prednjai i u proizvodnji u metalurgiji, to je povezano sa razvojem
rudarstva, eksploatacijom ugljena i eljezne rude i elika;
Prednjai i u transportu i komunikaciji. Otkrie i primjena parnog stroja u
eljeznici.(Prva parna maina se javlja prije 1800.). Dolazi do uspostave
eljeznike mree.
Razvojem industrije raste kapital koji se ulae u brojne djelatnosti. Britanski
kapital je ovladao svijetom. Dolazi do rasta stanovnitva u gradovima;

Dr. Izet aboti,doc.

Britanija ima velika ulaganja van svojih granica. Engleski finasijski krugovi
posuuju veliki nova stranim dravama. London postaje finasijsko sredite
svijeta. U Britanij raste broj stanovnika;
Najvei dobitak Engleske jeste irenje kolonijalnih posjeda.Velike
kolonijalne posjede ima u Kanadi, Indiji, Zapadnoj Africi, te stie do
Australije;
Izbacili su Nizozemce iz Cejlona i june Afrike, pokuavali izbaciti
Nizozemsku i Francusku sa Indijskog prostora, te proiriti se prema Kamiru;
Kad je rije o unutranjim prilikama britanskog (engleskog) drutva.
Parlametarizam je vie u funkciji nego u drugim dravama;
Karajem XVIII i poetkom XIX stoljea glavne politike linosti su Pit
Stariji i Pit Mlai. Poseban snaan politiki uticaj je imao Pit Mlai koji
dovodi na vlast liberalnije torijevce, koji su realniji prema ivotnim uvjetima;
On je projektirao izbornu reformu, uredio finansije, carine i porezni
ustav.Uguio je ustanak u Irskoj (1800./8001.) i ujedinio je sa Britanijom;

Dr. Izet aboti,doc.

Razvojem industrije poveava se broj radnika, te njihova snaga postaje sve


znaajnija. Sve je izraenija borba radnika za njihova prava.
Ta borba se ogledala kroz vie otpora, poput:
- ludizma - unitavanje strojeva, napadanje tvornica i vlasnika.
Ustanovljena je i smrtna kazna za ludizam. Kulminacija pokreta je bila
1811,/1812.,
- demostracije i trajkovi radnika u veim gradovina, te njihovo
organiziranje kroz udruenja;
- Ovi pokreti radnika imae veliki uticaj na dalja zbivanja u britanskom
drutvu, posebno e rezultirati razvojem demokratskih proseca.
- Britanija e u ovom periodu zahvaljujui svom industrijskom razvoju i
kolonijalnom ekspanzijom biti najuticajnija svjetska sila, koja je znaajno
uticala na brojne drutveno-privredne i politike procese;

Dr.Izet aboti,doc.

OSMANSKO CARSTVO
KRAJEM XVIII I POETKOM XIX
STOLJEA

Godine 1789. na sultanski presto umjesto sultana Abdulhamida doao je


sultan Selim III. Odravaoje veoma dobre odnose sa Francuskom (Luj
XVI). Selim III se oslanjao na Frncusku posebno u trgovinskim odnosima;
Selimu III je nedostajalo iskustvo. Spada u red sultana reformatora. Dolazi
na vlast kada je Osmansko carstvo u ratu (1887.-1791/92.) sa Austrijom i
Rusijom. Ovim ratom, Osmansko carstvo i narod su znatno osiromaeni;
Rat je Rusija objavila avgusta 1787., a Austrija februara 1788. Cilj Austrije
je bio da osvoji Beograd i prodre dolinom Morave, a u Bosanskom ejaletu
da doe do Sarajeva;

Dr. Izet aboti,doc.

Na podruju Smederevskog sandaka Austrija je napravila prodor duboko


u unutranjost, dok se na granicama Bosanskog ejaleta pruio snaan
otpor na granicama na rijeci Savi (B. Novi, Berbir, B. Dubica, Drenika i
Cetingrada);
U ovom ratu Austrija je uspjela osvojiti Berbir, Drenik, Novi i Cetin;
No, zbog dogaaja u Francuskoj Austrija je morala zavriti ovaj rat. Te je
sa Osmanskim carstvo sklopila mir u Svitovu (1791).
Ovim mirom granice su vraene na stanje prije rata. Austrijske snage su se
morale povui iz Bosanskog i Smederevskog sandaka.
Sultan je podruja oko Drenika i Cetina ustupio austrijskom caru, to je
bilo uzrokom brojnih sukoba na granici sa Austrijom;
I Rusija je 1792. godine sklopila mir sa Osmanskim carstvom u Jaiju.
Rusija je morala da vrati Osmanskom crstvu Moldaviju i Vlaku, a
Osmansko carstvo da amnestira pobunjene pravoslavce u Smederevskom
sandaku;

Dr. Izet aboti,doc.

Nakon ovih ratova sultan Selim III poinje reforme u vojsci, formirajui
novu vojsku, nizam-i-dedid. To je trebalo da bude zamjena za neposlune
jenjiere;
Reforma je podrazumijevala odvajanje vojne i civilne vlasti i dodjeljivanje
poloaja sposobnima.
Reforme su podrazumijevale i izmjene u timarskom sistemu, po kojem je
utvreno da timar naslijeuje najsposobniji sin koji moe obavljati dunost;
Formiranjem nizam-i-dedida, jenjierski red je prepolovljen (30.000), a
vojska je opremljena novim naoruanjem;
Reformama je bilo predvieno osnivanje vojnih kola, tako da je 1795.
godine osnovana kopnena tehnika kola. Tek to su se reforme zahuktale
jenjieri u garnizonu Jedrene su se pobunili, napali Istambul i svrgli sultana
Selima III;
Za novog sultana je imenovan Mustafa IV, koji se vrlo kratko odrao na
ovom poloaju. U to vijeme najuticajniji dostojanstvenik je bio rumelijski
ajan Mustafa Bajraktar, pristaa reformi;

Dr. Izet aboti,doc.

Kada je zadavljen sutan Selim III, Mustafa Bajraktar je uao u Istambul i svrgnuo
sultana Mustafu IV i na prijesto doveo njegovog brata Mahmuda II;
Mahmud II je Mustafu Bajraktara postavio za velikog vezira, te je on ureivao
prilike u carstvu;
Sultan Mahmud II vaio je za obrazovanog sultana, sa brojnim evropskim
manirima. Bio je drugi sultan iz plejade reformatora. Bio je veoma obazriv prema
nastavku reformi;
Jenjieri su u pobunama u Istambulu ubili Mustafu Bajraktara, to je imalo uticaja
da sultan Mahmud II samostalnije i energinije preduzme brojne mjere;
Mahmud II je organizirao nove odrede nazvai ih sekbani-dedid. Ovim refomama
nisu bili zadovoljni oni ija su prava bila ugroena, prije svih istambulska ulema i
jenjieri;
U ovom periodu centralna vlast se naruavala u brojnim provincijama. Pobunili su
se brojni velikai poput Ali-pae od Janine, pae Buatlije Skadarskog,
Abdurahman-pae u Anadoliji, te Mehmed Alija u Egiptu;

Dr. Izet aboti,doc.

Pored toga, u Smederevskom sandaku od 1804. do


1815. aktualne su prva i druga srpska pobuna
ustanak, organizirane pod uticajem Rusije;
Sultan Mahmud II je na poetku svoje vladavine imao
brojna otvorena pitanja, kako ona vezana za sve ei
pritisak od susjednih drava, posebno Austrije i
Rusije, tako i ona koja su se odnosila na unutranje
probleme Carstva;
U takvim okolnostima sultan Mehmed II vodie
mudru politiku,koja je podrazumijevala provoenje
postepenih reformi, to e se dogoditi u narednom
periodu za vrijem vladavine ovog sultana;

Dr. Izet aboti, doc.

RUSIJA KRAJEM XVIII I


POETKOM XIX STOLJEA

Poslednjih godina vladavine Katarina II je razmiljala da lii prijestolja svoga


sina Pavla, te dovede na vlast unuka Aleksandra. No, Pavle I je ipak doao na
prijesto 1796. godine;
Po dolasku na vlast car Pavle I je smijenio sve one koji su opsluivali
njegovu majku. Sprijeio je raskalaenost na dvoru, meu vojnicima i
plemiima.
Smatrao se bojim namjesnikom, pa se 1797. godine proglasio poglavarem
Ruske pravoslavne crkve, a istovremeno je prihvatio da bude i veliki majstor
maltekog reda;
Pavle je uredio novi sistem u vojsci po uzoru na Prusku. Sve ustanove je
elio urediti kao u kasarni. Zatvorio je privatne tamparije, zabranio uvoz
knjiga, te putovanja Rusa preko granice. Sebe je smatrao samodrcem i
izvorom vlasti;

Dr.Izet aboti,doc.

Surovo je uguivao ustanke i bune, seljaci su bili potpuno obespravljeni iako


je ograniio rad seljaka na spahinijm posjedima na tri dana. Terorisao je
okolinu i slubenike. Bio je teak inovnicima, ministrima i cijelom ruskom
narodu;
U vanjskoj politici car Pavle je bio nestabilan. Takvu politiku vodio je prema
Francuskoj, Osmanskom carstvu, ali i drugim dravama;
Sa Francuzima se sukobio u Italiji poslavi vojsku sa komadantom
Suvorovim. Poraz austrijskih i ruskih snaga u Italiji doveo je do raskidanja
sporazuma sa Britanijom i Austrijom i pomirenja sa Napoleonom;
Pavle se zanosio osvajanjem Indije, te je tamo uputio jednu ekspediciju.
Britaniji je okrenuo lea.U Rusiji je sve vie bilo nezadovoljstva i sve se
vie govorilo o ludom caru.
U noi 22/23. marta 1801. godine u atentatu car Pavle I je ubijen. Na vlast je
doao njegov sin Aleksandar I. On je vladavinu zapoeo uklanjanjem
omraenih osoba i ukidanjem Pavlovih mjera:
Aleksandra I je zabranio oglase u novinama o prodaji seljaka i njihovih
porodica.

Dr. Izet aboti,doc.

Godine 1802. Aleksandar provodi iroke reforme, uvodi se set ministarstva, pa i


ministarstvo prosvjete, otvara univerzitete, a 1803. donosi Zakon o slobodnim
zemljoradnicima;
Car je oko sebe okupljao mlade i sposobne prijatelje, poput poljskog velikaa
Adama arkaskog, grofa Pavla Stroganova i druge koji su inili tajni odbor za
prureenje Rusije;
Aleksandar I je vodio aglofilsku politiku tj. izmirenje sa Engleskom. Rusija je bila
dijelom koalicija protiv Francuske i Napoleona. Ruska vojska zajedno sa
austrijskom teko je poraena kod Austerlica 1805.
Boi je i na strani Pruske u ratu sa Napoleonom, gdje su Prusi poraeni, a i ruska
vojska imala velike gubitke. Kasnije je pristao na mir u Tilzitu, kojim je prekinut
savez sa Britanijom i pristao na kontinentalnu blokadu protiv nje;
Na sastanku u Erfurtu 1808. godine pristao je na rat protiv Britanije.
Poslije mira u Tilzitu pokuao je uvesti reforme, koje je povjerio Mihailu
Mihailoviu Speranskom. Isti je elio da u Rusiji uvede predstavnika tijela kao
prvi korak ka ustavnosti;

Dr. Izet aboti,doc.

Speranski je pratio cara Aleksandra I na svim njegovim


putovanjima. Uradio je sistematizaciju zakona,
graanskom zakonu i dravnom ustavu;
Donio je Ustav koji se zasnivao na apsolutistikoj carevoj
vlasti. Dravna duma obnaala je zakonodavnu vlast.
Izvrnu vlast je ovbavljao komitet ministara. Rusija je bila
podijeljena na guberinije, srezove i sela.
Ove reforme nisu dale rezultata, te je Speranski
protjeran u Sibir.
Godine 1812. Rusiju je napao Napoleon. Taj pohod je bio
najznaajniji za konano slamanje Napoleona;
Car Aleksandar e od tada voditi prestinu ulogu u
Evropskoj politici. To e pokazati na Bekom kongresu.

Dr.aboti Izet

PRILIKE U EVROPI
NAKON BEKOG
KONGRESA I SVETA
ALIJANSA

Dr.Izet aboti,doc.

Sveta alijansa je nakon osnivanja imala snaan uticaj na vanjskopolitiki i


unutranji ivot Evrope. To je bila politika intervenistikog karaktera.
To je podrazumijevalo intervenciju u bilo kojoj dravi ukoliko bi dolo do
zbacivanja legitimnih reima;
Dva su vana problema od samog poetka podrivala sistem Svete alijanse:
Istono pitanjei pitanje panjolski kolonija u junoj Americi;
Aleksandrova kontradiktorna politika izmeu 1815.-1818. godine do
Ahenskog kongresa, dovodila je Svetu alijansu u tekoe;
Rusija je eljela imati trajno nereiv spor sa Osmanskim carstvom. Neke
od lanica Svete alijanse bile su spremne tajno podrati Osmansko carstvo;
Rusija je pomagala ustanak u Grkoj, dok su Britanija i Austrija pratile
postupke Osmanskog carstva, izbjegavajui sukobe sa Rusijom;
Na prostoru june Amerike odvijao se proces odcjepljenja panskih
kolonija, emu su se suprostavljale evropske drave, osim Britanije. Na taj
nain Britanija je zadala udarac Svetoj alijansi;

Dr. Izet aboti,doc.

Austrijski kancelar Meternih pokuavao je nametnuti svoju politiku


koja je bila usmjerena prema revolucionarnim snagama u Evropi;
O voenju evropske politike sazvan je kongres Svete alijanse u
Ahenu 1818. godine. Na kongresu pored velike etvorke
uestvovala je i Francuska;
Zakljuak kongresa bio je: prestanak okupacije Francuske. Na
Kongresu je dogovorena ravnotea snaga;
Na sastancima tokom 1819. i 1820. Meternih je teio suprostaviti se
revolucionarnim pobunama u Njemakoj. Ve 1819. poduzimaju se
protivrevolucionarne mjere na univerzitetima u Austriji i Pruskoj;
Na konferenciji u Karlovim Varima 1819. Pruska i Austrija su traile i
od drugih drava lanica njemake konfederacije da se ukljue u
uguivanje revolucije;
Takvim aktivnostima suprostavljao se Aleksandar I ime je
pogaeno naelo Svete alijanse. To je potvreno Zavrnim aktom
Beke konferencije od 15.maja 1820.

Dr.Izet aboti,doc.

Poetkom 1820. u paniji i Portugalu izbijaju pobune, pa je traena


intervencija Svete alijanse, emu se suprostavljao Meternih;
U julu 1820. dolo je do pobune u Napulju, pri emu je intervenisala
Austrija. Ta intervencija je dovela do neslaganja lanica Svete
alijanse.
Stoga se saziva kongres kako bi se utvrdili principi legitimiteta i
intervencije. Na kongresu u Ljubljai 1821. dogovoreno je pravo
intervencije;
Nakon ovog kongresa Sveta alijansa je svedena na tri drave:
Austriju,Rusiju i Prusku.Nakon toga Austrija je uspjeno
intervenisala na podruju dviju Sicilija i Pijemontu;
Kritina situacija je bila i na podruju Osmnskog carstva, gdje je
voena borba i sveti rat.U vjerske prilike na podruju Osmanskog
carstva umijeala se Austrija, o emu je obavijestila lanice Svete
alijanse;

Dr.Izet aboti,doc.

Aleksandar I je pripremao rat sa Osmanskim carstvom, no tome su se


suprostavile ostale lanice Svete alijanse 1822. godine;
Graanski rat u paniji koji je buktao, predstavljao je opasnost po
Evropu, a posebno po Francusku.
Na kongresu u Veroni 1822. godine donesena je odluka da se izvri
intervencija u paniji.Tome nije bila saglasna Britanija,
Francuska se prihvatila intervencije u paniji koja je uspjeno
zavrena u jesen 1823.godine.
Vei problem meu lanicama Svete alijanse bio je vezan za
intervenciju u Junoj Americi, pri pokuaju ocjepljenja panskih
kolonija;
Intervenciji lanica Svete alijanse odluno se na kongresu u Veroni
suprostavila Britanija. Tako da snage pripremljene za intervenciju su
morale odustati od intervencije;
Veliki spor meu lanicama Svete alijanse voen je oko Grkog
ustanka. Na kongresu u Veroni odlueno je da se Grci moraju pokoriti
Porti;

Dr. Izet aboti,doc.

Ruska dominacija u voenju evropske politike nije


odgovarala Britaniji, zbog ega je dolo do zaotravanja
odnosa izmeu ove dvije drave;
Svoju ulogu u Svetoj alijansi iskoristila je Austrija koja je
nametnula svoju politiku dominaciju njemakoj
konfederaciji, ali i sve se vie ukljuivala u evropske
kljune stvari;
Poslije kongresa u Veroni i neslaganja lanica oko
intervencije u Junoj Americi,dolo je do slabljenja
uticaja Svete alijanse;
Sve vie e biti zastupljeni samostalni interesi, gdje e
do sredine XIX stoljea dominirati ruska i austrijska
diplomatija;

PRVI KOLOKVIJ

Dr. Izet aboti,doc.

FRANCUSKA OD
1815. DO 1830.
GODINE

Dr. Izet aboti,doc.


Restauracija Burbona i povratak Luja XVIII na vlast imao je za cijenu
vraanje Francuske u granice od 1789. godine, plaanje odtete, te
izdravanje 150.000 okupacionih snaga na period od pet godina;
Reakcionarne snage (plemstvo i svetenstvo) su insistirali na povrat
izgubljenih privilegija, a posebno posjeda koji su preli u vlasnitvo
seljaka;
Pritisak na ostatke revolucionarnih snaga pa i ostalog stanovnitva
bio je veoma veliki.Taj pritisak je bio i od okupacionih snaga. U zemlji
je bjesnio bijeli teror.
Vojni prijeki sudovi izrekli su vie od 10.000 politikih presuda;
Uprkos bijelom teroru i surovom obraunavanju s republikancima i
bonoparticima Luj XVIII nije imao snage da vrati predrevolucionarni
sistem;
Luj XVIII se pridravao relativno umjerene politike. Reakcionarne
snage na elu sa njegovim bratom Karlom, grofom od Artoisa
zahtijevali su uspostavu kraljeva apsolutizma i feudalnih privilegija;

Dr. Izet aboti,doc.

Luj XVIII je sauvao ustav iz 1814. godine. Po ustavu Gornji dom je


imenovao kralja, a za Donji dom od 33 miliona stanovnitva pravo
izbora imalo je 94.000 najbogatijih zemljoposjednika i kapitalista;
U vremenu restauracije u Francuskoj su egzistirale tri politike
struje:ultrarojalisti (krajnji monarhisti),konstitucionalni rojalisti (krupni
zemljoposjednici,industrijalci), liberali (trgovako-industrijska
buroazija);
Po tom Ustavu Skuptina je sastavljena od krajnjih reakcionaramonarhista, tako da je sam Luj XVIII istu nazivao besprimjernom
skuptinom;
Besprimjerna skuptina je vrila pritisak da se plemiima vrati
oduzeta zemlja. Sve vie je bio pritisak, to je plailo Luja XVIII, pa
je raspustio besprimjernu skuptinu 1816. godine;
Nova skuptina je bila znatno umjerenija, to je stvorilo povoljnije
uslove za razvoj privrede u Francuskoj;

Dr. Izet aboti,doc.

U vremenu restauracije, kapitalizam je postigao znaajan uspjeh.


Francuska je ostala agrarna zemlja sa oko 80% seoskog
stanovnitva.
Pokoravajui se volji krupnih zemljoposjednika Vlada je agrarno
pitanje stavila na prvo mjesto. Godine 1819. donesen je Zakon o
visokoj carini za uvezenu penicu;
Dolazi do udvostruenja proizvodnje svilenih i vunenih izraevina.
Krupna manska proizvodnja takoe doivljava uspon.
Manifakturno-kuna proizvodnja jo uvijek dominira u odnosu na
centraliziranu manifakturno-fabriku proizvodnju;
Poloaj radnika u fabrikama bio je izuzetno teak. Radnik je bio
obespravljen radnikim i politikim bespravljem.
Pojava utopijskog socijalizma (Sen-Simon i arl Furije). Sen Simon
u enevskim pismimasvi ljudi treba da rade. Politika vladavina
nad ljudima mora da se pretvori u upravljanje stvarima,rukovoenje
procesima proizvodnje.

Dr. Izet aboti,doc.

arl Furije je odbacivao revolucionarni karakter borbe, zagovarao je


promjene idjama osvijeenih milionera, to je imalo utopijski
karakter;
Znaajnu ulogu u politikom ivotu Francuske imao je ministar
Taljeran (1814/1815.) i Rielje (1815/1818.).
Rieljeova vlada je donijela niz liberalnih zakona koji su ili na ruku
buroaskim krugovima, a ultrarojalisti su s negodovanjem prihvatili
iste;
U ovim godinama bilo je vie prevrata, ali i reakcionarnog
djelovanja. Poseban znaaj imae Vilelijeva vlada (1821.-1828.);
Period od 1822.-1823. obiljeen je itavim nizom revolucionarnih
istupanja, koji su se podudarali sa jaanjem revolucionarnog
pokreta u nekim evropskim dravama;
U Francuskoj su se obrazovala tajna revolucionarna karbonatska
udruenja.Karbonarima je uspjelo da u mnogim gradovima pridobiju
oficire i podoficire. Isti su pripremili plan ustanka.

Dr. Izet aboti,doc.

Pripremani ustanak karbonara nije uspio. Vlada se nakon toga surovo


obraunala sa voama ustanka;
Poslije smrti Luja XVIII za kralja dolazi Karlo X (1824.-1830.). Novi kralj je
bio pravi reakcionar. Oko njega su se okupili najreakcionarni elementi
plemstva i svetenstva;
Kako bi potpuno ovladali zemljom 1825. godine donosen je Zakon o isplati
odtete bivim emigrantima.
Zakon o milijardi emigranata izazvao je ogromno negodovanje u narodnim
masama. Dodatno nezadovoljstvo izazvao je Zakon o krai crkvenih stvari.
Povratak jezuita 1814. godine dodatno je radikalizovao situaciju u zemlji. To je
doprinijelo da svetenstvo zauzme uticajan poloaj;
Nezadovoljstvo jezuitima iskazivao je narod. Tako su bataljoni narodne garde
na smotri 1827. priredili demostracije. Nakon toga, narodna garda je bila
rasputena;
Na izborima 1827. godine pobijedili su liberali, to je obiljeeno ulinim
protestima u Parizu. Nakon toga, Karlo X je otpustio Vilelija i doveo na elu
vlade umjerenijeg rojalistu Martinjaka;

Dr. Izet aboti,doc.

Martinjakova vlada je brzo smijenjena i na elo nove vlade dolazi knez


Polinjak, kraljev ljubimac. Ova vlada je bila najreakcionarnija od svih
vlada;
Dolazak Polinjaka na elu vlade izazvao je ogromne proteste irom
Francuske i traeno je ostupanje vlade, to je ista odbila, ali je kasnije
prihvatila uz raspisivanje izbora;
Vlada je na izborima 1830. godine pretrpjela poraz, pa se odluila na
donoenje nasilnih mjera.
-26. jula 1830. novoizabrani dom je rasputen, izborni sistem
promijenjen, trgovako-industrijska buroazija liena prava, donesen
zakon o tampi i niz drugih propisa;
Donesene mjere od 26. jula dovele su do protesta u Pariza. Iskazano je
negodovanje protiv kraljevih ukaza, a industrijska buroazija je zatvorila
fabrike;
-U Parizu su 27.jula 1830. poele su uline demostracije, sa puno
barikada. Radnici zajedno sa studentima i sitnom buroazijom stupili su u

Dr. Izet aboti,doc.

Tri dana su trajale borbe revolucionarnih snaga. Posebno estoke su se borbe


vodile u predgrau Sent-Antonija. Kraljeva vojska je bila primorana da
napusti Pariz;
Vlast je prela u ruke privremene vlade na elu sa bankarom Lifetom i
generalom Lafajetom. Dana 2. avgusta 1830, kralj se morao odrei prestolja;
Liberali koji su bili na elu julske revolucije 1830. su na prijesto doveli
vojvodu od Orleana Luja Filipa, koji je 7. avgusta 1830. godine postavljen za
francuskog kralja;
Dolaskom na vlast kralj je proirio prava Doma poslanika, imovinski cenzus
za birae je bio smanjen, dravni aparat je bio oien od plemiareakcionara, zavedena mjesna i lokalna samouprava, uspostavljena nova garda
i prava katolikog svetenstva ograniena;
Julska revolucija je imala progresivni karakter, sprijeila je reakcionarne
plamiko-svetenske snage da uspostave apsolutistiki sistem u Francuskoj.
Ova revolucija je zbacila dinastiju Burbona sa vlasti koja je nasilno vraena
na prijesto Francuske 1814.godine nakon sloma Napoleona;

Dr. Izet aboti,doc.

FRANCUSKA U
VRIJEME JULSKE
MONARHIJE
(1830.-1848.)

Dr. Izet aboti,doc.

U julskoj revoluciji 1830. godine plemstvo u Francuskoj je doivjelo


poraz. Na vlast je dola najkrupnija buroazija-industrijalci i
finasijeri;
Na elu Francuske doao je Luj Filip-predstavnik krupne buroazije.
Sa Julskom monarhijom poinje snaniji razvoj kapitalizma u
Francuskoj;
Industrija je dobila na zamahu, povean je desetorostruko broj
parnih maina. Veliki kapital je invenstiran u trgovakim i
industrijskim preduzeima;
Banke su dobile na snazi. Akumulacija novaca je poveana, to je
davalo posticaja razvoju industrije i ukupne privrede Francuske;
U vrijeme julske monarhije gornji sloj buroazije je znatno ojaao
(bankari, vlasnici eljeznica, rudnika i krupnih preduzea);
Jaanjem, buroazija je iskazivala sve vee zahtjeve.Traila je
smanjenje izbornog cenzusa i poveanje broja biraa. Tome su
suprostavljali ministri u vladi Luja Filipa (Gizo).

Dr. Izet aboti,doc.

Razvitkom kapitalizma pogorao se poloaj radnika i seljaka. Seljaki


posjedi daljom podjelom su se smanjivali;
Industrijska preduzea nisu mogla da prime viak seoskog snanovnitva.
Uslovi radnika bili su veoma teki. Trajanje radnog dana iznosilo je 13-15
sati. Radnici i njihove porodice ivjele su u nenormalnim uslovima, to je
dovodilo do brojnih deformiteta djece;
U najveim industrijskim centrima u Parizu, Lionu i Marseju
preovladavala je runa tehnika.U Lionu, gradu svile u uasnoj bijedu
ivjelo je 30.000 tkalaca.
U 1831. godine gladni radnici zahtijevali su da im se nadnice poveaju, to
su vlasnici odbili, to je dovelo do ustanka. Na istaknutim parolama pisalo
jeivjeti radei ili umrijeti borei se.
Nakon trodnevne borbe pobunjeni radnici su osvojili grad i istjerali iz
njega vladinu vojsku. No oni nisu znali iskoristiti svoju pobjedu.Iz Pariza
na radnike je poslata velika vojska, koja je nakon 10 dana zauzela Lion.

Dr.Izet aboti,doc.

Lionski ustanak ostavio je znaajnog traga ne samo u Francuskoj,


ve i u drugim dravama. Nakon pola godine (1832.) izbio je u
Parizu ustanak Drutva za prava ovjeka i graanina;
U Lionu 1834. godine izbio je novi radniki ustanak. Ustanici su
objavili proklamaciju Stvar, za koju se borimo, stvar je itavog
ovjeanstva.
Ovaj ustanak se proirio i na druga mjesta u Francuskoj, naroito je
snaan ustanak bio u Parizu. Isti je vojska u krvi uguila po naredbi
generala Bioa;
Sredinom 1835. godine izvren je atentat na Luja Filipa, nakon ega
je pojaana represalija prema republikancima. Doneseni su zakoni
protiv tampe;
U periodu Julske monarhije izgraen je novi ustav. Ovaj ustav Luj
Filip je primio od naroda. Izborni cenzus je smanjen, to je dovelo
do poveanja broja glasaa.

Dr.Izet aboti,doc.

U svojoj vanjskoj politici Luj Filip je provodio politiku stalnih


ustupaka Engleskoj i Rusiji. Pristao je na snienje carina, to je
omoguilo uvoz engleske robe;
Luj Filip se bojao rata. Zagovarao je rat daleko od granica
Francuske. Ratovao je u Aliru koji je konano osvojen 1847.
godine;
Francuska aristokratija se nije mirila sa gubljenjem vlasti, pa su
osnovali stranku legitimista sa ciljem dovoenja na vlast
Burbone.Pravili su brojne zavjere u Vendeji i drugim mjestima, ali
bez uspjeha;
Uporedno sa legitimistima, djelovali su i bonapartovci. Luj
Bonoparta je 1836. godine pokuao zbaciti vlast julske monarhije ali
bez uspjeha;
Pod postrekom Ogista Blankia 1839. godine dignut je ustanak u
Parizu, ali bez posebnog uspjeha;

U ovom periodu dolo je do znaajnog razvoja kulture, a posebno


knjievnosti.Romantizam zamjenjuje realizam, koji opisuje
objektivnije ivot ljudi i buroaskog drutva;
Najvei predstavnik realizma bio je Balzak. Njegovo najpoznatije
djelo je Ljudska komedija. U ovom vremenu u Francuskoj borave i
drugi knjievnici (Njemac Hajne);
Posebno veliki uticaj na francusko drutvo imao je Gizo, koji je bio
na elu Vlade od 1840. do 1848.
Njegov dolazak na elu Vlade znaio je naglo skretanje u desno.
Bio je odluan protivnik liberanih reformi. Njegovom uspjehu
doprinijeo je raspad liberalno-buroaske opozicije.
Gizova vlada je vodila slabanu spoljnu politiku. Odobrila je
uguivanje ustanka u Krakovu i prisjedinjenje ovog grada Austriji. I
druge aktivnosti Gizove vlade na spoljnom planu bile su slabe.
Aktivnosti i djelovanje ove vlade doprinijee ustanku (revoluciji) u
Francuskoj 1848. godine. to e dovesti do pada Luja Filipa.

Dr.Izet aboti,doc.

VELIKA BRITANIJA
U VREMENU OD
1815. DO 1848.
GODINE

Nakon 1815. u britanskoj industriji je nastupila kriza. Vojne nabavke


su znatno smanjene, a kupovna mo je oslabljena velikim ratnim
porezima;
Poloaj naroda oslabljen je donoenjem Zakona o itu,kojim je
zabranjen uvoz itarica iz drugih evropskih drava. Na taj nain
odrale su se velike cijene ita;
U periodu krize 1816. godine dolazi do trajkova i mitinga, kojima
se zahtijevalo ope izborno pravo;
Vlada je provodila otre mjere, zabranila je zborove, novine, te
ograniila druge slobode graana;
Kriza se 1819. godine pogorala. Na Petrovu polju kod Manestera
se sakupilo 60.000 ljudi, meu kojima je bilo najvie radnika.
Na radnike je Vlada poslala husare, koji su posjekli nekoliko ljudi, a
nekoliko ranili. Kako bi se uguili pokreti, Vlada je donijela Zakon
kojima je bila unitena sloboda rijei, zborova i tampe;

Dvadesetih godina 19. stoljea u Engleskoj je mainska proizvodnja


apsolutno pobijedila. Broj tkalaca na mehanikim razbojima se znatno
poveao;
Od 30-ih godina evidentna je brza izgradnja eljeznica. Dolo je do
jaanja trgovine. Engleski brodovi su krstarili morima cijeloga svijeta;
Razvitkom industrije, dolo je do velikih pokreta stanovnitva prema
sjeveru i zapadu. Isto je naselilo Manester, Birmingem i druge industrijske
centre;
Najbrojnija klasa postali su radnici, a najmonija buroazija. Razvojem
industrije povean je izvoz britanske robe u kolonijama i drugim
dravama;
U Indiji su Britanci prodrli duboko u unutranjost i doli su do granica
Kine, tako da su svoju trgovinsku mo pokazali i u ovoj zemlji;
Svoj kolonijalni interes Britanija e pokazati i na drugim prostorima Azije,
Afrike i Sjeverne Amerike. To e doprinijeti daljem ekonomskom jaanju
drave;

Razvitkom industrije poloaj radnika nije poboljan.Radnici su radili od


16-18 sati. Radili su i ivjeli veoma bijednim uasnim uslovima;
U tvornicima su sve vie radili ene i djeca. Njihova eksploatacija bila je
nehumana. Veoma esto je dolazilo do nezadovoljstva i obustave rada zbog
nepodnoljivih uslova;
Razvoj industrije u Britaniji je znatno ojaao krupnu buroaziju. No, zbog
zastarjelog izbornog sistema oni nisu imali politiku vlast;
Donji dom je bio u rukama zemljoposjednika. Novi industrijski gradovi
nisu imali svoje predstavnike u vlasti. U isto vrijeme mala mjesta su imala
poslanike u parlamentu;
Zbog postojanja tzv. trulih mjesta, buroazija je traila reformu izbornog
sistema. To su podravali i radnici. Pod uticajem Julske revolucije u
Francuskoj 1832. godine engleski parlament je proveo reformu;
Ovom reformom veina trulih mjesta bila je ukinuta, a krupni
industrijski centri dobili su pravo da daju poslanike. Od ove reforme koristi
je imala krupna buroazija;

Nakon parlamentarne reforme u Britaniji 1832. godine status radnika nije


popravljen. Donesen je zakon o domovima za nezaposlene radnike;
Buroazija je bila zadovoljna reformom iz 1832.godine, dok su radnici
nastavili svoju borbu za prava;
U svojim zahtjevima oni su otili protiv buroazije.U 1835. godini u
Engleskoj je zapoeo masovni radniki pokret sa zahtjevom za izbornu
reformu;
Godine 1836. izbila je trgovako-industrijska kriza, koja je izbacila na
ulice hiljade radnika. Tada je u Londonu stvoreno Udruenje
radnika,radi borbe za ope pravo glasa;
To udruenje je 1837. izradilo narodnu povelju (arter) i predalo je
parlamentu. Ovaj pokret nazvan je artistiki pokret;
U povelji je bilo est zahtjeva:1. direktno biranje predstavnika i podjela
Engleske na 200 okruga, 2) izbori za parlament svake godine, 3)ope pravo
glasa, 4)ukidanje imovinskog cenzusa, 5) tajno glasanje, 6) plaa
poslanicima i redovan saziv parlamenta;

Jo dok se izraivala povelja meu artistima su se pojavili


nesporazumi.Londonsko Udruenje radnika sa stolarom Lovetom
na elu su smatrali da za usvajanje povolje treba raditi sa
buroazijom;
Oni su bili protiv bilo kakvih revolucionarnih stremljenja, i zagovarali
su usvajanje povelje mirnim putem. Ove snage nazivale su se
stranka moralne snage;
Nasuprot njima bile su pristae fizike snage, na ijem elu je bio
advokat OConor,koji je imao veliki ugled. On je zagovarao kada se
iscrpe sva sredstva,oruani ustanak;
Kasnije je OConor osnovao agrarno drutvo, koje je imalo zadatak
kupovanja dionica zemlje, kako bi se radnici vratili na zemlju.
U meusobnoj borbi artista dolo je do formiranja revolucionarnog
krila, iji je predstavnik bio Gornej. On je bio za konfiskaciju sve
zemlje i njezino pretvaranje u dravnu svojinu. On je zahtijevao
osmosatni radni dan,te zabranu rada maloljetnicima;

Dr. Izet aboti,doc

U Londonu se 1838. godine sastao artistiki kongres. Kako se policija


spremala da ga rastjera, kongres je preao u Birmingem. On je izradio i
predao peticiju parlamentu;
Za vrijeme diskusije o nainu borbe dolo je do rascjepa na kongresu.
Pristae moralne snage bile su protiv trajkova, ako parlament odbaci
peticiju;
Policija je izazvala krvave sukobe sa radnicima-artistima u
Birmingenu.Parlament, ohrabren rascjepom u redovima artista i krvavim
pohodom policije odbio je peticiju za usvajanje povelje;
Oko 450 najuglednijih predstavnika artistikog pokreta bilo je uhapeno.
Pristalice moralne snage su odustale od artistikog pokreta;
U ljeto 1840. u Manesteru je odrana konferencija artista, gdje je
dogovoreno ujedinjenje u stranaku organizaciju.
Godine 1842. kongres je doivio period svog najveeg poleta. Tada je
sastavljena druga njegova peticija u kojoj su se isticali ekonomski zahtjevi;

Dr. Izet aboti,doc.

U peticiji se govorilo o stranoj bijedi od koje umiru hiljade ljudi,


trailo se smanjenje radnog dana, ukidanje zakona o siromanim,
zatvaranje domova za radnike;
U maju 1842. godine za vrijeme zaotravanja krize bila je podnijeta
parlamentu nova peticija, na kojoj je bilo preko tri miliona potpisa;
Parlament je odbio i ovu peticiju. Kako bi pomogli peticiju,
manesterski radnici i izvrni komitet stranke, objavili su generalni
trajk.
Poela su nova hapenja i suenja protiv organizatora trajka.
Buroazija koja je bila uz pokret 1842. godine naputa artiste;
Poslednji veliki pokret artista bio je 1848. godine, kada se u
Londonu sastao artistiki pokret. OConor je planirao proglasiti
buroasko-demokratsku republiku.
U aprilu 1848. godine bile su zakazane ogromne demostracije radi
podrke peticije. U Londonu je Vlada dovela veliku vojsku,pored
redovne vojske naoruala je 50.000 dobrovoljaca.

Dr.Izet aboti,doc.

Demostracije su bile odloene. artisti su po trei put


predali peticiju, ali je parlament odbio.U ovom periodu
uticaj na rad artista imao je Karl Marks.
artisti su i pored neuspjeha ostvarili odreene
rezultate.Izboren je desetosatni radni dan za djecu i
ene. Buroazija je borbu artista iskoristila za ukidanje
zakona o ita;
Glavni razlog neuspjeha artista jeste meusono
nejedinstvo, te slabo rukovodstvo pokreta podlono
raznim manipulacijama od strane buroazije.
Dalje aktivnosti artista (nakon 1848.) su zamrle, a time
je i radniki pokret u Britaniji znaajno stagnirao;

Dr. Izet aboti,doc.

RUSIJA U PRVOJ
POLOVINI XIX
STOLJEA

Dr. Izet aboti, doc.

Rusija je za vrijeme vladavine cara Aleksandra I doivjela u Evropi


politiki uspon, posebno nakon Bekog kongresa 1814/1815.
Car Aleksandar I se mijeao u sve vanije probleme evropskog
drutva. Bio je na elu Svete alijanse. Zagovarao je politiku ruske
dominacije, vojne i politike;
Suprostavljao se prodoru i uticaju Britanije na istok. Preko Svete
alijanse mijeao se u uguivanje ustanka u Napuljskoj kraljevini,
panjolskoj i Portugalu.
Na prostoru Balkana kontrolisao je Istono pitanje, postiui pobune
Srba 1805/1813, i 1815. godine, te Grki ustanak.
Ulazi u zonu interesa Britanije na prostoru jugoistone i istone
Azije.
Poslije progonstva Speranskog, povjerenje u provoenju reformi
daje grofu Arakijevom, koji je doprinio carevom konzervizmu i
apsolutizmu. Njegov posao bio je stvaranje vojnih naseobina na
granicama Rusije;

Dr. Izet aboti,doc.

U ovom periodu dolazi do razvoja kulture u Rusiji, poseban uspon je


vidljiv u oblasti knjievnosti i poezije;
Bilo je to vrijeme Pukina, dobrog znalca ruskog jezika, majstora forme i
stila. Pored Pukina isticali su se Ljermontov i Dostojevski;
Car Aleksandar I nije bio omiljen kod naroda pred kraj vladavine. U
trenutku njegove smrti 1825. godine, vladale su pobune i neredi. U takvim
uslovima na prijesto je stupio njegov sin car Nikola I.
Nikola I e vladati od 1825. do 1856. godine. Vladavina mu zapoinje
uguivanjem pobune oficira dekambrista 1825. godine;
Vodio je izazivaku politiku prijetnje i mijeanja u unutarnje poslove
drugih drava, ime je stekao nadimak andarm Evrope. Bio je
oboavatelj pruske vojske i discipline i protivnik engleskih politikih
sloboda;
Bio je oenjen kerkom pruskog kralja. Bio je skromnog obrazovanja, ali
ohol i surove despotske udi. Nije trpio kritiku i opoziciju. Na njega je
tokom cijelog ivota imala uticaja pobuna dekambrista.

Bio je utopista, nastojao je da uvrsti drutveni poredak koji se razarao i to


reformama koje nisu davale rezultate;
Uplitao se u sve poslove, presude sudova, voenje privrede, obrazovanje,
zdravstvo, vrlo esto neuko i tetno;
Njegova strategija je bila da odri vlast tamo gdje postoji, a da se brani tamo gdje
opada. Uspostavio je jaku kontrolu nad pravoslavnom crkvom;
Vratio je Speranskog iz prognanstva i naredio mu da prikupi sve zakone (25
svezaka) od 1649-1825. Otvario je nove univerzitete, to je dovelo do razvoja
kulture i knjievnosti (Dostojevski, Surgenjev, Gogolj i dr).
Nastavio je da se mijea u Grkom ustanku. Bio je optereen Istonim pitanjem, te
je zagovarao podjelu Osmanskog crstva sa Britanijom i Austrijom;
Plaei se od irenja revolucije 1848. godine pomogao je Austriji u uguivanju
revolucije 1848. godine u Maarskoj, plaei se da se ista ne proiri na Rusiju;
Pokrenuo je Krimski rat (1853-1856.), a razlog je bio bezazlen:odbijanje sultana da
mu priznu pravo zatite pravoslavnog ivlja u Osmansko carstvu;

Dr. Izet aboti,doc.

OSMANSKO
CARSTVO U
PRVOJ POLOVINI
XIX STOLJEA

Mahmud II je pruzeo vlast 1808. godine i bio je drugi sultan iz plejade sultana
reformatora. U prvom periodu vladavine oprezno je provodio reforme,to e
smjelije raditi nakon smrti velikog vezira Mustafe pae Bajraktara;
Iako je uspio uspostaviti i umiriti vlast u provincijama je nailazio na brojne
probleme;
Pobunili su se mnogi velikai, poput Ali-pae od Janine, pae Buatlije u sjev.
Albaniji, Karaman-oglua, apan-oglua i Kadi Abdurahman-pae u Anadoliji.
Posebno mu je velike probleme stvarao Muhamed Ali u Egiptu, koji se nikada
nije pokorio sultanu. U Egiptu je izvrio reforme, nasuprot protivljenju
Mameluka i Engleza;
Za vrijeme Mahmuda II dolo je do kidanja rumelijskih teritorija. Veliki problem
mu je predstavljao Grki ustanak (1821-1828.), koji su u poetku pomagali Rusi,
a potom Britanci i Francuzi;
Ukinuo je reformu janjiara (1826). U ratu protiv Muhameda Alija (1832)
zatraio je i dobio pomo od Rusa, sa kojima je vodio rat 1827-1828., nakon
ega je sklopio Jedrenski mir(1829.) kojim je morao priznati nezavisnost Grke;

U diplomatskoj historiji poloaj Osmanskog carstva u XIX potpuno zavisi od


ruskog uticaja, iji je interes bio ovladati Bosforom i Dardanelima;
Takvim nakanama su se suprostavljale Britanija i Francuska, to je zavrilo mirom
u Unkjar Iskelesiju 1833.
Tim mirom Rusija je priznata kao zemlja zatitnica Osmanskog carstva. U isto
vrijeme Osmansko carstvo je vodilo rat protiv egipatskog valije Muhamed Alija;
Na strani Osmanskog carstva bili su Britanija, Pruska, Austrija i Rusija, a na strani
Mehmed Alija Francuska. Rat je usavren mirom u Londonu 1840. godine;
Rusija i Austrija su pretendirali na teritorije Osmanskog carstva, to potvruju
brojni sastanci i dogovori. Osmansko carstvo je nazvano Bolesnikom na Bosforu;
Nakon ukidanja jeniara, sultan Mahmud II je proveo i druge reforme. Najvanija
je ona iz 1834. godine koja se odnosila na ukidanje timarskog sistema;
Sultan je naredio da se desetina sa bivih timara, zijameta i hasova prikuplja u
dravni erar. Iste godine ukinute su kapetanije u Bosanskom ejaletu. Tada je
carstvo bilo podijeljeno na 33 ejaleta.

Navedene reforme nisu davale rezultate. Stalni nasrtaji spolja, te


brojni unutranji problemi slabili su carstvo;
Provincije (ejaleti) su se sve vie osamsostaljivale, to je bio rezultat
politikih prilika u okruenju i njihovog uticaja na prilike u
Osmanskom carstvu;
Ovdje se misli na nacionalne pokrete, koji su bili prisutni u
Osmanskom carstvu u: Grkoj, Srbiji, Egiptu, Albaniji, Anadoliji,
Bosni i drugim provincijama.
Evropske sile su zbog sopstvenih interesa vrile sve vie pritisak na
Osmansko carstvo, s ciljem obezbjeenja povoljnije pozicije za
konano rjeavanje Istonog pitanja;
Stoga e Osmansko carstvo biti primorano donositi nove mjere,
odnosno ui u nove reforme 1839. poznate kao Tanzimat;

Dr. Izet aboti,doc.

REVOLUCIJE U
EVROPI
1848.GODINE

Dr.Izet aboti,doc.

REVOLUCIJA U FRANCUSKOJ 1848.

Neposredan povod za revoluciju u Francuskoj bila je trgovinsko-industrijska i


finasijska kriza 1847. godine, kojoj su predhodile nerodice 1845. i 1846. godine i
poskupljenje ita;
Zbog gladi su se podigle pobune irom Francuske (Bizansu), gdje je intervenisala
vojska.
Nekoliko pobunjenika je ubijeno, nekoliko osueno na doivotnu robiju, a nekoliko
osueno na prisilni rad.To je dovelo do negodovanja u zemlji;
Vlada se suprostavljala parlametarnoj reformi, pa je liberalna opozicija nakon
poraza u oba doma otpoela izbornu reformu van parlamenta;
Kao nain djelovanja liberalne opozicije primjenjivano je organiziranje banketa.
Sve opa kriza koja se prenijela iz Engleske dobila je oe evropski karkter. U
Francuskoj je opa vrijednost industrijskog rasta znatno pala, to je dovelo do
poveanja nezaposlenosti;
Kralj Luj Filip je bio protiv organizacije banketa, pa je zabranio banket u jednom
okrugu Pariza.Opozicija je navedeni banket odloila za 22.2.1848. godine.

Vlada je zabranila i bankete i demostracije, te je prijetila vojskom;


Na dan 22.2.1848. narodne mase su izale na ulice Pariza sa parolama
ivjela reforma! Dolje Gizo!;
Sledeeg dana narodni protesti su bili snaniji i traili su zbacivanje vlade,
pa je kralj bio primoran da otpusti Gizoa;
To je izazvalo oduevljenje, ali ne i prekid demostracija.Dan kasnije broj
barikada se znatno poveao.Zauzeta je kasarna i strateke take u gradu.
Pokret zapoet u borbi za reformu prerastao je u borbu za republiku.Kralj
se odrekao prestolja u korist svog starijeg unuka grofa od Pariza. Ubrzo je
kralj napustio Pariz;
Liberali su bili za ouvanje monarhije, meutim tome su se suprostavljali
borci sa barikada, pa je obrazovana privremena vlada;
Znaajnu ulogu u revoluciji imali su listovi Nacional i Reforma.
Privremena vlada je ostala na vlast od 24.2do. 4.5. 1848. godine.To je
izazvalo oduevljenje kod naroda.No neslaganja unutar Vlade evidentna su
bila od samog poetka izmeu liberala i radnikih predstavnika.

Glavnu ulogu u Vladi imao je Lamartin. Radnici su zahtijevali od Vlade da se


donese dekret o pravu na rad;
Kao kompromis formirana je Vladina komisija za radnika pitanja, koja se
smjestila u Luksemburkom dvorcu i zasijedala je pod vodstvom Luja Blana i
Albera;
Vlada je vjetim manevrima i nefunkcionalnim mjerama, pokuala da umrtvi
revolucionarni duh radnika,
Formirano je na desetune revolucionarnih klubova,ije djelovanje nije davalo
rezultata, ve je posluilo Vladi da se pripremi za obraun sa radnikim masama;
Privremena vlada je obrazovala narodnu gardu, a istovremeno je donijela dekret
o osnivanju nacionalnih radionica;
Privremena vlada je donijela i dekret o tedionicama, te novim porezima.
Spoljnu politiku je vodila veoma oprezno. A ruski car Nilola I je razmiljao o
novoj intervenciji u Francuskoj;
Odnosi u samoj Vladi e se zaotriti uoi izbora za narodnu skuptinu.U aprilu
se na Marsovom polju okupilo sto hiljada radnika, koje je doekalo stotine
hiljada vojnika nacionalne garde

Na izborima od 23.aprila 1848. radnici su pretrpjeli teak poraz,pobijedila je


krupna buroazija, to je dovelo do novih protesta i sukoba;
Nezadovoljstvo radnika je stalno raslo, pa su se 15.maja probili u dvoranu gdje je
zasijedala Ustavotvorna skuptina, koja je na trenutak rasputena;
Naoruani bataljoni su rastjerali revolucionu masu, pa je Ustavotvorna skuptina
nastavila rad, to se moe okarakterisati porazom revolucionarnih snaga;
Ovaj poraz Vlada je iskoristila kako bi ukinula klubove, ranije donesene mjere i
dekrete, te pohapsila revolucionarne voe;
Posebnu panju Vlada je posvetila ukidanju nacionalnih radionica. Svi neoenjeni
mukarci od 18-25.godina u junu su regrutovani u armiju, dok su ostali upueni na
radove u unutranjosti;
To je dovelo do velikog nezadovoljstva radnika i demostracija u Parizu. Na
barikadama je bilo oko 45.000 radnika koji su se borili protiv naoruane armije.
Zbog snage ustanka vlast je predata 24.juna generalu Kavenjaku, koji je stavio u
dejstvo teku artiljeriju,te teko porazio ustanike;
Nakon uguivanja ustanka Kavenjak se svirepo obraunao sa ustanicima provodei
bijeli teror. Strijeljano je na hiljade radnika, nekoliko desetina je pohapeno i
pobacano u tamnicu, gdje se provodio nevien teror;

Jedna od prvih mjera koje je poduzela Ustavotvorna skuptina


poslije julskog pokolja bilo je rasputanje nacionalnih radionica u
Parizu i unutranjosti;
Kavenjak je dobio poloaj poglavara izvrne vlasti. Provodio je
represivne mjere, zabranjena je tampa, uveden vei porez i dr.
4. novembra1848.godine usvojen je novi ustav, kojim je Francuska
proglaena za demokratsku, jedinstvenu i nedeljivu
republiku,zasnovanu na principima slobode,jednakosti i bratstva;
Ustavom je zakonodavna vlast preputena jednom domu, a izvrna
vlast je data predsjedniku republike sa veoma velikim ovlatenjima;
10.decembra 1848. odrani su predsjedniki izbori na kojima je
uee uzeo Luj Napoleon Bonoparta, general Kavenjak, kao jo
dojica kandidata. Ubjedljivo je pobijedio Luj Napoleon, zahvaljujui
glasovima seljaka i gradske sitne buroazije;
Prvi korak Luja Napoleona je bio formiranje Vlade, na ije je elo
stavljen monarhist Odilon Baro;

U maju 1849.godine odrani su izbori za Zakonodavnu skuptinu, pri emu su


umjerene republikanci pretrpjeli potpun poraz;
Zakonodavna skuptina je svoj rad zapoela sukobima izmeu reakcionarne veine
i demokratske manjine oko Francuske vojne intervencije u Rimskoj Republici;
Luj Napoleon je ovom intervencijom elio dobiti naklonost katolikog svetenstva;
Poto su pretrpjeli poraz u parlamentu demokrati su pokrenuli proteste, koje je
vojska odluno i surovo uguila, te su otpoele nove vladine represalije protiv
demokrata;
Reakcionarna politika predsjednika i Zakonodavne skuptine izazvala je sve vee
nezadovoljstvo masa;
Od samog izbora Luja Nopoleona i Zakonodavne skuptine. Luj je teio uspostaviti
monarhiju i postati carem.Tom njegovom cilju stajali su republikanci i monarhisti.
No unutarmonarhistikih frakcija (burbonista i orleanista) postojali su razdori.
Bonoparisti nisu birali sredstva kako bi ostvarili politiku prevlast.
2.decembra 1851. godine Luj Bonoparta je izvrio dravni udar.Raspustio je
Zakonodavnu skuptinu, slomio otpor republikanaca u Parizu, a nakon toga
zaveden je nevien teror;

REVOLUCIJA 1848. U NJEMAKOJ

Poetkom 1848. revolucionarna vrenja prenesena su u Njemaku. Glavni cilj istih


bilo je ujedinjenje Njemake;
U ekonomskom pogledu Njemaka je zaostajala za razvijenim evropskim
dravama.Ekonomska kriza krajem 1847.dodatno je uslonila situaciju u
Njemakoj;
Dolo je do nemira u Saksoniji, Beu, Berlinu. Stanje u itavoj Njemakoj bilo je
veoma teko;
Posebna ekonomska kriza bila je u Pruskoj, to je natjeralo pruskog kralja
FridrihaViljhema IV da sazove ujedinjeni landtag,to je dovelo do uznemirenosti
opozicije;
Ujedinjeni landtag i ujedinjena komisija odbili su vladin prijedlog za zajam.Kralj je
odbio novi ustav. Na prilike u Njemakoj uticala je revolucija u Francuskoj.
Prvi je ustao Baden,koji je traio da se sazove optenjemaki parlament.Iz Badena
se pokrte proirio na Vitenberg, a 2 marta revolucija se proirila u Bavarskoj.
U isto vrijeme Njemaku je zahvatio talas seljakih pokreta (u Badenu,
Vitenbergu,Hesenu,Bavarskoj i dr.).

Centrom revolucionarnih zbivanja ubrzo je postao Be. Skuptina Donje Austrije je


traila da Meternih da ostavku i da se Austrija pretvori u ustavnu dravu;
Demostranti su se sukobili sa vojskom, pri emu su pobijedile narodne mase, pa je
Meternih morao podnijeti ostavku;
Vlada je pokuala da savlada otpor silom,ali nije uspjela pa je donijela
Ustav,proglasila slobodu tampe i niz drugih mjera;
17.marta osnovana je nova vlada,ime je buroazija pokuala da preuzme
vlast,tome su se suprostavljale revolucionarne mase,
ekao se novi Ustav.Izbornim zakonom zaveden je cenzus po kojem radnici nisu
imali pravo glasa, tako su krupna buroazija i krupni zemljoposjednici doli na
vlast;
U Berlinu je do demostracija dolo 15 i 16 marta sukobom demostranata i vojske.
Buroazija je zahtijevala sazivanje ujedinjenog landtaga.
Demostranti su zahtijevali da se iz Berlina ukloni vladina vojska.Vojska je
odgovorila pucanjem u demostrante. Berlin je bio pun barikada.
Buroazija je prela na strani revolucionara, pa se 20 marta formirala buroaska
Vlada.Ovim ustankom nije zbaen kralj, ve su reducirane njegove ovlasti.

U Austriji su vladajue klase pokuavale anulirati rezultate demokratskih


sloboda postignute u martu.
Vlada je donijela aristokratski ustav, teila je da raspusti Centralni komitet
nacionalne garde, emu su se odluno suprostavili radnici i studenti;
Kada je Vlada odluila da raspusti akademski legion, 26 maja po Beu su
podignute barikade.Beke narodne mase su natjerale Vladu da povue
vojsku iz Bea;
1.juna donijet je novi izborni zakon,kojim je zaveden jednodomni sistem i
opte pravo glasa.
U avgustu 1848. car se ponovo vratio u Be, to je buroazija smatrala
zavretkom revolucije;
Prilike u Pruskoj nakon martovske revolucie bile su sloene.Martovska
revolucija dala je podstreka revolucionarnim snagama u Poljskoj.
To je prijetilo da lii Prusku poljskih pokrajna, koje je zauzela u XVIII
stoljeu. Stoga se Pruska umijeala u zbivanja u Poljskoj,uguenjem
revolucionarnih poljskih snaga u aprilu 1848.godine.
U Pruskoj su izbili i agrarni nemiri,kojisu zahtijevali reforme. Vladaje provela
reforme, ali ne u korist seljaka.

Kako bi se dovrio proces revolucije sazvan je parlament u Frankfurtu 18.maja.


Parlament je bio izabran na osnovu birakog prava;
Smatralo se da optenjemaka skuptina moe ujediniti zemlju i slomiti
monarhistike vlade;
Parlament se umjesto toga bavio pitanjem ustava.Bio je prijedlog da se za
njemakog cara izebere pruski kralj Fridrih Viljem IV,ali je on to odbio, pa je za
rengenta carevine izabran austrijski najvijvoda Johan.
Na taj nain buroaske snage su uguile ciljeve revolucionarnih narodnih masa.
Tako da je istim prestojala dalja borba u kojoj e vanu ulogu imali Marks i Engels;
Oni su se zalagali za stvaranje jedne njemake republike,naoruanje naroda i
ukidanje svih feudalnih obaveza. Kako bi se to postiglo neophodno je bilo
organizirati radnike, to je bio teak posao;
Svoje ciljeve Marks i Engels su predstavljali putem Ranjskih novina, a oni su
sadrani u ujedinjenju Njemake u jednu naciju, a ne okupljajui se oko Austrije i
Pruske;
14.juna 1848. izvren je revolucionarni prevrat u Berlinu. Narodne mase su dole
do oruja . Meutim Vlada je veoma brzo uguila pokret radnika i poela njihov
progon;

Nakon toga, zapoela je opa kontrarevolucionarna reakcija, prvo u Austriji


23.avgusta 1848. smanjenjem prava radnika, to su oni odgovorili usankom;
U vremenu revolucionarnih previranja Pruska je objavila rat Danskoj (lezvigHoltajn).Malmskim primirjem vojvodstvo je predato danskoj vladi, to je potvrdila
Frankfurtska skuptina;
Narodne mase su u Frankfurtu podigle ustanak 18-19. septembra koji je vladina
vojska uguila.
Do odlunog sukoba sa kontrarevolucionarima dolo je u Beu oktobra 1848.
Austrijska reakcija se pripremala za pohod na Maarsku, za glavnokomadujueg je
postavila Bana Jelaia;
Narodne mase u Beu su se suprostavili tome, pa su podigle barikade. Car
Ferdinand je poslao vojne jedinice na barikade.Sukobi sutrajali do 30.oktobra kada
su revolucionari poraeni,nakon ega su provoene neviene represalije nad
revolucionarima;
I u Pruskoj pod uticajem zbivanja u Parizu i Beu pripreman je kontrarevolucionarni
prevrat. Vlada se pripremala da uniti prusku skuptinu i ustav koji je pripremala.
1. novembra 1848., kralj je imenovao novu Vladu, gdje je liberalna buroazija
zbaena s vlasti;

Vojska je u Berlinu rastjerala Narodnu skuptinu. U junonjemakim


dravama revolucionarni pokreti nisu bili ugueni u proljee 1849.;
U martu 1849. izraen je carski ustav, pa je Frankfurtski parlament izabrao sa cara
pruskog kralja Fridriha Viljema IV. Meutim, pruski kralj je odbio carsku krunu;
To je stvorilo potpunu pometnju u drugim dravama,pa je dolo do ustanka u
Drezdenu, u Badenu u Ranjskoj oblasti.
Revolucionarne snage su u ovim ustancima potpuno poraene. Ugaene su i Nove
ranjske novine.Tako da su na snagu stupile reakcinarne snage u Njemakoj;
U ovom vremenu revolucija u Maarskoj doivjela je svoj najvei uspon.
Austrijska vojska je bila otjerana sa teritorije Marske, a dinastia Habzburgovaca
bila liena prava vladanja;
Na elu Maarske revolucije bio je Kout. Cilj je bio slobodna Maarska.U guenju
revolucije u Maarskoj ukljuio se ruski car Nikola I.
Ruska vojska sa vie od sto hiljada u maju 1849. je porazila maarske
revolucionarne snage.Taj poraz je ubrzan izdajom kontrarevolucionarnih
buroaskih snaga.
Nakon poraza Maara zapoeto je zvjersko obraunavanje sa revolucionarnim
snagama

Dr.Izet aboti,doc.

UJEDINJENJE
NJEMAKE

U Njemakoj je 1848. godine otpoela i buroaska revolucija koja je imala


za cilj da rijei pitanje ujedinjenja zemlje,obrazujui jedinstvenu
vojsku,zakonodavstvo i carinu,te da ukine kmetstvo;
Cijlevi revolucije nisu ostvareni,pa je sva politika vlast ostala u rukama
plemstva-junkerstva;
Obrazovanje nacionalne drave poslije neuspjele revolucije iz 1848. je
bilo najvaniji pitanje.Taj proces je trajao od 1850.do 1871.godine;
Nakon zavretka revolucije od 1848. dolazi do estokih borbi u Austriji i
Pruskoj.U Austriji i Maarskoj je uspostavljen apsolutizam, a u Pruskoj
usvojen izborni zakon;
Borba u Pruskoj izmeu pristalica apsolutizma i ograniene monarhije
zavrena je dopunama ustava, kojim je kralj dobio pravo da izdaje
zakone,ukinuta je sloboda tampe,saveza zborova i dr.;
U Austriji je ukinut Martovski ustav iz 1849, slavenske i rumunske zemlje
su pripojene Hazburgovcima,uveden je obavezujui njemaki jezik i dr.
sva uprava prelazi u Be.

Pruska i Austrija kao najmonije zemlje u Njemakom savezu vode


diplomatsku borbu za prevlast.
Zahvaljujui ruskom caru Nikoli I Austrija je dobila prevlast.Sprijeila je
prevlast Pruske stvaranjem Pruske unije;
Pruska se drala neprijteljski prema Austriji,koja je nakon revolucije iz
1848. uspostavila Njemaki savez i skuptinu.Ujedinila je Bavarsku i
Vitemberg, ukljuila u savez Saksoniju i Hanover;
Izmeu Austrije i Pruske dolo je do novog konflikta oko grada
Hesena.Pruska je sramno kapitulirala u novembru 1850 i priznala pravo
Austrije da uvede vojsku u Hesen i priznala vodeu ulogu u savezu;
Pruska 1850. donosi zakon o regulisanjuime zapoinje reforme u agraru
i ukida feudalne namete.Uredbom o nadniarima 1854. zabranjen je trajk.
Pruski junkeri prelaze na kapitalistiki nain proizvodnje, kojem je glavna
smetnja u razvoju politika pocijepanost Njemake;
Stvaranjem carinskog saveza 1853. i ukljuivanjem u isti sjeverne drave
Pruska je ekonomski poela pristizati Austriju,odvojivi je od mora;

U francusko-austrijskom ratu iz 1859., zbog Italije,dolo je do zaotravanja


odnosa Pruske i Austrije;
Austrija je traila pomo od Njemakog saveza, a uslov za pomo bio je da
se komanda saveznike vojske preda pruskom princu;
Rat iz 1859. godine doveo je do jaanja pokreta za revolucionarno
ujedinjenje u Njemakoj.Liberali su zagovarali ujedinjenje Njemake pod
Pruskim vodstvom;
U tim godinama zbog bolesti kralja Fridriha Viljema IV, buroazija se nadala
dae doi na vlast.Kralj umire 1861. i zamjenjujega brat Viljem I;
Po dolasku na prijestolje,kralj Viljem I zapoinje reorganizaciju vojske,emu
se suprostavljao Gornji dom, to je dovelo do uvenog ustavnog konflikta;
Godine 1861. na izborima je pobijedila progresivistika stranka,koja je teila
da zavede kontrolu troenja budeta.To je dovelo do nesuglasica izmeu
Vlade i parlamenta,zbog prihoda za vojsku;
Kralj Viljem I je nastavio troiti sredstva bez odobrenja parlamenta.Za
ministra 1862. postavlja predstavnika pruskih junkera Oto fon Bizmarka;

Sa velikim vjetinama Bizmark poinje borbu protiv liberalizma.Rasputa


parlament i provodi reformu vojske. Od tada on dri sve konce u svojim
rukama u procesu ujedinjenja Njemake;
U ovim godinama usljed razvoja industrije radnici dobijaju sve vaniju
ulogu u drutvu,pa tako i u procesu ujedinjenja Njemake;
U borbi radnika za njihova prava vanu ulogu imao je Ferdinand Lasal.U
ujedinjenju Njemake prilagodio se Bizmarkovim zahtjevima;
Prekretnica u procesu ujedinjenja Njemake, jeste dolazak Bizmarka na
elu vlade 1862. godine.To je vrijeme ekonomske i politike krize;
Bizmark parlamentarni reim zamjenjuje kraljevskim autoritativnim
reimom.Oslanja se na plemstvo,namee budet, gui tampu i od pruske
armije pravi prvu armiju u svijetu;
Od tada se posvetio spoljnoj politici.Ometa Austriju u reorganizovanju
saveza kao velike Njemake 1863. Uvlai Austriju 1864. u rat protiv
Danske zbog Holtajna i lezviga;
U ratu (februar- juni 1864) Austrija i Pruska su nanijele poraz Danskoj;

Nakon toga Austrija je pristala na potpisivanje Gatajnske konvencije


(1865),kojom Pruska dobija lezvig, a Austrija Holtajn;
Potom, Bizmark u savezu sa italijanskim i sjeveronjemakim dravama 1866.
ulazi u rat protiv Austrije i njenih saveznika;
Rat je voen u ekoj, Moravskoj,Njemakoj i Italiji.Na strani Austrije stala
je veina junih drava, a na strani Pruske sjeverne drave;
Austrija i Francuska su sklopile sporazum, kojim Austrija za pomo u ratu
ustupa Italij i Veneciju, a Francuskoj daje kontrolu nad Rajnskm oblasti;
S druge strane, Bizmark je elio obezbijediti neutralnost Rusije i
Francuske,obeanjem teritorijalnog irenja Francuske,te pomaganjem
uguenja ustanka u Poljskoj;
Rat je poeo izbacivanjem Austrije iz Holtajna, a zavren je jula 1866.
porazom Austrije kod Sadove, ime je Austrija konano izbaena iz
Njemakog saveza;
Mir je zakljuen 1866. u Pragu, po kojemje Pruska dobila nekoliko
samostalnih njemakih drava. Austrija je izgubila Veneciju,odrekla se
Holtajna i morala platiti kontribuciju od 25.000 talira;

Drave sjeverno od Majne obrazovale su Sjevernonjemaki savez pod


vodstvom Pruske, drave na jugu (Bavarska, Vitenberg, Baden, HesenDarmtat su ostale van Saveza);
Napoleon III je od njih elio obrazovati junonjemaki savez. Godine
1867.Napoleon III je elio osvojiti Liksemburg, ali je pretrpio poraz;
Sjevernonjemaki savez je formirao Rajstag (parlament),koji nije imao velika
ovlatenja.Kralj je birao kancelara i postavljao ministre, a ni vojska nije
zavisila od Rajstaga;
Ujedinjenjem veeg dijela Njemake, likvidiran je sukob izmeu Bizmarka i
buroazije.Na izborima za prusku skuptinu 1867, pobijedila je liberalna
stranka,bliska Vladi;
Uporedo sa ovim procesima zahvaljujui Deakovom planu tzv.Austrougarskom nagodbom 1867. obrazovana je Austro-Ugarska monarhija;
Nakon toga, Bizmark ulazi u zavrnu fazu ujedinjenja Njemake. Sve vie su
se zaotravali odnosi Pruske i Francuske, rat je bio neizbjean. I Napoleon III
i drugi evropski dravnici su smatrali da bi stvaranje jedinstvene Nemake
poremetilo ravnoteu snaga u Evropi i svijetu;

Ni Napoleon, niti Bizmark nisu bili previe voljni za rat. Nakon neuspjeha u
Meksiku i Lukseburgu, Napoleon je traio priliku za jaanje francuske na
meunarodnom planu;
Razlog za konflikt sa Pruskom bila je kandidatura Leopolda Hoencolerna na
panski prijestol, emu se suprostavljao Napoleon III;
Stoga je francuski ambasador Benedeti posjetio pruskog kralja Vilhema I u banji u
Emsu i traio povlaenje Leopoldove kandidature.Kralj je pristao nazahtjev
francuske;
Meutim, Napoleon III je traio pismenu garanciju pruskog kralja,to je isti odbio,
traei od Bizmarka da to objavi u tampi. Ta objava je poznata kao Emska
depea.
To je bio povod da Francuska objavi rat Pruskoj 19.jula1870. Rat se vodio u dva
dijela:prvi do 4.septembra 1870., Pruske protiv II Francuskog carstva i drugirat
Pruske protiv Treeg Francuskog carstva od 4.septembra 1870.do 1.februara1871.
Pruska je od samog poetka pokazala premo, francuska vojska je doivljavala
poraz za porazom.Najvei porzaz doivjela je u bici kod Sedana 3.septembra
1870.Napoleon III se predao,ime je palo Drugo Francusko carstvo i uspostavljena
Trea Francuska republika;

Borbe su nastavljene sa nepovoljnim ishodom za Francusku.Dana


28.januara 1871,potpisan je ugovor o primirju, ime je rat bio
zavren;
Njemaka je konano ujedinjena kao Njemako carstvo 18. januara
1871. godine u dvorani ogledala kraljevskog
dvora u Versaju;
kraljevs
Pruski kralj je postao car nove drave, a prvim kancelarom
Njemakog carstva postao je Oton fon Bizmark
Dana 28.februara 1871. potpisan je preliminarni ugovor u
Versaju.Po ovom ugovoru Njemci su dobili:Alzas i
Lotaringiju,zaposjeli su istona utvrenja Pariza,te obezbijedili
kontribuciju;
Versajski mir je pretvoren u mirovni ugovor 10.maja 1871 u
Frankfurtu na Majni,toje predstavljalo zavrnicu borbe za
ujedinjenje Njemake,i otvorilo put njemakoj prevlasti u politikom i
meunarodnom ivotu Evrope;

Dr.Izet aboti,doc.

GRAANSKI RAT U
SJEDINJENIM
AMERIKIM
DRAVAMA (1861.1865.)

U vremenu od 1607. godine, kada je poelo naseljavanje kolonista koji su


osnovali prvu koloniju Virdiniju, pa do 1733. kada je nastala poslednja
Dordija, na tlu Amerike evidentni su stalni sukobi, proistekli iz znatnih
ekonomskih, politikih i vjerskih razlika;
Sve te razlike bie prisutne i u XIX stoljeu, i to izmeu sjevernih drava,
preteno industrijski i veoma progresivnih i junih poljoprivrednih i
konzervativnih;
Politike suprotnosti u SAD-a proistekle iz razliitih privrednih oblika, dovele
su do podjele prostora SAD-a.Na sjeveru i sjeveroistoku, gdje su se nalazili
veliki gradovi, smejtena je industrija, na srednjem zapadu zbog plodnog tla
razvijala se zemljoradnja, a na jugu proizvodio se pamuk,duhan i ria;
Navedena privredna podjela uticala je na odnose u Uniji: na sjeveru su
industrijalci liberalni, dok su na jugu bogati vlasnici plantaa konzervativci;
Ove drutvene i privredne suprotnosti Sjevera i Juga sredinom XIX stoljea
sve se vie zaotravaju, u poetku u vezi sa finasijskom i carinskom politikom,
a kasnije i u vezi razliitih drutvenih odnosa na ovim podrujima;

Pojava ropstva u SAD-a javlja se u ranoj fazi engleskog kolonijalizma.


Smatra se da je u razdoblju od XVII do XIX stoljea preseljeno iz Afrike u
Ameriku oko 15 miliona Afrikanaca;
Poloaj robova u amerikom drutvu bio je ispod svakog nivoa. Zato se
vremenom javljaju drutva i pokreti koji e raditi na ukidanju ropstva;
Sredinom XIX stoljea od ukupno 23 miliona, robova je bilo 3,2
miliona.Robova je bilo najvie tamo gdje je klima bila topla, zemljite ravno
i bogato;
U Sjevernim dravama sve vie se dizao glas za ukidanje ropstva. S druge
strane, prvaci Juga su zagovarali ropstvo.Osigurali su dravno pravo
nepriznavanja robovskih brakova;
irenje na Zapad i osvajanje novih teritorija, doveo je do sukoba oko pitanja
irenja ropstva,a posebno rat protiv Meksika (1846.-1848.) doveo je do krize
Sjevera i Juga;
Dok je amerika vojska osvajala velike teritorije i irila SAD-e, Kongres je
raspravljao o tzv.Vilmotovoj klauzuli koju je iznio predsjednik
Pelsivanije,koji je zahtijevao zabranu ropstva na teritoriji osvojenoj od
Meksika;

Na predsjednike izbore 1848. godine prvi puta je izala partija Slobodno tlo,koja je
otvorenije zagovarala slobodu i prava svih graana;
Sukob Sjevera i Juga, zbog ropstva se nastavio i nakon izbora, to je prijetilo konanom
rascjepu.
God.1850. izglasan je kompromis.Kaliformija kao nerobovska drava je pristupila Uniji,
teritotije oduzete od Meksika su podijeljene na dva dijela.Kompromisom nije bila
zadovoljna ni jedna strana;
Godine 1854. sukob je pootrio zbog transkontinentalne pruge i teritorije Nebreske.Zakonom
Kongres je ovu teritoriju podijelio na Kanzas-nebresku;
Mrnja izmeu Sjevera i Juga je nastavljena na izborima 1860. Na skupu Demokratske
stranke u arlstonu pokazan je potpuni rasjep izmeu Sjevera i Juga (naelo narodnog
suvereniteta);
Sevjernjako i junjako krilo stranke su se u kampanji potpuno razili, te su predloili dva
kandidata:Daglas za Sjever i Don K. Brekinrida za Jug;
Stranka Ustavne unije za predsjednikog kandidata, imenovala je Dona Bela i Edvarda
Evereta;
Republikanci su se susreli u ikagu, te su za predsjednikog kandidata predloili Abrahama
Linkolna. Glavni rivali u slobodnom bravama na izborima bili su Linkoln i Daglas;
Osim Nju Dersija sve glasove slobodnih drava dobio je Linkoln;

Razjedinjenost Demokrata iskoristili su Republikanci i u novembru


1860.godine Abrahama Linkoln izabrali za predsjednika SAD-a;
Kada su rezultai izbora objavljeni Juna Karolina je sazvala konvenciju na kojoj je
formalno opozvala svoju ratifikaciju federalnog Ustava;
Nakon June Karoline secesiju je proglasilo i est drava u pojasu pamuka:
Misisipi, Florida, Dordija,Alabama, Luzijana i Teksas.
Ove drave su se obrazovale kao Konfederalne Amerike drave izabravi Dejvisa
Defersona (Misisipija) za predsjednika i Aleksandra Stivensa (Dordija) za
potpredsjednika;
Nisu sve robovlasnike drave izvrile secesiji (Virdinija, S.Karolina,Arkanzas i
Tenesi).Secesija je usvakoj dravi osim u J.Karolini naila na protivljenje
manjinskih grupa;
Konfederacija je izabrala grad Rimond za svoju prijestonicu.Donesen je Ustav
Konfederacije,koji je bio slian ustavu Unije;
Stupanjem na dunost Linkoln je istakao da june drave nemaju pravo na
odcjepljenje i da e vlast koja mu je povjerena biti upotrebljena za odbranu
interesa Unije, ali da Unija nee istupiti prva u pravcu rata;

Linkoln je pozvao ocepljene drave da se vrate u Uniju,to su iste odbile.


Nakon toga, Unija je uputila pojaanje junim dravama Samter i
Pikens.Ovim Linkoln nije elio otvoriti oruanu krizu;
Linkolnovo upuivanje pomoi tvravama, nije ostalo bez reakcije na
Jugu.Tako je Deferson naredio da se otvori paljba na Fort Samter tvravu
na ulazu u luku arlston.Tvrava je bila u plamenu;
Zastava Unije na tvravi Samter zamijenjena je zastvom Konfederacije.Ovaj
napad Konfederacije je na Sjeveru izazvao veliko ogorenje;
Linkoln je naredio da se izvri blokada luka Konfederacije.Pozvao je 75.000
dobrovoljaca.Tako je poeo ameriki graanski rat;
Vano pitanje je bilo ta e biti sa robovlasnikim dravama koje nisu
izvrile sucesiju.Virdinija,S.Karolina,Tenesi i Arkanzas izglasali su
pristupanje Konfederaciji.
Ostale etiri robovlasnike drave (Merilend, Delavern,Kantaki i Misuri)
formalno su ostale sa Sjeverom, mada su se njihovi graani borili na
junjakoj strani;
Armija Konfederacije je prikupljena prijavom dobrovoljaca. Deferson je
8.avgusta 1861. u vojsku Juga pozvao 400.000 dobrovojaca.

Na Jugu su regrutacijom bili obuhvaeni svi mukarci od 18.do 35.godina.Na


poetku je i armija Sjevera bila organizirana od dobrovoljaca;
Pored dobrovoljaca, armija Unije je od 1863. bila sastavljena od regrutovanih
vojnika,kojih je bilo nekoliko stotina hiljada;
U poetku rata Konfederacija je raunala na pomo sposobnih oficira, gdje se
posebno isticao Robert Li, koji je bio komadant armije u Virdiniji, a pred kraj rata
i armije Konfederacije;
Prva bitka na rijeci Bul Ran 21.6.1861. kada su snage Unije (30.000) napale trupe
juga.U poeku borba se povoljno razvijala za snage Unije, meutim kasnije su
snage Juga pobijedile u prvoj bici;
Skoro cijela mornarica SAD je ostala vjerna Uniji.Linkoln je mornaricu koristio za
blokadu junih drava,koja se protezala na 2.200 milja i 189 luka;
Blakada je sprijeila slanje pamuka u Evropi, nabavku municijei drugih
potrebtina.Sjajan mornariki komadant je bio David G.Faragut,koji je u poetku
odnio nekoliko pobjeda, da bi 1862, doiveo poraz u zalivu Mobil.
Na Zapadu su se 1862. godine vodile estoke borbe. Snage Unijesu imale dva
taba.Posebno se isticao general Grant, ije su se snage sudarile aprila 1862. kod
ajloa sa konfederalnim snagama.Ishod je bio nerijeen;

Mjesec dana kasnije snage Sjevera su zauzele veliki prostor du rijeke Misissipi.
U 1862. godini borbe su se vodile i na istoku.Plan Unije bio da njene snage krenu
na Virdiniju, dok su snage Konfederaciije pod komandom Deksona ugrozile
Vainton;
Kako je opasnost za zauzimanje Rimonda bila otklonjena Li je krenuo prema
sjeveru.Prodro je duboko na prostor Sjevera;
Na elu snaga Unije na istoku umjesto Mek Klelena doao je Halek.Halek je
pokazao svoju nesposobnost, pa je Linkoln vratio Mek Klena,ali je nakon bitke kod
Entijetama sa snagama Li, bio konano smijenjen. Gubici u ovoj bici bili su
ogromni na obje snage;
U 1863. godini nastavljene su borbe na Sjeveru.Konfederalne snage na elu sa
generalom Li su kod anselorsvila maja 1863.odnijele veliku pobjedu;
General Li je snano prodro do Pensilvanije, nakon ega je dolo do bitke kod
Getizburga, u kojoj su snage Unije odnijele jednu od odluujuih bitaka u ratu;
U 1863. gdini odigrala se vana bitka kod Viksburga na rijeci Misisipi.Poslije
nekoliko mjeseci borbi, general Grant je uspio da opkoli grad Viksburg, ime je
Konfederacija bila presjeena na dva dijela;

Ovom odvojenou istonih i zapadnih drava Konfederacije stvoreni su problemi


obskrbe vojske;
Krajem 1863. rat se bliio kraju.Snage Sjevera su zauzele Savanu i nastavile prema
junoji sjevernoj Karolini.Grant je pokuao da opkoli Lija u Rimondu;
U martu 1864. Konfederacija regrutuje robove u armiju spravom da se proglase
slobodnim. U armiji Konfederacije opada moral, vojnici dezertiraju:
Li se povukao u planine, gdje je brzo ostao bez hrane i oruja, pa je morao da
kapitulira. Nakon toga, nije bilo uslova da snage Juga nastave rat, iako se
Deverson Dejvis odmetnuo u planine s nadom da nastavi rat.Ali je ubrzo uhvaen;
Tako su se 9.aprila 1865. u gradu Apomatoksu u Virdiniji Li i Grant dogovorili o
okonanju graanskog rata Sjevera i Juga. Grant je bio milostiv prema poraenim
snagama Juga;
Posljedice rata su ogromne.Sjever je imao 359.000, a Konfederacija 258.000
rtava.Jug je znatno osiromaen, brojni gradovi poharani i popaljeni, ekonomski je
bio skoro upropaten;
Mir je donio inflaciju, i potrebu obnove zemlje. Crnci su bili osloboeni ropstva.
Meutim, to nije rijeavalo njihov problem, jer oni su sad bili problem socijalnog,
a ne rasnog.

ISTONO PITANJE
U DRUGOJ
POLOVINI XIX
STOLJEA .

Velika istona kriza predstavlja jedan od kljunih dogaaja u historiji


meunarodnih, dilomatikih odnosa druge polovine XIX stoljea;
Ona predstavlja vanu etapu u rjeavanju istonog pitanja.Istono pitanje ovog
perioda ureivalo je odnos Porte sa evropskim silama, koje su u svojoj
imperijalistikoj ekspanziji nastojale pripojiti pojedine teritorije Osmanskog
carstva;
U drugoj polovini XIX stoljea velike evropske sile se otvorenije mijeaju u
unutranje stvari Carstva. Bosna kao pogranina pokrajna Osmanskog carstva, od
samog poetka bila je obuhvena ovim pitanjem;
U vremenu Tanzimata Osmansko carstvo je uspjelo da ublai svoju zaostalost u
odnosu na Evropu.
Od poetka 60-ih godina XIX stoljea, usljed tekih ekonomskih i socijalnih prilika
izbijali su seljaki ustanci.Oni su usmjeravani u politikom i nacionalnom pravcu;
Najvei znaaj je imao ustanak 1875.-1878, koji je zapoeo u Hercegovini, potom
je zahvatio Bosnu, Sandak, Makedoniju i Bugarsku.
Socijalni ciljevi ustanka bili su ruenje agrarnog sistema i stvaranje slobodnog
posjeda, a politiki osloboenje od osmanske vlasti i ujedinjenje sa Srbijom i
Crnom Gorom;

Srbija i Crna Gora su pomogle ustanak i objavili su rat Osmanskom carstvu.U ratu
su doivjele poraz, to je bio razlog ulaska Rusije u rat sa Osmanskim carstvom;
Ustanak u Hercegovini podignut je zahvaljujui agitaciji iz vana. Stvorena kriza je
rezultat konflikta izmeu evropskih sila oko Osmanskog carstva;
U Hercegovini su se sve vie zaotravali odnosi izmeu pravoslavnog ivlja i
predstavnika Porte.Nevesinjski seljaci su se s orujem odmetnuli u planine;
Ustanak je poeo u julu 1875. u nekoliko malih sela u Hercegovini oko Nevesinja,
Ljubinja i Stoca.Portini predstavnici su pokuali pregovarati sa ustanicima, ali bez
uspjeha;
Crna Gora je poela pomagati pokret u Hercegovini.Rusija je posredno doprinijela
podizanju ustanka. Na ustanku su radili: trgovci, sveenici, seljaci,
hajduci.Ustanak su pomagali neki krugovi iz Srbije;
Na dizanje ustanka pomiljalo se usvim krajevima Bosne gdje su ivjeli Srbi.Voe
pokreta su izradile plan ustanka, po kojem je trebalo podrijeti to dublje u Bosnu i
uhvatiti veze sa Hercegovcima;
Neposredni povod za ustanak bio je zakup desetine. Vlasti i muslimanski ivalj su
bili zaprepaeni ustankom.Prvi ustaniki zamah je bio skren,ali nije bio u
potpunosti uguen;

Pobunjenici su nastavili borbu iz planina.Osmanske vlasti su pozvali pobunjenike


da se vrate kuama, a da e njihov status biti popravljen;
Kriza se dodatno proirila u Bugarskoj. Ustanak su podigli pravoslavni podanici
zbog kontrole grkih fanariota nad pravoslavnom crkvom;
Bugari su traili ne samo osloboenje od grke crkve, ve i nacionalnu
nezavisnost.Bugarski nacionalisti su bjeali u Srbiju,Vlaku i Moldaviju i sa tog
prostoru pripremali ustanak;
Poetkom maja 1876. pokuali su u Balkanskim planinama dii
ustanak.Pobunjenici su zauzeli nekoliko osmanskih utvrena i izvrili pokolj stotine
muslimana;
Vlasti su intervenisali regularnim trupama i uguile ustanak do 9.juna 1876. godine.
Srbija i Crna Gora prije nego to su ule u rat sa Osmanskim carstvom sklopile su
savez. Crna Gora je za sebe traila Hecegovinu i Skadarski vilajet, a Srbija Bosnu i
Novopazarski sandak;
Prema sporazumu od 26.maja1876.Srbija i Crna Gora su trebale zajednikim
snagama napasti osmansku vojsku. Knez Milan Obrenovi je poslao ultimatum
Porti 30.6.1876, koji se odnosio na Bosnu, tvrdei da su Osmanlije nanijeli velike
tete trgovini Srbije;

Porta je odbila ultimatum, nakon ega je Srbija 2. jula 1876. objavila rat, a Crna
Gora dan kasnije.Ova vijest je dodatno zaotrila odnose meu velikim silama;
Rusija i Austrija bile su najvie zainteresirane istonim pitanjem.Kako se nije
mogla nagoditi s britanskom vladom Rusija se odluil nagoditi sa AustroUgarskom;
Prvi dogovor je bio na sastanku u Rajhtatu 8.jula 1876.gdje je dogovoreno da se
nee mijeati u srpsko-osmanskom ratu, a usluaju osmanske pobjede traile bi
uspostavljanje statusa quo za Srbiju;
Srbija nije bila spremna za rat.Stotine ruskih dobrovoljaca je otilo u Srbiju, a ruski
general ernajev imenovan je za zapovjednika srpske vojske;
U ratu je bila pogrena taktika srpskog kneza Milana. U bici kod Aleksinca spska
vojska je bila poraena avgusta 1876. Nakon toga, i Crnogorci su se povukli iz
Hercegovine.
Nakon poraza knez Milan se obratio velikim silama za posredovanje u prekidu rata,
to su iste i prihvatile.
Rusija je smatrala da treba imati saglasnost velikih sila oko izrade protokola kojim
bi se Osmansko carstvo natjeralo na reforme. Ruski ambasador u Londonu uvalov
i lord Derbi sastavili su protokol o reformama u Osmanskom carstvu;

Rusija je traila od Porte da zakljui mir sa Crnom Gorom, provede reforme i smanji
vojsku na mirnodobski nivo;
est sila je 31. marta 1877. potpisalo protokol u Londonu, ali ga britanska Vlada ve
sutra nije priznavala, traei da se istovremeno izvri razoruanje Rusije i Osmanskog
carstva; ,
Porta je nakon toga odbila Londonski protokol i izjavila da ga smatra mijeanjem u
unutranje stvari Carstva.Na odbijanje protokola Rusija je odgovorila mobilizacijom
vojske, a ruski ambasador u Istambulu obavijestio je Portu, da joj je Rusija objavila
rat (24.4.1877);
Prve ratne operacije poele su krajem juna 1877. Dizraeli je zahtijevao da britanska
flota okupira moreuze Bosfor i Dardanele.No vlada se opredijelila na diplomatske
korake;
Lord Derbi je uruio diplomatsku notu uvalovu, gdje je stojalo da britanska Vlada
nebi dopustila blokadu Sueskog kanala, okupaciju Egipta, zauzimanje Carigrada i
izmjenu statusa moreuza, to je ruski ambasador svatio da je Britanija spremna ui u
rat;
uvalov je ponudio lordu Derbiju program za mir,s tim da je traila za Bugarsku
ogranienu autonomiju, a sa sebe bi uzela jugozapadnu Besarabiju i prikljuila luku
Batum na istonoj obali Crnog Mora,

Uporedo sa diplomatskim, odvijale su se vojne operacije,gdje je glavni cilj Rusije


bio da preu Balkanske planine i priblie se Istambulu, te uu u sjeveroistonu
Anadoliju,zauzmu Kars,Ardahan i Erzurum;
Kada se rumunski knez Karol proglasio samostalnim i objavio rat Osmanskom
carstvu,Rusi su preli njegov teritorij i uli u Bugarsku;
Tako su u ratu protiv Osmanskog carstva bile Rusija,Bugarska,Rumunija,Crna Gora
i Srbija.Ruska vojska je brzo napredovala osvajajui grad za gradom.
Vjerovalo se da e Rusija za mjesec dana poraziti Osmansko carstvo. Meutim, u
pozadini je ostala neosvojena tvrava Plevna, ija je opsada trajala est mjseci.
Osmanlije su pretrpjeli velike gubitke, ali su zaustavili Ruse kod Karsa.To je dovelo
do nesigurnosti Rusije,pa je bilo prijedloga da se rat zakljui na osnovu statusa quo.
Dizraeli je nastojao privoliti britansku vladu kakobi se ukljuila u ovaj sukob
slanjem svoje flote u moreuze, ali bez uspjeha. Rusi su osvojili Plevnu krajem 1877.
godine;
Osmansko carstvo je trailo poetkom 1878. godine mir.Uporedo sa pregovorima
Rusija je osvojila Sofiju i Jedrene, Crna Gora: Niki,Ulcinj i Bar, a Srbija: Pirot i
Ni;

Nakon toga, uslijedile su reakcije Britanije i Austro-Ugarske. Car Franjo Josif je


opomenuo cara Aleksandra II na potivanje Rajhtatskog i Budimpetanskog
sporazuma;
Ruski car bojei se sukoba sa ovima velikim silama, naredio zaustavljanje pohoda pred
zidinama Istambula.Porta je potpisala primirje 31. januara 1878 u Jedrenima.
Ovim ugovorom Osmanlije su predale tvrave u: Vidinu, Ruuku i Silistri, pristala na
autonomiju Bosne i Bugarske, te dala pravo Rusiji na koritenje moreuza;
Rusijaje nastavila sa vojnim pohodima i nakon primirja, pa je dola do atalde u
blizini Istambula, to je izazvalo paniku u Londonu;
Britanska flota je februara 1878. prola kroz Dardanele i usidrila se naspram Istambula
kod Prinevskih ostrva.I Britanija i Austrougarska su prijetile prekidom diplomatskih
odnosa ukoliko Rusija osvoji Istambul, to bi znailo objavu rata;
Ruska se zbog toga ograniila na osvajanje SanStefana nedaleko od Istambula.
Rat izmeu Rusije i Osmanskog carstva zavren je potpisivanjem mirovnog ugovora u
San Stefanu 3.marta 1878. Uslove San-Stefanskog mira, Osmanlijama je diktirao
Ignjatev, a oni su se zasnivali na odredbama Jedrenskog mira;
Isti je predvia ostvaranje Velike nezavisne Bugarske, suverenitet Srbije i Crne Gore,
autonomije za Bosnu i Hercegovinu.Vrhovnu vlast u Bugarskoj trebao je imati carski
ruski komesar.

U rjeavanju Istone krize,pored Rusije,odluivale su i tri druge velike


sile:Britanija,Austro-Ugarska i Njemaka;
Odlukama San-Stefanskog ugovora velike sile su protivile, stoga su traile njegovo
ponitenje,odnosno reviziju;
Stoga su sazvali novi kongres u Berlinu, koji je poeo 13.juna 1878. godine.Na elu
delegacija velikih sila bili su ministri spoljnih poslova i predsjednici vlada;
Kongresom je presedavao Bizmark.Glavni pregovori su voeni naprivatnim sastancima
idogovorima.
Prvo je rijeeno pitanje Velike Bugarske koja je podijeljena na tri djela.Velika polemika
se vodila oko Bosne, na kraju amadmanom 24 Austrougarska je dobila pravo okupacije
Bosne;
Srbija i Crna Gora dobile su nezavisnost i znatno teritorijalno proirenje na tetu
Osmanskog carstva.
Kongres je zavren 13.jula 1878. Rusija je doivjela poraz,anuliranjem rezultata SanStefanskog mirovnog ugovora. Ovim Kongresom velike sile suzbile su Rusiju da
samostalno rjeava Istono pitanje,kao svoje pitanje;
Osmanko carstvo je takoe poraeno.Evropska diplomatija je vjeto koristila slabost
osmanske drave,kako bi ostvarila svoje ekspanzionistike ciljeve;

Drugi kolokvij

SIJET OD 1870.
DO
1900.GODINE

EVROPSKI SVIJET U
VRIJEME
IMPERIJALIZMA

Engleska je zemlja sa najrazvijenijom industrijom u svijetu.Nijedna


zemlja u svijetu nije dostigla njen nivo razvoja;
Francuska je bila druga zemlja po industrijskom razvoju;
U Njemakoj i Austro-Ugarskoj 70-ih godina XIX stoljea industrija uzima
primat nad zanatstvom;
U SAD-a inustrijski razvoj napreduje, ali ona ostaje preteno agrarna
zemlja;
Proizvodnja elika, te obrt spoljne trgovine V.Britanije bio je vei od
proizvodnje zajedno:SAD, Njemake i Francuske;
Evidentan je razvoj krupne industrije u britanskim dominonima krajem
XIX i poetkom XX stoljea;
Proces industrijalizacije uticao je na migracije selo-grad;
Od 70-ih godina do kraja XIX stolj. Evidentan je zamah kolonijalne
politike.Osvajaju se veliki prostori, vri se eksploatacija uglja, pamuka i
drugih sirovina;
To je vrijeme izgradnje eljeznike mree nasvim kontinentima.Ubrzo se
razvija i i pomorski saobraaj;

Evidentan je porast gradskog stanovnitva u odnosu na


seosko;
Razvitak metalurgije i razvoj ratne tehnike utiu na
ukupan razvoj kapitalistikih zemalja. Parabrod
zamjenjuje jedrilice;
Doprinos tehnikih usavravanja razvoju industrje.
Konstruisanje parne maine (veanin-Lavel i Englez
Parsons);
90-ih godina XIX stolj. pronalazak motora sa
unutranjem sagorijevanjem (Dizel-Njemac), pronalazak
automobila i pneumatikih guma, pronalazak mehanike
kopaice (SAD),pronalazak elektromotora, pronalazak
naina za prenos elektrine energije

PRELAZAK NA IMPERIJALIZAM

Janje konkurenske borbe meu dravama kapitalistikog svijeta;


Nastaje imperijalistika faza kapitalizma- komcentracija kapitala i
razvoj krupnih preduzea;
Pojava kriza i depresije u kapitalistikom svijetu (1873.-1885.);
Proces koncentracije kapitala istvaranja krupnih preduzea zahvata
sve privredne segmente, pa i bankarstvo;
Spoj banaka i krupnih preduzea, bankarski kapital pretvorio je u
finasijski;
Izdvajanjem bankovnih i finasijsko-kapitalistikih grupa u Njemakoj,
Francuskoj,SAD-a (Morganovi i Rokfelerovi);
U ovom periodu najbri razvoj ima Njemaka;
Usljed razvoja industrije u Evropi i SAD-a dolazi do agrarne krize,
ime slabi socijalni status ovih drava;

NJEMAKO CARSTVO OD 1870-1900.


Po ujedinjenju Njemaka postaje buroasko-plemika drava. U
savez je ulo 22 monarhije i tri slobodna grada;
Stvorene su centralne institucije: nasledni car, carski kancelar,
budensrat (Savezni savjet),Rajstag (parlament);
Njemaka ima najbri industrijski razvoj.Po obrtu 1900 je druga
zemlja u svijetu.Eksploatacija uglja i razvoj metalurgije pokree
industriju;
U Njemakoj jaa kapitalizam, i poljoprivreda se zasnivala na velikim
junkerskim imanjima;
Poslije ujedinjenja Njemake formirale su se plemike i buroaske
politike stranke: konzervativci, slobodni konzervativci,katolika
stranka, stranka nacional-liberala, ljeviarska-liberalna stranka;
Bizmark po ujedinjenju donosi Ustav (1872) i provodi ekonomske i
administrativne reforme;
Prilike u zemlji zavise od odnosaBizmarka i Katolike crkve;

Razvoj radnikog pokreta, stvaranje socijal-demokratske radnike


stranke, a 1875. u Goti sazvan je kongres;
Godine 1878. donesen je Vanredni zakon.Izvrena su dva atentata
nacara Viljema I. Provode se represivne mjere protiv socijaldemokratije (Babel, Marks,Engels);
Stvaranje, a potom likvidiranje Kulturkampfa-ukidanje mjera koje
su donijete protiv katolike partije;
Ugnjetavanje nacionalnih manjina (u poljskim oblastima);
Spoljna politika: Prva kolonijalna osvajanja. 1879. sklopljen savez
sa Austro-Ugarskom, a 1882 sa Italijom i stvoren Trojni savez;
Godine 1886-1887. Bizmark obrazuje blokkonzervativaca i liberala
tzv. kartel;
Sukob cara Viljema II i Bizmarka 1890. godine dovodi do odlaska
Bizmarka;
Za kancelara dolazi general Kaprivi (1890.-1894.).

ENGLESKA OD 1870. DO 1900.


Kriza(poetak) industrijskog monopola-rivalstvo. Engleska je
sauvala status najsnanije ekonomske sile (40% svjetske trgovine);
Kolonijalni imperijalizam monopol i finasijski kapital (dijamnti i zlato
u J.Africi), Londonske banke-dominiraju (1890. 114 akcionarskih
banaka);
Agrarna kriza u V.Britaniji (uvozi se hrana iz SAD-a);
Kraj valadavine liberalne stranke (1846.-1866.)
Povratak liberalana vlast prvi Gledstonov kabinet (1868.-1874.);
Porast dravog aparata i dravne funkcije;
Dizraelijev kabinet (1874.-1880.).Spoljnoj politici se posveuje vea
panja.Britanija se proirila na Avganistan,vode se osvajaki ratoviu
J.Africi;
Drugi Gledstonov kabinet (1880.-1885.). Zavoenje protektorata nad
Avganistanom, ustanak u Egiptu 1882., zbog Sueskog kanala;

Trea parlamentarna reforma (1884.);


Revolucionarne borbe u Irskoj (1877.-1886.);
Opstrukcija irske frakcije u Donjem domu;
Parlamentarna kriza (1885.-1886.).Dolazak konzervativaca na
vlast.U Liberalnoj stranci dolo do pobune protiv Gledstona;
Drugi Solberijev kabinet (1886.-1892.) postavio sebi glavni zadatak
osvajanje kolonija;
Engleska je pripojila nekoliko kolonija: (Birmanija-Azija, Nigerija
Z.Afrika, Kenija,Uganda);
1888. reforma mjesne samouprave;
etvrti Golstonov kabinet (1892.-1894.), dolazak pomou Iraca;
Rozberijev kabinet (1894.-1895.);
Reforma anglikanske crkve;

TREA REPUBLIKA U FRANCUSKOJ (1871-1902)

Odvija se proces koncentracije proizvodnje.Stvaraju se monopolistika


udruenja, poveava se uloga finasijskog kapitala;
U razvoju teke industrije Francuska zaostaje zaV.Britanijom, SAD-a i
Njemakom;
Krajem XIX stolj. u Francuskoj se zadrao veliki broj malih i srednjih
preduzea;
Industrija Francuske zaostaje za ostalim zemljama. Prednjai proizvodnja
luksuznih proizvoda;
Poljoprivredom se bavio veliki broj seljaka;
Poloaj sitnog i srednjeg seljatva bio je veoma teak, forsira se razvoj
novih kultura. U tehnikom pogledu poljoprivreda zaostaje, tome doprinosi
prirodni prirataj stanovnitva;
Otra reakcija poslije uguivanja Republike. Vri se progon radnike
inteligencije;
1870. proglaena je Republika, a u Narodnoj skuptini veinu su inili
monarhisti;

God.1871. za predsjednika dolazi Tjer.On raspisuje dva zajma kako


bi oduio dug prema Njemakoj;
God. 1873.Njemaka je napustila Francusku, a 1872. Francuska
vojska je reformisana, zavedena je opa mobilizacija;
Monarhistika desnica nije imala povjerenja u predsjednika, te jeon
1873. godine podnio ostavku;
Za predsjednika je izabran Mak Mahon koji je ostao na vlasti sedam
godina. Uredio je tzv. moralni poredak-odlunost reakcije;
Za vrijeme vladavine Mak-Manove veine stanovnitva je gajila
simpatije prema republikanstvu;
Godine 1875. donesen je novi ustav kojim je priznata
republika.Zakonodavna vlast je data skuptini i senatu;
Nakon 1875.Mak Mahon dovodi u vladi krupnu buroaziju.To je
period obiljeen intrigama izmeu monarhista i republikanci;
16.maja 1877.Mak Mahon smjenjuje il Simona premijera, ime je
pokuan dravni udar, rasputa skuptinu.

Na novim izborima Mak Mahonove monarhistike snage su doivjele poraz,


uskuptini su veinu imali republikanci;
U ovom periodu vode se ive aktivnosti u radnikom pokretu u kojem su
najvaniju ulogu imali:il Ged i Pol Lafarg;
God. 1879. Mak Mahon je dao ostavku, meu buroaskim republikancima
nije bilo jedinstva. Glavnu ulogu u politikom ivotu igrao je Gambeta,
nasuprot njemu je bio radikal or Klemanso;
Od 80-ih godina Francuska provodi vea kolonijalna osvajanja
(Azija,Afrika). Kolonijalna osvajanja vezana su za premijera ila Ferija;
Francuski posjedi su znaajno proireni (Senegal, Nigerija, Kongo).
Francuska je kolonijalna sila. U Kini Francuska doivljava poraz.
Vlada il Ferija je pala, na sceni kao vojni ministar dolazi Bulane
(bulanizam). U poetku nije imao uspjeha. Na izborima 1889. pretrpio je
poraz, a 1891. izvrio je samoubistvo;
Godine 1893. sklopljen je savez Francuske i Rusije.
Krajem 1892 i po. 1893. izbio je problem panamski kanal.Podmien je
itav niz politiara. Radovi na kanalu su bili obustavljeni;

Radniki pokret i sindikati su bili razvijeni u ovom


periodu; Sve vie su prisutne suprotnosti izmeu
Britanije i Francuske oko Egipta;
Drajfusova afera 1894. podignuta hajka protiv Jevreja
oficira. Kasnije se pokazalo da Dajfus nije kriv, pa je
poela borba za ponovo otvaranje ovog procesa
(drajfusovci i antidrajfusovci);
Vladavina kabineta Vladeka Rusoa;
1899.obnovljen Drajfusonov proces. Drajfus oznaen
krivim. 1906 izvrena revizija ove afere i Drajfus
proglaen nevinim;
Mileranov ulazak u Vladi Vladeka Rusoa izazvalo je
nezadovoljstvo kod socijalistikih predstavnika.

SAD-e 1870-1900.

Pobjeda buroazije u graanskom ratu stvorila je povoljne uslove za razvoj


kapitalizma u SAD-a;
Koloniziranje zapada donijelo SAD-a velike koliine sirovina;
Najbolju zemlju na Zapadu su zauzeli doseljenici, na Jugu poslije ukidanja
ropstva, nekadanji robovi postali su zakupci zemlje krupnih zemljovlasnika;
U SAD-a razvija se brzo teka i tekstilna industrija. Metalurgijska industrija
je ispala na prvo mjesto;
SAD-e nemaju rivala po brzini razvoja kapitalizma, ni po resursima.To je
dovelo do akumulacije kapitala kod male grupe ljude (Asor, Pulmanova
kompanija, Morgani i Rokfeleri Standard oil kompanija);
U ovom periodu u SAD-a se naglo razvija tehnika;
Drugo predsjednitvo Granta (1872.-1876.);
Razvoj infrastrukture (eljeznice);

Na izborima 1876. republikanci odnose pobjedu. Granta naslijeuje


Hejs (1876.-1880.), a njega jeza kratko zamijenio Garfila, koji je
ubijen, a na njegovo mjesto je doao Artur.Njihova vladavina je
optereena aferama;
Vladavina Klivlenda (1885.-1899.). Obrazuje se koaliciona vlada
demokrata i republikanaca.Poveava se armija;
Radniki i farmerski pokret, teki uslovi rada (14-16 h rada). Cijena
rada niska, s tendencijom smanjenja (Plumanova kompanija);
Broj protesta se poveava (ikago, Njujork, Sent Luis),
Borba za osmoasovno radno vrijeme;
Dogaaji u ikagu 1886-prvomajske demostracije-ubijena 4
radnika. God. 1888. godine radnici su uspjeli izboriti osmoasovno
radno vrijeme;
Jaanje farmerskog pokreta od 1867. Farmeri trae da drava
pomogne poljoprivredu 1875., za te zahtjeve se zalagalo 1,5 miliona
farmera;

Jaa razvoj meunarodnog radnikog pokreta. Uticaj na


radnike imao je Plemeniti red vitezova osnovana 1869
u Filadelfiji;
SAD-e u vrijeme Harinsonove vlade 1889.-1893.)povradak republikanaca na vlast;
Harinson donosi zakon protiv trustova (ermanov zakon);
Makinijev zakon o poveanju carina (1890).Trustovi
jaaju farmeri propadaju.Farmeri formiraju stranku
populista koja na izborima 1892., koja na izborima 1890.
ulazi u Kongres (9 mjesta);
Na izborima 1892. pobjeuje demokrata Klivlend (1893.1897.). Posebna panja poklanjana je spoljnoj politici
(protektorat nad Havajskim ostrvima).

AUSTROUGARSKA 1867-1890.

1867. stvara se dualistika Austro-Ugarska drava.Dav dijela drave:


Cislatanija (austrijski) i Translajtanija (Maarski);
Oba dijela imala su zasebana dravna ureenja. Carska vlast bila je veoma
velika od 1848. do 1916. na austrijskom predstolju bio je Franjo Josif. On je
istovremeno bio i maarski kralj;
U Maarskoj je postojala aristokratsko-parlamentarno ureenje.
U Austro-Ugarskoj je bio jako izraeno nacionalno pitanje. Krupna
buroazija i zemljoradnika aristokratija bile su Njemaka, seljaci i gradska
sirotinja inili su manjinske narode;
Ugarska je bila gotovo iskljuivo agrarna zemlja. Zemljoranici su bili
uglavnom Maari, a zakupci ostali narodi;
Od 1867. do 1879. Austro_Ugarska je bila u rukama njemako liberalne
stranke. Liberali su se borili za prevlast Njemaca u austrijskoj polovini;
Zalagali su se za centralizaciju Austrije i slabljenje pokrainske skuptine;

Slom austrijskog liberalizma.Tafeov kabinet (1879-1893).Jaa antisemitska


hriansko-socijalna stranka;
Franjo Josif podravao je konzervativce, doveo je za kancelara grofa Tafea,
koji je vratio caru potpunu vlast;
Tafeova politika bila je u svrhu produenja vlasti Habzburgovaca. Njihova
politika nije imala uspjeha kod manjinskih naroda (eha);
1893. Tafe je podnio ostavku, nakon ega je dolo do zaotravanja borbe i
paralize parlamenta. ehe i Njemce nije bilo mogue izmiriti;
Maarska za vrijeme vlade Tise (1875.-1890.), na elu opozicije bio je
Kout.
Hrvati su se borili za veu samostalnost (iako su 1868. dobili sporazum sa
Maarima);
Maarsko je plemstvo tlailo Rumune, Slovake i Ukrajince;
Sociol-demokratija i nacionalno pitanje;
Kongres u Brnu za rjeavanje nacionalnog pitanja;
Autonomija je davana narodima (esi, Ukrajinci),a ne dravama.

EVROPSKI SVIJET
UD 1900. DO KRAJA
PRVOG SVJETSKOG
RATA 1918.GOD.

EKSPANZIJA EONOMSKOG RAZVOJA


ZEMALJA RAZVIJENOG SVIJETA
-Koncentracija proizvodnje i kapitala;
-spajanje bankarskog i industrijskog kapitala;
-izvoz kapitala;
-formiranje meunarodnih monopolistikih saveza kapitala;
-najvee kapitalistike drave zavravaju teritorijalnu podjelu svijeta.
-Monopol i finasijsku kapital igraju veliku ulogu (koncentracija kapitala
u malom broju banaka u Njemakoj, Britaniji,Francuskoj,SADa,Austro-Ugarskoj);
-Stvaranje unije izmeu banaka i industrijskih preduzea;
-Kao vana karakteristika kapitalizma u ovom stadijumu njegovog
razvoja je izvoz kapitala;
-Kapital se ulae van zemalja nastanka kapitala;

Podjela svijeta izmeu velikih sila;


Neke zemlje,poput: Kine,Irana i Osmanskog
carstva,Rusije, Latinske Amerike,balkanskih zemalja
zavisili su od stranog kapitala;
Kolonije su bile neravnomjerno podijeljene: Najvei dio
kolonijalnog svijeta bio je pod kontrolom
V.Britanije.Znatno manje kolonijalne posjede imali su:
Francuska, Njemaka,SAD-e,Japan;
U Njemakoj,Japanu i SAD-a se bre razvija industrija
od V.Britanije i Francuske;
Uticaj kapitala na politike prilike i meunarodne
odnose;

PRIVREDNA I VOJNA EKSPANZIJA NJEMAKE


Njemaka ima izvanredno brz razvoj industrije u periodu od ujedinjenja do

1910.god.;
U Njemakoj dolazi do naglog rasta stanovnitva (50%);
Krajem XIX i poetkom XX stoljea Njemaka ulazi u proces stvaranja
kolonijalnog carstva;
Poetkom XX stolj. Njemaka vodi reakcionarnu i ekspanzionistiku
politiku;
Razvoj radnikog pokreta u Njemakoj poetkom XX stoljea;
Uticaj Ruske revolucije 1905. na prilike u Njemakoj;
Imperijalizam dovodi do zaotravanja meunarodnih odnosa.Agresivna
politika Njemake smeta Francuskoj i V.Britaniji,koje stvaraju svaez 1905.
godine;
Pitanje Maroka. Njemaka je natjerala Francusku da ovo piitanje rjeava na
meunarodnoj konferenciji;
Prva Marokanska kriza (1905.-1906.) je zbliila V.Britaniju i Francusku;

Njemaka za vrijeme vladavine kancelara Bilova


(1902-1909).(industrijski razvoj, kolonijalna
osvajanja, meunarodni odnosi i finasijske
reforme). Nastavak Bizmarkove politike;
Njemaka u vrijeme kancelarstva Betmana i
Helvega (1909-1917). Ekonomsko jaanje i
kolonijalna ekspanzija;
Meunarodni odnosi: Prva (1905/6) i Druga
Marokanska kriza (1911), industrijski i vojni
razvoj i priprema Njemake za rat;

V.BRITANIJA OD POETKA XX STOLJEA DO KRAJA PRVOG


SVJETSKOG RATA
Vladavina konzervativaca (1895-1905.)-Vladavina kraljice Viktorije
(1838-1901)- viktorijanska era i Edvarda VII (1901.-1910.);
Razvoj industrije, kolonijalna osvajanja, odnos vlasnika kompanija i
radnika;
Obrazovanje i znaaj Laburistike partije (poboljanje poloaja
radnika);
Carinska politika, razvoj protekcionizma, emberlenov projekat
naputanja slobodne trgovine (1903);
Vladavina Liberalne stranke (1905-1915.) (razvoj ekonomije,
kolonijalna stabilnost, vojni rashodi, meunarodni odnosi,
meunarodne krize);
Razvoj radnikog pokreta;
Irsko pitanje na poetku XX stoljea;
Ustavna kriza u Engleskoj.

FRANCUSKA OD 1902.do 1918.godine

Ukrupljivanje preduzea, banaka i akumulacija kapitala;


Industrijski razvoj Francuske bio je na niem nivou od drugih
drava.
Brz razvoj metalurgije i agrarni razvoj;
Kolonijalna osvajanja Francuske i spoljna politika Francuske;
Klemasovijev kabinet (1906-1909)
-meunarodne krize (Prva i Druga Marokanska),
pobune radnika i seljaka;
Brijanov kabinet-trajkovi eljezniara, kriza razvoja industrije, kriza
parlamentarlizma;
Dolazak desniara Rajmona Poenkara na vlast (1912) i priprema
Francuske za rat. Radniki nemiri, nemiri u vojsci;

SAD-e U PERODU OD 1900.DO 1914.

Posljedice pansko-amerikog rata 1898.


Razvoj i ekonomsko jaanje velikih kompanija, centralizacija i
akumulacija kapitala;
Uloga trustova u ekonomskom razvoju SAD-a;
Odluke Pariskog mira (1898):SAD-e su dobili:Filipinska ostrva,
PortoRiko, Guam, Kuba je stavljena pod kontrolon SAD-a;
SAD-e za vrijeme Teodora Ruzvelta (1901-1908)(jaanje amerikog
imperijalizma, mijeanje u poslove L. Amerike, Dalekog Istoka;
Ekonomska ekspanzija SAD-a;
Predsjedniki izbori 1908. i dolazak Viljama Tafta na vlast (otvoren
sukob protiv radnika);
Radniki i socijalni pokreti od 1900. do 1914. goddine;
Predsjedniki izbori od 1912. i izbor Vodro Vilsona na vlast;
Razvoj amerikog imperijalizma pred Prvi svjetski rat;

AUSTRO-UGARSKA OD 1900.DO 1914.


Neravnopravan razvoj drave. Ekonomsko jaanje austijske polovine
Monarhije i akumulacija kapitala;
Austro-maarski antagonizam;
Privredne prilike u Monarhiji;
Poloaj manjinskih naroda u Monarhiji;
Nacionalni pokreti u monarhiji (eki, Poljski,Hrvatski);
Meunarodni i diplomatski odnosi;
Monarhija i Istino pitanje.Aneksija Bosne i Hercegovine 1908.
Kriza parlamentarizma i rasputanje Rajhsrata 1914.;
Austrijski prodor prema Balkanu
Stvaranje Vojnike partije. Uticaj Franca Ferdinanda na prilike u
Monarhiji;

ITALIJA OD 1900.-1914. GOD.

Ekonomski razvoj Italije poetkom XX stoljea.Razvoj


industrijskog sjevera i zaostalost poljoprivrednog juga;
Razvoj olitijeve vlade.Odnos prema radnikim pokretima;
Uloga Trojnog saveza: Njemaka, Italija i Austro-Ugarska;
Tripolitanska kriza 1911. godine
Meunarodni odnosi zbliavanje Italije sa Francuskom i
Rusijom;
Kolonijalno irenje Italije;
Uloga Italije u balkanskim ratovima i stvaranju Albanije;
Distanciranje Italije od politike Njemake i Austro-Ugarske;

PANJOLSKA 1900.-1914.
Posljedica panskoamerikog rata;
Uticaj katolike crkve na prilike u panjolskoj;
Nizak nivo privrednih i kulturnih prilika u panjolskoj;
Spoljna politika panjolske i kolonijalno slabljenje;
PORTUGALIJA 1900-1914.
-Kolonijalni gubici Portugala u J.Americi (Brazilija),Africi
(Mozambik);
-Revolucionarni dogaaji u Portugalu 1905.-1908.(nemiri
portugalske flote, seljaki nemiri i dr.);
-Revolucija iz 1910. i stvaranje republike ;
-Agrarno pianje

JAPAN OD 1868-1914.

Revolucija u Japanu 1868. godine;


Reforma mejdiu Japanu 1871.godine;
Samurajska fronda,
Ustav iz 1889.
Kapitalistika ekspanzija Japana krajem XIX i poetkom
XX stoljea.Japanski imperijalizam;
Reforma japanskog sela;
Rusko-japanski rat (1904.-1905)
Portsmutski mir (1905);
Osvajanja kineskih prostora;

OSMANSKO CARSTVO od 1900-1914.


Ulazak njemakog i drugog stranog kapitala u privredne tokove O.C;
Vladavina Abdul Hamida;
Mladoturska revolucija 1908.
Dolazak na vlast Mehmeda V (1909-1918)-vladavina mladoturaka ;
Zaotravanje unutranjih odnosa i dalje slabljenje Osmanskog carstva;
Aneksiona kriza(1908.), Tripolitanska kriza (1911.);
Nacionalni pokreti na Balkanu poetkom XX stolj.
Ekspanzija Bugrske i Makedonsko pitanje;
Uticaj Rusije na prilike u Osmanskom carstvu;
Odnosi O.C i Srbije i Crne Gore;
Carinski rat izmeu Austro-Ugarske i Srbije
Prvi balkanski rat uzroci i tok;
Drugi balkanski rat-povod i tok;
Posljedice balkanskih ratova i stvaranje Albanije.

MEUNARODNI ODNOSI (1900.-1914.)


Englesko-njemaki odnosi;
Pitanje Dalekog Istoka;
Stavljanje saveza (trojni savez i atante);
Meunardna kriza od 1905.-1906.
Englesko-njemako pomorsko suparnitvo;
Rusko-njemake suprotnosti;
Rusko-engleski savez (1907);
Adagirska kriza (1911.);
Trka u naoruanju;
Sarajevski atentat 1914.

PRVI SVJETSKI RAT(1914.-1918.)


-Strategija saveza i vojno-strategijski planovi;
-lifenov plan;
-Francusko-ruski strategijski plan;
-Operacije u 1914. (Zapadni front, Istoni front, Balkanski front):
-Njemaki pohod na Francusku;
-Bitka na Marni;
-Prelazak na pozicioni rat;
-Bitke u Istonoj Pruskoj;

-Bitka na Mazurskim jezerima;


-

Galicijski front;
Soanski front;
Loinska operacija

Ulazak Japana u Prvi svjetski rat;


Ratni ciljevi Centralnih sila;
Ratni ciljevi Atante;
Ulazak Osmanskog carstva u rat;
Kavkaski front;
Italijansko-austrijski front 1915;
Stupanje Italije u rat;
Dardanelska operacija,
Ulazak Bugarske u rat;
Obrazovanje Solunskog fronta,
Propast Srbije;
Borbe na Dalekom Istoku;
Ratni planovi i tokovi1916. godine
Verdenska operacija,
Brusilovljeva ofanziva

Bitka na Somi;
Propast Rumunije;
Ulazak SAD-a u rat 1917.
Preokret na bojnom polju 1917.;
Oktobarska revolucija u Rusiji;
Ratne operacije na Zapadnom frontu u 1917. godine;
Pokolj generala Nivela;
Makedonski front;
Poraz Italije na Kaporetu;
Ratne operacije na vanevropskim frontovima 1917.
Podmorniki rat 1917.
Poloaj Njemake i Austro-Ugarske u 1917.
panija u 1917-1918.
Pobjeda Oktobarske revolucije u Rusiji 1918.
Uticaj SAD-a na tok rata 1918.

Brest-Litovski mir 1918.


Njemaka ofanziva na Zapadnom frontu 1918.;
Atantina ofanziva 1918.
Poraz Osmanskog carstva 1918.;
Poraz i raspad Austro-Ugarske;
Poraz njemakih snaga u 1918.
Posljedice Prvog svjetskog rata;
Odluke Versajskog mira.

Zavrni ispit