Sie sind auf Seite 1von 600

BrBIVlU'

SCKiPT
TT

t-Xi^itkiVXI

'^Uukxmn

in

kt

amnx^xflnnk.
^O^it

(Sin ^itd^ fiir bte Sngenb r)on Dr. '^. i^mt]it[x\U mmgen t)on D. d)lDinbrajI)etnt. 2. ^{uflage.

3etdi=

1901.

3n

DrtginaI=Seintt)anbBanb /^ 3.20.
2)a
Tictrltcl^c

SBer! eiflnet

ficfi

nic^t

nur

borjiiglic^

al (Sefdjcnl fur Begabte,

j-iniBere irna6en, fonbern aud^ al ^ilfSmittel fiir ben 2el)rer jnr SJorfiereitung auf 15. gZobemlier 1901.) hcn noturlunbtidjen Itnterrid^t. (*Satirifd)e Sefjreraeitung.

^
@in

(iint\Mm im
bie

4><^xUn.
^ac^miffasj.

$l(xnkxmn mx ^onnk^

gugenb Don Dr. ^. ^xatl^tim. 3ei^= 1901. 3n Driginal= itungen ton D. @c^lt)inbraI)eiin. SeinlranbBanb Jl. 3.60.

Su^

fiir

mt

Saii bie getDal)Ite i^orm be S)ioIoge in ber bon ^aejjclin gegeljenen 3{u iiii)rung fe:^r loo^l geeignet ift, filr ^noDen eine feffelnbe Settiire gu tiilbeu, fann ber 33eric^terft., ber be a?erf- erften SSanb bcr 9^aturftubien luieberljolt al ^JSramie gegeben
I)at, botlouf teftiitigen. 'Siefe 9{aturftubien eignen fid^ oortrep(!^ jn efd^enlen feiten ber (5ct)ule, Bei beren SSorfcfilag ber 23ioIoge megen ber meift I)oI)en ^often mirtlid) . 15.) (9iaturn)iffenfc^aft, tjrou^tiarer SJBerle Iei(|t in aSerlegen^eit gerot.

xm,

j^ (tijtr|ltt5iffl in ^(Xl^ m^ fi^U.


^pa^uxpnpS^ankxmt
^uc^ fur bie Sugenb i^on Dr. nungen i^on D. d^n)inbraI)eim.
(Sin
2)le Siaturftublen

to^^W^Itlt*
1901.

Mit Sddy^

Sn

gefdimadt^ollem

Drigiital^Seintnanbbanb

J6 3.60.

in SBoIb unb ?5elb rei^en fici^ ben frii^eren JBonben e6en= mirb leine fie Biirtig on unb iefifeen gleii^faUS eincn fclbftonbigen g^oralter. in ben eift ber fc^reibenbe 9iatnrgefd)id)te getricBeit, fonbem mir ttjcrbcn uielme^^t iRatur, in bie cfege be aBerben* unb SSerge^en uttb in bie lulturene Sebcutung njobei oud) nic^t uutcr' einselncr Sefierticfcrt unb gonser emeinf^often einoefiifirt, laffcn tt)trb, ^in nnb piebcr auf bic off^ctifd^e Scite bet yloturfreubc t^injuroeifen. 2)te gcfd&irfte aSerrocnbung ber biologifd&ctt Set)rfonn jcrtcgt bie SBctrad^tungen iit flcincre Slbfcfinitte unb bietct G5eleflcitf)eit, folfd^e Sluffoffungen unb eintraube, bie fcitcnS ber itinbcr, je nad ber 3lltergftufe mit getingerem ober grSfecrem aSerftdnbni, bie r ouSgefproc^en uierbcn, t)Ott sornficrcin au3 bem 9Bcge gu toumen, tt)oI)renb . . 2!a3 fiorsiig' 3at)Iuno uon vcrfonticfien C5rlebtti)fen beS SJaterS boS efptfidfi belebt. unb on 13. interefiante rei^c Slnteflung gfo^rc lii^e aSuc^ toirb aUen iRaturfrcnnben ijom Ginblide bieten. (^pabagoflifa^e Sicform, 18. SJcsember I90i.)
.
. .

4)ireif5ii$J
^
(5ine

5ui:^

ftaC^

utt6

^lm.
mii

iu

^mouat^bilberu.

Meitiing 3ur ^ScoBaditung ber I}einiif(^en ^iatuc uub ^djule bearbettet tion giir au^3
j^mx^Bbttg.
Xritte
5luf(age.

Dberrcfjrer

jGOTljxtrti

84

t>ou gituftratioueu uadj Drigiuat5ei(i)uuugeu

grau ^.^anh^''

berg.

1902.

3u

Crigiual=2eiun)aubbaub

5.
Sc

ber SSerfaijcr tieieelt tft tion Seber geile be Sucf)e mettt inan e an, baB ber eiuer 9liif)enbetv ie"6c jur 3^atur unb bau er fid^ jelDft niit tiolffter ^ingalje ein Unterri^t itt ber oDac^tung bc3 pflanaUd)en unb ticrifc^en e5en nilbmet. %a% einem tjon 3tufGaIie fiir feinc iRaturt)eic^reiI)ung , n^ettn er im Sinne ber @trcif5itge" fein muB, barf tieseifterten el)rer erteilt mirb, ganj auBerotbentlid) frudftbtingcnb hjerben. njol)! aI3 felfeftoerftonbltc^ :^ingeftettt 5trc^io 1895.. ^eft 0.)
(^^^abagogifc^eS

Ste

3Irt

ber SarftellnnG

ift

feffelnb
aSud),

unb auregenb
itjir

im

t)o*ften

(^rab,
fiir fic^

^n
unb

Suinma
iljre

ein fc^oneS

unb torsiigli^eS

ba

fjreunben bcr 9tatur

t)erantiiac^fcnben S^inbcr auf^ uiarmfte empTcf)Icn.

(S^meiser Se^rerseitung.)

G^
%iix jung

unb

att au^gewcifjtt

uon $rar

J)fl|juljarJJt

2Jlit S3ucf)jd)muc!

mi

^i^bni (^nsi$*
unb grsa^Iungen.

I.

2tu max\d)

unb

cibe.

Titebcvbeut{d;c ebic^tc

II.

2tu giebenflur
5>tuS

unb SSalbeSgvunb.

^tttctbeutfc^e cbid^te u. erjafitungcn


Cbetbcutfcfic ebtc^te

III.

^od)tanb unb Sc^neegcOirg.

unb eTsa^Iungcn

^n

fiinitlcrif(^em

Umfditag

get^eftct

jc

m.,

gebunben 2

mt. 60

?Pfg.

unb lann unb n)irb mlt^elfcn, ein neuc3 58aub . . ift ein rec^te Solfstmc^ bie eigenart gctrennten tammen crmanienS; IjeraufteCen smifd^en ben oftnod^ bur^ a&cr tie igcnart fotl bleiben; fie toerlei{)t bet @efamtl)eit einc unbercd^euDare gtarfe; unb (rm^j. bic raumlid) efdjiebcuen erfa^ren l}iet toon einanbcr, mie fie im Senlen
.

fitiben

bod^

sufammcnge^oren al3 ^inbcr

ettter ?)hittcr.

tft

meift

t)aubadene",

aber Iemgefunb", in ben ^eifen eitt. ^attetlid)e" ^oefic, bie un f)ier gebotcn tt)irb, nidit ju unb bte ftanben, bic unfcre 2lttaclcntcitcr" unb @c|atffd)ufcen" fteCfcn immet n^iebet fttfc^eS Slnt auc^ in bie SRci^cn bct mittet t)om Octfte" tiergeffen

Hi

btingeit.

(Sad^fifc^e-Sdiulicittmg, Sitcrar. eilage,

^ejemljet ISOl.)

f>ei-Igfl

Iron

B. @. gLgubneg in

f ety|ig.

Bum

Buffai^-TJintgrrtifti

aufyefit^rten

unb

anbeveix

^uc&ern

>e&anbettex\ '^^exnen:
JBiniJcl,

^ig^oftttonen gubcutfrf)en
fitr

^a|)|ic, Seitfoben fiir

ben Unter-

bie S^ertia :^of)erer 3*^^^ SSanbctien. Se^ranftolten.

9tuf ja^en
Ji!:

ric^t in ber beutfc^cn tilifti!. 5. 5(ufl. !ort. JC .80.

gcf).

4.,

geb.

ci^.

5.

^runiBa^,

beutfc^e 9Iuffo|e.
gel).

S)rei

(E^oletiiug, 2)i^ofttionen ajJateriatien ju beutf(^en 9tuf=


fo^en.
9.
3.^icr

unb

S3onbd^en.
geb. jc .^^

je

JC

1.60,

2.
:|)ra!tifrf)e

^eftc.
get).

11., Begtt?.
je
Jil

^u^nctsS^an,
gur
fcic^Iic^ften

^luflogc.

1.

SScrmeibung
^e^^Icr
Slufl.

Slnlcitung bcr :^oupt=

geb. je c/^ 1.50.


^roftifd)C

iu

5(nIoge
5(ttf=
.h:.

5(nlcitung
ge^.

%nx

unb ^ufiil)rung
fo^c.
3.

beutfd^er
!art.

1.

5(bfoffung

beutfc^er

Stuffo^c.

G. Slufloge. geb. c^. 2.90.

M.

2.40,

9Wo0cngcI,
9(nfc^Iu|
ftoff.

beutfd)c

on ben beutfc^en
JC 1.40.
=

Sluffo^c im Scfc^

@c(bc, Stilorbcitcn.
offcl,
gc^.
JC.

gcl).

o 2 40.
.

gcb.

9?eue f^olgc JC 1.80.

piam\6)t

mtffo^fc^ulc.
bic

jKaumann

3.,

geb. JC. 3.50.

t^eorcttf (^
7. 2(ufl.

:pro!tif c^e

Wfilettung aur 9(bf offung beutf d^er


3(uffd^c.

cnfc,

beutfd^e

Sluffo^c
l^Sljcrer
gel).

fiir

gcb.

./^.

obcrcn ^laffcn
fc^ulcn.
gcb.

Mbrficns

2. 5IufI.

JCS. 20,

^n

Slbtcilungen:

J.!:

4.40. 1.50,

gc^.

c^3.60. SnSTOcilungen: JC 1., 1.60, 1.

1.50, UUtii^,

2.
beutfd^c geb.
aJiuftcrauffd^c.
.'/^

2. ^ufl.

2.80.

^offtttonn, 502:^cmota5Ubeutfd)Ctt , geb. gc^. JC 1. Sluffd^cn.

SBcifc, ^rof. Dr. O., 9Kufterbei-\pkU gur bcutfc^en tillc^rc.


gel).

oiC

1.40.

JC .30.

gJroflieftc

ttnentgeltfi^

ttnb

^oflfrci

bon bcr

JBcrlao&Bttil^ottblttng

S. @. Xcttbncr

in Sci|isi9.

LL

AELI DONATI
QVOD FERTVR

COMMENTVM TERENTI
ACCEDVNT

EVGRAPHI

COmENTVM
ET

SCHOLIA BEMBINA
RECENSVIT

PAVLVS

WESSNER
I

VOLVMEN

S^-

pn

LIPSIAE IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI

MCMn

lipsiae:

typis

b.

u.

tevbneri

'Nec dubitamus multa esse quae homines enim sumus et occupati

et

nos praeterierint:

officiis.'

Plinius N. H. praef. 18.

Praefatio.
Donati commentum edituro pietatis mihi videtur
ut primo
loco
esse,

commemorem
a.

viros doctissimos,

qui huius
et

editionis quasi

fundamenta posuerunt.

Atque Ludovicus
Terentio

Schopen,
Donato
nensi
Ael.

qui

1821

dissertationem 'De

eius interprete' (Bonn.) scripserat,

editionis consilium cepit,

primus novae ut apparet ex programmate Bon-

a, 1826, quod inscripsit "^Specimen emendationis in Donati commentarios Terentianos ad novam totius operis editionem indicendam propositum'. Rem incohatam usque eo perduxit, ut pars commenti (usque ad Andr. I 2, 34) typis exprimeretur; cuius editionis hunc voluit esse titulum ^Aelii Donati commentarii in Terentium. Textum

edd.

vett.

collatis

recensuit,

scholia

spuria

notavit

et

animadversiones criticas adiecit L. S. Accedit Eugraphius cum scholiis Bembinis et Mediolanensibus [ab Ang. Mai editis Mediol. 1815]'. Quibus de causis conatu destiterit, mihi non satis constat: fortasse editiones Stallbaumii et
Klotzii,

quae annis

eum moverunt,

1830 31 et 1838 40 prodierant, ut coeptum omitteret; nisi forte intellexit

ea subsidia, quae habebat, infirmiora esse quam quibus Donati commentum in integrum restitui posset. Itaque anno 1851 Lutetiam Parisiorum se contulit ibique codices 7920, 7921, 7899 contulit. Paulo post Vahleno mandavit, ut sibi codices Leidensem et Dresdensem excuteret, simulque

IV

PRAEFATIO.

aliorum libroruin mss. notitiam sibi paravit. Sed quominus rem Anno 1860 ^Suetonii absolveret, fata iniqua impediverunt.

Tranquilli praeter Caesarum libros reliquiae' prodierunt, quas coUegerat A.Keifferscheid: Suetoni vitam Terenti, quaeDonati commento praefixa est, ediditFridericusRitschl(p. 26sqq. et 481 sqq. Opusc. III 204 sqq.) atque hanc editionem egregio illo commentario instruxit, in quo non modo de ipsa vita et de sermone Suetoniano, verum etiam de Do-

Qui veteribusque editionibus disseruit. praeclare de hac commenti parte meritus sit, non est Schopeno a. 1867 mortuo heredes illius quod praedicem. schedas Augusto Reifferscheid tradiderant, qui anno
nati
codicibus

quam

1868
cimen

universitati Bonnensi

semisaecularia celebranti spe-

novae editionis dedicavit, quod in publicum non Huius titulus est ^Aeli Donati et aliorum comprodiit. menta in Terentium. Ludovicus Schopenus apparatu critico
instruxit,

Augustus Reifferscheid recensuit'; continet autem vitam Terenti et Euanthii tractatum usque ad II 7 (^Teest.

rentique
a.

de qua cum').

In apparatu critico lectiones

codicis Parisini

et editionis principis enotatae sunt.

Tum

1874

et

1875

Reifferscheid indicibus scholarum Vratis-

laviensibus duos libellos adiunxit,


et

quorum

altero ^Euanthius altero

Donati
suis

commentum

de

comoedia',

^Donati in

commenta Terentiana
sidiis

praefationes'

continentur.

De

pauca praefatus est prioris opusculi p. 1 2; erant autem eadem quae Schopen congesserat. Paulo post (a. 1876) Reifferscheid Parisinum A iterum contulit et a. 1879 Georgium Wissowa operae socium sibi assumqui annis 1882 et

sub-

psit,

1883

libros manuscriptos qui in

Italiae bibliothecis asservantur perlustravit Sed ne Reifferscheidio (jB Vdq) excussit.

partemque eorum quidem contigit,

ut
a.

quam

1887 praematura morte absumptus

incohaverat Donati editionem ad finem perduceret: est (cf. Annal. biogr.

XII [1889] 39sqq.)


scheid etiam

Eodem

fere

tempore quo

Reiffer-

Carolus Dziatzko, meritus, ad Donati commentum


Mus. Rhen.

vir de Terentio optime accessit et primum in


et

XXIX (1874) 44562

51112

('Zum

PRAEFATIO.

Terenzcommentar des Donat') antiquissimuni codicem Parisinum A^ deinde in X Suppl. Ann. philol. (1879) 662 96 (^Zur Kritik des nach Aelius Donatus benannten Terenzkoramentars') codicem Oxoniensem C accuratissime descripsit

eorumque librorum originem investigavit; simul Bentleii coniecturas (quarum exiguam partem habes apud Stallbaumium III 33840) edidit (1. c. 662sqq.). Idem et in Mus. Rhen. XXXI (1879) 37080 ('Zur Kritik und Exegese der griechischen und lateinischen Komikerfragmente') corruptis quibusdam commenti locis medelam adfuit

hibuit neque alia occasione oblata castigatoris officio delam Terenti 1874, 1881, 1884). (cf. editiones

commemorandus

est

Remigius

Sabbadini,

cui

hanc
Is

editionem plurimum debere gratissimo profiteor animo.

enim postquam iam in ^Museo italiano di antichita classica' III (1890) 381476 ('Storia e critica di alcuni testi latini: Donato Terenziano') operam studiumque in Donati commentum contulit, paucis post annis totam quam dicunt
quaestionem Donateam diligentissime
et sagacissime tracta-

134 vit in ^Studi italiani di filologia classica' II (1894) 1 di Huius commencommento a Donato (^Il Terenzio').
tationis quasi

supplementum

scholia

Donatea ad Eun.
1.

II
III

apparatu critico observationibusque instructa edidit

c.

Donatiani ai due primi atti (1895) ad Phoi-m. dell' Eunuco di Terenzio'). Postremo emendationes
("Gli scolii
II emisit 1. c. (1897) 289 sqq. (^Biografi e commentatori di Terenzio'). Praeterea de commentariis Terentianis pro sua quisque parte bene meriti sunt viri doctissimi hi: Hermannus Usener (^Vier lat. Grammatiker' in Mus.

249363

Rhen. XXIII [1868] 493sqq.), Guilelmus Entstehungsgeschichte der Scholien des Donat
I

Hahn

('Zur

zum Terenz'

1870, II 1872), Augustus Teuber ('De auctoritate coramentorum in Terentium quae sub Aelii Donati nomine
circumferuntur' 1881 et ^Zur Kritik der Terentiusscholien des Donatus' in Ann. philol. 1891, 353 67), Fridericus

Leo
der

(^Die Uberlieferung der terenzischen Koraodien und Coramentar des Donatus' in Mus. Rhen. XXXVIH

VI
[1883]

PRAEFATIO.

31747

et

'Euaiitliius

comoedia' in Fragm.

Com. Graec.

de fabula, Donatus de ed. Kaibel I 62 71),

Eduardus Scheidemantel
Lips. 1883), Henricus Terentii interprete' lenae

(^Quaestiones
I.

Euanthianae'

Gerstenberg (^De Eugraphio


1886),
I.

Hartman

(^De

Terentio et Donato' Lugd. Bat. 1895),

Paulus Rabbow

(^De Donati commento in Terentium specimen observatio-

num primum' in Ann. philol. 1897, 305 Smutny (^De scholiorum Terentianorum
nomine feruntur auctoribus
in Diss. philol. Vindob.

42),

Eduardus

quae sub Donati

et fontibus quaestiones selectae'

VI [1898] 93137).
de Donati

Denique

addendum

est

me ipsum

commento disputasse

in Mus. Rhen.

LH

(1897)

6998
Terenti')

Aeli Donati

commentum

('Die Uberlieferung von et in commentatione

Bremam

gratulatoria philologis paedagogisque Germaniae a. 1899 conventuris dedicata (^Untersuchungen zur lateip.

nischen Scholienlitteratur'

28).

1.
Testimonia.
1)

Hieron. chron. ad

a.

353: 'Victorinus et

2)

insignes habentur.' idetn cornm. in eccles. 1: ''Hinc quid simile sententiae et comicus ait (Ter. Eun. prol. 41) nihil est dictum, quod

maticus, praeceptor meus, Romae

Donatus gram-

non

sit dictum prius<<;, unde praeceptor meus Donatus cum ipsum versiculum exponeret pereant inquit qm
v. 1.

ante nos nostra dixerunt.' (De hoc loco recte interpretando


i\)

A. BecJcer in progr.

gymn. Magunt. 1870 p. 18.) idem apol. adv. Bufinum 1, 16: 'Puto quod puer legeris Aspri in Vergilium et Salhistium commentarios ... et in

Terentii
4)

comoedias

praeceptoris

mei

Donati,

aeque in Vergilium
Priscianus

et aliorum in alios.'

instit. gramm. 18,16263 (Gr. L. III 281,7): 'Ausculto tibi et te: in Terentius in Andria eadem (III 3, 4) ausculta pauca et quid ego te velim et tu quod quaeris scies nec enim aliter stat iambus, qui
.
.

est

quaternarius approbat.'

quod etiam Donati

commentum

PRAEFATIO.
5)

VII

idem

1. c. 18, 225 (Gr. L. III 320, 7): 'Nostri audio quidem accusativo adiungunt, ausculto vero tam dativo quam idem in eadem Terentius in Andria accusativo. et quid ego te velim et tu (III 3, 4) ausculta pauca quod quaeris scies: sic enim habent antiqui codices teste
.
.

6)

T)

eius.' (C/. schol. ad Andr. III 3,4: AvscvLTA PAvcis et ''paucis' et 'pauca' legitur.) Sergii explan. in art. Donati (Gr. L. IV 486,8): 'Hic enim Donatus Y. C. D. Vergilianum carmen et [sic Bihheck; velcorfrf.jTerenti comoedias mirifice commentavit.' Cod. Bern. 83 s. f. 2"^ (Anecd. Helv. ed. Hagen 175,18): ^Quando idem in pro super ponitur tunc tamen tantumDonatus modo, cum liber a quolibet exponitur, ut

Donato commentatore

in Terentium.'
8)

Siibscriptio artis grammaticae Donati (Gr. L. IV, 'ars donati grammatici vrbis romae.'

XXXIsqq.)

9)

petita: ''aeli TERKNTI.'

Subscriptio commenti Terentiani ex antiquissimis codicihus donati vc oratoris vrbis romae commentv>i

10)

(He testimon. 8 et 9 cf. Sahhadini ^Studi italiani^ III 337 sqq.) Servatus Lupus ahbas Ferrariensis in epistula ad papam Benedictum III (a. 855858) data (Bibl patr. III 674, Paris. 1664; cf. Becker , Catal. 25, 14): Tari intentione

Donati commentum in Terentium

flagitamus.'

11) 12)

cJirmi. ad a. 358: ^Euanthius eruditissimus grammaticorum Constantinopoli diem obit.' Eufin. comm. in metra Terent. (Gr. L. VI 854,4): 'Euanthius in commentario Terentii de fabula hoc est de comoedia [hoc comoedia secl. Keil] sic dicit concinna argumento, consuetudini congrua, utilis sententiis, grata salibus, apta metro et postea sic ueteres etsi ipsi quoque in metris neglegentius * * iambici versus dumtaxat in secundo et quarto loco, tamen a Terentio vincuntur resolutione huius metri quantum potest comminuti ad imaginem prosae orationis' (cf. Euantli. II 6 et III 3).

Hieron.

2.

De

libris manuscriptis.
I.

Libri meliores.
lat.

l)CodexParisinus
s.

XI membranaceus foliorum

numeris

XXVI XXXII

7920 (Colbert. 1712, Regius 6073,7) 55, quae in septem quaterniones

signatos distributa sunt, unde apparet-

VIII

PBAEFATIO.

codicem olim partem fuisse amplioris voluminis, cuius priores 25 quaterniones iam non exstant. Folium ultimum (56) excisum est. Scriptus est ab una manu totus, nisi quod fol. 53'' versus 2427 in pessima membrana ab alia manu coaeva videntur esse confecti. Librarius ipse codicem, saepenumero cultello usus, ex archetypo correxit, raro variam lectionem sine dubio ex eodem fonte petitam supra versum addidit, paucissima in margine adAb hac librarii manu facili opera discernitur alia scripsit.
recens s. XVI, quam esse Petri Danielis Aureliani, ad quem olim hic liber pertinebat, suo iure statuit Dziatzko; ille autem saepe textum correxit, coniecturas nonnullas in margine adspersit, hic illic variam lectionem ex editione quadam haustam Tertia praeterea manus atque eadem recentissima enotavit, ni fallor) numeros actuum et scaenarum, nomina (I. A. Thuani, poetarum in commento laudatorum sim. addidit nec non scholia et lemmata multis locis distinxit, hac in re librarium secuta, qui in prioribus 13 paginis semper, deinde rarissime ad distinguenda singula capita vel singulas scaenas paragra-

melius

Idem primo fere lemmatum vocabulo, quo initium novi scholii cognosceretur, signum fe fe vel & superscripsit, quo signo in aliis quoque scholiorum libris (velut s. in cod. Horatii Dessaviensi X) scholia distingui solent. Quae signa ex eo libro, unde Parisinus propagatus est, esse transcripta inde apparet, quod non semper suo loco posita sunt. Praeterea in distinguendi ve\ subdistinguendi signa adhibita sunt haec: . ; c/ Compluribus locis librarius lacunam reliquit, sive quod eam in archetypo iam invenerat

phum

(f) posuit.

Eum

in illo exaratum esset dignoscere non poterat. librum ex quo A descriptus est minusculis litteris scriptum fuisse docent inter se commutatae litterae crr, ff, ol d, ci d; eundem autem codicem ad librum maiusculis litteris exaratum
sive

quod quid

redire testimoniosunttalia:

NMEICOM(\, ^n(jOCICOnCICULA-

AIYIC,

^SINdeTOCeTeAACiy-jC, eyOh^CMOC^NTIQUOrU PROMChlL; NIHIL PRORSUS-, sim. Is enim qui archetypum

transcripsit non intellegens Latina vocabula Graecis admixta esse omnia eis characteribus reddidit, quibus etiam in codicibus minusculae litteraturae vocabula Graeca tradi solebant. Quod ad orthographiam attinet, librarius minime sibi constitit: etenim haucl et hauf, aimd et aput, maleuolus et maliuolus, uergi et uirgl, deinde aff'- et adf-, ass- et nds-, imp- et inp-, nec non ae e e, oe e, i y, f ph sim. promiscue leguntur;

sollemnes scripturae sunt michi, nichii, hahundare, condempno, aliae. Valde dolendum est, quod cod. J., qui ut antiquissimus ita optimus fere omnium est, non totum commentum sed quartam tantummodo partem continet: fol. l"" 2'' vitam Te6*tractatus de comoedia, fol. 6'' 51** commentum renti, fol. 2'*

PRAEFATIO.
Andria^ (^PLI

IX

MeNTU TeRCNTII ^NDRIC eXPLICIT

DONATI UC ORATORIS URBIS ROMe COINCIPIT SCCUNDUS

^DeFORtf FeLICrreR ; in margine ^DCLFe ); fol. 51'- 55^ commentum Adelphorum usque ad I 1, 40 ^modeste additum mea\ quae verba v. 21 leguntur, reliqua pagina vacua, unde Parisinum numquam pleniorem fuisse recte colligitur. Quod Andriae commentum Adelphorum commento excipitur, hoc Parisini proprium est, nam reliqui codices omnes alium exhibent ordinem: qua de re infra ( 3) dicendum est. Restat, ut de fatis libri A quae comperta habemus proferantur: quae maximam partem Dziatzkoni debentur (Mus. Fuisse autem videtur Rhen. 29 [1874], 44562; 51112). olim in "^amplissima fani Benedicti Floriacensis ad Ligerem bibliotheca', quae a. 1562 disiecta atque dispersa est. Deinde aut omnia me fallunt aut in Antonii Contii Biturigensis bibliothecam translatus est, ubi Pithoei fratres eum contulerunt libellum meum ^Untersuchungen z. lat. Scholienlitt.' (v, p. 17sqq.). Certe ante a. 1571 in manus Petri Danielis Aureliani venit (fol. l"": Tetri Danielis Aurel. c.'; cf. H. Hagen, 'Der Jurist und Philolog Peter Daniel aus Orleans', Bernae 1873 p.32), qui vir doctus codicem, ut supra commemoravimus plurimis locis correxit et cum editione Veneta a. 1482 (quae nunc in bibl. Bern. asservatur: Inc. III 28) contulit, cui non solum permultas Parisini lectiones adscripsit, verum etiam haud paucas A Daniele Lindenbrogio Parisini coniecturas commendavit. copia facta est, qui in observationibus ad Andr. I 2, 15 queritur ^tardius ad manus suas pervenisse Ms. cod. Danielis'

ut eo in editione conficienda uti posset. Sane in observationibus suis ex 'schedis vett. Pet. Danielis Aureliani' (v. Lindenbr. praef.) sat multa enotavit. Anno 1603, quo Daniel supremum diem obiit, codex in *'Iac. Aug. Thuani' 1680 in Colberti bibliothecam (sic fol. l"" legitur) et anno

quam

translatus est

(fol. l^":

bibL man. nov.

migravit. Saeculi XIX multi viri docti Parisini copiis usi sunt: contulerunt vel totum vel aliqua ex parte Schopen (1851), Fritsch (v. Umpfenb. praef. XXXVIII), Hunziker et Meyncke
Ritschelii op. III 215 sq.), Frohner (v. Philol. 18, 358), (v. Dziatzko (1873), Reifferscheid (1876). Ipse Parisinum a. 1894 lenam missum quam accuratissime descripsi et apographon cum codice contuli, ut penitus exhaustum esse meo iure contendere Cf. Catal. cod. manuscr. BibL Regiae (Paris. 1744) possim. in 4 p. 412^'. 2) Codex Vaticanus Regin. lat. 1595 miscellaneus 67 ,U membranarum. Fol. 1 20 duo fragmenta commenti Donatei

II

952*);

'Cod. Colb. 1712'; cf. Montfaucon, Bibl. anno 1732 in bibliothecam Regiam

X
continent a

PRAEFATIO.
manu
II 1,

s, XIII scripta: alterum (fol. l'" 14") pertinet 21 (^neque a. c. q. sum miser^) Eun. III 2, 1 (^omnes sensus uisa dicuntur''), alterum (fol. 16'' 20") ad Hec. III 4, 16 (He e hene excepif) 2, 8 (^multa terentius feliciter ausus esf). Sequitur fragmentum commenti in Lucanum VIII 64) ab eadem ut videtur s. XIII manu scriptum, (11 690 quod desinit fol. 33", ubi in calce adscriptum est '"duo septerni

ad Andr.

sequentes sunt de prima et secunda comoediis terentii'.

Fol.

9^*

haec exstant 'CommeTu Texu and^e explliciT; fcip Eunuc9-', unde elucet ordinem fabularum in Vaticani archetypo eundem fuisse, quem in reliquis codicibus excepto uno Parisino A invenimus. Post Eun. praef. c. I legitur ^hic argumentum notandum quod alibi scripsimus' omisit enim librarius alterum praefationis caput, quod hodieque desideratur; scholia ad Eun. 1111,317 (^adiuta me quoque regi^) post 19 transposita sunt erroris signo addito; scholia ad Eun. 113,2274 omissa sunt neque quicquam adnotatum. Etsi dubitari non potest, quin Vaticanus B ex optimo fonte derivatus sit, quippe qui in universum quam proxime ad Parisinum A accedat, tamen cavendum est, ne temere eius memoriae credamus; nam redactoris operam expertus est, qui contrahendi studio adductus saepenumero scholia mutilavit, commutavit, omisit, pro genuinis alia lemmata substituit, scriptorum locos a commentatore allatos non ita raro resecuit. Sed vel sic maximi pretii est, praecipue in Hecyrae commento, ubi meliorum librorum auxilio paene destituti sumus. Totum excussit a. 1883 Wissowa, cuius collatione usus sum, praeterea magnam partem publici iuris fecit Sabbadini CStudi
:

italiani' II 91sqq., III

251 sqq.; cf. praeterea II 43; 68; III 332); qui ubi diversa testantur, varias lectiones testium nominibus Cf. Montfaucon, appositis (t. Wiss., t. Sabb.) commemoravi.

Bibl. bibl. I
3)

57^
Regin.
lat.

Codex Vaticanus

1496

s.

XV

membrana-

nitidissima scriptura, picta in prima pagina ornamenta itemque pictae litterae initiales ex Vespasiani Florentini officina hunc librum prodisse arguunt; in prima pagina pictus apparet clipeus, qui fortasse
Fol. l"" haec leguntur ""dgnati PRIMA COMOEDIA AFRI TERENTII 'explicit evnvchvs. incipit adelphe incipit', fol. 128^' haec coMOEDiA QVARTA deest Eautontumcrumenon' Continet Donati

ceus 271 foliorum.

Membranae optimae,

ad papam Nicolaum
GRAMMATICI

pertinet.
IN

EXCELLENTISSIMI

commentum integrum hoc


Eunuchus,

ordine:

vita,

tractatus,

Andria,

Vocabula Graeca, Adelphoe, Hecyra, Phormio. quorum V amplissimus fons est, fere omnia ab eadem manu scripta sunt quae codicem exaravit, unde apparet ea ex archetypo derivata esse in quo ni fallor maius,

PRAEFATIO.

XI

culis litteris scripta erant (cf. Eun. I 2,87; Phorm. I 2,18); ubi desunt, plerumque spatium relictum est, sicut in aliis eius Praeterea notanda haec aetatis codicibus factum videmus. sunt: ad Andr. III 2, 1 pro eo quod desideratur ^fuprjftatra' inter ^dicuntur'' et ^adhuc^ signum positum est: in margine adscriptum 'spatium hic in medio duorum verborum'; in Hec. commento aliquot lacunae reperiuntur: V 3, 1 desunt verba Hnducitur sua^ et in margine adnotatum est 'deletum locus^ propter vetustatem', V 4, 19 desiderantur verba Hnter 23 ^est uideram ut\ In Phormionis commento et V 4, 22 scholia quae pertinent ad II 3 in duos ordines distributa sunt, 93 excipiantur scholiis ad v. 5 93, qua ita ut scholia ad v. 1 de re mox fusius disputetur necesse est; ad v. 3 prioris ordinis librarius adnotavit 'Error in exemplari A\ idem ad v. 7 ad-

'uerte usque ad tale signum', tum initio alterius ordinis in margine haec adiecta sunt ^haec sequentia praecedunt ea quae praecesserunt ante in tali signo J.' et iterum ad V. 11 '"dupplicata sunt et tamen aliter dici videntur quam antea dicta sint'. Hinc apparet iam in eo exemplari ex quo descriptus est duos ad hanc scaenam exstitisse scholiorum lam commemoranda est res maximi momenti: in ordines. sescenties manum corpriore enim commenti parte codex
scripsit

V
V^

rectricem expertus est, quam Sabbadini f ''Studi italiani' II 44 sq.) eandem atque librarii esse sibi persuasit, at Wissowa et Graeven ab hac diversam putant, etsi illi et simillima et certe coaeva sit. Haec correctoris manus appello eam F-, quamquam certis de causis in Sabbadinii sententiam propensior sum primum satis multa partim in textu partim in margine supplevit, quae librarius omiserat (fortasse quia iam in archetypo deerant); deinde saepissime pristinam scripturam" delevit ordialiamque lectionem substituit, vel etiam additis signis nem verborum mutavit. Quae correcturae tam frequentes et tam violentae quin ex alio exemplari longe diverso petitae sint, dubium non est, praesertim cum facillime demonstrari possit, cuius generis fuerit codex ille, quem corrector adhibuit. Conferas velim inter se codicem L vel c vel -Y et ea quae V-

'

intrusit: en habes omnem rem! Atque quo magis comprobetur librum talem adhibitum esse, inspiciamus si placet alteram Vaticani partem inde ab Ad. II 3, ubi correcturae subito desinunt: ubique summam inter V et libros supra commemoratos reperiemus consensum. Itaque hoc pro certo statui potest: librarius qui Vaticanum exaravit cum pervenisset ad Ad. II 3, aliud nactus exemplar quae adhuc scripserat eius auxilio correxit, deinde cum jDergeret eiusdem exemplaris rationem habuit quam plurimam. Hinc sequitur, ut quae in priore parte correctori debentur et omnia quae in posteriore leguntur,

XII
ubi consentiunt
libro tribuamus,

PRAEFATIO.
cum eis quae e. g. in L exstant, minime ei quem primum secutus est librarius. Immo

ubi talis consensus agnoscitur, hanc legem servare debemus, ut abiecta codicis V lectione a diversa reliquorum codicum me-

moria proficiscamur. Denique admonendum est in Vaticano hic illic quaedam inveniri, quae ad Donati commentum non pertineant: velut ad Eun. II 3, 34 pro ^et Phrygiae molimur m. J.' (= Verg. Aen. III 6) leguntur haec ^et Phrygiam Ascanio chlamydem'' (= Verg. Aen. III 484); ad Hec. IV 4,16 '^quia liheri patrem sequuntur'' in margine additum est ^contra in iure partus sequitur
ventrem'.

Primus hunc librum inspexit Ribbeck

(v.

'Monatsber.

d.

Berl, Acad.' 1854, 45), qui Ritschelii in usum vitam Terenti contulit (v. Sueton. rell. ed. Reiffersch. p. 408); deinde Wachsmuth, cum Ritschelii opuscula editurus esset, iterum Vaticanum

consuluit (Opusc. III 216,


hibetur).

Totum

a.

ubi per errorem numerus 1492 ex1883 excussit Wissowa, qui collationem
Grraevenio debeo.

praeterea codicem V Sabbadini, cf. '"Studi italiani' Il44sqq.; IIl332sqq.; ipse de eo disputavi in Mus. Rhen. LII 81sqq. et in 'Unters. z. lat. Scholienlitt.' p. 26. JK 4) Codex Riccardianus 669 s. XV ex. miscellaneus foliorum 338. Quartum locura occupat Donati commentum
hibuit

suam benigne mihi commodavit; pauca

Ad-

Phormionis, in 44 chartis (fol. 134^' 177'') ab una manu scriptum; inde ab fol. 152'' v. 9 librarius, quem Petrum Philippum de Pandolfinis fuisse sibi persuasit Sabbadini CStudi ital.' II 47), atramento paulo pallidiore usus est, quo etiam in antecedentibus multa correcta vel in margine addita sunt. Ante fol. 152 unum folium recisum est, sed "Nichil deficit', ut adnotavit librarius; idem fol. 162'\ quae pagina vacua relicta est, adscripsit ^Niclail deficit sed iirosequitur bene'. Subscriptio legitur fol. 177'' haec: '"explicit comentvm PHORMIONIS EDITVM A DONATO CLARISSIMO GRAMATICO'. Hic ilHc lacunae reperiuntur, ubi in archetypo '"consumpte erant littere ob vetustatem' (praef. III 4) vel ''delete erant littere' (prol. 11). Vocabula Graeca librarius partim ex archetypo statim transcripsit partim postea supplevit eodem ni fallor exemplari usus. 19 (^non potuit. Scholia ad Phorm. II 1, 4 ('esse credehaf) Habendae'') desunt; ad II 3 scholia eodem modo atque in V in duos ordines distributa sunt. Ab omnibus reliquis codicibus It eo diifert, quod solus in ultimo prologi scholio versum Ennianum exhibet, fortasse ab ipso librario ex Ciceronis de senectute libello (I 1) additum. Fol. 177'' nonnuUa de tragoedia et comoedia leguntur nomine Donati praefixo, quae, quin ad Papiae Elementarium redeant vix potest esse dubium (cf. 'Studi

PRAEFATIO.
ital.'

XIII
z.
1.

adn.)

40;

Mus. Elien. LII 80;


,

'Unters.

Scholienl'

12

Post Sabbadinium qui uberius de Riccardiano egit in ital.' III 405 sqq. et '"Studi ital.' II 468qq. (cf. etiam V 290 sqq.), ipse codicem a. 1895 lenae excussi et in Mus. Cf. Catalogo della libreria Rhen. LII 79 sq. de eo disputavi. Pandolfini, Firenze 1884, p. 45; Lami, Catal. bibl. Riccard. p. 141, 5) Codex Vaticanus lat. 2905 s. XV miscellaneus foliorum 130. Secundo loco exstat fragmentum Donati, a manu Continebat olim s. XV in 100 chartis (fol. 21 120) scriptum.

'Museo

uitam, tractatus, commenta Andriae et Eunuchi, cuius extrema pars interiit; nam post fol. 120 quinque recisorum foliorum laciniae supersunt. Extrema verba nunc sunt ^missa h. f. q^
liec

scilicef

(= Eun. V

2, 23).

Vocabula Graeca

etsi

plerumque

in lacuna omissa sunt, pauca tamen servata, ut Eun. IV 5, 6 'uidet refMIHONOMI^', IV 7, 46 ^RAT^cefTicof quibus evincitur Vaticanum ad vetustiorem librum redire, qui Graeca exhibebat. Ad Euanth. III 5 ^mimicam uilitatem^ hoc additum Fol. 76"^ est 'id est ystorionicam inde mimus id est histrio'. haec legitur subscriptio '"AFri Donati oratoris Vrbis Conmetum Terrentii Andrie explicit Incipit Eunuchus'. Archetypi notas a librario codicis T (vel eius libri ex quo Vaticanus descriptus est) saepissime male explicatas esse iam Sabbadini monuit ('Studi ital.' III 332), velut -re pro -tur, -tis pro -te sim. quae in editione plerumque non curavi. Collationes quibus usus
,

sum confecerunt H. Graeven (vita, tractatus), C. Hoeing (Andria), Fr. Spiro (Eunuchus); praeterea ut par erat adhibui ea, quae Sabbadini in 'Studi ital.' 119199 et III 251 53, 290329 publici iuris fecerat. Quod ad Andriae collationem pertinet, C. Hoeing, qui Warreno intercedente eam mihi liberalissime concessit, non esse eam plenissimam monuit, sed non nisi levidensia desiderari mihi quidem persuasum est.
Bodl. Canon. lat. Auct. class. 95 chartaceus foliorum olim 170, nunc 168; desunt enim folium primum, quo vita Terenti et Euanthii pars (usque ad I 2 Hragoedia dice') continebantur, et folium ultimum scriptura vacuum. Codicem accurate descripsit Dziatzko in X Suppl. Annal. philol. 1879 p. 675 sqq. Confectus est a tribus librariis: primus fol. l'' 106'' scripsit, alter foL lO^"" 144" V. 15, tertius reliquam partem. In 95 foliis prioribus scriptura in duas columnas divisa est. Correctorum item tres manus distinguuntur, quarum prima librarii manus calami menda sustulit, variam lectionem in margine adspersit, alia pauca addidit; secunda manus ex alio codice ut videtur nonnulla"correxit, tertia quae primae simillima est, in corrigendo editionem quandam (Stephani?) adhibuit. Correcturas commes.

XV

6)

CodexOxoniensis

XIV

PRAEFATIO.

moravi omnes ita, ut quae librarii esse videbantur, nota m. Jf, quae aliorum, nota m. 2 significarem. Subscriptiones reperiuntur hae:
fol. 71'' '"finis

donati in evnvcvm';
;

fol. 138*^ "^donaxi

com-

MENTVM HECHYRAE explicit' fol. 166'' ^AMEN. Douati gramatici comentum in phormionis comedia feliciter explicit'; accedit
hic titulus
nullis

commentvm'. Voces Graecae maximam partem spatio relicto omissae, nonfol. 139"^

^donati grammatici in phormionen

tamen locis casu quodam servatae sunt, qua de re cf. Mus. Rhen. LII 75 sq. Additamenta repperi haec: ad Euanth. III 5 in margine ' i hystrionicam inde mimus i hystrio' ad Audr. IV 3, 13 ^Nota in testu solum iurandum (cf. TF) debere esse' ad Eun. IV 7, 13 ubi legitur ^ stragematum\ superscriptum est ' i castramtari' ad Ad. II 1, 37 '"Vortunius nota de Vortinio deo ouidium dicere in 4 metha' (immo XIV 642) ad Phorm. II 3, 4 "^est ciceronis pro deiotaro'; ad II 3, 58 ""ff. de ex impf co iusti qb^ mois legibus pceps ff. de lego ^Po testa infer fi.' Deinde commemorandum librarium similiter atque in T vidimus compendia archetypi prave solvisse quo factum est, ut saepenumero et et in (i I), et et quia (& 9^), et et g (v. Hec. III 3, 45) inter se commutarentur. In Phormionis commento Ceandem lacunam habet quam B (II 1, 4 19), eundem ad II 3 scholiorum ordinem atque MV. Summi autem momenti ad originem codicis Bodleiani cognoscendam est epistula illa Petri Candidi Decembrii ad Franciscum Pizolpassum archiepiscopum Mediolanensem, quae epistula inter Hecyrae et Phormionis commentum fol. 138" 139'' inserta et primum a Dziatzkone 1. s. 1. p. 692, deinde a Sabbadinio in '"Museo ital.' III 406 7 (ex cod. Riccard. 827) edita est. Hac enim epistula, quae anno 1436 scripta est, edocemur Candidum a Pizolpasso esse rogatum, ut eius Donatum transcriberet, illum autem primum Phormionis commentum transcripsisse. Simul Candidus quod non omnia perfecte traduxisset id est emendasset, ^cariem vetusti operis' atque ""barbariem veteris scripturae' excusat. Quaerentibus deinde, unde archiepiscopus vetustum illud Donati exemplar acceperit, ipse nobis respondet in epistulis ad Candidum datis scribit enim ^vir iste peritus Theutonicus Is est a quo Donatum in Terentium tuleramus in patriam' et 'Abest autem Nicolaus noster de Cusa, ad quem spectabat codex Donati Terentiani, unde tu multa pervigilique lucubra

tione Phormionem extorsisti' ('Museo ital.' III 411 et 415). Itaque iam dubium non est, quin ex Germania ille Donati codex in Italiam translatus sit. Porro si meminerimus paulo ante (a. 1433) Aurispam in Maguntina ecclesiae metropolitanae bibliotheca Donati commentum invenisse (v. Keil, Ind. schol. Hal. 1870 VIII; Sabbadini, Biografia di Giov. Aurispa 65), eundem autem Aurispam et Nicolaum Cusanum nec non Pizol-

PRAEFATIO.
passum
concilio Basileensi interfuisse
class. Altert.^ I

XV

(cf, Voigt, Wiederbel. d. 257 adn. 1), iam audacior non videbitur Sabbadinii coniectura (a qua neque Keil neque Dziatzko multum aberant) Pizolpassi codicem eundem esse atque Donatum Maguntinum. Ad hunc ergo revocandus est etsi intercedentibus aliquot apographis codex Bodleianus. Excussit totum a. 1879 Dziatzko Vratislaviae ipse iterum Cf. H. 0. Coxe, Catalogi codd. contuli lenae a. 189596. man. bibl. Bodl. III 149; 'Studi ital.' II 66sq.; Mus. Rhen. 74 sqq. 7) Codex Florentinus Marucellianus C 224 s. XV ex. Fol. 2" incipit Donati commentum chartaceus 205 foliorum. nec titulis nec subscriptionibus instructum. Conscriptus est codex ab una manu totus, sed inde a fol. 146"^ scriptura artior unde Sabbadini hanc alteram partem ab alio librario fit, scriptam esse sibi persuasit. Praeterea manus recens actuum Cohaeret autem Marucellianus et scaenarum numeros adiecit. artissime cum Bodleiano C, nam sicut hic exhibet Petri Candidi epistulam, eandem habet in Phormionis commento lacunam (II 1,4 19), eandem scholiorum ad II 3 distributionem.

autem eo, quod multo mendosior est illo et duobus locis iacturam fecit, ita ut in Hecyrae commento scholia ad rV 1, 26 IV 3, 11 (^mensibus prins olfecissem^ 'pro miims discordibus ) et ad V 1, 19 V 4, 1 Csibi uelit praeberi' 'tardius credamus effectum^) desiderentur. Quae cum ita sint, satis habeo variam lectionem ad Terenti vitam tractatusque de comoedia attulisse, quam humanissime mecum communicavit
Differt

E. Rostagno, qui et de codicis natura atque condicione per litteras me edocuit. Praeterea Sabbadini Marucelliano usus 290 sqq. est, cf. 'Studi ital.' III 251 sqq., 331 sq., Hic non alienum videtur mentionem facere libromm Code.r Westerhov ^teithani

manuscriptorum,
adhibuerunt.

quos

Stephanus, Lindenbrog,

cum

alia

Ac primum quidem Stephanus in praefatione tum haec dicit: '"reposita sunt Graeca prope

omnia,

scatebant.

quibus antehac excusi codices lacunis fere haec autem laboris pars operosissima fuit, cum in vetusto exemplari manu scripto (quod nobis erat ex dono lodoci Badii optimi soceri nostri obscura tantum .) restarent vestigia Graecarum literarum, quae nisi ab homine perito divinari uon poterant. quae omnia praestitit quidam noster amicus Graece ac Latine doctissimus [Guilelmum Budaeum significari suspicatus est Bernays], qui hanc suscepit emendationem antiquo illo quem dixi potissimum fretus archetypo. cuius fidem etsi in plerisque sequutus est, in
pro
.

Ex his verbis satis plurimis tamen usus est coniectura sua'. apparet Stephani librura rc vera vetustiorem fuisse, quippe

XVI

PRAEFATIO.

qui voces Graecas continuerit atque eas ita comparatas, ut saepissime emendatione indigerent; unde haud scio an recte codicem illum siraillimum Parisino vel Vaticano nobis

mente fingamus.

Deinde consentaneum est Stephanum ipsum, quamquam hoc expressis verbis non affirmat, in reliquis quoque commenti partibus antiquo illo codice saepenumero usum esse, sed valde dolendum est quod nusquam indicavit, unde textum correxerit, ut difficillimum sit ad diiudicandum, quid suo ipsius
vel amici ingenio fretus quidve nisus vetusto exemplari novaverit (cf. Dziatzko in Mus. Rhen. XXIX 452 sq. et in Suppl. Ann.

iure contendi potest permultas optimas lectiones editionis Stephanianae vetusto illi exemplari coniunctum deberi, quod necessitudine quadam cum Vaticano fuisse videtur. Eis quae Sabbadini ^Studi ital.' II 85) protulit unum addam exemplum: ad Hec. IV 1,21 illud distringi, quod apud Stephanum legitur, solus exhibet cod. J5, cum reliqui omnes obstringi, editiones vetustiores ahstringi habeant. Lindenbrog in praefatione editionis Francofurt. (a. 1628) haec adnotat: ""Donati duo exemplaria habuimus et illa Pithoeorum accurata diligentia ad Mss. codd. Antonii Contii et lacobi Cuiacii Antecessorum Bituricensium collata; quorum auxilio in hoc commentario plurimae lacunae suppletae aliaExstat que infinita errata integritati suae restituta sunt'. autem in bibliotheca Leidensi editio Lindenbrogiana (Gronov, nr. 6) cum adnotationibus I. F. Gronovii, quas ex Pithoeorum collationibus transcriptas esse facillime demonstrari potest.
philol. 676).

Hoc tamen optimo

Etenim ad Ad. I 1, 40 apud Gronovium legitur 'et huc usque habet vetus exemplar Ant. Contii. P.'; deinde Gronovii excerptis saepius additum est T.' vel Tit.'; postremo quae in Leidensi exemplari exhibentur, fere semper consentiunt cum eis, quae ex ^Ms. Pith.' in observationibus protulit Lindenbrog. lam cum veri sit simillimum Contii codicem eundem fuisse atque nostrum Parisinum A (cf. supra), quae praeterea a Gronovio Codea^ adnotantur ad Cuiacii exemplar referamus necesse est. Hic CttiacU autera Cuiacii codex quin optimorum librorum numero adscribendus sit, dubitari non potest; nam primum voces Graecas continebat (quarum multas ex hoc fonte Lindenbrog hausit); deinde neque in Hecyrae neque in Phormionis commento lacunis scatebat, quin etiam solus scholion ad

II 1, 7 servavit; denique semper ad optimorum codi(i?C, 0) memoriam accedit, quae res praesertim in ea commenti parte, ubi vetustiores libri deficiunt, summi momenti est. Subscriptionem Phoi-mionis hanc fuisse testatur Gronov:

Phorm.

cum

'"aELII DONATI V C ORATORIS VRBIS ROMAE PHORMioNis explicit' quae quam prope ad Parisinus A servavit, nemo non videt.

COMJIENTVM TERENTI

eam

accedat,

quam

PRAEFATIO.

XVII

Huius 'exemplaris longe optimi' mentionem fecit L. Carrio in epistula ad Petrum Danielem a. 1580 scripta, v. Hagen, ^Der Cf. praeterea SabJurist und Philolog Peter Daniel' p. 31.
badini "^Studi
ital.'

II

86 et libellus meus ^Untersuch.

z.

lat.

Scholienlitt.' p. 16sqq.

Restat, ut de Westerhovii codice, olim Samuelis Hulsii Hagani, pauca addam. Ex hoc libro Westerhov haud parvum numerum lectionum enotavit simulque hanc servavit subscriptionem ^donati in andriam commentvm explicit felicitek'.
:

Cp^f-^T. liuMi

lu libello meo supra commemorato p. 24 sqq. exeniplis sat multis allatis demonstravi codicem Hulsianum artissimo vinculo coniunctum fuisse cum codicibus i?TCJ^; eundem non integrum fuisse ipse Westerhov testatur: deerant enim scholia ad Ad. in 3, 84 lY 5, 30 et ad Hec. IV 1, 27 IV 4, 1 (cf. quae de et Fortasse etiam in Phormionis codicibus exposui). commento lacunam exstitisse inde colligere possumus, quod Westerhov ad II 1, 4 19 codicem in testimonium non vocat.

II.

Libri deteriores.

Voss. lat. Q. 24 s. membranaCatal. codd. Leidens. p. 378). Hunc in Italia scriptum esse iam olim animadverterat Ritschl; quin ex Vespasiani Florentini officina prodierit, dubium esse vix Excussit totum a. 1854 I. Vahlen in Schopeni usum, potest. Terenti vitam quam coUationem Reifferscheid adhibuit. Ritschelio contulit E. Mehler; praeterea Dziatzko Leidensi usus est. Ipse a. 1894 lenae collationem feci. Cf. 'Studi italiani' II 65 ; 70 Mus. Rhen. LII 84 sq.
8)

CodexLeidensis
(cf.

XV

ceus foliorum 239

9)

Codex Laurentianus

S.

Crucis 22,6

s.

XV,

In folio

praefixo legitur '"Iste liber fuit ad usum fratris Sebastiani de Bucellis (t 1466). qui pertinet armario conventus Sanctae Crucis de florentia ordinis fratrum Minorum'. Cf. ^Studi

italiani' II 73;

^Museo italiano'

III

423

sq.
s.

10) ceus. In

Codex Laurentianus

Faesul. 175
2.

XV

membrana79

Phormionis commento parva lacuna exstat

Cf.

'Studi italiani'

11)

cum adnot. Codex Neapolitanus V B


53
fcf.

II 3,

II 3, 9.

membranaceus foliorum 113


Borbon.
p. 274;

17 (olim 411) s. lannelli, Catal. Bibl. lat. Mus.

XV

'Mus. ital.' III 383 adn). Ad Phorm. 113,810 'quod est reliquum in hac scena est de loco superiori signato hoc signo ]/'; idem signum ad II 3, 93 appositum est. Vitam Terenti contulerunt (i. Thilo (cf. Ritschl in Reifferscheidii Suetonio p. 482) et H. Motz (cf. Ritschelii

adnotatum

est

opusc.

m216).

Cf. 'Studi italiani' II 54; 62; 70sq.

Donati comm.

rec.

"Wesan er.

XVIII

PRAEFATIO.

lat. 7921 (olim Blaesensis 701) s. XV foliorum 132 (cf. Catal. cod. manuscr. Biblioth. Regiae a. 1744 III 4 p. 412^). Hunc in Germania scriptum esse contendit W. Frohner in Philol. XVIII 357, argumentis non Continet Donati commentum usque ad Ad. III 4, 34 probavit.

12)

Codex Parisinus

chartaceus

W. Frohner
s

^neque iners getha an captus^ (in imo margine ^estquemadmodum''). Exaratus est a duobus librariis; altera manus incipit fol. 31^'. Terenti vitam contulerunt J. Hunziker (cf. Roth in Mus. Rhen. XII 174), C. B. Hase (cf. Ritschl in Suetonio Reiffersch. 481), 6. Meyncke (v. Ritschelii opusc. III 216),
(1. 1.);

contulit, ipse

a.

post Schopenum, qui 1894 totum excussi.

a.

Cf.

1851 Parisiis codicem Mus. Rhen. LII 85.

13) Codex Ambrosianus D 70 sup. s. XV chartaceus foliorum nunc 209, olim 252. Fol. 43, in quo initium vitae Terenti scriptum erat, deest; incipit fol. ^^'^' his verbis ^tempus qui agitahant'' (= Vita c. 6) et desinit fol. 252 his 'omnia desperantis tu iam^ (Phorm. I 4, 42). Inter Eunuchi et Adelphorum commenta librarius in margine adnotavit

heyto
III

non inveni

in

exemplari'.
II 56.

Cf.

^Museo italiano'

394 sq.; 'Studi italiani'

r^'

14) Codex Ambrosianus A 144 sup. s. XV chartaceus foliorum 172. Donati commentum, quod legitur ff. 1 149 (v. infra 22), alterum sequitur eiusdem commenti fragmentum 156'" a diversa manu scriptum, quod pertinet ad Eun. ff. 150 V 7, 1 ^te amat et rursus"* Ad. praef. II 3 Hnteruentum Cf. *'Museo italiano' III 396 sq.; 'Studi italiani' II 55. egionis\

<i

15)

Codex Ambrosianus T

114 sup.

s.

XV

chartaceus
fol.
^^"

foliorum 213,
verbis

quorum primum excisum


adnotatum

est.

Incipit

^pro suis edere'' (Vita c. 5); post Eunuchi commentum secuntur 4 folia vacua inlustrandaeHeautontimorumeno destinata

(f.

112

115);

fol. 111''

est 'hic deest

una comedia'
In

et

ab alia

manu additum
(ret.

^videlicet EccvrovtLiio)Qov}isvog\

ima pagina ultima


,

descriptum
alia

theate legitur '1472 Ind 5 pridie Idus aug Sahb.) est. sit laus deo'. Praeter librarium

in corrigendo codice occupata fuit, quae permultas editionis principis lectiones adscripsit; ad Hec. Ill 5, 1, 2, quam commenti partem editio princeps omisit, nihil enotatum. Huius libri partes quasdam contulerunt Sabbadini et Wissowa, qui Ambrosianum editionis Mediolanensis fontem fuisse suspicatur. Cf. 'Museo italiano' III 393; '"Studi italiani' II 57; in 330.

manus

8V

16)

Codex Ferrarensis

173

NA

s.

XV

chartaceus

Exhibet subscriptionem hanc ''A Ludovico Carbone in diamantino recognitus 1477 mense Novembri'; in marfoliorum 293.

PRAEFATIO.
gine
litter.

XIX

158; 'Studi italiani' 11 59; III 330 adn. 17) Codex Londiniensis Burn. 267 plut. 161 E s. XV hartaceus foliorum 221 (cf. Catal. of Manuscr. in the Brit. Mus. I p. 68). Nonnulla excei*pta H. Hilgenfeld et W. M. Lindsay
p.

adnotationes per Italiam

Carbonis leguntur.

Cf.

Zachariae

Iter
fc

mecum communicaverunt.

s.

XV

18)

Codex Dresdensis Regius Dc


(nisi

132 (olim Bononiensis)

chartaceus

quod priorum

5 fasciculorum folium exte-

nim membranaceum
d.

est) foliorum 126 (cf. Katal. d. Handschr. konigl. off. Bibl. in Dresden I p. 318). Scriptus est ab una manu totus, quae multis locis coiTecturas intulit; alia deinde manus cum hic illic textum emendavit, tum in margine varias adnotationes adspersit; praeterea a diversa manu fol. 1" adscriptum est ^\elivs doxatvs de p terentit vita deq3 tragoedia KT COMOEDIA' et fol. 4:^ 'aEL DON COMMENT IN QVINQVE TERENT De patria codicis edocemur hac adnotatione 'Ex coMMED.'

Bibliotheca Reverendiss. Amedei Canonici Regularis Bononiensis Clodius Bibliothecae Regiae adquisivit'. Codex, ex quo Dresdensis descriptus est, in Hecyrae commento magnam illam

habebat III 5, 8 Vl,2; quae lacuna expleta est adhibito codice quodam, qui Marucelliano (vel Hulsiano) simillimus erat. Hoc comprobatur et consensu lectionis et lacuna quadam inde ab IV 1,26 usque ad IV 4,1 pertinente; deinde ad IV 4, 1 77 non nisi excerpta satis exigua exhiben104 scholia omnino desunt. Scholia ad Phorm. tur, ad IV 4, 78 n 3 ita ordinata sunt, ut in universum numeri versuum Te-

lacunam

rentianorum recte procedant; tamen non est difficile ad intellegendum habuisse librarium ante oculos codicem, in quo duae scholiorum series eodem modo quo in separatae
ipsius Dresdensis, sed archecum ad versum 25 pervenisset, alterius ordinis scholia typi prorsus abiecit, sicut et in antecedentibus non pauca omisit.
erant.

Librarius autem

VCFB

non

Voces Graecae spatiis amplissimis relictis desunt. Dresdensem a. 1854 I. Vahlen Schopeni in usum contulit, qua collatione Ritschl in vita Terenti edenda usus est; iterum vitam excusserunt E. Jungmann et L. Jeep (cf. Ritschelii opusc. III 216), sed eorum quae aliter atque Vahlen enotaverunt nihil fere in
lodice scriptum est

Tum

(cf. R. Biittner in Annal. philol. 1894, 73 sq.). Dziatzko codicem totum excussit, ipse a. 1894 et 1895 maiorem partem contuli; in iis, quae praetermiseram, Vahleni accuratissiraa collatioue usus sum. Cf. '"Studi italiani' II 56; '.3: Mus. Rhen. LII 97.

b*

XX
h
19)

PRAEFATIO.

53, 31 s. XV claartaceus 157 haec leguntur ^Ad usum Conventus sante Conmari^ magdalene monacliorum Cisterciensis ordinis'. tinet integrum Donati commentum exceptis scholiis ad Hec. III 5,8 V 1,2; Graeca omissa sunt. Cohaeret autem hic liber tam arte cum editione principe, ut ex eodem quo illam fonte eum fluxisse facile possit comprobari (v. '"Studi italiani' II 79; III 333). Idem valet de proximo libro qui est 20) Codex Perusinus 396 (F. 7) s.XY membranaceus folio-

Codex Laurentianus
Fol.
1"'

foliorum.

rum
TVM

98,

quorum

iN

derantur.
italiani'
tulit
cc

EVNVCHVM
Cf.

77 priora continent ^doxati gramatici comenlu hoc quoque Graeca desiTEKENTii.'

289

Blume, 90. Laurentianum

Bibl.

libr.

msc. Italica 122; '"Studi h aliqua ex parte con-

Sabbadini, ipse lenae inspexi.

21) Codex Vaticanus Palat. lat. 1630 s. XV chartaceus. Scholia quae pertinent ad Eun, I 2, 31 II 2, 32 per errorem suo loco omissa et in ff. 1 S"" suppleta sunt; ad Eun. I 2,31 librarius adscripsit ''notandus error'. Vita Terenti fol. 13'" Scholia ad Hec. III 5, 8 V 1, 2 desunt, qua de causa incipit, ff. 165*^ 168^^ Voces Graecae in lacunis scriptura vacant.

omissae sunt, exceptis paucissimis in priore commenti parte Andr. I 1, 18), quas H. Graeven excerpsit. (Tract. de com.

Cf.

'Studi italiani'
22)

II

r^

Codex Ambrosianus A
Continet
fol.
l""

49; 65 sq.

Donati commentum usque ad Phorm. praef II yalso duplici eius amore^ Adelphorum commentum inde ab 1 1, 15 'ex me^ (fol. 118"^) deest neque quicquam adnotatum. In Hecyrae commento eadem quae in Vaticano X desiderantur. Cf. 'Museo italiano' III 396 sq.; 'Studi italiani' II 55; v. etiam supra 14. z 23) Codex Vaticanus lat. 1513 s. XV chartaceus 184 foliorum, Titulus fol. 1'' exstat hic 'Andria Donati Grammatici in Publii Terrentii Aphricani Kartaginensis comoediis expositio' Eunuchi commento praepositum est hoc '"Donati Gramfoliorum 172.
149^*
;

144 sup.

s.

XV

chartaceus

matici

in

Eunucum
fol. l^^""

Subscriptio

oaiaov tiloa -^ Ad Hec. III 5, 8, ubi in aliis maximus liE hiatus incijDit, in margine adnotatum est "Igtsov oti aitb idib (l. ho)? t6 tiXog ccvtfig tfig yicouodlag i^ allov aQ-ioiliov d:i8t) recte hinc Sabbadini {l. alXov avtioUov) ^yQaipev 6 ^aQtivog'' ('Studi italiani' II 50) conclusit Martinum quendam lacunam, quam in archetypo invenerat, alio codice adhibito explevisse, Vaticanum autem ex Martini libro descriptum esse. charta24) Codex Vaticanus Ottobon. lat. 2023 s. ceus. Subscriptio 'L Anconae MCCCCLXIIII pridie Kalendas
;

Terrentii expositio'; legitur haec: '^^xovta

similiter
ycccl

deinceps.

yQa^ovra xQiGth

XV

PRAEFATIO.

XXI

ianuarias B scripsit'. Hecjrae commentum lacunosum non est, sed ex summa quae inter hunc et reliquos eiusdem prosapiae libros intercedit necessitudine in archetypo lacunam illam fuisse haud scio an iure concludatur. Continet pauca Graeca (usque ad Andr. I 1, 91), quae H. Graeven meum in usum excerpsit. "f. 'Studi italiani' II 55; 7173. 25) Codex Malatestianus XXII. 11. V s. XV membranaiceus foliorum 163 (cf. Muccioli. Catal. codd. mss. Malat. II 149; 7. Zazzexi, Codici e libri della bibl. Malat. 1887 p. 431; 438). Sabbadinio teste in hoc libro conficiendo tres manus occupatae fuerunt: Man. 1 scripsit Eunuchum, Adelphos, Hecyram usque ad III 5, 8 '^quae volumus dicere'' (=fasc.V XIII [a i]); tum spatio duorum foliorum et dimidii vacuo relicto Phormionis commentum transcripsit (= fasc. XVI XVIII [k m]).

Eidem

tribuit Sabbadini eam partem codicis, quae vitam Terenti, tractatus de comoedia, Andriae commentum continet; haec olim in fine addita fuisse constat (fasc. I IV Vocabula Graeca, plerumque relicta lacuna, omissa [n q]).
librario

initio pauca (atramento scripta) leguntur quae in Vaticanis t et x reperiuntur. Man. 2 Hecyrae commentum ab III 5, 8 usque ad IV 1, 20 ^sed ne tuum^ supplevit (= fasc. XIII extr.) et quae a man. 1 scripta erant, multifariam correxit saepeque variam lectionem adiecit. Man. 3 reliquam Hecyrae partem (inc. 'sed ne tantum'') scripsit (= fasc. XIV et XV). Praeterea tres manus ab illis diversae codicem suppleverunt vel correxerunt: 3Ian. 4 magnam partem voca-J^ bulorum Graecorum, quae librarius omiserat, partim in contextu partim in margine minio supplevit; Man. 6 quae ad Andr. ni 1,6 deerant {'suscijn toUere^) addidit; 3Ian. (J Phorm. 11 1, 22 ^socratis'' in ^isocratis' correxit. Codicem, in quantum quidem a manu prima profectus est, ante a. 1457 scriptum esse

sunt,

nisi

quod

atque eadem

fere,

testimonio est epistula Malatestae Novelli (f 1465; de epistula cf. 'Museo italiano' III 423; "^Studi italiani' II 52), qua hic Cosimo Mediceo petenti se codicem missurum promittit, simul autem codicem mendosissimum esse seque Aurispam adiisse Unde scribit, ut eius librorum auxilio menda toUere liceret. Sabbadini conclusit correcturas et supplementa a man. 2 et 3 Malatestiano illata ad Maguntini codicis apographum Aurispae referenda esse, Malatestianum ipsum (man. 1) aliquo modo ad

eiusdem apographum
doctissimus

libri

Camotensis

emendatus atque auctus codicem, cuius ope Partem codicis est, Vaticano t simillimum fuisse monuit. contulit Sabbadini, Graeca mihi exscripsit I. Kuith. Cf, 'Museo italiano' III 423 sq.; 'Studi italiani' II 50; 65 sq.

eum

redire.

Simul

ille

vir

XXII

PRAEFATIO.

26) Codex Oxoniensis Lincoln. lat. 45 s. XV membranaceus foliorum 217 (cf. Catal. codd. Oxon. I 31). In folii praefixi pagina auersa legitur 'Vespasianus Librarius Florentinus fecit Titulus hic est: ^clavdii scribi florentie'. donati honoraTISSIMI GRAMATICI PREFATIO SVPER TERENTIO ET PRIO IN ANDRIA

feliciter'; Pnormionis commento subscriptum est ''Explicit phormio Donati clarissimi' ; reliquos singulorum commentorum titulos subscriptionesque hic commemorare opus non est. Post Andriae prologum fol. 9"^ 10*^ legitur magna illa interredeamus ad Donati polatio ^Sunt qui habent et versus commentum', quam exscripsi in Mus. Rhen. LII 87, ubi et
iNCiPiT

aliorum interpolationum mentionem


lacunis ad Hec. III
5,

feci.

8 V

Insignis est
II 1,

duabus

1,

2 et

ad Phorm.

spatio relicto); in Phorm. 11 3 scholiorum confusi sunt. Graeca vocabula in lacunis omissa sunt. In tractatu supra commemorato Ormannus quidam appellatur, qui quis fuerit mihi non constat; fortasse idem fuit atque Ormannus

419 (nuUo ordines nondum

Erfordensis, qui scripsit codicem Farfensem 8 eiusdem saeculi, glossas et Pauli differentias continentem, sed ne de huius quidem persona quicquam notum est. Contuli quasdam codicis Cf. Dziatzko, Ann. philol. suppl. 663, partes lenae a. 1895. qui Bentleium hoc libro usum esse ostendit; ^Studi italiani' II 49 65 69 Mus. Rhen. LII 86 sq.

53, 9 s. XV membranaceus 127 Est Bandini, CataL BibL Medic. Laur. II 604). hic liber Oxoniensi tam similis, ut dubium esse non possit, quin in eadem Vespasiani officina ex eodem archetypo descriptus sit; quamquam non desunt, quibus inter se differant, qua de

27)

Codex Laurentianus
(cf.

foliorum

re
ille

mox dicendum

erit.
',

Fol. 217"* adscriptum est ''liber petri

DE MEDJcis cos

undc apparct codicem ante a. 1469, quo diem supremum obiit, esse scriptum. Laurentianum a. 1895
F

lenae inspexi atque nonnulla enotavi.

Cf.

^Studi italiani' et
fecit

Mus. Rhen.

1. s.

1.;

eiusdem

libri

mentionem

Lindenbrog

Observat. 631.

53,8 s. XV chartaceus folioBandini, CataL etc. II 604). In calce haec legitur subscriptio 'Mathias lupius plebanus areolensis scripsit pro bibliotheca sua geminianensi M quadringentesimo quinquaIn Hec}a-ae commento post gesimo nono die VII aprelis'.
28)

Codex Laurentianus
(cf.

rumll8

verba ^quae uolumus dicere'' (III 5, 8) tria folia vacua relicta sunt a librario, in quibus alia manus s. XVI vel XVII scholia usque ad finem huius scaenae supplevit. Tum in proximo folio ad V 1, 1 adnotatio exstat a Donati commento aliena; sequitur genuinus textus inde ab V 1, 2 ^Nec pol me multum fallif. In Phonnionis commento scholia ad II 1,4 19 non desiderantur; scholiorum ad II 3 ordines confusi sunt. Post Andriae prologum

PRAEFATIO.
eandem exhibet interpolationem quam

XXIII
in
et

Cf.

'Museo italiano'
91.

III

423;

'Studi

italiani'

a invenimus. II 57; Mus.

Rhen. LII
29)

Ottobon. 2070 s. XV. In prima/ charta legitur 'Ex codicibus loannis Angeli ducis Post Hec. III 5, 8 sequitur spatium ab Altaemps' (f 1681). folii unius et dimidii, tum ad V 1, 1 eadem quae in m interpolatio; ultimo huius comoediae scholio addita sunt haec: ^textus tamen talis habetur sequor equidem plus hodie boni Vos feci impudens quam sciens ante hunc diem umquam.
huius
libri

Codex Vaticanus

In Phormionis comvalete et plaudite. Calliopius recensui'. mento hic cum codice prorsus consentit; idem valet de interCf. ^Studi polatione, quae post Andriae prologum inserta est.

italiani' II 58.

Praeter eos quos supra enumeravi atque descripsi nonnulli codices, qui nullius omnino pretii ad crisin factitandam aut sunt aut esse videntur; ex parte enim minus mihi innotuerunt, quam ut certam de eis proferam sententiam. 30) Codex Vaticanus Regin. lat. 1673 s. XV charta- G^ ceus 215 foliorum. Titulum ^Donati grammatici in sex P. Terentii Afri comoedias examinata interpretatio' ex Calphurnii

commemorandi sunt

editione

sublatum

manus

recentior

praeposuit.

Hic codex

propter duas res memorabilis est: primum quod in Phorin mionis commento ad H 3 scholia similiter atque in ordinem redacta sunt, qua in re certum vestigium pristinae formae relictum est; deinde quod duae manus a librarii manu frdiversae haud paucas voces Graecas, quas man. 1 solito more in lacuna omiserat, suppleverant atque eas ex optimae notae codice ut videtur desumptas (ad tractatus, Andr., Eun. Ad., Hec). Has partim Fr. Spiro partim G. Wissowa exscripserunt,

Cf.

'Studi italiani'

Urbin. lat. 354 s. XV membranaceus foliorum 211. Post Andriae praefationem legitur hic titulus ' Aelii Donati Grammatici Clarissimi in sex P. Terentii (fol. 6'') Afri Comoedias examinata interpretatio'; fol. SS"" post Eunuchi
31)

56; 62.

Codex Vaticanus

commentum

inserta est

''lo.

Calphurnii Brixiensis Heautontimo;

rumenon examinata interpretatio' ordo fabularum sic procedit: Andria Eunuchus Heautont. Adelphoe Phormio Hecyra; denique
post Phormionis commentum legitur (fol. 210'" 211"") Calphurnii Vale decus Litterarum' epistula ''Constat antiquos scriptores

(v.

Loeffler,

De Calphurnio

declarant Vaticanum
esse,

id

quod

Ter. interpr. 40). Haec omnia satis editioni Calphurnianae coniunctissimura nec Ritschelium fugit (v. Sueton. Reiff. 483) et

Sabbadini

sic explicuit,

descriptum esse diceret; sed rectius

ut Vaticanum ex Calphuraii autographo cum Wissowa codicem ex

XXIV

PRAEFATIO.

ipsa editione derivatum esse sumemus, nam et subscriptio ad Terentium e t Donatum spectat et didascalias Adelphorum Phormionisque, quas exhibet, in Calphurnii autographo commenti Donatei exstitisse vix est credibile. Ritschelio variam lectionem ad Terenti vitam exscripsit Ribbeck. Titulus 32) Codex Matritensis Reg. 2 B 4 s. XV/XVI. idem est qui Urbinatis codicis, ut facile nascatur suspicio hunc V. Loewe, quoque ex Calphurnii editione transcriptum esse. Bibl. patr. lat. Hispan. 465; Mus. Rhen. LII 98.

III 3 s. XV. Cf. Dziatzko, 'Studi italiani' III 330 adn. 1. 34) Codex Londiniensis Burn. 171 plut. 162 D s. chartaceus foliorum 205 (cf. CataL of Manuscr. in the Brit. Continet Hecyrae commentum integrum; in Mus. I p. 54). archetypo scholiorum series ad Phorm. II 3 nondum fuisse conTextus forma ei quam Dresdensis fusas sunt quae doceant.

33)

Codex Escurialensis E

Ann. philoL suppl

695 adn.

XV

exhibet similis,
35) Codex Londiniensis Add. 21083 plut. 227 A s. XV chartaceus 85 foliorum (cf. CataL of Add. to the Manuscr. in the Brit. Mus. [1875] p. 319). Continet Eunuchi et Phormionis commenta. Ex iis quae H. Hilgenfeld et I. P. Gilson mecum communicaverunt hunc codicem in Eunucho saepius ad melioris notae libros accedere, in Phormione saepenumero misere inter-

11906 plut. 276 G s. XV CataL of Add. etc. [1850] p, 17). Continet Terenti fabulas et ab eadem manu Donati commentum in marginibus adscriptum. FoL l'* legitur 'Jeronimus minato
36)

polatum esse mihi persuasi.

Codex Londiniensis Add.


(cf.

membranaceus foliorum 85

est 1471'.

3.

De codicum
Omnium

inter se rationibus.

qui ad nostram aetatem pervenerunt librorum et B. Qui manuscriptorum antiquissimi sunt codices etsi non desunt quibus diiferant, tamen in universum tam arte coniuncti sunt (v. app, crit, ad Andr. II 1, 23sqq.), ut non temerarium esse videatur eos ad communem fontem 29 referre, praesertim cum archetypum ad Andr. II 1, 24 lacunosum fuisse uterque testetur, Sed quominus hos

libros recta via ex illo archetypo prodiisse sumamus, obstat inter alia diversus commentorum ordo, nam in

Andriam sequitur Adelphoe,

at

in

Andriam

excipit

PRAEFATIO.
Eunuchus.
difficile

XXV
exhibeat
ut

Qua
ad

in

re

uter genuinum

est

diiudicandum;

verumtamen

ordinem^ contra

Umpfenbachium (praef. XL) et Leonem (Mus. Rhen. 38,324) in codicc B communis archetypi ordinem esse servatum

cum consensus reliquorum librorum tum illud effecit, eum qui ante saeRabbow quod (p. 331) argute observavit culum nonum vitam Terenti Ambrosianam confecit ordinem fabularum exhibere hunc: Andria Eunuchus Adelphoe
putarem,

Heautontimorumenos Hecyra Phormio. Quem ordinem quin ex Donati commento repetiverit grammaticus ille nescio quis, vix potest esse dubium, quippe qui totus ex illo commento pendeat. Itaque in eo quo usus est exemplari post Andriam invenit Eunuchum, Heautontimorumenon autem, cuius commentum iam deperierat, ipse in enumeratione sua superaddidit. Huic testimonio alterum fortasse
quod petitur ex scholiis codicis Victoriani s. X quo de v. infra 5. Hinc sequitur in libro quodam, qui codicem A aetate aliquantum superabat, eundem exstitisse ordinem quem codex B testatur; unde in eo exemplari quod inter A et communem librorum A B fontem intercedit ordinem commentorum commutatum esse colligamus necesse est (cf. Mus. Rhen. LII 9-4). Ex iis autem
accedit,
scripti,

modo disputavi codicibus omnium derivatum esse nuUum vel


de quibus

&t

reliquorum
est,

inde manifestum

quod
supra

uterque

continet.

iam

partem commenti satis exiguam Codices CF ad codicem Maguntinum redire vidimus; ad eundem autem fontem propter
nisi

non

summam

quae apparet congruentiam revocandi sunt libri ille quidem ex eodem quo CF apographo videtur (cf. ad Euanth. III 5), hic pendere (Decembrii?) ni fallor ex ipso Maguntino transcriptus est. Cui opinioni vix obstat, quod in B nonnullae lacunae reperiuntur, quia

et i?;

quorum

in archetypo quid scriptum esset dignosci iam non poterat et ipse Candidus (Phoi-m. praef. III 4; prol. 11). ^cariem vetusti operis' queritur et Riccardianum aliquanto

Nam

post

illius

potuit,

ut quae

apographum constat esse descriptum; sic evenire iam ante dignosci vix potuissent, spatio

XXVI
dimidii
sive
fere

PRAEFATIO.
saeculi

hoc sive alio

modo

vel ex ipsis libris dilucide apparet codicis Maguntini propriam fuisse lacunam illam ad Phorm. II 1, 4 19,

CF

Sed interposito prorsus evanuerint. res explicanda est, hoc quidem

quam idem
unius
folii

exhibet
vel

cod.

Ri quam lacunam ad iacturam


in

duorum

ipso

Maguntino

vel

in

eius

archetypo factam recte revocavit Sabbadini (^Studi ital.' II 74 sq.). Eandem autem lacunam reperimus in eo codice, ex quo libri Oa(mn) propagati sunt, ubi tamen altera V 1,2 hausta sunt: aecedit, qua scholia ad Hec. III 5,8 quae quin ex simili iactura, duorum scilicet vel quattuor

quaternionum,

repetenda

sit,

dubitari

non

potest.

lam

videas quaeso Laurentium Vallam ad loannem Arretinum (qui vulgo Tortelli audit) a. 1447 haec scribentem (^Museo
ital.' III

387): ^non aliud scribo quam quod ab amico ut est, ut quaeras a domino Columnensi sive quis alius est qui Donatum super Terentium habet, numquid integer Donatus reperiatur et an super omnes Nam hic amicus meus apud Carcomoedias scripserit. nutum vidit hunc auctorem sed sine tertia comoedia
scriberem iniunctum
et

^EuvxovxL^uiQOV^iv(p

itemque cum defectu


^Lcov\

non integra quinta ^E%vQa in sexta, quae dicitur ^oq-

verbis archetypus librorum Oa optime Poito audiamus Aurispam (1. c. 388), qui a. 1451 Antonio Panormitae scribit: 'Tamdiu scieram Carnuti in Gallia Donatum in Terentium in bibliotheca ec-

Nonne isdem

describitur?

clesiae maioris esse.

Eum

curavi ut transcriberetur mihi-

que huc Romam transmitteretur, quod iam factum est et eum codicem [i. e. apographum] hic habeo et dedi operam

quod cum erit factum, et cito fiet, ad te mittam non dono sed ut et alii copiam originalem habeant' et paulo post ^Superiore hebdomada item ad te scripsi me iam commentum Donati in Terentium habuisse, quod Carnoti ut rescriberetur curavi. Facio item transcribi, ut ipsius copiam secure amicis facere possim, ne forte denuo mihi eveniret quod Guarinus [VeronensisJ, Carolus En habes apographum [Marsuppini] et tu mihi fecistis'.
ut
transcriberetur;

PRAEFATIO.
oodicis

XXVII

Carnotensis

in

Italiam

tjpum librorum Oainn (=0), qui


fit,

translatum, habes archeut aliis de causis verisimile

non ex

derivati sunt.

num

verum ex ipso apographo nascitur quaestio, quae inter Maguntiet Carnotensem intercedat ratio; nam eos artissime
altera transcriptione,

lam

cohaerere vel

summus

inter

TCFB

et

Oa,

in

quantum

quidem
sensus

hi
(cf.

pristinam scripturam servaverunt, docet conMus. Rhen. LII 90). Atque rem iterum iterum-

que reputanti hoc mihi quam proxime ad verum accedere visum est: in ipso codice Carnotensi fasciculorum compages laxata erat, quo factum est, ut primum folia, quibus scholia ad Phorm. II 1, 4 19 continebantur, excide-

rent.

est codex

Quibus amissis ex codice iam mutilato (x^) descriptus Maguntinus. Deinde sive paulo sive multo post

illi quoque fasciculi interierunt, in quibus ea commenti pars Hinc 1, 2. scripta erat, quae pertinet ad Hec. III 5, 8 factum est, ut Vallae amicus cum Carnotensem (jc^) perlu-

primo statim obtutu et in Hecyra et in Phormione librum illum non esse integrum animadverteret. Minime igitur Sabbadinio assentiri possum, qui contendit (^Studi ital.' II 53) observasse illum Yallae amicum inde a Phorm. III 1
straret,

Hic alia res commemoranda paulatim rarescere. atque ea summi momenti ad codicum inter se rationes melius perspiciendas. Quattuor illos libros manuscriptos Oamn ad eundem redire fontem (co) cum aliae interpolationes
scholia
est

omnibus communes docent, tum qui post Andriae prologum in omnibus legitur tractatus, quem in Mus. Rhen. LII 88 sq. transcripsi. Quamquam si hos codices inter se comparamus, mira quaedam cognoscitur dissensio: ac primum quidem in codicem haud paucae lectiones irrepserunt peculiares
codices
ei

LcdN {cp)-^

librorum generi, cui assignandi sunt e. g. deinde in a iam multo maiorem talium

lectionum
toti

in illam recensionem

numerum invenimus; postremo codices mn prope abierunt, nam non solum Phorest,

mionis lacuna illius auxilio expleta commento ad II 3 idem atque in


ordo,

sed etiam in eodem


exstat scholiorum

LcdN

cum

in

Oa

adhuc distinctae

sint series

adnotationum,

XXVIII
sicut in libris

PRAEFATIO.
Maguntinae prosapiae. Hinc
efficitur exstitisse

iam tum cum

describeretur recensionem illam cuius testes

sunt codicesXcc^iV, tantamque fuisse illis temporibus auctoritatem eius, ut pristinam textus formam paulatim submoverit.

Quod comprobatur exemplo


in eius archetypo et

cum

codicis J). Hic quoque, Hecyrae commentum lacunosum

quam lacunam
esse facile in

adhibito

expletam

nondum

unum

et scholia ad Phorm. 3 apparet confusa fuerint, ad eundem fontem revo-

codice

quodam

qualis est

candus est, ex quo Oamn fluxerunt. Idem quamquam in universum cum libris LcdN sim. consentit, tamen non ita raro ab isdem dissentit et ad codicum memoriam se applicat (cf. etiam ad Phorm. V 8, 53). Idem fere valet de communi fonte codicum hE et editionis principis; in quibus Hecyrae lacuna adhuc exstat (^E hic deest), in Phormionis vero commento ad II 3 ordo scholiorum quem exhibent LcdN iam receptus est. Quod ad codices xr^ztM attinet, simillime res se habet; in aliis enim (xr^) Hecyrae lacima etiam nunc

TCFR

cognoscitur, in aliis (ztM) partim in ipsis partim in proximo fonte expleta est atque expleta quidem ex libro eiusdem recensionis, cuius sunt JjCdN. Itaque dubium esse non potest, quin hi omnes ad Carnotensis apogi'aphum 19 redeant unde necessario sequitur scholia ad Phorm. II 1 4 in communi archetypo ex illa recensione cuius saepius mentionem fecimus esse restituta. Atque hoc ni fallor comprobatur
;
,

et in Dh ed. pr. xt^ztM desideratur quod et in scholion ad Phorm. II 1, 7, quod in codice quodam propter o^oiOTiXevxov (^causam tradere^) videtur intercidisse. Quae
eo,

LcdN

cimi ita sint, haud scio an nostro iure sumamus in hanc quoque Carnotensis stirpem similiter atque in gradatim illatam esse deteriorem recensionem. Cuius rei in-

Oamn

itium

fortasse factum est in illa transcriptione, cuius lam ad quaestionem difficilliAurispa 1. s. c. meminit. mam pervenimus, unde oriunda sit recensio illa saepius commemorata. Qua in re primum statuendum est factam esse eam ante a. 1451, quo anno Aurispa Carnotensis

PRAEFATIO.
apographum

XXrX

transcribendum simul iis curavit; quae supra exposuimus convincitur quod Sabbadini ex consensu et conclusit: ut xztM, . sic et qui est e. g. inter LcdN ad archetypum in Hecjo-ae commento lacunosum redire, cuius rei nec vola nec vestigium apparet. Itaque cum Carnotensis exclusus sit, restant qui in censum veniant codices Maguntinus et F; uterque Hecjram habet integram,

commento scholia ad II 1, 4 19 in illo hoc exstant, sicut in libris LcdN sim. desiderantur, Qua de causa facile sibi persuaserit quispiam Vaticanuin vel
at in Phormionis
in

eius archetjpnm
aliae
res

fundamentum

accedant;

nam primum

praebuisse, praesertim et in et in

cum

LcdN

scholion

ad Phorm. 11 1, 7 deest; tum ad Hec. V 3, 1 in utrisque pauca verba desiderantur, ubi in V librarius adnotavit '^deletum propter vetustatem'; postremo in Phorra. praef. III 5 sine dubio Y eandem praebet perturbationem,

quam
illi

in

LcdN

invenimus.
ex

At contra non desunt, quae

eis quae supra de codice T" opinioni enarravimus apparet librario huius libri iam praesto fuisse exemplar illius recensionis eundemque ante oculos habuisse confusos scholiorum ad Phorm. II 3 ordines. Hinc enim explicatur, quod prioris ordinis scholium ad Phorm. II 3, 29

adversentur;

in

exhibent

repetitum est, nam in libris qui confusam recensionem scholion 29 A legitur post 28^ B; hinc porro explicandum, quod in V sicut in post schol. 12 A additum est ^insimulo genetivo iungitur', quae
posteriore

LcdN

verba codices JiCF non agnoscunt (eadem adnotatio legitur in J), simillima in Oa in altero scholiorum ordine, sed hos tres libros ex recensione LcdN pendere supra
vidiraus).

Denique

si

addimus lectiones

illius

recensionis

a correctore in codicis

partem priorera interdura neglegenter esse translatas, iam haec opinor sufficiant, quibus V ipsum librorum LcdN sim. fontem non fuisse demonstretur; sed

illara

quominus ex archetypo codicis V recensionera derivatam esse sumaraus, nihil videtur obstare. lara pergaraus ad Maguntinura, quera a. 1433 ab Aurispa Eundera Aurispam sibi repertura esse commemoraviraus.

XXX
apographum
epistulis,
p.

PRAEFATIO.
confecisse cognoscitur et ex ipsius et aliorum quibus cf. Sabbadini, ^Biogr. di Aurispa'

de

8385, 'Museo ital.' III 385 sqq., 'Studi ital.' II 17sq. Simul edocemur Aurispam apographum suum Carolo Marsuppini tunc Florentino tradidisse, qui illud transcriberet
est "^emendaret et in
ital.'

id

III 418); videtur esse factum.

'Mus.

quod

digniorem aspectum' redigeret (cf. fere intra annos 1439 et 1446

cina prodiit F,

Ex Vespasiani autem Florentini oftiprodierunt sine dubio LcdN^ prodierunt

denique Oa; eundem porro Vespasianum familiarissime usum esse hominibus doctis litteratisque, quos Mediceorum eximia liberalitas Florentiam convocaverat res est
,

Itaque non prorsus a veritatis specie videtur recedere coniectura ipsi Marsuppinio deberi eam de qua
notissima.

nunc agitur recensionem {(p). Quae si ita sunt, e codice V Phormionis lacunam, quam ut ipse Maguntinus ita Aurispae apographum habebat, expletam esse sumamus necesse est; cui opinioni fortasse favet omissum ad Phorm. II 1, 7 scholium, quod unus servavit Cuiacii codex, qui, ut hoc statim addam, quam proxime accedit ad lihYorMmRTCFiOa) memoriam. Restat ut doceam quae inter meliores et deteriores
codices
aflferam

intercedat

ratio. Atque ne longus sim, pauca exempla insigniora, quorum numerum nullo nelicet.

gotio augere

Meliorcs

libri:

Detcriores lihri:

Andr.prol. 12 ergo

et

poema
et

ergo in

poemate

oratio est.

oratio,

J75,i.9maior
tis

ad

raaior

pariliter

et

com-

summam aetarefertur et

paratiue et similitudin a r i e (!) positum (cf. ArcJi


.

ad comparatio-

lexicogr.

lat.

XII 284;

nem

pariliter

400).

positum.

PRAEFATIO.
Eim. III 1, 34 ideo quia scorta sunt dura
coria. a parte ergo sui meretrices

XXXI
scortum quia tunc

et dicitur

aperiuntui* dura coria dicta scorta. meretrices ergo sui

scorta dicuntur.

scorta

dicuntur.

IV 0, 2

sed ut hoc ip-

sed

uinolentiae accumu-

sum iam
ris

erro-

latio.

esset

ac

uinolentiae.

/F7.

6'

proprie mani-

pulus

milites

proprie manipulus est militis: cum Romani et Latini

centum RomanietLatinisub

sub uno centurione bellum


aggi^essuri
sibi illi

uno
pulo

centuri-

deputabantur, sertam uel coro-

one, ex mani-

nam
huius

ex manipulo vel alio

herbae,

modi
pro

conficiebant,

quemprosigno
sequebantur.

quae
bantur.

signo

seque-

IV7,39

ei miles de his
officiis,

miles contumeliose dixit.


his

ab

suo
sunt.

quae nomine

enim officiis, qui suo nomine uocandi sunt, data


uocabula contumeliosa censentur.

contumeliosa

Ad. 1113,35

sic

et in

Eu-

sic

et in

Eunucho
ut

'^eum se
est de-

nucho: et nominatiuus et
septimus casus
potest esse.
..

intendit esse,

mentia' (!). et nominatiuus


casus potest esse et abla-

tiuus.
idonea

1114,47 idonea
faciendo

causa

uiuos querimoniam

aduersus uiuos

faciendo

scilicet.

pro
scili-

mortuo
cet.

XXXII
Ad.

PRAEFATIO.
61 quam
niliil

IV 5,

im-

quam

patris

fiat.

periose ac pro

auctoritatepatris!

non

^ne sis so-

non
nihil

dixit

"^ne

sis

socors'.

cors'.

IV 7,

18

nihil aliud uo-

Demea quam
ut

lebat

Demea

Micio.

nisiutsaeuiret
Micio.

IV 7, 34
V3,10

equus

durius.

equus ligneus.
putare

putareestfalsa et cassa a ueris


et utilibus re-

falsa et

fera(!) Arch. lex.

infructi(cf.

resecare
l.

laf.

c).

secare.

Hec.

J^, 75 uigilanterquod
est

uigilanter quod est^integram'

'^integram

specificat(!),idesttalem

ut

accepi

qualem accepi a
tuit
laf.

suis: polex.

suis' :

potuit
et uitia-

etc.
I.

(cf.

Arcli.

enim

c).

tam

accepisse.
et

1112,21

et ro 'dic mihi'

mihi:
mus

dic

uerbum

est

curiosius

in-

instantis audire et curiosius interrogantis. lenius enuntia^transdere'

terrogantis est.

Phorm.prol. 2 Hransdere' uesonanteres


tius,

Hradere'.

quod nos
Hratertia persona de se loquens

lenius
dere'.

12,1

tertia persona.

usus

est.

12,3 ordine. 111,23 quam


ore.

ordinem seruauit.
pacato

quam

miti pectore.

in

Quae qui consideraverit, facile intelleget, quam bene hanc Italorum recensionem quadrent, quae apud Voigtium

PRAEFATIO.

XXXIII

(^Wiederbelebung d. class. Altert.' II^ 385) legimus: ^lhr war ohne Zweifel eine Ausbesserung und Ebenung des Textes durch eine Fiille von bunten, aus dem allgeResultat

meinen Sprachgefiihl entsprossenen Conjectm^en'

A s.xr

xv^

LcdNPrhqs/

4.

De
Quamquam
mandatum
Donati
est

editionibus.

typis Ritschl in Suetonio Reiff. p. 483 sqq. tamen hic rem paucis absolvere licet,
alicuius
Donati comm.
rec.

commentum
cf.

ciixiter
edit. I,

quinquagies

Westerhovii

LXXIXsqq.,

(=

Opusc. III 218)

nam

momenti videantur, admodum


Wessner.

editiones,' paucae sunt.


C

quae

XXXIV
ed.pr.

PRAEFATIO.

1) Editio princeps ex eadem officina prodiit, cui Italia primum librum typis descriptum, eiusdem scilicet Donati artem grammaticam, debet: nam foras eam dederunt Conradus Sweynheym et Arnoldus Pannartz Romae a. 1472. Cum hac de principatu contendit editio Veneta Vindelini Spirensis quam

procuravit Raphael Zovenzoni. Quae quo anno facta atque emissa sit etsi prorsus ignoramus, tamen omnium qui harum rerum periti sunt consensu ad Romanam quam proxime accedit, Ab hac nisi forte ut bonitate ita etiam aetate eam superat. Veneta totam pendere editionem anonymam, quae Mentelino Argoratensi assignari solet, vel ipsi versus subscriptionis loco additi produnt (cf. ^Studi italiani' II 76 sq.). Romana autem et Veneta ut inter se quam maxime consentiunt, ita neque haec ex illa neque illa ex hac fluxerunt, sed ad eundem librum manuscriptum redeunt, ad quem codices h et E. Codex ille, ex quo derivatae sunt, ad deteriorum librorum genus pertinebat et in Hecyrae commento magna illa lacuna (III 5, 8 V 1, 2) laborabat; ad Phorm. II 3 scholia eodem modo confusa erant atque in reliquis eiusdem condicionis libris. Eo autem editiones a recentioribus libris manuscriptis diflferunt, quod satis multas voces Graecas continent, quas tamen magnam partem interpolatori deberi luculente demonstravit Sabbadini (^Studi ital.' III 333). Quod cum etiam de multis aliis lectionibus harum editionum propriis valeret, rectissime Dziatzko ^principi editioni non plus fidei deberi quam cuipiam noviciorum codici' statuit (edit. Terent., Lipsiae 1884 praef. p. X adnot. 6). ed. JUediol. 2) Editio Mediolanensis Autonii Zaroti a. 1476. Haec cum aliis rebus tum eo a principe differt, quod prima Hecyrae commentum integrum exhibet: unde sequitur eam ad diversum

Sabbadini C^Studi ital.' II 80) consensum quenredire. inter Mediolanensem et codicem Vaticanum indicavit, sed illam ex hoc derivatam esse ipse negavit; editorem codice Ambrosiano q usum esse fortasse recte Wissowa suspicatus est. 3) Editio Veneta a. 1476 et Tarvisiana a. 1477 loannis falpti. Calphurnii Brixiensis (v. Loeffler, De Calphurnio Terentii interprete, Diss. Argent. 1882). Haec editio in universum nititur editione principe, cuius lacunam in Hecyrae commento Cal-

fontem

dam

phurnius explevit adhibito quodam libro manuscripto, qui cum codicibus t3I artissime cohaeret (v. ^Studi ital.' II 82). Praeterea

ordinem comoediarum editor mutavit, ut sic procederet: Andria Eunuchus Heautontim. Adelphoe Phormio Hecyra, sicut etiam in Terenti editione, quacum Donati commentum coniunctum est. Ad Heautontimorumenon cum Donati interj^retationes iam non exstarent, Calphurnius ipse commentarium composuit, quem maximam partem ex reliquis Donati commentis compilavit; cf.
Loeffler
1.

c.

47 sqq.

Itaque

editioni

subscriptum

est ,hoc:

PRAEFATIO.
^P. Sexti Terentii Afri

XXXV
grammatici examinata

cum

Aelii Donati

Insuper addita est Calphurnii in Heautontimorumenon Terentii accurata expositio'. Denique editioni epistula praefixa est Tali)hurnius Brixiensis Marco Aurelio viro praeclarissimo salutem' etc, quam edidit Loeffler p. 40 45. Ab hac Calphurnii editione pendere codicem Vatic.Urbin.354 iam supra commemoravimus idem valet de codice Boendermakeri, quo Westerhov usus est (v. ^Unters. z. lat. Scholienlitt.' p. 24) et de codice quodam Gandaviensi nunc ut videtur deperdito, cuius collatio a Gronovio facta (cf. "^Unters.' etc. j). 27) exstat in editione Lindenbrogiana Leidensi (Gronov. nr. 12). Hoc autem propter Ribbeckium moneo, qui in edendis comicorum Romanorum fragmentis hac Gandaviensis collatione usus est. Relinquitur ut addam Matritensem quoque Donati codicem videri ex Calphurnii editione esse derivatum (v. supra 2, 32). 4) Editio Parisina a. 1529 (1536, 1541) Roberti Ste- Steph^ phani. De subsidiis suis editor in praefatione pauca indicat, cum loquitur de '^codicibus antehac excusis' et de ''vetusto exemplari manuscripto'; illarum in numero sine dubio fuerunt de hoc quid iudicandum sit editio princeps et Mediolanensis supra ( 2) exposuimus. His igitur subsidiis nisus et adhibitis Terenti aliorumque scriptorum operibus Donati commentum ita in integrum restituere conatus est Stephanus, ut scholia secundum ipsius Terenti verba in ordinem redigeret, lemmata ininterpretatione
finis.

interpretamenta emendaret atque suppleret, Graeca reponeret, sententias auctorum saepenumero singulis litteris Qua in re etsi Sabbadinio (1. c. signatas integras redderet. 81 sq.) concedendum est saepenumero Stephanum errasse multisstauraret,

que

locis

vim potius quam medelam adhibuisse, tamen negari

potest, quin optime de hoc commento meritus sit; ut alia mittam, vel hoc ei laudi vertendum est, quod saepissime abiectis pravis superiorum editionum lectionibus ex optimo ni fallor codice suo genuinum textum exhibuit, quo factum est, ut Parisina editio omnes quae ante id tempus virorum doctorum

non

manibus versabantur editiones longe superaret. 5)Editio Parisina a. 1602 et Francofurtensis a. 1623 Itindenbr. Friderici Lindenbrog. Quod ad ipsum commenti textum attinet, haec Lindenbrogii editio in universum non ita multum differt a Stephaniana, nisi quod hic illic haud pauca ex novis subsidiis manuscriptis emendata vel suppleta sunt. Sed Lindenbrog non sohim quibus usus sit codicibus accuratius indicavit, Terum etiam primus satis multas lectiones librorum suorum in observationibus enotavit, unde qualia ei manuscripta subsidia
praesto fuerint aliquo modo statuere possimus. Ipse in praefatione haec exponit: ''Donati duo exemplaria habuimus et illa Pithoeorum accurata dilisentia ad Mss. codd. Antonii Contii

XXXVI

PRAEFATIO.

et lacobi Cuiacii Antecessomm Bituricensium collata, quorum auxilio in hoc commentario plurimae lacunae suppletae aliaque luverunt etiam infinita errata integritati suae restituta sunt. nonnihil coUectanea quaedam quae in bibliotheca regia Parisiensi, et schedae vett. Pet. Danielis Aureliani viri humaDe Pithoeorum collatione iam supra verba fecimus; nissimi.' schedis autem Petri Danielis cod. Parisinum significari rectissime demonstravit Dziatzko (Mus. Rhen. XIX 450 sq.). Sed in hoc errasse mihi videtur vir doctissimus, quod de Lindenbrogii coUectaneis protulit: ''sie waren eine gedruckte Donat-

ausgabe mit handschriftlichen Varianten, wahrscheinlich auf Grundlage des cod. 7920, und mit Conjecturen.' Nam cum Lindenbrog, ut ipse in praefatione docet, cod. Paris. 7899 Terenti ad emendandas comoedias adhibuerit, in hoc autem
codice, quem editor in observationibus Ms. R(egium) appellat, permulta Donati scholia (usque ad Andr. I 5, 10) exhibeantur
(cf.

Umpfenb.

praef.

XXVI;

Schlee, Scholia Terent. 38; Chatelain,

Taleogr. des class. Lat.' ad tab. VII), mihi quidem veri videtur esse simillimum his excerptis cod. Parisini 7899 usum esse

Lindenbrogium (v. ^Unters. z. lat. Scholienlitt.' 22 sq.; cf. etiam, quae in observ. p. 640* de Sulpicii periocha ex Ms. R. aifert Lindenbrog et Umpfenbachii adnotationem de codice P p. 430). De altero Cuiacii codice Lindenbrogio permisso v. Hagen, 'Der J. u. Ph. Peter DanieP p. 31.
\Vesterh.
6) Editio Hagana a. 1726 Henrici Westerhov. Praeter duos libros manuscriptos, alterum Hulsii alterum Boendermakeri, de quibus v. supra ( 2 et 4, 3), editor nonnuUas editiones vetustiores, in his unam de principibus ut videtur (cf. praef. p. LXXXX), adiit, quarum lectiones in observationibus enotavit; ibidem multas coniecturas protulit, quarum partem Wielingio amico debebat. Textum qualem ex Lindenbrogiana recepit, rarius immutavit. Hanc Westerhovii editionem repetiit

G. Stallbaum additis observationibus (Lipsiae

Bentleii
a.

1830

31).

et

Schopeni

in

Donatum

Hlolz.

7) Editio Lipsiensis a. 1838 40 Reinholdi Klotz. Hic quomodo rem absolverit, ipse indicat in praefatione p. V: adnotationes nonnullae Aeli Donati quae in vetustioribus

editionibus leguntur ex editionibus volgatis exciderunt multa secus ac leguntur in veteribus denique editores editionibus constituerant. His ego incommodis quom libros manu scriptos nunc quidem nancisci non potuissem, sic mederi studui, ut duas editiones antiquissumas, principem unam quae fertur sine loco et anno [i. e. Argoratensem v. supra
.

alteram Venetam anni 1485 [a Calphurniana pendet] Hinc satis apparet, quam fallaci potissumum sequerer'. nitatur fundamento haec editio. Attamen ne iniqui simus, hoc

sub

1)],

PRAEFATIO.

XXXVII

profitendum est Klotzium, ut ipse I. c. monuit, veterem ordinem in universum quidem revocasse et hic illic adnotationum

textum

in

integrum

restituisse.

5.

De
1)

scholiis Terentianis

ex Donati
manuscripto,

commento
In

excerptis.
Terenti
libro
et

Scholia Bembina.

antiquissimo

saeculum coUocant, margines oppleti sunt scholiis, quae pertinent ad Andr. IV 5, 8V 5, 8, Eun., Heaut. in. III 2, 39, Phorm., Adelph. Horum scholiorum exiguam partem ex P. Victorii apographo Schopen a. 1832 (Progr. gymn. Bonn.) publici iuris fecit, fere omnia Dmpfenbach in Hermae vol. II 341 402 edidit, sic tamen, ut satis multa vel corrigenda vel supplenda reliquerit, ut docent ea, quae Studemund in Annal. philol. 1868, 54671 et 63 congessit. Octavo saeculo scholia tribuit Umpfen1882, 51 bach, qui idem animadvertit a duobus librariis ea scripta esse; propius ad ipsius codicis aetatem accedere scholiastas

quem

viri docti intra

IV

persuasit Studemund, de s. VI VII cogitat Hauler; at Zangemeister-Wattenbach, Sickel, Kauer pro certo affirmant omnia scholia, et prioris et recentioris manus, sexto saeculo codici Bembino esse adscripta (cf. Ter. Phormio ed. DziatzkoHauler p. 185; Stud. Vindob. XX 255 sqq.). Atque primum quae ad Andriam adnotata sunt, nuUa omnino ratione cum Donati commento coniuncta sunt; in eis deinde quae ad Eunuchum et Adelphos pertinent inveniuntur sane nonnulla, quae cum Donato consentiunt, sed num ex huius commentO;, quale quidem ad nos pervenit, desumpta sint, res est admodum dubia; nam ille qui cognoscitur consensus ad communem fortasse fontem velut Terenti codicem variis scholiis instructum referendus est. Idem valet de parte scholiorum ad Heautontimorumenon et Phormionem. Rem autem ita se habere nescio an comprobetur illo ad Eun. II 3,45 scholio Bembino, ubi legimus 'sed quantum Donatus commentator Vergilii refert'! Contra si ea scholia quae Phormionis prologo et primo actui adscripta sunt cum nostro commento comparamus, fieri non potest, quin illa ex hoc deprompta esse statuamus; habemus enim utroque loco eandem scholiorum farraginem (cf. inprimis ad I 1, 1) nec non comphiribus locis singula commenti scholia in Bembino conglutinata videmus. Hinc sequitur ut sub finem sexti saeculi Donati commentum iam tale exstitisse putemus, quale ad
sibi

XXXVin
potest:

PRAEFATIO.

nostram aetatem pervenit.

Quod etiam alia ratione comprobari scholiorum ad Heaut. facile duo discernuntur genera, quorum alterum arto quodam vinculo cum nostro commento cohaeret. Hoc non ita explicandum est, ut excerpta ex deperdito Donati ad illam fabulam commento nobis praesto id quod luculentissime demonstravit esse sumanus, sed cf. etiam Smutny in Gerstenberg (De Eugraphio 108 sqq. Dissert. Vindob. VI 134 adn. 3) ex quinque Donati commentariis nobis servatis similiter compilata sunt, atque Calphurnii in eandem comoediam interpretationes. Cuius rei "^una inveniri potest causa haec: quia scholiasta ille commentarium Donati in eam fabulam non iam habuit' (Gerstenberg 111). Aut igitur a compilatore corporis nostri Donatei omissum est illud commentum aut, quod a vero jDropius abesse videtur^ post illum

nam

Sic non solum cognoscimus qua codicum nostrorum confectus sit, verum etiam testem spectatae vetustatis nacti sumus, quamquam excerptorem interdum satis libere commenti textum tractasse neglegendum non est.
2)

excidit (cf. Rabbow p. 332). aetate archetjpus omnium

Scholia Victoriana.
38, 24
s.

Laurentiano

5, 7

et

mentionem fecit Umpfenbach in Herm. H 338; idem in edit. Ter. partem excerpsit (praef. XX adn. 2). Post illum ediderunt
Sabbadini in
rentiana G8

Eun. prol. 5

frustula Donatea
II 2,

Exstant in codice Terenti ad Andr. III 2, 24 43. Horum scholiorum primus

semper adscriptum est ''secundum d(onatum)'. Quae quin ex eiusmodi dubitari vix nobis commento, quale praesto est, excerpta sint, potest (cf. e. g. ad Eun. II 1,5, ubi codd. Donati '^Quod mihi carior pro qui milii suin carior\ scholiasta ^pro qui mihi sum carior ; aliter quod mihi carior scd. d.'' in utrisque eadem lem:

69. His

'Studi

ital.'

II

2425

et

Schlee,

Scholia Te-

igitur scholiis vel potius glossis

sed eundem qui scholia Victoriano addidit, ea ex Donato exscripsisse minime certum est. Immo non abest suspicio frustula illa ex alio codice Terentiano in Victoriani margines esse translata (cf. Umpf. Herm. II 338 velut ad Andr. V 1, 20 exstat ^pixiesenseram] aliter nt secundum d.\ quod ni fallor corruptum est ex "aliter rit s. d.% nam ^seoiserif testatur Donati commentum); qui cuius generis fuerit etsi certo diiudicari nequit, tamen de libro familiae y (PC) cogitari posse non omittam. Etenim ad Andr. HI 2, 24 legitur "occepi] vel occoepi secundum donatam\ hic autem habet "occejii] occepi melius quam incepi {fort. quam coepi cx cod. A)\ unde non absurdum videtur credere in libro quodam ad Terenti "^coepi' adnotatum fuisse S^el occ(epi) s. d.'; '^coepi' vero est lectio codicum PC. Deinde ad Andr. IV 4, 45 in Victoriano scriptum est hiha necdum omnia] aliter an haec tu omnia scilicet audisti secunniatis corruptela);
;

PKAEFATIO.

XXXIX

diim d.\ in Donati commento duo exstant scholia '1) ah nec rv oifNiA 2) xEc Tv oMNiA audisU subauditur\ lam apparet illam Victoriani adnotationem ad secundum scholium pertinere; sed neque in hoc neque in illo apud Donatum ^an haec tu omnia' legitur, quae contra lectio est librorum PC. Fortasse igitur Victoriani scholium desumptum est ex codice quodam, in quo ad verba ''an haec tu omnia' supra versum additum erat ^scilicet audisti s. d.' Sed haec sufficiant, In Victoriano ordo fabularum est: Andria Adelphoe Eunuchus etc, itaque

Sabbadini, quod frustula Donatea ad Andriam et Eunuchum pertinent, sagacissime conclusit derivata esse excerpta illa ex libro, in quo Andriam Eunuchus excipiebat; sed hinc eundem ordinem ex Donati aliquo codice profectum esse mea quidem sententia non necessario colligitur, cum et in libris Eu-

PC

nuchus sequatur Andriam.

De Riccardino (nr. 528 s. XI) 3) Scholia Riccardiana. Umpfenbach in praefatione p. XXXIII ita refert: ^praeter secundam manum in initio Hecyrae et in Phormione tertia quaedam eiusdem aetatis atramento nigriore et ductibus subexcerpta ex scholiis Donatianis aspersit'; ibidem (adn. 1) quae partim ipse partim Studemund descripserant exhibet. Pertinent autem scholia Riccardiana, quae etiam Schlee 12, 84 et syllogae suae inseruit (p. 69 75), ad Hec. prol. I 1
tilioribus

ad Phorm. prol. 1 III 2, 1; Donati nomen nusquam adscriptum est. Plerumque haec excerpta consentiunt cum optimis Donati codicibus; itaque quoniam in hac commenti parte nisi saeculi XV libri manuscripti nobis praesto non sunt, multo vetustiorem testem servatum esse gaudemus. Tametsi hic quoque sicut in Bembinis scholiis cautione opus est, ne Donati commento adscribamus, quod soli excerptoris arbitrio debetur, velut ad Phorm. 112,24 versus luvenalis, quem codices nostri non
agnoscunt.
4) Scholia Vaticana. Perexiguus est numerus scholiorum Donateorum in cod. Vaticano 3868 s. IX/X, cf. Umpfenbach in praefat. p. XXVII et Schlee 1. c. p. 6768. lam apud Umpfenbachium in 5) Scholia Parisina.

praef. in f.

p.

XXVI

haec legimus:

'scholia refert

[sc.

Fritschius]

[codicis Parisini 7899 s. IX /X] permulta esse, deinde rarescere, nonnullis locis plane deesse'; tum Chatelain Taleogr. des class. Lat.' ad tabulam VII de eodem codice ita refert: '"Dans le Paris. 7899, le texte de Terence est accompagn^, au moins dans la premiere partie du volume, de

duodecim prioribus

gloses

abondantes empruntees gen^ralement au commentaire de Donat'; denique Schlee p. 38 mentionem facit, cum dicit 'in P libro priora folia duodecim multis Donatianis scholiis obsita sunt'. Haec scholia exceptis eis., quae Chatelain 1. c.

XL
transcripsit (ad Andr. I

PRAEFATIO.

5, 1 10), adhuc edita non sunt; magvero partem Schopen, cum a. 1851 Parisiis versaretur, descripsit simulque adnotavit pertinere illa excerpta ad tractatus de comoedia (Euanth. IV 5 sq.) et Andriam usque ad I 5, 10. Accedunt autem haec scholia Parisina quam proxime ad eam commenti formam, quae in optimis Donati codicibus nobis Donati ea esse descripta iam tradita est; ex ipso Parisino contendere non ausim, cum sine dubio ex vetustiore libro fluxerint. De ratione quae inter Lindenbrogii ''collectanea' vel 'excerpta Ms. R.' et scholia codicis Paris. 7899 intercedat, v.

nam

supra

4, 5.

De Eugraphio fusius disputavit Gerstenberg 1. c. j). 33sqq. Hic monuisse sufficiat inesse in nostra scholiorum farragine permulta, quae ex illius commento derivata esse videantur neque apud Eugraphium deesse, quae originem Donateam aperte prae se ferant. Certiorem sententiam tum demum proferre licebit, cum quae sit Eugraphiani commenti indoles atque natura melius perspexerimus. Quod ad scholia recentiora pertinet, quorum partem Schlee edidit, viro doctissimo adstipulor, qui p, 44 haec protulit: "^cum Donatianis magna multitudo brevium scholiorum congruit, quae utrum ex ipso Donato an ex eodem, quo ille
hauserit, fonte petita sint,

non

liquet'.

Nam

sicut fieri potuit,

ut breves illae adnotationes ex genuino Donati commento excerperentur, ita non alienum est credere ex codice quodam Terenti glossis instructo permulta in nostram commentorum compilationem irrepsisse. Fortasse autem accurata scholiorum

Donateorum, Bembinorum, Eugraphianorum, recentiorum comparatione instituta melius apparebit, quid in hac re statuen-

dum

sit.

6.

De novae

editionis subsidiis manuscriptis.

Ex eis quae supra ( 3) exposuiinus satis apparet, quos potissimum in constituendo Donati textu sequi debeamus libros manuscriptos: ubique proficiscendum est a codicibus, qui immunes sunt ab Italorum saeculi XV retractatione,
id
est

ABV^

non

est,

Cuiac. liTCF. Qua in re neglegendum quod iam supra monui, in adhibendo codice B
esse;

cautione
earere

quadam opus

deinde codicis

testimoniis

possumus excepta prima commenti parte,

ubi

PRAEFATIO.
deest.

XLI
II

lam

si

apparatum criticum ad Andr.

1,31

fin.,

ubi praesto sunt codd.


tates reperimus:

ABV^TC

perlustramus, has affinidixit

AB V^TC:
uitupero;

prouiderent; IV 8 V 13 precatorem praesequebatur perseuerat; accusare potest; V incusare ceptorem; 3,25 potest V 12 esse chritonem; V duas res duo. III ABTCV^: II 9 a principio ab 10 18 sagittariis mutabant uitabant; IV V 14 plurimis pluribus. AV^BTC: IV 3,18 captandas capiendas; IV 4,47 in cruciatum cruciatum; V 2,14 uolunt uelint; V3,27 sufferre ferre; V 4,11 tuam tuiam; 34 conV 5,4 sint suetudine magis m. c; 47 uel sunt. ATCBV^: V 9 hic haec; V 3 aduentum -8 mos mox. aduentum; V
tamquam; 13 promiserunt
5,
2,

occultanda; 29 24 reprehendo 46 adiunxerunt 1112,31 enim 18 commotus prouocatus; 19 caute hanc; 22 palam manifestum; 1115,4 pretium pro IV 9 quia
II 1,

31 uel

et; II 3,

osten-

dit; 1X6,16 celanda

ante;

affixerunt; III 4,

et

sapi-

entia

stultitia;

1,

id est

4,

5, 1

3,

initio;

3,

3,

sagittis;

6,

et;

1,

2,

et

3,

In reliquis commenti partibus res eadem est. Differentiarum autem quae apparent pars casui tribuenda est, pars inde repetenda, quod codices TC non recta via ex antiquo libro propagati sunt, sed intercedente hominis docti transcriptione; quae restant, ex glossematis vel variis
lectionibus adscriptis originem traxisse videntur,
cf.
e.

g.

Andr.
mg.

1,9: dominabatur J.F^, dominatu

AB^
re

dominabatur (7; 116,8: omnibus TC, nominibus F(c/e/f.); V 1,5: criminis uel criminationis -4, criminis rell.\ V3, 25: peccato, sscr. uel
al.

dominatu, in omnibus uel nominibus


I',

A^ peccare

rell,'^

6, 3:

dixerit, sscr.

uel sci^, dixerit

ut vid. F^, scierit reU.

Accedit quod librarii saepius ad libidinem pristinum verborum ordinem immutaverunt, cuius rei luculenta ex-

XLII

PRAEFATIO.

empla sunt haec: Ad. II 2, 17 demonstratmus (sic V^ dett.y] demonstrat huius ut vid. F^, huius demonstrat C; Ad. IV 5, 33 dixit sed miser amet] dixit sed miseram et C, sed miseram dixit et V (deit.):, Ad. V 9, 16 qui amari conabatur] quia mori conabatur C, quia conabatur amari V (dett?) Hec. III 1, 8 aut enim soluunt nos curae] autem insoluunt nos cure C, aut enim nos curae insoluunt Y (dett?) cf. etiam supra ad Andr. V3,25; 4,34. Si originem atque indolem singulorum librorum respicimus, in universum dici potest praestantiorem esse fidem codicum ABV^. Quo magis dolendum est in maxima commenti parte his testibus nos esse destitutos, adeo ut omnino ad Maguntini memoriam delegati simus. Sed hic T et quoque perincommode accidit, quod duo codices li dico non nisi exiguam totius operis partem conti

nent, cum solus (7(-F) integrum exhibeat commentum. Cui accedit codex F, quem inde ab Ad. II 3 testem esse incertissimum saepius commemoravimus. Atque ut discernamus,

ubi

mus

libros

ex Italorum recensione pendeat, necesse est consuladeteriores, qui ad eandem recensionem perti-

a nent; ubi igitur deterioribus consentit,


in
nis

codicis
fieri

C memoria

discedit et

cum

summam

potest, quin illius scriptura vocetur suspicionem. Idem cadit in Phormio-

non

commentum, ubi praeter C codicem Maguntinae Haec autem re vera ita se prosapiae testem habemus. habere optime comprobatur lectionibus codicis Cuiaciani,
Pauca afFeram exquas Pithoeorum collationi debemus. V (dett.): Ad. IV 2, 13 figurauit] figura empla. C {Cuiac.) aut figuratiue ut dicimus; IV 2, 43 mane deueni] man deuani (manaeuam) mande iram; IV 3, 2 fecerat (^faceret) peccatum fuisset; IV 4, 3 significat significet; IV 4, 22 fuisse esse; IV 5, 59 subaccusatur hoc (hic) per hoc subaccusetur; IV 7, 5 mitigare sibi acriorem fieri iracundiam (-dum) demeam iracundiam demeae acriorem fieri possibilem sibi mitigare queat; Hec. prol. II 1 dum

primo persona

(dicit)

memoratur;

prol. II

23

at ubi

cum

(a iudicum)
suasisse (se

cum

persona; I

1,17 semper

PRAEFATIO.
persuasisse)

XLIII

I
(a

nomine

cet)

eam

antonomasice

persuasisse ; I 2,,56 a nomine in e & II 1,41 coniunctia (-tiua) ;

coniunctione.

B C (Cuiac.)

{dett.)i

IV

uit apposita sunt

IV

nominauit; (nomina ut posita sunt) sostratam et. 4,8 socrum sed (Cuiac.) V(dett.):

15 nomina3,

RC

Phorm. 11,1 grecisque (gregisque)


in mg.)] I 1, 7

liortatus (-tor) hortari; I 2, et satin quid commacliinetur;

pro uero (puero)

progenerisque uere 97 nam iam;


113,8 sexu

et (sic scio; I 2, 52

I 4,

facere

odiosa. 18 ociosa non poteram,

In tanta integrorum testium penuria


et
ea,

sensu;

34 uide

quin interdum deteriorum librorum

lectiones afferrem, praesertim iis locis, ubi velut ad Phonn. solus commenti textum servavit. Quod ex 1,4 -19

magno deteriorum codicum numero L priore parte accedit P) selegi, hoc post
manuscriptis
his
illic

(quibus

in

quae de

libris

exposui, comprobationis indigere non puto; interdum addidi scripturam codicis 0, quippe qui hic

bonam lectionem

exhiberet.

lam quibus
editio,

subsidiis in

singulis

commenti partibus nitatur nova

haec doceat

laouia:

XLIV

PRAEFATIO.
attinet, in iisdem

Quod ad voces Graecas

paene versa-

mur angustiis, quippe cum in noviciis libris fere desiderentur. Omni suspicione carent, quae m AB Cuiac. traditae sunt;
idem valet de
et
iis

manu

leguntur. 2. nescio

tiuic plurimas debemus quae in F Accedunt quae in 31 a manu 4., in (r a

cissima

quibus ex fontibus suppleta sunt; pauex codice quodam Caroli Strottii repetuntur (v.

'Studi ital.' II 89; 127). Praeterea in TC{F) quaedam casu servata sunt, de quibus disputavi in Mus. Rben. LII 75 sq. Nonnulla etiam in codicibus tx sed in prima dumtaxat

commenti parte (usque ad Andr. I 1, 98) exstant; haec atramento scripta plerumque cum iis consentiunt, quae in sunt: minio enim manus 4. supplevit. Longe alia condicio est vocabulorum Graecorum, quae editio princeps exhibet; nam ea si non omnia at magnam partem interpolatori deberi demonstravit Sabbadini (^Studi ital.' III 333). Quid de Stephani editione statuendum sit, docent ea quae

in praefatione cxponit; ubi librorum

manuscriptorum

testi-

monium

accedit, suspicio nulla est, at ubi illi deficiunt, quod imprimis in Adelphorum commento factum est, periculum est, ne quae docti nescio cuius coniecturae debentur,

terea

Praevetusto exemplari quo usus est editor imputemus. monendum librarios in perscribendis vocabulis Graecis, hoc potissimum ad terminos technicos quos vocant per-

tinet

sibi

minime

constitisse;

unde factum
litterae

est,

ut in

codicibus

Qua
bus
libri
alii

in re
locis

modo Graecae modo Latinae eam potissimum secutus sum

appareant. rationem, ut omni-

eam

Graecam restituerem formam, ubi aut optimi exhibent aut in quibusdam lacuna exstat, cum

Latinam formam praebeant.

De

eius

7. quod ad nos pervenit commenti forma


atque origine.
redire

Ad communem archetypum
non
est

omnes codices nostros

quod pluribus demonstretur.

De

illo

egit

Sabba-

PRAEFATIO.
(lini

XLV

('Stud. ital.' II 22 c. adn.; 73; III 335), cui id concedo proximum fontem minusculis litteris scriptum, hunc autem ipsum ex codice maiusculae litteraturae derivatum
fuisse
(cf.

vir

VI

VTI

doctissimus
recte

quae 2 de Parisino A indicavi). Quod autem contendit prototypon exemplar saeculo Id confectum esse, paulum ab eo dissentio.

quidem
scholiis

Bembini
:

spectantibus
esse

terminum quendam praeberi partem priorem quae saeculo VII attribuit, cum vix possit
animadvertit
codicis

ad Phormionis
saeculo

dubium,

quin

sexto

vetustissimo

libro

ad-

Sed quod Leonem secutus dicit Prisciano pleniorem commenti Donatei formam praesto fuisse, quam quae ad nos pervenerit, id probare minime possum: etenim si duos illos institutionis grammaticae locos (v. 1 testim.) comparamus, hoc solum efficitur deprompsisse grammaticum ex Donati commento variam ad Andr. III 3, 4 lectionem ^paucis' et ^pauca', quam nostrum
scripta sint (v. supra 5, l).

quoque commentum testatur. NuUa igitur re impedimur, quin medio fere saeculo VI eam quae aetatem tulit scholiorum Terentianorum recensionem esse ortam sumamus.

lam vide quaeso, quantum spatium temporis inter prototjpon illud exemplar et antiquissimum quem habemus codicem Parisinum s. XI dico intercedat: facillime animo comprehendere poteris, quam lata omnis generis

corruptelis praesertim in huiusmodi opere patefacta sit via. Quas si removerimus quod ut fieret, enixe operam dedi:

quamquam permulta
ignoro
sed ad

adhuc sospitatorem flagitare non non ad ipsura Donati commentum perveniemus,

scholiorum
fieri

eam tantummodo quam saeculo sexto assignavunus compilationem, quam in hac editione quoad

potuit exprimendam curavi, adeo ut etiam scholiorum ordinem saepenumero perturbatum servaverim. Cum non sit in animo totam hic pertractare quaestionem Donateam, satis habeo indicasse, quomodo commentum nostrum ortum esse videatur. lam inde ab saeculo XVI viri docti animadverterunt hanc scholiorum farraginem a Donato non esse profectam (v. 'Studi itaL' II 4sq.); ita-

XLVI

PRAEFATIO.
,

que varia temptaverunt


referre et

ut

rem

explicarent,

quae omnia

longum est et supervacaneum, cum diligentissimam habeamus Sabbadinii disputationem. Quem potissimum secutus sic mihi rem composui: genuinum Donati commentum in duorum excerptorum manus incidit, qui servato auctoris nomine scholia maximam partem plus
minusve transformata in Terentianorum codicum margines transtulerunt. Procedente tempore evenit, ut variae adnotationes

ab
illa

aliis

originis sive ab ipsis excerptoribus sive Tum sexto saeculo nescio quis duo adicerentur. scholiormn corpora admodum aucta in unum cogere

diversae

studuit atque rem ita instituit, ut primum singulos scholiorum ordines binis columnis iuxta positis ex codicibus
transcriberet, deinde Terentianorum versuum ordinem secutus confunderet; id quod ei non semper contigit. Simul com-

missuras

quam maxime

occultare conatus

est,

ut unius et

simplicis operis speciem efficeret; fortasse etiam alia nonnulla de suo addidit. Compilator vero ^cum per quattuor

[vel quinque, scilicet Andr. Eun. Heaut. Ad. Hec; cf. supra 5, 1] fabulas id egisset sedulo, ut duos commentarios in

unum
iecta
V. 7

subito

3 abconcinnaret et contaminaret, in Phormionis industria integros posuit, primum alterum a


v.

sunt) ad v. 93, deinde ad v. 93; dehinc autem quae sequuntur scholia usque ad finem fabulae, ea ita comparata sunt, ut unum commentarium adhiberi intellegas. Quare certum est Phormionis commentum fuisse ultimum, ad quod cum

(nam huc usque contaminati


5

alterum a

pervenisset compilator, usque dederat operam'


phil.

fastidio concepto destituerit

quam

Berolin.

(Rabbow p. 331, qui quae in period. 427 1895, exposui, non recte intellexisse
igitur

videtur).

Hinc

numerosissimae

illae

repetitiones,

hinc saepenumero perturbatus scholiorum ordo, hinc porro mira illa ad Phorm. II 3 commenti forma^ hinc denique
rarescentia ad Phorm.

lam

si

quaeritur,

HI Y scholia! num fieri possit,

ut aliqua ex parte

genuinum Donati commentum ex hac scholiorum farragine eliciatur, equidem hoc non prorsum negaverim, sed res

PRAEFATIO.
mihi videtur esse
ipse

XLVn

admodum
fecit

periculum esse meri arbitrii (^Stud. ital.' III 346; cf. etiam Leo in Mus. Rhen. XXXVIII 333). Itaque ne aliorum praeoccuparem iudicium simulque ut aliquo modo viam praestruerem, satis habui ea quam indicaverunt Schopen, Teuber, Sabbadini ratione adhibita singulas adnotationum glebas in quantum iustum ac necessarium visum
qui

lubrica atque intricata. Quin Sabbadini confiteri coactus est

rem interdum

est dissoluisse.

Inclinatis

autem

litteris

reddi ea inprimis

volui, quibus integrum scholium in duas vel plures partes disiectum esse videbatur; hic illic etiam parva additamenta
(cf.

Andr. prol. 6^; 16^; 24-, 25^;

1,1^

2^; al.)

eodem

typorum genere exprimenda curavi. De Euanthio eiusque commentario Terentiano, de quo ambigunt viri doctissimi, v. commentatiunculam meam
^Unters.
z.

lat.

Scholienlitt.'

c.

I;

de altero tractatu

v.

ean-

dem
bow

et 'Studi ital.'

V 303 sqq.;

condicione
p.

cf. Smutnj 320 sqq. Quod attinet ad ipsam Terentianarum fabularum memoriam, qualis exstat in commento nostro, rem esse iu-

de praefationum singulai'i (Diss. Yindob. VI) p. 100 sqq., Eab-

quae de commenti origine exposuimus, Nam ut omittam scholiorum formam saepenumero ab excerptoribus esse mutatam, hoc vix credibile est etiam integra genuini commenti Donatei lemmata in Terentianorum codicum margines esse translata. Immo veri est simillimum singula scholia variis notis cum iis ad quae pertinebant poetae verbis coniuncta fuisse;
certissimam ex
eis,

facile

quivis intelleget.

deinde

eum

praefixisse

qui scholia descripsit, ut ea comici verba, quibus


erat.

unum

corpus

efficeret,

nota
fic-avi

adscripta

eadem quae scholio Hinc factum, ut haud raro falsa

scholiis

hinc porro factum, ut lemmata modo hanc modo hanc Terentiani textus recensionem sequerentur; hinc deni;

lemmata praeponerentur

quae

additis

ff

signi-

que factum, ut interdum aliam in leramate, aliam in ipso scholio Terenti memoriam inveniremus 'Studi ital.' (cf.

in

335sq.;

341 sq.;

358sqq.).

Quae

si

reputaverimus.

XLVIIl
facile

PRAEFATIO.
concedemus ex lemmatis de ea quam ipse Donatus
sit

secutus

textus

recensione

nihil

certi

colligi

posse,

quippe quae nihil indicent nisi quae fuerit in iis, quibus olim scholia adscripta erant libris Terentianis textus condicio; quos libros intra IV et VI saeculum collocandos Maiorem fidem habent ea, quae ex esse per se patet. ipsis scholiis eliciuntur, quamquam ne hic quidem de

Donatea origine
ex

satis

constat; praeterea
afferre

non neglegendum

poetae verba. ad singula nunc descendere vellem, vereor ne terminos huius praefationis Attamen pauca videntur esse addenda. longe excederem. In codicibus enim Donatei commenti saepius singulis scaenis personarum notae praepositae sunt, quae quin ex illis de quibus supra dictum est libris Terentianis derivatae sint,
potuisse

memoria

scholiastam

Sed haec monuisse

sufficiat,

nam

si

vix potest dubitari: quas integras referre e re visum

est.

Andria
I 2

DAVVS SIMO A, SIMO 3 DAvvs ATC

4 chremes misis 5 crigo mysis

davvs davvs

AT
^-1,

4 (Mysis? A) 5 Misis

V
PAMPHILVS

(crito)
1

siMO chremes ^,

Chremes Senex Simo Senex T


chremes simo dro

II 1

CARIN9

BIRRIA

AT
AT
3

DAWS
MO

A
SIMO

2 DAVVS

CHARINVS PAPhlLVS

3 PAMPhlLVS

CHRE-

MES

4 Simo

Pamphilus dauus AT dauus pamphilvs

A A
T

4 CRITO SIMO PAPHILVS

AT
5 BVRRiA ET iDE

add.)
III 1 MISIS

T T

A^

(tres

5 chARINgPAMPHILVSDAVVS^ 6 DAVVS PAPHILVS CHREMES A^ dauus pan cre B, da

DAVVS SIMO LESBIA ^4,


davvs

Eunuchus
I 1

uus panphilus carinus

(m-s-d-l-)

2 lesbia simo

A
(II

3 SIMOON REMIS 4 DAvvs Simo


5

A AT

Pamphilus

Dauus

AT
III

IV

CHARINVS PAMPhlLVS DAVVS

AT

Phaedria Parmeno T PZoh: (!) par T 1 in 1 nihil apud Sabhadinium adnotatum , sed quin exstent non duhium) 2 Tais Traso gnato Par2 Tais

2 MISIS

pamphilvs charinvs

DAVVS
3 Misis

AT
A

Chremes Pithias T 4 Antipho T o Cherea Anthifo T


3

meno Pythias

PRAEFATIO.

XLIX

L
eorum,
nensis,

PRAEFATIO.
quorum curae commissae sunt
Dresdensis, Florentinae
,

bibliothecae

Ber-

cardiana,

Gottingensis

Laurentiana et Riclenensis, Leidensis, Oxonienses et


et

Bodleiana et Lincolniensis, Parisiensis.


cere, quantam apud me gratiam consilio benigne me adiuverunt viri

Nec possum
et

reti-

et qui doctissimi H. Grraeven,

inierint

re

E. Hirzel, Ch. Hoeing, R. Kauer, I. Kurth, W. M. Lindsay, P. Rabbow, E. Rostagno, R. Sabbadini, Fr. Spiro, M. Warren.

Quantum
semperque

vero

Georgius Goetz et Fridericus Schoell, qui plagulas corrigendas susceperunt, saepissime dubitationes aut moverunt aut removerunt, permulta felici coniectura restituerunt, vix possum proloqui.
erga
benevolentissimi
Scr.

me me

obstrinxerint

sibi

viri

humanissimi

ad Bremae portum KaL Febr.

P.

w.

YITA TERENTI

)onati

comm.

rec.

Wessner.

A = cod.
J5

Paris. lat. 7920

s.

XI
1595

{correcturae , uhi nihil adnota-

= cod. Vatic.

tum, a man.
Regin.
lat.
s.

1).

XIH

{inc.

Andria

II 1,

21;

V. praef.).

r=cod. Vatic. lat. 2905 s. XV (y. praef.). C = cod. Oxon. Bodleian. Canon. lat. 95 s. XV F=cod. Florent. Marucell. C 224 s. XV.

{inc.

Euanth.

I 2).

F= cod.
D = cod.

Vatic. Regin. lat. 1496

s.

XV

{Utterae incUnatae

man. 2 inrasura; v.praef).

L = cod. Leid. Voss. lat. P = cod. Paris. lat. 7921 deU. = DLP.
M=coA.

Dresd. Dc. 132

s.

XV.
s.

Q. 24
s.

XV.

XV.

Cesen. Malatest. XXII. 11.

s.

XV

{man. 4 Graeca

suppl).
schol.

= Victor.= Paris. =
Vatic.

B emb. = scholisi

marginalia cod.Vatic.

lat.

3226 Terenti.

Vatic. lat. 3868

Laur.XXXVin24
Paris. lat. 7899

ed. pr.

Calph. Steph.

= editio =
= =
i'

Lindenbr.
Westerh. Klotz

princeps Veneta s. a. (Vindelini Spirensis) Calphurnii Taruisiana 1477. Rob. Stephani Parisina 1536. Frid. Lindenbrogii Francofurt. 1623. A. H. "Westerhovii Hagana 1726. R. Klotzii Lipsiensis 1838.

W.
* * *

Wessner. lacunam significat.

Publius Terentius Afer

Carthagine

natus seruiuit

Eomae Terentio Lucano senatori, a quo ob ingenium et formam non institutus modo liberaliter, sed et mature manu missus est. quidam captum esse existimant: quod fieri nullo modo potuisse Fenestella docet, cum inter
finem secundi Punici belli et initium
et
tertii <(et>

natus

sit

mortuus: nec, si a Numidis uel Gaetulis captus sit, ad ducem Romanum peruenire potuisse nuUo commercio inter
Italicos et Afros nisi post

deletam Carthaginem coepto.


familiariter
uixit,

Hic cum multis

nobilibus

sed

10

maxime cum

corporis Fenestella arguit contendens utroque

Scipione Africano et C. Laelio, quibus etiam gratia conciliatus existimatur: quod et ipsum

maiorem natu
fuisse

fuisse,

quamuis

et

Nepos aequales omnes

tradat et Por15

cius suspicionem de consuetudine per haec faciat


1

Publius] P.

A, senatori/// ob genium T 3 et] non et formam F (i ex e corr.) T 4 est om. T quidem A, quidam (a in etiam V matur^ A tercii ras.) r|| 5 in fine rj^F|| 6 et initium tertii hic om. V
Kartagine
\ \

seruit
\

A
\\

terrentius 2 terretio
\\
\

T T
\
\

aifer
\

cartagine
||

AT,

senatore

A,
iiiy

tecii

et add. Bitschl
|

ne si T, n .F animidis uel Schoell: et mortuus ad pocodd. sic getulis TF, gentulis F, geturis tuisse (adducere romanum potuisse peruenire F)] ad dominum Romanum peruenire potuisse Gronov (Mitschl, Fleckeisen, Dziatzko), adduci Romam ibique uenire potuisse Schopen adductum Romam uenire potuisse Mommsen {jReiffersch.) 8 commertio T, comertio 9 italiquos A, italos carta10 nobilibus ex noginem AT, Kartaginem cepto codd. minibus corr. 11 C.] cum lelio 12 concillatus 13 maiorem natus A, natu maiorem F et] ex
|

sit]
|

est

A TF

||

7 et <initio ter\

F F
\

\\

||

\\

TFV

\\

TF
\

\\

\\

||

cor.

14 et] ex A, et

(sscr.

m. 2)
potius

om.

poi-tius

AF,

V T

equales

AT

tradit

TFV

et
\

||

15 faciet

F
1*

DONATI COMMENTVM
^duin lasciuiam nobilium et laudes fucosas petit, dum Africani uocem diuinam inhiat auidis auribus,

dum ad Philum dum [se amari


suis postlatis

se cenitare et

Laelium pulchrum putat,


5

ab his credit] in Albanum crebro rapitur ob florem aetatis suae: rebus ad summam inopiam redactus est.

itaque

ex

conspectu

omnium

<(ubi>

abit

Graeciae in
nil P<(ublio)>
lo

terram ultimam, mortuust Stymphali, Arcadiae <(in)> oppido.

Scipio <(tum)> profuit, nil Laelius, nil Furius, tres per id tempus qui agitabant nobiles facillime:

eorum ille opera ne domum quidem habuit conducticiam, saltem ut esset quo referret obitum domini seruulus.' 3 Scripsit comoedias sex, ex quibus primam Andriam cum aedilibus daret, iussus ante Caecilio recitare ad ce-

15

nantem
1

cum

uenisset,

dicitur

initium

quidem

fabulae,

fucosas (fuscosas V) laudes uoce diuina FV, (-na///) T, inhiat] inh///////// (inhyat suppl. m. rec.) T, in huius & ///uidis (a suppl. m. rec.) auribus T, auribus aui3 Philum Both: fixum A, furium dis se om. V lelium centare A, coenitare T, Lelius putat pulchrum 4 se credit (credat A) secl. Mitschl (pulcrum T) crebro in albanum (-nis F) rapit^' (rapi TFV) codd., corr. 6 suis postlatis Ritschl: post sublatis Ritschl p 5 ob] ad i^F 7 ex] e TV, om. ubi add. Bergk A, ipsus sublatis Graeciae in terrara Bothe: greciam in terabit] abiit
|

lasciuam A^ lasciuias

TFV\\ 2 uocem uoce dum & A

diumsim. Miiretus

II

TFV

TFV F
\

\\

TFV

TFV
\

||

||

Graeciam terram Scaliger {Bitschl) 9 mortuus mortuus est in phalo TFV, corr. Bergk; mortuos Stymphalist Bitschl in add. Both archadiae codd. opido AT\ nichil A, nihil J Publio Bitschl. P. codd.
codd.-, in
||

ram

est infalo J.,

ATF nihil Furius tres] fimmiftrof (Furius Tres in mg. Daniel) A\\ codd. 11 id Wolf: idem codd. facillim A 12 operam TFV haabuit A conducciciam A, conductuciam T, conductibuit] tiam i^^F 13 obitus F 14 comedias ATF seruulo A 15 edilibus F, edibus T Caecilio Hieron.: caerio J., cerio TFV recitare contemptiore] ore A coenantem F, cenante
TF
\

10 tum
I

TFV add. Dziatzkc <^ei> profuit A, nihil ei TFV nil] nihil


\

||

J.,

profuit in mg.
lelius
\

F\
\

oyn.

illi

||

fi

II

\\

\\

T, (coen-)

||

16 dicitur

Mommsen:

TF\

initium Calph.: initio

TFV

dictus est F,

dictum est

VITA TERENTI 24.


quod erat contemptiore uestitu,
subsellio

5
iuxta lectulum

esidens legisse, post paucos uero uersus inuitatus ut accumberet cenasse una, dein cetera percucurrisse non sine

magna
reliquas
<]in^

Caecilii

admiratione.

et

hanc autem

aequaliter

populo

probauit,

quinque quamuis Volcatius

et

dinumeratione omnium ita scribat ^sumetur Hecyra sexta, exilis fabula'.

Eunucbus
milia
bitur.

quidem bis die acta est meruitque pretium, quantum nulla antea cuiusquam comoedia, id est octo

nummorum.

propterea

* * *^ <^* *

summa quoque titulo ascrinam Adelphorum principium Varro

10

etiam praefert principio Menandri. 4 Non obscura fama est adiutum Terentium in scriptis
a Laelio
leuiter
et Scipione, eamque ipse auxit numquam nisi refutare conatus, ut in prologo Adelphorum (i5
15

"^nam quod isti dicunt maleuoli, homines nobiles hunc adiutare assidueque una scribere:

quod

illi

maledictum uehemens
hic ducit

esse existimant,
illis

eam laudem

maximam, quom

placet,

20

contemptio

F
\

lectum
\

1|

2 uersus <^lac. 3

4
V
\

litt.y

inuitatus] incitauit caetera

TFV
F,

A,

cerii

TFV uulcatius ATF\


\

FY

3 cnasse F., coenasse deinde caerii percurrisse i^F 4 magna om. adminitione 5 equaliter uolcatius 6 in dinumeratione Schopen {JRitschT): de|1

|1

AT

F
\

de enumeratione TV, de enunctiatione V \ 7 sumeretur T, sumeret hc ira exilis Bergk ex his codd. \ 8 die] deinceps JL, hechirra Bitschl precium A \ 9 quanta T comedia cuiusque A

numeratione A,
scribit

ita

in mg.

TF
\

ATF
pione

F TF
\

id est del. Bitschl

11

lac. sign.

Wolf
14

12 prefert

A.,

profert

menandri

(i

ex o corr.)
tu

A
J.,

lelio

eamque Schopen: namque

eandemque

TF ,ciTFV
|

||

15 refutare] se tutare

TF,

<eam> Dziatzko

17 ipsi conatur maliuoli \ 18 hunc] eum Terenti codd. et Don. Ad. prol. 16 19 uehe mens (h ex r corr) 20 hinc duxit F, dux T \ \ quom] quod codc^. placeat

TFV

TV

se ditari {corr. m. 2)

ATF

V\ refutare
\

II

TF

\\

DONATI COMMENTVM
qui uobis uniuersis et populo placent,

in bello, in otio, in negotio suo quisque tempore usus est sine superbia.' uidetur autem leuius <^se)> defendisse, quia sciebat et Laelio et Scipioni non ingratam esse hanc opinionem,

quorum opera

usque ad posteriora tempora ualuit. C. Memmius in oratione pro se ait ^P. Africanus, qui a Terentio personam mutuatus, quae domi luserat ipse, nomine illius in scaenam detulit.' Nepos auctore certo comperisse se ait C. Laelium quondam in Puteolano kalendis Martiis admonitum ab uxore, temperius ut discumberet, petisse ab ea ne interpellaretur seroque tandem ingreset

quae tum magis

10

non saepe in scribendo magis sibi rogatum ut scripta illa proferret, pronuntiasse uersus, qui sunt in Heautontimorumeno (JF 4, l)
triclinium dixisse
successisse, deinde
^satis pol proterue

sum

15

Santra Terentium
toribus
indiguerit,

Syri promissa huc induxerunt.' existimat, si modo in scribendo adiu-

me

non tam Scipione

et

Laelio

uti

po-

uobis ojn. 2 ocio 1 qui] quid A, quod (?) 3 quasque tempore usus est] usus est tempore F, usus 4 leuius se Bitschl: se leuius in rds. F^, laelius est ^TjP solebat et Laelio et Scipioni Fleckautem A, lelius

TF

||

'

II

TF

eisen:

que

T, Q. qui a F, {ex quia corr.) F, quia AT; in{Schopen, Ritschl) 8 terrentio T mutuans a quit Schopen {Ritschl) qug 9 cenam AT, coenam F, scoenam Aemulus erat ipse c lelium 10 C.] Q. TF, Q- {corr. m. 2) cerio qdam kalendis] kt F, (d in ras.) T putetlano J., putelano Hijs jPjl 11 martis temporius (0 ex e corr) ut] et T discumbere i^ 12 petiisse interpellaret J., interpelleretur JP, interpollaretur ingressus seroque] serius 13 sepe////// (ad eras.) T 14 successisse {ex corr. F^) 15 ine autonti illi sibi <....> pronunctiasse monumeno A, in eutontum T, in eutontiam F, in eautentumerumenos F|| 16 siri huc (u ex u corr.) T 17 Santra sacra T terentius F, terrentium T Erasmus: satra 18 lelio auditoribus exist (!) T modo in ras. V^
\

A,

tum Q Memius
\

ex laeliio ex scipionis
Bitschl
:

A, et tamen codd.

lelii et

scipionis

TFV

[|

Memmius
\\

FV

et om.
\

F\\7 C

memius

pro se ait]
\

pro se

A
\

\\

\\

TF
\

TF

||

TFV TFV
II

TFV\
|

||

TFV F
|1

TF

||

AFV,

\\

TF

VITA TERENTI
tuisse,

4.

5.

i I

qui tunc adulescentuli fuerint, quam C. Sulpicio Gallo, homine docto et quo consule Megalensibus ludis initium fabularum dandarum fecerit, uel Q. Fabio Labeone
ideo ipsum et M. Popillio, consulari utroque ac poeta. non iuuenes designare, qui se adiuuare dicantur, sed uiros,
,5

quorum operam
sit

et in bello

et in

otio

et in negotio

populus

expertus.

5 Post editas <^sex> comoedias, nondum quintum atque uicesimum egressus annum, animi causa et uitandae opinionis, qua uidebatur aliena pro suis edere, seu percipiendi Graecorum instituta moresque, quos non perinde
exprimeret in scriptis, egressus <(ui'be> est neque amplius rediit. de morte eius Volcatius sic tradit ^sed ut Afer populo sex dedit comoedias,
iter hinc in

lo

Asiam

fecit.

<(in)>

nauem ut semel

i5

conscendit, uisus numquam est: sic uita uacat.' Q. Cosconius redeuntem e Graecia perisse in mari dicit
1 qui fuere sscr. F' adolescentuli fuerint Ritschl\\ fuef A, fuere sulpitio C.] Q. TF, Q. quam 2 homine T et quo consule Megalensibus Bitschl: et cuius 3 Cecerit(!) (qui F) consularibus (-laminibus F) codd. labiene A, labione 4 M.] uel] idem Q.] quinto

TFV

FV F
||

A TV

TF

\\

T V o^iWio Muretus: popillo J., popilio TF, pomF ac] et F ideo] deo J. 5 designare sscr. F* adiuuaret TF\ dicantur Bitschl: dicuntur AT, dicunt JP, dicerentur in ras. V^ 6 ocio JP 8 ditas F sex add. Baehrens comedias A TF nondum] non iam F, lac. 6 T, om. V 9 incesimum A^ uigesimum T, trigesimus JP, XXX F ingressus
ma. F, m/ll
I
\

pilio

||

\\

1|

litt.

||

animi om. et uitandae] ^ (= et) uitande A, euitandae F, -de TF; seu uita.ndsie Dziatzko 10 qua Hahus: qui J., quia TFV\ aedere percipiendi dett.: percipienda institua T\ non ATF, ad percipienda F|| 11 grecorum 12 urbe add. Muretus; an in Graeciam <^proom. amilius 13 redite A uulcatius fectus^ est.? 14 dedit comedias TF, comedias ded. J. 15 ite hinc in asia faecit A, inte/// hinc in slsI/IIH fec (inter et asiam suppl. m. rec.) T <(in^ nauem ut Schoell: nauem (-im TFV) ut (cum V)
Bitschl
I \

TFV

||

TFV

AT
\

II

\\

ATF

\\

||

16 coscencodd.; ut nauem Buecheler., nauem autem ut Bitschl dit 17 Quintus cscontius T, is Contius F^ nusquam cossentius grecia periisse mari] sinu Leucadiae hic ins. Fleckeisen; cf. infra dicitur JP, om.

j]

TF

||

TF V

DONATI COMMENTVM
et

Arcadia Stymphali "f siue Leucadiae f tradunt Cn. Comelio Dolabella M. Fuluio Nobiliore conesse

cum [C mortuum

VIII]
in

fabulis

conuersis

Menandro;

ceteri

sulibus morbo implicitum aut ex dolore ac taedio amissarum sarcinarum, quas in naue praemiserat, ac simul

fabularum, quas nouas fecerat. 6 Fuisse dicitur mediocri statura, gracili corpore, colore fusco. reliquit filiam, quae post equiti Romano nupsit, item hortulos XX iugerum uia Appia ad Martis [uillam]. quo magis miror Porcium scribere
^Scipio nil profuit, tres per id tempus

10

eorum

ille

Laelius, nil Furius, qui agitabant nobiles facillime: opera ne domum quidem habuit conducticiam,
nil
15

saltem ut esset quo referret obitum domini seruulus.' 7 Hunc Afranius quidem omnibus comicis praefert
scribens in Compitalibus (Rihh.

2) ^Terenti num similem dicetis quempiam?' Volcatius autem non solum Naeuio et Plauto
fr.

com}

et Caecilio,

cu

C &

VIII-

AV, cum centum

et VIII del) BitscU; cf. Gell 2 esse archadia Cornelio om.

I
I

XVII 4, 4

ATV
|

et octo TF-^ cum (C caeteri^FI a] e

siue leucadie A, sinu leucadie T, (-diae)

<(in)>
||

stymphali

3 Cn.]

c-n-^,

nobidolobella M.] in- ^, et _M. {sscr. m. 2) 4 implicitam aut ex Schoell: cons F, consunts 5 sarcinarum] satirarum 1\ ac ex A, acri rell. tedio satyrarum quas {in quos corr. m. rec.) T nauem A., na8 reliquid 7 corpore om. uim T V, naui F, corr. Eitschl 9 ortulos TFV\ ^l T que -P post om. Romano] r. 11 nil 1. et 2.] niuillam secl. Schopen 10 portium nil F, om.ATF'^ chil A, nihil TF\ lelius TFV, ledius facilime 1 12 tres facillime del. JRitschl idem codd. 13 operam Ti^F| ne"domum"quidem Fl conductitiam \ referet A, refert 14 saltem esse seruulus del. Bitschl 16 comdomini om. 15 aframus praeferri 17 terentii A, terrentio T, terentio F, om. potalibus T dicetis JBuecheler: num Buecheler: non A, in mg. V^, om. 18 uulcatius TF, dicens codd.\ dicent BihbecJc quepiam cecilio F, ceuulcanus neuio codd. ex plauto ex
gn.
lior

TF
\

Q
|

FV
I

A A TF
||
\

\\

TFV

|1

\\

\\

ATF

1|

\\

\\

FV
F

\\

TFV

\\

II

TF
A

lio

AT

\\

VITA TERENTI 59.


sed Licinio quoque et Atilio postponit
Cicero in
{cf.

9
Gellius

XV ^4).

Limone hactenus laudat

Hu quoque, qui solus lecto sermone, Terenti, conuersum expressumque Latina uoce Menandrum in medium nobis sedatis motibus effers, quiddam come loquens atque onmia dulcia dicens/
item
C.

Caesar

^tu quoque, tu in summis, o dimidiate Menander,

poneris, et merito, puri sermonis amator. lenibus atque utinam scriptis adiuncta foret uis, comica ut aequato uirtus polleret honore

cum Graecis neue hac unum hoc maceror ac

despectus parte iaceres! doleo tibi deesse, Terenti.'

8 Haec Suetonius Tranquillus.


poetas
fuerit
fuisse
scribit

nam

duos Terentios
Terentius,

Maecius, quorum
alter

alter

Terentius

Libo,
fabulas

libertinus

Fregellanus Afer

15

patria, de

quo nunc loquimur.


edidisse

Scipionis actione ait

Terentium

'J^Vallegius in

3 ter1 licimo] liuio actilio TF, accilio 4 conuersus expressus qu i^ renti 5 in medium nobis] in dium F^ medium T, in medium certe motibus Barth: lo6 qui^dam A, quid quod uocibus codd. effert ac ques dicens] miscens Ritschl omnia] 6 7 item om. cesar 8 tu in summisso.<^ G.
\

TFV F
\\

||

\\

||

TFV TFV
\

TF

TFV

AT
||

\\

\\

dinudiate A, non tam summisso (dimisso T, submisso F) di9 ponderis (d in n midietate (dimed- jP) TFV, corr. Steph. 11 ut om. T 10 adiucta T corr. ut uid. m. 1) equato 12 grecis T neue Roth: neque codd. despectus Calph.: despecta ex (ex V) codd. iacens jP 13 maceroy audoleo deesse TV, decesse F, dere terrenti T 14 hec T terrenios poetas T, terentias poetas A^ poetas terentios 15 maetius J., metius flagellanus AT, flegellanus F H 16 terrentius libo T Terentius 2. om. T H 18 fabulas (s m. 2) F, fabulis T aedidisse terentius V, terrentius T uallegius Volcacius Buecheler {olim. Vagellius (le del. m. rec. in A) codd. sic etiam Bibbeck et Schanz) in actione] natione

\\

||

ATl

|1

||

TFV F

1|

TFV

10

DONATI CQMMENTVM. VITA TERENTI


Hnae,

10.

<(Terenti^, quae uocantur fabulae, cuiae sunt? non has, iura qui populis dabat, summo <^ille)> honore affectus fecit fabulas?'

10 Duae ab ApoIIodoro translatae esse dicuntur comico, Phormio et Hecyra, quattuor reliquae a Menandro. ex quibus magno successu et pretio stetit Eunuchus fabula, Hecjra saepe exclusa uix acta
est.

1 tuae Windischmann hae AFV, he T Terenti add. Fleckeisen quae T 2 cui A^ cuie F, cuiue F, siue T iura qui Eitschl: qui iura codd. populis Bitschl: populis retentibus (u et retentibus del., in mg. terentius adscr. DanieT) A., populis recensentibus 3 ille add. Bitschl H 4 due T transT dicuntur] * * * i^ coniico] caricio {uel -tio) Vita late 5 formio T et hechirra F, et Ambros.; Carystio Havet echirra TF, ekyra 6 successu magno relique precio 7 haec ira A, hec echirra T, hec echira euimcus Sita, F, haec hechirra sepe
:
\
i

||

TF V
A
\
\

\\

\\

F F

\\

\\

EVANTHIVS
DE FABVLA
EXCERPTA DE COMOEDIA

<EVANTHIVS DE FABVLA)
1
1

Initium tragoediae et comoediae a rebus diuinis

est incohatum, quibus pro fructibus uota soluentes opera-

bantur antiqui.
2

namque

incensis

iam altaribus

et

admoto hirco

id
5

genus carminis, quod sacer chorus reddebat Libero patri, tragoedia dicebatur: uel ccTtb tov tQccyov xat rijg w(5'^$, hoc est ab hirco hoste uinearum et a cantilena cuius ipsius rei etiam apud Vergilium (Geo. II 380 sq.) plena uel quod hirco donabatur eius carminis fit mentio uel quod uter eius musti plenus sollemne praepoeta, mium cantatoribus fuerat, uel quod ora sua faecibus perlinebant scaenici ante usum personarum ab Aeschjlo repertum; faeces enim Graece dicuntur xQvysg. et his quidem

10

causis tragoediae nomen inuentum 3 at uero nondum coactis in

est.

urbem Atheniensibus,
id
est

15

cum
1

Apollini Nofilu) uel ^AyvLuCo),


Initium
II

pastorum
|

uico-

di
ccTtb

2 est
\\

incoatum A, ex inchoatum

hyrco

tov tqaayov F, ******** T, uel ****** 2^, unde ^anb tov tgdyov {in mg. xat trjg Srig) nomen accepit^ {suppl. 8 etiam rei C, rei est F m. 3)C\\7 est oin. A eius TFC 9 sit TC 10 quod plena A hyrco A, <(ab> hyrco F om. F 11 cantoribus V sollempne A, solenne F perlinibant V 12 signici A, senici T escilo J., eschilo rell. refertum T 13 foeces A, feces (c ex r m. 2) C dicuntur

6 uel

tragredie T comeT 4 ammoto V ^HO TOY TP^rOYKM THC OAHC A, uel


6 tragoedia desunt in

||

\\

\\

||

||

\\

\\

triges AF, dicuntur Iles T, iles dicuntur V, dicuntur C et] ex? his om. C 14 <(de> causis Schopen est <-g- ****)>(7|| 15 uera 16 apollinis athenirasibus nomio ATCV^ nomine F\ uel 'Ayviai(p Schopen: uel ^FY(\0G) J., om. rell.
\

\\

\\

id est his
(-que

uicorumue Schopen: uiciaorum A, uicinorumue

V)

rell.

14
rumue

DONATI COMMENTVM
praesidi deo, instructis aris in honorem diuinae rei uicos uillas pagos et compita festiuum

circum Atticae

carmen sollemniter cantaretur, ciTtb r&v %co^wv Tial ti]g adrjg comoedia uocitata est, ut opinor, a pagis et cantilena composito nomine, uel anb tov ^cofid^eLv kcxI aSsLv, quod est comessatum ire cantantes. quod appotis sollemni die uel amatorie lasciuientibus [clioris comicis] non absurdum est. 4 itaque, ut rerum ita etiam temporum reperto ordine,

&

nam ut ab intragoedia prior prolata esse cognoscitur. cultu ac feris moribus paulatim peruentum est ad mansuetudinem urbesque sunt conditae
otiosa processit, uentae.
ita

lo

et

uita

mitior atque

res

tragicae

longe

ante comicas in-

quamuis igitur retro prisca uoluentibus reperiatur tragoediae primus inuentor et comoediae ueteris pater Eupolis cum Cratino Aristophaneque esse credatur, Homerus tamen, qui fere omnis poeticae largissimus fons est, etiam his carminibus exempla praebuit et uelut quanThespis
1

15

praesidi om.

CF {corr. C^),
ter

2 circum] ut

cum

A
\

contra

acris constructis diuine ^|| actice TFC^, (attic^ C^) uices contia festiuium A, festum rell. 3 sollempni|

TFCV

F
\\

A,
i-

so///

lemt^^ C, solenditur T, solenniter (soU-

taret

TFC,
I

cantarent

A,

******** TFCV
\\

V ^nATCON
\

F)

FV

can-

CF V
(inire

comedia A KGOM^^eiN Kd^lN^eiN


T, mirce F)

^
\

KCOMCON 4 comoedia 5 composcit nomine A

II

5
\

Kd.1

THCGOd.e
om.

ccSslv

ululCO

TOY;

||

comessatu (comessatu T) mire

codcl.

soUempni J., solenni F, sollenni JP, soUendi Tj| 7 choris (coris T) comicis secl. Leo 10 prior] prioru A, om. rell.; ab om. A incultu at feris C, in primo ed. pr., primum Leo cultua conferes A 11 prolatum est A 12 urbeque T et oni.
\

a poetis

appotis Leo: a potis


||

TFV,

apotis C,

\\

\\

TFCV

uita canitior

C
II

\\

13 tragicie-4

anteq^^C

||

15 retio

uolentibus inuentor

A
|

\\

16 Tespis
-^

comedi^

tragoediae post thephis 17 gratino A, Clatino {corr. m. 2) C


\

TFC,

aristofaneque A, Aristhophoneque 0, aristophoneque credantur V 19 etiam] et C his t (!) V sscr. C


I

esse
\

||

quadam

(quedam TFC) suorum (suam A) operum (opererum C) lege {om. T) codd., corr. Schopen

EYANTHIVS
dam suorum operum legem
instar tragoediae,

3 H

2.

15
qui Iliadem ad

praescripsit:

Odyssiam ad imaginem comoediae fecisse nam post illius tale tantumque documentum monstratur. ab ingeniosissimis imitatoribus et digesta sunt in ordinem
5

et diuisa cuncta, quae etiam tum temere scribebantur, adhuc impolita atque in ipsis rudimentis hautquaquam, ut

postea facta sunt, decora atque leuia. 6 postquam demonstrandae originis


generis initio

causa de utriuslo

diximus, quod necesse est iam dicamus, que adeo ut ea, quae proprie de tragoedia dicenda sunt, titulo propositi nunc operis instantes in alia tempora differamus
et

de his fabulis iam loquamur, quas Terentius imitatus est. 1 Comoedia fere uetus ut ipsa quoque olim tragoe-

dia simplex carmen, quemadmodum iam diximus, fuit, quod chorus circa aras fumantes nunc spatiatus nunc consistens

i5

nunc reuoluens gyros cum tibicine concinebat. 2 sed primo una persona est subducta cantatoribus, quae respondens altemis id est <^* * *^ choro locupletauit uariauitque rem musicam: tum altera, tum tertia, et ad postremum crescente numero per auctores diuersos personae,
pallae, cotumi, socci et ceteri ornatus atque insignia scae-

20

FCV
sscr.

1 perscripsit

2
\\
I

quod

T
6

FCV idiadem A, yliadem C F odissiam ATFC\ odisseam 3 monstrat F comedie A cantumque


\

ad om.

istar

||

documentum om.

tatoribus

\\

4 ab ingeniosissimii et mi5 cuncta quae Leo; sunt ea quae que


||

ad F, tantum
\

VC^

II

radimentis
I

haud

mus

leuia dett.-. lenia 8 postquam 9 dica9 dissimus (sic post 12 imitatus est in codd., transp. Leo 10 adeo ut] atque V ea 07n. T que/// T, om. et 14) T de titulo 11 propositi {ex praeppropria {sscr. m. 2) corr. C, praep- F) operisue instantis in aii tempora 12 deis (ei in ras. m. rec.) T {sscr. m. 2) V, in aliam horam i^ iam om. 13 feruetus ut om. 14 fuit om. 15 firmantes nunc consistens om. 16 gispaciatur ros 17 prim^ subducta est cantoribus \ 18 id est (^vnoyiQivofi^vr^y Schoell; aftoi^aico? id est alternis ScJiopen coro T locuplectauit C uariantque A, uariat 21 conturni utque T 20 auctores F, autores C, actores scenicet <i5 socchi T, om.
\\
|| II

7 ac

TFCV ATFCV
\

ATFC^

quamquam TFC\\

TC

||

TFCV

AV

F F TFCV
\

\\

A
\

||

\\

||

II

TFCV^ TFCV\
^
||

\\

16
nicorum reperta

DONATI COMMENTYM
et

ad hoc unicuique suus habitus: et ad ultimuin, qui primarum partium, qui secundarum tertiarumque, <^qui)> quarti loci atque quinti actores essent, distri-

butum
3

et diuisa

quinquepartito actu est tota fabula.


5

quae tamen in ipsis ortus sui uelut quibusdam incunabulis et uixdum incipiens aQy^aict oicofimdla et stt' ovouetus
fKXTog dicta est: aQyala idcirco, quia nobis pro nuper cognitis est, STt ovo^azog autem, quia inest in ea velut histo-

rica fides uerae narrationis et denominatio ciuium, de quibus libere describebatur.

10

4 etenim per priscos poetas non ut nunc ficta penitus argumenta, sed res gestae a ciuibus palam cum eorum saepe qui gesserant nomine decantabantur, idque ipsum suo tempore moribus multum profuit ciuitatis, cum unus quisque caueret culpam, ne spectaculo ceteris exstitisset et
domestico probro.
sed

15

cum poetae

licentius abuti stilo

et

passim

laedere

ex

libidine

coepissent

plures

bonos,

ne

quisquam
siluerunt.

in alterum

carmen infame componeret lata lege


aliud genus

et hinc

deinde

fabulae

id est

satyra

20

reperta ed. pr.


2. del.

(-te dett.):

repetita

ATFCV
\

et om.
|

F\\
'

2 qui

Leo
:

secundarum Leo: secundarum partium


\\
\

4 diuersa C actu Schoj^^en: quinquepartita est om. actu A, acta V^FC\ del. V\ om. TC^ 5 <in> 6 uix quibusdam C incunabilis T, cunabulis A., amabilis dicem C, uix digne ^PXM^KOaMOOIAI^ 67 ePONOM^7 archea ACV, archia T, TOC- A, archa idcirco (0 ex a corr.) pernuper TC, parumper 8 uetus Dziatzko: uitiis (-ciis (in mg. uel per nuper m. 3) H est om. eronomatof autem J., ****** T) codd. in ea (7 9 ciaut uelu istorica A, ystoria T 11 per nunc de sscr. Cuium] omnium
11
\
\

3 qui add. Beiff. tium F, * * * * F) codd. auctores quintarum codd. {Leo) quinti Beiff.

TFCV

TFCV
\

(paratque] et

distributa
\

F F

||

\\

TFCV A V TFCV ficta poenitus A., non penitus ficta TFC, penitiis non ficta V\\ 13 id quod ipsa TFCV 14 ciuitatibus (-tibus V) codd. 18 crimen 15 cauerit culpa TFC 17 ne quam A nec F infamie TF, infami^ FC poneret TFCV ATCVJ 20 deinde in 19 siluer 7I satira TC C
TFCV
I \ I
1 |

V ********** TFGV F A F
\ \
\

11

\\

\\

\\

||

\\

\\

\\

mg.

EVANTmVS n

27.

17

sumpsit exordium, quae a satyris, quos in iocis semper ac petulantiis deos scimus esse, uocitata est, etsi <(alii)> haec satyra igitur aliunde nomen praue putant habere. eiusmodi fuit, ut in ea quamuis duro et uelut agresti ioco de uitiis ciuium, tamen sine ullo proprii nominis titulo, carmen esset. quod idem genus comoediae multis offuit poetis, cum in suspicionem potentibus ciuium uenissent, illorum facta descripsisse in peius ac deformasse genus stilo carminis. quod primus Lucilius nouo conscripsit modo, ut poesin inde fecisset, id est unius carminis plurimos libros. 6 hoc igitur quod supra diximus malo coacti omittere satyram aliud genus carminis viav K(0(i(odLccv, hoc est nouam

lo

comoediam, repperere poetae, quae argumento communi magis et generaliter ad omnes homines, qui mediocribus fortunis agunt, pertineret et minus amaritudinis spectatoribus et

i5

eadem opera multum

delectationis afferret, con-

cinna argumento, consuetudini congrua, utilis sententiis, grata salibus, apta metro. 7 ut igitur superiores illae suis quaeque celebrantur
auctoribus, ita haec
1

vicc

Kcoficodicc

cum multorum

ante ac

20

in iocis] in locis CV^ in lotis T, in uocis 2 <(agrestibus^ ac inlotos Daniel) petulantes codd., corr. Leo uocitata (m mg. uel initiata m. 2) 3 haet" C alii post putant add. {transp. W.), om. rell. satira bere F, om. rell. hoc i^, haec <(quae^ igitur] dicitur 5 ioco] modo 6 esse nomine C item {in mg. ipsum m. 2) F, ita multus 7 obfuit in om. suspicationem ciuium] ciuibus 8 rescripsisse TCV., scripsisse uenisset {Beiff.)
satiris
al.
\

TC

{in

mg.

||

TFCV
I

\\

TFCV CV
C*
II
I

F V TFCV F F
\ j \

\\

TC TC A
||

\\

\\

TF F
\

in

in 9 primo Lucildeformasse om. 10 poesim F, poesi 11 ammittere iius TC., Lutilius 12 satiram nean KOOMCjOIAId^N A, nouas comedias C 13 reperiere TF., reperiere C,
et

F TFCV

F ATC
||

|1

TFCV T *******
\

||

reperirentur

14 generale qui A., sscr. F-, om. TFC\\ 15 16 et o?w. T inultu dilectationis F, dilectionis OF, diltoTs T 17 sententius A, smis T 19 igitur] dicitur 20 neilla celebrabantur CV, -bant ^N KWMCOIAId^ A, ****** FV, om. TC ante hac codd.,
j|
\

A pei-tinet^' A

|I

\\

TFCV

||

F
"2

\\

\\

corr. Schu^ien

Donati comm.

rec.

Wessner.

18

DONATI COMMENTVM

de qua postea, tuin praecipue Menandri Terentique est. cum multa dicenda sint, sat erit tamen uelut admonendi
lectoris

causa quod de arte comica in ueterum cartis

reti-

netur exponere.
1 Comoedia uetus ab initio chorus fuit paulatimque personarum numero in quinque actus processit. ita paulatim uelut attrito atque extenuato choro ad nouam comoediam sic peruenit, ut in ea non modo non inducatur choms, sed ne locus quidem ullus iam relinquatur

nam postquam otioso tempore fastidiosior spec- 10 choro. tator effectus est et tum, cum ad cantatores ab actoribus fabula transiebat, consurgere et abire coepit, res admonuit
quidem choros tollerent locimi eis relinMenander fecit hac de causa, non ut alii existimant alia. postremo ne locum quidem reliquerunt, quod Latini fecerunt comici, unde apud illos dirimere actus
poetas, ut primo

quentes, ut

15

quinquepartitos difficile est. 2 tum etiam Graeci prologos non habent more nostrorum, quos Latini habent. deinde d^eovg ccTcb (iriiaviig, id est
deos

argumentis

narrandis

machinatos,

ceteri

Latini ad

20

2 tamen] mihi 3 quid 1 -que est om. ueteris chartis F^ carnis retinentur in om. A, etinetur T, rimentur C, timentur F, continetur in ras. V^\\ 6 personarum 5 <^uty ab initio pauV, (albinito)

TFCV
A
\

\\

TF

\\

TCF\

FC

latim om. ac F, om.


Goetz

delinquatur
I

\\

quicunque 8 non 2. om.


||

\\

7 atrito

9 iocus quidem sscr. V^\ 11 est et Leo-. et A, est F, esset TFC-, secl.
||
\

TF

\\

A, actrito

FC

atquel

tunc ribus {sscr. m. 2) V res Leo: coepisset


O, ammonuit eius codd.
\\

TFCV cantores A, actores TFCV acto12 transibat FC adire TFC V coepit, ATCV coepisset eis ow. F amonuit
\ \

||

13 coros

14 hc

A
||

tollerent om.

TCV

eis Steph.:

\\

alii

in p^oscaenio
jT,

(r sscr.,

ii

15 aliam (alias T) postremo et scae in ras. m. 2)

TFC,
\

V
|1

relin-

querit
Steph.: Schoell

cum
coll.

relinquer codd.

^
\

b 16 alios

apud

diromere
\

18

tum
||

nostrorum

{praeced.
prol.

lac.

T)]

oratorum

Heaut. prol. 11, Hec

II 1;

an eorum.^

19

OeOYCdiNOMHX^NHC

^,

******** TFCV

EVANTHIVS
instar

II

7 m

5.

19
ad hoc

Graecorum habent, Terentius non habet.

TCQOtaxixcc

id est personas extra argumentum TtQOGcoTta, accersitas, non facile ceteri habent, quibus Terentius saepe

utitur,

ut

per

harum inductiones
etsi

facilius

pateat

argu-

mentum.
3
ueteres
ipsi

egerunt,
loco,

iambici uersus

quoque in metris neglegentius dumtaxat in secundo et quarto

tamen a Terentio uincuntur resolutione huius metri


lo

quantum potest comminuti ad imaginem prosae orationis. 4 tum personarum leges circa habitum, aetatem, officium, partes agendi nemo diligentius a Terentio custodiuit.

cum in fictis argumentis fidem etiam contra praescripta comica meretrices interdum non malas introducere, quibus tamen et causa, cur bonae sint, et uoluptas per ipsum non defit. 5 haec cum artificiosissima Terentius fecerit, tum illud est admirandum, quod et morem retinuit, ut comoediam scriberet, et temperauit affectum, ne in tragoediam transiliret. quod cum aliis rebus minime obtentum et a Plauto et ab Afranio et ''"appio et multis fere magnis comicis
quin etiam solus ausus
assequeretur,
est,

ueritatis

i5

20

2 protastica prosopa (prosapa C) cconaG {m. -2?) 3 accerscitas T

teneri jP, rus 7 eger A, in ras. V^ (usi j^ost etsi Bufini ed. pr.) 8 tamen a Terentio om. inueniuntur 9 cominuti 10 legis optationis i^ habitu 11 a J.r, om. offusae cf. 'Arch. 12 solus sscr. C\ solius VII 125sq. est f. lat. Lex?

F F

F exteri T

||

II

7iQota6xiv.ug tiqocaeteri F, 4 indictiones 6 uetequibus om. om. {codd. Hufini); usi sunt sscr. C*,

A TFC,
\

non om.

||

F
|

(|

TFC^

\\

A
j

||

||

||

FCV;
{sscr.

\\

<8olu8>
etiam

cum] eum C, tum


\

cum fidem

m. 2)

||

13 quam {sscr. m. 2) C praescriptura J., proscripta 14 introproducere (pro del. V) 15 et causa (-am A) Leo cum (?) T uoluptates desit post ipsum codd., transp. 16 artificiosissime F, tificiosissima (!) codd., corr. Schopen cum illis 17 et] in {in mg. et m. 2) C morem]

TFCV

TFC
\

\\

||

TFC

A TFC

\\

\\

me est F\\ 18 effectum quam A, quia TFCV

{ed. pr.\ 20 ab om. T AfPranio appio AF, {in actio carr. m. 2) F, Apio rC; a Pomponio Bziatzko. fort. et appio del magnus
{sscr.
||

m. 2)

19 quod

DL

TFCV

minime] munirie

jj

20
inueniinus.
bile,

DONATI COMMENTVM
illud

quoque inter Terentianas uirtutes miraut neque eo sunt temperamento extumescant ad tragicam celsitudinem neque abiciantur ad

quod

eius fabulae

mimicam
6

uilitatem.
5

adde quod nihil abstrusum ab eo ponitur aut quod ab historicis requirendum sit, quod saepius Plautus facit
et eo est obscurior multis locis.

7
est,

adde
ut

quod argimienti ac
cauerit

stili

ita

attente

memor
10

nusquam non aut

aut curauerit quae ob-

esse potuerunt, nexuit, ut nihil

quodque media primis atque postremis ita additum alteri, sed aptum ex se totum et

uno corpore uideatur esse compositum. 8 illud quoque mirabile in eo, primo quod non ita miscet quattuor personas, ut obscura sit earum distinctio,
et item quod nihil ad populum facit actorem uelut extra comoediam loqui, quod uitium Plauti frequentissimum.
15

9 illud etiam inter cetera eius laude dignum uidetur, quod locupletiora argumenta ex duplicibus negotiis denam excepta Hecyra, in qua unius legerit ad scribendum. amor ceterae est, Pamphili quinque binos adulescentes

20

habent.

V inter] in inueniemus mirabiles A C^ ut neque temperamento (0 ex u corr.) A A 3 extua escant A, extumescant (u ex i m. 2) V traiobiciantur T ad inimica A, ad mlmicam F, ad cam {pi'0 a corr. C) mimicam (minicam C) <^id est hystrionicam inde mimus id est hystrio (m mg. C)y 4 uilitatem om.
1
\ |

TFC

TFC

\\

2 eo om.

sscr.
II

TF

CF

II

5 astrusiam
II

TFC
j

<(ab5 aut

A
d

7 lotis J.
clftudi

9 ut
{sscr.

cuiusquam
m. 2)

F
||

6 Mstoricis quod om. A non aut cauerit] cauerit T


||

||

TF

FC,
aditum

cauerit

errauerit

10 quodque]
\

tum quod

TFCV

quae]

quo///

\\

11 noxuit
\\

aditum A,
\\

C <^et> ex codd., corr. Steph. 14 per13 quot T sonas quatuor obscuri T 15 auctorem A extra comoediam Schopen: ex tragoedia (-diae F^ -die CT) codd. 16 frequentissimum ^est) F 18 ex] 17 digna et TC 19 ad] id T delegeris exchyra A, echira F, echirra 20 panpili T, pamunius] scribit

TFCV
F

\\

||

ATCV

\\

\\

TFC
del

\\

TFCV
est]

\\

philij (j

2it

uid.)

amor

amorem

lescentes

A, adulescentulos

TFC

TFCV

adhu\

EVANTHIVS

m o-IV

3.

21

IV 1 Illud uero tenendum est, post viav Kmii(p6iav Latinos multa fabularum genera protulisse, ut togatas ab scaenicis atque argumentis Latinis, praetextatas a dignitate personarum tragicaram ex Latina historia, Atellanas
Campaniae, ubi actitatae sunt primae, Rinab auctoris nomine, tabemarias ab humilitate argumenti ac stili, mimos ab diuturna imitatione uilium rerum ac leuium personarum. 2 inter tragoediam autem et comoediam cum multa tum inprimis hoc distat, quod in comoedia mediocres fortunae hoa ciuitate
thonicas
5

lo

minum, parui impetus periculorum laetique sunt exitus actionum, at in tragoedia omnia contra, ingentes personae, magni
timores, exitus funesti habentur; et illic prima turbulenta, tranquilla ultima, in tragoedia contrario ordine res aguntur;

tum quod

in tragoedia fugienda uita, in comoedia capessenda exprimitur; postremo quod omnis comoedia de fictis est argumentis, tragoedia saepe de historia fide petitur. 3 Latinae fabulae primo a Liuio Andronico scriptae sunt, adeo cuncta re etiam tum recenti, ut idem poeta
et actor

15

suarum fabularum

fuisset.

20

neancome AlAN
|

ex -os m. 2) V ab C, 4 traicarum

F) * * * FC,

{sine lac.)

TFCV

II

TFCV togatas (-as a F A, ad dignitatem TC, tragediarum F ex] et TCV\


T
\\ ||

J.,

ne etomo

***

F, ne aetomo (-nio
\

2 <et> ut 3 a dignitate

attelanas 5 primae Schopen: codd. plurimae (-me pinthorijcas (rij ex rif corr., in mg. 6 actoris rynthonicas m. 2) C, rithonicas F, inthoricas
attellanas
(act-

A C)
\\

C)

ATFC,
\

1|

||

minimos A, minos T ab] a 9 <hoc diuturna A F, fort. iucunda interest (interest F)y cum FJP, <hoc est)> cum TC tum] tamen TFCV 11 imp(& (!) J. periculorum Dziatzko: pericula ATV, periculam F, periclam 12 ac T contraria T,
codd., corr. Voss
I

7 actili

A, et stili C diuma TFC;


|

||

[j

om.

13 funesti exitus 14 tranquillia Xi^gentes contraria lo uitia F, uitia F, uiciaarguntur 18 Liuico 17 tragoelia hostoca C capescenda C androuico A, andromico 19 adeo] ad cuncta re Schopen: cunctas res TFCV, ut ad has res re1

||

||

AC

||

\\

TC
\

\\

TFC

\\

\\

centi

ut

Schopen:

recentius

20 fabularum suarum

TFCV

(reg-

T)

TFCV\ A TFCV, recentes A

\\

22
4
mixtae.

DONATI COMMENTVM
Comoediae autem motoriae sunt aut statariae aut motoriae turbulentae, statariae quietiores, mixtae

ex utroque actu consistentes. 5 comoedia per quattuor partes diuiditur: prologum, est prologus uelut prae- 5 protasin, epitasin, catastrophen.
fatio

quaedam

fabulae,

in

quo solo

mentum

aliquid ad fabulae uel actoris

populum

commodo

praeter arguuel ex ipsius loqui; protasis primus actus


uel ex poetae

licet

initiumque est dramatis;

epitasis

incrementum processuslo

que turbarum ac totius,

ut ita

catastrophe conuersio rerum


cunctis cognitione gestorum.

dixerim, nodus erroris; ad iucundos exitus patefacta

DE COMOEDIA.

V
sit

Comoedia
ciuilium

est

fabula diuersa

instituta

continens
15

affectuimi

in uita utile,

priuatorum, quibus discitur, quid quid contra euitandum. hanc Graeci sic

ac

ojjtJ

definiuerunt ^KcofKpdCa icriv <^idicoTLKS)v TtQccy^dtcovy TtSQLaxLvSvvog'. comoediam esse Cicero ait imitationem uitae, speculum
consuetudinis^
1

imaginem

ueritatis.

20

3 utruque 2 quiexiores mistae stratari 5 prothasim epithasim katastrophem F, trophen(!) A, et catastrophen (ca in mg. C) proIII carthastrophem T, 7 aliquod fatio quaedam F, quaedam praefatio C poeta 9 8 fabula initium J. quod (quod F) prothasis

\\

\\

II

FC
T

{sscr. m. 2) F, dramatis <^id est compositionis argumenti)> T epithasis dicaxerim 0, 10 turbarut C procesusque ac] a disserim T 11 corr. Pithoeus modus codd., catastrophe C iocundos TCV, iundos A, iucundum 13 DECOMOEDIA15 affectum 14 constituta A, om.

A TCF
II

\\

||

est

om.

TFCV
A
||

drammatis F, dra^matis
\

FV

TFCV
\\

\\

F TFCV

||

\\

\\

TFC

dicitur 16 in quibus] quia quid] A C euitandum contra C 17 diffiniuer A, diffiniere FF, diffinire TC comodia est in nHPIOXH^ KINMNOC A, comedia (-oedia F) est ****** TFCV] suppl. ex Biom. 488, 4 19 comedia TC
|

||

\\

est

cicero

T, cicero esse

(cta del.

V)

ueritatis

TFCV

inmitationem
|

23, 1

20 imaginem mg. V\ 07ti. uiritatis T, et ueritatis uicis om.


\\

spectaculum

ATFCV^
F

EVANTH. IV 45. EXCERPTA DE COMOEDIA V 16. 23


2 comoediae autem more antiquo dictae, quia in uicis ut huiusmodi carmina initio agebantur apud Graecos admixto pronwntiationis in Italia compitaliciis ludicris

actus commutantur, populus attinebatur, hoc est ab actu uitae hominum, qui in rf]g Kcofirig, uicis habitant ob mediocritatem fortunarum, non in aulis regiis, ut sunt personae tragicae. 3 comoedia autem, quia poema sub imitatione uitae

modulo, quo,
ccTtb

dum

atque morum similitudine compositum nuntiatione consistit.

est,

in gestu

et

pro10

apud Graecos duhium cst quis primus inuenerit, apud Bomanos certum: et comoediam et tragoediam et togatam primus Liuius Andronicus repperit 5 aitque esse comoediam cotidianae uitae speculum^
4

comoediam

nec iniuria.
facile

nam

ut intenti

speculo
ita

ueritatis

per imaginem coUigimus,

lectione

liniamenta comoediae imi"

15

tationem uitae consuetudinisque non


timus.

aegerrime animaduer-

huius

autem

originis

ratio

ab

exteris

ciuitatibus

moribusque prouenit.
dientes elegantiam

Athenienses
uellent

namque Atticam

custo- 20

cum

male uiuentes notare, in

1
talitiis

amore

\\

3 ytalia

V
I

compitalicis u
\

||

nebatur

^nO) THC KOOMHC- A, ait ****** TFC, *******F||6 habitent A, habitabant V in] ibi T S autem] uero TF aulis in ras. V^ 7 traice TC CV qui A poema post imitatione F imitatione A 9 adque
{corr.

4 modolo TO, modolo


m. 2)

ATCF, compid F comutantur A atti\ \

\\

\\

\\

morum
gesti
est

om.
II

TFCV
||

similitudine
\

AC

\\

est
|

om.

TF
V V
\ \

CV

Latinos
u4.
I

11 est sscr. V^

\\

12 romanos {corr. m. 2)

13 trogatam primus {corr. m. 2) liuium andronicum (m his ex s corr. m. 2) andromicus 14 atque reperit TO, reperisse {ex -rit corr. m. 2) T, <(qui {in mg. m.2)y aitque F; aitque <^Cicero^ Scheidemantel 17 -que om. F\\ 16 prd quotidianae collegimus T 19 extis T ciuilitatibus 20 peruenit TFC, i^rouenit F Attenienses 0, atheniens (!) A acticam C, acthicam F., aticam T custodientibus
et i.]
\

TFCV
TF

TFC

||

jj

F F F

||

\\

24

DONATI COMMENTVM

uicos et compita ex omnibus locis laeti alacresque uenie-

bant ibique cum nominibus singulorum uitia publicabant, unde nomen compositum, ut comoedia uocaretur. 7 haec autem carmina in pratis mollibus primum agenec deerant praemia, quibus ad scribendum docbantur. torum prouocarentur ingenia; sed et actoribus munera offerebantur, quo libentius iucundo uocis flexu ad dulcedinem commendationis uterentur: caper namque pro dono his a quo dabatur, quia animal uitibus noxium habebatur. nonnulli autem ex etiam tragoediae nomen exortum est.

10

quae est humor aquatilis, tragoediam <(quasi trygodiam^ dici uocarique maluerunt.
amurca,
8
olei faece,

qui lusus

cum per

artifices in

honorem Liberi

patris
15

agerentur, etiam ipsi comoediarum tragoediarumque scriptores huius dei uelut praesens numen colere uenerarique

coeperunt. cuius rei probabilis ratio exstitit. ita enim carmina incohata proferebantur, ut per ea laudes eius et facta
gloriosa celebrari proferrique constaret.

autem primus haec

tum paulatim fama huius artis increbruit. scripta in omnium notitiam

Thespis
protulit, 20

2 singula

ex {ex et corr. m. 2) F, et 4 primum sscr. C^

TFC
A
\\

|1

||

ltae {sscr. m. rec.) 5 nec (sscr. m. 2)

F F

||

uocarentur "doctorum V prouocarentur doctorum T FC, 6 sed sscr. C^ fletu TFC\\ 8 "caper 'nam 7 iocundo 9 dabitur noxium uitibus V is T {corr. m. 1?) 10 tragoediae 14 etiam on. A exortum] et (del. C^) ortum faece 11 aley T malueTC, ortum V ex] et TC 12 quasi trygodiam add. W.; cf. Porph. ad runt] luerunt JP lusus D, ludus TCV, Hor. a. p. 277 13 qui in ras. V^

TCV
\\

\\

\\

|j

||

luctus

\\

artificis
I

\\

14 ageretur

CV

diarumque

i^,

comoediarum tragoediarum
\\

A T,
\

tragoediarum comoecom- (^ety trag\

II

15 diei

corr.

m. 2)

AFC, diey T, diei V\ nomen TFC, {in numen V 16 cepere TF, ceper C cni TFC existit

V
et

TFC

17 eius] tuas itaque (corr. m. 2) F, itaque <sed> staret TFC, (sed del) V 18 praeferrique A, proferri 19 dum Tespis VF, Tesbis T, (b ex t corr.) C
\\
\

TFC

II

TFC

\\

F F

20 haec scripta primus

pertulit

{]

EXCERPTA DE COMOEDIA V 6 VI

1.

25
de

postea Aeschylus secutus prioris exemplum ''publicauit. quibus ita Horatius in arte poetica loquitur

276

'ignotum tragicae genus inuenisse Camenae


dicitur et plaustris uexisse

poemata Thespis,
5

quae canerent agerentque peruncti faecibus ora. post hunc personae pallaeque repertor honestae Aeschylus et modicis instrauit pulpita tignis

280

et docuit

magnumque

loqui nitique coturno.

successit uetus his comoedia

non

sine

multa

laude: sed in uitium libertas excidit et

uim

lo

286

dignam lege regi. lex est accepta chorusque turpiter obticuit sublato iure nocendi. nil intemptatum nostri liquere poetae:
nec

minimum meruere decus uestigia Graeca ausi deserere et celebrare domestica facta,
1

i5

uel qui praetextas uel qui docuere togatas.'

VI

Fabula generale nomen

est:

eius

duae primae

partes, tragoedia et comoedia. <^tragoedia^, si Latina argumentatio sit, praetexta dicitur. comoedia autem multas species habet: aut

enim palliata

naria aut Atellana aut


1

mimus

est aut togata aut taberaut Rinthonica aut planipedia.

20

esc illus i^, echilus secutus TCF, prioris om. publicauit {ex -carat corr. C^)] pulpita ditauit Schoell, scaenam pulpitauit 3 traghice C, traice Havet, locupletauit Leo 2 loquitur om. came T 4 et] ex uertisse (-issime F) plauses

eschilus

TCY,

sequutus F, sequitur

A
||

TFC
||
|

|j

TFC

TFC,

exisse

A
et
\

{ex fecili

corr.)

A
C
||

tespis
||

TFCV,

7 heschilus

A,

5 qui fecib; thepis eschilus CV, exchilus T,


\\
\

A
\

TF

{corr. m. 2) V) tignis palpita 8 nititurque FC, nititur T, nitiq; quia 9 non- 16 togatas] etc. 10 et uim] exiu A, et in 11 chorisque CF, corisque 12 loquendi 13 nihil 16 qu 17 est om. intptatu qu

eschillius
(ti

immodicis

TC
||

ex

si

corr.)

||

\\

ATF

A TFC\
11
|

\\

TFC
\

partes primae dia add. Franck 20 tarbernaria C nita C, rintonica


{sic et 26, 1)

|j

18 partes <(sunt)> V traguedia A tragoe19 sit] sic praetextat {sscr. m. 2) 21 attellana rinthorica A, RinthoF, sinthorica T, rhintonica V planipedica
\\

\\

TFC
V

jj

AFV
\

\\

26
2

DONATI COMMENT^TM

planipedia autem dicta ob humilitatem argumenti ac uilitatem actorum, qui non cotumo aut socco nituntur in scaena aut pulpito sed plano pede, uel ideo
eius

quod non ea negotia

continet, quae

personarum

in turribus
5

aut in cenaculis habitantium sunt, sed in plano atque in humili loco.

primi egisse dicuntur comoediam Cincius Faliscus, tragoediam Minucius Prothymus.


3
Perjsiinati

4 Omnium autem comoediarum inscripta ex quattuor rebus omnino sumuntur: nomine, loco, facto, euentu. nomine, ut Phormio [Hecyra] Curculio Epidicus; loco, ut Andria Leucadia Brundisina; facto, ut Eunuchus Asinaria
Captiui; euentu, <^ut)> Commorientes Crimen Heautontimorumenos. 5 Comoediarum formae sunt tres: palliatae Graecum

lo

i5

habitum referentes, togatae iuxta formam personarum habitum togarum desiderantes quas nonnulli tabernarias
,

uocant, Atellanae salibus et iocis compositae, quae in se non habent nisi uetustatum elegantias.

1 autem sscr. C ob nobilitatem argumenta T, S utuntur 2 eius] ** JP utilitatem <^ohy argumenti culis 5 nitcorr. m. aut plane 2) C, {ex cenaculis] 5 senaclis T ha4 quod] que continent in 3. om. bitantium in rcis. {ex habitaculis ?) A sunt om. 7 personatim cincius (cineius C, aneius egesse

F FC
V
\\

TFCV
\\

\\

II

CV

\\

TFC
\ \

ATF

cyneius V) et faliscus (falicius A, falascus F) codd., corr. 8 minutius TCV, mimitius et prothimus (proWolff tinthus T, prothintus FC, protimius V) codd., corr. Wolff haec ira A, 9 scripta codd., corr. Schopen 11 formio echira F, echirra F, hEchira C, hechirra T; secl. Schopen 12 Leuchadia gurgulio ATV, Curgulio C, curcuilio 2'"
jT,
II

\\

\\

1|

FC

brundusina {sscr. m. 2) C, 13 ut add. Schopen brundusia V eiamichias h^autontumorumenos A, eutontumerumenos C, (eaut-) V, -non T, ****** 16 habentes habitum (-tus F) <ut {del. V, ex et 18 uocant corr. C)y habitum TCV\\ 17 togatarum V quas post 16 referentes codd., transp. Beuuens 18 attellanae codd. 19 habe A saltibus ATC, salcibus elegantiam V
brundiafinia

A, brundisinia
\

TFC,

\^

II

TFCV
||

||

EXCERPTA DE COMOEDIA VI 2-Vn

4.

27

Vn

Comoedia autem diuiditur

in quattuor partes:

prologum, TCQOtCCffLV^ e.7tLXCC6lV^ %ccxci(3xqocp'r]v. 2 prologus est prima dictio, a Graecis dicta nqcbxog koyoq uel antecedens ueram fabulae compositionem elocutio,
<^6

7CQ0

xov dQcc(iaxog Xoyogy.

eius species sunt quattuor:

commendatiuus, quo poeta uel fabula commendatur; imxLiirjxLKog relatiuus, quo aut aduersario maledictum aut populo gratiae referuntur; 6Qa(iatL%6g argumentatiuus, exponens fabulae argumentum; fiLKxog mixtus, omnia haec in se continens.
avOxccxcKog

lo

mluenmt, quod prologus

prologiwm quidam hoc interesse ubi aut poeta excusatur aut fdbula commetidatur, prologium autem est, cum tantum de argumento dicitur. 4 TtQoxaaLg est primus actus fabulae, quo pars argumenti explicatur, pars reticetur ad populi exspectationem tenendam; ETtitaGLg inuolutio argiimenti, cuius elegantia
3
inter

prologum

et

est^

i5

TFCV
ATC,
7tQd)xo6

duas partes quatuor


I

2
\\

prologam
\

A., <(in)>

TFCV

prothasim F, procasin epitasin Kacaftrofen J., catastrophen epithasim F, ephitasin


protasin
3
II
\

ATC,

prologum

dictio

Xoyoa F,

F TFCV ****** TFC 4


prima
om.

Rdbhow: ut

TFC,
\

\\

\\

5 6

XoYog om. A uel Xoyos Babhow: *****


\

nP03TOCd.OrOC- A,
\

uel

FC,

6 CYNT^TIROC- A, om. TV quatuor sunt commendatius Cynraxog F, Cintakon (7, Cintase T, * * * *


\\

TFCV

ATFC, commendatitius F qua TFC, qua (corr. m. 2) V\\ 8 eniTINHTIKOC- Relatus A, et **** sic (sit T, sic-e F) latus TFC, relatus **** V quo <(ut^ F\\ 9 "populo "gracie F 10 APdiM^TIROC- A, ***** argumentatius 12 MIRTOC- A, **** TFCV\ TFCI argumenta ora C haec continens om. T 13 inter] ite A et probolum T quidem hoc T, hoc quidam F 14 soluerunt A pro16 diducitur AC, deducitur FV, diducer T; corr. logum C
|

II

TFCF

TFCV

||

||

||

II

Steph. cicetur

II

17

nPOT^CIC- A,
recitatur

protasis
reticeiuT

A,

TFC,
CT^

TC,
\\
\

prothasis FV\\ 18're19 CniTdiCiC- A, epieuohitio

thasis qua eius

FV,

* * * *

(epitasis

T^

cuius]

Leo

28

DONATI COMMENTVM
quam
euentus

conectitur; ^(taatQOcp'^ explicatio fabulae, per eius approbatur.

Vni

In plerisque fabulis

priora ponebantur ipsa-

rum nomina quam poetarum,


cum primum

in nonnullis

poetarum quam

fabularum, cuius moris diuersitatem antiquitas probat.


aliqui fabulas ederent,

nam
pro-

ipsamm nomina

mm

nuntiabantur, antequam poetae pronuntiaretur, ne aliqua inuidia ab scribendo deterreri posset. cum autem per editionem multarum poetae iam esset auctoritas adquisita, rursus priora nomina poetarum proferebantur, ut per ipsouocabula fabulis attentio adquireretur.

i*

2
sunt

actas

diuersis ludis

manifestum

est

inscribi.

nam

quos aediles curules munere publico curant: Megalenses, magnis dis consecrati, quos Graeci ^eydXovg appellant; funebres, ad attinendum
species quattuor,

ludomm

15

populum

instituti,

dum pompa

funeri decreta in

honorem

patricii uiri plene instruitur; plebei, qui eduntur; Apollinares, Apollini consecrati.

pro salute plebis


dextera Libe^i,

3
dria
1

In scaena duae arae poni

solehant:

sinistra eius dei,

{IV

cui ludi fietant. unde Terentius in An- 20 3, li) ait ^ex ara sume hinc uert)enas tibi\

2 approperatur 4 nomina <^fabularam)> V 5 modis A T diiiersitante 6 ipsa (ipsorum T) no7 poete A, fabula mina AT, ipsarum nomina in mg. V^ 8 ab] a deterrendi TFC, poetae in ras. V^ 9 multarum editionem J., edictionem posset om. 10 "nomina "poetarura acquisita (a ex corr.) C V proferebatur T 11 uocabulis fabulis sscr. F*, om. attentio (io ex a corr.) A acquireretur 12 actus C diuersos FC, {in -sis corr. m. 2) V inscribis 13 quos] quod ediles cui ules ///numere J. 14 diis 15 ^Byulov? Leo (iisyciXovg 6Lovg Mwretus,

KaTafrrof^
3
||

Schopen
II

im

A, catastrophe
|

TFCV
\\ \\ \\

||

apponebantur

||

TFOF
\

TFCV

FC

||

\\

TFC

||

TFC
\
\

FV

\\

11

FCV
\\

ATFG

||

om. T ad actenendum (att- T) TFC, ad de16 funeri (i ex a corr.) C tinendum V 17 patritii (patricis 18 consecrati om. TFC, F) uiri jPC, patri iuri plebei in mg. adscr. F^ 18 luduntur F' appollinares consecreti 19 cena T 20 diei ami cuius 21^ ara] hinc sume uerbenas om. tibi] ubi codd.

HEyccXriaiccyiovg Schoell;

an
I

(isydXovg d^sovg?):

MenOYCIOYC A,

* * * * *

FCF,

||

||

II

TFCV

\\

TFCV
\

\\

EXCERPTA DE COMOEDIA
4

VII 4-VIII

6.

29

siue quod alitectum se esse insaniam simulauit, qao tempore quando uoluit, ne agnitus cogeretur in hella prodire, seu oh singu-

Ulixm piUeatum semper inducunt,

qua tectus munitusque plurimum sociis enim uirtus erat animi semper decipientis profuit; nonnulU Ithacae incolas sicut Locros pilleatos ingenium. fuisse commemorant. 5 AcMllis et Neoptolomi personae diademata hahent^
laretn

sapientiam,
liuius

cuius arguquamuis numquam regdlia sceptra tenuerunt. menti prohatio talis inducitur, quod numquam cum reliqua Graeciae iuuentute ad gerenda cum Troianis hella sacramenta coniurationis inierunt nec umquam suh Agamenvnonis

10

imperio fueru/nt. 6 comicis senibus candidus uestitus inducitur, quod is antiquissimus fuisse memoratur^ adulescentihus discolor attriserui comici amictu exiguo teguntur paupertatis a/ntiquae gratia uel quo expeditiores agant. parasiti cum intortis palliis ueniunt. laeto uestitus candidus, aerummso
huitur.

15

purpureus diuiti, pauperi phoemcius datur. militi chlamys purxmrea, puellae hahitus peregrinus inducitur.
ohsoletus,

20

ulixesn C, ulixem jP, ulyssem semper palliatum '3 prodire cogeretur] cogeret ut (ne C) om. 4 quam F, quo socius T, sotius 0, secus animi ATC^ 5 uirtus Muretus: uirtutis codd.; probat Schoell animum animi F, cum F; ac nimis Schoell 6 non nullos T, itace TFC, itacbe in ras. A, (ex non illos corr.) C, -as et 8 arcilis ytache pilleatus A, palliatos Dziatzko: sed F, sed et C, sed sed T, si ^, siue in ras. F*

TFCV
F
II

II

TFC
\

\\

\\

TFCV

\\

9 screptra C, septia persona ATF, (a ex e corr.) C tenuer AC, tenuere TjP 10 induere T eum reliqua 11 iuuentute A ad in mg. grecie T, graeciae reliqua i^ C^ 12 inier A, iniere agam nonis A, agamenonis
\\

||

II

TFC,
retur buitur

TFC CF

agamennonis
his
\

<in> pnoso A, erumdoso


I

F 14 senilibus F induceTFCV discolore F actri16 integuntur TFCV 17 parasito atque i^ intorcis A 18 pallii F laeto] loco TFC erum-

TCV

||

\\

13 fuere 15 narratur
||

||

\\

||

\\

jF*
||

19 obsolet^-

multici codd. purpurea F, purjjura est TFC, om. inducere T peregrinus

cius

A,
I

fenetius

TFC,

renetus

A, obseletus
|

foeni\

A A

\\

20 clamis
puella

30
lem paUio colore teum datur.
7
aJ)

DONATI COMMENTVM
iiario utitur^

meretrici

oh auaritiam

lu-

syrmata dicta sunt db


est.

eo

lonica luxuria instituta

quod trdhwyitur, quae res eadem in luctuosis personis


5

incuriam sui per neglegentiam significant 8 Aulaea quoque in scaena intexta sternuntur, quod pictus ornatus ex Attalica regia Bomam usque perlatus est; pro quibus siparia aetas posterior accepit. est autem mimicum uelum, quod populo ohsistit, dum fdbularum actus commutantur. 9 deuerbia histriones pronuntiabant, cantica uero temperabantur modis non a poeta sed a perito artis musicae factis. neque enim omnia isdem modis in uno cantico agebantur sed saepe mutatis, ut significant qui tres numeros in comoediis ponunt, qui tres continent ^mutatis modis cantici'.

10

15

10

eius

qui

modos

faciebat

nomen

in

principio

fa-

bulae post scriptoris et actoris superponebatur.


1

meretrici

TFC,

syrinata

ob]
|

lucrum jP 3 sirmata meretricib; trabantur F, trabentur T, trahuntur C


|

||

|i

4 ab iocimca A, ab scenica FC, ob senica T, ab scenicam luxuriam (m add. m. 2) F, add. m. 2) F; corr. Reiff. (o et 5 significabant TFC, (ba del.) V luxa T luctosis

\\

||

intexta A, in 7 ex] erat terra F, -am quid ^, qui atalica A, actolica T, actalica F, actalia (ab actalo rege dicta in mg. m. 2) C 8 si pna TC, si prima F, suppar {corr. in numicum A, suprema 7n.2) posteriora est] Ea mimicum {corr. in inimicum) FC, {ex minutum corr. m. 2) F, minutum T 11 deuerbia] de umbia TF, de umbra in ras. F^ 12 poeta lustriones A, historiones C temperabant C iis13 omnia] contra C, uerba perio T sed] poetas dem ut <si> 14 sed om. numeros] M-/n-Cadd. Beiff. 15 comodu-s- T qui tres A, quae res continet -nes mutatos modos (os his ex is corr. m. 2) 16 modos 17 <eius modi> modos faciunt TC, faciefta^ F, om. 18 post Dziatzho {Goetz): pro TFC, et pro J., et F; et prope Xeo, ut et Schopen super6

cena A, scenas

TCV
\\
\

FC,
\

scenis {corr. m. 2)

|]

TFC

\\

TFCV
||

\\

\\

\\

AFC,
II

\\

TFCV TFCV
\

||

ponebantur

ATFC

EXCERPTA DE COMOEDIA Vni

611.

31

11 huiusmodi cannina ad tibias fiebant, ut his auditis multi ex populo ante dicerent, quam fabulam acturi scaenici essent, quam omnino spectatoribus ipsius antecedens
titulus pronuntiaretur. agebantur autem tibiis paribus, id dextrae autem tibiae est dextris aut sinistris, et imparibus.

sua graiiitate seriam comoediae dictionem praenuntiabant, sinistrae [Serranae] acuminis leuitate iocum in comoedia
ostendebant.
scribebatur,

ubi autem dextra et sinistra acta fabula mixtim ioci et grauitates denuntiabantur.

in-

ad tybias CV, om. 1 huius modi <adeo> 2 multo ferebant F, fertebant T, feriebant C ex] et 3 quam discerent codd., corr. Muretus TC, e <(iam^ id 5 sinistns 4 autem] igitur tybiis r, qua J. 5 aut] et et del. , aut post imparibus codd., transp. Leo
\

TFCV
V
\

V
I

\\

||

II

sscr.

V^

nem

tybiae

FCV,
1|

pronuntiabant

ranae FV, serrar^ A, om. TFC, sscr. F*


grauitatis

6 grauitatis T dilectio7 ser-bat TC, corr. Muretus 8 et sertane C, certa e T; secl. Beiff. 9 mistim T loci et om. T
lith^
\\
\

\\

AVF,

||

TFC

\\

DONATI COMMENTVM ANDRIAE

Donati comm. rec

Wessuer.

ANDRIA
PRAEFATIO
I.

POETA CVM PRiMVM

A. A. s. A.

Comoedia Andria
accepit
et

cum

palliata

sit

fabula,
et

de

loco

nomen

nunc ab ipso Terentio, qui cum de Chryside loqueretur, sic ait {1 1,4()) ^uereor ne quid Andria a. m.' et hoc commune uocabulum est et in Graeca

Menandro prius

et

in Latina lingua.

2 haec maiori ex parte motoria est. 3 continetque actus amatorum adulescentium et pa-

trum piorum:

callidi serui, ancillae astutae, seueri senes, adulescentulae liberales. 4 in hac primae partes senis Simonis sunt, secundae Daui, tertiae Chremetis et deinceps reliquorum.

*****

10

5 prologus in hac

acer

inducitur

et

in

aduersarios

non mediocriter asperatus, sed tamen id omnia lacessitus facere uideatur ac dicere.
1

subtiliter,

ut
15

hic %Q6xci6Lg

apluit
I

a<^a-^asa- A^ 2 palliota A T
Ij \\

cum] eum C

animum se ad scribendum C, 3 nunc] non C Terentio] tenent. 5 a. m.] am; chriside 4 criside
appulit
|1

AC

||

7 maC, in F Graeca] gfa iore F 8 continuo actus A^ continetque ex se actus (acta e.i T) patrum piormn Steph.: ex patria prior. d. ^, ex partibus priorum TC, {supra priorum m. 2 add. patrum) V 9 lac. sign. Beiff.r, sunt ibi Steph. callidi {ex -da corr.) C seueri Steph.: seriue J., serii T, serti C, parci V 10 adolescentuli V 11 hoc A senis simoni ^, simonis senis Fjj

A^ apportet mali

TCV

et

||

TCV

II

\\

\\

\\

12 relique ratur

TCV

TC
\

||

13 aceri

in om.
dett.
||

subtiliter

ATC,

prothasis

<(fit)>

auersarios 15 lacescitus
j

C C

\\

14 aspeprotasis

36
subtilis,
sTcltccGLg

DONATI COMMENTVM
tumultuosa, KcctaGtQocpr} paene tragica, et

tamen repente ex his turbis in tranquillum peruenitur. 6 haec prima facta est, acta ludis Megalensibus M.
Fuluio
Glabrione [Q. Minucio Valerio] aedilibus cuegerunt L. Atilius Praenestinus et L. Ambiuius Turpio. modos fecit Flaccus Claudi [filius] tibiis paribus et est tota Graeca. dextris uel sinistris. edita M. Marrulibus.
C.

M/

cello

Sulpicio consulibus
10

6* pronuntiataque est 'Andria Terenti' ob incognitum adhuc nomen poetae et minoris apud populum auctoritatis

ac meriti.

7 deuerbiis autem et canticis lepide distincta est et successu spectata prospero hortamento poetae fuit ad alias conscribendas.

8 initium autem 7tQotcctL%6v TtqoGomov^ id est aduenticiam personam, recepit Sosiae propter euoluendam argumenti obscuritatem. persona autem protatica ea intelleepithasis Katastrof^ A, catastropha 2 peruenitur traica catastrophe 3 acta om. TCV\\ 3 4 in (m m. rec.) Reiff.: peruenit codd. fuluio edile int glabrio neq; minutio ualerio curulib; Aj m. (marco T) fuluio edile et m. glabrione quinto minutio termonii. L. Valerio curuli TC, m. fuluio et m. glabrione q. minutio termoniiL. ualerio aedili curuli F; corr. Dziatzko 5 egef A, egere latilius. latinus pnestinus A, 1. attilius (act- C) latinus 6 claudii praenestinus (pren- C) TCV-, corr. W. ambirauis filius secl. Beiff. 7 dextris om. T\ uel J., tybiis V
epitasis
(e SSC1'. 1

15

ATC,
(7,

m.

rec.)

TV

TC

\\

\\

TCV

\\

TCV et TCV
\

||

\\

m.

rec.)

\\

\\

8 C. Beiif.: et codd. 9 pronuntiataque A,

sulpitio
{0

pronuntiata

terentii
\

TCV
V
C

quod pronuntiata TC, cum


m. 2)

CF |_consulis
C
\\

{corr.

kh
\

10 et om.

i minoris 11 meriti <(fuit)> miroris 12 deuerbis T(7, deub A, sed autem et canticis Schopen: autenticis (autencis quia uerbis auctenticis et V\ lepidi T\ detincta TO, descripta T)

\\

\\

ATC,

II

13 successa

{sscr.
\

m. 2)

spectata] aspectata T, (ta in


t

ornamento ATC, mg.) C, aspecta prospera 15 butium (m Initium corr. m. rec.) (t m. 2)

omamento
\

II

protaticon
\\

(protatic.

A,

prottatticon F)prosopon codd.


II

aduentitiam codd.
\

16 sofi 17 oscuritatem (b sscr. m. 2) C, <(obscuramento> obscuritatem T persona C protattica ea


\ \

ANDRIA PRAEF.
gitur,

5H

1.

37

quae semel inducta in principio fabulae in nullis deinceps fabulae partibus adhibetur. 9 adnotandum sane puellarum liberalium in proscaenio nullam orationem induci in comoedia palliata
praeter inuocationem Iimonis Lucinae,

quae

et ipsa

quo-

que post scaenam

fieri

solet.

II.

Chremes Atticus, pater Pasibulae et Philumenae, ex his duabus Pasibulam perdidisse se falso crederet relictam Athenis nec uisam postea multo tempore, tam1

cum

quam unicam

sibi

putabat Philumenam.

quam Charinus

lo

adulescens Atheniensis et amabat unice et petebat uxorem, sed pater eam Pamphilo cuidam, Simonis filio, ultro de-

qui Pamphilus contra sororem Chrysidis ac peregrinam tum creditam, Pasibulam supra dictam, Chremetis alteram filiam ac sub nomine Glycerii latentem, sic
sponderat.

i5

amauit, ut ex ea filium suscepisset inscio patre. qua re intellecta commotus Simo, Pamphili pater, dum per falsas nuptias temptat animum Pamphili, multis dolis a Dauo ipse
deluditur seruo, periculumque Charini et Pamphili et totus

indocta

C
\ \

tandum san A in proemio (prohemio TC) ante liberalium A TC^ in prohemio {corr. in proscenio m. 2) F; in proscaenio secl. Beiff. 4 rationem C comdia J., eo media CV praeter om. TCV 5 iuncius lucin A post scoenam F, post cenam
||
\ \

nullis] illis

TC

1|

deinc*pes

|1

3 aut no-

II

TC, prescenam
bulae

CV
|

7 acticus
\\

philomenae

A TCV

jj

passibil^ (-le T) 8 passibulam codd.

AT

passiet

sic

10 filumenam J., perdidisse <(incipit argvand^ J[ 11 atthenensis et amabat] adamabat philomenam ^^"^ 12 sed pater C, om. disponderat T, disponsaderat C 13 econtra 14 peregrinam <per ac] at Beijf. eam (eum F)> 15 altera dictata C tumj tn T filia latenter codd., corr. Beiff. 16 ea] illa T filia T,
deinceps

CF

|1

TCV

II

A A

||

||

F
\

TC

TCV

\\

||

\\

filium (u ex a corr.) C, filiam (u sscr. m. 2) insco patere C, parere 18 teneat TC, tentat F, om. 19 peri& totus A, motus culoque

TCV

T
\

\\

TCV

\\

38
error inenodabilis

DONATI

COMMENT
est

Athenas

ueniens

usque ad eum finem Andrius quidam Crito


per

ductus,

dum
et

rem

aperiat

nodum

fabulae soluat.

quem agnita Pasibula

recipitur

a parentibus et traditur Pamphilo amanti; item Philumena Charino despondetur et traditur exoptanti.
2 Perspecto

argumento

scire

debemus hanc

esse uir-

tutem poeticam, ut a nouissimis argumenti rebus incipiens


initium fabulae et originem narratiue reddat spectatoribus auctoremque praesentem scilicet ibi exhibeat, ubi finis est

hunc enim orbem et circulum poeticae uii'tutis non modo secuti sunt tragici comicique auctores, sed Homerus etiam et Vergilius tenuerunt. 3 Difficile est diuisionem actuum in Latinis fabulis internoscere obscure editam: causam iam dudum demonunde autem aut quomodo strauimus (cf. Euanth. III 1). quamuis aegre tamen intellegi distinguique possint, est operae pretium discere. principio dicendum est nuUam personam egressam quinquies ultra exire posse; sed illa re plefabulae.

10

15

rumque decipimur, quod personam, cum


falso

tacuerit, egressam putamus, quae nihilo minus in proscaenio tacens loquendi tempus exspectat. est igitur attente animaduertendum, ubi et quando scaena uacua sit ab omnibus personis,

20

inenodabilis

Leo
J.
I^

4 a parentibus reciper quae (que T) TC item Goetz: et TC, traditur om. pitur V Pamphilo om. F; uero post Philphilomena {ed. pr.), post Char-

usque] qui 2 andras quidem

TCV

soluit
I

Bdbhoiv. in fabulis codd.\ inextricabilis ductus est finem TCV, finem est 3 nodum (n ex certo T corr.)
\

|j

||

LP

sp

TCV\\
ratiue

5 carino sscr.
,

torem

A A

C^\\6 perfecto
:

(sp sscr. m. 2)

narratione (narrat add. C)


\

TC,
\

narrationis

V V

\\

||

S nar9 auc-

scilicet ibi Iteiff.

sibi codd.

exhibeat F, exibitur A,

exibitus

(7,

exhibiturus

fabulae est
|

nem TCVl
om.

TCV\\

tenuer J., tenuere TC 14 obscure] ob supra editam Beiff'.: dictam codd.; 17 discere V 19 deindicatam Schoell 16 aegre] agere A cimur {corr. m. 2) V\ persona A 22 sena ingressam

TCV

<artis uel> uirtutis

TCV\\
||
\

11 sed ovi. 13 esse

10 orbem] ordiA 12 etiam V fabulis om.


\\
\

|[

TCV

\\

\\

TCV

\\

||

fit
I

ANDRIA PRAEF.
ita

II

1-m

2.

39
quod

ut in

ea

chorus uel tibicen obaudiri possint.

uiderimus, ibi actum esse finitum debemus agnoconfundit saepe lectorem illud, quod persona in scere. superiore scaena desinens et in proxima incipiens loqui

cum

non intellegitur ingressa, quod ipsum ^xperientes statim diiudicant de rerum ac temporum quantitate. potest enim fieri, ut et ingressa sit et egressa, quam praue credimus
de proscaenio non recessisse. posse autem quinto egredi personam, non et necesse esse dicimus, ut appareat ultra exire non posse, in tragoedia parcius exire et solere pariter et licere.
III.

10

1 Primus actus in Andria narrationem Simonis apud Sosiam continet argumenti, quod populus hac occasione perdiscit (sc. 1), mox querelam apud se Daui de domino et eiusdem cum domino uerba (sc. <2), et rursus eiusdem serui deliberationem, quid rerum gerat (sc. 3).

15

2 secundi actus haec sunt: Charini uerba primo cum Byrria seruo et post cum ipso Pamphilo de nuptiis Philu-

Daui interuentus (sc. ;?), cum eo disputatio cum patre dolo con(sc. o), Pamphili sermo sentientis in nuptias, Byrriae uerba (sc. 4 et 5), Daui callida oratio aduersum senem (sc. 6).

menae

(sc. i),

de nuptiis

20

2 finitum esse audiri 3 illud] etiam in (ed. <ea> persona J 4 superiori F, -ora T, (m -ori corr.) C depr.), om. siciens T, deficiens proximam incipient T, incipies C 5 non om. ipsum Steph.: ipsam A, post experientes
1 uel deU.: et
II
\

(T?)

ATCV
T
\

ATCV TCV
CV
\
\

TCV
T
|

\\

TCV

CV

\\

II

TC

(ex parienti

T)
\

rell.
\

statim] fictam in ras.

diuidant

de rerum] de

P-

(ca add. m. 2) C 9 apareat scenio 10 tragoedia recisse partius C 12 similis apud sosciam (socias T) 13 populo T hac TV, ac C, om. 15 cum sscr. C^ 17 se16 quod cunda 18 et om. actus filomoene A, philomeH //// nae 19 <et> cum 20 consentiente (tis sscr. m. 2) C \ 21 in om. 22 aduersus

F^ 6 diuidicunt J., reruP- A, de rep- TV.^ de-R8 procenio A, enim] tamen TCV
||

||

\\

||

II

TC

||

TCV

||

\\

TCV

TCV
\\

\\

||

\\

40
3 tertio
trice

DONATI COMMENTVM
actui
liaec

attribuuntui' :

Mysidis

cum

obste-

Simone audientibus {sc. i), partus Glycerii suspectus seni et Daui apud eundem fraudulenta sermocinatio (sc. ^), Simonis uerba cum Chremete de nuptiis (sc. 5), Daui perturbatio et Pamphili (^sc. 5). 4 quartum actum per haec intellegimus prima Charini uerba sunt indignantis uelut fidem sibi non seruatam a
colloquium
ac
:

Dauo

Pamphilo (sc. l), tum Mysidis uerba apud Pamphilum tum Daui administratio {sc. ^) eiusdemque questus (sc. 5), doli aduersus Chremen (sc. 4).
5 in quinto actu Chremetis et Simonis prope iurgium disputatio est (sc. i), tum detectio fallaciarum Daui (sc. X^),

10

tum

indignatio patris aduersum filium (sc. 5), tum Critonis interuentus et per eum cognitis rebus in tranquillum res acta ducentibus uxores quas concupiuerant Pamphilo et

15

Charino
6

(sc.

et

0).

Illud

nos

commouere non debet,

quod in horum

distinctione uidentur de proscaenio non discessisse personae quaedam, sed tenere debemus ideo Terentium
uicinitatis mentionem fecisse in principio (/ 1, 43)., ut modico receptu et adesse et abesse personam intellegamus. nihil ergo secus factum est ab antiquis, qui ad hunc mo20

actuum

dum
1

Terentianas fabulas diuiserunt.


tercio actu

haec om.

TCV

Mysidis] Missus
fraudulenter
\

obstretce

j|

3 glicerius
|1

susceptus

TC

(7|j

4 chemete J.

actum om.

T 14 cognatis acta Steph.: rei act A, rei actio Schoell 15 educentibus 16 chateino concupuerant A., concupierant H 23 diuiserunt om. 18 distin17 niud quot morum T 21 retione C uadentur A 20 uicinitas C distexisse T
aduersus
1 \

V^ (om. LD), que A questus in ras. V^ (dett.), 10 chremetem om. ATC tum C, tu A, tn T, om. V (dett.) 12 est (et T) 11 chrematis A T, (cre-) F, chremtem C 13 tum indignatio in ras. disputatio TCV deceptio TC
9 -que in ras.
I
\

7 sibi J., sscr.

F*, om. TC\\

\\

1|

\\

tranquillam TC, re acta F, rem acta TC;


I

A A

TCV

\\

ohritonis
-lla

A,

certonis

\\

res

TC

||

\\

||

cepti

|1

||

ANDRIA PRAEF. lE 36. PROL. 12.

41

PROLOGVS
1

1 1

POETA CVM PRiMVM ANiMVM


personae,

A.

s.

A.

principium

factum a commendatione

honestus, quod prudens Terentius. et tam' potius quam ^Terentium' dixit, ut illum hoc ipso 2 poeta cvm p. a. a. nomine, de quo laborat, ornaret. s. A. intentio omnis huius hoc prologi agit, ut nouo poetae

quod pudens, quod honore maiore 'poe5

ueniam paret et ueteri odium et ut quam maxime modestum minimeque errantem Terentium probet. 3 poeta cvM p. A. meritum iam poetae dedit ^poetam' eundem dicendo. 4 Et ab animo eius quem defendit. 4 poeta cvM p. A. A. s. A. sensus hic est: proposuerat quidem poeta
argumenta narraret, sed hoc imeum non permisit facere quod proposuerat, maledictis suis ad respondendum eundem prouocans. 6 appvlit appellere proprie
noster,

lo

ut in

prologis

putat Luscio Lanuuino aduersario, qui

i5

dicitur,

cum

Vergilius 7 APPVLiT in secunda lectione ^attulit'


pulit' magis;
appulit'.

ex pelago aut freto quis ad litus accesserit. {Aen. III 715) 'hinc me digressum u. d. a. o.'

nam

postea

sic

{II

6,

fuit, sed ^ap15) ^animum ad uxorem

20

2 iD cura, non
1

siBi

NEGOTi negotium modo pro molestia

et

labore.

Postea

cvM
II

II

A. s. a.
I

cum primum animum


\\

6 prologi huius et ueteri] uetS:eri ut sscr. C 8 minimeque] m^ m^ m^ q errantem] errati 9 cvm 10 poeta om. 10 animis C probet] pro h^c l 11 cum p a as a^ A^ cum primum T(7, 12 prolagis C sed <^aliter euenit. et^ Babhoiv 13 lucio T,

jTF

TCV TCV 7
om.

\\

2 pudens] prudens

C,

cum

AT\\
p.
\

(c.

V)

a.

||

AV aaa\

cpa^ V
|

|j

\\

\\

om.

-are corr.

15 appellere ex 17 Vergilius] un T hic v-D-A-o^ A, uestris deus appulit oris (horis T, horis C) TCV\\ 18 oppulit T attulit Steph.-. appulit (apulit A) codd. 19 nam 20 appulit in mg. V^ 21 sibi apulit negoI

lanumo A, Lauino TC, Lanuuio

||

16 ex pselago

||

\\

AC

II

||

tium] C, modis

sibi

TC, negociis^ negotiu A, negotium modestia C 22 labore


sibi
I

\\

V mod
\

42
3
1

DONATI COMMENTVM

POPVLO VT PLACERENT 'ut' ne non significat: 2 vt placerent qvas feest coniunctio. cissET fabvlas ad 'fecisset' rettulit 'fabulas', non ad 3 qvas fecisset et est figura avkXr^^il^i^g. ^placerent'. FABVLAS bene ^fecisset', non ^scripsisset'. unde et poetae

modo enim

a faciendo dicti sunt, aTtb tov TtoLstv. sic Vergilius (^Ecl. III 86) ^Pollio et ipse facit noua carmina'.

4 1 vervm aliter sic Vergilius {Aen. VII 44 45) ^maior mihi rerum nascitur ordo, m. 0. m.' non enim hoc elegisse se dicit, sed quasi ex ordine ipso natum sibi esse. 2 iNTELLEGiT quod credimus plerumque falsum est,

10

^aliter' autem contra quod intellegimus certum est. ut II Mis aliter uisum'. Aen. significat, 428) (^Verg. 3 VERVM ALiTER EVENiRE M. I. adco uec pracparauerat nec

intenderat

quemquam

laedere,

ut spe falsus lacessitusque

15

hoc

faciat.

5
quando
2

OPERA

^amantibus

ABVTITVR utimur fructibus rei, quae usu nobis subministratur, abutimur, nam usui est deperdimus et rem et fructum.
saluo

ut placerent sscr. F^ placeret C 4 silepsis ATC, syllepsis F, 5 fabvlas om. beneficisset silempsis schol. Paris. NOCO \(in und & poet a faciendo dicti sunt diTJO Tcoisl corr. Daniel) A, unde et {oin. V) poeta a faciendo dictus est (oni. TC) 7ici6r\ti]? (*** TC) TCV; unde [poeta] a faciendo dictus est Tcoiritris Sahb.; unde et poetae ccTtb tov koislv <^id 8 Vergilius om. est^ a faciendo dicti sunt Steph. 7 Pollio et om. 9 rerum mihi F, mihi {sscr. Daniel) nascitur ordo] noA, Mo- TC, maius opus moueo hoc om. 10 se om. dicitur {sscr. dicit m. 2) C natu sibi in mg. 11 <(et^ quod codd.., quod ed. pr. 13 diis falsum ex factum corr. C credimus] intellegimus V uisum <(superis)> 14 m. i.] ra F, mo T, intelligit C adeo <^ut^ nec 15 quemque T lacessit q. A^ laces17 abutentur fructibus cit*q; C (schol. Paj-is.), fruc18 tamantibus (a mat///(us eras.) A, fructu schol. Vatic. nentibus schol. Paris.) saluo usu] schol. Vatic. Donatus utimur fr. manentium rerum. cf. JBoeth. in Top. p. 301, 20 Or., Isid. 25,29-., a mancipibus Rabbow coll. Tert. apol. 11; salua orig. ovaia Schoell et Babboiv 19 re usu T, (i sscr.) C, usi

enim

W: non
TC,

codd.
f.

fecit

fabulas

f.

1|

|j

TOY

TCV
V
I

A
II

i|

A mom\

\\

TC

TCV

A V
A

||

||

TCV

||

||

II

TCV
||

\\

AV

ANDRIA PROL. 38.

43

ager domus, abusui oleum uinum et cetera eiusmodi. Cicero 'non debet' inquit '^ea mulier, cui uir bonorum

suorum usumfructum

legauit,

cellis

uinariis plenis relictis

putare id ad se pertinere: usus enim, non abusus legatus ea sunt inter se contraria'. hoc in Topicis (o', 17) est.
habetur.

6
est

61
n&)nen.

officium.

NON Qvi ARGVMENTVM NARRET quod ucre prologi 2 qvi pro ut. ergo non est modo pro3 sed qvi malevoli veteris poetae primum
"^maleuoli',

natura

deinde

tempore

uel

ab

inuidia

10

a signo aemulationis 'poetae'. 7 plerumque refertur ad laudem, interdum ad uituperationem, ut hic et alibi {Eim. 4, 21) 'uetus
^ueteris',

7lVetus

lY

ueternosus senex'.
rancidi

bus' crimen
ratio

cariosi et qaasi 3 Non ^criminiposuit, atque ideo *maleuoli'. * maledictis'. sed quid autem inter maledictum et
intersit,

^Veteris' pro

15

docet Cicero in Tusculanis(?).


insectationis.

inuidiae, poetae causa DiCTis criminatio aduersarii.

4 veteris 5 malem. r.
20

veteris poetae

quia senex Luscius edebat fabulas adulescentulo tunc Terentio.

Et

commendatio

eleganter *maleuoli' 'maledictis' ^ueteris': 8 responpoetae a persona aduersarii.


respondentis.

deat
8

excusatio

Et non

^obsistat' sed

*respondeat'.

81
1

NVNC qvam rem ^quam' qualem.


3
:

2 vitio

dent

25

uituperent, culpent.

Vituperare

est

mala, uitio dare


\

abusio agendo usus codd. huiusmodi TCV 2 inquid A mulier 3 usufructum ^ F ea F, mulier ea mulier TC ur J. 5 est om. T 8 pro om. A ergo] quo T 9 male noli A, maliuoli
\

umum A,
\\

ager domus ed. pr.


<(et)>

ATC
||

uinum

V
\

\\

||

{post ueteris)

TC,

{post

poetae)
na
\

\\

primum

10 natura]
|j

a na C maliuoli uhique infra) 14 ca15 maleuoli om. T 13 alib ui riosi C {sscr. a carie df m. ^) C H 15 rancioli A, rancide C 16 sed] f {pro f.) 17 crimen et maledictum TCV\\ 17 tusculana tum 22 poetae <(ueteris 20 lucius .AT 23 Et] ut absistat persone^ a persona C Respondent 25 num A 26 mala ed. pr.: male AC, malo T, om.

atque ideo

12 plerumque

{cf.

TCV
A

||

|1

||

||

\\

V A
\\

\\

II

\\

44
etiam hona.
uertite',

DONATI COMMENTVM
4 nvnc qvam rem vitio dent 'nunc animadnon ^nunc uitio dent'. 5 Et oratorie quasi

multos

facit,

cum unum supra

dixerit,

XII

60) Mesiste
est

manum

committere T.'

ut Vergilius (Aen. 6 qvaeso pro-

positio.

7 ANiMADVERTiTE legitur et ^attendite'.


et ^attendite' et ^aduertite'

unde

manifestum

non

esse pleest.

num,
9

nisi

addideris ^animum'.
p.

9
2

MENANDER FECiT ANDRiAM ET

iam naiTatio

Et

proprie ^fecit': scribit enim Terentius, qui uerba


10

adhibet tantum, facit Menander, qui etiam argumentum sed saepe ad laudem Terentii ^fecit' de eo componit.

10

transtulit. VTRAMVis prima scaena Perintbiae fere isdem uerbis quibus Andria scripta est, cetera dissimilia sunt exceptis duobus locis, altero ad uersus XI, altero ad XX,

quod

est

10

15

2 qvi <(vtramvis utraque fabula positi sunt. RECTE NORiT AMBAS NOVERiT id cst: qui^ uorit unam, norit ambas et nouerit omnem rem. 3 <^Et mire^ uno 4 vtramvis deest ^harum'. nouerit'. uersu *norit 11 11 1 NON ITA DISSIMILI SVNT AR. OrdO! ita UOU SUUt. 2 sed tamen discretio est ergo *ita' subdistinguendum. qui
in
. . .

20

1 <[et)>

etiam

ed. pr.

nvnc]
\

non

TC

r
|

u d

<(animad-

uertite)> uitio dent

F, rem

TCF

||

uitio 2 qua

T T

nunc
||

(q add.

T) aduertite

3 multos Steph.: multas


||
\

non A, multa

unum om. TC, sscr. V^ 4 T.] teucris] V praepositio 5 af aduertite m. 2) V, ppositio (est add. C) TC 8 narratio est A, narration 6 adtendite C adtendite J. 10 fecit TC, narrationem incipit F H 9 Et sscr. C, om. 13 scene T de J., ab F, ac TC TC 11 sed] t altero ad ATC, 15 XJ. ATC, undecim F perinchig
I

TCV

{corr.

||

jl

||

II

||

||

\\

SSC1'.

A, -XXa (uicesimu a del m. 2) C, XXOT T, XX*' F; an XXI.? 16 po17 qui add. W. 17 nora vtramvis sitis; (= -ti sunt) A 18 norit] nora A, om. et om. norit C Et mire add.
ad uersus
{sscr.

*""''

..

ti

m.

2)

XX

d,-

et

||

TCV

A
|

||

\\

W.

duce Bentleio

1|

19 uorit nouerit {ex norat corr.) C, nouerit


\\

norit

TV

de^st
\

20 ab. om.

ita sscr.

guendum

\\

21 distin-

discretione
|

ANDRTA PROL. 814.

45

a superioribus. et est vaxoAov-O-ov, non enim supra posuit 3 non ita dissimili svnt ar. Hta' pro ualde. ^quidem'.

13

4 Et caute: potuit enim dici ^quomodo er^o duae sunt?' 12 1 DissiMiLi ORATiONE [ita] ue Menandrum culpare 2 oratione uideatur, hoc adiunxit, quod laudis est. AC STiLO oratio in sensu est, stilus in uerbis. 4 Stilus 3 Oratio ad res refertur, stilus ad uerba. non est in pectore sed in prolata oratione, oratio autem
. . .

et in cogitatione

est et in prolatu.

5
uerbis,

Orationem

in
lo

sententiis

dicunt

in rebus.

ergo
sed

esse, stilum in et poema oratio.

argumentum

13
in

13
industria

QVAE CONVENERE

IN

ANDRIAM apparet UOU dc


ea,

casu esse translata

quae ex Perinthia
15

Andriam eodem sensu isdemque uerbis perscripta fue2 qvae convenere in andriam unam ergo, non rant. 3 qvae convenere in andriam quae duas transtulit. 4 m andriam Latinam, non apta et comirioda fuerunt.
Graecam.

14

14 FATETVR TRANSTVLISSE sed quare ergo se onerat Terentius, cum possit uideri de una transtulisse? sic soluitur: quia conscius sibi est primam scaenam de Perinthia esse translatam, ubi senex ita cum uxore loquitur, ut apud Terentium cum liberto. at in Andria Menandri
solus est senex.

20

ANAKGAOYOON. A, anacoliton schol Paris., *** T 3 Posuit enim] autem TCV\\ 2 ak. W.: oratione codd. A; caute posuit: potuit enim etc. Bentley enim sscr. C modo 4 ratione C ita secl. Rahbow stilus 1.] om. T 6 actilo A
1
I

CV

\\

Stilos

II

\\

II

8 in pectore Bentley: in

tempore codd.
|

in
|

probata
\

oratione
tione)

A, in probatione TC, (m mg. m. 2 V <e>autem (7 9 et i.] ex A, om. T


\

||

uel prolata oraet ^. om. T in


\

latu

probatu (-ta T) TC, in probatione {corr. m. 2) V in. summis r 10 dictam TC, {in dicunt corr. m. 2) F 11 et ora-

II

||

tio] in

driam A Andria C
om.

poemate oratio
\\
\

TCV

12 in andriam] man13 translata (l ex d corr.) C 14 in Andriam] et andriam 16 qvae fuerant hisdemque 19 sed 20 transtulisse in mq. V^ sed] deest
est dett. et edd.
\\

\\

||

^se' Schoell

46
15

DONATI COMMENTVM

15 1 iD iSTi viTVPERANT F. 'isti' ad reprehensionem smnitur personae: interdum reprehensionem rei significat, ut Vergilius (Aen. IX 94) 'quid petis istis?' 2 vitvPERANT uitium rei parant. 3 dispvtant immorantur, calumniantur, argumentantur.

16

16
tingere

coNTAMiNARi *contaminare' proprie

luto plenis aliquid attingere et


est.

est

manibus
con^linqui

Contaminare
III 61)

polluere.

Vergilius {Aen.

3 coNTAMiNARi "^contaminari' tangi et relinac per hoc uelut foedari aut maculari, qui polluta ut ipse ait {Eun. III 5, 4) 'ne hoc gaudium contaminet

pollutum

h.'

manu

lo

uita aegritudine aliqua'.


est:

4 contaminari non decere


decere facere.

id

ex multis

unam non

17

17
cunt.
alii

FACivNTNE

iNTELLEGENDO

'nc'

piunt et
^ne'

cum

interrogatione pronuntiant,
alii

quidam corriquidam produid est non,

15

quorum
et

^ne'

pro nonne accipiunt,

2, l) ^ne ego homo sum Oicero (CatU. II 3, 6) 'ne illi ueh. e'. 2 Et hoc melius, nam statim infert 'quorum aemulari exoptat

pro ualde, ut {Ad.

IV

infelix'

n. p.

q.

i.

0.

d.'

3 ne nimis, multum, plurimum.

20

18

18
1 iD
tistis

QVI

CVM hvnc
I

accvsant

naevivm plautvm
[j

om.
II

A
A.,

4 re 6 coNTAMiNARi cum
II

ATC

F.]

factum 0, om. J.TF parant F, putant TC 01)1. T contaminare om.


I \

CF

3 Quod pe5 calumpniantur


\

-f-

manibus

manibus cum

C,

cum manibus TF||

contaminari
F, linquit

coNT

cont
|1

(-rie

C) <^et^

TC
|

||

9 h- F, d c a

h ^,

7 aliquis &'ingere J 8 est] et F, est et T(7 Zmqui h. (b. C) post contaminabi


|

TC

tangi

///

eras)

ac]

hac

uoluit
\\

TCV

II

11 ne hoc] hoc loco

m.'2)V
ciunt

12 alique

deTer&
\

TC, ^hoc

\\

13 una
\

dei

loco {corr.
\\

14 fa\\

15 et ne non (ne in ue corr. ut uid.) C ne ex corr. C sficr. C\ cum] ei9 16 pro nonne W. (Babbow): pro ne TC, pro non F <^ne> id est non dett. 17 ut n C 18 ueh e] ueh. n A, ne hi C, ne h. jT, ne hoc F Et] net in mg. C, om. A 19 infere A quorum 20 plurimum post 47, 5 dixit TCV\\ uorum magis exoptat aemulari n. (negligentiam n. F) p. q. r. 20 nimus multum in mg. F* (i. T) o. a." (d. T) 21 accusant hunc neuu plautum. emu uma;

\\

||

\\

\\ \

II

TCV TCV

||

ANDRIA PROL.

1524.

47

ENNivM A. in singulis magna efig)a6t>g auctoribus, sed ordo non est seruatus: Ennius namque ante Plautum fuit. sed quod est summum auctoritatis, Ennium ultimum dixit. 2 QVi CVM HVNC A. N. p. E. Tereutium, inquit, speciase bonis omnibus maledicere, liter accusantes nesciunt
quos
ille

imitatur.

et

est

argumentum ab exemplo

et

auctoritate.

^^
tur,

22

1 DEHiNC

VT

Q. p. M. rcctc,

uam

"^quiesce' illi dici-

qui est insolens

et inquietus.

futurum dixit. 3 moneo Verr. I 12, 36) ^moneo praedico


24

2 porro ^porro' in terribiliter dixit. Cicero (m


a.

10

d.'

4 moneo

libe-

ratus culpa etiam terret alibt criminaturus aduersarios. 24 1 favete adeste iam ad auditores convertitur,
a quibus coepit.
faciunt,

uos

autem, quod in uobis

2 favete quasi dicat: haec aduersarii est, fauete, tws ergo


dicit,

15

faumem
vete

facite.

3 adeste non ut absentibus

qui corporibus praesto erant, sed: intenti estote. silete. sic et pontifices dicunt 4auete linguis, fauete

quippe 4 fa-

unde Vergilius (^Aen. V 71) 'ore fauete omnes' etc. ADESTE animis scilicet: auxilium praebete, ut adesse aduocatus dicitur reo. 6 aeqvo animo ab honesto; ET rem cognoscite a iusto.
uerbis',

20

<^ety

lariter

tC

ennium F, enmuii
enfalsis
\

T
\

a.]

accusant
dicit
\

TCV
A
\\
\

A, emphasis TCV\\
\

2 seniat^'

\\

singu3 suma.]

mum
liter

{corr.

m. 3)

V
p.

en

mn A

TC, accusant V\
oin.

(pl.F)
ille

ne- tCV

diix;

A,

V
|

ac-

inquid

A
V

specia(rectis

T) non

V TC
\\

8
\\
\

qpm-

TC, quiescant

quiescere

TCV

pm- F
quietus

rete

9
\\ 1|

(non
\

in mg.

monat

add. m. 2) C, 10 dicitur C quietus (in m. 2) moneo] 11 a. d. moneo] admoneo TCV, moneo (ad sscr. 12 V tm alibi om. Daniel) LP; del. terret] <^etiam> A, criminaturus aduersario T Schopen (ed. pr.), -ros rell. 13 Fauuete 14 eoepit; fauete A, fauete cepit qd15 quod om. T 16 facite ex fact^ ergo] autem J. corr. non om. 17 erant] essent aF <^At>adeste H erant C estoto C 18 sic et] sicut pontifices ex -fex corr. C 19 unde om. V et cetera 20 silicet TC, om. C H 21 reo//// C

^
|

||

i|

TCV

|j

11

CV

|1

j]

11

\\

48

DONATI COMMENTVM
23 MALEFACTA NE NOSCANT svA
melius

23
24

quam

si

dixis-

set ^audiant'.

24

7 coGNOSciTE pro

<(*

* * *^

8 cognoscite

sic

dixit ^cognoscite, ut pernoscatis', quemadmodum in Hecyra II 1 /2) ^orator ad uos uenio ornatu prologi: sinite (^proL exorator sim.'

25

25

VT PERNOSCATis ab

utili.

reliqvvm sunt

qui ^reliquorum' accipiunt, ut sit sensus: de hac fabula sumite specimen, ut sciatis, an ceterae uobis spectandae nam postmodum dicit in alio prologo {Hec. prol. I 8) sint. 3 reliqvvm 'alias cognostis eius: quaeso hanc noscite'.
quasi diceret ^postremum',
id est t6

lo

est ergo

quasi aduerhium,

4 reliqvvm siue hoc reliquum dicit siue Veliquum' pro reliquorum, geminata v scribitur. 2 DE INTEGRO 26 1 POSTHAC <QVAS^ FACIET SCribct. 26 utrum denuo an ex integris Graecis? 27 1 SPECTANDAE AN E. s. V. p. GvklrnitlJLg ut supra 27 (v. 3): ad uerbum enim 'faciet' declinauit, non ad ^spec2 spectandae proprie ut fabulae: protandae sint'. 3 exigendae s^co agendae. bandae.
Xomov.
,

15

20

dixisset ex -ent corr.

||

2 audiant ex -unt corr. C, -ent


1

II

3 pro

W.

cognoscite

||

per (-cognoscite) codd. iudicate suppl. Babhow 4 hicyra A, echira CV^b ad nos uenio his A
\
\

ornatu (cum m. 2) F, ornato T prolagi sinite C, prologis 8 qui <^pro)> F mite A 6 siem F, sciem C 7 pnoscatis A 10 postmodo du A dicit in W. de in requorum -1 9 specie
|| 1|

1|

||

11 cognoscatas A, cognoscetis F, A, deinde aliquo cognocognoscitis T, (ex -etis corr. m. 2) C hanc] bene 12 qdesi post aduerbium scite {ex agn- corr.) C 13 to am id est] ut. J. F, om. quasi] quaeso
\

TCV
\

\\

TCV
1|

ATV, TC

non A, * * * *

TOF
\\

TCV
V
1

\\

V
\

A TC

II

14 -u- F, -v- C, 16 an om. interog^ C

(ro loiitov ed. pr.) 15 -ut A, in-

reliqwm

hoc
\

om.

Post hgc ex] nocebit A\\ 17


\\

scribit

ES.V-P]

CY^^Ae^MTnC- A, Silepsis exigendae F 18 aduerbium (i del.) CV\ TC, syllepsis F supra in mg. C^ 19 sint] sin; J., om. T spectandae om. T proad] ab T blande C 20 ^|to agendae W. coll. Porph. ad Hor. c. IV 15, 18: exagendae ATC, (ex in extra corr. m. 2) <(explodendae> F

eisv-p- TC,
II

\\

\\

ANDRIA PROL.

23-27.

I 1, 1.

49

1.

^8

1 1 vos iSTAEC iNTRO AVFERTE ABiTE in hac scaena haec uirtus est, ut <^in^ argumenti narratione actio scaenica uideatur, ut sine fastidio longus sermo sit ac senilis 2 vos istaec i. a. a. haec scaena pro arguoratio. menti narratione proponitur, in qua fundamenta fabulae iaciuntur, ut uirtute poetae, sine officio prologi uel ^e&v et periocham comoediae populus teneat et ciTtb (Jir}%c(VT]g , 3 vos istaec agi res magis quam narrari uideantur.
I.

A,

ut

maneat.

molliter retenturus et separaturus Sosiam imperat, addit etiam causam illis abeundi dicendo
auferte' ne, suspicionem

lo

'istaec

candi secreti gi-atia remansisse.

iniciat
4:

Sosiam communi-

Et bene

"auferte^ :

auferimus enim
ea,

ea,

quae cum fastidio cernimus, ferimus

quae cum Jionore tractamus.


increpat
est,

deinde quasi respi5

cientes

dicendo
quia

^abite'.

abite

concitatius i5

respectantes properat et discernit a Sosia. 6 <^sosia^ Sosiae persona protatica est, non enim usque ad finem perseuerat^ ut est Daui in Phormione, in Hecyra Philotidis et Sjrae.

legendum

1 in

add.

W.
II

Klotz

in om. AV^, sscr. V^ 2 est om.TC, (in lac. 20 litt.) narratione {ex an ratione corr. C) codd. narratio esse 4 ista hc 6 iacuuntur YEL 00CON ^nOMHX^\\
\
I

||

TO, -^eritiam V teneat sscr. C A, res agi in ras. V^ uideatur


\

NeH A,

uel

F^ 8 agi res] ignes m. 2) C Vos si ista hgc 9 I.] intro C u4 Mollitur separaturus W.-. speraturus 10 addidit AT., speratus C, experturus in ras. V^ {= dett.) 13 enim AV\\ 11 ista hc A, ista <(et intro^ V auferto om. ea {ex eam corr.) C cernuntur -4 15 abite] abire ABiTE om. TC concitati^ ^ 16 quia <^et^ C properat (-ant V) et (ex A) codd.; properanter Steph. a] o F 17 sosia add. W. Sosiae] Sisic personaj (a ex e corr) A, persone TC
\

**** TV, **g**(7||7


\ \

periocam A, perlthiam
||
\

et in ras.
{corr.
\

II

\\

\\

||

II

|1

np( TTPOTd^TIK6ke- A, prostatica I^K ras. V^ 18 Daui in ras. F^


II

est F, om.
||

TC
CF,

non

finem
T
\

in

19 echira

echirra

filo-

^^B

tidis (feltidis

T)

AT,
rec.

Philoditis

C
4

Donati comm.

"Wessner.

50
29

DONATI COMMENTVM
2 1 ADESDVM ^ades' imperatiuum
est,

^dum'

nctQ-

pavcis deest ^coUoqui' 3 adesdvm naQaut ^uerbis'. et est figura CvXXTKi^^Lg. 4 dictvm sXkov, ut (And. I 2, 13) 'ehodum ad me'. PVTA ad lioc respondet, ut agi res uideantur, quemadiXaov.
est

enim productio.

modum
30

supra {ad

v.

l) dixitnus.

3 1 cvRENTVR RECTB
proprie medicorum
dicinae adulatrix
est,
est.

diligeuter coquantur.

curatio

cura reliquorum. sed coquina me2 haec dsLKXLK&g. 3 nempe vt


10

ut sit: nempe uis. 4 immo ^uis', alivd bene avr id"r}%sv to5 *^nempe' t6 *immo'. et deest 'uolo'. 5 QVID EST QVOD TIBI MEA ARS EFFIC. arS CCTtb xfjg aQStfjg dicta est per cvyKOTtrjv. aqszri autem uirtus

CVRENTVR deest

est. uirtutis uero quattuor generales sunt species: prudentia iustitia patientia fortitudo. sed prudentia in multis rebus descendit.

15

31

4 EFFiCERE facere
perfectionem desiderat.
1 ades om. J., sscr.

est in opere esse,

efficere autem

est V^ q^

ATC
T
\

parelcon A, pare-

lon

(c

m.3) V, parelecon C, parelcton

adiectio syllabica add.

F^ (=

dett)

2 productio] in mg. deest sscr. F^, def J.,


||

deesse

colloquio

J., silempsis F, silepsis

loqui {corr. m. A^ TC; hlsiipLg Steph.


\\

2)
\

lecon C, parelcton T, <^est)> parelcon <^est 5 Ad hac 4 heodum A, eodum TC quem {cf. supra) 9 adulatrix AV^, adulaad modum] ut 8 reliqueT; tria (adil- C) TC, famulatrix F^ (deU.)-, adiutrixF sed cf Plat. dicticos ATV, bitticos C 10 ymo Gorg. 465 haec] beo 11 avxiQ-ri%sv C, ammo .4 immo] ante 6HReNTLeNe p&o immo A, ante * * * peto F, ***** immo (ymo C) TC 12 qvid quid F tibi post ars T effic A, est] quide A, Quid- {sic)

3 syllempsis parelcon A, pareenim productio^


||

\\

A
\\

1|

\\

j|

||

ef C,

eff. T, efficit Vatic. 1673,


\

sincopam

F .^nOYT HC^LeTH A, aTtb ryg icQstfi? ***** TCF 13 dicte sunt TC cyNKONN; A, TCV tsP^TH J., *** TC, ares F autem in ras.

|1

fortitudo

15 patientia 14 uero in ras. V^ species sunt F fortitudo (!) F 17 est] et F operem F afficere T H 18 desiderat in ras. F*, in mg. C^

F^

au

J.

11

||

||

ANDRIA
32
est,

I 1,

28.
mire
IN
ait:

51
arte

5 NiHiL ISTAC OPvs EST

A.

non opus
SITAS

33

sed opus est artibus. 6 1 SED HIS QVAS SEMPER

TE INTELLEXI

ipse hic signatissime ostendit multas uariasque artes esse, 2 sed his id est aQSxag^ quae uirtutes intelleguntur. 3 sitas ^svyfia a superiore, quod subauditur ^artibus'.
constitutas, positas.

34

7 1 FiDE ET tacitvrnitate fides est commendatorum exsecutio uel obseruantia, taciturnitas uero obseruantiae genus, in silentio constituta et in celando secreta. quaerit autem taciturnitatem, ne prodat Pampbilo 2 fide ad comsecretum, quod ei commendaturus est. 3 exspecto ad mandata. celanda tacitvrnitate plenda, QviD velis 'exspecto' desidero, ut Vergilius {Aen. II 283) 4 qvid velis deest ^scire', nam si 'exspectate uenis'.
fida

10

15

dixisset ^quod uelis', nihil desideraret.

35

81

EGO POSTQVAM TE

E.

A.

p.

commeudatio per-

sonae quam serui, ne contra filium leui seruo aliquid 2 ego postqvam te e. committi indecore uideatur.
A.
p.

tale

est (Sall. lug.

tba'.

EGO postqvam te

10, 1) ^paruum ego te, lugure. a. p. non ^emi a paruulo',


\
\

20

1 Nicbil J., Nihil in mg. C^ non] ee {del a.] arte TC ne sscr) C, ne T|| 2 est 1. om. T sed opef artibus T, sed opus e artibus in mg. C*, artibus AVC^ l 3 in te in ras. V^ siTAs om. TC 4 ostendit signatissime (-mas T) TG signatissime V atque uarias V \ 5 id^ d^PH -T^C ^, -i- *** C, i a p * * * (quas sscr. m. 2) F, om. T uirtutes (in te sscr.
et
\
\

II

m. 2) F, uirtutes inte (uite C) TC\\ 6 ZeVM^ A, zeuma TCV\ scitas C 10 silendo Klotz 11 quaerit in -et corr. C prodat ex probat corr. C, pandat V\ pamfilo A, Phamphilo 12 commendatur est fidem codd. complenda TG \ 13 taciII
||
\

||

tumitatem

II

TGV\ ad in ras. V^ 14 t^esidero F, ^i^) desidero

TG

Exspecto quod uelis <^est)> ut om. TCV\\ 15 expec\ \

16 quid codd. de-ee^ si om. J. H tate {corr. m. 2) nichil 17 c^a^p^ T, e desiderat T; desideraretur.? C\

||

18 personae sc. Simonis ex i corr.) 19 indecore decore 20 iugurta enim (emi sscr. m. ^) F, N-

A TCF

\\

\\

||

CF

m. 2) V seruo (0 inde decore A^ in de? om. TC 21 te] t^ J. te (= enim) C paruo TC, om.

quam

{sscr.

{ed. pr.):

1|

4*

52

DONATI COMMENTVM
4 vt semper
scis', hoc continuationem

sed 'a paruulo, ut clemens tibi fuerit seruitus,


est ^a paruulo
scis'.

tibi

significat ^semper'.

36
iure

9
alibi

ivsTA ET CLEMENS

[Ad.

1,

26

27)

ita dixit ^usta', F. s. ut ^non necesse habeo omnia pro meo


"^

agere'.

quid enim non iustum domino in seruum?


i

ivsTA ET CLEMENS

'

s t

iu

qua

nihil

iniquum

iubetur,
mittitur.
leuis,

^clemens' in qua etiam de iusto multum re3 apvd me ivsta et clemens moderata, aequa,
lo

p.

r.'

cui contrarium Vergilius ait {Geo. I 164) ^et iniquo et (Geo. III 347) ^iniquo sub fasce u. c. c' nam

^iustam' debitam nunc dici putant, nihil afferunt 4 ivsta et c. f. s. liberad iuuandam sententiam. 5 sertatem imputaturus clementem intulit seruitutem. vitvs mire seruitutem pro dominatu posuit. sic Sallustius (Hist. I fr. 11 31.) Mein seruili imperio patres p. e.' 10 1 scis FECi ex servo vt esses l. m. dulcem 37
qui
libertatem

15

cendo:

tiam, seruo ut esses libertus'


1

fecit operatione et tractatione uerborum diex seruo libertum; non enim tantam haberet gra2 Sed ^ex si dixisset ^feci libertus ut esses'.

20

ac

si

quis
|

dicat

*^feci

ut

esses
tibi

clemens in ras. V^ fuerit C, fuerit sed a om. 2 tibi semper C tibi <(fuerit ex sis corr. C 3 significet 4 iusta ex iuncta corr. C f. s. uitus)> V non iustam 0, -iustum A, TC iusta om. C 6 regere
|

scis

ser-

\\

\\

\\

om.
in\

\\

iustum

V
II

in
I

qua

9
\\

8 iuhetur V 7 nichil A seruum in ras. V^ aequa leuis W.: aequalitas ATCV; aequa talis
\\
\\

Babhow

11 p.

r.]

u-

ff-

V, om.
falce

et iniquo

TCV,
c

om.
c

A;
||
\

iniusto vel inuito Verg.


|

u cc A, uiam t t F 12 debitam <me> nunc F, nunc debitam TC putant dici TC 13 iuuandum T c. f. s.] clenichil A, in his F offerunt T mens fuerit seruitus V 14 <^et)> seruitus V 15 dominatu F, dominabatur A, dominatu (tu m ras.; in mg. al' dominabatur) C 16 dein] idem F seruuli A T miserio A p e (= plebem exercere Augustin.) A^ c- C (T?), quia -i- F 17 Scis A FEci] Fed A l. m.] libertus TC H 18 operatione] cf. Bhet 19 non lat. min. 553, 8 et 558, 20 H. <no> uerborum
\

||

||

||

11

|]

om. TC <8i> haberet C quam dicat feci si (^sscr. m. 2)


I

||

\\

20

si

dixisset sscr.
si

V^

sed
\

ATC,
sic-

V^

21 ac

quis <sic> F,

Ac

ANDRIA

I 1,

8-12.

53

sanus', non tantam haberet gratiam, quam si dicat ^feci 3 JEt mihi (i(paai,v habet: quod ut ex aegro sanus esses.' 4 Aut ideo ^mihi' admihi libertus factus sis, non filio.

5 mihi bene ditum, quia libertus ad aliquid dicitur. cui nec munus ne liberti debefilium, pertimesceret 'mihi', 6 Ex SERVO mire addidit ^ex seruo', ut uim beneficii bat. 7 scis feci ex servo vt esses libertvs ostenderet.
MiHi hinc Vergilius (Aen.
f.

XII 142
<(etc.^

43)

^nympha decus

a.

c.

n.

s.

u.

t.

c.

u. q. L.'

38

11
aptum
pater,

1
est,

<(liberaliter> bene, quia

malum

seruo.

idem

alibi

omne bonum libero 30) {Ad. IV 5, 28

si

lo

'factum est a uobis duriter inmisericorditerque

et,

est,

dicendum magis aperte,


cur
istac

inliberaliter'.

Et bene
officia

admonuit,
quaesiturus.
ait ^nihil

dederit beneficium,

eadem

et

nunc

non enim
opus

dixit ^artificiose', quia supra {y. 5) i5 est arte'. 3 qvod serviebas bene

imperfecto tempore, non perfecto, ut ostendat potuisse eimi etiam atque etiam seruire. quale est illud Vergi-

lianum {Aen.
ut ostendat

VI 113

14)

'atque

omnis

p.

m.

c.

f.

i.',

eum, quamuis inualidus potuisse laborem exitiumque ferre. 39 12 1 svMMVM pretivm libertatem
\

esset,

tamen adhuc
2 peksolvi
||

20

dicit.

(ei

1 tantum A quantam C 2 ex <(si)> {del. C) haberet TC C) egro feci ut esses sanus TC mihi in ras. V^ enfasim habes A, emphasim TC, in ras. V^ quodj que C 3 factus om. TC scis T aditum mihi TG 4 aliquod V
\ \ \

ATC

\\

\\

ret

bene mihi om.


beat

TCV
^ V
11 II
\

Ex] et f. om.
Steph.
in

5 pertimescente {corr. m. 2) 6 ex om. J. ut ei beneficium 8 hic nim fa JL, Nimpha C 9 f.


1|
|1

V \nQ V
1

de-

|1

L. om.

7 scis

TC

11 alib; A., nobis

misenc-

C\

officii

13 pater om. ca quaesturus V


\\

V V
\\

c-]
\\

J.F 10 liberaliteb add. 12 inmiseric-] an miseric- A,


II

aperte in mg. C 15 qui A, qui*

\\

14 nunc m. 2)
\\

sscr.

{secr.

\\

16 nichil

istac
\

18 atque in ras.
\

V^

Vir."'^

aiqiie

p^] q; A, c[- V\ cii- T, c-t^i. {j^m. 2) et-L F|| 20 et {fn-o eet) adhuic Fjl 21 labore 22 summum sscr. C libertatem his ercitiumque ferre
I

omnes

AC,
ex\

TC

ATG

\\

54
TiBi

DONATI COMMENTVM
quia ^pretium' dixerat, ^persolui' dixit proprie. 3 PERSOLVi TiBi modeste pretium redditum dixit, non

beneficiis

praerogatum.
1

40
si

13
gratus.
^muto'.

IN

MEMORiA HABEO hoc est: uon sum inhavd m. f. uetuste: non me paenitet. nam
3 Legitur
libertos

quid paeniteret, infectum uelle dicebant.

An secundum

ius,

quod

aduersum

Sed hoc non ingratos est, ut in seruitutem reuocentur? 5 in memoria habeo plus dixit conuenit senem dicere.

nam quae ^in memoria habeo', quam si dixisset 'scio'. scimus, possumus obliuisci, quae uero memoriae man6 havd m. f. legitur et damus, numquam amittimus. 'multo', hoc est damno, reprebendo. quod si est, sic intellegeretur, non ^nollem factum': nemo enim potest factum
infectum reddere.
7 Sed aduerbialiter dixit, ut dicimus

lo

i5

(Ad. II
exitum'.
facti.

1,

11) 'noUem factum', {Ad. V 1, 13) 'noUem hu[n]c 8 Ergo ^haud muto factum' non me paenitet

41

14 1 SI TIBI QVID FECI AVT FACIO QVOD PLACEAT siMO et fecisse se et adhuc facere ostendit, quamuis manu 2 gavdeo si tibi q. f. a. f. q. p. feliciemissus sit. 3 si tibi tatis est, ut ea, quae facienda, grata sint.
QviD pro aliquid.
2 re

20

ditum

|1

3 praerogatum ex prorog- corr.

4 habe

II

haud

(d ex t corr)
\

m. f.]

muto-fj

TC
T
\\
||

uenuste

||

10 memoria TC 12 admittimus AT muto f. C damus TC dampno ATC quod intellegeretur] et sic 15 redolore ligeret TG l 14 non uellem F
|| |I

7 ingratos libertos C liberto 9 memoria J-jT dicere


\\

T
\

||

8 reducentur

hoc post
\

11 commen13 est sscr. C

est {om.

||

C)

intel-

aduerbialiter
\

mirabi
(bi ex corr.) C, aduerbialiter
{corr.

m. 2)

V
||

\^

17

haud

(d ex t

corr) multo -4. 18 factum {corr. m. 2) <gaudeo> si 20 Sime T FECi aut placeat] f-a*-fqd-pl. C, lamamississet {in mg. manumisisset se om. T T) H -e. q,. 21 Gaude tib; p.] feci qp- F, q- J., fp- C, p22 felicitas T quae F, et que (que sscr. C)
19

||

A
T

fqp-

1|

\\

m
\

^'^''^

grata sint

{corr.

m. 2) F, sint (sunt T) grata (gra C)

ATC\ TC

ANDRIA
42

I 1,

1218.

55
te,

15
penes

te.

ET iD GRATVM FVissE A. T. id Gst apud 2 adversvm te sine dubio praepositio

est:

^aduersus' et participium potest esse ab eo

quod

est
te'

addixit
5

uerto.
pro

sic

alibi

{v.

37).

3 Ergo ^aduersum

apud
17
1

te.

44

QVASi EXPROBRATio EST ^exprobratio'

est

com-

2 qvasi memoratio beneficii cum enumeratione factorum. EXPROBRATio EST iMMEMORis cito osteudit sc iu mc3 Sunt qui ad beneficium referant immoria habere.

memor,
quod 45
<^si)>

ut

{Verg. Aen.

est,

hoc

I 4) 'memorem lunonis ob i.'. immemor est beneficiimi, cuius nemo


Itrofiate,

lo

meminerit.

18
una

1 QviN

TV VNO VERBO Dic ^uuo ucrbo' uno

sententia,

nam

a^Lco(icc

sententia est uel enuntiatio uno


i5

uerbo nexam continens et perfectam intellegentiam; (x^tcofia 2 Sed hic quid est a^L(oenim constat ex nomine et uerbo.
1
t-

FvissE

est

F, fuisse r, 3 esse in ras.

erga
si

F
\

te
|

C^T

id est] fuisset-ati; A, fuisse ad- (ad m. 2) est om. AV\\ 2 poeneste A, om. C F* 4 sic W. (sicut Lindenhr.): sed codd. 6 exprobatio dicit om. dett.,
f.
II

||

est]

et

ATCV

A
\\

||

est
|

commemoratio

his

||

{del. et quasi sscr.) id ->- inmebris e-i-

A,

8 est inmemoris] exprobatio TC hnficii F, om. TG cito] recte T(7,


|

7 qvasi]

in ras. 10 <^ut

F'
sit

||

immemor

deU.

{ed. pi\):

immemorem ATCV\\
\

sensus istec

nemo meminerit (in mg. m. 2)y ut memorem F, om. TC obij- A, o-b- TC, o-i- F quod si est W.: quod est F, qe- rC, Est A hoc] homo A immemor est W.: im12 meminit TC, mebeneficio T memore (-rie A) codd.
|
\

commemoratio q-ex-e-i-b-i- cuius

minerit
cc^LoanatL

(-rat

sscr.

m. 2)

\\

\\

13 Quintu

<\EIOM^Te A,

M\

a|KBftar Vatic. 1673, ed. pr. At cf. 'Studi itaU


(corr.

**** TC,
III 352
||

dic] hic dic * * *

TC

F;

14 Na^HICOM^

A^ nam auioma

nam uel] aut in ras. F*, uerbo4


|

TC

in auxoma) 0, nam auziono T, **** 15 uerbo nuntiatio codd.., corr. ed. pr. et nexam in ras. F*, noxam
\\
\

ATC

perf- ed. pr.: inperf- codd.

T,
ras.

a///io

aaa

16 ^SICOM^ A, Auroma C, auzioma hic quod est T, hic qd in constat om.


||

A,

hic

quidem

C, dic quid est

C, auzioma T,

/////////////

d^HICOMdk-

A, auroma

56
lia?

DONATI COMMENTVM

hoc est ^has bene ut adsimules nuptias' (v. 141). ergo omnis uirtus adsimulatio est. 3 qvin tv vno verbo Dic una sententia, ut in Adelphis {V 8, 29 31) '"non meum illud uerbum facio, quod tu, Micio, bene et saquod pienter dixti dudum; uitium commune omnium, nimium ad rem in senecta a. s.' nam male intellegit, qui

46

putat ^assimules' uerbum significari. 19 ITA FACiAM hoc esti uno uerbo dicam.

uerbum promisit?
47

<^illud)>,

ubi dicit

{v.

et quod ^nunc tuum 141)


iq

est officium, h. b. u. a. n.'

20 QVAS
'

CREDIS ESSE HAS


u.?'

N. S. V. N.

Gvllri^^^l^ig.

48
49

21 cvR siMVLAS iGiTVR


tanta
f.

Vergilius (Ed.

1 36)

^et

quae

R.

t.

c.

22 1 EO PACTO ^pacto' modo, quoniam antecedit pactum, sequitur modus. ergo ab eo quod sequitur id 2 et gnati vitam et c. m. c. quod praecedit dixit. istae diuisiones sunt: ^gnati uitam', quoniam dicturus est (v. 24) ^nam is postquam excessit ex ephebis, Sosia'; 'con1

i5

11

hoc et 3 non] hic

ut
\\

sscr.

V"

nium <(est)> F qx, T TC, sscr. V\ om. A


|

<(est^ V, dixit jTC, iuxta


I

4 meum] in tu Micio] tamicio J., tu

assimiles

A
\\

inteilegit a-s-] narras 7 assimiles significare V\\ 8 <id) 9 permisit est hoc et <(tenet^ Schoell; idem 9 uerbum secl. dicit T, -promittit F; promit Bentley illud add. Rabhow esse 10 h. 11 Quis n.] has bene ut assimiles nuptias om. N. s.] non sunt C, non esse v. n.] uere nuptie
|j
|

mtium F, 6 nimium

eum A, enim TCV uerbo (tu V) initio TCV\\ 5 dixisti ominitium A, uicina e C
\
\

TC

\\

2 assimilatio

TC

TC TC
||

T
I

TC

||

||

TC

CYAeMYIC- A,
omam
r.
,

silempsis F, silepsis TC\\ 12 similis


idendi
,

A
i

uit
\\

13

f.

ibi
c.

ausa
u.

t.

(corr.

m. 2) F,

^s

tt-

,.

fuit ro
H

t.

c.

uidendi
{in

II

14

quonmm
t

F, quo
{corr.

A\

antecedis

15
id

modus

mg.

m. 2) sequimur

m. 2)

V
|

sequitur

quod om.

||

TV est om. \

16 praecepit
c.

^A

{corr. vitam] uM. c.] m-c- C, c-m- jP 18 nam is 57, 1 dicturus C {non om. T) ephebis Sosia] ephoeis] his

AV^

F^
\

dixit {corr. m. 2)
||

ANDRIA
silium

I 1,

18-25.

57

meum', quia dicturus est (v. 130) *et nunc id operam do'; ^et quid facere in hac re te uelim', quia
dicturus est (v. 141) ^nunc
nuptias'.
tributio.

tuum

est officium
c.

h.

b. u.

a.

3 et gnati vitam et
in

m.

c. tripertita

dis5

4 et gnati vitam uitam filii in duas partes in ante actam bonam et praesentem malam. et incipit mala ab ^interea mulier quaedam' (v. 42). et bonae uitae narratio ad eam rem ualet,
diuidit

narratione:

ut ostendat,

61
"^is'

24

quam iustus dolor patri sit spe decepto. nam is postqvam excessit necessario positum

lo

pronomen, kvatpoqa ad illud ^gnati uitam'; nam si non posuisset hoc pronomen, Sosia erat intellegendus. 2 NAM is POSTQVAM ExcESSiT Ex EPHEBis argumeuta per 3 nam is postqvam excessit ex ephebis coniecturam.

ephebia prima
est
ficeret

aetas

adulescentiae

est,

adulescentia
suf-

15

extrema pueritia.

4 excessit ex ephebis cum

unum
1

'^ex'.

62
dus:

25

liberivs Uiberius' non est comparatiuus granon enim libere ante uiuere potuit, '^dum aetas
quia]

quoniam

J.T
recte

et
I

4 vitam] u- Tj c. M. c.] c et q F tibi partim T 5 uitam om. T H 6 diuisit TC narratione in Steph.: narrationem TCV., in] et T actam Steph. {cf. Hec. III 5, 20; 21)-. factam (-ta A) -ne 7 incipit malam F 8 bonae uitae] bene acte TC codd.
1|

quid

4 nuptias
\

nunc id
om.

J.
\

id

TC

in

2 operando nunc F hac re facere V re te]


1|
\

3 ducturus

A\ b-hI

ut as-n||

||

II

||

eandem rem
10 his

1|

9 et

dolor] dolear T, dolet

spe
e.

F
T

C
II

excessit]

ephebis

discessit C, ex ephebis

||

11 as prGnomine anaphora TC, an* * * {sscr. m. 2) F, ana12 intelligend u s F, intellegitur; 13 nam fxra 14 connam om. iecturam om. 14 nam excessit] exce is ephebis] <^nam is pamphilus post excessit ex ephebis gnati uita ex ephebis (hi mg. m. 2)y ex ephebis F, nam et

A
\

\\

\\

TC

pamphilus

nam is (nam is om. T) postquam exce. gnati uitam ex ephebis TC, nam is postquam excessitu ex efoebis; 15 Efoebia A., ephebeia T 16 est] in sscr. C* primo 11 ex] et AV, efoebis pueritia <e> C perficeret om. TC 18 comparatiuum (om. gradus) T 19 ante {sscr. C) libere TC

||

1|

\\

II

||

58

DONATI COMMENTVM
'

metus magister prohibebant.


ut
sit:

(v.

27) ergo deest ^aliquanto',


^ei'.

aliquanto liberius.

2 liberivs vivendi deest

53

26
certum

Qvi sciRE POSSES AVT iNGENivM <^N.^


est,

scimus quod
5

noscimus quae adhuc


{Hec.

idem
54

alibi

IV 1,

incerta desideramus. 57) ^forma in tenebris n. n. q. e.'

27
legi,

DVM AETAS METVS MAGISTER PROHIBEBANT quidam


'''is quoque"*": potest enim inteldiceret: quid est metus? magister. 3 ita est intercidit poeta, paedagogus.

iungunt ^metus magister'

tamquam

si

2 MAGiSTER ne solus Simo loqueretur.


locus necessarius.

ceterum non erat respondendi


o. f. a,

lo

55

28

QVOD pleriqve
loco,

primo posita
orationis

haec adiectio dicitur in

adiectiones uero aut in


Jiic

prima parte

aut in ultima adiciuntur.


est,

dbundanti positum
ut alibi {JEun.

ergo ^plerique' ex ^omnes^ uero necessario additum est

is

o) ^iam calesces plus satis'; in ultimo, sicut {Eun. 1 2, 46; Heaut. II 3, 16) ^interea loci' id est in2 Attendenda etiam locutio 'quod plerique o. f. a.' terim. aut enim ^quod' in ^quae' uertendum est, ut sit: quae plerique omnes faciunt adulescentuli , aut "^quod' ad singulare

12,

20

1 prohibebat^ A -bebat C, -beat T 2 ut] ac C deest ei] de eet JL, dic ei TC\\ 3 Quis cre A possis C ingentium A 4 nescimus J., nescimus et rescimus V quae ex quod corr. 0, 6 proquid T 5 forma ^ n. n.] s n (m J[) codd. e ] c C 7 iniungunt V 8 magister om. TO hibebat A quidam is (id V) quoque A V; is quoque ^^TcaLSaycoyst'} Schoell, syno9 magister] 8 tam quasi A nyme JRdbhow enim] ea ^
,
\\
|
\

\\

II

|1

|i

||

||

magis

intercidit (ci ex ce corr. C) TC, incipit interiit A, 11 <^certus)> locus inquit intercidit; an incidit.^ <(et^ poeti
\ |

AV

(necessarius om.)
tionis] orat
est]

TC

\\

12 pleruque

jj

\\

13 uero] n
||

\\

14 ora-

pmus

plerique] pleno J.

& A,

om.

V
I

omis

uero] ergo

\\

ultimo om. et codd. calescet A^ {corr. m. 2) plus 18 atTjl 17 id est interim W.: interibi TCV, interius itendenda om. C^ in lac, suppl. m. 2 {non om. T) etiam] est a- om. 19 in quae] inique plerique] plere -P20 omnes f^a- C fragulare (singula adscr. Daniel), sin-

W.:

15 habundanti additum 16 ut 16 po s itum C


j

AV

\\

||

V A

^F

||

II

gularem

ANDRIA

I 1,

2529.

59

eorum studiorum adiungendum erit: equos alere, canes ad uenandum; aut erit certe figurata locutio, ut est illud 3) ^si quisquam est, qui placere studeat (Eun. prol. 1 bonis quam plurimis et minime multos laedere, in his

IV 4, 26) 'aperite a. a. o.' nam errat, qui aqiuCc^og cst. ^plerique^ TtaQskKov intellegit aut qui suhdistinguit ^plerique' et sic infert ^om/nes'. hoc enim pro u/na parte oratimis
p. h. n. p. s.' et alibi

{Ad.

3 PLERiQVE OMNES F-

dixerunt

ueteres

eodem modo,

Latini ^plus satis' (Eu/n.

2, 5).

qu^ Graeci ^Ttd^TtoXXa^ et Naeuius in bello pu-

lo

nico (lihr. inc. fr. 14 M.) '^plerique omnes subiguntur sub unum iudicium'. 4 Figurate Terentius: TtaQeXKOv rc5
ccQiaiafim.

pro ^quae
lescentuli,

faciunt',

5 QVOD plertqve omnes <(f.^ 'quod faciunt' id est: quae faciunt plerique aduille

horum

nihil

egregie p.

c.

s.

est

ergo figU'

i5

ratum, quod rectum


faciunt adulescentuli ,
debat.

esset,

si diceret:

quae plerique omnes

horum ille nihil praeter cetera stu6 advlescentvli bene diminutiue, ut propter
ADivNGANT
et

aetatem

facile ignoscat.

56

29
1

alligeut,

aptent,

accommodent.

20

eonim]

C
\

adere
ut eet
|

^F minime] numeris A om. TC his] h- F 6 OMNES F- om. TC


T
II

2 erit om.

A F

canes <^nutrire)>
|1

c
\

ad u

3 student

V A TC, apologum V intelligunt TC, intellegMni V 8 sic] subdistinguM* V (T?), om. in lac. O^ subiungunt C^ nc A crationis A 9 dixere (disc- T) inferunt F, fert T TC quo TF. quod codd. panpoUa A., pompalla TC, pau10 Naeuius] Nec unus A pella F, noiiTtaXXu Vatic. 1673 11 plerumque omne A punito j. subigunt C, subsignant F sub] ad TC 12 unum A, suum TCV-, uanum L. Mueller terentium codd., corr. Calph. TT^PeXCON TCO figurat A
I

CV

multos] malos C, om. laedere] ! J., 5 h- om. V a-et T\ 0.] et V a^a^] ^P-Xd.lCMOC 6- J., archaismos est erat A, errant TC, (in ras. m. 2) 7 tcccq^X^ov Steph.:
\
I

A A

\\

4 plurims

||

\\

T
\

\\

prologum
I

||

\\

\\

II

||

^PXdilCMOi) A, 14 Fpro]

TcaQ^x^v ro5 ccQxaLay,cb M*, 15 illo nichil quae] se T id est] ut s^ in ras. F", stu^ C A, nihil ille est] esset A, esset Fl| 16 iectum omnes] horum J., omnes quod T, {in marg. al 17 nichil A 19 ignoscatur TC 20 Adiungant ex -ent qd') C corr. aligent (ni adl- corr. C) aptent <aut (et T)) TC

A F
\

^F

***** TCV
||

\\

II

\\

\\

60

DONATI COMMENTVM

2 AVT EQVOS ALERE AVT CANES AD VENANDVM SIC et eqUOS ad uenandmn alunt, quomodo canes. quod multi docti improbant, ut dicant separata esse et ^ad uenandum' extra rationem esse pro ad uenatum, ut {Verg. Aen. IV 117) ^uenatum Aeneas unaque m. D?

57

30

AVT

<^ad)>

philosophos

mii-a

klXsLipLg

et

fami-

liaris Terentio.

nam possumus
2

subaudire ^audiendos' siue

ad philosophos uitium est, quia dixit ^ad aliquod studium'. 3 Aut si ^ad philosophos', separanda erit locutio sic ^ut animum adiungant ad philo^sectandos'.

lo

sophos'.

58

EGREGiE egregium dicitur, quod ex grege Sed hic ^egregie' ualde, nimis. non est ergo 2 eligitur. ad laudem positum: haec, inquit, ut cetera similiter studebat. 3 praeter cetera mediocriter ergo non
1
.

31

15

extenuauit rem, sed ad laudem rettulit.

60

33 1 GAVDEBAM uou dixit ^laudabam' sed 'gaudebam': laudat enim etiam alienus, gaudet qui pater est.
2 NON iNiVRiA intempestiue Sosia respondet, sed prudentia tantae sententiae compensauit importunitatem.
20

61

ADPRiME <^^Sid'y adiectio est confirmationis ut admirabiliter dicimus. 2 vt ne qvid nimis sententia non incongrua seruo, quia et peruulgata. et non
1
,

34

refei-tur

ad personam modo
\

dicentis,

sed "^de quo dicitur.


:

miserrima dido F, u q d C mire 6 mira ^xisiipig W. misis J., mire missis TC, eclipsis pulchra in ras. V^ 8 ad om. V 10 erat A sic ut] sic A, sic TC adiungunt V 12 egreex grege om. T ex] e C 13 elegit^ A, eligunt C gium nimis V^, minus A 14 ut <(et)> V 15 <(et tamen omnia 19 tempestiue 16 rem om. TC haec^ mediocriter Schopen A sosia in -as corr. V^ 21 ad add. W. est in ras. V^

si codd. 2 alunt] sic uenandum om. A sic JRahboiv TC <(et)> canes TC quo A 3 uix dicant A, et dicunt TCV\ separata 9 philosophos in mg. C^, om. C^ {non om. 4 extra rationem C^V^ extra natii ^, extra uocem T\ T) - ^ 5 Aeneas] e C una Q M D A, unaque mis d esse]

\\

alter

\\

II

II

m
|

||

\\

II

\\

||

\\

\\

\\

\\

\\

iit

23 et] est Steph. et peruulm. 2) V 22 vt om. V 24 modo Babhow domini (domi iu- A) gata F et ^. om. sed W.: et codd. tde quo] quotidie Rahhoio codd.
(e sscr.
I

||

\\

\\

ANDRIA
3

I 1,

2936.

61

quia conuenit Sosiae cor eiusmodi, %aQCi4 ne qvid nimis deest ^agas', ut KxriQ sit: ne quid nimis agas. 35 1 FACiLE oiMNES p. A. p. lateus argumentum, quare 63 filium ad meretricem commeasse errans pater non ad corrup2 pertelam filii sed ad obsequium amicorum traxerit.
in uerbis

An magis

est?

est cum certo tempore, perferre finem exspectat effectus. feruntur onera et sustinentur 3 perferre mediocriter stultos odiososque. supplicia. 2 his 30 1 cvM QviBvs ERAT c. Q. V. figura r^i^aLg. 63 ^ se dedere plus est Medere' quam consentire ', quem3 deadmodum in hostium potestatem hostes se dedunt.

FERRE AC PATi ferre

10

64

DERE ergo: pertinacibus. 2 eo37 1 EORVM OBSEQvi s. commodiorum scilicet. RVM OBSEQvi STVDiis talcm esse Pamphilum adiuuat

15

argumentum
63

se 36 4 sequi: superioribus ; non aduersari: paribus;

fabulae, simul et Charinum. His SE DEDERE E. o. s. dcderc

et

obse

non

praeponere:
1

inferioribus.

sosie conuenit

T,
lis

ei

sosiae cor V^ caracter (7, carapter 3 nimis 2 nimis caracter F, cura est deest
\

TC
||

\\

cum xerat F, duxerit ut ferre ac pate 7 est om. C 8 spectat affectus certo TC, certo F(incerto dett.) proferre 9 supplicio (m ras. et om. substinentur ferunt 10 cum ex tum corr. stultus pro suspicio) A, om. erat 6 C V A, erat c (e 0) u TC, erat i e t n et temesis A, themesis C, themasis ms] ut figurate 11 debere {corr. A, una cum his (cum his in ras. m. 2) V m. rec.) 12 deducunt A, quae consentire ante plus TC 13 ergo] se T perdedere ut TC, dederunt Dedero J. tinascili A, ^erimacibus 14 obsequis; A, obsequiis

3 agas om. T A 4 oms A, omnes F, ois C Laten^ argumentum A, latens argumentatio TCV quare Habboio: quas A, qua TC, quae F 5 comeasse A errans pater TC, errant corripendam A, spatio A, narrat pater F; cemens p. JRabbow corruptendam T, corruptela (la in mg.) C Q animorum A traII
\ \

||

TO

\\

TC TC

A TC
\\

\\

\\

1|

AV
\

TV

V F

||

\\

F V

||

\\

commodiorum eorum Klotz


\

TCF|

Steph.:
silicet
j

et] si

aud

bere

&A

codd.\ commodis 15 paphilus admiwii ^jl 16 simul charinus T 17 hic se dedere T, lusse de-

commodior (como- C)
||

jj

19 opponere

||

62
64 65

DONATI COMMENTVM
37 3 NEMiNi contradicentiuin, pertinacium. 38 1 NVMQVAM PRAEPONENS <^SE^ consentientibus.

2 iTA VT deest ^faciens' ^uolens' ^agens'.

3 vt facil-

LIME SINE INVIDIA LAVDEM INVENIAS ET A. P. SallustiuS ^et cum omnis gloria anteiret, omnibus tamen {Iiig. 6, l)
carus esse'.

secunda persona pro tertia, ut {Yerg. 401) ^migrantis cemas'. 40 SAPiENTER viTAM i. N. Q. H. T. o. improbatur a 67 nam obsequium adsentator sapientibus haec sententia sed in tbeatro dicitur, non in debet, amicus ueritatem.

66

39

iNVENiAS

Aen.

lY

10

schola.

68

41
uersus

pars

OBSEQVIVM AMICOS VERITAS ODIVM PARIT huiuS falsum improbior est "^ueritas odium p-'.
15

est autem, quod Cicero {Lael. 24, 89) putat "^obsequium' primo dixisse Terentium, cum et Plautus et Naeuius ante 2 lEit est sententia TcaQddoS,og et magis theatro dixerint. 2 obapta quam officio, de qua Tullius multa dicit. SEQvivM A. V. o. p. a(i(pl^oXog sententia et probabilis

magis quam necessaria aut honesta.


contradicentium Schoell: contra dicentem (dacentem V) 3 vt :Z.] et F, om. TC vt 2.1 aut pertinatium J. 5 oms 4 LAVDEM iNVENiAs] 1 in F, la inue T et pa 2"
1

20

codd.

|I

||

A T
Q

||

II

6 esset

T(7F||

secundam personam C, persona secunda


9 i cemasque (xem-) 10 haec sententia a sapientibus
,
|I

pro om. F
I

sscr.
I

F^

8
||

in
|

H ] b

II

haecj

11 teatro (obs- C) 13 amicos 12 scola ACV, scula hic 14 huius V\{dett., edd.) pars W.: per ATC, in ras. V^ improbior W.: improbrior j., improbiorum (-itorum T) TC, impro-periiim {Steph., Schopen), improprium dett., ed. pr. (per)improprius Westerh.:, an improprior.? 15 Cicero putatj & tropitatio A, cicero primo * 17 dixemnt 16 cum F, cicero dixit J., cum et

adsentati dies A^ ex C in TC, sscr. F^, om. u.o-p^ parit] post


|

TC
I

A A
\\

^, absentator
II

TC T

||

\\

ATCV\
\

||

TC
\

\\

||

TT^P^bOSOC A, jcccQdSo^og Jf\ TtaQccQ-a^og codd., corr. Steph. dicat A, multo Vatic. 1673, * * * * 18 apta dixit 19 A V 10 ? A, amicos u o p F, amicos ueritas

TC

T OF

||

II

odium

TC

parit

TC

^M<J>IBOAOC
et

II

20 aut

A\

TV, qz C

^,

**** TC,

om.

et
\

om.

ANDRIA
69
dixit,

I 1,

3744.
est,

63

42

iNTEREA MVLiER Snterea'

stantiam et superiorum actorum.

2 mvlier

cum habet qvaedam

insic

<^non^ quasi ignoraret nomen eius paulo post (v. 58) ^Chrysidem' nominaturus, sed ideo, ut gratam exspecta-

tionem faciat simulque auidum lectorem nominis audiendi reddat, ut Vergilius paulo post nominaturus ait {Aen. 3 interea II 57 58) ^ecce manus i. i. p. t. r. p.' MVLiER hic digressio est, nam proposuit gnati uitam di4 abhinc triennivm artificiose Hriennium' dixit, cere. cum posset plus minusue temporis ponere, ut sit ueri-

10

simile

pudicae parcaeque uitae, sequentem condicionis acceptae, tertium mortis. primo ergo anno ignorata est Pamphilo domus Chrysidis, secundo est
Glycerio cognitus, tertio nupsit Glycerium Famphilo
riter inuenit parentes.
et

unum annum

fuisse

pa15

70
71

43
Capt.

Hvc viciNiAE
3,

^uiciniae' 'jtaqil%Qv est,


n.

ut {Plaut.

II

25) ^adhuc locorum'.

44

1 iNOPiA

et cognatorvm
ducet

moribus,

qui

mox

uxorem,

superest

laude impertita eius ut futurae


20

quoque matronae, id est Glycerio, probitatem debitam pro persona reddat. quae quia honesta numquam esse
1
Jffer.

interea] hic ea

II 26, 36

V i i p ] iuuenum iuuenem interea post terga reuinctum C, et i


II
\

V V

C, id est
I

T
II

eius] et J. 7 manus] magis

est cum] = interdum, cf. Auct. ad 2 et AV, instantiam A, instantium 3 non add. Lindenhr. dixit sic V ignoret 4 graiam V expectai*owem V 5 simul et

TCV
i

\\

\\

\\

T,
||

10 dicere {corr. 9 Abhunc J. j^posuit C 11 nimium animum m. 2) sit sscr. C pudica C parteq; tertium sscr. V^ A, -psLrcaeque uitae] inte {corr. DanieT) 13 est om. 14 gluterium dirisidis est om.
8 degressio
\

\\

||

V
\ |

|1

pamphilum
nit

II

Vicin om. V\ huic


I

et om. 15 parentes
.

V A

A TC
\\

TCV
\

\\

\\

^ PAKON AV, huic uel

pariter inueniat V partiu moe16 huic codd. viciniae] nupn -e- A, TC,
\

n.a-p-e.a.c.o-n^e-

huius

TC

\\

18 inopia] intpta

n] n

n laude impertita eius Goetz: ras. F*, om. TC landeptas^, laudatis TCV; laudatis Pamphili ^'^e^/i. 19 superest {ex subest corr. m. 2) V 20 matione A id est] ia J., et

J.,

||

\\

glicino probitate J.

||

21 persono

quae] Quo2i

64
poterit, si sic
esse,

DONATI COMMENTVM
eam constet ante nuptias impudice eductam partim defendenda partim etiam laudanda est Chrysis,
est.

cum qua commorata

quam quoniam

necesse est me-

retricem fateri, in condicione turpissimi nominis mulierum

sumitur excusatio uoluntatis.

70
71

2 ET coGNATORVM hic iam parat nos ad Critonis aduentum.

43 44
45

2 Hvc viciNiAE legitur et ^uiciniam'.

72

EGREGiA

sit neque adhuc quicquam sit imminutum, ut {Verg. Aen. IX 256 56) Hnteger aeui Ascanius'. 3 Et contulit duo ad quaestum congrua me-

AETATE integra iutcgra cui neque addendum iam

id est eminenti praestantique. 2 atqve aetas est, quae in flore consistit, lo

retricium.

73

46
philum
{v.

EI

VEREOR NE

QVID

ANDRIA APPORTET
ex

MALI

15

^Andria' mire: audiuit enim

excessisse

illatamque esse adulescentulae pulchrae,

mentionem 2 ne qvid andria eleganter

ephebis mulieris peregrinae,

Pam-

43) *ex Andro'

<(^Andria')> ^Andriae' (v. 58):

nomen
20

ostendit et mulieris et fabulae.

JEt

bene ^apportet',
ut

quia

74

apportare ignotis est. 47 1 PRiMVM HAEC PVDiCE


V.
,

V.

defeudit,

diximus

{ad 44), uitam Chrjsidis, ut potuerit apud eam recte morata esse Glycerium quae ex argumento matrona
1

eductam Schopen: ductam


comorata
II

3
II

quam
\

om.

est <^et^ 2^ 6 huic codd. 7 et] Pret iam parte A, parat stanti atqve oin. V\\ 10 integra om.

TC uicin A
11 cui^
||

ATC,
\
\

dilectam

FH
9
\\

2 est om.

quoniam

F^, om. uiciniam F, uicinia


sscr.

A
j

TC

13 meretricium T, ?'n ras. integere utas sumius J. 16 An15 <Sosia-> Ei ATC, hei driam mire 17 illataq; {ex -tam corr. efoeb; in. 2) muliens 18 achilescentul andria] and 21 apportare W.: portare codd. ignotis (rie in mg. m. 2) in grecis T v- om. 22 <Simo-> Primum ui diximus defendit C 24 moratam matrone A., -nae
I

aetas ut

V TC
\

iam

TC

||

et

A
\

praeest

consistat

\\

integra sit om.


\

sscr.
\\

F*

12 <est>
jl

A, meretricum

ATV

CV

\\

F
\\

\\

||

||

ACV,

TC

\\

ATC ATC

ANDRIA
erit.

I 1,

42 49.

65

primvm haec pvdice


^dure'

dicat: illa quae coacta est.

vi. bene ^haec', quasi 3 dvriter contra rationem

regulae:

tamen

quod est durus dicere debuit. enim duriter sine sensu laboillud ad laborem, hoc ad saeris, dure autem crudeliter; 4 Sed dure in alterum, duriter uitiam relatum est.
ab
eo
Qst differentia: est

75

viCTVM Q. subdistingue Hela': enim laboris est ^uictum quaeritans', ut Vergilius 10) ^cum femina primum, c. t. u. c. t. (Aen. VIII 408 m. i., c. e. s. s. i.' et deinde finem laboris intulit. cibus est enim, qui 2 Non ^cibum' sed 'uictum' dixit. etiam delicatis praebetur, uictus in paruis aridisque alimoniis est constitutus. unde Vergilius (^Aen. III 649 50) 3 Et post tantum ^uictum infelicem, b. 1. c, d. r.' lahorem 'uictum\ non ^cibum^ dixit, ut Vergilius (Geo. II et non 472) '^at patiens operum paruoque assueta V quaerit enim, qui ad ^quaerens' sed ^quaeritans' dixit.
finis

in nos aliquid facimus. 4:8 1 LAXA ET TELA

10

15

plenum

pei-petuum reponit, quaeritat, qui uix cotidie 6 laxa et t. v. q. artiinquirendo uictum inuenit. ficiose, ut uideatur pudice apud eam futura mater familias
et

20

educi posse,

76

quam meretricem necessitas fecit. 49 SED POSTQVAM A. amator fingi potest, amans
1

uere amat.
pudici
(7,

VI.] iu

^, m\\

F, u

TO

bene om. V\
||

2 iduquasi dicat Daniel: qd J.^ qqt ^, quidem idem T(7 3 habeo 0, habeo ab riter contra sscr. C^ (quam C^) 7 aliqid dfa C, dra eo T dure V 4 <et> tamen om. 8 uictum quaer F, uictumq; uictumq; (q; del.) ut ed. pr.i est laboris 9 enim om. q- C, u q^ r et codd. c10 primo AV, primo (-a T) ante femina 11 i^c-] <u>.t^ C u. c. t.] V^T^ ^, u-t- rO, u^c^ & c J., r t 12 cy bum et Ofn. dicit e.] et T 13 pbert^' C 15 1. c.] s t Cybus {sic semper) tantam T 17 ac C, ait iuuentus C 16 labrem G i.] 18 qres (es ex is corr.) C 19 quotidie TC, quotidie 20 inueniat F et] i^ 21 uideat C, rideatur t.] tela futura ex -ra corr. j., om. T 22 & duci mater om. T 23 A.] amator F, om.

A
I

\\

TCF
\

\\

II

II

TC

TO

II

TC
\

II

TC

\\

A
\\

\\

||

F
T

\\

\\

\\

\\

TCV
\

\\

ATC

\\

||

Donati comm.

rec.

We ssner.

66
77
{y.

DONATI COMMENTVM
50
1

VNVS ET iTEM ALTER praeter


ut sint tres,

unum

duo,

ex

quibus
60).

alter,

nam

"^hi

tres

tum simul a/

ut {Yerg. Ed. VIII 39) 'alter ab undecimo'. 2 Ergo ^alter' non est secundus sed tertius.
5

51 PROCLivE AD LiBiDiNEM ^procliue' cst porro inclinatum uel pronum inclinatumque. 52 1 ACCEPIT CONDICIONEM CUm UUO, QVAESTVM <(o.)> 79 cum altero, hoc est cum multis. 50 3 ITA VT INGENIVM EST OMNIVM HOMINVM quauta 77
78
defensio Chrysidis, ut quae antea fecerit, ipsius sint, quae

lo

postea peccauerit, naturae hominum adscribantur 52 2 coNDiciONEM condicio est cum uno, 79

legem in
plures,
81\

se

continens;

^postquam

accessit alter',
est.

certam hoc est


i5

quaestus iam
1

meretricius factus

54
lum
his
coacti.

PERDVXERE ILLVC SECVM iuuitum isso Pamphiuerbis significat; perducuntur enim necessitate Tioc etiam uerhum iudices pronuntiare solent.

2 Et hoc est quod supra (v. 36) ait 'his se dedere, eorum obsequi studiis'. 3 vt vna esset m. et producte ut cibum legitur ^esset', capiat, et correpte, ut alibi 4 vna simul, id est: una cibum cap{Eun. III 5, 26). turus. 5 PERDVXERE ILLVC SECVM secum duxerunt, ut secum esset.
1

20

ET item] ut

~
:

J.
I

in ras.
sscr.

<^inquit

5 proclive] Produe J. 7 hoc est W. (cf. 52, 2) cum altero non est altero (cum altero bis G) 9 ita]
II |I

pp^ nam

praeter]

TC

pp T, p
a.] amabant o. adcl.

||

sint tres

TC V
8

W.

TC

A F,
fit
\\

\\

cum

non

4 est altero est cum


||

\\

hominum
I
I

10 quae] quanta T antea eam (7, a;ut ea T, ante fecerit W.: fecerat codd. 12 Con11 ascribantur TO, attribuantur sint V cum uno TC, om. V <^certamen)> certam ditio; conditio 13 insectinens posquam C ^unus et^ alter id est V 14 questum A, quaestum quaestus V 15 inuitum ex -tium corr. C esse 6', ras. V^ 16 hic TC 17 iudices] ludiones Schoell pronuntiare ex -auere corr. C 19 ob18 his sedere et sscr. C 20 esset sscr. F^ esse T 21 simul] sequi om.
<(-h-_)>

A, hominum

^^haec")

V
\

AV,

sit

TC

V
j

\\

TO
II

\\

II

\\

\\

\\

TC

||

A
\

||

id est et {del. et i- sscr.) C, uel V 22 perduxerunt CF, -ant T Goetz: capimus codd. illud C dixer A. duxere

cibum

V
I

AT

||

||

capturus
illud

\\

TC

T,

ANDRIA
82

I 1,

5058.

67

55

EGOMET CONTINVO
satis

reat nihil temere

hoc ipsum
nuptiis,

M. bene ^mecum', ut appaconstitutum uel prolatum foras, <^sed^ quaesitum esse, quod statuit de falsis

esset filio. 2 egomet coxtinvo ^mecum': deest "^uoluebam' ^cogitabam' ^uer3 captvs est tenetur et irretitur, ex transsabam'. latione ferarum atque uenatus. 56 1 HABET id est uulneratus est; habere enim 83

ut inoffensus

MECVM

c. c. E.

proprie qui percussus est. dicitur, dicitur ^habet', quia prius alii uident,
se esse percussos.

de

quam

gladiatoribus ipsi sentiant

lo

82
p.

55 4 CAPTvs EST
c'
iSuoxiCiioq.

Sallustius

{Iiig.

i, 4) 'sin

5 CERTE sine dubio, pro certo. 2

captus 6 captus est


15

83

56
ratus
d. u. d.'

est.

4 HABET
seruulos?
est

sic dicitur de eo, qui letaliter uulneVergilius {Aen. XII 296) ^hoc habet, h. m. m. 3 Ergo quid sequitur captum nisi occidi? observabam mane utrum Pamphilum an illorum

HABET

mane

aduerbialiter.

6 observabam de20

Hamen', hoc est: quamuis captus erat et iam habebat, tamen obseruabam.

84

57

ROGiTABAM HEVS

p.

uou ^rogabam' sed


ideo

^rogita-

bam', quia sedulo faciebat. 85 58 1 Dic SODES ^dic' imperatiuum est:


2 sed add.

tempe\\

W.
5
\\

W. et tum A,
:

codd.

\\

om.

T
I

8 id est] habet 10 primis gladiatoribus ex grad- corr. C pr., om. 12 sin] seu 11 esse om. percussos (os ex us corr.) J.
\\

V^ falso 4 ut e meTC, c c e Q inretitur A, irritetur (corr. in irretitur) C 9 dicitur om. in ras. V^ est] est et ed.
\\

3 esse

6 C 6

quod in ^, e c

ras.

TC V

TC

j|

j|

{[

capt2'.

TC
II

13

c.]

t-

1|

procertat

TG

\\

14

Id^OTICMOC A,
om. V\\ 16 hoc

ilotiGiLOG Vatic

1673,

iSL(orL6fiog

M\ ****

TC,

om.
i

h.]

hoc

V 18 19 mane] quod {corr. m. 2) utrum pamphilum an A., utrum pamphilum TC, illorum seruulos mane in ras. V^ 19 deest ex de eo (sic T) C 20 &ia A, et TF, et etiam C 22 P] pu habebat W.: habet codd.
\

V V
||

\\

17 d

n d

F, d
\\

u^

C, d n

ego

d occisi (d m. 2)

utrum
||

C, om.

II

24 Dic] Sic

temporauit

\\

68

DONATI COMMENTVM
est

rauit iniuriani blandimento ^sodes'.


ut^scilicet'

autem
^6&og

si

audes,

scias <(licet^,
.3

nam

delirat, qui

^ijg' inter-

pretatur ^sodes'.

2 dic sodes

^amabo' ^rogo'.
tulit

exhortantis uox est, ut Qvis heri chrysidem opportune in5

nomen

Ohrysidis.
^illi',

86
85

59 Et bene
nominasti.

quasi

dicat:

quam

tu

Andriam

58 4 Qvis HERi c. H. NAM A. I. Attico morc peregrinis meretricibus a patria nomen imponit et sunul celebrat nomen comoediae dicendo (t?. 43) ^ex Andro commigrauit'
et

lo

nunc *^Andriae

illi

id erat nomen'.

88

1 QviD SYMBOLAM DEDiT uou ^quid sjmbolam sed dedit?', subdistingue "^quid', ut sit uox quaerentis, quid 2 eho qvid pamphilvs piimo sic dicat de Pamphilo.

61

ut <(non^ de Pamphilo quaerere crederetur; ad ultimum 3 cenavit cetera nomen, ne quid reliqui faceret. in gestu sunt quaerentis, quid dicat de Pamphilo, nec inegit,

i5

adiecit

uenientis.

4 symbolam dedit

c.

mire nulla pro Pam-

est posita, sed per puerilem simplicitatem omnia gesta narrata sunt. et quod tacitum est, non 20 celatum sed et non factum esse ita uidetur.

philo negatio facti

Lindenhr. deliberat codd., corr. ed.pr. quif GOOCSHO A^ qui Nolr\o Vatic. 1673, quia (m mg. mg ^7]6 m. 4) ikf quos u^o-t^h-e- V, qui * * * TG interpre4 heri <^habuit> TC oportune tantur A TC 3 exerfcantis
(sic

TC
I

2 ut] et
^

TC

scilicet scias licet


1

(c/.

Fest. p. 50,
\

10 M)]

sit

F) scias

cocld.

sis si uis

\\

\\

codd.
8
c.

II

6 bene] oudit {corr. m. 2)

dicatur

AC,
9
||

dicatur

om.

posuit a
II

n T 12 QviD simbolum utroque


I

nam andriae illi <h e n-> F 11 illi patria C nomen celebrat C

TC

Fi nomen imi

13 dedit om. 14 eho] et 13 quid 1. om. loco codd. 15 non add. Schopen de om. codd. <Cetiam)> primo 16 adiciet A, addicit T, adicit C, crederetur quereret^ T

DEDiT om.

TC

1|

non

nomen]
||
\

AV
TC

(1

TC

||

||

adduciet
c

{corr.

m. 2)

mire

d a

r
\\

TC

e {corr. m.

V 2) V
\

1|

18
\\

Symbolum A, simbolum

TCF|
\

19 puelilem
\

A
et

\\

20 quod] quidem

21 celatione

C\ celatum C^T
uideatur

Hahbow: ut codd.

esse Steph.: est codd.

TC

ANDRIA
89

I 1,

58 G7.
similiter.

69
2

62
dies.

iTEM ALio DiE *item'

Et uide
unus

diligentiae

tempus

adiectum,
N. A. p.

quasi
uide,
filii

non
si

suffecerit

90

63

COMPERIEBAM

sunt et de rebus ueneriis circa 2 NiHiL AD p. Q. TtaQEkKov

non patris uerba mentionem agentis.

tertium,

nam abundat
^nam nemo

'quicquam',

<(ut

^quisquam'

(iJec.

1, 10^}

quisquam
91

illorum'.

64

exemplum
92
dis:

SPECTATUM ^spectatum' ad Pamphilmn, non ad refertur. 2 Et spectatvm probatum. 65 et magnvm exemplvm continentiae vTts^^oXri lau1

lo

Pamphilus 'exemplum continentiae'

93

66
2

nam qvi cvm

ingeniis *qui'
,

animus

scilicet.

Aut certe ^homo' subaudiendum et 'neque com3 nam qvi cvm ingeniis mouetur animus' deest ^eius'. 4 conflictatvr id est ingenia pro hominibus posuit.
atteritur.
collisus.

i5

conflictatio
1

est tactus

inuicem corporum et

9i

NEQVE commovetvr utrum ^qui' animus an nunc subaudiamus ^eius'? 2 neqve commovetvr a. utrum deest ^eius' an ordo est: qui animus cum ingeniis conflictatur eiusmodi neque commouetm'

67

homo,

ut

20

1 indiilgentiae F; diligenter Lindenbr. (2)) diligenti 2 sufficerit J., sufficeret 4 Comperiebant n. a. p.] nil a. p. T, nihil ad pamphilum 5 uener* uerba patris

ATC,

TC
\

\\

(=

-rus)

A, uenereis

tertium]

TCV

V
\

A TC
\

1|

\\

filii

^P MON

III

7 ut habundat A, habn^a^*** TC, **** 10 exemadd. W., quisquam Schoell 9 spetatum 2. C ad 1. plum in ras. V^ 10 emplum spectatum ex corr. C, specta11 et tu7n V probatum in ras. F^, -tur C, -tum <(est^ T magnum in ras. V^ e c T YTTePTToAN^ A, vnsQpoXri * * * * TC, yperbole in mg. V^ laudis continentiae in mg. F* 13 ingeniis <(conflictatur h^^ q animus F silicet C 14 aut certe in ras. V^ subaudiendus F 16 iiomibus C, omnibus (&is) T Conflectatur id om. 17 conflucest om. T tatio est om. T inuicem in ras. V^ 18 collis TC, collisio F 20 ut] et F nec C a- (animus T) commouetur TC 21 A. utrum om. V an] cui 22 conflectatur

M\

A,

6 ad] a- C naQiXv.ov vccq^iiov Vatic. 1673, nccQiX-KOv

ssa\

\\

\\

\\

\\

A
\

\\

M\

II

(|

||

|1

\\

II

||

||

70
in ea re?

DONATI COMMENTVM
3 tamen ava^oXovd-ov ,

'licet' uel '^quam.quani' subiecit

quod non praemisso Hamen'. Sallustius (^Hist

II fr. 57 M.) ^atque edita undique, tribus tamen cum muris et magnis turribus'. 68 svAE viTAE MODVM moderationem, regimen. 95 69 1 CVM iD MiHi PLACEBAT ^cum' praetcrquam quod. 96 2 TVM VNO ORE OMNES ^omncs', ne pater amore falli uideretur, et ideo mox (y. 105) ait ^bene dissimulatum
3 cvm id mihi p. t. v. o. o. <^o.)> b. d. et a. et c. i.' LAVDARE F. M. i^cpciXL%(axQov ^fortunas' quam ^fortunam'. 4 Et de more, ut {Verg. Aen. I 606) ^qui [te] tanti t. g. p.' et {Aen. III 480) ^uade, ait, o felix n. p.' Plautus {BaccJi. III 3, 5l) 'fortunatum, qui illum eduxit sibi'. 2 JEt sin72 1 HAc FAMA I. an uere laudatus sit. 99 et excusatio est, non esse gula hic pro argumentis sunt.
stultitia falsum.

lo

i5

3 <(****)> sed

impulsum.

4 imest,

PVLSvs bene ^impulsus': ultro enim uenire impulsus


qui dat contra officium soceri.
1

in ea re]

meare

A A

i Vatic. 1673, avav.6XovQ-ov praemissio C 2 uel om. quicquam (7\ corr. G^ 3 edicta A, dicta TC\\ 5 moderatione C 6 4 turris (ribus sscr. m. 2) (m ras. tum placebit praeterquam quod StepJi.: V^) id 7 praeter quam (quamquam ex quicquam corr. C) codd. 8 bene dissimuin ras. V^ omnes m- {om.C)o- (ore C) latum a-e-o-c-i- ^, bene amorem celatum et indicat dis-

TC
\

M\ ****CF,
\\ ||
\

ANAKOAOR0ON T

J.,
\

avccv.ovQ-ov
||

CV
\

||

Tum

|1

Tum
sscr.

TC

||

simulatum a
m. 2)

F
\

iD MiHi] ide

||

9 et] e

i.]

in

TC cum (t
\

u-o^ r|| 10

laufmeas T

fortunam] pro <(me fortunatum in mg. m. 2y unam fortunam te A, t- F, om. TG, V\\ 11 Et de more] ide ore J. ut] et Vergil. tanti] ta- V 12 ualde A, ualde 0, ualte (?) T, uade Plat*<ws F|| 13 eduxiti A, adduxit TF, (de m. 2) F n.] u^ V adduxit C; prod- Plaut. tibi V\\ 14 Ha- A impulsus i.] 15 per executio F an (In T) uerbo TC sui gtia C esse Steph. est ATC, ex V 16 falsum (-us C)] sc. Simonem Et non dicit adductum suppl. liahhow impulsum (ut p- A)] sc. Chremetem 18 quid at^'. A, Quidam 0, quedam T; qui daret ed. pr., quod est Daniel efPectum T
| |
\

apirontepon^
\\
|

eNMTIKON TePON; A, en^ TC, i(icpurL%ci)TSQOv M^, **** V quam


\
\

p.]

placebat F, place

T, pl

o
|

||

\\

|1

ANDRIA
100

I 1,

6778.

71

73
taedio

vxicAM GNATAM
asseueratiuum

<(s.^
est.

abundat quidem 'suam',


2
a^xicam
g. s.

sed tamen

quid

si

multarum filiarum? at ^unicam'. 74 CVM DOTE svMMA quid si pauperem? at ^cum d. s.' 101 75 1 PLACViT DESPONDi cum pronuntiatione ^placuit'. 102 2 Hic NVPTiis D. E. D. utrum constitutus an dicatus, 3 despondi ex ut {Verg. Aen. VI 138) ^lunoni i. d. s.'? uetere more, quo spondebat etiam petitoris pater. unde et 4 placvit Gvvxoiila'. adeo sponsus et sponsa dicitur. bona condicio fuit, ut quamuis ultro obiceretur, tamen statim 5 despondi proprie, nam desponsa dicitur, placeret.
quia

lo

105

spondet puellae pater, despondet adulescentis. 78 1 CHRYSis viciNA H. M. commcmorat nos quae esset
i5

Chrysis, <(cum)> ait ^uicina haec'; supra enim {y. 43) *ex 2 vicina haec avdAndro commigrauit huc uiciniae'. 3 o factvm bene animaduerte ubique a poeta ^vrjCig.
sic

induci comicas mortes, ut


referantur,

cum ad
tamen

menti

non

sint

necessitatem argunam aut tragicae.


tristitia 20

meretrix sumitur aut senex aut de duabus simul uxoribus

una uxor.

itaque huiusmodi obitus excipiuntur aut etiam gaudio.


1
\

aut mediocri

tium

2 asseuerahabundat A, -det TC quide?w suam V iu -atum F, -antm T si TF ovi. TC o-'\ gnatam 3 multorum filiorum codd., corr. Westerh. at Steph.: ait codd. 4 quod A V pauper est (est m. .9) F at Steph. ait (m ras.
\\

C,

\\

||

eum C r^) codd. dictus est dies in mg.


I

cum
F^

dote in ras.,
||

summa
||

nuptiis

i.
\

d. s.] is

TC
||

pectoris (pis)
toiLcc

C 13 incina commemorat nobis F, commemorat TC; commemoraturus Goetz esset] et C 14 cum add. Eabhow ait] ut F, om. TC 15 huic codd. uicinee d^Nd^aCHCIC- (a in ras.) J., ccvu16 aduerte liLGLg Vatic. 1673, avccXriipLg M^, **** TC, om. V F 17 inducit C comitas mortis A, om. cum] non in ras. F* 18 nisi tamen sint in ras. V^ 19 sumitur in ras.
nos

A
11

31*,

*** TCV\\
\

6 constitus C 7 lunonij m-noui 8 ueteri petitor F, etiam] est 9 CYNTOMId^- A, 6vvt6[iLa Vatic. 1673, 6vvII

T
\

11 taceret

\\

A
\

{schol. Paris.), c-

\\

II

TC

\\

||

\\

F* 20 iiaque V\ eiusmodi F| obituraut A, obituraut TC, obitus aut 21 excipiuntur Danicl: excipiatur mediocriter codd. etiam] et
II

||

TC

72
106
eo)>,

DONATI
79
1

COMMENT
metuo illum
est,

METVi <^A^ chryside[m]

dico <(de

qui mihi ipse aliquid facturus

timeo ab

illo, cuius

causa possum aliquid mali pati, etiamsi ipse in me nihil mali consulat. 78 4 o FACTVM BENE quasi qui dixerit {v. 46) ^uereor 105 ne quid Andria apportet mali'. 79 2 BEASTi M. A. c. artificiose, quod gaudium sub106 iecit, ne mors in comoedia luctus, <^ut^ in tragoedia, per3 metvi a chryside ccQialcog. sonaret. 80 1 VNA ADERAT FREQVENS sic ^uua adcrat frequens', 107
2 Et 36) ^cum quibus erat cumque una'. ADERAT FREQVENS possumus cnim ct adcssc et frequentes non esse, si praesentes non adhaereamus his, quibus adsumus. 3 JEt FREQVENS ut miles apud signa. 108 81 1 CVRABAT VNA FVNVS ^fuuus' CSt pOmpa exSequiarum, dictum a funalibus: etenim noctu efferebantur 2 interim propter sacrorum celebrationem diumam. Mnterim' discretio est huius rei, quae ad narrationem 3 cvrabat vna f. utrum potuerit pei-tinet superiorem. in exsequiis non uidere patrem. 82 1 NONNVMQVAM c. illis cnim magis flendi causa 109 fuerat, qui quam amabant amiserant: huic amore propter

10

ut supra

(v.

15

20

Bahhow

de eo add. m. 2) chrisidem F, chrisidem 2 qui ex quod corr. C mihi ex cum corr. V^ ipse Westerh.: ipsi {ex ipso corr. V^) codd. timeo] metuo.? ab in 3 aliquid maK si om. C nihil in me TC\\ ob corr. C
1
{sscr.
\

ATC
c

||

||

V
7

5 quasi] quare
I

|1

6
\

app C
\

|I

beastin

Artificioso
\

8 mortis gaudium subiecit in ras. V^ quod] qz C ut add. Schopen 9 Metua a chriside Schopen tragedie A A, metui* Crisidem C ^-P-XMOOC A, ap^xa-iu- (c- T) e- TC, ccQxccLGiioG M*, **** V 10 sic frequens om. TC\ 11 eum C Et om. una om. T cumque] cuius F, om. T
||
\

\\

II

12 enim et] enim C assumus C 13 aderamus T 14 Et FREQVENs om. 15 exequarum J. 16 noctu om. T 17 diurnam <in coena> 18 interim C, om. descritio 19 vna] u F, unus est om. T quaej in T (e in i corr.) C
II

TC

||

\\

II

||

||

TV
|

||

21
F,

Numquam A
hunc ^, hinc

F.]

funus

TC
\

TC

non om. C 20 obsequiis F 22 quicquam C huic causa flendi TC


uirum
\ I

\\

\\

\\

|j

amorem

codd., corr. ed. pr.

ANDRIA

I 1,

7986.

73

Glyceriuin suam <^collacrimandi^. alienis lacrimis suas commodat.

2 Collacrimat, qui
dixisset

110
quia

83
tabam',
*sic

sic coGiTABAM si [ac] sensum tantum cogitationis

^hoc
debuit;

cogi-

dicere

sed
5

cogitabam'

ponit.

est igitur

conuiuii

tantum.

ipsum gestum cogitantis ex2 hic parvae c. c. boc est fiL(ir}6ig. 3 Et quia dixerat puer hoc solum
dixit,

egisse Pamphilum, cenauit'.

nihil

aliud: (v. 61)

^symbolam

dedit,

111

84

grauiter, nam animo nostro.

HVivs MORTEM TAM FERT F. 'familiaritcr' id est quae nobis sunt familiaria, grauia sunt

lo

112
2

85 1 QviD Hic MiHi F. PATRi 'mihi' circa me. Et postquam "^mihi' dixit, pondus intulit nominis dicendo
15

^patri'.

111

84
85
'hic'.

FAMiLiARiTER quasi familiaris.

An

potius

^familiariter' <(* * *

*^?
F. p.

112
113

3 QviD Hic MiHi


1

uidc

quam uenuste
,

repetierit

86
putauit,

HAEC EGO PVTABAM putarc


lapsus
est'.

plicitate pectoris aberrauit.

cst cius qui simCicero (pro Lig. lO^ 30) ^non hvmani ingenii m. q. ^humani

20

ingenii' circa Chrysidem, ^mansueti' circa amicos.

2 "alienis lacrimas "suas commendat F, commendabat (concen- T) ac secl. Baphoiv 3 sic] sic dixisset <(et> A, diceret 5 "cogitabam "sic 6 est idem igitur W.i et dicitur MIMeCIC; A, tiiiir]6L6

quis

suam glicerium C
II

suum
\

A
||

collacrimandi add.

Bahhow

TC TC
\\

||

M*, * * * *

c. c.] c- J^, consuetu<^hem]> hic codd. dinis hoc tantum in ras. V^ 7 conuiui A, coi C, 8 onichil simbolum (sym- TC^) codd. (m ras. m. 5) 9 c- T 10 Hvivs] hoc T f.] f. post id est A, fert] f- T om. familiariter om. 12 nostro animo 13 mihi om. V\ patri <^-q-)> A, p16 quasi familiari V\ "potius "familiariter V 17 lac. sign. W. 18 mc] hmichi A,

TCV
F
||

ACV,

TC
\\
I

A
\\

||

||

CV

T V

TC

\\

\\

m-

TV

\\

\\

19 hic] nec T 20 haec] nec 23 mansuetus AT, aberrauit (ob- C)CV


\\ \\ \\

F.]

fecit

p.]

patri C, om.

TC

uide mg. C 21 aberrauerit (ob- T)


\

AV

TF

\\

TC

74

DONATI COMMENTVM
cum adhuc
nihil

3 HAEC EGO PVTABAM ESSE


ostenderit,

tamen

dolor' in

futura prorumpit,

peccationis ut (^Verg.

115

Aen. II 344) ^gener auxilium P. F. f.' 88 1 iN FVNVS PRODEO Hn fuuus' iu pompam exse2 A funalibus dictum est, id est uncis et quiarum.
aculeis candelabrorum, quibus delibuti funes et [ingenium] cerei fomites infiguntur.

116
117

89 90

1 NiHiL svspiCANS 1

ETiAM MALi ^ctiam' adhuc.


est.

EFFERTVR effcrre Graecum

quod uitans
lo

Vergilius, ne diceret ^efferunt', ^exportant tectis' inquit 255 5()). ^corpora luce carentum' (G-eo. 4 An: 115 88 3 EGOMET QVOQVE ut ct ipsc Pamphilus. 5 in fvnvs etiam ego, quem quasi minus crederes?

IV

in

ipsum

officium.

6 7

eivs

cavsa eiusdem mansuetueivs Pamphili.


15

dinis et humanitatis.

Et

116

89
cusatio.

NiHiL

auditorem.

svspicANS ETiAM <^M.)> bcne suspendit 3 etiam <(m.)> alia suspensio audientis et ex-

117

90

effertvr efferri proprie dicuntur cadauera


3
s.'

mortuorum.
Vergilius

(Aen.

XI

Et ^ire' proprie 24 25) "^ite,

dicitur
ait,

ad exsequias.
animas,

20

egregias

q. s. n. h. p. p.

TO

II

esse 3 genti

5 id est] et delibutis codd.


I

T T TC
\

peccatoris

T
||

||

2 ostenderet

TC
V
\

P
|

ff; J.

4 m]

Pnu
\

prorupit

exequarum
ras.

\\

TC

6
\

aculeis

W.: acuneis (cun in


sscr.

V^)

funes

C^

et om.

ingenium
||

ingenii F; secl. Babbow. pice aut Schopen, pice uel 7 in(cera corr., fomites del) Miller coll. Serv. Aen. 1 727 8 suspicatus C finguntur TC^ mali] amali J., alia TC, mali et illud post adhuc Westerh., nescio <pro> adhuc unde, edidit hem perculsi ac metuentis 9 efferte T, iv.(phQEtui 10 diceretur est om. ed. pr. greci A, gratum effer- J., efferre F, effertur exportante tis J., expor12 ut om. tatur {-tat V) tectis TF, expotant testis C 13 quam 15 humilitatis C eiusdem crederis 19 effertvr] effef A, 17 suspentio C 16 et 17 M. add. W. 22 n.] m- J. 21 ita ait AV, om. effeiTe p. p.]

ATC,

\\

||

\\

V
T T

TC

\\

\\

V
||

\\

||

\\

\\

V
I

TC

\\

p^q-

8.]

ANDRIA
118

I 1,

8692.

75

91
dixit

YNAM ASPicio ADVLESCENTVLAM ex consuetudine

tolle ^unam', ut dicimus unus est adulescens. ^unam' et ita fiet, ut sensui nihil desit, sed consuetudo 2 ^Vnam' ergo to5 Idioaadmirantis non erit expressa. dixit. 4 forte 3 Vel ^unam' pro quandam. Tca^ip VNAM ASPicio ADVLESCENTVLAM et luc duo sunt: aetas et forma, quibus additur pudor, quod meretrix non est.

119

ET vvLTV sosiA forma immobilis uultus et mouetur et fingitur. 2 et VVLTV sosiA ADEO quia formae laudatio cum meretrice communis est, progreditur artifex poeta ad laudanda ea, 3 et vvltv sosia quae honestiora quam forma sunt. ADEO M. quid hic deest, ut eam nurum dignetur Simo nisi sola cognitio? et formam probat in puella Pam1

92

FORMA

est et naturalis,

lo

phili pater et et uenustatem

matronalem modestiam miratur in uultu nonne ergo iam cemimus hoc stupet.
ut

i5

praestruxisse

Terentium,

cum Chremetis

filiam

esse

Simo hanc potius eligat quam Philumenam nurum? quamuis ex sororia pulchritudine et ex amore Charini et Daui laudatione decoram ipsam quoque prope demonstrauerit nobis. 4 et vvltv sosia haec laus adiuuat post cognitionem futuram nurum.
cognouerit,
1

20

TC TC
aest

II

TCV
r V
I
I

A 2 df TC <(nam> ut A TC diximus consuetudo ex -dine corr- C 4 mirantis una TCOIACOTICMW A, r IdLcorLaiia 5 dr T una pro quadam TC 6 u a- T\ adol- F,
consuetudine
3
fiat
\\
\

M\ *****
\
\

||

\\

\\

7 aditur C meretn'a; non quo 8 Imobilis ex mobilis C* 9 et 3. om. stringitur ET wLTv 12 sunt om. 11 communis Westerhov: commissa 12 <^ante (arte dett.)'} quam forma (dett.)

<et> aetas

TC

||

ATC

II

TCV

||

TC

\\

\\

13 m.] modesto F, om. eam est C mirum C Simo nisi Steph. simonis 14 forma TC, om. F 16 hoc om. C 17 praestrixisse A, prostnixisse F, prae19 nurum om. TC\\ scripsisse C ut] ^et (corr. m. 2) C 20 Daui] immo Byrriae, cf. II 5,17 decoram ipsam {sc. Philim.) Babboiv: ipsorum codd. probe 21 monstrauerit TC et 22 futurarum Mirum C whiv] Qum (qui T) tu

sunt

in ras. V^
\

\\

TC

de

\\

II

\\

||

TC

TV

\\

\\

76

DONATI COMMENTYM
93
1
et

120

ADEO MODESTO

A. V.

uultus
poris.

morum
adeo

pertinet,

modestus ad probitatem uenustus ad naturam corsibi

atque

uultum

fingere

multi possunt,
Terentiana,
5

formam

nemo.

2 vt nihil svpra

allBL-t^^ig

nam non necesse est subiungere duos uersus. 94 1 QviA TVM MiHi excusatio necessaria. 121 96 HONESTA Ac LiBERALi 'houesta' ad formam, 123
rali'

'libe-

ad uultum

rettulit.

121

125
tale.

94 98

2 PRAETER CETERAS id cst: plus

quam

ceterae.
lo

1 PERCVssiT iLico A. hoc est ^suspicio' uel aliquid 2 ATTAT ^attat' interiectio admirantis. 3 hoc
cst rci,

ILLVD EST 6sLKtL%6v eius ramus. Vergilius (^Aefi.

quam

IV 675)

in animo concepe^hoc illud g. f.V

126
127

99 HiNC iLLAE LAc. 'hiuc' cx hac causa. 100 1 QVORSVM EVADAs ^cuadas' exeas uel
2 FVNVS iNTERiM
p.
s.

fuuus

peruenias. a fuualibus dictum est,

i5

ut supra
dixit

(^ad v.

exsequiarum.
quasi: dicuntur.

81; 88) notauimus. et est funus pompa 3 Et bene ^funus procedit, nos sequimur' unde et exsequiae post ipsum morituri.
20

128

101

AD SEPVLCHRVM VENiMvs ^sepulchrum'


quod
sine pulchra re
sit.

xar' ccvtl-

(pQaaLv dicimus,
1
A. V.]

An quod
||

3 sibi adeo uenusto CFH 2 naturam in ras. F^ multi (i ex 4 nil T ellipsis A^ eclipsis corr) (7 5 est om. C coDiungere V duos uersus] sc. 94 et 95 6 MiHi] manet 7 ac liberalis TC liberali ex -le corr. C 9 id est] et 10 illico C, illico V -a- C, ceteras C animum h {= haec) J. H 11 Atat V\ attat] -i- F, om. 12 est] TC in Terentio (in mg. interiectio m. 2) C hoc uoce illud TC 12 dicticon rei est TC F, disticon TC 13 gf] -i.cf- A, ei-c-f- TC, ar-r-f- F 14 lac.] laeuacuadas 1. 15 Quorum T, lacrime C, om. ^ das 2.'] idest TC 16 p-f- C, pro se peruenias in ras. V^ F 17 annotauimus .? 18 exaquarum J. 19 morit^^ C, moribus T et om. TC 20 dicuntur in ras. F^ 21 sepulcrum 2. sscr. C* cata antiphrasin (-sim F) AV, Kata anthiphrasin 22 dicimus {ex (antifr- T) TC, nara avticpQccGlv Vatic. 1673 dix corr.; sic schol. Faris.) A., diximus TO res A, res T
<^sibi^

TCV

||

II

TV

F V
\

||

1|

||

||

\\

\\

AV
||

||

\\

II

||

\\

|1

|1

ANDRIA
ibi

I,

1,

93104.

77

^^ ^^m ^^
129

3 An quod illuc sine pulsu sint, id est mortui? 4 JSt animae a uiuis sepellantur, id est separentur? '^sepulchrum' dixit futurum tut in quinto, non quod iam esset; ^sepulchrum' enim a sepeliendo dictum. Vergilius 33) *at pius Aeneas i. m. s. i. s. a. u.' proprie (Aen. VI 232

adhuc Sosiae plenum amoris argumentum: adeo pendet ad ea, quae 5 fvnvs interim p. aavvdezov. dicturus est Simo.
uidetur

100 4 QVAM TiMEO QVORSVM non

102

iN

iGNEM iNPOSiTA

EST

klXeiipig:

non

enim
lo

2 Et mire, cum ^funus' supra dixerit. 3 flequae. TVR bene hic impersonaliter '^fletur': ab omnibus; extrema enim quaeque mortuorum omiies commouent ad lacrimas. 4 iNTEREA HAEC s. id cst: quam dixi sororem esse
Chrysidis.

130

103
affectum

sororis, unde omnes uinceret: haec flammae se ingerit. sic Vergilius

AD FLAMMAM ACCESSIT IMPRVDENTIVS inueuit ceteri enim flent, (Ed. V 20; 22

15

n.,

23) 'exstinctum n. atque deos a. a. u.

c. c.

f.

cum complexa

s.

c.

m.

m.'

131

104

IBI

TVM EXANIMATVS PAMPHILVS

a facultate, a ubi est pathos.

summo ad imum,
2

a UOluntatc, ubi sunt dicta et facta,

20

Et mire

Hbi.'

1 pulsum Anl aut illic 2 sepellantur Babboic 3 df dx corr. C sepelliantur C, sepell- F, sepeltut in quinto (otn. V)] tumulum Mabbow <^iacet uel^ iam 4 <est> a esset 6 ingenti s sepelliendo
:
I \

V
\

AT

||

\\

TC

\\

TC

CV

\\

adeo

i-s^q-a-u
procedit
\

V\\ 7

planum Schopen

ergo

(sscr.

m. ^)

||

8 p.]

&6v6%-7\xov Vatic. 1673, ac^.yo-t non^ rO, aovvd-srov M*, om. V\\ 9 posita V\ est om. eAAIYIC^ A, msi^La eclipsis enim] er ** TC\\ 10 <ut> supra dixerint J. 11 hic bene 12 quoad lacriraas dett {ed. pr.): lacrime commouerint que C 13 s.] soror om. 14 crissidis n (-me TC) 15 a-impru16 uincerit fletu C 17 sic om.

V b<C\eHTO>iA,
TC

M\
\

ATC
^ TC

TCV\

||

TC

\\

ATC, T

TC V
\\

TV

\\

uirgo
I

||

TC

\\

TC AA C
II

TC n.] u- V 19 atque deosj a-d- TC a-a^] 20 exani-Pa^ T H 21 a] et F facilitate T\ unum 22 ubi Babboiv {cf. Eugr.): ibi codd. mire ibi <est> V
c.]
11

11

18 n.]
I

nympha V\ cum complexa] f^o-c\\


j

(e^

T)

8-

78

DONATI COMMENTVM
105
1

132

BENE DissiMVLATVM 'bene' multuni.


sit

An
dixit

quasi dolens, quia etiam negaturus 'bene'? 3 et celatvm indicat

Chremeti,

omnia

significanter:

non

inquit sed Hndicat', non ^accedit' sed ^accurrit', non ^uestem' aut ^manus' sed ^mediam mulierem', 4 Et quia tribus rebus non Henet' sed 'complectitur'.
'ostendit'

inducitur in alicuius rei gestionem persona:


dicto,

affectu
P.',

facto

affectus
ait

est,

quod
c.',
t.
i.

ait

Hbi tum

ex.

factum
10

quod

^accurrit m. m.
q. a.?
c.

dictum quod
p.?'
factis

ait

^mea Gly-

cerium, inquit, proprie est oris et linguae. dixit ^amo'.

5 indicat

indicium

ergo indicat, non enim

133

106 AccvRRiT

Vergilius

{Aen.

IV

645)

nnteriora

domus irrumpit limina'. 134 107 MEA GLYCERivM

I. Q. A. ^mea' quasi amator, [boc] 15 familiaris "^Glycerium' quasi dixit, 'quid agis' quasi perturbatus, ^cur te is perditum' quasi consolatus.

135
^

108
cerneres.

1
'

VT CONSVETVM FACILE AMOREM


dixit

C.

mirC UOU
facile
20

suspicarere

sed

^cerneres'.
sic

et

est
(v.

ordo:

2 Sed 'cemeres'

ut supra

39) ^laudem

inuenias et amicos pares'.

<(-i-^
at

bene
(sscr.

An] aut

2
||

quod

F,

(ex quia corr.)


\\

3 indic
II

A A

II

6 amplectitur

est om. A 8 dictu A, dictu V A, factum <(est)> V Pa T, exanimatus pamphilus C 9 mediam muli (m- T) c- TC 10 inquit] i- A g\i- AT 11 est q. a. om. V\ T-l-P; A, dip- C, te is perditum V 12 amo] imo F, uel aio C, uel aia T\\ 13 inproprie TC

factu

TC factu V

rubro)
\\

significantur

A TC
|

methiam
affecta
\
j

7 a?icuius

gestionem

\\

exani

||

\\

\\

\\

terio

14 inrumpit C|| 15 glicit. A, g\. F i. q. a.] i-qdA, inquit -qa- V, inquit quod TC hoc clel. Steph. 16 perturbatur (-antur T) TC 17 consolatus] 6 solatus (-lu- C) TC;

II

\\

||

ras.

-turus Steph. Mce non in 18 f a c c.] cemeres C 19 suspicaretur TCV, (sus in ras.) A; corr. Schopen. -reris Westerh. 20 Sed (Et Schopen) et est] est -N^ cerneres om. 21 inuenies C

||

II

||

TC

\\

ANDRIA
136

I 1,

105113.
F.

79
quod
s.

109
^ecquis
q.
i.

REiECiT SE iN

EVM

Q. F.

obicituT ei et

a Glycerio factum est, ut (Cicero diuin. in Caecil. 7, 22)

umquain tam palam de honore, tam


i.

u. d.

s.

c,

a.

a.,

ut ne h. m.

d. d.?'

j^^
^^mi^

110
2

1 QViD Ais non interrogantis REDEO INDE IRATVS ATQVE AE.

est sed mirantis.


F.

^iratus'

Culpa,

^aegre ferens', quia praeter spem.

138

111

NEC SATis AD OBivRGANDVM mire expressit

in-

dulgentiam patris circa filium: erat, inquit, causa, sed pro amaritudine obiurgationis non erat satis, hoc est non 2 nec satis ad obivrgandvm cavsae idonea uidebatur.
sat rationis

lo

deest ^habui' uel ^erat', ut Vergilius {Aen. II 314) ^nec in armis': et hic ^est' uel ^habui' deest ad

sententiam.

3 diceret deest ^enim'.


15

139

QviD feci mire fiduciam praetulit argumento, 2 qvid feci qvid c. sequenti uersu. 3 Et ^feci' quasi faciav^riaLg a minoribus ad maiora. facere enim quis et homicidium dicitur nus dixit, ^commerui' minoris culpae est, ^peccaui' multo minoris
1

112

quod

est

in

uel leuioris.

20

140

ignem inicere volvit illic ^mea Glycerium', hic pronomen dixit: mira dissimulatio tamin
,

113 QVAE sese

quam
1

illam praeter periculum nesciat.

evm] eI

codd.

TV ei ssci'. C 2 a sscr. F* um quantam A nunquam tam F ta n


\

||

||

a-i^a6 F.]
&;

h.]

hoc

TC

\\

5 ais] ait T,
7

aisunt

A;

ais

A\

culpa<e> V\\

propter TC\\ 9 circa]

4 q nunc^ erga TC\\


||
||

et quis

12

sequenti in ras.

15 feci otn. T 16 quid feci; quid V^ c-d^^U^sH-N-Cle A, quid feci aut sis (n add. C) Quid e c TC, aut quid commerui F, quid feci aut quid commerui {in
\\ \\

habu A, hui ex huc

corr.

ut
\

otn.

TCV

||

14 enim

16

mg. av^r]6ia m.

4)

quam
F^
I

facinus
ci

V
||

M
\\

17 a ?aioribus ad 18 dx ea; df C et
\\
|

mmora
et

F,

recte?
\

dicitur

in

ras.

homidium C

peccawi

23 nescias

F T

||

19 comerui maioris {ex min- corr. vi. 2) 21 lnicere] "I nucere J., i^ T volvit] u- T
\
\

\\

80
142

DONATI COMMENTVM
115
1

NAM

si

iLLVM OBivRGES

V.

Q. A. T.

argumentuin

ex coniectura per ratiocinationem a contrario, ut si dicas: forti uiro praemium debetur, si desertori poena consti3 Sed multa signi2 tvlit pro attulit. tuta est. ficat, et alias pertulit, ut ille {Yerg. Aen. II 407) ^non
tulit

hanc s. f. m. C, alias sustulit, ut idem (Ecl. ^omnia fert aetas' pro aufert.

IX 51)

143

2 QVI DE116 1 QViD FACiAS illi pro illo. DERiT DAMNVM AVT M. ^damuum' rci est, "^malum' ipsius
liominis.
lo

145 144
ad

118
117

iNDiGNVM FACiNvs
VENiT

c. p,

decst

^se'.

Et

in-

certa distinctio.
1

coniectura de testibus.

CHREMES p. A. M. c. argumeutum ex 2 Et mire: supra (v. 73) ^ultro


hic

me

uenit'.

ergo

causa

iusti

doloris

ostenditur,

15

quando dolet etiam Chremes; nam potuit non daturus filiam non uenire. 3 postridie ad me c. ut sine dila4 Et clamitans indignantis est, ut tione sciri possit.
(^Ad.

145

I ^, 118

11) ^clamant omnes'. 3 indignvm facinvs distinguendum

ut per se

20

corrumpi 4 comperisse ergo ab aliis, ut appareat Pamphilum. euersum, quod ait {y. 69) ^tum uno ore omnes' et {y. 72) 5 pamphilvm pro vxore <(h.)> h. p. ^hac fama impulsus C.'
intellegatur
ipse
1

Hndignum

facinus':

et

dolet

i-o-

T
\\

T.]

ti-

J.,

a-

II

ratiotinationem

A, rationationem

2 ex coniectura om. F|| 3 praemium in ras.


||

TC
F^

4 signat

6 C.] e5 Vergilius] ille codd. substulit 9 m.] malum d d a T 8 qvid] Quis CV\\i fero 11 et incerta] et mira V, incertaque <^uel)> ipsius 13 A. M.] t-a- codd. 14 de] ia supra om. TC\\ 15 uenit ad me 16 quando dolet etiam W.: quam dolet etiam (T?), quando l&icia J.; quid (uel quia; sic edd.) d- e- dett. clse- C 17 post tridie A, postrid^e c.]
\

TC
||

CV
TC

\\

C^

\\

II

\\

TC

CV

TC

\\

\\

18 scribi codd., corr.

ed. pr.
II

posset

Et]

Ex

A
\

\\

indignatis

20 FAciNvs] f r 22 alteris 21 et] ri 23 euersum in ras. F^, uersum T cum pro om. J. F h. p.] hoc Pamphilus
. II
\\

ATC

V
\\

apa^eat 24 flama

A A

||

ANDRIA
^

I 1,

115 121.

81

Pamphilunr' cum emphasi dixit, id est pudentem et 6 Et nec ^amicam' sed ^pro uxore'. bene moratum. mire ergo, quasi non hoc doleat quod amet, sed quod et simul excusatio filiam denegaturi pro uxore habeat.
soceri.
5

146

PRO vxoRE HABERE H. p. *hanc' cum con2 Et peregrinam ut alibi (III temptu dictum est. 1, 11) ^adeon est d.? ex p.?' nam hoc nomine etiam 3 ego illvd sedvlo quanto meretrices nominabantur, 4 sedvlo affectu pater factum quod uiderat negabat!

119

lo

quomodo
147 146

^sedulo',

si

negabat? an ^sedulo'
impersonaliter.

coasl

(anXwg}^

id est simpliciter? 120 1 negare

factvm

119
stitit.

5 2

SEDVLO quia non semel negauit uel

ille

in15

147

120

NEGARE FACTVM

officium

patris

et

simul per

3 ille instat factvm hoc expressio probationis. Plautus {Merc. II 1, 18) ^instare factum simia'. et est 4 instat factvm uetuste, id est: instat ccQxaLafiog. 5 deniqve quid Menique'? ad dicere factum esse. 6 deniqve summam properat et ad finem dictorum.

20

148

id est postremo. 121 1 iTA


1

TVM discedo

propric,
\

non enim ^abeo';


\

prudentem codd., hic non V sed ex si corr. V- 4 excusatio Hahbow: excusat codd.; exc. <iram> V h.] h 5 socii T 6 habere] h Schoell denagaturi A A cum sscr. V^, om. ATC contu A, contetu T 7 Et om.
Pamphilus
\\
\

corr.

Steph.

2 et
||

cum om. A infasi nec amicam sscr. C\\


||

A
||

\\

C \ut

ex et

coi-r.
I

<^ut> ex

TC

p.]

8 Adeon C, ait T peregrina V\\ 10 effectu


\\

A
\

Babbow:

sosie (-iae F, ut sosie

TC) codd.

uideat V 11 oiGsl anXcbg add. Schoell


\

d.]

demens
\\

TC V

id est simpliciter in ras.


I

V^
\

||

simul V negawiY V DVLo] sed TC CF 18 pla?(ius F, Plaut^us in ras.


|[

12 aimp in simp
\

corr.

\\

14 se-

restitit
\

codd.

II

19

^-P-X-d^-C-MOC^ A,
||

A simia et TF. simile ap-racm- o-e TC, ag:


\\
||

||

16 per] pro

XaL6u6g 31 \ aQiiaa(iog Vatic. 1673, * * * * F| instat] instare codd. ide in ras. F21 properat 20 factum dicere TC ex probat corr. C - deniqve id est] Demum uel F 23 discendo A non] tum in ras. V^ ab eo ^ T"
\ \
i

Donati comm.

rec.

Wessner.

S2
unde

DONATI COMMENTVM
discessio.
ut

2 vt qvi se filiam neget daab eo disceditur, qui se filiam neget daturum. ergo probata res est, quando qui obtulit negat daturum. 3 Probauit quod uolebat senex Sosiae: adhuc super-

TVRVM

est, ut ostendat, iuste irascatur.

quam non
IBI

sit

iracundum,

<^*

* * *^ quin

149 150 151

122
ellsLtpLg:

NON TV

GNATVM

CCTtoaL^TtrjiJig.

Vel

deest Hnuasisti' ^obiurgasti' ^adortus

es'.

123 OBivRGANDVM iucusandum, inclamandum. 124 -(tvte ipse)> his rebvs finem modo non
Miceret'.

addidit lo

PROPE ADEST CVM ALIENO MORE propC adsuut in proximo sunt metae libertatis et ideo nuptiae, 2 cvm alieno auidius uoluptaria sub fine carpenda sunt. MORE "^cum' pro quando. hoc enim significat '^cum''. 153 126 siNE NVNC meo me vivere I. M. ^meo modo' mea

15^

125

id est

15

uoluntate,

meo

arbitrio.

154

127

Qvi IGITVR relictvs est obivrgandi locvs mire

"^obiurgandi',

tamquam

ignoscentior pater

in filium

uide-

retur; nam supra cauerat.

commotus plus per

a.7to6Lc67triai,v

signifi- 20

1 -i- inde discedo in ras. V^ neget (den- C) filiam TC 2 ut daturum om. V negat {in -et corr.) V daturam T neget filiam TC negat daturum <^ita tum discedo ab illo ut ab eo disceditur neget daturum^ A 3 attulit C daturum (da
|

||

\\

4 ProbamY in ras.) quod om. T ^tolebat F 5_ iricundum C, iracundus quod agit, quoniam non putat irascen6 irascitur codd., corr. Steph. qui dum, suppl. Babbow
\\

\\

||

V
|

\\

||

gnatum <obiurgare->
-i-

^noaCIOOnCIC IlCL

uel eclipsis {in mg. ilXsLipLg m. 4) ilf anoGLOTtaaig uel ecl- Vatic. 1673, **** uel eclipsis TC, eclipsis {sscr.
a-jioGLcoTtriaLG {m. 4)
,

CMIYIC.^ ^,

C adortus ex ad boc corr. G addidit ex addit 10 non] ei V 13 in sscr. C^ mete J., mHhe C, met''e V liberatus 'cum' in ras. V^ T 15 'cum' quando W.: quo codd. 16 ME u modo V, u in mo T, me uiuere i a M.] in C 17 uoluptate codd., corr. meo] Atd^eo A, adeo 18 quis T r e ob 1 T 19 obiurgande T ignoscenSteph. tior Mabbow: in incensor {scliol. Paris.), incensus {-sus V) rell. 20 motus T\ aposio -pCCIN A, aposiopesim F, **** TC
m. 2) V\\^
(deest sscr. m. 2)
\

\\

-dum corr. C
9
II

ter

ex -di corr.

V^

||

II

m TCV

jj

\\

II

||

\\

ANDRIA
155

I 1,

121134.
V.

83

128
diuisione

si

PROPTER AMOREM
consilium

*et

meum

c'

{v.

hoc erat secimdum in 2 si prop22).


sui

TER AMOREM vxoREM iuitium


3 NOLiT legitur et ^nolet'.

cousilii

demonstrandi.
5

156

129 1 EA PRIMVM AB ILLO ANIMADVERTENDA INIVRIA ^ EST nota participium a passiuo animaduertenda', id est: 2 ab illo inivria castiganda ac uindicanda est.
. . .

3 ea primvm patitur. AB iLLO animadvertenda ut iam hoc sit peccatum, quod recusat nuptias, non quod amat adulescens. ideo ergo 4 animadvertenda inivria est uin^primum' dixit. 5 Et bene ^ea ab illo' dixit *indicanda, exsequenda. iuria': certissimam enim notauit personam, quae debeat
id est

quam

facit, non

quam

lo

pro inim-iis poenas soluere.

amphiboliam
an:

fecisset,

quod si dixisset utrum: quam passus

"^iniuria eius',

est

ab
f.

alio, i5

quam

157

130
reddidit,

ipse aliis intulit. 1 et n\^c id operam

do vt per

n.

hic

quod

dixerat (v. 22) ^consilium


id.

meum

cognosces'.
dixit, 20

2 ID propter

158
161

131 vera obivrgandi


intulit ^uera'.

avtL&srov:

quia ^falsas'
est

134

2 bus uiribus. contra conantem.


1

MANiBvs pedibvsqve proucrbiale, id obnixe omnia cum conatu,

omni-

instanter

C
I

V om.

C
I

hoc in

ras.

V^

A,

meum

uxorm

F
I

em^c- TG, m-c-mc- F


II

\\

Ea

sscr.

T
om.

anima aduertenda

TC
cf.

a pa,ssiuo

numquam
codd.

ea]
||

&

6 est] ad est ab. il. 6 est] Et J. nota id est] uel 7 uindica 9 hic 10 amat ScJioperi: J.

A
|1

ab

||

2 3

meum

C C amorem om. T\

||

||

F
\

||

iniuria 11 est 8 facio

||

T)

TC

Eugr.
II
\

13 certissimum

enim

peccat notatim (-tum

C\

fecisse

15 amphiboliam (og sscr. m. 2) F, amphibologiam 17 id] in T, om. V\ operando C que T


||

AT

per] p.

f-<et>n- C

II

18 cognoscet

\\

avtiQ-Bxov falaa W. uerbis


:

ATC 22 -qve] quasi F prouerbiale A 23 uiribus ATC (dett.), modis F; membris edd., neruis Lindenbr. obnixte A instanfer F 24 conante A
\\
j

M*
\

(anthiteton 3/^), antitheton

^NTIOeTON, TV, anthiteton C


| \\
\

20

||

6*

84
162

DONATI COMMENTVM

2 mihi vt 135 1 MAGis ID ADEO ^id' proptei' id. 3 magis id iNCOMMODET noceat, incommodum afferat. ADEO MiHi VT i. non enim, inquit, prodest filio amare

meretricem.

163

136 QVAPROPTER
causa
sit

mire Sosia interrogat, quasi nulla

dominum. 164 137 1 MALA MENS MALvs ANiMVS <(^animus'^ uoluntas 2 mala mens malvs animvs est, ^mens' etiam ratio. argumentum a natura et an aliquis <(sit)> sine causa malus an ab impulsione. 3 mala mens malvs animvs quia
fallendi
dixit:

lo

165

magis ut laedat, quam ut prosit 138 ''SED QviD opvs EST VERBis''"

{cf.

v.

135).
est

a%o6ico7tri6ig

grauissimam poenam ostendentis.

167

140 1 Qvi mihi exorandvs legitur et ^expurgandus'. ^expurgandus', cvi lege, non qvi, quia et cvi per q 2 et spero confore ab eo quod ueteres scripserunt.
si

i5

est

confit,

id

est

modi
phis
uolo'.

"^confore' facit,

perficitur, futm-um id est perfectum

tempus
iri.

infinitiui

sic

in Adel-

(Y
1 iD

8,

23) ^uerum quid ego dicam? hoc confit quod CONFORE couficri, perfici: unde confectum
om.

20

MAGis
I

propter] prope

A, post

TC
J.
\

\\

2 no-

cete
uti

A
A,

offerat {corr.

m. 2)

S
\\

adeo] ad et
\\

vt
|

i.]

ut

incomC
7
\\

causa^ add. W.
cst

A
I

mala
\

8
||

4 meetricem
ratio om.

A
TG

5 sosie

quasinilla

uoluptas aliquid T

A F,
sit

{dett., ed. pr.)


\\

12 hoc schol. ad lemma cf. Sacerd. Gr. L. VI 468, 15

8 etiam] et 9 et] 11 prosit (sit in ras.) add. W. qvem qvidem ego si sensero pertinet;
corr. Steph.
\\

animus
1|

||

SlOPeSISe A,
uissima
cui

****
V

quod

est

TG,
||

aposiopesis

e est
\

APO-

||

13 gra-

TC

poenam om.
est

expurgandus

quia]

qui

\\

15
\

14 exeo T TC expugndus 6\ sed expurgandus T, om. C lege cui per q// A, quoi pro qui (per q
\

m.

1)

F^
A,

per cui

fidit

confidit
II

m. 2)

II

fieri

19 utrum 20 confortare unde] ut


I

A F

m. 2) C 16 scripsere TC\\ 17 coniri V futuri tpris {corr. m. 2) 18 rei {corr. hoc ex hic F- confidit A, confidit codd.
{corr.
\\

\\

conferri T, confiteri

A,

<(id

est> con-

^^^B
^^F
^^H W^m
168
negotium
ratione
dicitur
perficiuntur.

ANDRIA
uel

I 1,

1352,

2.

85
ad plenum ^nunc qua

confecta
[Aen.

res,

Vergilius

IV

115

quae 16)

141
uelim.'

quod i. cf. p., p. a. d.' 1 NVNC TVVM E. o. H.


dixit
(v,

quod
de
his,

hoc ad illud tertium re23) ^et quid facere in hac re te 2 has bene vt a. n. ptf. d. hoc erat tertium 3 adsimvles quae dicturum se promiserat.

hoc est unum spicit,

uerbum:

'adsimules',
q.
e.

'quin tu uno uerbo dic:

q.

quod m. u.?'

dixit

{v.

18)
lo

169

2 ob142 1 perterrefacias uenuste et poetice. SERVES FiLiVM obscruatio in duabus rebus est: in obsequio et in speculando. 144 1 CVRABO ut coquus.
et

171

supra

{y.

3) sic ^nempe

ut curentur recte haec'.

prae iigura

avaGxoofpr]^

quod
i5

nos praei dicimus.

172

1 1 NON DVBIV3I est qvin V. N. F. peracta narratione iam persona Sosiae non erat necessaria; ergo substitit 2 non dvbivm senex, per quem agenda sunt reliqua. EST QviN V. N. F. ad hoc certus inducitur Simo, ut et
20

magis perturbetur inopinata consensione Pamphili ad ducendam uxorem et propterea nihil agat cum Chremete de tradenda filia confirmandisque nuptiis. 173 2 1 iTA DAVVM MODO TiMERE <(s.^ uou rccessit de
confecte T 2 perficiuntur (per ex con corr.) C, -iuntur 3 i. cf.] I 3 roe 1\ nequam ratione] neque C, possit J., i-e-f- TO, mstat confieri p. p.] 4 E-o-] est officium h. om. F|| 5 dixit om. p6 assimules recte re quod Fl a.] F| p-t-fte] dic q.] dic quid C, hec C 9 Quinti TC, pD.] a- TC d q T 10 uenusto 12 in om. 13 ut] et TC sic 15 praei 14 anastrofe A., anastrophe F, * * * TC supra T in ras. F-, proprei A, pi TC 16 qvin] q- F v.] uxorem 2' 17 non] nunc T 19 qvin] q. suhsiituit F, subscribit C^ F V. N. 07)1. certa ut et] et ut ^, ut T Smwo C 20 consentione C 21 praeterea 22 trahenda 23 modo dauum timere (d t T)
1

CFF
I

nunc
II

||

||

TCV
||

F
\

pq-

TC
.

F
II

\\

\\

TC

\\

\\

\\

\\

||

V TC

ATC

\\

II

\\

II

A TC TC

\\

86
loco senex;
pisset.

DONATI COMMENTVM
^sensi' ergo:

2 ITA

quod supra,

antequam cum Sosia loqui coeDAVVM MODO TiMERE SENSi argumeutum ab eo quod nostri faciunt. 3 modo ante5

4 Dauus ut recte quam cum Sosia loqui coepisset. scribatur, Dauos scribendum est, quia nuUa littera uocased quia ambiguitas lis geminata unam syllabam facit.
uitanda
est

necessario pro

nominatiui singularis et accusatiui pluralis, hac regula digamma utimur et scribimus


10

Da/us
175
in

serjrus corjrus.

MIRABAR HOC SI SIC A. ET E. S. L. Mc loCUS CSt, quo Dauus insinuatur spectatoribus multa gesturus. 2 si sic ABiRET ^sic' pro leuiter et neglegenter, quod
1

3 <Csic^ significanter: avrcag, id Graeci ovto) dicunt. et est de his, quae gestu adiuuanda sunt, ut est Vic'. (Ad. IV 2, 24) 'tantillum puerum' et {Ad. II 1, 9) 'huius

i5

non faciam'.
traria

4 lenitas clementia

et facilitas,

cui con-

5 et eri semper leniasperitas et difficultas. tas '^semper uerebar' an '^semper lenitas', ut sit vcpsv? 6 semper Lucretius (J 125) ^semper florentis Homeri'. nam lenitas ac per hoc simulata usque nunc lenitas.

20

nemo
1

in

diuersis

actibus

semper

lenis

est

nisi

forte

4 coepisset om. sensi om. V 2 ita sensit V Dauus J., <^dauus simo^ 4 <^daws simo supra V et recte scribitur (-bere T) dauus (daus bis TC) est om. TC 5 daus TC codd., at cf. III 4, 1 quia] que
\\
\

\\

3qd

\\

TCV
\

>

\\

accest ptr. 8 necessarie T, necesse C dignama J., dignama 1\ ddgamma 9 dauus seruus eoruus utimnr (i ex e corr.) C et] ut 10 mirabar] noua scaena in AV, ***** TC; corr. Steph. e. s. l.] heri 'l.s.u. TC, hJTC si] sic a.] abiret 12 si] sic m-q.e. Fjl 11 spectoribus J., spectatoribr C
7
II
\

TC

nitanda A, notanda (-dum T)


\

TC

||

||

\\

||

pro] p

13 gci OYTOO A, greci ** T V, -g- ** {ovr(os grci suppl. m. rec.) C, greci {ovtco post dic- suppl. m. 4) M, gv- dic- oijTcog Vatic. 1673-, avtag? sic add. W. signifi-

Zemter

|1

cant A, -tur T,

-t

id cst 14 sic C et om. lenitas


I

TC V facillitas C 17 heri TC V anne C ante uerebar om. V R^t^G^; A^ vcpav ilf 1673, *+ TCV 19 homori A, honori V 20 usque V

II

avto? Vat. 1673, * * * T 16 non] uero V <e> <leuiter> Habbow


j

^YTOC A,

\\

\\

\\

18 semper

*,
\

II

\\

^dsv nunc

Vat.
bis

ANDRIA
fictus

I 2,

210.
7

87
sine

adsimulator et callidus.

semper lenitas

differentia est

importuna

lenitas.

176

2 Et

QVORSVM EVADERET ad quam partem erumperet. euadere est per quamcumque difficultatem ad
5

aliquid perueuire.

178

H 1 VERBVM FECiT uon dixit ^litigium' aut Vixam',


sed ^uerbum'.
istae

exiguitates
,

adseuerationis <^sunt)> et

dicuntur

cum
2

pronuntiatione

quidem.
lenitas'.

neqve

id

ut intellegatur: ne uerbum aegre tvlit haec est ^semper


lo

179

AT NVNC FACiET id est irascetur, denuntiabit, 2 at nvnc faciet subaudiendum ^uerbum'. loquetur. 3 neqve vt et est ^faciet' persona tertia pro prima. OPiNOR siNE Tvo ct comminabitur tibi et minas contemnes, ut ad poenas peruenias.

is

180

iD

voLviT

aut

absolute

accipiendum Md' aut

2 sic demonstratio est et magis gestu quam opposite. sensu intellegitur, ut supra (ad v. i) diximus. 3 nec4 Dvci duccre est exspectatione longi OPiNANTis vcpiv. 5 Vel induci, ut feras in temporis malum prolatare.
retia.

20

6 falso gavdio uelut euitatae senis iracundiae.


1

10
181
2

SPERANTis lAM AMOTO METV


sic

ista

singula

suut.

Et 'amoto metu'
difictus

dixit,

quasi metus

brutum
ex

A,

fictor in ras.

V^

assimulator
\

II

2 <(semper^ est

TCV\

et]

est importuna]

et in
\\

omni fortuna

7 assiguitates TeuberW 3 euadat AC{T?), euaderei V (Steph.) m. 2) C adseuerationis (ass- C) JlC, -nes V(T?) sunt 8 ne] nec codd. 9 id] id et dicuntur Rabbow: dic- et codd.
(corr.
\
\

\\

\\

bSc F, hoc
771.

(corr.

rnalo)

^TC
V A
I

V
II

12 faciat loquetur 0771. C 14 opinior J.-j tuo <^magno 15 ad o)7i. et 1.] id est TC 16 aut 0771. 17 opposite A, ob C, ob*** T, id quomodo F|| 18 in\\

TC

11 at

12
\\ \\

\\

2)
I

||

13 et

sscr.

C^

\\

telligatur

<^falso
II

19 Y<t>HN; A, ^cpsv Vatic. 1673, * * * prolatari gaudio)> duci V 20 prolattare 21 euitatae senis W. {diice Hart7n): ex ira (ira
\\ \\

TC,
\

0771.

induc
ora
|

CV,

T)

et te

{077i.

iracundia

T) uitg senis (uitae

s-

V,

s-

uite

TC)

codd.

88
corpus

DONATI COMMENTVM

3 oscitantis sit, quod cuni molimine moueatur. oscitatio est animi otium et securitas, dicta ab ore 4 oscitantes securi, id est nihil prouidentes. ciendo. 11 NE ESSET spativm c. a. d. n. mirauda locutio, ut 182 si dicas: cogitat ad dicendum. 12 1 ASTVTE hoc et gestu et uultu seruili et cum 183 2 carnifex aut excarnificans agitatione capitis dixit.

dominum aut
lanietur.

107 M.) 'carcer uix car3 neqve provideram prouidentia cere dignus'. duplex est: etenim aut animo aut oculis prouidemus. 13 1 HEM quasi correptio totius corporis. 2 eho 184
(l.

ipse Lucilius

dignus camifice, ut caro


inc.
fr.

fiat,

id

est

lo

nutus est intentionem animaduersionemque deposcens eius, cum quo uult loqui. 3 ehodvm ad me Mum' TtaQelnov 4 qvid hic vvlt more seruili et uernili est hoc loco.

15

enim uocati a dominis secum uultuose agunt. gestu: 5 QVA de re negantis uim habet haec interrogatio 6 rogas hoc plus est enim ^qua de re?' quam ^nihil'.
sic
;

cum
185
1

interrogatione indignantis.

14
"

MEVM GNATVM
"
sit
\
|

R. E. A.

mire apud seruum

dis- 20

brutum ATC F, mouetur TC

corpus

Oscitantes TC 2 oscitatio om. T 3 sciendo comouendo id est] uel ciendo {sscr. m. 2) C obscitantes C F, 4 spativm] s T imitanda 5 sic miranda dicen8 domnum F, dcum {del. et dnum sscr. m. 2) C tiu C
\

metus brutum F, corpus sit metus (mot- T) eum A moueatur W.: mouentur A., mouentur
\\ \\

TC

||

\\

II

i|

9 laniatur (e rubro sscr.) 0, lenitatur carcereis uix J., car10 puideram cere vix T, carcere * * * C^ (iure suppl. m. 2) C, pr^uideram ( ex o corr. m. 2) puidentia (p in ras. V')
\

||

ite

CV\\ 11 aut enim TC puidemus (p in ras. F^) CV\\ 12 hem] A, nunc TC eho nutus in ras. V^ H 13 nupt* (p del.) C animo aduersionem y1, animaaduersionem F desposcens
\
\

14 ^/jodum V\ dum om. parelcon AT, in ras. F^, pareleon C H 15 est in ras. V^ hic uult mo uernili in ras. V^ C secum C {clett.), 16 ab domini efficiu A, serui schol. JParis. {T?), om. uultuose in ras. F-, inuidiose schol. Paris. 17 negant suim* hab oe hc inthec T 18 est] tibi enim sscr. V^ hoc licum 19 in20 mevm] at eu dignans gnatum ee-d^; A, F mire e. a. om. TC T, g r est a

A, poscens
I

||

TC
\ \

\\

V
\

II

\\

A
\\

\\

gnea-

ANDRIA
simulat
id,

1 2,

1017.
2

S9
mevm
g. r. e. a.

quod iam

probauit.

constanterque senex nondum se fatetur credere nec uerum scire, ne amittat uim uindicaturi, si rescierit. 3 ID POPVLVS cvRAT sciLiCET quia rumigeratio populi est.

4 Sed hoc auersus ab

illo

contumaciter.
1.

sic

Igrauiter
186

Vergilius (^Aen. licet' semper

IV 379)
cum

'scilicet is superis

e.'

5 *sci-

alibi {Ikm. I 2, 50) Plautus agite, amabo'; (^Asin. prol. l) ^uos hoc 2 Demonstratiue lo agite spectatores nunc iam, si uultis'. 3 ego vero istvc deest ueluti aurem suam tangens.

15

HOCiNE AGis id

ironia ponitur. est audis.

sic

^hoc

187

^ago' uel ^audio'. 16 1 iNiQVi patris est

iniquum

est,

si

nunc uelim
i5

nam qvae anteHAC FECiT ^antehac' pro ante haec consuetudine quam 3 nihil ad me attinet id agit, ut ratione dicitm*.
quaerere actus liberos adulescentis.
2
superius consilium seruare se ostendat.

188

17

DVM TEMPVS ad eam rem


tempus praebuit,
quia

t.

dccst

'se',

ut

sit:

dum

se

supra

(I 1, 124)
2
et hoc,

dixit

MVM vt
1

Hute his rebus finem praescripsti, pater'. ex. s. mira ratio, cm- siuerit, ut
mevm]
in ras.

sivi ani- 2

quod

uim

dicaturos ire
silicet

2 nundum mirum A V^ uindicaturi (uendscierit A, uindicatura


||
|

A
C)
si
\

|1

3 nec amittat
rescierit
\\

si

C
V\

quia in

ras.
||

V^, om.

4 Id J. rescierit V rumorigeratio C, rumi] \

TC,

uin-

m. 2)

5 sed] si cont ****** {sscr. 1. 6 silicet C his e.] labor est 7 cum in ras. F^, eum s. semper in ras. V^ yronia C, 8 Hoccine semp&r roma porro C\ ponitur in mg. C^ est om. codd. hoccine T 9 agis <(agis^ sic] si si hic 10 nunc] Non age codd. uultis] simul TC, 11 uero in ras. (sultis Daniel in mg.) A, sumitur in ras. FV^ 12 uel] id est Fl| 14 liberos om. V\ qvae] q- T, quod C a h f 15 pro om. T 16 ratione age J. H 17 su18 eam rem] e e se om. T perius om. t.] tulit C, in mg. V^ 19 <(tulit id est)> praebuit.'^ quia ex quare corr. C* ^ dixit 20 tu T praescripsisti F, descripsisti Siui

geratio

ex corr.
sit

F*

TCV
\

II

TC

TC V

\\

||

TC

\\

TC

||

TC

1|

II

T TC

11

\\

\\

a u

ratio

V r 21 A TC,
II II

|1

TC
|

Ex.

s.]

T, exploret
sscr.

(e sscr.
|

m. 2)

suum C mi|

miratio (ra

m.

-?)

s iuerit

C qua A

90
pel^misit,

DONATI COMMENTVM
ad
3
^se'.

riam.
deest
^siui'

bonam frugem permiserit, non ad luxu4 Et ad eam rem tvlit Hulit' absolute. 5 sivi autem distingue; est enim modo
siit

permisi, cessaui.

189

phis (I 2, 24) ^non 18 1 NVNC Hic

6 sivi antique. aliter in Adelegestas facere nos'.


A. V. A.

DiES

hoc
2

est:

certe

et

se-

uere

et

inexorabiliter
et contrariam.

denuntiat.
sic Yergilius

aliam vitam pro


{Aen.

diuersam

II 428)

^dis

aliter uisum'.

190

19
lando.
tatis

TE ORO DAVE grauius illud fecit nomine appel2 vt redeat iam in viam Ham' modo tardi-

lo

erroris

191

3 FA ^in uiam' dixit quasi ex deuiis signum est. 4 dehinc post. eTtavoQQ-oaGLq. ad rectam uitam. 5 VT REDEAT lAM IN viAM "^in uiam' prouerbiale. 20 HOC QViD siT sXXsLtpi.g., deest enim 'quaeris'.

i^

192
et

21
est

iTA

AiVNT
consensio

hoc
et 2,

credunt

et locuntur

uniuersi.

tepida 2

Heautontimorumeno (J
filium..

TVM

si

quasi inuiti responsio, ut in 37) Hta credo' monente patre 3 An Qvis magistrvm (isrc(q}OQL%wg.

4 ad quia et paedagogus est, <(ut)> Geta? est super eam rem, hoc est super amorem.
1

eam rem

id 20

praemisit

V
\

3 fui

5 adelfis modo TG promisi C sivi] siue A 6 h d T v. a. om. TC A, siuit TV, fuit 7 pro diuersam] pro (per C) uersam certe Babbow: recte codd. TC 8 diis CF|| 10 grauiu A, gratius T fecit] fco C, fcto T appellando om. TC 11 reddeat A modo] uero A 12 est signum TC inuidiam C ex deuiis erroris W. exinde iussit

autem A,
4 siui
sit

siuit

frugem om. TC autem T, siuit C,


|

||

tulit

owi.

TC V

||

siui

animum
\\
|

in ras.

V^

II

siit]

||

\\

II

\\

\\

ATC, ex errore {= dett); in altero commento ^in viam 13 postulo TC quasi in deuiis sit erroris.' fuisse videtur 14 in emNOPOGOCIC^ A, iTtavwQd-oOLG ^ * * * * r(7F CAAIYIc- A, UXluiam in mg. C^ om. C^V 15 quod deee T\\ -e- ***C, *** ^Lg Vatic. 1673, msLxpLO 18 eautontimoru menonon A, eutantu 17 inuiti] inuia ^4 monentem (a in corr.) C, eutontum T, eautontu- in ras. V^ 19 filiam metaCum patrem C magistrvm] m. foricos V, methaf- TC 20 et paedagogus est Steph. (ed. pr. om. et): ex (ot TC^, in C^) pedagogo est codd. ut add. Steph.
erroris

\\

||

\\

M\
\

TV
\

||

A
T

||

\\

ad] at

ANDRIA
193

I 2,

1725.
,

91

22 iPSVM ANiMVM AEGROTVM pro aegro nam animus aeger, coi^pus est aegrotum. 23 1 NON HEM "^hem' interiectio est irascentis. 194
2 DAVVS SVM NON OEDipvs multiplcx contumelia: potest enim senem quasi sphingam dixisse, id est deformem monstrique similem; potest etiam inhumanum et ferum
ut sphinx; potest etiam per Oedipodem se ultorem promittere futurum atque oppressorem sapientiae senis.
facctc sc negat Oedipodem, 4 "^non oedipvs"*" sphingam esse confirmet. imitationum duo genera sunt: quaedam necessitas intro5 non oedipvs si Latine producit, quaedam uoluntas.

DAVvs svM NON OEDiPvs

ut senem

nunties, genetiuus

Oedipi

faciet,

si

195

24 SANE QviDEM
ualidus
est.

^sauc'

ualidc,

Graece, Oedipodis. quia qui sanus, et


et

196
sic

25

si

SENSERO HODiE

QviCQVAM comminatio.
,

pronuntiatur, ut (in) singulis uerbis 2 HODiE ^hodie' ad comminationem

ardeant minae.

non

ad

tem-

pus

plerumque
2 est om.

refertur,

ut

Yergilius

(^Aen.

II 670)
\

3 nox] nam C hem om. C est interTC 6 finga A, 4 oedippus J., edippus F, edipus IC 6 monstroque (ro ex ri corr. m. 2) sfingam F, spingam TC etiam ed. pr.: enim codd. et sscr. C" F, ministrique TC 7 sfinx A, sfinx F, spinx T, pinx C etiam] -N- C, esse T oedyppodem A, edippodem F, edippum T, editum C se om. T permittere {corr. m. 2) C 8 furtum TC oppressore T, {ex a pressore corr.) C 9 oedippus A, edippus TCV\ oedyppodem A, edippodem F, edippum TC 10 sfingam AV, spiniectio

||

I!

\\

\\

jj

\\

||

\\

(ed- TC V) codd., corr. 11 tmitationum 21 tvm si qvis etc. pertinet F sunt genera C quae^^aw F 12 quaedam in ras. F^ 13 pronunnon edippus CF, non edipus T, noTe dippus A tias T oedyppi J., edippi OF, edipi T oedyppodis J., edippidis F, edipodis T, edipidis (pi in po corr. m. 2) C 14 ualide A, uaPde (i sscr. m. 2) V qui] quid A etj est F, 17 pronuntiatur TF.: pronunom. TC 16 sic] si'' C, sit F tiatio codd. in add. Steph. singularis C minae] nunc e V 18 ad commin-, non ad tempus plerumque Rabboiv: ad tempus non plenum quara (sed ra.s\ F", om. C) ad commin- (continuin ras. F^ codd.; an pler- non ad tempus <|]sed^ ad commin-.^

gam TC confinnem C non oedippum


I \

W.;
I

scliol.

ad

v.

||

||

||

|I

||

II

||

||

92

DONATI COMMENTVM
li.

^numquam omnes
pitiir,
inulti.'

m.

ut

Jioc

ipsum

i.' 3 Et dies pro mcte acci^numquam omnes hodie moriemtir

197
199

26 Qvo FiANT MiNvs


peditui'um. 28 1 VERBERIBVS

lioc

est*.

quominus
IN

<^fiant)>

im5

PISTRINVM Uult et et nomine comminatione seruum, ne exagitare pronomine 2 dedam dare est quid relinquat inultum iracundiae. 3 Et damus quod repetas, dedere ad perpetuum.

CAESVM TE

200

dedimus tantum hostibus. EA LEGE ATQVE OMiNE Hcge' ad homiucs, "^omine' ad rem diuinam refertur, id est firmamentum per humana et diuina. ^omen' autem est, quicquid ore dicitur. 2 EA LEGE ATQVE OMiNE bcne lcgc atquc omine', 3 Ergo sic quia leges auspiciis seiniatis ferebantur
etiam amicis,

lo

29

'

et antiqui auspiintellege, quasi diceret: ea condicione. cato omnia faciebant, quae rata esse uellent.

i5

201

202

30 AN NONDVM ETiAM quartum TtccQiXKov, quia abundat ^etiam'. 31 1 iPSAM REM MODO LocvTvs ^ipsam rem' id est uoluntatem suam. an interminationem, hoc est pistrinum 2 nihil circvitione ^nihil' pro non. et poenas seruiles?
3 multi A moriemur inulti V <(minus^ quo minus hoc est <^quo)> T, (quo 3. sscr.) C fiant add. Goetz inpeditum J., impeditus 6 c t in pi T\ C (T?), impeditms V {dett.); corr. Goetz 7 et nomine om. T ne quidj pristinum A et] ut TC 9 dedero 8 inultum om. A V {schol. Paris.) neque id est
|

20

h. m. 1 iniquam ^ 4 MiNvs] munus A, m- T


\

i.]
\

||

\\

\\

\\

\\

||

uel id est

A A
et

11

11 lege] legem humana 13

\\

TC
I

omne
II

sic A seruatibus T, seruatitiis C, seruatis 16 dixerit (x ex c corr.) C ea] se a TC et om. 18 nundum C auspicat TT^Pquartum om. V 21 uo(luneAKON A, parelcon TC, in ras. V^ quia 20 rem ipsam modo V loquutus tatem) in ras. V^ 22 nil 21 uoluptatem T initerminationem an] aut C

J.,
,

omne A, omen CF|| 12 id est] quod autem est] aut est V, autem C 14 atqve] 15 auspiciis (is ex ti corr.) o- T omne A
\

\\

\\

seruatitus

<^sic)>
I

\\

\\

AC

bis

TC

\\

\\

ANDRIA
3 ciRCviTiONE
'usor
J203
es'.
Tjl

I 2,

2534.

93
et

7CSQt.g)QciasL.

4 vsvs ES legitur
2
4, 10)

32
Livs
p.

1
s.

VBivis

FACiLivs

admonitio.

vbivis

faciest

Cicero

(m

Verr. act. II,


iud.'

^non

in
5

hac causa peccandi locus,

204

33
(iia^og^

BONA VERBA QVAESO

hic SLQmvslcc est.

2 Evcpi]-

3 Ergo cum quasi dicat: meliora loquere, rogo te. 4 nihil me admonitione ^bona uerba' inquit 'rogo te'. FALLis id est: non te ignoro, non me decipis. sic Menander 5 nihil me fallis figura sXkT]^vvv 6^ ov XsXi^d^dg fis av.' ovdsv av. 6 fallis lates, ut sit : ovSsv Xccv&dvoLg vL(i(i6g ^s 7 nihil me fallis ^nihil' pro [etiam] non. fxs Xskrjd^ag. 34 1 neqve tu havt dices tibi non praedictvm duae 205 negatiuae unam consentiuam faciunt; tres negatiuae pro
:

lo

lustius {Ilist. occiditur.' uera

una negatiua accipiuntur, ut hic ^neque haud non'. SallY fr. 41 M.) ^haud impigre neque inultus ergo lectio est ^neque tu haud dicas\ quod plurimi non inteUegunt, <^cum} %oc dicas' legunf.
ti peri fra sensus A, te peri frasin (-im T) 2 usor T, in ras. J. peri frasin usus es] 3 vBivis admonitio oni. C facilivs] f- {bis) F-, uxor 4 in hac causa] in hoc homine cuiquam Cic. 5 locus ante 6 ei; punia in C eVOHMICMOC A, iud; A, om. iQcovia svcpripLLGnoa Vat. 1673, sIqcovLcc M^, TOFJl

is

tjj

vsvs]
^C
II

usus

TC,

||

11

TCV
\

\\

\\

**>=***
||

de T ergo cum admonitione in mg. F - (D P), ergo cum admiratione A TC{L)\ an adiuratione .^ 8 bona uerba om. V inquit in mg. V^ rogo te] rogo TO, om. V nil TC 9 falsis AJ- T\ te non C 10 NYNa OYACN ^O^CMCN^M A, vvv 8e ov XsXrid-ccG ^is M^, vvv d^ova&X^qd^cca aXEva Vat. 1673, ^n^^i^/i TCV:, [Ls av Lindenbr., ii7]v iiis Dziatzko nil TC
7 quasi dicat]
si
I
\

\\

||

falsis

AAHNIC aloco. A., Steph.: loco F, 11 OYCNAICA^NO^NIC^N A, ovdhv ^s Xccv^dvsLa {=ed. pr.), dXsv dXivLa Vat. 1673, corr. Steph. OYAeNMeAeAH0<\C A, ovdhv iis XsXri^aa 31*, 12 "pro etiam"nunc etiam secl. W.; fuisse uidetnr ixRmEs deest ^etiam' uel sim. non W.: nunc (uel non add. T) codd. 13 haut F, hoc dices om. <haud>
I

***** fc

sXXrivLaaog

*****a

M^
\

II

***** TCF;

**** TCV
tibi

II

14 faciunt unam consentiuam confercinam 15 accipiuntur ex corr. C 16 inpigro A, impwNe multus 17 haud tu rC 18 quia plurimum C intelligitur TC; cum add. W. intelligentes Steph.
II
[

\\

TC

TC

\\

\\

II

||

94

DONATI COMMENTVM
p.

2 NEQVE Tv HAVT DiCAS TiBi NON


liaut

uera lectio ^neque

dicas':

est

enim
fr.

Bacchidibus (J 1

Plautus in quintum 7taQBX%ov. 11) ^neque haud subditiua gloria op-

pidum

arbitror'.
3.-

206

ENiMVERO DAVE NiHiL

L. E.

s.

hic

breuis

et

CO-

mica deliberatio est magna exspectatione populum rerum imminentium commotura, aestuantis Daui consideratione 2 enimvero dave n. persona aut ab altero proposita. commendatur aut se ipsam populo commendat aut et ab altero commendatur et a se ipsa, ut hic Daui et per

lo

Simonem supra (J 1, 137) descripta est, ubi dixit '^mala mens m, a.' et hic per se, dum hoc gestu ac sermone 3 enimvero dave ^enimuero' agit ac disputat secum. significationem habet nimium permoti atque irritati animi. Cicero (in Verr. II, I 26, 66) ^hic tum alius ex alia
parte: enimuero ferendum

i5

non

est;

u.

m.'

4 segnitiae

207 208

ad agendum, socordiae ad consiilendum. 2 QVANTUM I. "^quantum' pro in quantum.

3
1

QVAE

si

NON

ASTV
\

p.

cxhortatio

periculo.

haud F, haud tu TC p-] praedictum TO, e F, om. A 2 haud TCV enim] est C, om T quintum in ras. F^, om. T TOPCAKON A, TtagsX-Kov M\ parelcon JC, in ras. V^ 3 hac chidibus A 4 jjost arbiopidum C haud] hoc codd. tror ad(l. A: salustius haut inpigre neque multus occiditur {cf. 5 JEnimuero V mniL l. om. JC et comica in ras. supra)
tu
II
\
\

\\

\\

II

F^

II

6 deliberatio ex corr.

aut persona F mendat J, om.


11 scripta
c

pulum] plurimarum TC, tam V excitantis JC, exitantis in 8 Enim in ras. V^ propositam F
I

exs-pectsbtione F, -tionem po7 Imnitium C^ in ras. F^ commo\ \

||

ras.
\

V-

||

n.] n;

A, efm

||

AV
\

TC

9 ipsa C (Schopen) et] ex J., et a] sl C hic ex hlc corr.


\
\

considerationem T, om. V om. T 10 com\

\\

df C,

di^^

T
C

\\

12 m.
13
|

a.]

C daue F malus animus TC


\

||

aut

F
I

sermone
irati
II ||

(-ne m. ^)

||

ritati

ex] et
Cic.

aliis codd. 15 /// Cicero 16 enim in ras. F- ferendum hoc quidem non est 17 et considendum C non om. TC u. m.] enim in

A,

F
|

Enim bis tum] cum

in ras.

ACV
-i-

V^

||

14 in\

||

||

18 quanto -iras. F-, q JL


I

F,

p]

T, quam prouidentur C, in ras.

quantum

u-

^""^

||

19 quae

F*

ANDRIA
2 QVAE
si

I 2,

343,

6.

95

NON

A. p.

habet: prouidemus enim nobis

prouisio rerum duas significationes tam bonum negotium quam


eminus ueniens telum proui5

malum; malum

sicut si quis

3 Ergo Mc ^prouidentur' cauentur, derit atque cauerit. 4 Et nuptias ueluti undam nauigio imminentem uitantur.
fecit,

quod

si

quis non

undam,

scilicet

ex aduerso ueni-

entem, prora exceperit, demersus undis in pessum abit. est 5 me avt ervm ^erum' hic: erilem filium. ergo fieta(poQix.

209
rei

4:

deliberatiua uerba habent

pamphilvmne adivtem an avscvltem seni semper quendam sonum, per quem exitus

10

demonstratur, ut hic ostendit

Pamphilum

se

magis ad-

210

iuuaturum quam uerbis senis obtemperaturum. 5 1 si iLLVM RELINQVO partium tractatus, quae supra sunt ^Pamphilimme adiutem an auscultem seni'. 2 eivs vitae timeo ut alibi (Heaut III 2^ 2(j) 'Sjre, tibi timui male'. 3 sin opitvlor opem ferre dicitur in malis
rebus
et

15

his,
4,

qui

Ad. III

41)

^fer

opitulatio
211

dicta

salute dubii sint, ut (III i, 15; 4 opitvlor opem! serua me, 0.!' ab opem tollendo, hoc est ferendo.
20

de

5 Hvivs MiNAS subauditur ^timeo'.

cvi

VERBA dare
(/ 2, 33)
J.
I

'^uerba dare' fallacia scilicet:

ad

illud spectat
1

^nihil

me

fallis'.

2 primvm <^iam>

A V

qvae]

q.

praeuidemus

p.]
\\

pro
3

(7,

om.

malum
||

significationes

A
\

2
\\

habeo
pro-

2. sscr.

C^
\

si

om.

uidit
I

TC,

praeuiderit
\\

TC

4 at

prouiderit^' A, praeuidentur 6 scilicet W.: sed J. F, si (7(T?) in possum abit A, impessunprora Steph.: proram cocld. dabat TC, 'impressum abit (m mg. uel impessum dabit) F;

<(hic> cauerit 5 utantur


||
|

unda
7

TC

TC, caueat

uelut in aduersio

||

ibit Klotz 8 metafora A, metaphora (metha- TC) ras. m. 2) V herum TC, ervm] herum TC, (um ras. m. 2) V herilem TC, in ras. V^ 9 -ne] eni T 10 deliberatam uerbam T exitur J. 11 adiuuaturum F. adiuturum TC 13 illud r 14' aduite manas <e u t > T cultem ^l 15 sjre in ras A tibi timui V, timui tibi TC 16 <quod est> opem F 17 dubi sunt TC 18 o.] obsecro TC, om. V 19 opem opitvlor] opitut- C, om. dett. {ed. pr.\ tolenda V ferenda F 20 hvivs] ope Haec sunt A, has TC 21 uerba] uerbum AV, om. T\ dare om. T\ scilicet BaUoiv: est codd. 22 fallits C

pessum

TCV (um m

\\

\\

\\

\\

||

||

11

||

||

ATCV
|

AV

||

\\

||

||

11

96

DONATI COMMENTVM
inquit,
est'.

DE AMORE Hoc COMPERIT primo,


senex, deinde grauida e

iam infensus

est

Pamphilo

est Glycerium.

3 dif-

FiciLE EST non dixit Hmpossibile

ergo ostendit par5

4 primum iam quae pro Pamphilo est. 'primum iam' vcpsv: est enim ccvaGtQocpri pro iamprimum. 5 DE AMORE Hoc COMPERIT ^hoc amorc' sic, taedio et reprehensione eius amoris loquatui'. cum quasi 7 1 ME iNFENSVS s. scilicet de amore filii. senex me ^13 seruat et reuera timendus est; ad hoc in ipsa re maior 2 servat (pvest difficultas, quia grauida Gljcerium. 3 NE QVAM FACIAM NVPTIIS FALLACIAM hoC ad XdztSL. illud spectat (J 3, J2i) 'tum si quis magistrum cepit ad
se

tem

sequi,

lo

^14

est, qualia sunt fas nefas, uelis nolis. 11 sivE iSTA vxoR sivE AMiCA EST ct hoc cum quo^16 dam taedio et indignatione stomachi interrumpit.

eam rem improbum, ipsum animum ae.' etc. 9 Qvo iVRE QVAQVE iNiVRiA proucrbiale ho(5

i5

317

12
quae

AVDIREQVE EORVM EST OPERAE PRETIVM ^Operae


et laudabilibus.

pretium' dicitur de mirificis

nam

et

ea
et 20

magna

sunt,

etiamsi

mala,

tamen admiramur

libenter audimus, et hoc ^pretium est operae', id est audiendi. 2 JEt AVDACiAM proprie dixit, ut in Eunucho ( 5, 34)

*audaciam' meretricum specta'.


2 e pamfilo A, ex pamphilo F, a pamphilo 1 inquiY 3 dicit est om. partem T, patrem {ante grauida) 4 se sequi quae Steph.: esse quae (qui in ras. F^) codd. 5 iam om. Vatic. 1673, *** A, vcpsv 6 coest om. anastrophe (m ras. F^) codd. pro sscr. F^
II

^CF
perit

F TC
|

\\

TC

A
\

II

TC

Y0HN

M*

TGV

\\

T
\

hoc] loqueretur) G

||

si sic] si J. 8 infessus jT s
| |

jj

|1

in ras. V^ ^YA^TTIC A, tpilanio Vat. 1673, cpvSteph.: grauidam codd. Xdttsi M^, *^^CV, om. T 11 neque "fallaciam nuptiis "faciam 14 est hoc 12 coepit 13 ae. etc.] a-e- TG, F, est 15 nephas TC nolis uelis T, qualia Steph.: quae codd.

^, sed C,

s.

\\

seruat in ras. V^ scilicet] scit 9 in om. TG 10 grauida (add. est)


.]
\

cum] ad
\\

loquitur {corr. in

F F

II

\\

\\

\\

\\

a b uelis nolis G\\ 16 ipsa

precium

T "ista "uxor F amica <^mea.yA 18 opere om. TG 20 etiamsi] etiam F admirantur F, miramur TG et Babboiv: quia codd. 21 audiamus TG hoc post 23 spectat C 22 audatiam A, audiat iam C operae in TC
| |

\\

sscr.

F\
\\

\\

\\

\\

ANDRIA
218
13

I 3,

616.

97

NAM INCEPTIO EST AMENTIVM HAVT AMANTIVM amabant

ueteres de proximo similia dicere, utCicero (in Verr.act.II,

IV

12, 27^ ^minus clarum putauit fore, <^quod^ de armario quam quod de sacrario fuisset ablatum'. et quidem si in uerbis

219

sunt, TtaQOfiOLa dicuntur, <(si)> in nominibus, itaQOvoficcalcxL. 14 1 QviCQViD PEPERissET maiorem reprehensionem

sonat ^quicquid peperisset': paritur enim aut mas aut femina, et solet iustior causa esse tollendi, si marem uxor sed amoris nimii est non exspectare quid tollas. peperit. 2 QVICQVID PEPERISSET DECREVERVNT TOLLERE deCCr-

10

nere

est de

magnis rebus certam proferre sententiam, unde

etiam senatus decretum.

220
et

15
non
locus.
sit

credit

ET FiNGVNT QVANDAM et argumeuti partem narrat factum esse quod dicit, ut supersit en*ori

Et

ipsa fallacia:

^fallaciam' et ^quandam', ut nec uerisimilis <^in^ toto uis contemptionis et uilitatis.

if)

221

16 1 FVIT QVIDAM OLIM SENEX MERCATOR modo totiuS summae argumentum populo narratur, sed ut restet aliquid
2 fvit qvidam olim senex ad errorem, abrogatur fides. mire a diegematico ad mimeticum transit.
1 amatium (coi'r. m. 2) C haud (d ex t corr.) 0, haud F, h- r|| 3 carum TCV, earum fore] siue TC\\ 4 sacratis V ablatum ex obl- corr. F- et om. quidam fuisset] esset Cic. si in] sum 5 para mo ea A, paromea TC, pari modo ea dicitur si add. W. n^PONOM^CI^L A, TtaQovo^acia M*, CV, om. T 6 reperisse (m pep- coir. m. 2) C
\

21)

TC V
I

A
\

TC

|1

V ****
C
j

\\

||

mas,culinum {sic) A, masculina C, masculis T et] ex ^ toUenda TC^ 8 uxoT peper C 9 sed] si V nimii amoris est TC, amoris nimiu A
pariter
parit
| \

7 peperisse

TC,

mas
|

F,

\\

quod
T)
II

10 QviCQvm] qui^^qid J., aut quid C decretoll- (tol12 decretu (u ex corr.) C est decernere 13 fingit C 14 et om. factum dett.: facturum F, facturum futura Steph.., uera Westerh. suprasit C errori (sscr. m. 2) locus
II
\

F TC

\\

\\

ATC;
C
\

15 Et] in (et sscr. m. 2) T', trori locus A^ locus errori et om. 16 fallatia in toto uis Bahhow: ut] et J., om. totius codd. 17 q o contentionis mercat^' A, om.
\\

TC

TC

TC TC
\\

||

modo] non
VI.

C 19 abrogetur {corr. C) populo restet] res k A, res 20 minueti cum A. uumeticum T", immeticum (e ex e) C 2) V
I

T TC
||

18

sume

J.,

sniae F,

T summum T
\

narratur (-at

||

II

Donati comm.

rec.

Wessiie

r.

98

DONATI COMMENTVM
18
1
is

22o

OBiiT

MORTBM plene

tantum.
siDis

Vergilius {Aen.
est.

X 641)

dixit,

Snorte obita'.

quod nos obiit 2 chrydixit,

PATREM fama
1

224

19

RECEPissE ORBAM PARVAM ^paruam'


facile suos agnoscere.

ut

sit
5

uerum non posse eam


redit ad narrationem.

2 fabvlae

225
sit

20 1 ATQVE ipsis COMMENTVM p. 'atque' pro at, ut 2 commentvm placet quod comminiscuntur, tamen.
21
1

probant.

226

scaenae.

sed mysis- ab ea egreditvr TcaQccaKevri alterius 2 ego me hinc ad forvm nihil adbuc inuenit
ut quaerat Pamphilum moneatque. ad forvm uultuose hoc pronuntiatm-, 4 mysis semper ^pergam' aut ^ducam me'.
nisi

10

Dauus
ut ut

consilii,

3 ego hinc mb
desit

nomina comicorum seruorum aut a nationibus sunt


Mysis
Syrus,
aut
ex
accidentibus
,

indita, 15

ut

Lesbia

uelut

ebriosa a Lesbo insula, quae ferax est suauissimi candidissimique uini, aut a moribus et uernilitate, ut Pseudulus,

aut ex negotio, ut Chrysalus, aut ex qualitate corporis, ut Thylacus, aut ex specie formae, ut Pinacium.
4.

20

228

avdivi archylis iamdvdvm haec sunt inuentionis nam poeticae, ut ad ohovo^lav facetiae aliquid addant.
1
1
1

phama V 4 paruam Steph. prae(dixit) codd. fit C 6 reddit ^iO 7 commeDtum in ras. V^ p.] placet TC, in ras. F^ at J. TO, ac F ut om. TC 8 cominiscunt^ A, comminiscuntur V\\ 10 parasceue AV, passcue T, Paresceue C 11 c^ne A me hino A, me hic C, me h- T, hinc me F dauus inuenit 7'C 12 mo3
:
|]
|

obiit] obit

ATC

obit
\

TC
\

||

2 obita

A, obita <est>
1|
|

II

\\

||

neatque
h.
X.
I

13 huic T hoc oni. T MYSis] hic scaenae initium in


||
\

||

||

u 16 ut Lesbia uelut] utiles ina uelit corr.) -^ uernilitate] non uilitate F et scudulus (stud- T) salus J.F, Crisalus 20 chilacus J., thila///tus
J.

14 desit etc.] cf. Spengel ad 15 nomina] noa {ex non


||

ji

\\

TC

18 iuni 19 chri\

\\

latus

he ad

V TC

C (T?), thiJO F 21 hic in codd. scaenae initium non est inuentiones TC 22 ut om. TC adeo iKONOMI^N A, *** F,'**** TC iacetiae ed. pr.: facere J.TC, om. V
||
I

pinatium

]|

\\

ANDRIA
oiliovofjiLa

I 3,

184,

3.

99
Pam-

est,

ut accersatur obstetrix et conueniatur

philus;
A.

facetia scribentis in his uerbis est,

quod

ALrchylis

2 aydivi compotricem potissimum adduci iubere fingitur. I. frequenter hoc modo Terentius compendium facit, ut
.5

egrediens loquatur persona de eo, quod est gestura, et simul 3 avdivi a. i. utrum doceat, quid ab altera gestum sit.
est.

^iamdudum audiui' an Hamdudum iubes', incerta distinctio 4 Et sunt qui Hamdudum' quamprimum intel2
1

legunt, ut (^Verg. Aen.

229
dus

est,

II lOo^ Hamdudum sumite poenas'. SANE POL ^sane' multum, ualide; namque ualiqui multum rerum necessariarum habet ad sa2

lo

lutem.

TEMVLENTA produc primam syllabam


quia
sobiius.

te.

3 TEMVLENTA uinuleuta, hoc est ebriosa,


uinimi,

temetum
15

unde abstemius

tum
uino,

ab eo,

quod temptet mentem.


c. p.

dictum autem teme4 temvlexta


bene in conclusione

230
illa

TEMERARiA uatura. 3 1 NEC SATis DiGNA cvi

specialiter probauit dicendo non idoneam, cui committatur primus partus mulieris. 2 Sed mire signateque dixit ^committas': etenim committimus magna et quae

20

salutem in dubio habent.

3 nec satis digna cvi com-

OIKONOMI^ A, oikonomia
M*,
<feia

(liav

* * *

2 fac

A
\

accersetur

scrii)endi
|
\

V
\\

A F,

T, oyr1>o- nomia C, lo-kovo-itur

TC
\\
\

iubet et codd.
loquitur T I. om.
\

TC V

finger

T
7
j|

quod] quia
a.] archilis 6 quod
\\

uerum C
\

quod] quae

iubes 9

TC

F T

|(

obste///trix G 3 iubere Steph.: 5 egrec^iens altero archilis


\

||

ut

iamdudum
Serv. Aen.

8 qui]

quod

in mg.

V^

\\

primum

codd.

An
||

quam primum W.
nunc
pr..^

coll.

sic schol.

II 103: iam Benib. Eun. III 1, 58


j

intelligant

!|

9 sumito ^, 10 ualide sscr. alias

TC

sumt T, sumite

(ite
|I

necessariarum ex -orum corr. C* 12 <(et)> temulenta C produc 13 uinolenta C, uiolenta T, om. V\\ A, -cit V\ TE om. V 14 abstremuis 15 ab eo sscr. C^ tentet F, ten///tet ex Temidenta C 16 uino] uero TC temptet corr. C, tpoe T natura] nam C 17 dignum T c. p.] C P- primum .4, comm in9clusies primum TC, committas p duas res F {cf. infra)
1| \

F^

TCV^,

alios .4

in ras. m. 2) 11 mult?fcw V\

A
||

jl

||

|j

(conclusione

sscr.

m. 2) C, inclusione

||

19

primum T mire]
\

muri

\\

20 comitas

quae ex quia

corr.

\\

21 cu*

100

DONATI COMMENTVM
res:

MiTTAS PRiMO duas

nec parientem nec primo partu.

figura 8vo dt' v6g, ut Vergilius {Aeti.

me
231

tibi

Troia

e. t.'

et

III 42 i3) (/Z 448) ^dum domus Aeneae C.

'^non
i.

s.'

TAMEN

<(eam)>

addvcam

redit

ad illud, ^quamuis
.5

spectate importunitas 3 anineque loci neque temporis habet commoditatem. CVLAE Archylidis scilicet. 5 QviA coMPOTRix est in uultu remansit oratio; 232 deest enim per figuram elXsLipLv Hdeo illam uult arcessi'. 6 iN ALiis POTivs PECCANDi utrum in aliis mulieri233 bus an in aliis rebus? 7 1 SED QviDNAM PAMPHiLVM E. cxanimatus est per234 turbatus, ut Vergilius (Aen. V 805) ^exanimata sequens inp. a. m.', exanimus mortuus, ut idem (Aen. XI 30)
coacta'.

2 importvnitatem

lo

^corpus ubi
"^quid'

exanimum

p.

<P.)> A.'
sit sit

vereor qvid
3

sit

is

ob

quid,

propter quid
id est:

exanimatus.
negotii.

Aut

aliter

^quid sit'

quid

4 Sed qui-

putant 'quid' pro quare, ut (Verg. Aen. I 518) ^quid 5 Aut deest 'propter', ut sit <(propter^ quid. ueniant'.

dam

235

8 NVMQViDNAM hoc comicum


quidnam', cum

est et

Terentianum ^num-

20

exceptis *^num' et "^nam' sufficere ad inter-^6

rogationem potuisset
1

^quid'.

TCV
V^
in
II

V\\ 2

primum AC res] ines (res sscr. m. rec.) A nec 1.] neque d^lOMHNOC- A, msifiv M\ **** J^CFH 3 e. t. ow. et dum om. C c-i-s- F\ capitolii immobile saxum
\

4 reddit illum
5
II

TC

TC
II

quamuis Bahbow: quod

A
p-

quo acta
//////

8 nultu
jT;

<(est)>

TC

spectatb]

s-

AV,

quia

||

7 archilias

9
\\

C-AAiriN A, msiipiv
accersiri
\

om.

aTtoaiwTiriGiv ed. pr.


E.]

T|

TC

M\ ****
12

||

A, ex-u-

TG

\\

14 inp.] in

CV, pamphiZMW F, A, m-p- CFI

F, (-us) T, (-is ex -us corr) <(et^ exanimis ob quid <sit> {sscr. m. 2) C \ 16 quid om. sit in ras. F^, quid est om. quod sit

15
||

TC

TG
|
\

corpum
17 quid

||

19 ueniat TC deesse T Sed] si TC quidnam putat TC ut in mg. propter TF. poste A, post TC, nam in ras. V^ V^ 20 num ex nam corr. O^ et] ex propter add. W. sufficeret A, nMwquidnam F 21 num et nam F, nunc etiam
| |

negocium

\\

\\

||

'^"'sufficere {sscr.

m. 2)

\\

22 to

TC, & A, om.

quid om.

m
236

ANDRIA

14, 3-5,

2.

IQl

HOCINE EST HVMANVM FACTUM

A.

I.

hic inducitur

animus circa nuptias, ut ex magnitudine metus ad adulescentis inj ingens gaudium comparetur in fine fabulae cognita Gly-

et simul id agitur, ut magis magisque per Mysidem cerio. Pamphilus excitetur ad resistendum patri nuptias indicenti. 2 HOCiNE EST H. F. A. I. ab iracundia et dolore coepit: iracundia ex iniuria descendit, dolor ex miseria. 3 hociNE EST h. f. a. I. quasi deliberatio est, in qua duae partes sunt, una patris, altera amicae; pro suasore Mysis est.

4 Principium ab inuectione est, in qua primo ut hominem 5 hocine est h. f. hoc est accusat, deinde ut patrem. dilatare orationem, ne diceret quod fecit. et est peruersa a maioribus descendens ad minora per ampliavh.viGLg
ficationem accusationis.
^factu

lo

factvm avt lnceptvm


,

in aliis
i5

aut inceptu' fuit. 7 hocine est officivm ^officium' dicitur ab efficiendo, ab eo quod quaeritur in eo, quid efficere unum quemque conueniat pro condicione personae.

QViD EST

si

haec non contvmelia est

sic dici-

mus

de his,

quae necessario hoc sunt,

quod dicimus.

1 Heccine A^ hoccine 2 animus in ras. F^; metus Schopen circa in mg. F* metus Hahhoiv: eius codd. 3 com4 et] et A 6 indicentis (tis in ras.) A, indipnTetur V centis C 6 hoccine codd. e h F XI T, est J., est h f hoc factum C 7 hoccine codd. 8 est] x^ -4 9 pro suasore] persuasorie in ras. F^ est <(est_) F 10 ab] ad A inuentione codd., corr. Steph. primo om. C ut in ras. F-, & A homines
||
|

TCF
[

\\

II

\\

\\

\\

\\

||

||

A, hominm

11 accusat C ut in ras. V~, in hoccine est] x] hoc f C, h J., om. 12 quid 1\ quia C 13 auxesis A, in ras. F*, ausesis T, auresis C a ma^oribus F, amatoribus 14 acummora sationis 15 factum F inceptu A, aut inceptum in aliis 16 officiendo A, efficiendo V\ hoccine codd. inceptum in eo post efficere codd., transp. Mabhow qimeritur quid om.
H
\

F TCV, h^ccine A

A hf
\ \

A
F

\\

\\

||

F F

|1

||

C 18 Quod hc noh contumedie? A, si contumelia non est hec TG 19 quae] qui TC haec sunt F quod L {ed. pr.): quid A qu qui^
('
II

17 conueniat in mg. F*, conueniat

1|

A
&i^

si
\

C\\

TCV,

102
2
si

DONATI COMMENTVM
HAEC NON CONTVMELIA EST ^haec' cuni stomaclio

SetKTLKOv quasi aliquo contradicente non esse contumeliam. Cicero (m Verr. I 10, 28) ^quid est, quaeso, Metelle, i. c, si hoc non est?'

238

3 1 VXOREM DECREVERAT DARE SESE MIHI H. decernere est de magnis rebus certam proferre sententiam. 2 vxoREM DECREVERAT propositio iniuriae. 3 nonne
OPORTViT oportuisse ad patrem refert, nam nec sic consed fac tu me uelle: nonne sentiret ad nuptias: oportuit p. m. a. ? dolet autem se spatium non habuisse
consilio.

lo

239

OPORTVIT quam de stomacho re2 Et de more ^praescisse me ante'. 3 <(praescisse me ante)> "^praescisse' proprie ad 4 commvnicatvm eum refertur, hoc est ad Pamphilum.
1

nonne

petitum est ^oportuit'!

15

5 Et 'ante' quod neque huius proprium neque illius est. abundat aut certe "^prae', cum sufficiat ^scisse'. 6 commvnicatvm quia nuptiarum non omnis potestas in patre est. 6 1 QViD CHREMES trausit a patre nunc ad socerum. 2dl et redit xo *^quid' non ad Chremetem, sed ad illum transeuntis [dicitur] est et non considerantis, quid dicat.

20

hec dett.^ hoc J., contumelia non TC dictum TCV (schol Paris.) contumelia A 3 quid est] quide A C, quid V me tolle T 5 sese mihi 6 est om. V decreuere A dare G h.] hoc; A, hoc e V
1

non contumelias

ATCV\\
II
\

2 dicticon vi,

||

||

\\

7 propositio ex prep- corr. 0, om. iniure A, iniure 7 nec 8 oportuisse] oportuit scil. Lindenhr. nohne F, sine 9 facsi contiret T, nec si concitet C; consentirem Steph12 none tum /// (m eras.) euelle J., factum me uelle
\

\\

||

\\

13 praeoportvit] oportuit o- TO, oportuit 14 praescisse me ante add. W. scisse me ante om. V pre15 refertur ad in ras. F'^, om. cisse propr^e pamphilum (pam in mg. m. 2) F, pamphilus <^qui queritur]>.? 16 huius in ras. F^, hc sunt A, hes A, pamphili C{T?) 19 qvid est iieque illius TC 17 scisse sscr. C^ transit] transitio p. 103, 2 quod ait om. (7\ add. in mg. C^ reddit T 20 et ante 19 ad A, om. rell. -to- TC, Schoell 21 dicitur secl. Rahboir est ad om. TC om. (Steph.),
||

communicatum F

TCV^

||

ATC

||

\\

TC

\\

\\

II

\\

om.

rell.
\

non

ATV, cum

C-;

del.

Schopen.

An nunc^

ANDRIA
240

I 5,

2-8.

103

I^K ^^H ^^H ^^H ^^H

5 QVOD VERBVM AVDio ^uerbum' pro a|ic6ftare morti suo posuit, id est ^uxorem dare^ quod ait (^v. 3). 6 2 QViD CHREMES irascitur patri, quod cogat, Chre24 1 3 Noue: dolet non odio meti, quod non neget uxorem.
4 qvid chremes qvi d. non lahaberi, non repudiari. unde et Dauus tuerat Pamphilum repudiasse Chremetem. ait (J 2, 6) ^qui posteaquam audierat non datum iii filio
5

uxorem
7
1

suo'.

242

ID

""denegarat

MVTAviT noue dixit "^id': zo ^id' enim ad 2 <^***)> commissurum mihi gnatam uxorem'.
qUOitaq-

10

parauerat nuptias, et Chremem mutare sententiam. 3 ID MVTAVIT QVONIAM <^ME IM.)> TtaQO^OLOV. Uam
tiens

uerha sunt, itaQo^oLOv dicitur,

qtiotiens

nomina^

^^3 ^B ^^

ovofiaaia. 8 1 iTANE o. ^obstinate' facere est aliquid in alterius malum cum conatu facere perseueranter et in alterius

15

2 vt me A glycerio miservm a. perniciem nimis niti. ui uerbi unde est illud usus est et proprietate. magna pro aHICOM^xe morose suo J., pro cc^ioj* * * pi'0 more suo F, more suo * * * T, * * * more suo C 2 id est om. C dare T 3 chre4 quod] quia C neget] ueget^'; meti/// F, chremetem A Noue] nonne V 5 repudiar C qvi d.] quid TCV, in ras. A non] eius in ras. A latuerat Steph. (latuerat ed. pr):
1

qvod] quia

TC

fiars

more suo

(a|- w. 4) ikf

ATC

1|

||

j|

\\

6 pamphilum rep(ulatura (latera TC) erant TOF, in ras. 1 audierat] auditus (-um T) fuerat diasse) in ras. 9 id] Id-iS suo uxorem C mntamt noue F, mutauit an q T adde negarat AC, (-at in ras. t6] to F, tu m. ^) 10 g u T lac. sign. W. suppl. id mvtavit i\ecesse fuerat, quoniam pater vel sim. parauerat C, -ratur T, parauerat F, putauerat J. 11 chremes J., chremetem rCF|| 12 id] id qvoniam] quo; A., quoniam TC, (am in 7'as.

||

\\

TC

\\

\\

II

TC
\

m. 2)

13

* sunt Fl dicitur om. TC\\ 13 sunt nd.POMOIO A, nomina in ras. F- TTdvPONOMd^Cldk J., JtaQovo^aaia 3f *, * * * * 15 iTANE o.] ita nec A, itane obstinare TC, om. est facere 16 facere ante 15 aliquid 6\ om. perseueranter {corr. m. 2) C et sscr. C^ 17 niti] uti F, om.
|

~^ V\ n^POMOeON
I

||

A, naQoiioiov

M\

*** TOF| nam **


\

V F
II

TCV

||

T
\\

glicere

TC

gl illud est

^,

m T

\\

TC

TC

a.]

abstrahat F, om.

18 est om.

104

DONATI COMMENTVM

{Verg. Aen. II 435) *"<^diuellimur inde^ Iphitus et Pelias mecum'. 3 abstrahat magna indignatione usus est, Chremes non tam filiae consultum. uelit quam tamquam laesum Pamphilum.

245

1 ADEON HOMiNEM E. I. nemiuem putat esse in ita infelicem ut se, quod est commune humano genere omnium, qui in aliquo maerore consistunt. itaque non se, sed condicionem humanam dolet et queritur natum esse quemquam, qui possit esse tam miser ut ipse est, ac per 2 adeon hominem e. i. amatorie amore nomihoc: se. nato exsiluit in gemitus. sic Vergilius {Aen. III 311 12)

10

10

^aut, si lux a.

r.,

H.
sine

u. e.'?'

3 invenvstvm avt
id
est

i.

q.

in-

uenustus

est

uenere,

sine

gi-atia,

quem
15

omnes respuant repudientque pulchrae et quem deformes 4 invenvstvm avt infelicem inuenustus, appetant.
cui displicens obicitur, infelix, cui placens negatur.

5 AVT iNFELiCEM
dicit,

QVEMQVAM VT EGO svM adco

se

Hiiserum

repudiare non licet, ut propter se doleat humanum genus, in quo sit aliquis tam miser. ut (Verg. Ecl. IX 17) ^cadit in quemquam'. 6 vt ego svm

quod

sibi

2%

ava^olovd^ov est

"^ut':

'^quam'

enim

inferre debuit,

non

^ut'.

246
hinc

11 PRO DEVM ATQVE


A. H.
1

H. F.

quam

ferueat indignatione,

2 aspice, quod frequenter exclamat. F. alia exclamatio est aduersum socerum.


diuellimur inde add.
I

pro devm

W.

{post

mecum

ed. pr.), cf.

ad Andr.

III

10
V V
I

iufixus T, (x in t corr.) C, 2, 39 ras. V^ pellias C\\ 2 abstrahit


\

A
\

mfitus V, iste
\\

hoc se om.

miser m. 2)
i

V V

ac] et
I

A V
\

\\

hominem] h- V 9 10 adeo ii A amatoris


\\

amore ex amare

corr. .A
si
\\

aut si lux] aui Inuentum TC inuentus TC


sic] si 011 12

TC, (s m ras. 11 exibuit TC, exhibuit lux TC, aui silice J., om.
\

tamque C quenquam qui


3

A\
\\

et] 6

adeon

-possit

||

14 resputant

repudiantcit

que

TC
I

\\

15 inuentus

C quod] quia KOAOYReONe- ut A,


m. 2)
est ut
{in

TC TC 20
\\

|i

17 ut e
in sscr.

s
\

i|

18 dix
||

{corr.

avaxoccXov&ov {m.

TC,
pro
II

ras.
\

indignatione d. V 24

(est in ras. m. 2) fid m.. 1) A, a-

V V

inferre
\

n. f.]

ut Jf, **** 22 proh V atq; hominum fidem C qui

quemque C

21

ANA\

4) est
\\

haf^

\\

23 quod] qui C\ aduersus

A,

^)

TC

proh

devm]

ANDKIA
24i7

I 5,

815.

105

248

12 EFFVGERE ^effugere' in totum fugere. 13 1 QVOT MODis c. s. si 'Chremes spretus', intellegeremus Pamphilum dicere, quod operam dederit, ut se
Chremes, ut supra
(v.

7) dixit ^mutauit,

quia
s

qvot modis c. Pamphilus an 3 acta ac transacta prouerbiale est in id Chremes? Irepudiaret 4 facta negotii, de quo nihil supersit ad agendum. a Pamphilo, transacta a Chreme.
uidet'.

me immutatum

:J49

14

REPVDiATVS

R.

quasi

et

haec iniuria
in

sit,

repui,

diare et repetere. ^exclusit: reuocat'.

Et

tale

est

Eunucho (7

4) la

:50
et
I

1 ALiQviD M. A. duplex contumelia est: et ^monstri' sic ^aliquid'; minus enim esset ^aliquod monstrum'.

15

alibi

{Hec.

IV

4,

21

22)

'quid hominis

uxorem habes?'
sic i

in

Et mutauit genus dicendo *ea', quod femina est. Eunucho {IV 4, 2829) 'taces? monstmm h., n.
2

d.?'

iunxit

3 ALiQviD M. A. EA dum ^monstrum' dixerat, 'ea' subtamquam non uerbis sed sententiae seruiens.
20

249 250

14 3 Nisi iD EST QVOD svspicoR couiecturale argumentum. 15 4 EA QVONiAM NEMiNi OBTRVDi mirc ^obtrudi' quasi 5 obtrvdi infligi, impingi. inuito. et totum cum iracundia.
1

quod

tauit

effvgere] effugare ut uid., in ras. TC s.] f- TC 3 quod] quia


\

effugere om.
\

5
11

me

ovi.

s-c- 0,

quo modis

e-

TC T

|1_

immut- uidet] modis an F H 6 acta ac (an TC) transacta

TC\ opem C\\ mimis T quod

4 imi-

TCV^ &
in .4
7
II

uecta astrans acta

est om.

in id in ras.
|

V^,

FACTA a] facta J., acta* {sscr. m. 2) F, facta autem a 8 <et> a C chremete F, cremetis T 9 r.] -i- V\ TC 11 exclusus A 12 est om. TC monstret 10 ac repetere F 13 enim minus TC aliquid TC monaliquid (d ex t corr.) A 16 taces om. T 14 hominis] mulieris Ter. Hec. et strum 15 mutu ut A dicendo Don. ad h. l. habeas A., habeas F ex -da corr. A ea] et C feminaru sic quod] quoniam CV
II
\

\\

||

||

||

|1

|(

16 n.] u17 M. om. dixit TCF|| ea] c-a- C 19 in est] id TC, idem/// (q; eras) 18 sententiae] sensui -4 q- T svspicor] spiritupicorus A, s- T argumentum <est> 20 memini C obstrudi A, obtendi T mire obtrudi om.
II
II
1

||

F V

II

II

21 et ed. pr.: ei codd.

infringi

TC

totam C, tototum T impingi itur] inpingitur J., impingui


\

infligi F, Ite

106

DONATI COMMENTVM
16
1

251

iTVR AD
traliit,

ME dotem amator non


quod
ultro

cogitat
se

et

ad

utilitatem

uenit

et

quod

repetit

Chremes.

2 itvr

Pseudulo (J 5,

423

24)
1

ad me quasi ad hostem. Plautus in 38) ^itur ad me' et Vergilius {Aen. IX


5

^simul ense recluso ibat in Euryalum' proprie. 3 ORATio HAEC ME M. etiam pauca uerba ueteres oradicebant.

252

tionem 17

NAM QviD EGO DiCAM DE PATRE quasi dicat : quid ego de patre dicam, qui alienum accusauerim Chre2 nam qvid ego dicam de patre redit ad mem?
iu

lo

patrem,

quo noue hoc accusat neglegenter eum agere,


fieri.

quod

nolit
1

253

tantamne rem t. n. summum uoti ac nuptias. 2 praeteriens modo hic specialiter ostendit, quid 3 praeteriens modo m. a. f. undique peccauerit pater.

18

i5

conflatur accusatio:

pore,

ex facto, quod "^praeteriens"; quod ^modo'; ex loco, quod '^in foro'; ex


d.
e.

ex tem-

modo

et

254

uerbis <(^uxor tibi 19 vxoR TiBi

h.'^.
E.

D.

H.

mire Mucenda':

semper

hoc

genus {Aen.

declinationis

necessitatem

XI

230) ^aut pacem T.

ut Vergilius 20 ostendit, ab r. p.'; Sallustius (Hist.

I
255

fr. 55, 7 M.) ^agendum atque obuiam eundum est, Q.' 20 iD mihi visvs est d. a. c. a. s. t. ad ^hodie' ^cito'

rettulit,

ad ^ixor

tibi

ducenda

est'

^suspende

te'.

2 utilitatem] sc. Chremetis; uilitatem Steph. 1 anator ad te Plaut. 5 simul 4 psedubo T, sedulo C itur] int J. eurialum (aur- T) codd. reclusa TC om. C proprieq; V\\ 8 nam 9 Chremem 0771. 6 me] me me C orationem 10 patre] dicam quasi dicain C 9 dicebam mg. 11 noue V accusat hoc T eum p? J. reddit C, redidit T 12 uoluit 14 modo 15 peccauerit in ras. V^ sscr. C^ 15 pater praet modo undiostendit om. T qnod C hec
||
\\
\
|

\\

1|

||

A TC

||

\\

TC

||

\\

\\

16 conflatus excusatio {cor7: m. ^) C ex (que) in mg. V^ 17 ex facto 0771. T ex tempore F, exteps j., eo tempore TC loca J., ex hoc loco et] et in ^, ex quod] quia 19 e. h.] e^ TC semper ras. F* 18 uxor h. 'add. W. 21 aut] ut 20 dedonis J. et V\ t.] V C, tibi T ob C 22 eumdum C Q. id] Q id ^, Quod T 23 usus e- F, uis a. c.] abi c- T, abi cito C et est a.] a c t.] te
\\
\

\\

TC

TC

'

\\

TC
[

\\

||

ATC,

II

||

TG

TC

ANDRIA
257
2

I o,

IG 27.
s.

107
F.

22

AVT
aut

VLLAM CAVSAM L
uera
aut

defensione:

ad

tempus

duo patent coramodata.

Ineptum

est,

S58

est, quod a quouis reprehendi potest, falsum etiam prudentem possit fallere. quod 23 1 QVOD si EGO RESCISSEM iD p. si mecum com-

municasset prius.
se reprehendit.

qvid facerem si qvis m. 3 qvod si rescissem 'hitofpoQcc.


2

r.

ipse

259

24

'facerem'

2 Et nota VT Hoc ne facerem ut tacerem. 3 sed nvnc qvid primvm e. pro tacerem.
lo

261

deliberatio et partes eius. 26 1 AMOR misericordia hacc oratoria sunt, cum unum 2 amor a necesnegotium in multas distrahimus pai*tes.
Sario,
<^R.y

a^rpi^oUu.

3 MISERICORDIA MISERICORDIA htO XOV bclov^ NVPTiARVM soLLiciTATio a pcrtur-

batione; quibus coUigit consulere se non posse.

i5

260 261

25 DivERSAE TRAHVNT pro iu diucrsa. 26 4 soLLiciTATio sollicitudo est, quae


mentibus, sollicitatio, quae ab alio fit. 27 1 TVM PATRIS PVDOR QVI ME TAM illud spectat (/ 1, 124) ^tuie his rebus f.
L. P.

inhaeret

262

hoC
2

ad

p.'

tvm

20

1 aut/// V cAvsAM I.] causa -^ 1. s. f.] ineptam saltem falsam C, inepta s f T, i f V patent Babbmv tempora 2 defensione C F, defensionem A T codd. comparantur Steph. commendata TC V 3 qnouis V reprehendat. Post (dett.)
I

A
\

\\

\\

qvod] qui TC rescissem] res TC YPOfl^OPdk, vTCocpoQu M*, * * * 8 ne] me TC^ 9 quid tacerem] facerem TC 12 in om. C de<^hoc^ primum h TC, quod primum e F ^ trahamus C ccnb tov daLov Lindenbr. {cf. Eugr. humanitas ')
6 M. R.] me roget 7 scisceret A, resciret F, rescierit
II \\
\ \

TC\\ 5 rescissem F, recisse

TC

^l, r

id] id

J., i^

T metum
|

TCV

II

\\

||

^nOTOYOYCIOY A, **** TC, a*** F; 13 miseeicordia] mira C, mire T 14 h. Steph.


II \\

a-xb tov

add.

W.

aiaiov am^Pi\ \

TC solitatio (7, solicitudo F 15 colligat F 16 diuerse ATV, die uersa {sscr. m. 2) C\'m diuersa ^trahunt (-hit C)> TO 17 ineheret C inhaeret 18 quae om. T 18 ab illo (fit om) T 19 TVM 20 tvm cum A l. p. om. V 20 tutel p. om. TC T^V^ te A
bolia
(4>

in ras.)

A, amphiboloia
||

F,

amphibologia
||

||

\\

'\

f.

\\

108

DONATI COMMENTVM

PATRIS rVDOR a^fpL^olla. 3 QVI ME TAM LIBERALI P. in quo piidendum sit apud patrem. explanatio, 263 28 1 EiNE EGO VT ADVERSER pronomen hoc iiim qualitatis habet et est tali, tam bono.

262
263

27
amator

4
est.

Qvi

ME

T.

L.
,

p.

atqui

accusabat eum:

sed

&

28

EiNE EGO

patris animum consisteret, sed iterum reuoluetur.

secundum

VT ADVERSER uidetur inclinasse, ut amore ad incerta


lo

264
265
2

29 QVORSVM AcciDAT ad quam rem, quo uersum. 30 1 SED NVNC PEROPVS EST AVT HVNC CVM IPSA AVT
calliditati

femineae et astutiae sententia haec congruit.

3 adversvm CVM iPSA 'ipsa' nunc domina mea. HVNC apud hunc. alibi (J i, 15) 'et id gratum fuisse aduersum t. h. g.' 31 DVM IN DVBIO EST ANIMVS P. M. H. V. I. I. trailS266 latio haec est a mole alicuius ponderis, quae antequam
in loco sederit,

15^

267

32
deinde

incerta pendet, facillime commouetur. HIC LOQVITVR MYSIS SALVE hoC SCCUm QVISNAM 2 salve difficile est iiiuenire conuersus uidit.
1
;

cum

20-

aliud uerbum,

quod

sic declinetur <^ut)>

salue

et

saluete,

quippe huius uerbi per modos rara est declinatio.


amOibolia A, amphibolgia F, amphibologia TC tam] TC 2 in qua codd., corr. Steph. 3 ago (corr. m. 2) C, e- T VT om. T aduerset A^ aduerser (a- T) sed TC hic V uim om. TC 4 tam Steph. an codd. 5 t.] iam C atqui A, an qui TCV <(me)> accusabat T sed] si in ras. V^ 7 eine] &
1
I
\

t-

1-

11

||

|1

\\

iie

9 reuoluetur 8 fecundum C sed Steph. et F, om. 11 nvnc] 10 adcidat C uersu C A, -entur T, -eretur 12 feras. V^ non C aut in ras. V', om. ipsa] illa
:
1!
\

ut ego

(7,

ut e

aduerset^
|

\\

uideretur ui
|

uideretur

CV

TC

\\

\\

min A, feminae

sententie {in -tia corr. m. 2) C h. g.] a-nov. 16 p. 1.] *** i17 hoc est 20 conI. alicuius] abcius aliud inuenire TCij uersus uidit] uidit rursus F| est om. T 21 ut add. Schopen sahiete] saluere A, saluare TC\\ 22 quippej uerbum C rara] recta quin proprie huius] hes C
I

T sententia F, TC aduersum ^ 1] tI

{sscr.

m. 2)

T V

\\

\\

astutae

{sscr.

t.

TC

m. 2) F, astute 14 <et)> alibi


||

\\

TC

II

\\

TC

ANDRIA

I 5,

2734.

109

3 Qvis nic L. principium Terentianum in iungendis per4 o SA.LVE pamphile 'o' interiectio est optantis sonis. 5 qvid agit amatorie aduentum aut repente percussi. et familiariter non addidit quae. Vergilius (^Aen. IV 479) ^quae milii reddat eum uel eo me soluat amantem'.
6 ROGAS lenta
plena.

quaedam

et tristis responsio

est

et dolore

268
esse

33

LABORAT Ex DOLORE duplicem laborem

Glycerii
soUicie. h. lo

dicit:

unum

partitudinis,

alterum

curae

et

tudinis Pamphili nuptiarum.


M.
s. D.

2 laborat ex d. a.

callide aggreditur iuuenem, nam utrumque propter illum perpetitur, et dolorem et sollicitudinem.

3 ATQVE EX Hoc M. s. E. D. quae contra patrem jsis suasura est, incertum inueniens Pamphilum facile ad se conuertit mentione dominae suae et maxime <(eo^, quod addidit, ut illam aegram esse dicat: qua re statim perfectum
,

i5

est

quod uolebat, 'egone

istuc

conari

queam?' ut dicat

Pamphilus.

269

34 1 QVIA OLIM IN HVNC SVNT CONSTITVTAE NVPTIAE nec addidit ^a patre', sed inuidiose, quasi et a Pamphilo 2 <(* * *)>. an "^timef in negotio, <(+ * *y? sint constitutae.
3 iN HVNC SVNT
c.

20

idem enim

dies est,

destinatae nuptiae, quamuis Chremes renuntiauerit.


1
L.]

quo placuerant 4 Et

loquitur

uentus
Steph.
I

TCV^

2 '^interiectio (sscr. m. 2) affectus uel aduentus A-, corr. ed. pr.


\\

CV

V
|

\\

3 ad-

didit(.')

dam ex quidem corr. C 9 dicit in ras. V^, du J. partitudinis 10 d.] dolore CV\ a.] atque ras. Fpartus et egritudinis F| E. om. V\ H.] b- C, m- r|| 11 s- <e-> T\ d.] de TC\\ 12 et 13 hoc] h- TC e. d.] cd- V, solicitudinem et dolorem V ** C, om. T\\ 14 suaswra V\\ 15 raentio <(est> T, mentionem <e> C eo add. Rabbow addit ed. pr. (L) \ 16 aegram] &gfam

agit? J., agitur C, abdidit T\ 5

TCV

amiratiue C, amotiue
corr.
]

T
\\

perculsi
||

4 ad-

amantem ex amorem
||

6 quae-

\\

\\

^J die F

17 quod] qui C Ego'''' {sscr. m. 2) C queram C, di^ T constitute sunt C, constitutae


|

C
||

praemissa fuerat altera differentia tielut sequebatur ^sollicita est' ante negotium. uestigiutn 22 svnt om. C compilatoris! c.] constitutae F, diem TC idem V 23 destinatae] constitutae F denuntiaret C
H

21 an

negotio]
\

AV

||

19 olim]

20 et om.

schol. 34, 5;

\\

\\

110

DONATI COMMENTVM

5 tvm avtem supra (J 1, 75) ^hic nuptiis dictus est dies'. Hoc TiMET [^tum' praeterea: tertiam sollicitudinem habere

Gljcerium ostendit, ne deseratur a Pamphilo. sollicita EST die] sollicitudo rerum incertarum magis, [in hvnc SVNT CONSTITVTAE N.] Mc ccrtior metus est et grauior. 270 35 1 EGONE iSTVC coNARi QVEAM ideo sic Pamphilus, quia illa inuidiose non Meserere cogaris' dixit, sed 'de2 eoone istvc c. q. non ^perficere' sed ^conari': seras'. uelle aliquid ad scelus effectio est, etiamsi non potest fieri; hic enim uoluntas, non factum damnatur, ut Ver3 Ergo gilius {Aen. VI 624) "^ausi omnes i. n. a. p.'
.

10

'^conari'

leuius est 1

quam

"^facere'.

271

B6

EGONE PROPTER ME iLLAM magua


:

uis

cst

in

pronominibus cipitantur nec

et

diuersa

sunt

et

singula
sicut

et

dicuntur

uno

spiritu,

non praein Eunucho

15

(I 1, 26) ^egone illam, quae illum, quae me'. '^qiiae illmn id est amat, ^quae me' id est non amat. 2 egone euidenter subauditur ^id fieri sinam?'

272

37 1 QVAE MiHi svvM A. ab eius beneficiis. 2 svvm ANiMVM quantum ad amatorem pertinet. 3 atqve omnem viTAM hoc est: ut maritum speraret. 4 qvae mihi svvm
a. a. o. V. c.

20

argumenta a consequenti:

si

eam

deserit,

haec

subiciuntur.
2 hoc V tum praeterea <um V A TC V 4 incertarum Steph. inceptarum ATC, incoeptarum V 5 svnt om. T metus (e ex o 6 Ego me A ideo V pafiluQ A eorr. m. 2) V est om. V 7 deserere cogaris V 8 conari: dixit om. T sed] Si 9 ad solus A iam si codd., corr. Steph. 11 an si <(nam)>.s*
1 est dies om. 4 DiE dett. {Calph.), om.

TC

||

\\

||

||

\\

1|

||

||

nefas auroque potiti F^), n r a 12 <(facta)> facere 13 magna 16 egone illam p om. 14 pronominibus in ras. V^ 15 <(et^ nec quae illum dett., om,. quae me <[quae non^ dett. 17 idest 1.] idem TC; deest Steph. id est 2.] deest Steph. non amatus 18 euidenter W.: uadenter A, suadenter (a ras. V^) rell. subaudite id W.: ut codd. smam 19 qvae 21 speraret om. mihi svvm a.] nihil sumat TC 20 amorem dett, ed. pr. 22 a. a. o. v. c.J animum atque omnem uitam cr. C, a a u ex T conargumentum TC sequenta J. ea T

F|i-n-a-p- V^ (immane

11

A TC

||

II

A TCV
F
||
|

\\

\\

II

m
||

\\

ANDRIA

I 5,

34 42.

m
5

P38
.

QVAM EGO ANIMO <(eGREGIe)> CARAM PRO VXORE HABVERiM <^ut)> {l 1, 31) ^nihil <(egregie)> praeter cetera s.', id est nimis. 39 1 BENE ET PVDICE EIVS DOCTVM hic illud Soluitur I^B^ 'lana et tela uictum quaeritans', ut lioc prae^^^ft (/ 1, 48)

^^H
1^^

eductam; <^nam^ ^lana et tela uictum quaeritans' non pertinet ad argu2 bene mentum, nisi propter uitam Glycerii intellegas. ET pvdice ab honesto. 3 bene et pvdice eivs doctvm hanc sententiam quasi de exemplo probat, nam bene educta etiam Chrysis est, quae ^primo pudice uitam parce
ac duriter agebat' (I i, 47).

struat

bene

et

pudice Glycerium

esse

lo

Ji7o

40
opia
et

coactvm egestate propterea quod Chrjsis ^in2 coactvm egecognatorum n. c' (Z 1, 44).
^egestate', cui

STATE non 'paupertate' sed opia et cognatorum n.'


J^76

contrarium

^in- is

si iN TE s. s. s, acuit auimum adupatrem, cuius etiam nomen graue est. 277 42 1 sed vim vt q. f. et hic ^uereor' subauditur. 2 ^Vt' pro ne non posuit, ut sit: sed uereor, ne non 3 Et vt <(qveas)> ne non queas uim patris fen-e. sed propossis: non damnatio est uirium adulescentis

41 HAVT VEREAR

lescentis contra

20

2 ut (ex coram corr.) animo C, c a nimis Schoell: nihil praeter cetera si est (sic est jTC, s- V) nimis codd. 4 dictum hinc illud om. 5 uictuni cx uicta corr. J. ut 7 quaeritans om. hoc dett., haec 6 nam add. W. 7 nitum 8 propter Eahbow: A, hic 11 etiam Chrysis est Babhoiv: post codd. uita gliceri J. est a chriside codd. 13 cocta T, cohacta qui parte J. C propterea] postea quid JL, quae C crisis TC, crisidis
1

caram

||

\\

AV

TC

||

II

\\

A
||

\\

||

TC
\\

F, * * J^

gligentia mg. C- F* ATC- inopia om. C^


I

m
II

14

n. c.]

negli^ C
||

uereor

TCF
T
\

ss

in te s s acuit Steph.
|

A F

arguit) Cjl 18 cuiusj aut


,

sed uim ut q
et hic
sit]

F, educ
possit

A
\

C,
\\

16 cognatorum necoactvm 15 sed egestate V-, sed paupertate 16 n.] negligentia TC'V^ 17 haud s F, inte S^F^ A, in te ss^ C, arguit F, argute T, {sscr. at est om. V^ 19 sed ium utq; F; sed u u q r T, si in te s s s
|

\\

\\

.4F|

TC

20 posuit Steph.: possit TC, possis ne om. TC 21 ferre uim patris Fl|
\\

22 uirium Schoell: uerum

ATC,

uitii

112
uocatio
in

DONATI COMMENTVM
4 adeon me ignavvm contemptum patris. 5 ignavvm quod aduersum necessitatem

an uerisimile.

proferendum fuit, id primum dixit: adesse sibi uirtutem; ita pro tempore conquae sequuntur, ad fidem pertinent.
6 ignavvm ignauus patris pro fortitudine habet. non est perseuerans. uim non potest ferre, qui est, qui 43 1 ADEON PORRO iNGRATVM ^porro' coniuuctio est 278 2 ignavvm t inexpletiua, alias aduerbium temporis. 3 inhvmanvm avt f. propter subGRATVM av^Tjacg est. 4 adeon porro ingratvm avt inhvmanvm iecta dixit. mira omnis conuersio: non enim dixit '^adeon me obse-

temptum

lo

quentem patri existimas, adeo gratum, adeo pium, adeo ita amatoris per omnia seruat condiciones, mansuetum'. ut oratorie hoc cogatur scelus esse, si pareret nunc patri.

279

44:

VT NEQVE ME
reddidit:

ordinem
dinem,
illud

"^ferum'

qua etiam ferae

CONSVETVDO NEQVE AMOR UOU enim reddidit ad consuetumansuescunt; "^neque amor' ad

15

Hnhumanum': amor namque uehementior est in homines. Vergilius (Geo. III 258 59) ^quid iuuenis, m.

c.

u.

i.

o.

i.

d.

a.

?';

VT

NEQVE ME

"^pudorem' ad "^ingratum' rettulit. CONSVETVDO NEQVE AMOR ^COnSUetudo'

20

aduersus feritatem, ^amor' aduersus inhumanitatem, *^pudor' aduersus ingratum animum. 45 1 COMMOVEAT NEQVE COMMONEAT civE,'y](5Lg ad maiora. 280
2 an] aut
esse sibi

ingenium

V 7 ingnatum A ^H6CIC A, ccv^sGia Jf *, *** TCV est] et T <at>aut V propter W.: post eodd. 11 hominis V 12 existimas C 13 ita] ** (7, anima T amato:; nunc in ras. V^ 15 non V\\ 14 pareret F, pateretur AC{T?) 17 neque amor om. A 16 reddit 1. V consuetudinem] mansuetudinem codd. 17 qua Babhow: quo jT, quod ACV\ etiam ferae] referre T 18 illud om. V\ uehement^or est V\\ E 20 m (magnum m. 2) c (cui m. 2) n- F, 19 quod V
\

\\

a uerisimili Steph. 4 secuntur C finem


\

TC

ignayvm om.
\ \

ATC
qm
\\

\\

3 ad-

pertinet
\\

\\

5 ignavvm]

6 codd., corr. Steph. 8 alias] alia sunt ignawi/m

\\

3.

\\

9
\

\\

\\

\\

\\

||

|[

||

V ^

\\

0. i.]

o
\\

s-

tudinem

TC

22
\

21 A A ^ /eritatem V 24 neque

a.]

||

\\

commoueat

AT

diYHHCIC

J.,

cc^s6ia

M\

nec amor C consuecommo2eat F, neque *** OF, om. T


\

ANDRIA
279
J2dO

I 5,

42 47.
amor

113
aito-

44

5 VT XEQVE <(me)> consvetvdo neqve

do6Lg ad superiora.

J2dl

45 2 VT SERVEM fidem exquisite: non dixit ^ut contemnam patrem'. 46 1 vnvm hoc scio hanc meritam in eodem haeret,
ut excitet iuuenem, neque audii-e se fingit, quod dicit. 2 vnvm hoc scio uide quam callida sint, quae a

r>

Mjside subiciuntur ad irritandam promissionem Pamphili. 3 VNVM Hoc scio subicit illa, quod ardentem incendat magis; nam dixit ille omnia, quibus cogitur fidem seruare, 4 vnvm sed merito eius aut nihil addixit aut parum. Hoc scio quasi dicat: quid tu facturus sis, equidem ne5 vt memor esses svi inuidiose scio, sed unum scio. quasi oblito: adeo commouetur hoc dicto Pamphilus. 6 VT memor esses svi bene praeterito effei*t, quoniam
quae praeterita sunt, in recordatione magis lacrimabilia
miserabilia sunt, ut Vergilius (^Acn. II 677 cui pater et c. q. t. d. r.?'; idem alibi {Aen.

lo

1.5

et

78)

*c.

p. I.,

IX

300) ^per
20

caput
J282

h.

i.,

p. q. p. a. s.'

o mysis mysis primum uocandi, alterum incre2 etiam nvnc scripta id argumentum est, est. pandi quam uiuae memor sit, qui etiam uerborum mortuae me1

47

minerit Chrysidis de Gljcerio.


1 vt] aut 2 superioraru;

T ^nOAOCIO- A,
I

3 exquisita

&noXoyiu 3f *,****

TCF

||

non om.

TC

dr

C
\\

nem

F, contempnem (-erem 7n. 2) C, contendere 8 inritandam dicit om. heret post excitet dam 9 vnvm 11 parum om. scio] -scorr. m. 2) 11 merito A, de merita (a ex J. 13 scio 12 scio] s addixit paruum

contem5 vnvm
|

TC

\\

II

TC

A
V

A,
\

irritan-

II

\\

philus om.
sui est {sscr.) et c.] e c
1

esse usi effert Babbow: & frax


\

TC
||

\\

14 obluto

18 cui] eici- C, c- F* 19 h. i.] TC, om. F^ id e hoc iuro TC F^ p. q a F* q a s TC, per s.J p 20 <^misis n )> primum F inuocandi C 21 etiam] Et T id A idem F 22 quod uiuae in ras. F' qui] quae C mortue e.v mote corr. C meminerat {in -rit corr. m. 2) V
|

pa.

F*

16 quae om. in mg. F* c.] oA\ t.] tu

V TCV\

A,

15 esse et (quam T) futuro TC, usUs 17 ?w?serabilia et om.


dicti
\

^ A

1|

uicendat eius om. 14 Pam-

\\

\\

\\

TCV\&
|

||

||

\\

||

Donati conim.

rec.

Wessuer.

114
^84

DONATI COMMENTVM
1

49
nantis.

lAM FERME MORiENS 'ferme' aduerbium


2 iam
esse

est festi-

tam uera

ferme et non

m. m. v.
ficta

ex tempore probauit locusimulata;

et

nam

qui

sani

sunt, spe longioris uitae adulantur. 3 iam ferme ^et dulcis m. r. A.'

Yergilius (^Aen.

X.782)
tem5

moriens
'

affectus a

pore,

285

quod postrema uox erat. 50 1 ACCESSi vos semotae nos soli figurae proprie
a(Svv8Exov
soli'

Terentianae,
^estis',
"^nos

et

klXsLipLg:
;

^uos

deest "^remansimus'
q.
i.

1,

20) ^egone illam

q.

m.'

semotae' deest ut est illud (Eun. 2 incipit deest


orationis
taci-

lo

^dicere'.
est.

3 Praeparatio

et

quasi uestibulum
orationis,

4 Inceptio
meditate

dicitur

quae longa
ut

turnitate

profertur, grauiterque Vergilius 5 vos pater omnip., r. c. <(p.^ p., i.' semotae n. s. babuit fidem, quod soli fuimus, quod nemo an timuit, ne hoc pater ante firmatum amorem testis.

{Aen.

X 100)

Hum

i5

286

per prosopopoeiam et prinmi pamphile imitatus est cipium 3 hvivs formam atqve etiam blandimentum Chrysidis.
fiC^rjaLg

cognosceret ? 51 1 Mi pamphile
a

blandimento.

20

AETATEM

amat

compendium

lassitudo;

^formam'

enim

dicendo pulchritudinem significat,


1

^aetatem',

quod parua.
u

festinantis

est

C
\\

m. m- C
om.

locuta
1

TC

||

2 iam v.] 10 3 uera deU.: uerba

m m

ATCV

T,
\

ideo
et 1.
-

TC

II

4 adulant T|| 5
Ingressi UXsiipiG
(ex

II

7 AccEssi]

aavvd-Etov

M% ****** TCV
corr.
\\

-M-I-A. A, m-a^r- V\ adfectus 8 ^SINaeTOC CT eMeiY-|C A,


\\
|

Fos F, nos

|J

T, ^'^istis C \ 10 illa TC T ut] At TC AT, q i q 11 et quasi Steph.: quasi et {et F, quae illum quae me 12 KJeiy dicitur F quae] quod C 13 mediom. T) codd. 14 tu pater C omni P E tate F, medietate AC, (-tis) T e P 15 n s ] A, omnipotens r c (e TC) p i nos soli in ras. F^, nos so T habuit Stejyh. C, n s ubi A, ibi TC, ibi V\ quod 1. ed. pr.: quam ATC, qm F|| 16 hic F firmatam T 18 /MIM HCI6 A, iiiy.r]6L6 *** jTCFI per] ac C, om. T prosepopoeiam A^ prosopopeyam F, 20 famam C 22 2?^(?C7'/tudinem F parua prosopopeia TC in ras. F^ om.
9 estis] eratis soLi] stikis

eramus

m. 2)

F,

istis
|

OF

||

||

||

||

TCV
\

\\

\\

M\
j

||

||

ANDRIA

I 5,

4956.

115

4 HVIVS FORMAM ATQVE AETATEM dupleX CaUSa COmmendationis formae et aetatis. et supra (II, 91) ^foite 5 mi pamphile unam aspicio adulescentulam, <(formay.
:

uide redditam uoci morientis densis interuallis intersumptam orationem utpote lasso anhelitu iuterueniente.

287 288

52 VTRAEQVE VTiLES lcgitur et Hnutiles sient'. 58 1 ET AD PVDiciTiAM quia ^formam' dixit, et ad REM TVTANDAM quia dixit ^aetatem'. 2 et ad rem tvTANDAM aTtoSoCiq. 54: 1 QVOD TE PER HANC DEXTERAM ^quod' propter 289 quod, ut {Yerg. Aen. II 141) ^quod te per superos'. ef 2 per hanc dkxteram tenet ordo: propter quod oro, 3 per hanc dexteram fidei et foeeum, ut appai-et.
deris

10

membrum

et

manum

conuentionis.

4 et ingenivm
i5

legitur et '^geniiim'.

290 291

55 per hvivs solitvdinem legitur et 'sollicitudinem'. 50 1 obtestor obtestatio dicitur, quando eum adiuramus, quem rogamus, per eas res, propter quas rogamus
ut Vergilius (Aen.

X 45 46)

^per euersae,

g.,

f.

T.

e.

<(o.>'

huius in ras. F", haec sunt J. duplex <^arus)> C, du<(ai3^ 3 a u a formae aetatis (om. et) et] ut ed. pr. 4 uoce T, -em C morientis interuallis om. T inter5 aneBumptam TC^ interfunctam A, interruptam V {dett.) 6 utreque litu (en- T) TC, hanelitu V interuenientes TC (re ex ro corr.) C vtiles] inutiles V et inutiles TC, et utiles in ras. F-, 07n. A sient ras. F^, fient A, sienti Tjl 7 pu8 rem] ee T quia om. T dititiam A, pudi- T forma A 10 quid 9 d.nOAOCIC; A, *** CV, om. T tutam- T 11 quod om. A dextram C, d- T propter] post TC et] est F|| 12 propter] post dextram C 13 eum] N C appareret AC, -arent T, -areat F dextram C, de T 14 et manum T, ad manum C, ad immanium A, om. V
1

T T

II

ATC
\

\\

II

\\

\\

\\

II

ATC

ATC
|

\\

\\

\\

\\

<^sit^

conuentionis
II

hec

17 dicitur]

TC V, est T

||

Schopen; cf. Andr. III 3, om. TC per e ] peruerse G fit A, per perturse g-f-t- T, per cum se g-f-te C finem (c(MT. m. 2) C D.] deseras

16 nvrvs conterentio nis <[sit)> 18 rogamus <(rogamus> codd., corr. 8 propter Steph.: post codd. 19 ut
\\
|
\

||

eum
||

se

fit

TCV

20 nev] neu

F,
\

8*

116
& reges'

DONATI COMMENTVM

3 <^nk rettulit, ad ^solitudinem' ^neu deseras'. ABS TE HANC SEGREGES NEV DESERAs)> hoc cst: ne aliam ducas aut amare desinas, etiamsi nunc ducas aliam. 5 hanc 4 NE ABS TE HANC s, quasi ipsam amantem. formam et aetatem, 6 segreges hoc <(s.)> propter Kcrhnw simplex fieri non potest. nev deseras propter 7 te obtestor sextum naqEl%ov'. dixit enim amorem. iam ^quod ego te per hanc dexteram oro' (v. 54). 57 1 si TE iN germani fratris "^si' tunc dicimus, ^02 quando praestitimus aliquid et tamen nolumus exprobrare, ut Vergilius (^Aen. IX i06 7) *si qua tuis umquam pro me p. H. a. d. t.' et alibi (Aen. IV 317) ^si bene quid 2 in germani fratris nec ^fratris' solum, de te merui'. sed etiam 'germani'. 58 siVE haec te solvm si aut mihi quoque te prae^^93 tulit aut nulhim alium nouerit amatorem in domo me-

lo

i5

retricis.

295
et

60

TE

singula

non amicus; sed <(ad)> aiFectum mariti rettulit *^amicum'. 3 tvtorem quasi orbae, patrem quasi paruae. 59 sev tibi morigera fvit hoc quasi amanti, ut ille 294 317 1^) ^fuit aut tibi quicquam dulce m.' (Ver(]f. Acn. IV

spiritu. ritus esse et

virvm do haec, ut diximus (ad u. 36)^ non praecipitantur nec dicuntur uno 2 amicvm tvtorem patrem potest enim et maiSTi

sunt

et

20

solicitudinem

TC

neu] ne J.

ne
|

||

desekas add.
|

W.

|j

neu aliam F, aliam ne r(7|| 3 amare] sc. hanc nunc M^.: non TC V, om. A alias TC\ illam ed. pr. 4 s om. V qimsi V amantem] manu tenens Steph. 5 propter] post ATC\\ () 7 sexNEv] non V propter amorem Rahhoiv postremo codd. tum fT^PeAKON A, sextum parelcon (parelto T) TC, paralcon (m mg. m. 2) sextum V 8 hac {corr. m. 2) dextram C 9 si] sic V 10 praestetimus TC^ et] e C tamen om. V <^ali11 si quam uisum quam (om. T) TC, qnidy exprobrare TC si qua tui sum quam F 12 t.] c F, d t TC\ quod A\\ 13 FRATRis] fratres A 15 aut] autem ATC, aut te F|| 18 haec in ras. V^ dicimus C 19 sunt om. T 20 tvtorem] amatorem
2
\
\

\\

\\

||

||

II

\\

j|

\\

21 et] sed tiitorem in ras.


II

\\

||

sed affectu codd., corr. Babhow 22 amicum V^ patrem om. T quas 23 ut ille] utile TC, utilis Fll 24 fuit <ant ut fuit> Fil tibi om. TC m.] in F, om. C
\
|

TC

||

\\

A:NDRIA

I 5,

5664.

117
^ne deseras';

^95

60

^Virum'

"^ne

segreges',

'^amicum'

<(ad illud quod ait (v. 53) ^ad rem tutandam Hutorem')> et <^ad> illud quod ait *et ad pudicitiam' "^patrem'. 5 Conclusio per mandatum et obtestationem efficax satis.

6 TE iSTi viRVM
teras haec dicebat.

61
lectilem

BONA suam ostendentis

DO A. T. p. apparct, quod iungens dexideo et supra (v. 54) 'per hanc d. o.' NOSTRA HAEC TiBi haec ucrba quasi supelsunt.

2 bona nostra hoc est


lo

'ad

297

rem tutandam' {v. 53). 63 1 HANC MiHi iN M.

nuptiae per

manuum

non ^huius manum'.


magis memorem
locuta
est.

D. confirmatae sunt legitimae conuentionem. 2 Et mire *hanc', 3 mors continvo ipsam o. quo

esse oportet

eorum, post quae

illa

nihil

2 accepi ACCEPi ^accepi' proprie quasi uxorem. partem deliberationis suae per electionem. 64 1 OBSTETRiCEM A. quac opem tetulerit, obstetrix 299 2 sed dicitur, unde et parturientes ^fer opem' clamant. cvR TV ABis AB iLLA coiripit, uude abeat ab illa. 3 Non

298

63

i5

A.

s.

conclusit

cerium deserat.

est interrogantis sed coiripientis et increpantis, quod Gly- 20 4 propera atqve avdin et interrogatio

quo eat
3

et reuocatio

ad argumentum magni amoris


\

accedit.

tutorem satis ad 61 pertinent 5 om. T iungas TC dextras CF|| 6 hoc V .supra] qua A per om. TC dexteram oro V 7 nostra superet
L\

1 mirum T ne 1. et 2.] non V deferas ad add. Babimc et om. T 4 Conclusio


\
\

||

ad

||

(-so

C)

p.

||

si

lec(tilem) in ras.

10 in]

m- C

F; in mater

manum

M. D.]

manum
|

tibi <(c->

||

||

dat

F
\

hanc sscr. ex memorie corr. A eorum om.


\

Steph.

conuentorem T, coniunctionem F mire] V^ 12 morsut io quo T 13 memorg ee


j

8 ostendens (ti sscr. m. 2) Fjl 11 manuum ATC, manmn


||

\\

\\

A quam F

||

14 locuta est nihil

15 accepi om. V\\ 16 a. s.] IA S; A, acceptam seruabo conclusit ed. pr.: concussit codd. perlectiopatrem nem A, per electionem in ras. F* 17 Obstetricem in mg., accerso in ras. V^ TC, f/etulerit quae] quasi T tetulerit 18 parturientis A, parturienti F| fer] per F; tulerit Steph.

TC

TV

II

||

\\

A,

m. 2) V 19 abeat] habea non 21 interrogat codd., corr. Steph. 22 abeat C accedat {corr. m. 2)
(fer sscr.
\\
\

{sscr.
\

m. 2)

II

||

magis

118
300

DONATI COMMENTVM
1

65
llAfti^tg.

VERBVM VNVM CAVE D. N. deest ^dicas': figura 2 VERBVM VNVM CAVE D. N. non quo hodie

futuras nescierit Gljcerium, sed quod illas hodie indixerat

pater batae
{ef.
V.

filio,

cum supra et Pamphilo et Glycerio disturuiderentur, '^quia sunt constitutae in hunc diem' 3 CAVE adnotant quidam ^caue' hic cor34).
esse.

ripiendum
elleLiptgy

4 ne ad morbvm hoc etiam iterum

deest

enim

^accedat'.

II.
1.

301

QVID AIS BYRRIA D.

I.

P.

H.

N.

iu

hoC Colloquio
lo

altera pars ostenditur fabulae, siquidem

Andria ex duorum

adulescentium periculis gaudiisque componitur, cum fere solam Hecyram Terentius et unius comoediam adulescentis
effecerit.

2 qvid ais

tius

C C

addidit fabulae,

b. d. n.

i.

h. p. n.

nam non

has personas Terensunt apud Menandrum,


relinquere
i5

ne

TtaQ^riXLnov

fieret

Philumenam spretam
3

sine
1
II

sponso,

Pamphilo aliam ducente.

qvid ais

b.

VERBVM

W.iipig oni.

D. N.]

de n- T, ne de nu

n T, de 7iu F, 3 futuras * * J. non] * * J. quo*^ (sscr. m. 2) F, que illos T, illas 2^ost hodie V ex -rum corr. V^ induxerat F, indixerit A -ere C 4 distributae ACV, (-tio) jT; corr. Steph. .5 uidentur J., uidereretur C 6 adnotant ex aduoc- corr. V^, annotant A quidem (corr. m. 2) V\ corripientis F|| 8 UXsL^lng TO h p Steph.: misis A, * * * rCF|| 9 agis ^ d.] d n n^ F, P N J. in om. F|| 11 gaudiisque ex -dium corr. confere A 12 hechiram Jl, hechyram F, echiriam T, echirram {in ecyram corr. m. ^) C et Mahboiv: ex codd. uniiis V

2 sXXELipig] est; Misis- JL, * * * T, om. d. n.] de caue ex cauit corr. A, c- C


j
I I

unum uerbum
\

A
\

jj

\\

||

||

13 agis perb.] birria TCF| I.] h-p^ C 13 xerenx adidit 14 aput 15 ne sonas] partes T Tccc^ritLyiov Ttabhow: NeonieeATQN A, ne HL^ixov **** F; ne xQccyL-KmtEQov Steph. relinquere <^sanc ti^ 16 sponsa -4, relinquere <(sane^ TC, relinquens <^auty

comedia

TC

\\

jj

A
\

\\

'j

=c

TC

M\
Bir^

||

TC, sponso
0, hoc

{ex -sa corr)

ducentem

TC

agis

b.]

ANDRIA

I 5,

6511

1, 3.

119

ex uerbis Charini apparet Byrriam nuntiasse futuras nuptias Pamphilo; nec adducitur tamen, ut statim credat et ac-

commodet animum. Et bene ^illa':


persona.
i.

sic

saepius ergo repetit interrogando. amatorie, uelut de certa loqueretur Vergilius {Aen. IV 421 22) 'solam nam

14
302

c, a. e. t. c. s.' ergo non ^Aeneas' sed ^ille', et p. 5 qvid ais b. item non hic ^Philumena' sed ^illa' dixit.
t.

miratur magis 6 sic EST hoc

quam interrogat, uel potius cum indignatione stomachi

indignatur.
dixit.
10

unde hoc

2 1 QVi scis non uult enim uerum esse, qui quaerit 2 apvt forvm m. e d. a. de loco scis?

^apud forum', de tempore ^modo', de persona ^e Dauo'. "3 VAE MiSERO MiHi taudcm aliquando perductus est,
ut crederet.

exsecramur.

4 vae interiectio est apvd forvm m. e d.

in
a.

his rebus,

plurima

dicit

quas ad

15

confirmandum Byrria, quod interrogatus est: a loco, a tempore et a persona. 3 1 VSQVE ANTE HAC id est: antequam tua uerba 303
audirem.
sed
2
est

Et duas
totiim

unum
non
ubis
1

nunc,

iam
I

praepositiones posuit, ut uidetur, uel 'usque' aduerbium 3 attentvs fvit ut praepositio.


"^antehac'.

20

A
\\

<factasj> 4 illa <fuelut^ certa F|| 6 p.

TC

aparet

nuntiasse futuras
|

oin.

TC
\\

2 aducit^'

A, adducem

T
\

nuptias

ATC,
i.]

uelut decreta A, uelut de <uelut)> illa t. c. perfidus Fj a- oni. J!, t c s.] C S


iiieas

et]

qz

3 reperit

\\

TC, s-tt-s-Fl TV 9 cum hoc A, "cum


\\ \\

7 ille

F A T, illa C agis A "hoc F dr C 10


| \

b.] birria

||

Quid

11 hoc unde m. 2) C querit A, quatenus scis (sis C) TC, unde scis hoc V\ Apud TCV\ m.] modo V\ 12 de ^.] a e sscr. F^, om. dauo ex -ui deloquo 13 ue ATC, ueh F corr. V^ pdictus A, productus TC\\ 14 ue TC, ueh F est om. TC exacramur T 15 m.] modo
sis {sscr.
\

\\

TCV ATC
||

F A

II

D. ojn.
I

\\

dixit
I

C F,

dixi

T
\\

\\

om. TC ante hoc C, ntehac F uidetur W.: dicitur codd. 20 unum] una F^ totum usque Babbow: tota (tota F, totum TC) uelut codd.', a. pro antehac et u. pro usque fuisse uidetur 21 nunc om. TC V non om. praepositionem F Attentus F fui C
I

quod Bahhow: quando codd.


\\

||

16 confeandum T birria 17 et om. 18 vsqvk 19 proposuit T, praep- C

TCV
|

\\

\\

120

DONATI COMMENTVM
4 vsqve ante hac attentvs

^attentus auditor' dicitur.

nulla praepositio praepositioni adiungi sepai-atim potest. sed ^usque' eiusmodi est, ut sine aliqua praepositione raro inueniatur.

304

4 1 lassvs c. c. si 'lassus cura', ex praeterita spe: nunc ^confectus' est, sicut uulneratus uel percussus, ut 2 lassvs cvra c. <^^lassus')> adempta sanari non possit.
attentione, iecta spe.

Vura

confectus' confirmato timore, ^stupet' ablo

305
Q.

5
p.

rogantis.
fieri

QVAESO EDEPOL obiurgautis est ""quaeso' uel 2 qvoniam non potest id fieri q. v. i. v. consolatio, ad id quod fieri non potest, <(id quod
1

potest^ suadens.
i5

306

6 1 iD vELis QVOD POSSiT prouerbialc est. 2 nihil VOLO alivd n. ph. hoc magis gemitu amatorio quam ut responderet Byrriae, et quasi magis Philumenam uelit,

quam uitam et lucem. ideni alihi (Ad. I 1, 24) ^in co e. me oblecto, s. c. m.^ non enim dixit ^nullam uolo aliam quam Philumenam', sed ''nihil uolo aliud', quod ini.

finitum

est.

20
T.
I.

307

7 1 QVANTO SATIVS EST


1 attentius

D. O. Q.

I.

A. ^qui'

prO

ut.

AT

A,

vsQVK om.

C
||

attentus attentius

V\ auditor C, audiior F, audire A, attentws F, actentus sscr. C*

(j

14 qvod] qui TC potest add. Rabhoiv {cf. Eugr.) est om. TC 15 alivd] a- V possis N^F; J., enim si TC hic TC, haec F geminata amateria J., geminatu amatorio TC, gQvciitu amator/o F 16 et] dicit ut in m(j. Cuelit ex uenit corr. 17 quam (dixit dett.) lucem] ******* A <(idem^ uitam F 18 oblecto s.] oblectes V
tieri

3 sed om. rare F, <(ratio> usg^we raro c. 6 uel W. ut codd. c.] et si] S 7 c. om. lassus add. Steph. 8 confirmatio C timere 10 obiurgan^/s F, Stupet (confusus sscr. m. 2) C adiecta J. 0' iurgantis uelud A^ est uel W. adrogantis om. uelut C^ F, uult CMI 11 qvoxiamJ qn id fieri] f i q.] id quod 12 Q.] i q quod C I.] id C p.] possit

2 nulla om.

TC
\\
\

||

TC

V
jj

^F

||

||

TC
!

T
|

11

\\

\\

TC

||

1|

|1

ieem^
te id C,

tai- F
1

T,

icemC,
m
1

i-eT-m- F|
F, om.

dixit om.

qui] q-

A.] r-

qui

V
1

\\

121,

t.

21 t. i.] om. J
j

pro ut

ras.

F*

ANDRIA n
2
eicias'.

1,

3-12.
A.
T.

121
legitur
'

Qvi
1

iSTVM AMOREM

AB

A.

^ex

corde

310

10

Tv

si

Hic sis ALiTER SENTLVS


^hic

hic' gestu scae-

nico melius

commendatur, nam
pronomen.
est
fr.

haec magis spectatoribus


cryo se

quain lectori scripta sunt.


dicit.

ipsnm ostendens

et

est *hic'

^sed'

inceptiuum

pro:

70 M.) 'sed Metellus in ulteriorem H.', non discretiuum, ut si dicas: sapiens sed miser; hoc enim discretiuiim erit. 3 age age vt l. aduersus haec non habuit, quid loqueretur. et est permissio reproSallustius lHist.

II

68

2 sed pamphilvm video atque eccum Pamphilum^ ut

lo

bantis ea, quae sentit.

312
311
7y

12
19)

Per

(Eun. IV ^omnia prius experiri quam a. s. d.' Vergilius quoque hanc posuit sententiam {Aen. IV llo) 'ne quid inexpertum f. m. r.' 12 2 iPSVM HVNC o. H. s. bene 'ipsum' quasi auctorem 312 et principem rei. refertur etiam ad dignitatem. 3 ipsvm

11 OMNiA EXPERiRi CERTVM EST idcm

a7to6TQO(priv iinguntur <^* * *^. alibi

15.

istum amorem in ras. F* ab (a- T) aat- TC, ertF* (e a r tuo dett.) <et> ex Westerh. 2 eiicias in ras. F-, eitias T, *** A\\S sic C hic gestu] digestu J., hoc gestu TC V cenico A, senico T 4 commendatur] commenda * * A, commendatum e V nam] * * ^, om. V hoc T spectoribus 6 scripta sunt] scriptas A (ta sscr.) A h^c A, hoc TC 6 dicit] dixit F, di** J. et est om. A V hic] hic est V, *o J. 7 est om. TCV\ atque] at T eccum] & tum A 8 sed 10 erit] om. in lac. 1\'^ vers. A sed metellus in ras. V^ in ulteriorem
1
|

in ras.

\\

\\

\\

\\

||

\\

E- W.

Kon. 222, 20)\ in ulipie h in ras. F*, uPpie h- C, in ulipie hoc T, in ulpie hoc D, olimpie h^ (h. om. L) Pi 9 decretiuum {sic et infra) T miser in ras. F* 10 vt] u^ F|1 11 haec Steph.: hanc hunc F^ et] ut ^F|l 13 per

{cf.

|j

||

MTOCTPO<t>eN A, per amc- T-poen^ TC, inLatQotpriv M*, ****** F; post finguntur haec fere suppJenda: dici ea,

ATCV\

quae aduersus ipsum dicere Charinum ^ndet (Rabbow). Cf. Aquila Bom. p. 25, 3 U. 14 certvm est] c - e F, h c e C, hic est T alibi C^, om. in lac. C^ 15 experiri prius F 16 nequit A 17 expertum C 18 hanc C, nunc T o. h. s.] o- F, om. TC bene] aliene TC actorem TC lU rei. refertur ed. Mediol.: rei

\\
\

|1

||

}j

\\

\\

fertur .4 C(r.?), rei fertur

Fl adignitatem A, adMignitatem

122
HVNC ORABO
in
H.
s.

DONATI COMMENTVM
oramus quae bona
uel
sunt,

supplicamus

aduersis

malis

cum

lacrimis.

4 amorem hvic

nec ^studium' aut ^uoluntatem' sed ^amorem', nec 5 hvnc ^aperiam' sed ^narrabo' dixit: totum magnifice. ORABO H. s. prooemia sunt petitionis, quibus ostendit poeta
N. M.

313

rationem, qua noua et improba res tamen petitur. 13 1 VT ALiQVOD SALTEM N. p. D. dcspcratis rebus solam
petentes salutem boc utimur uerbo ^saltem'. Lucilius in quinto proferat, prolatet, differat. 'an porro prodenda dies sit.'

2 prodat
(fr.

32 M.)
lo

314

hoc, quale illud (77 3, 24) ^interea aliquid acciderit boni'. sed nihil illum dixisse poeta per seruum ostendit dicendo ^id aliquid nihil
s.

14

interea fiet

a.

tale

est

est'.

315
aut
est,

15
dicitur;

2 FiET ALiQViD ut supra (v. 13) ^impetrabo'. 1 ADBON AD EVM consuctudine magis quam ratione

i5

unum enim

abundat.
iu

qvidni

si

nihil

i.

QViD Nisi NiHiL iMPETRES?

utroquc idem sensus

sed superior per ironiam, inferior per simplicem ex3 JEJt si "^quidni' legeris, subplanationem soluitur.
1 HVNc] n- T, om. huic s. in ras. V^ 2 malis uel] maliuolis Babhow cum om. C 3 nec] in eo TC uoluptatem 4 aperiam JRahboiv petam codd. huc T 5 h. s.] his
\

|j

TC V

||

II

||

A, ac
neua

TC

rationem codd.,
JL
|

prohoeuma A, prohemia F, prohemea C 6 narcorr. Steph.; fort. nunc r. quam AC, quam V
jj
|
\

7 aliquoif F, ad C in re probares C disperatis 8 utimur] utin rebus] uerbis prodat] pgibat T, prodat deferat 9 prolatei F, j)latmi (traat sscr. m. 2) C, om. 10 ^^rodenda F, propodeda quinto an porro] * * * 11 In terra est] ter fiet] si et a.] aliquid 12 accidit C, aid b13 per ferrum est] id
\\

||

||

7
||

A TC A

||

70

F
|

||

|!

14 piet] f ut J., f^ 7 aliquod A, a^ 7 inhabe; 15 ad eum in ras. V^ magis consuetudine F ratione] nomine C 16 <(ad)> abundat Steph. quid (quod F) nisi nihil in 7, om. (n 7) 7C F, quid nichil nisi i.] impetit C, F 17 aut] a F quid nisi nichil A, quod ni et sic nihil 18 yroniam ATV, hyroniam C 7C, q- r^m- sic nihil F si quidni] sic quid nihi F, si quidem TC 19 Et si] Nisi
aliqct
\\
|

|!

\\

II

|j

\\

subaudiendum

(sscr.

m. 2)

ANDRIA n
audiendum
s.

1,

1220.

123

p. m.,

s. i.

'adeas', ut sit: quidni adeas, ut te arbitretur 4 qvidni si nihil impetres ^nihil' ironia d.?
si niliil

uidetur dictum: quidni?

petas? quoniam petitionem


5

saepe impetratio sequitur.

318

18
quod

CHARiNVM viDEO
fecit,

priorem loqui

s. uon imperite Pamphilum sed ut fiduciam det Charino loquendi;

et Vergilius

eleganter (Aen.
s.

I 321

quit, iuuenes m. m. u.

h.

e.

f.

s.'

22) ^heus, in2 charinvm video


10

ad hoc prior incipit Pamphilus, ut ad confessionem Charini

non nimis clausa prae pudore sit uia. 19 1 ad te venio spem salvtem a. c. e. eleganter, 319 quoniam demens et improbum est, quod petit, nouissimum posuit ^consilium', ut si non possit concedi, uel consilium expetat ad sanandam dementiam. Cicero (^pro Lig. 10, 30) 2 spem salvtem Hu da salutem, qui spem dedisti'.
a.

15

320

petitionibus fieri solet, utitur partibus deliberatiuae. 20 1 NEQVE POL coNSiLii L. H. N. A.


c.

e.

ut

in

beneficium
c.

petens

<^neque consilii
in-

locus)> apud amantem neque auxilii facultas apud

2 s.] c 1 scit quod tu {corr. m. 2) T, ee C i.] d- (paratum mechum si id^ C, om. quid (ex quod corr. V^) nisi (ni T) nihil TCV., quid nicnil nisi impetres] ni T yronia F, per hyroniam (iron- T) TC:, per vGTsgoXoyiccv si 3 dictum uidetur Goetz: quidni? Steph. quidem si

I

A A

ni

||

II

TC

A^ siquidem
5 uideon
07n.

si
s.]

{pm. C)

sed

eliganter

mush-e-ss^
\\ ||

C^, huc <^inquid)> 11 venio] u- T, aduenio causa TC


\\

salvtem] s- TC 12 quam TC petit corr. in petis A 13 uel E.] ei C, e ei T 14 exspectat A, (in expetat corr. consilium ex -lio corr. 15 da salutem] idem fer opem Cicero m. 2) C, expectat V salvtem] s- F|| 16 a- e- C; C ut impetitionibus J. 17 delibera\

7 quod M; J., m F, m-n-s-het(e^ r)f -s TC 9 hoc sscr. 10 nimis in ras. V^, minus C T, om. A
\\
\

TC

TC,

in ras.

V^

quam

{sscr.m.2) C\\

6 sed] scilicet V'\ ut] et 8 m. m. f. s.] inquid

^T

TC

\\

||

||

CV

\\

||

||

||

tiue

-tiue {corr, m. 2) V, -tiuis C, -tionis 18 pol] post A. c.] neque consilii TC, om. L.] J^ locus om. neque consilii facultas in ras. F* (= dett.) \ 19 apud auxilii in ras. Vamentem C facultas] possibilitas in ras. V^ (= dett.)

A,

coNsiLii] c-

F A TC F\
I

ca

||

124
opem.

DONATI COMMENTVM
2 NEQVE pol consilii
1
<(l.

h. n. A.y c. his

duobus

ostendit etiam sese amatorem.

3^1

21

SED

iSTVC

QviDNAM EST hoc


<(l.

si

non adderet,

locus confitendi amoris Charini nullus fuisset.

3^0

20
A. c.

3 NEQVE

POL coNSiLii

h.)>

quia amo,

neqve

quia sum miser. 21 2 hodie vxorem d. uide miram inten-ogationem 321 3 aivnt "^aiunf de ea re dicimus, ante confessionem.

322

quam uolumus esse falsam. 22 1 si iD FACis H. p.


turum
dixit

M. V.

nihil prius

quam
est,

moriille

10

pudenda
dixisset.

dicturus.

inde

datum

ut

instantius

moriturum
uerbium

causam. 2 Plus dixit, quam si 3 hodie p. m. v. a necessario, 4 JFJt 'postremum' modo adquia uiuere non potest.
quaereret
est.

324

nulla cunctatione Byrria, 2 ne iste ha\ t sed facilitate seruili paratissime narrat. M. s. 'ne' ualde, ut Cicero {in Catil. II 3, 6) *ne i. u. e.' 3 Sensus est: hic non id amat, quod amo, nec id odio
1
A.

24

SPONSAM Hic TVAM

habet,

quod
c.] c

odi.

4 Hoc

est:

ualde

iste,

inquit,

non

20

T\

hic

V
II

F, in
\

TC

\\

aderit
||

TG
j!

2 etiam] in
\\

||

^ confi^endi
in ras.
j

quidnam
\

istuc C, Charini] clari


||

TC\ Charino
F, a e
jTC

5 Steph. 6 sunt

neqve

a. c.] hic incipit JB

6 a.] auxilii

7 d.] ducis

V^
|

uide in ras.

y^
sscr.

10 it J. h. quod corr. A v.] hodie ^^ moriturum {sscr. m.2 (= dett.) V 11 dip^m-u- C, etc^ 5 xisse TC unde TCF 13 <^se)> moriturum F, mortuum AB, morior (ex maior corr. C^) post dixisset TC p.] postremum C

II

C^

8 ante] aut et 9 quam ex


II
I

V\

aiunt om.

^J5
|1

ea om.

TC

dicimus
\

\\

||

M-V-^D^) om. TC^ 16

14 modo an necessario TC * * C, om. T conTVAM om. a.] amo (m amat corr. m. 2) C 17 facilitate W.: facete TC, statim tatione byrrea more F, * * * JLJB; facete itocQQriGiu Steph. seruuli 18 m. s. om. 'TCV\ ne sscr. haud C^F, hanc <i-> ut <(a> TC ne i. u. e.] ualde jB ut e.] * * * * J., 07n.
J.,

AT
I

B A
\\

\\

||

TC

ABTC
\

^^*^

ue 1 F, ne ista ualde e T, e ualde e- C|| 19 hic est TC, 20 Hoc] id B, hic TC om. B non] si F <non> amo F inquit om. B
I |

||

^^^H
^^F '^'
mecum
Hic
sentit:
T. A.

ANDEIA

II 1,

2028.
odi.

125
5

idem amat, quod ego


et

sponsam

^sponsam' et ^amat', hoc est: neque adhuc uxor tua est neque aliquid admisit, qui amat tan6 NE iSTE H. M. s. '^ue' ualde aut, ut quidam tum. quam. Lucilius in decimo {fr. 10 31.) ^ne, Marce,
callide

bouem descripsi magnifice! inquit.' 35 AH PAMPHLLE artificiose Terentius personam

ex-

tuolunt,
326

pressit nuptias reseruauit.

recusantem

et

simul

xb

TtQsrcov

uirgini
lo

26
phili

QVAM VELLEM utique


2

^uitiatam',

ut esset causa

recusandae.
dicit.

nvnc te per amicitiam suam et Pam3 et per amorem obsecro ^per amorem'

suum tantum circa uirginem. 27 1 PRiNCiPio vt ne dvcas sufficeret dixisse *ne .'.\?7 2 DABO eqvidem operam plus promisit quam ducas'. 3 sed si id non potest deest 'fieri'. ille poposcit. M^ ^m 4 SED si id non potest hoc ad patrem rettulit. 28 1 AVT TiBi NVPTiAE H. s. c. hoc ad Pamphilum 328
1

15

sentit

spoNSAM et 3. om. 2C
I

mecum
I

B
\

idem] i^ A,

2 A. om. id est J5

amisit {coii\ m. 2) C haud s in ras. F-

2 r. a.] tuam amat V, tuam omisit J5, 3 <(adhuc^ aliquid 4 ne ualde om. qui] quia quid*" V\\ aut] haut AB, haud
W
|j

idB TC ama A
|

ego om.

TC

TC

||

TC

decimo ^, in X C F, in X jB T ne ABV, neque TC ne quem L. Mueller, ne quei Dziatzko, vt] xbv Buecheler, tum: ne Schoell 6 marce V {Dziatzko), in arce rell. {L. Mueller)
5 in

"

{dett.)

descripsi

ABT
F
II

\\

descripsti.^ H? J., TON inriroN B., xb ngsTtov 31*,

A R AB,

{deU-.),

-sit

aha|

C,

-sisti

10 TC, * * * * in ras. V^ uitiata TC, F^ et om. T dicit om.


\

QVAM 11

discerpsi L. Mueller. 8 Ton TruiTon TC, om. ton n p c (e T) n o n

F;

||

*** ^

TE PER owi. uellem Cquam cae TC 11 nunc te in ras. 13 suam TC 12 et per om.
\ \

A
\\

||

\\

m. 2) V, tantum <^dicit quem habuit^ 14 pRiNcipio VT om. S ut ne ducas F, ut ne dicas {corr. m. 2) sufficere A dicere ne ducas in mg. J., C, V D; om. 15 eqvidem om. operam] o B, om. V promisit] deomisit A, iste promisit F, illi promisit C {T?) 16 popessit A sed si id om. sed hoc om. fieri om. T 17 sed V 18 AVT H. om. H.] hae C, om. V\ s. c.] sunt cordi om. T\ ^ampk. V
I

tamen

{corr.

||

N
II

AT

II

\\

||

BCV\aA

126
pertinet;

DONATI COMMENTVM
non enim unum
et

idem

est.

nam

si

idem

esset,

Hibi nuptiae hae sunt c/ superuacuum esset additum. 2 coRDi animo. 3 Acuto <(* * *^.

327 328

27
enim

DABO

E. o.
o.',

dixit

Mabo

quam

pronuntiatione leuandum est: plus si diceret "^non ducam'.

28 4 SALTEM ALIQVOT

DiES

p.

D.

p.

A.

X.

V.

primo

quae maiora sunt petit, postremo quae ex his uidentur minima. et hoc arte, ut {Yerg. Aen. I 69) ^incute uim ad uentis', postremum (70) ^aut age diuersos et disice c. p.' 2 dvm pro29 1 PROFER prolata, produc, difer. 329 FiciscoR A. N. V. ^aliquo' dixit, ut exsilium esset incertum. 3 AVDi NVNC lAM corrcptio impatientis, qui non sinat
audire.

la

330
.

30
{Aen.
1

EGO CHARiNE
seiia

seutentiae,
et

quae a pronominibus
promittunt.
s.

incipiunt,

XII 27
et

semper 28) ^me


ras.

uera

natam

n. u.

p.

f.

e.'

Vergilius 2 ego

15

CHARINE NEVTIQVAM OFFICIVM SeUSUS


idem in
sscr.
\

hic

est:
||

UOU puto,

V^
\

he A, he
id esset

O^
3
||

T, om.
(0

ideim F, id rell. c-] cordi

2 tibi om.
\

T
|

CV

esset] post V\
{corr.

superuacue Calph.

F^)] sono pronuntiandum 4 e. o.] "cordi' supplendum {Babboiv); nisimales acuero '^cordi?' leuandum B, leuiandum J., Q 0; A, equidem operam 5 o.] le^rendum F, legendum T, {ex leuandum corr. m. 2) C 6 s2bUem, profer aliquot dies operam TC quem T dum profi ali in ras. F*, 07n. aliquod T dies] d- T 9 c. p. am. 7 ex his] D. p.] d- T primo v.] iut om. 8 nimia C t rectius et hoc arte] h^ C, addidit

aditum

J.,

ad^itum

m. 2)

Acuto

in ras.

CV

|]

\\

\\

AC
A

F B

1|

B F

\\

|(

profici T,

11 a. n. v.] A N I V^ ^, a n u i F, pro V a u ni T, a u C, aliquo aliquo dixit om. <^in^ 12 nunc iam exilium B esset incertiun F, lac. 26 litt. in .^ in ras. F-, nunc B, nuptia T, nunctiata C impatien * * 13 audire TC, qui non] *** 5 sinat in ras. F^, *** 14 Ego audire <de exilio^ in ras. V^ (= dett.\ * * * J.J5 charine in ras. V^ snie C a] ex TC, sscr. V^ 15 seria Westerh.: sera codd. semper sed uera {in ras. F^) codd., corr. Klotz 16 me natam] me moram^jB, om. V\ u.] codd. e.] c^ J.ii C, x^ V\

dissice T, 9 ad] id J., et ad postrem'^ (sscr. m. 2) C discice C c. p.] c V^ J., corpora ponto V\\ 10 produc] produo dvm om. differt C, proficis B, proficis c A\ et duc
\
\ |

TC
\

F
\

\\

||

AB
||

\\

||

||

KGo

129, 3 agas] cum

is

nihil

prome

ne

\\

17

utiquam

{sscr. 2)

ANDRIA n
inquit,
sibi

1,

2832.
nihil praestet,
tibi

127
deberi

libeniin

hominem, qni cum


ergo

gratiam poscat.

cum

nihil

praestem, nolo

mihi gratias agas.

quam me
331

peteres, magis

31

non enim tui causa fugio, quam, priusnolebam ducere, quam tu cupis. CVM <^is^ NiHiL MEREAT mcrere est aliquid

mercedis pro labore sumere. cum dicimus ^nihil meretur', hoc intellegitur: nihil mercedis dignus est accipere.

330
331
f.

30
qiiam.

2 NEVTiavAM. una jpars orationis


1

est

pro nequa10

31

uel alio

modo

dicitur:

^cum

is

mereat' id est

praestet,

ut( Fer^ Aen.

m.' et {Aen. IV 334 55) ^numquam, regina, negabo promeritam'. et e contrario laedit (Andr. 1 1, 112) ^quid com-

YI 664^

"^quique sui

memores aliquos

merui aut peccaui, p.?'


et

3 cvm

is nihil

mereat

laboret
15

mercedis petere debeat, ut ^quid meret machaera' Plautus in Pseudulo {lY 7, 89). 4 postvLARE iD gratiae poni sibi aut ^id' propter id aut Hd'

mereatur, uel:

5 id gratiae poni sibi addi in quod nihil mereat. 6 Id est: sibi gratiam mereri. gratiam suam. 32 NVPTIAS EFFVGERE EGO ISTAS M. QVAM TV A. intcr332 posita distinctione uultuose hoc dicitur, hoc est cum gestu.
1

20

tibi nihil

quod

haberi Steph. 2 gratiam sibi inquit sscr. C^ TC <[-m-^ nolo TC 3 causa] gratia V\ quam] 4 peteret 5 cvm mereat om. cuperes
\

\\

TC

II

TC

\\

MEREAT

nihil
\

om.

A
\\

mereax

B V

\\

est om.
\

TC

\\

6 labore

in ras.

V^

7 hoc intellegitur] -i- 5 mereat F^ mereret TC est mercedis dignus TC 8 est oratioms TC, orationis B 10 uel B^
|

cum] eum C; ut cum Bentley


||

meretur
\\

ABV^^
I

aut

rell.
\

alio

modo
12

his
I

T\ mereret

A TC F, aliter ante B B ide F, id ATC 11


\

quisque

quam

BTC

ATC\\
|

f.

reginam

m.] fi-m-'
\

ledat 15 et rC, uel


I

negas

\\

T, in Echirra C pseudolo J., psedulo BT., (;in mg. d- add.) C 17 siBi 18 poNi in mg. V^ aut 1. sibi om. C propter id Bahhow: postulare codd. aut id om. 18 quod nihil mereat om. 19 id est] id i C, id merere C, mere; 20 EFFVGERE OW. ISTAS A.] CtC M.] ma C Tv] t 21 M7tuose F| dicit hc est ^, i

^^F|
|

14 aut <quid> uel] uet


\

ATC B
C

TC,
\ \

||

ducitur cu?/i ut <uirgilius> fecere merendo neutiper meritam F|| 13 e om. laberet p.] pater 16 machera AV, mechirra
j

F
\

\\

BT\

\\

\\

BTV
\

||

T
|

\\

TC

A F

\\

|j

128

DONATI COMMENTVM

333
2

33 1 REDDiDiSTi ANiMVM plus dici non potest. AVT Tv AVT Hic BYRRiA ^hic' dBi%xLv,Gig: quasi efficaostendit.

ciorem
refertur.

Ergo

ad

comparationem

alterius

334

34 1 FACiTE FiNGiTE i. E. fit quod uerum est, fingitur quod falsum est, inuenitur, ne temere fiat. 2 ^lnuenite' ergo cogitate dixit, post cogitationem *efficite' id est in effectum perducite. Sallustius {Catil.1,6) 'nam et priusquam incipias consulto et u. c. m. f. o. e.'

animum quicquid Pamphili nuptias metuentis, parum 4 Qvi DETVR TiBi 'qui' pro quemadmodum. est. 335 35 1 MiHi NE DETVR ueteres frequenter ^ne' pro non dicebant. 2 ego id agam mihi qvi ne d. non dixit
3

FACiTE

FiNGiTE

iNVENiTE

mire

exprimit

10

cui

dixerit

^ego non instabo ut ducam', sed quod est amplius ^^ego id agam m. q. n. d.')>. 3 Et recte: utriusque opera opus
est;

15

Pamphilus.

non enim continuo ducet Charinus, 4 sat habeo sic antiqui pro
dicebant.

si

non duxerit
^satis

^sufficit'

habeo'
1

An

uelut

habundo?
2 aut tu distincticos
\\

om.ATC

animvm] a- J5
I

efficaciorem x -onem ex -dit corr. V^ Ergo ex -ga corr. quod om. C falsum] uerum C tate ed. Mediol. agite (argite C)
,

B corr. A
bir.
\ \

potuit

BTC

dicticos
\

ABCV,

{sscr.

m. 2)
1.

C
\

\\

e.]

3 ostendat inuenite efficite


\\ \\

T V

5,
\

sscr. F*, efficatiorem

est om.

A TC F,
J.,
|

ABTC
C
||

{post dixit)

7 cogidicit
\

TC

efficite id est

C, perducite o- V\\ 9 consulte J. F, ow?. T u. e.] et] e f u- con ubi e F, T, ubi consuluerit mature facto opus est 10 fingite invenite] T pamphili animum TC 11 meF, f i fing in JB, fi i 12 detvr] d et T tuentis] recusantis T(.^), re+**entis C TiBi om. 14 agam] sl T uim qvi ne] 13 non] ut 15 non om. A m-q-nquod] qui TC ut] quod 16 d^ add. W. 17 utrius^i"^ {sscr. m. 2) V est om. ego 18 sat TC dicit C si] sed T duxerat A, duxit T pam^

F,

efficit

eade

efficite id

8 producite

em-foeO, cmfoe

\\

||

TV
I

II

\\

\\

\\

B B
\

\\

||

HABEo] satis ha^

satis
I

pro sufficit 19 dicebant om.


I

anulis T, uel

V\ habundo
est

TC\

abunde

si*^ antiqui {sscr. m. 2) 19 An uelut] anut ABC, Babbow: habundabant AC^, ab-

sic
\\

ANDRIA U
336 337

1,

332,
I

1.

129

36 AT Tv HERCLE HAVT QviCQVAM


^nuntias'.

deest ^effers' 'dicis'


est {v. 1

37
^daturne

Nisi
illa

EA QVAE NiHiL opvs svNT hoc


hodie

;^)

Pamphilo?' et 'sic est. audiui', quod memor est apud forum modo e 2 fvgin hinc comCharinus se non libenter audisse. 3 ego vero ac lvbens minantis est et abigentis a se.

nuptum Dauo

nemo

liber fugit nisi necessitate coactus, hic dixit, quod est libenter.

etiam

^libens'

338

1 Di boni boni qvid p. haec scaena consilium conpersonarum, ad quas maxime pertinet argumentum. et hic est locus, in quo ut fieri solet fortuna mixta rebus 2 di boni boni q. p. non dispositis magnas turbas dat.

10

tinet

mirum, quod insolentius Dauus


bat (/
i^,

exsultat, qui, ut

Simo

dice-

-5),

timidus

fuit,

ut ipse

Dauus (J

sperauit ex nuptiarum terrore, quas nunc 3 Di BONi B. Q. p. ex proximo repetiuit bis, sed

5), etiam de- is falsas comperit.

tamen

alterum nominatiuo plurali, alterum genetiuo singulari dic4 boni qvid porto non solum enim corpore, tum est.
1 2it t\i

dices
est

TC

F,

om.B

||

3 nisi om.

B, tum pamphilum A, h n p

hoc** {sscr.

herchle A, hodie TC, om. haud TCV\ J5 id qvae] quod C opvs svnt] 4 hodie nupm. 2) F, hoc est <ne> C
\

B
||

TC

5
||

sed

^ B

sed F, atnu se C, alnu sed T fugi ne 6 hinc om. 7 est om. T B abigentis Steph.: argueatis A, arguentis C iubens Ac om. J5 TC V EGO om. C ac] a c

AB,

modo <^Modo^ C
\
\

\\

6 se]

||

8 liber

10 Dii boni TCV\ 9 libententer C post coactus TC lubens boni quid porto F, quid boni porto C, quid b p T, etc12 m^xta 13 dispositis sceno V 11 pertinet maxime dii C boniq; (dep- C ^)] desperatis Hartman dat turbas P- A, boqp^ C, non mirum] nimirum TV, om. 17 dii CF| boni] bTC 15 timendus V\ disperauit B Q p ] bo q p C, om. reptiuit A, repetwit F bis ATC, h B, boni in ras. F* sed tamen in ras. F* 18 plurali] popti 19 porto] porte? A, por- B, p^ TC
|| \\

Rdbbow: libenter ABTV.,

(sscr.)

C'

necessitati
|

A,

-te

\\

\\

A
\

\\

bqp

B
|

TV
I

II

A B

\\

||

||

Donati comm.

rec.

Weasner.

130

DONATI
46) *ne quid Andria

COMMENT
tam bona quam mala.
a.

sed etiam animo portamus

sic alibi

{I

1,

m.'
A.

339

2 VT METVM IN QVO NVNC EST

A.

E.

A.

G.

Ordiue

locutus est: prius enim metum adimere, sic demum gaudio hic ordo etiam in laude seruatur. perfundere.

340

LAETvs EST NESCio QviD decst ^proptcr', ut


2 nescio qvid aduerbiale.

sit:

propter nescio quid.

343 343

5 exanimatvm q. perterritum et perturbatum. 6 SED VBi QVAERAM Qvo NVNC iu omnes se uersat partes quaerens, quo dirigat cursum. 7 1 ABEO uidetur quasi constitisse, deiu quasi ele344 2 habeo inueni. legitur et ^abeo', gisse quo pergat.
illi dicatur ^resiste'. 3 qvis homo est qvi ME o PAMPHELE auto uidit, quam compleret orationem. 345 8 1 EVGE CHARiNE ^cugc' modo pro interiectione positum est. 2 ambo opportvne deest ^adestis', non:

lo

ut merito

i5

^opportune uos uolo'.

346

DAVE PERii proprium dolentibus

praefestinare ad
20

2 <^perii)> aTtolcoXa. 3 dave indicanda, quae dolent. PERH habet nonnuUum affectum, quod addidit ^Daue'.

1
A.

etiam om.
G.]
i

animo om.
etc,

sed ubi inueniam

daeag^
post om.

4 est]

q n T,

a. a.
\

aaexag- V
\

g.]
\

||

2 Andria] a
\

metum

<(istum)>

||

3 vt
\

m
T
C,
\\

ad atque ex a ga
ordine

Qvm
\

om.

4 prius in ras. V^ admere enim] licet in ras. F*, om. C 5 etiam ordo B, ordo etiam {ex {sscr. m. 2) C, adimere V quam corr. m. 2) C 6 laetvs est om. J5 ut si T 7 propter]
\\ |1

nescio Qvm post quid propter] post aduerbiale <est> F 8 q. om. BTC\et om. partes perturbatum om. T 9 sed nvnc] primum intendam se uersat B, se partes seruat TC 11 abeo] adeo codd. extitisse dein A, de hinc B, deinde quasi elegisse F|| 12 HABEo] abeo habeo per h. B abeo] habeo A, abeo sine h 13 ut sscr. C^ resiste ex rescice corr. C qvi me om. C 14 o PAMPHiLE om. 15 evge uidet complerit TC CHARiNE om. non in modo] m^ TC\\ 16 opportvne] o^ ras. V^ 18 dave om. dolentibus proprium <est)> F 19 incanda perii add. W. dave perii W.: ccitoXmXa. i^riOA(0 M0Pe AB, &n6X6Xa **** TCV. icTtoXov20 affec^um F liE%-u Steph.

BTC
I

ATC,
I

||

ABTC^

||

BTC

\\

B
\

TC

\\

TCV
\

II

B
\

BTCV
\

||

11

II

TCV

\\

M\

11

ANDRIA
QATIN

II 2,

111.

131

TV Hoc AVDi *quin' modo pro immo, aHas (Ad. quare non. 10 1 MEA QviDEM HERCLE c. ccrta senteutia est: 347 uidetur Charinus plus dixisse Hnterii' quam Pamphilus ^mea quidem hercle c. in d. u. e.', sed non est hoc; plus enim Pamphilus dixit. nam qui uiuit, non potest interisse, is autem qui uiuit, potest in dubio uitam habere. ideo

II

2, 39)

et iurauit ^hercle' et

adfirmans iusiurandum 'certe' addidit. 2 HERCLE CERTE bcne ^certe', quasi illud Hnterii' falsum
ita

sit.

Pamphilus plus
interisse.

fecit

periturum

se

esse dicendo lo

3 et qvid tv scio mira comquam pendia, quae contrahit poeta longitudine fabulae nec tamen 4 et qvid tv deest Himeas'. perdit affectus personarum.

Charinus

34S

11
est'.

ET ID scio iv ET ID scio

VTroKQLCeLy

tamquam
scio'.

dicat "^nihil
15

legitur

^etsi

tempus addidit tamquam rem


saepe repetendo dicere

sciens.
est:

3 hodie 4 obtvndis idem

obtundere

translatio a fabris,

qui saepe repetunt tundendo aliquid malleo et idem obtundunt atque hebetant. 5 obtvndis tametsi sincerius
est et melius subdistinguere.
20

Tv Hoc AVDi om. tu 3 mea immo] omnino HERCLE c.] h i d e u F, hercle C, h T om. 5 c certa certa om. 4 uidetur in ras., charinus dixisse in mg. V^ 4 interii quam in ras. V^, perii quam mea 6 Pamphilus ow. 5 ind^V^E^ A, in-ue^ C, i du uita e r, in dubio uita 6 uiuat 7 is] his JL hic V haberi C\\ potest uitam in dubio B, uitam potest in dubio 8 et 3. om. V affirmans BTV\\9 bene certe om. T illud om. TC intueri J. 10 feci (corr. m. 2) C interiturum -B 11 charinus <(* * *^ tu quid 12 <^in)> compendia ex -dio corr. quae et longitudinem.^ tamen sscr. C 13 perdit ex prodit corr.

TC

|1

\ \ \

\\

TC

V B

\\

\\

\\

TC

i|

||

||

||

adfectus tu quid TC, quid 14 id] ut J. eNYnOKPICI AB, iv vnov.QLGi M*, **** 15 legitamquam tur om. C^; et id scio *** tamquam 16 scientis in ccdce 15 legatur et sci scio T 16 sciens JB, pag. adscr. C^ scientis 17 obtundit scienti Bentley 18 idem obtundat A, obtundant TC, obtundt*w< T, i- C, om. 19 atque] et BTC, in ras. V^ hebetant in ras. F,
I
\

B TCV
\\

\\

\\

ATCV;
A
\

ABV

\\

\\

II

habeant

sicincerius C; <[potest esse ScvaaTQOcf^ ,


\\

cerius Steph.

20 est

melius <e>

sed^

sin-

9*

132
349

IDONATI

COMMENTVM

'

12 1 iD PAVES JNE DUCA8 deest ^ob', ut sit: ob id. 2 tv avtem vt dvcas hoc hoc autem Pampliilo dicit. Charino. 3 vt dvcas pro ne non *ut' posuit. 1 1 13 1 ATQVB ISTVC IPSVM NIHIL P. E. EV V7tO%QL(iEr. ille 350 enim hoc idem dixerat cum exclamatione, quod quasi uanum 2 me vide utrum: quia laetus sum, an: me contemnit.
specta fidei

datorem,

ut

dici

solet

me habes, me

re-

spice? 351
p. H. L. M. M. cum prccibus admiscuit. 2 Et bene ^libera': perfecta enim tempus 3 em ecce: demonstratio secm-itas liberatio nominatur.

14

OBSECRO TE QVAM

et

lo

est facti.

35^
a

15 1 VXORBM TIBI NON DAT lAM GHRBMES summa coepit, cuius partes multis dicentur.
^iam',

Oratorie

2 non
i5

DAT lAM CHRBMES beue

quod si non dixisset, inuel postea Ohremetem filiam esse datellegeret Pamphilus turum. sed addito '^iam' plena securitas est, Ham' enim
renuntiatio
auditoris
est

perpetuitatis.

scio

praeparatio

est

ad eam narrationem, falsarum nuptiarum.

quae ostendit argumenta


20

353

16

Tws

PATBR MODO ME PREHBNDiT pro


I

^prcudit'

NE DVCAS om. B ut sit] -sCharino om. B\ cf. infra hoc


\

2 autem om. 3 dvcas om.


\\

B
|1
\

tv

ne non

^*
{sscr.

4
iJ.,
ille]

m.

1)

eninOKPICI B, h vnoy,QlaiM\ e****C, **** TV\ 5 quod om. -B 6 contempsit J5, contendit T Ve A
|| ||
\

E.]

nihil pericli

C, ut pro ne non B pro ne po3uit hoc charino B 4 pere V eNinOKPICI;


,
\\
\
\

TG ut V

3 pro

utrum] an B Af solet dici


II

7 ufci B dici soleat TC an^me A B habe B 9 p.] primum 5 F h. l. m. m. om. B 10 et tempus bis in ^ 11 em] hem ABTV, Nam {corr. 13 TiBi om. B nd-ic- V dat chremes] etc. m. 2) C B dat^* A 14 assumma A mults V non dat et chremes om. B 15 intellegere ^potuisset^ F|| 17 adito C, audito AB 18 renuncionem B est om. BC scio] scies TC, qui scis scio B proparatio C 19 auditorum V ad om. T 21 tvvs me] om. B pater] t T MODO me] modo m 0, m m TV aprehendit A, apprehendit F, p- TC pro prehendit J. F, om. B

quia om.
\

||

\\

||

II

II

II

||

||

ANDRIA n

2,

1218.

133
Et ^prehen3 ait tibi

2 addita aspiratione geminauit syllabam. dit' dixit quasi nitantem se ac fugientem.

vxoREM
cesserint.

D.

*ait' proprie, quia


V. D. H.

contemnenda dicuntur.
h.

4 AiT TiBi

coniecturam facit ex malis, quae praev. d.


s.

5 ait tibi

dicit

cur primo credi-

derit ueras, dicturus subinde cur falsas putet.

354

bcne 1 ITEM ALiA mvlta qvae nvnc n. e. n. l. narrationem, ne audirent Charinus et Byrria, ne 2 item desinant dolos aduersus uigilantissimum senem. A. M. Q. N. N. E. N. L. commoda narratio de necessariis tan-

17

distulit

lo

tum.

minas autem

senis praetermisit,

ne corrumperet bona,

3 qvae nvnc argumentum est quaerere eum, qui sit territus; nam timor curam parit. 4 NARRANDi Locvs modo tempus et spatium eius. 5 QVAE NVNC NON EST N. L. uou uult diccre, quam minaciter secum egerit senex quamque instet nuptiis, ne Charinum Byrriamque spe deiciat, quos uult secum anniti, ne uxorem Pamphilus ducat. 18 coNTiNvo AD TE PROPERANS PERCVRRO uide quan355

quae nuntiabat.

potuisse

i5

B
4

Et prehendit] coprehendit
et
t^

Sic]

A
||

\\

2 w//antem

fugiente jB

ait
|

F
|

F, uitiante

3
ait

ducendam TC, ux h
TiBi]

J5
s.

V.]
t^

-i*

uxorem dare V, uxorem ras. V^ quia om. A


^F|)
TC,

5 TiBi]

TC \\ D-ati A,
C, cui
ari

H.] h^

F, otn.

u u d

praecesserunt se h- F, u-dh^
\

||

om.

cum

T\

credidertt

1|

6 deinde

V\ pu-

tarit C, -uit T, putet {corr.

ATC,
item]

mvlta] m- B, om. T audire et] e

m. 2) F qvae l.] etc.

||

7 item] J?,

qn- TC
m.]

Hitem T, Hinc
||

8 audiret

Hitem T, Hinc C
11
II

\\

9 aduersis 10 a.] alia


||

BCV

A, aduersum
\

BTC
\
\

multa C

e. n.

om.

^
!

^"*"

non

BC

est C,

n n

parit eius om.

B
\\

12 q\xae V nvnc] praetermisit aut senis C T 13 cum (tum T) quis sit TC teritus 14 <est> modo et] est TC, om. 15 non] n^ TC est] e^ <me> dicere TC
||

||

\\

TCV
||

ABV\
\

minanter
I \

m. 2) F|| 16 egerit] gerrit A quam TC^ instat A Carinum {corr. in -nus m. 2) C 14 birriam C, et byrriam B <de> spe TC adniti 18 ducat om. 19 Continuo oc -nuus corr. A properatis p^rcurro F, properans C, p T, etc^ B quantu .4, quantum in ras. F*
{corr.
j
\

1|

\\

134 tum

DONATI COMMENTVM

dixerit: et ^properans' et ^percurro', ut continuationeia cursus ostenderet.

356

VBi TE NON iNVENio iBi ^ubi' modo non sed temporis pro postquam. 2 NON iNVENio iBi a summo ad imum diuisiones, dicta et facta continentur, sub quorum genere sunt
1

19

est adr

uerbium

loci

vbi tb

quibus
species

non dictorum nec factorum cum consideratione rerum personarumque.


2 forte ibi hvivs video 20 1 NVSQVAM deest ^uidi'. 3 Et recte: dixerat enim BYRRiAM deest ^seruum'. {II 1, 2) ^apud forum modo e Dauo a.' 21 ROGO NBGAT viDissE mira breuitas et imitanda. 358 23 1 PAVLVLVM obsoni hiuc est, quod ait {II 6, 19) 360 ^nimium parce facere sumptum'. 2 ipsvs tristis de

357

10

iMPROviso

N.

sunt, docet, quid fecisse deberet. uiso' et ^nuptiae' pronuntiandum.

non

mire et moraliter: ex his enim, quae facta 3 Et ^de improa.


c.

15

361

24

egomet continvo
fieret,

bene ^continuo', ut

si

ab utroque hoc

MET coNTiNvo
ikl6L7tvL%S>g.

2 egouera esset suspicio Daui. deest 'duco': consuetudine dictum est et

20

egomet una pars

orationis

est.

1 properans (m ras. F*) dixerit {om. et 1.) TG V percuro percurens ^, percurro in ras. V^ 2 ostenderet cursus B 3 TE om. V NON temporis om. B non est modo C, non est T 4 pro] i B vbi 5 ibi] ibi ascendo in q lo
|

JB,

A
5

\\

||

II

aibi

||

assummo

gf J.

II

non

AT,
-n-

A, nunc

BV,
I

considerationes om. 10 et nocte uideo huius deest om. video 11 modo in mg. V^ e dauo aud. F, e dauo audiui TC, J. uel auoa^ 12 negai uidisse V, negato udiser A, ne breuitas mira et imitanta -S 13 obsonii TGV, om. quid 14 ipsius tristis A, om. deinprouison; ait] dixerat 15 N.] nuptiae TF, nup^ JB <et> quae F|| 16 quod F|| 17 et 2. a. c.] F, om. pronuntiandum <est> F|| 18 egomet om. ad cre^ J5, Qt 19 ab] * * * * 19 fueret continuo

BV

6 sub] s; C, si T ad unum C -n- C, nunc B V nec {coll. Eugr) W. meo C, non T\ cum TG, in mg. F^ om. ibi sscr. C*, 9 nusq; A forte om. B
\

\\

||

AB
B

||

TG

\\

II

||

|j

||

||

TC

ATGV\
\

||

dauus TG, laudis A Egome* {sscr. m. 2) TC\\ 21 eaAinXIKO A, e^^AinTIKOC est om. B B, iKlsLTttLKaa M*, **** CV, om. T egomet

II

esset uera TC 20 dico T\ et

otn.

ANDRIA n
4 <^CHREMEN Daretem.
sic)>

2,

1829.

135
et

Chremen

et

Chremetem, ut Daren

362

25 1 cvM iLLO ADVENio SOLITVDO A. o. signa ab his, 2 solitvdo ante quae sunt, quae non esse deceret. OSTIVM quasi circumuentum et non consentientem Pamphilum excitat ad gaudium laetitia sua. 3 iam id gavdeo
sic

363

Vergilius {Aen. I 697) ^cum uenit, aulaeis 26 1 recte dicis <^hoc Charinus dicit)>.

iam

se

r. s.'

2 perge
10

uultu enuntiandum: hoc dicit Pamphilus. 3 maneo ne 4 interea temporis longi significatio. temporius fugerit. 5 introire neminem <[^a^ non factis.
364:

27 ExiRE neminem quid neminem'.

si

intus erant? ideo ait ^exire

365
fr.

72
2

366

nihil ornati aQyaLii^og. sic Sallustius {Hist. I 15 Jf.) ^igitur senati decreto seruiendumne sit?' 29 1 magnvm signvm proprie ^signum' pro argumento.

28

NVM videntvr con^venire a consequentibus arguCHREMEN add. Steph.,


et om.
sic

mentum.
1

F V
I

3 cvm dareten advenio om. cum il adue- (7, r a T sol- F, solit- C, s T a. o.] e a ho F, a h ab his om. TC 4 quae sunt om. om. decerent ATC, deceretur B, deceret ex dic- corr. F* Solitudo <(est^ 5 conA^ solitudo ^^erat^ F ante hostium F, a h J5

BTC
\

chremtem
\\

TF.;

cf.

ad

v.
\

ut om.

TC

31 chremem T darem C, daren///


\

cum TC,

||

ATC

||

uentum Cf. III


regina

B; (-tu T) 2, 44 Pamphilum Steph. filium codd. 7 sic om. conuenit in ras. F* se r. s.] sers A, seris F, se re^ T, ser:
I

ATC,
|

con.uentum F, conu6t

corr. Schoell.

||

BV

etc.

C, se

iam dicit TC perge] et TC 9 ultu T, uult J.; uultuoae? cf II 3,6 enuntiandi BC, uenireuntiandi J.; pronuntiandum.? hoc C 10 temporius TF. in temporis A, ui temporis 5, temporis TC, in ras. V^ fugerit TF.: fuerit ABTC, fuerit interea temporis in ras. V^ | <^dilatio> in ras. F* (= dett.) 11 nominem A, nemi B a add. Steph. factis] satis F 12 neminem his A, ne^ J5 quod C, qmd V si intus] finius A ait] aut A 14 ^PX(\ICMOC A, ^PXd.C^kii.OC B, ccQxcaOiioG F, * * * * C, om. T sic om. B 16 igitur] ergo B TC senatus ^B F( seruiendumne sit TC, sed uidendi ne sit A, sed uidendum ne sit F, om. B 16 signum om. B 17 Nwm F* ui haec conue nup^ B
F, d- J?,
\

\\S dicis

hoc Charinus

dicit TF.
||

dicit

J., dicit

||

||

(I

\\

II

\\

136
367

DONATI COMMENTVM

30 1 NON OPiNOR DAVE OPINOR ille opinionein accommodat tantum, hic multum attribuit coniecturis. 2 OPiNOR NARRAS quoniam argumenta sunt ex coniectura,
'opinor' dixit;

nam

contra opinionem ^certa res

est'.

quae
5

autem opinamur, putamus; quae putamus, incerta sunt. 2 OPiNOR NARRAS bcne a prima ad secundam personam. 32 1 HOLERA ET piscicvLOS MiNVTOS sufficcret dimi369
nutiue
^pisciculos' dixisse, quos sic 'minutos' dixit et [pretium] 'obolo' esse emptos, quae est ultima nummorum significatio; sunt enim genera piscium minutorum, quae magno ueneant. bic ergo etiam de pretio uilissimos pisces
significauit.
dixit,

lo

2 Et quid si ^minutos' sed omnibus? ^seni' ut obsonationis ostenderet causam. 3 holera et

piscicvLOS
sonii', hic

quod supra

{y.

23) generaliter ^paululum obi5

specialiter dixit.

368

etiam pvervm inde abiens conveni chremi sic 2 etiam pvervm ^etiam' ^Chremi', ut Ulixi et Achilli.
1

31

pro praeterea.

369

32 4
cura domi.

iN

cenam seni misere

^seni',

cuius maior est


20

1 DAVE om. B opiNOR 0/M. BTCl 2 hicj duo A attribuit] aecomodat TC coniecturae V 3 opi nar JB et coniecturae 4 opinor Steph. opinionem codd. dixit om. codd., corr. Schopen B 5 o^inamur V 6 opi nar B bene om. B <persona)> prima B personam om. B 7 olera TC F, om. .B et] e^ T, om.
\ \

1|

||

II

\\

\\

BC

piscilos

diminuentem
II

A V

\\

minuto^ {sscr. m. ^) C, mi^ .B deminutiue A^ 8 quos Schopen: quod codd. pretium secl.
| \

8unt

li magna TC piscium TC, piscium JB 12 et ueneunt B etiam om. V uilissimo F, iulissimo A quid si ed. pr.: et si quid si AB, et quidem sic F, et quidem si TC minutes A, minutos in ras. F* sed omnibus seni ATC, *** sed seni B, non omnibus sed in cenam seni F 14 pis J5 13 obsenationis A, obsonationibus T\ olera J5 F 16 inde 17 ut om. obsoni B Chremi] i a c cremi B TC ulissi acMHi F, acchilli 0, atchilli T, et] ut TC 18 pro praeterea] propterea AB, praeterea TF, at illi A 19 misere ABTC, misere F, mire dett., {ex prot- corr.) C
I

9 emptos W. C nummorum
\

esse

numorum
\

\\

10 sed
||

(corr.

m. 2)
\

\\

||

||

II

||

II

Steph.

est
I

maior

B TC

\\

ANDRIA n
B70
371

303,

1.

137
alibi (B.ec.

33 NVLLVS SVM
'nullus dixeris'.

'nullus' pro

non, ut

12,

4)

2 ridicvlvm 34 1 QviDiTA una pars orationis. CAPVT <^caput')> pro toto homine. nemo enim ore conet est tempto ex aliis memhris hominem uelit significare.
GvvB%6o%ri xQOTCog.

372

35
sum

1 QVASi

NECESSE siT
hoc
esse,

si

Hvic NON DET ostendit uitio-

quo altero sublato non necesivd"vfirjfia 2 si hvic non det te i. v. d. sario alterum relinquatur. hoc laborat Dauus, quemadmodum Philumenam Charinus 3 si hvic non propriis laboribus promereatur uxorem. DET TE iLLAM vxoREM DVCERE artificiosc Dauus Charinum
in

10

excitat, ut,

si

fieri

possit,

adiuuetur negotium Pamphili,


2 ambis magna15

dum ille 373 36 1

sibi prouidet.

nisi vides ^uides' prouides.

rum rerum desiderium et appetitus ambitio dicitur. 374 37 VALE confirmata re a factis et personis deliberatiua nascitur.^
3.

375

qvid iGiTvil
continet
si

SLBi

vvLT PATER
et

liberationem
^igitur':

Pamphili. enim falsae sunt nuptiae, quid

Daui

hacc scacua de2 Et bene


cogitat? sto-

20

1 svM om. nuUus om. TC ut alibi {sscr. m. 2) 3 ridiculvm om. 4 caput add. W. conF, alibi TJ? 5 uelit hominem 6 sine doche tempto V, contempno 7 neccTe C ABC\ sinodoche F, tropus tropos 8IT 8 eNeYMHM^ 12 dvcere om. det] eic-B ostendit
I

||

V TF TC AB TC A, HNGYMHMdi B, iv^vnrincc M\ **** V sublato altero B 9 det] d F te u D; J[, t u t F, om. B 12 det] d- BTV t illum T) u d TV, om. B Dauus om. B 13 potest F 14 illa (corr. m. 2) C 15 nisi vides om. B 16 adpetitus ^ 17 re a] rei A factis et <a> T, in ras. V\ 19 sibi om. AB uolt B pater om. B scaena (a sscr. m. 2) C om. B 20 pamphili et daui continet 1? 21 enim sscr. G
|| \\
|

||

\\

\\

II

\\

(i

||

[!

\\

||

||

II

||

cogitat <^c.> stomnacasse

138
machose
etiam

DONATI COMMENTVM
hoc dixit <^'quid^ sibi <(uult')>, ut ille 318) *quid uult concursus ad amnem?' ID svccENSEAT Md' ob id, propter id.

(Verg. Aen.

VI

376
377 378
et

si

3 NEQVE ID mrvRiA id

est:

usque adeo iniustus


est

sibi
5

uidebitur, ut se iniustitiae ipse condemnet.

4 AD NVPTiAS PERSPEXERiT perspicerc

ad plenum

380

perfectum uidere. 6 1 TVM iLLAE TVRBAB To 'illae' ad terrorem rettulit. 2 QviDvis PATiAR hoc est: patiar me uxorem ducere. 3 PATER EST PAMPHiLE hoc uultuosc pronuntiaudum 4 Et mire ^pater' dixit, ut in ipso nomine uideatur est. habere auctoritatem. 5 Et ueluti dormitantem et oblitum potestatis paternae his tribus excitat: 'pater est,

lo

Pamphile'

^difficile

est'

^haec sola est mulier'.

5 qvid15

vis PATIAR sunt qui 'quiduis' pro quicquid euenerit intellegant, quia dixerat (15, 42) ^adeo me ignauum putas?'
alii pronuntiant, ut sit sensus: quid me uis facere? an ut hoc patiar mihi uxorem dari? 6 pater est a neces-

sario

argumentum.
20

381

7 1 difficile est hoc est Vesistere' 'contradicere'.


2 difficile

Pamphilo, perniciosum

Crlycerio.

sola
3 suc-

1 quid et uult add. W. 2 quod censerat F, succensent J., succense\\

C
\

amiem C

\\

propter Steph.: post

V 5 uidetur om. perspexerit F, pers T \\1 perfecte V 8 tvrbae to] turbeto F, turbae 9 quiduis pa- B, illae om. terorem C, tum T, om. quid inspartiar J., quem uis patiar C parciar J. ux ducere 10 pam^ in om. TC uoluptusse F|| 11 est. Et om. uideatur ex -entur corr. 13 patemae potestatis pater est ras. F^, pater 14 <^resistere (m mg. m. 2)y difficile F 15 patiar] pa. J8 est 2. om. mulier otn. sunt quicquiduis (quidq- T) TC, sunt quiduis quiquid euenire T, (i ex e corr.) 16 adeo BV, ad et A, adeon T, in mg. C^\\ 17 uis om. T 18 ut hoc sscr. C^ ut dare T,
codd.
II

4 iD om.

iniuria

id est] id C, est

(bi sscr)

se]

so

II

AD

perspexerit
5
||
\

\\

||

II

ABTC BTC

||

||

\\

||

||

w. ^) a sscr. F* 20 hoc resistere TC, 21 pamphilo sistere {in mg. m. 2)^ hoc est resistere F dare
cile
{corr.
j

||

<^rediffi-

TC

glycerio

pemiciosum

(j

ANDRIA

II 3,

1-10.

139

4 Et ^sola' et ^muautem: sine defensoribus propriis. 5 sola sine auxilio ac per hoc deserta. 6 DiFFiciiiE EST cc7to0Lco7tr}<iig cum uultu: deest ^resistere'. 7 DiCTVM AC FACTVM prouerbium celeritatis, id est 8 DiCTVM Ac FACTVM iNVENERiT pro 'inueniet': concito. iunctiuo modo pro indicatiuo usus est. et est bonesta locutio.
lier' dixit.

382
se

QVAMOBREM EiciAT

conuertit, cui plus uincitur statim. apparet

o. calHde ad eius periculum amator timet quam sibi; ideo autem Dauum male sic agere,
10

quia cum caueat Pamphilo, tum cum maxime formidat 3 eiciat 2 oppido ex oppido, ex ciuitate. senem. 4 cito illo admirante hic etiam conmiratur et stupet.
firmauit.
-

addidit etiam tempus celeritatis.

383

9
ralis,

CEDO ^cedo'

singularis

numerus

est,

^cette' plu15

2 dic te dvctvrvm prout salue, saluete. nuntia ^dic' quasi rem facilem et nuUius praeiudicii. 3 dic te dvctvrvm hoc est, quo a principio nitebatur.

384

10

EGONE DicAM

To

cgo'

k'fi<pci(SLv

habet,

hoc est

3 bJ^O2 ac] et 1 autem TV, aute C, int A, om, CIOOTTNCIC- J., <\nOCrrHCIC JB, aTtoaiOTtriaLO V, anoci-onucis- C, T cum deest uultum V <^ut> desistere TC 4 dictvm ac factvm om. deest A, om. 5 facAc] aut F, aut <^factum Dictum ac)> T prouerbium 5 ac] id est] uel TUM hic om. prouerbium <(est^ inueniret T coniuncinuenie uel aut F pro om. 6 locutio] honesta locutio modo pro modo <^prouerbium tiuo
\\ ||

anonuc-e-

BTC
\ |

\\

B
II

factum^
O^
7
I
I

F A
|

TC
\

||

{cf.

supra)

periculosum se A\\ sic 8 cuius A quam sibi timet B 9 Dauum post agere in 10 cum agere ABV, se agere T, (m mg. al' suadere m. 1) C 11 opido ex oppido om. B exiuitate tunc .B sscr. C^ 12 mmatur eiciat om. A, et ciuitatis T, ciuitate ciTo] cetu TC hoc F confirmat TO, confirmet F 13 etiamj et TCJl 14 cedo om. numeri TC est pluralis om.
o.
\ I

QVAMOBREM OM.

et est] est F, et

om.

BV

hec TC^, in hac

\\

||

B BC
\
\

\\

\\

cette Schopen: certe A, cetera 15 saluete] saluere pluralis sscr. F^, pluralis <^tantum> te dvctvrvm om. jB 17 te dvctvrvm] JB, soluere A, salueris t d 18 egon quo Schopen: quod codd. ab initio to (7, te T, in dicam] dico A, dic B, deNe<t)^CIfS en qz em TC, emphasim
1

BTCV
|

||

est

<tantum> F|

TC
\

TCV\

\\

||

TCF

||

TG

AB,

140
uel:

DONATI COMMENTVM
quem non
oporteat dicere, uel: qnem non conueniat 2 cvk non non interrogat, sed

fallere atque mentiri. facilitatem rei ostendit.


tionis

3 nvmqvam plus habet nega5

quam

'non'.

385 386

11 EX EA RE QVID FIAT VIDE aTTO TTjg ha6(0g. 12 1 VT AB ILLA EXCLVDAR HOC CONCLVDAR mirC *hoc':

amicam pronomine significat dicens sexum seruauit, ne uxor esse uideatur.

^ab

illa',

huic

nec

Et

ex ferarum

translatione 'concludar' dixit, ut alibi (Phorm. 3 vt Vonclusam hic habeo uxorem saeuam'.

1, 1?)
lo

ab illa

EXCLVDAR HAC CONCLVDAR


atque intellegit

sv 'ijnoKQiceL^

uam

aliud infert,

Dauum

dicere.

367

13

NEMPE HOC

SIC ESSE

OPINOR DICTVRVM PATREM


sit.

coniectura atque diuinatio, an hoc an illud euenturum

2 NEMPE Hoc sic ESSE OPiNOR ab iinitatione.

mimesis

15

enim

diciiur.

nempe hoc a

possibili.

389
loci

15
*cette'

pluralis.
est,

CEDO QviD ivRGABiT ^ccdo' singularis tantum, 2 mc reddes omnia ^hic' aduerbium
sed aduerbium temporis, ut Vergilius (Aen.

non
1

quem
11

i.]

quae

||

2 non non]
\\

non

fion
\

A^ non non

V
\

non

C Sfacultatem A 5 ex] et TC quod AV, om. T ^nTNCeKB^CeOOc A, -CeOC J?, icnb rfjG *** M\ *** + TCV\\ 6 ExcLVDAB om. B hac concludar AC, hc- T, sscr.
"''''

F^, om.

W.:

11

hoc amicam W.: hanc cum (eum C) codd. 7 huic nec sscr. C* 8 uideatur esse F|| 9 co7?cludar 10 habet A 11 excludar hac concludar F, ex hac con
I

\\

illic

codd.

1|

\\

B, excludar C, e- T, concludar A CNYnORPICI A, CNnOKPICI B, iv v7ioKQi6i3I\ **** rCF 12 Dauum] Dictum C


\

13 nepe
d.

p.

mimesis ab imatione A, a limitatione C BTV, numesis C, numesi A-, mimesi.^ (/itfiTjffft KJotz) 16 enim dicitur ducitur(.?) B, ducitur enim TCl 17 quod
15 Hoc om.
I |

d-p-

esse hoc C, s e h 15 (nempe om.) hoc in mg. 14 uel illud r, om.


sic

II

F*
|

B TC

sic opinor T, ow. dictvrvm patrem]


\

|i

II

V\

uenturum

TCF*

1|

\\

iurgabitur J., iursingularis] <^quid)> singt A, sintandem gularis F, singularis <^numerus> B, singulariter 18 cette Schopen: cetera codd. pt AB, pluraT, tamen C 19 loci aduerbium om. sed liter omnia] etc^ ut om. om.
I
\

TC

TCV
I

|1

\\

ANDRIA

II 3,

1021.

141
3 reddes
utili.

IX
390 391

facies, restitues.

246) ^hic annis grauis atque a. m. A.' 4 cbdo qvid ivrgabit ab 16 iNCERTA VT siBNT hic est euentus.
1 siNE

17
mena.

OMNi PERicvLO hoc

cst

sine

ducenda Philu5

nam hoc havt dvbivm ne

consentiat Chremes

filiam dare.

392

18 1 NEC TV EA CAVSA M. H. Q. F. NE IS MVTET SVAM SENTENTiAM hoc est quod supra (/ 5, 7) ^id mutauit, quia 2 nec tv ea cavsa minveris me immutatum uidet'.
quia promisisti te esse ducturum.
lo

393
394

19
2 NE is

NE

is

mvtet sententiam Chremes


rcdit ad consilium
et
V.

scilicet.

MVTET

coniungit euentum.
I.

20

PATRI DIC VELLE VT CVM

T.

I.

N.

Q.

SCilicet

ne securus, quod non sit daturus Chremes filiam suam, parui faciat iram patris et neget uxorem ducere utpote fretus neminem alium sibi commissurum coniugem.

15

395

21 1 NAM QVOD Tv SPERES suut qui ^speres' pro 2 nam qvod tv s. alium daturum. timeas habeant.
1 anms F, onmis rC, a q a m a

adque F, etc
\

AMA1|

A^

adqamJ.,

scient

scient

0,

sie

fiant {corr. w.

5 NAM

.2)

F,

T
\

6 dare om.

||

4 omni om.

haud F, aut
|

ATC
||
\

hoc est om.


\

||

dubium in
|

ras.

7 nbc tv] nec eu A^ d T, d-e- V\ Chremes] dire me J. sententiam om. ^ h.] o- T A, om. B M.] minueris J5 h. S ^, f mutet fort. post F. lac. signanda F.] is] his A sententiam tuam O, m s s TV <(nec tu ea causa minueris 9 uidet (nec t e c m T)y hoc est rO, in mg. F* 8 hoc 10 ducturum in mg. F* om. A hoc quia B, quoniam 9 EA cavsa] e-c- BT TCV^ F^ m T minveris] mi
I

||

II

fl

10 promixisti {corr. m. 2) C 11 his A\ mitet J., F, om. sententiam hic om. scilicet chremes 12 ne is] suam sententiam reddit J., (reddit C) post consilium TC\\ 13 dic
I

|1

Q.] etc

B B
\\

||

Dic] hic

F, ut n n

daturus
spebas

TC

r, ut nn

cvm] c^

15 faciet

et
I

om.

ATC, ^am F

speras tu spe

|1

negat 18 timeas in ras.


\

scilicet Steph.

TC

F|vT^ii-N]ui-insed codd. 14 chremes 17 nam qvod tv om. B


:
\\

\\

F*
\

C, tu sp. in ras.

V^

nam daturum alium Klotz: aliam


|

142

DONATI COMMENTVM

3 PROPVLSABO hoc Gst: causam inanem esse monstrabo, ostendam nihilominus te esse ducturum aliam uxo4 propvlsabo eleganter rem, etiamsi h^nc non duxeris. 5 vxorem his moribvs pro eo, quod est repellam. deest aliquid, ut sit: his moribus agenti, aut: his moribus 6 vxorem his moribvs dabit nem.o ne alteram praedito.
id est:

quaerat.

396

22 1 inveniet inopem vTtocpOQa BvGxoiog. 2 veniet inopem sed ne inopem quaerat. 3 inveniet

INinlo

OPEM sunt qui xam av^vjto^poQCiv dici putant ^inueniet inopem potius, quam te corrumpi sinat'. 23 SED SI TE AEQVO ANIMO FERRE ACCIPIET NEGLE397 GENTEM FECERis hoc est: etiam in paratis nuptiis. 398 24 1 ALiAM OTiosvs ex otio, hoc est securus. 2 inTEREA ALiQviD A. B. scd ue quaereudo inueniat. 3 inTEREA ALiQviD mortem patris adulescentis in delicto pro 4 acciderit et ad causam refertur bono seruus ostentat. et certe, quia mortem patris bonum denuntiat. 5 acciderit nota
^acciderit'

i5

etiam pro bono et ab hoc et apud


20

399

ueteres frequentatum. 25 1 HAVD DVBivM ID QviDEM EST plus iutulit,


1

quam

id est 2 nihil et , esse] re <;^esse^ inanem esse om. ducturis uxorem om. -B 3 eleganter 4 pro est om. post repellam in repellas C moribvs] * d ne J5 5 aliqu^ti F, aliqd ut sit in ras. moribus moribvs l.]m- T\ moribus 2.] mo -B 6 vxorem om. nemo]

minus

B
\\

V
\

1|

F
\ |

|1

B
j

||

||

YnO<J)OPAeyeYCTI8iNOPEM]inoKOC J., YnOO^uP^eYCTIROC B, ****** CF, ow. T; s^gtoxos inueniet ino J5, inopem inueniet Steph.^ icpSKtitiog Lindenhr. C 9 sed ne inopem om. T sed 11 inopem om. B inueniat T 10 sunt qui in ras. V^ K^Td.^NTinO(t>OPAN A, xara accipiet om. 12 sed avd-LTtocpoQCiv M*, **** 13 id est B 14 aliam om. B id est B 15 aliqvid] negli fe B a J5 F a. b. in ras. F^, Bsed] s TC qu^rerendo a\ 16 aliqvid] a etc J5 delictis B pro bono] probo TC1| 17 seruus om. A ostendit TC, {-dit) V 18 quia <^e5 F denuntiate A
\

mdan- B
II

neom.

\\

\\

II

\\

\\

TCV AB
\

\\

\\

acciderit] deciderit
sscr.

C^ quidem <Id>
I

m. 2) C, desideret T, om. et ab hoc om. V\\ 21 dvbivm id] du i


{sscr.

BV
5

\\

19 etiam
id <(eBt)>

est

F^

phis

oiti.

TC

ANDRIA

II 3,

21-26.

143

2 vide qvo me indvcas 'quo me ininterrogatus est. ducas' in eadem translatione permansit, qua sursum dixit concludar'. 3 Bona ohovo^iccj ut mox iuste (v. 12) 'hoc

Dauo

4 qvin taces ^quin taces?' succenseat Pamphilus. cur non securus es? significat, nam nunc tacere ^esi} securum esse, ut in Adelphis {II 2, l) Hace, egomet conet ideo ille ut consentire dicenti ueniam Pamphilum'.
Haces' uideretur, Micam' <^ait^, ut scias illum non silen5 qvin taces correptio tium sed securitatem imperasse.

est silentium praecipientis de eo dumtaxat, ne timeat de 10 6 Id est: esto securus, nam tacere securi est. nuptiis.

400

26

PVERVM avtem ne resciscat uidetur hoc


esse,

illi

(J 3, 14) 'quicquid peperisset d. t,' sic ergo soluitur: quod ibi seruus cum stomacho dixit, hic tamen Pamphilum uerecunde locutum accipimus. 2 PVERVM AVTEM NE R. uum diuiuat an 'puerum' pro quolibet sexu,

contrarium

quod

dixit

15

3 Subolem,
d. t/

lioc est

14) ^quicquid p&perisset


1

utfiUum Graeci [pueros] Ttatdag?


B
\

significat, ut ( J 3,

est
I

om.

TC

d-

quo
\

me

vide qvo me om. indvcas] ducas C, inducas om. 2 eodem A, eandem T,


\

BTC
\

||

emde3 C^
dicit

rursum TC qua F, quia ad v. 12)] hac codd. condular A 4 succenOIKonoMld^ J., oeconomia BV^^ yconomia TC seat pamphilus dauo TC quin pamphilo V taces] ta jB
translationem
3 hoc
{cf.
\

ABTC
\

JC

II

||

taces

V^
non
I

TC

in ras. F*, qui itaces A, om. 5 cur in ras. significat] sig A^ signum F, om. nam] iam nunc] est add. Goetz 6 ut om. <(pro)> securum J5
{2.)

B
\

BTC
\

||

||

C tace egomet] mce g T, mee ego C conuenio A Pamphilum] ipsum Ter. dicenti V 8 tacens ATC; quin taces Steph. ait {ante dicam) add. dett. scilentium C 9 impetrasse 10 ^c-) ne C 11 Id est] id TC 12 autem TACEs] ta- B ne re^ F, autem ne "sciscat C\ autem ne rescitat A, a n r 13 esse contrarium B dixisset F peperisse B r, etc^ B 14 d. t.] dto- r, deto^ C. decreuere tollere B ubi TC stamaco B, stomnacho C 15 hinc tantum F locutum uerecunde B accepimus TC 16 ne] n re- F, resci 0, r^ T nam TC au sscr. C'\\n sobolem TCV\ hoc est om. B filium ABTC, foetum V (recte?) 18 pe 5 significat om. jB d tol JB, de to F ut om. T pueros B F, -ris A, -rum TCM; del. Schopen iAc A, HalAac B, naLdcc 31 \ *** TCV
\
\

\\

\\

BC

\\

\\

\\

II

\\

\\

ATC

||

BT

||

144

DONATI COMMENTVM
(II.

Homerus

I 255)

IIqlcc^olo ts TtaLdeg' et Horatius

(c.

12, 25) ^dicam et Alcidem puerosque Ledae'. EST cautione opus est, hoc est cauendum est.

4 cavtio

401

NAM POLLiciTvs svM svscEPTVRUM promissio et poUicitatio eandem uim habent, sed pollicitatio maioris 2 hanc fidem ordo est: ut hanc asseuerationis est.
1

27

fidem darem
serturum.

sibi,

me

obsecrauit, qui

<(se)>

sciret

non de-

403

29 CVRABITVR non
difficultate,

^curabo',

sed

impersonaliter

cum

quod quasi arduum

est et graue, dixit.

4.

404

REviso
innectit

QviD AGANT AVT


erroris

Q.

c.

c.

haec

scaena

nodum
facit

periculum comicum; 2 reviso qvid etiam exsecutionem consiliorum.


nQog xo ^quid agant' auribus
et

fabulae

et

A. A, Q. c. c.

est opus, itqog

xo *quid captent' prudentia

sagacitate.

Et quod

i5

supra dixit, non paenituit idem repetere ^obserues filium, quid agat, quid cum illo consilii captet' (J i, 142 i3)\ quod enim prudenter dictum fuerit, non piget repetere.

priamo

(-us

T) eo

te

paedes (pedes
\

TCM^,

pedes V)

ATCVM^, priamo * * eotepedes J5, itQLCi^oio ts itcciha in mq. M^ heratius A 2 et] in T alcidem B F, alchidem ATC\ Laede J. 3 est hoc est om. B hoc est] hoc V 4 nam om. B polli B sum susce F, s s T, om. B 5 eandem 6 adseuerationis A est poUicitatio om. T tandem uim A
I

||

||

\\

||

TO qui ex quia corr. C 10 dificultate A 11 Remso A qvid c. c.] dixit] ostendit TC etc^ B T haec B, in ras. F^ hac ATC avt] autem A, a scena in ras. F^ sententia ABTC 12 modum <(pamphilus)> V innectit Sabbadini: iniecit codd. ^ericulnm F 13 etiam] a consecutionem B Qvm c. c.] q; A A que A quid q C
om.
II

BTC
I

||

7 sibi

darem

\\

||

\\

||

agant

TC TtQog tb M\ nPOCeO AB, npoceo TC, *** ^ 15 prudentiam F| sagacitate A, -tem F 16 dicit TC idem] C filius C 17 cum captet] c illo c 18 quid A c c captet C, cum T, cum illo captet ^
II
\

F*

quid a quid c consilii in ras. 14 TtQos tb] poeto A, psta T, prestat C, om. B V opus

qO, qaq^T,
I

qa^J5,

est

II

||

\\

||

i
405

A2^DRIA
actio

3,

264,

5.

145
dicendo, 5 qvid agant

tamen ex

his tribus

consistit:

cogitatione,

gerendo.

4 reviso redeo ut uideam.

quid respondeant, quid dicant.

2 Hic NVNC NON DVBiTAT nou


sed ^hic'

dixit ^senex' aut ^pater',


5

cum
Bx

406 407

3
cilius

possit.

odio, quoniam auerso animo loquitur. soLO Loco ^solo' deserto, ubi meditari fa-

406

^orationem' dixit, qiiod quusi ad plenum cogituri potuisset, quippe \uenity meditatus alicwnde ex solo loco'. 3 1 Menander evQSiLKbv slvaC <paaL xr\v iQJifjLLav ot

4 Et

'^

lo

Tccg

2 venit meditatvs alicvnde terror, d(pQvg aLQovvsg'. obiurgaturi patris hortatio est ad promittendum Pamphilo

408

quod iubetur. 5 1 QVA DiFFERAT TE

^diffcrat' disturbet

et in diuer-

Vergilius (^G-eo. III 197) ^atque arida d. n.', 2 Et in Adelphis {III 4, 40) ^miseram me, differor doloribus'. hoc est in diuersum rapit, dissipat.
ferat.

sum

15

uon uc timeat cauet Dauus, sed ne amore a consilio suo alienetur Pamphilus. 4 apvt
1

3 PROiN Tv FAC APVD TE siES

tatione 4 NYNc] B, ideo

om.

tamenj autem BentUy cogitationem TC^ (^^^y cogiV 2 regendo TC, agendo V ut uideam oyn. A me TC non du ^ F 5 hic] senex B odio] idio A\ t8LcoTL6fi(p Schoell animo aduerso TC 6 ex solo
\

[|

||

||

solo

loco om.

||

facilius
\

meditari

\\

8 ora{sscr.

tionem
<Pd<a

sqq.] ordo turbatus in


||

\\

9 aliunde

TC,

aliunde

m.2)V\exsolo-B
(O^CI A)

10

TNN
\\

eYPHOIKON (eVPHeiKON A)

eiN<M

(-|iN|M

Alpontes (d^Ypontes B)

AB, *****

B) ePeMldiN 01 (O B) T<\C O0PIC pontes TC, ****** F;

11 aliunde TC, aliunde {sscr. m. 2) svQETLxr]v Steph. cesor, sscr. teror C, terror (m repetitione cesor)

terror]

||

gatur (7, obiurgati T, <(obiurgacionis> obiurgaturi 14 qva te om. te (m mg. uel hortatio) F est] ex T differat om. et sser. C 15 F, d-a- TC, om. B 16 Et owi. in om. TC 17 id est differam C

TC

\\

II

\\

dw<c>
\
\

12 obiuroratio
\

\\

rapior dissipor B, rapit dissipat {corr. m. 2) Flj 18 proin tv fac om. apud te scies C, T F, sies apud te non ne T caueat 19 amore a in ras. F* apud BCV, a- T
I \

in

aduersum C, om.

TC

\\

atsA
\

Donati comm.

rec.

Wessner.

10

146

DONATI COMMENTVM

TE siES pro paratus sis, cui contrarium est (Heaut. V 1, 48; Fhorm. I 4, 26) *non sum apud me'. 6 1 MODO VT possiM DAVE ^ut' ne non, 409 2 modo VT possiM a possibili. 3 possim apud me esse. 1 1 nvmqvam hodib tecvm ab utili euentu. 2 *Num410

quam'
(Aen.

plus asseuerationis habet

quam

^non', ut Vergilius

II 670) ^numquam omnes hodie m. i.' 3 commvtatvrvm patrem iurgium habiturum. hoc est enim ^uerha 4 commvtatvrvm altercaturum. commutare^ in Phormione sic (lY 5, 33 Hria non commutabitis uerba 34)
.

lo

hodie

inter

uos',

quod

est

dabitis atque accipietis,

id est iurgabitis. 5 Ego puto "^commutare uerba' esse pro bonis dictis mala ingerere, hoc est iracundia in

maledicta compelli.
5.

412

ERVS ME RELiCTis REBVS i. p. H. o. uidc quam mire, cum onmes consulto consilio sibi agere uideantur, omnes tamen rerum exitu inopinato ludificentur, et Simo et Pamphilus et Dauus et Charinus et ipse Byrria.
1 1
1 t- jT
I

15

scies

(7, sis

J. F, s-

T, om.

preparatus

ATC,

paratus

B, om. V\
3 ut (et C)
jj

sis

pro paratus Sabbad.: est om. om.

TCV

4 possim <^daue> V modo om. V possunt 7 hodie om. ab 5 tecvm] totum ^, om. BTC caput ^ TC euentu B F, -tum A; inuentum Sabbad., at cf. Eugr. Fort.
(sscr.

II

non
II

in ras.

V^

m. 2)

\\

non ne TC, ut ne non

i 6 adseuerationis om. habitaturum 8 patrem om. 10 si codd. commitaturum non om. 11 odio inter commutabitis] esse mutabis uos A, inter nos hodie quod est] hoc est V, hoc TC\\ 13 mala 12 id est] id esse] hoc est TC; hoc esse Steph. 14 malis in om. hoc est] hoc TC\ id est et C^ om. dicta 15 Crus me herus me C, erus meus relic Delictis rebvs o ] rebus omnibus p C, r o 16 mire in ras. uide {ex inde corr. m. 2) p T, om. cum in ras. V^ consilio <(consilio)> sibi conF^ me exitum T, exiit sulto sibi om. 17 tamen omnes ludificantur B, -carentur inopinato ante rerum et Simo 18 Byrria om. 18 dauus et pam et cari

et euentu
7

m.
I

moriemur inulti V enim est V 9 mutare


i.]

Numquam
||

7m
\\

\\

BV
\\

\\

jj

TC

TC
,

TC T B

TC

||

II

C\

||

AB
I

||

TC

\\

TC

B TC
\

\\

TC B
\

ANDRIA
2 ERVS
concitet

II 4,

55,

6.

147

ME

Charinum.
R.

sonae

sine

ad hoc uenit Byrria, ut in errorem 2 Et in hac scaena quattuor per4 ervs implicatione intellectus locuntur.
R.

R.

ME
id

R.

imponitur manus

rebus,

cum

perficitur
5

quod coeperit, ut Vergilius (Aen. VII 573) Smponit* regina manum'; relinquuntur uero res, cum imperfectae
relinquuntur, ut Vergilius {Geo.

III 519) 'atque opere

in

medio defixa r. a.' 5 pamphilvm hodie observare obseruatio duplex est: uel captationis uel obsequii. 6 ERvs ME R. r. adeo praeposuit hoc negotii omnibus
rebus.

10

esse

iD PROPTEREA NVNC HVNC V. s. uecesse est aut alterum superuacuum aut ^propterea' propter accipiendum. 4 Hoc AGAM in gestu est, nam est figura corporis

obseruantis, quid agatur.

15

5 VTRVMQVE ADESSE viDEO ct Dauum ct Pamphilum. 6 1 QVASi DE mPROviso RESPiCE AD EVM iutcrest eius,
qui repente aspexerit; 2 Ut {Yerg. Aen.

nam uidebitur nihil dolose locuturus. XII 671) 'respexit ad urbem'.


EVM
SCilicct

eum

3 QVASI DE IMPROVISO RESPICE AD intellegat habuisse consilia.

UC mcditata

20

1 herus TCF, crus b. r.] r r C, relictis T, r rebus F, om. ueniet ut in in ras. F*, ut n J. errorem ras. V^ \\2 concitet W.: conciliet ABT, conculpet C, in ras. V^ 3 loquuntur BTV, locutum C\ herus TCV\\ 4 me] B. R.] r r C manus rebus om. T, r 5 quod] qui A 6 relinquntur ut om. coepit V 7 relinquuntur om. 7 relinquunturj uero uero om. dimittuntur Calph. ut] item C, om. atque] aut .B 8 r. a.] seruatio 0, reliquit aratra observare] ob JB obseruatio

B
||

ATCV
|

m F

A AC

||

||

||

9 captatione (corr. m. 2) seruato T, seruitio A, seruitium 10 herus F, captionis obsequi {in -quii corr.) C T adeo posuit R. B.] relictis C, r r me] m12 id J. v. s.] uenientem TC, ad coposuit negocium 13 esset sequor propter EJotz: post aut] ut .A codd. 17 qvasi 16 utrumque da et pam {rel. om.) 19 Vt interest 18 uidebatur evm] ,de improuiso B, EVM 07n. de y 20 quasi ^^dixit)- TC bespice] d I R mediata T 21 intellegat emn A^ de inprouiso ri^

BTCV
II

ATC

F A

AT

F
||

is
||

.,

\\

||

AB
\

||

||

\\

TC

\\

10*

148
418

DONATI COMMENTVM
7 HODiE vxOREM
D. V. D. V.
est,

'uolo' et ^nolo' nimis im-

periosa et superba dictio


^piscis ceteros
;

ut alibi (Ad.
p.
;

III

3,
;

22

A19 420

purga D. g. i. m. i. a. s. 1. 8 NVNC NOSTRAE TIMEO PARTI Q.


1 iN

u. e. u. e.

,25) p. nolo.'

consensio

ME MORA recusantis tam segnis ac tepida,

est
si

H. R. <(**** *^ magis, non uolentis

penitus consideres.

2 HEM percussus hoc dicto Byrria interiectione magis quam uerbo exclamauit. 11 1 CVM iSTVD QvoD p. I. c. G. uimis obsequenter 422 locutus est pater: et ^postulo' pro iubeo et "^impetro' pro
extorqueo.
cario,

lo

postvlo

iuste uolo;

421

poscimus imperiose, 10 QviD DixiT nota hic

petimus enim postulamus iure.

pre-

Byrriae personam quartam,


15

sed non admixtam.

422 423

11 3 <(cvM^ iMPETRO pro ^cum impetrem'. 12 1 ERVS QVANTVM A. V. E. caderc spe dicuntur,
leuati a

qui
est

summo
^3)

ad inferiora labuntur.

vxore hoc

matrimonio ac
ut

{IV
1

1,

3 svm nuptiis. 'falsus' pro fallaci.

vervs id est ueridicus, 4 vxore excidit quod


20

Graeci dicunt ^&tcstvxsv'.

d u d uo C, uolo nolo et HODiE vxoREM om. 2 et] est uolo 0, uoio et uolo F alibi ex superbia 3 pisces -bo corr. C \r>. nolo] D.G-I-M^I-A^Si I.p.V-EV-E-P^ nolo ^, d u (r r) a s L p u e u c (e r)p uolo TC, -Ipu euc-p^ uolo Fj r. om. B 4 NVNC timet A quia h r F, d etc B 5 in me mora his B, in memoria F, inmeinoni lac. sign. Klotz non] quam in ras. V^ 6 consentis T tam] ea C, om. T
\

B
||

\\

TCV

B A

gdimas
\

II

A
7

|j

\\

percussus
I

quid
II

ATCV,
\

perculsus

\\

cvm

p.

otji.

\\

istuc
\

p.]

po

11 extorque 10 iu6eo F, uideo <^quae> precario 13 dixit] do 12 poscinri codd. imperio sed (d m. 2) 14 adwwxtam hlc F, hanc TC quartum A, partem jTC 15 pro 16 ervs F, admota H impetrem om. e.]
\\

AB
A
\

O
\

i.
|

c.

g.]

TC,

impetro etc

jj

||

||

||

excidit

herus

TOF
B
\ |

a^
|

trimonii C svm om. hoc est, dicus ex uir- corr. C, uericlitus


\

<(animo^

TC)

recte?

id est

v.]
||

17 leuati q- T sepe 18 <^a^ matrimonio B, mauerisscr. id est C, om. 19 fallaci] fallax F; falsi|

I|

||

dicus ed. pr.


J5,

quodl quia

\\

20

^NeTVXen A, ^HeTYXeN
Schopen

****T(7F;

i^i7ts6sv xal ScTtkvxsv Steph., i^iitsasv

ANDRIA n
425

6,

718.
F.

149
non in

14 NVLLANE

RE ESSE CVIQVAM HOMINI

nullis rebus, sed


ut Vergilius (Aen.

neque

in

rebus neque in persona,


fides',
a. p.'

IV

amore

fracta esset ab eo
alibi

373) ^nusquam tuta ^quem subiisse u. c.

audierat.

Terentius {Fhorm.

2,
ei

fidem in pecunia perspexeris, uerere

10 if) 'cuius tu uerba credere? ubi

cum in {IV 599)


5

quid mihi lucri est?' et hic ad rem 'perspexeris'.

426
427
1,

sententia.

428

VERVM iLLVD VERBVM EST id cst prouerbium et 2 Et sic ueteres 'uerbum' pro sententia. 16 OMNES SIBI MELIVS MALLE QVAM A. sic alibl (JF 12) ^proximus sum egomet mibi'. 17 EGO iLLAM vmi V. F. B. bic corrigitur a poeta,
1

15

10

4^^

quod per iracundiam dixit Pamphilus (J 5, 15) ^aliquid monstri alunt'. 18 1 MEMiNi viDERE aut: memor sum me uidisse, aut
*memuii
hoc est intellego, scio. 3 memini videre pro 2 An memini quod uiderim? Ennius [Ann. I fr. 17 M.) 'memini me [quam] 'uidisse'.
uideri',

i5

^B ^"

non

^uidere',

1 iN

T 2 nuUis] C, cuiquam hominif; A, c hominis F, non ullis A, ullis rebus Schopen (cf. Ad. III 2, 32; Serv. rebus Aen. IV 373): terris codd. neque in] nequeunt 3 cum] et TC 4 facta que Schopen: terris codd. subisse u. c. e. p. F, ucar TC, humeris confectum 5 Terentius oni. & prospexeris aetate parentem | ubi in mg. C uere ei uerbum T, om. C credere] cin mg. C*, om. T quid est] quid michi licet A, quid mihi ul' eet in mg. C^, uel esset T, periculi nihil eet F, etc 7 ei hic ad rem perspexeris T, in mg. C* perspexit AB^ illud {corr. 8 uere illud u e TC, uerbum prospexit F 9 <ut> uerbum jB, uerbum est om. m. 2) C, om. 10 omnes sibi sententia <^posuere> dett. post sententia T sic malle melius C, malle sibi jB, alteri a.] al 11 sum egomet om. J5 A, egomet sum mihi F, ego mihi sum 12 vidi om. V v. om. f.] forma 13 dixit per iracundiam aliquos T 15 videke] uide (e ex i aut i.] ut 16 memini <me)> uideri non corr.) om. V\ non uidere om. uidere 17 quod mg. F' id est J5 17 an] aut F* memini in ras. quod uider F* 18 me minime quam om. Don. Ad. I 2, 26 et Phorm. I 2, 24, itmi Charis. 98, 5

F.]

etc

jB
I

esse] e

cuiquam hominum fidem

chf^
\\

1|

ATC

||

A A
\

B
|

\\

\\

AT

AV
\

\\

||

BTC

jl

II

||

CV

||

ABTC
A

||

AC
\

||

TC

||

II

II

150
fieri

DONATI COMMENTVM
pauum'.

prohare.

4 'forma bona'
alii

Sic ^memini uidere*

ut

noui

430

^quo' hoc est qua re. uolentior, non iratus uel minus iniquus. 19 1 si SE iLLAM iN soMNis Hu somnis' per noctem, ut Vergilius (G-eo. I 208) ^libra die sonmique pares u. f. h.'
et Plautus {Merc.

5 qvo abqvior 6 aeqvior svm pamphilo benidistinguunt.


5

II 1,12

modis

omnia
dicitur

<(di^ ludos faciunt in somnis danunt'.

Bud. III 1, 12) 'miris hominibus mirisque exemplis


2 (^amplegti} quod uulgo illa dormire. alii

cum

illa

manere, cum

10

'insomnis' uigilans, sed melius

per noctem.

6.

432

Hic NVNC

ME

tinet utriusque personae,

pitur miro
siBi

modo. fallaciam Dauus

s. p. haec scaena dolos conquibus utraque et capit et ca2 hic nvnc ^Jme^ credit aliqvam

c.

A.

ita

uidetur

loqui,

ut

spectator,

15

non senex audiat, sed hoc agit, ut uelit a sene audiri. 433 2 gratia ^gratia' ueteres pro causa ponebant. 434 3 1 qvid davvs narrat uidetur illi blandius locutus
645, Ilberg coll. Gr. L. pauidum TCV\ alibi uidere ut Daniel: uideretur J., uidere et BV, uidere TC 2 parare distingunt A, -guit F, -guitur 3 id est svm om. TC pamphilus aequior <^8um) | 5 se se illam C, sese i in somnisJ T, sesillam A^ om. in s in somnis om. 9 in TC in somnis T, hic om. C somnis om. noctem <^in somnis^ C 6 ut] ait T, om.
1 fiere

TC

nemini
\\

BTG
A
B

\\

||

dies rO, diem {corr. m. 2) fecerit horas 7 et] ut

V danunt] danuno A, da nunc BTC, add. W. 10 cum illa manere sscr. C" quod] quia cum illa dormire om. B aliis TC 12 huc A non B mei ^ c. p.] credit a s f O, a c s f p F, credit etc JB cena ^ 13 utraque capit (capud T) TC, et capit utraque et caper T, ecapitur C 14 crkdit 16 pallaciam] c a s f TF, cre a B\ uide^wr F, uideretur <(nullus^ spectator 17 et TCV\\ 16 non senex om. TC ait oratiaJ gna A, ea etc B\ gratia sscr. C* 18 narrat] n B\ blan ////)/////// dius A
I I

\\

V TC F,
\\

uf h om.

\\

F, ubi 0, ubi f h 8 wdos V 9 sopnis amplecti dici nunc


\\

TCV
\

||

||

||

AB BTC
\\

||

ANDRIA
esse.

II 6,

18-6,

6.

151
bene *nunc qui3,

dem',

2 aeqve qvicqvam nvnc qvidem


similiter

^nimc nihil' {Heaut. II

26)

ut

paulo ante, 3 ABQVE QviCQVAM NVNC QviDEM hoc cst: nihil. 4 1 NiHiLNE HEM 'hem' interiectio est irati aduersum 435 2 Simul quid eum, qui neget se aliquid esse locutum. sit "^aeque quicquam nunc quidem' senex explicandum

cum

dixit (Z ^, li) ^id populus curat scilicet'.

antiquorum pro ^nihil'. 4 'Nihil prorsus' dicitur, in quo nuUa est ambiguitas; est enim 5 atqvi exspectabam qvidem confirmatio negantis. exspectamus tam bona quam mala, speramus bona. 436 5 1 PRAETBR spbm evbnit ^praeter' pro contra, ut 2 hoc male (Hcaut. 11,7) 'praeter aetatem tuam'. HABET V. BiQGiviK&g 'uirum' dixit defessum senem. modo enim ioculariter dixit ^uirum^. ^uir' enim modo ad uituperationem cum ironia, modo ad laudem sumitur <(sine)>
^nihil'.

dat:

et

est

V(pr)(iLa(jL6g

3 NiHiL PRORSvs id est: neque <(quicquam>.

10

15

ironia,

437

6 potin
1

e.s

Miui

v.

d.

integrum ^potisne ^esy, id


|

est

aeque F, equi C quidem nunc q- JB bene nunc quidem 4 equi C*, nunc bene quidem F, bene quidem nunc id est B 5 NmiLNK C nunc in ras, F' hoc 7 quidem om. HEM om. B hem hem ex heu heu corr. V^ est om. B 6 negat TC se aliquid locutum esse jT, sscr. C" 7 equi C expli-

m mg.
I

B
||

||

\\

||

candum
est om.

{ex -di corr.


\

V^) datj explicat

cum

ait Steph..

\\

8 et

9 nil
nihil
rt

TC eY4)HMICMOC^, eyoh^^CMOC A, ***** TCV\\ F est 10 prorsus om. C quicquam add. Schopen TC est wwlla V est enim Danicl: est nunc A, est
I
\

\\

11 firmatio atqvi V, et est T, et est et J?, est C 12 mala quam (iviDEM om. atque C, aut qui bona T 14 hoc 13 praeteb evenit om. habet om. 15 habet] hyronikos A^ hironocos V.] uirum defessum (fe ex fo corr. m. 2) J?, ironicos TC, yQovriv.cbG V 16 uir Schopen: uirum om. V\ modo] non

\\

\\

II

V
\\

B B
T
||

\\

\\

TC
|

ATGV,
ATV,
mihi
\

\\

17 yronia F, ^'yronia C, tyronia sine add. Steph. sumitur] cum

ad laudem modo

TC

18 yronia

{ex cyr(i

corr.) C; del.

Schopen

\\

19 potin es] potines A, potis

ex e

corr.) ne C, potis ein T, potin (corr. m. 2) V es add. Umpfenh. id est potes] pro potis

d.

om.

TC

152

DONATI COMMENTVM

potes, ut Vergilius {Aen. III 671) 'nec potis lonios f. a. s.' et deest illic ^est'. est autem nomen "^potis' et facit potis

438

potior potissimus. 7 NVM iLLi MOLESTAE Q. H. s. N. quippiam significatio est minimae rei. 8 1 PROPTER HVIVSCE HOSPITAE CONSVETVDINEM haeC 439 omnia pronominibus bene mollita sunt; etenim atrocia 2 hvivsce simt, si cum suis nominibus nuda ponantur. HOSPiTAE c. et ^hospitae', non ^meretricis' et ^consuetudtnem', non 'amorem' dixit: ita omnia extenuat, ut Dauus
' '

lo

audeat

confiteri.
si ADEO BiDVi EST AVT TRiDvi beue ait 'si adeo', omnino negaret, ^cur igitur tristis est?' ille diceret.

440
441

9 AVT
ne, si

2 nostln de10 soLLiciTVDO propter turbationem. INDE desinet in significatione multorum, quae compendii

15

facimus, 'nostin?' dicimus.

44^

11
quia
dicimus.

EAM REM repvtavit via


est,

^reputauit' retractauit,
et uites

putare purgare

unde

et arbores

putare
lici- 20

443

12 TVM EST
sisti.

2 via consilio, ratione. 1 LAVDO senex inducitur et credit.

dvm

Ei ^licitum est' per te, hoc est: dum tu permi3 Et mire hic utitur senis uerbis: ipse enim

1 ut om. inonios B, torilos (cor- C) TC f. 2 illic Klotz: illi F, fluctus aequare sequendo
I

(=

om.

dett)
I

est 1.
I

om.

TCV
F
|

B
\

a. s.]

f-c-s-

||

autem] enim
a. h.
f.

NVM

iLLi] nihil

q. h. s.]

ihi ABTC, 4 nvm n. T(7 T n. in ras. V


||
\ |

finges est A., signum est B, significationem 7 omnia] 6 huiusce h con TC, significaiio gnis est 8 si cum] qui ai atroatia J. oTo C, animo moiita 9 hospinominibus] omnibus TC, omnibus uel nominibus 12 bidvi 11 uideat 0, -tur tae] h J5T c.] i ^, om. 14 soLLiciTVDo om. bidvi F, om. TRiDvi] b e a t
significatio
est]

V
\

\\

\\

|1

AB
T

\\

II

TC

||

est om. 12 ne si] nisi A, ne si^' F ait] aut 14 N08TIN 15 desinet] nos inde inde sinet A 15 desinet ras. F* significatine A quae] qui C compendii Bentley. -dio 17 EAM codd. via] eam rem recte reputauit primam F, om. reputauit om. TC 18 et 1. om. putari F 19 Via F^, ina 21 ei licitum 20 Ludo T creditur A dvm 21 est om. est] illucitum ei Jl, iUicitum ei F, licitum ei , et licitum et 22 mire in ras. F* uerbis senis TC TC tu] tunc A
I

BV
I

\\

\\

m
j|
\

II

||

\\

||

\\

II

ANDRIA

II 6,

6 16.
r.
t.,

153
s.

supra dixerat (7 2, 17) ^dum tempus ad eam


e.
s.'

a. u.

4 DVMQVE AETAS TVL.IT dum esset immatura aetas 5 tvlit duo significat: attulit et abstulit, passus nuptiis. 6 dvm licitvm est ei sic et placitum est et pertulit.
et

444

dicebant, quod nos placuit et puduit. TVM ID CLAM beue ^clam', quia nunc liquido apparet Pamphilum uoluntatem propositumque mutasse. 2 ^TVM ID CLAM CAVIT NE VMQVAM INFAMIAE <^EA RES)> SIBI

puditum
13
1

mire utitur senis uerbis: ipse enim supra dixerat (I 2, 17) ^dum tempus ad eam rem tulit, s. a. u. e. s.' 16 1 NVNC vxore opvs est animvm ad vxorem ap446 pvlit quasi denuntiatio est quaedam senis necessitatis im2 Et bene ^appulit' quasi ab iactatione flucpositae. tuum et aestus marini; has enim tempestates habet amor.
esset"!"

lo

3 Et sic 'animum ad

dixit ^ad
s.

uxorem

appulit', ut supra (^prol. 1)


A, M.

i5

a,'

447

16 1 svBTRiSTis visvs EST ESSE mentum est plenae pronuntiationis


,

^sub' tcmpcra-

ut ^subridef non

ad

dixit

TC
s

V G

r.]

rem jBOF

S;

^,
I

au e

C,

s.

t.] tulit a. u. f. T,
|

BV
om.

s.
\

B
\

s.]

10 a

B TC V
tulit del.

in mg.

V^
\

dvmqve

et
\\

tvlit om.
3 et] uel

ex sui corr. A Schopen (= enim) ei] 5 pudicum AC quod] quia TC, quae JB et] e F, om. rell. 6 TVM iD om. T, darem c- C, pudiuit ^ clam] ! c c da (sscr.) A quia sscr. A nunc ed. pr. non codd. 8 tvm 9 esset] schol. ad lemma dvmqve aetas tvlit pertinere docet 10 ad schol. 12, 3 cAviT tulit] ad esset] c n u sibi B e r (et T) t- TC, a r t F, ad etc J5 s u a e s T, (m. apanimvm JB e. s. om. F|| 11 vxorb om. C opvs] o 4

||

<^esset^ nuptiis

B N

B B
\

dvmqve aetas immatura


\\

passus

per-

sic

||

II

\\

\\

BT

12 denuntiatione T, -nis C apulit pvlit] a a u a est om. senis necessitatis quaedaw F, om. (senis ante quedam) TC, necessitatis seni F* (dett.) impositaej site 13 abiectatione C, abictione marim 14 et om. estus 15 ad uxorem <^animum)> C, <a.> tempestatis

BTC
II
I

TF

\\

ABV^,

TC TC

\\

TC

||

a-u^ T\
17 visvs

apulit
m.

^, a^ T

||

16

s.

a.]

scribendum appulit

\\

om.

F*
I

subtemperamen
subridet

est esse] e TC, est 18 plenae om. est C


\

||

F ^

a. m.]
|

in ras.

<[8ubtri8tis>

ut C*, et

154
plenum
TRiSTis
t6
[tristis

DONATI COMMENTVM
2 svbaut] ridet, ut confessionem eliceret. mire seruatum est in aduiescente libero
in

V. E. A. M.

tcqstcov

et

amatore t6
celare

TtLd^avoVj
tristitiam.

nam

et

honesto

iuueni non congruebat uersipellis uultus et amatorem ab-

surdum

fuerat
tristis

ingenii

fuit, quia, <^ut^ dixit plenum res erat, nec gaudium fuerat, quia et necessitas in tristitiam retrabebat.

itaque nec ad 3, (II 29) ^ celanda

ingenium
illc

et

amoris

448
ad
2

17

SED EST QVOD svccENSEAT TiBi quod

summo
10

imum

proposuit, hic causae deriuationem opposuit.


est.

QVOD svccENSEAT TiBi succenscre potioris censere in re graui et iusta irasci.


44:9

3 Suc-

18

PVERiLE EST apparct

Dauum nunc

respondeat et ad
tristitiam

quam causam Pamphili, quam animo


.
.

quaerere, quid deriuet auersa suspicione 2 pveaduertit senex.

15

RiLE EST
senex

NiHiL

EST

audire

desideret,

utrum magis ideo suspendit, ut an quia necdimi commentus est


3 nihil

causam contra rependendam propositioni senis? uidetur non posse inuenire.


1

tristis
A.]

TC\\2
libere
TtQSTtov
A.,

aut (ut in ras. V^) secl. W. elicet A, diceret aliquantulum B, om. TC m.] mihi B misere TG
\
\

A, om.

||

M^, *****
4>ni0non B,

**** TCV nam


\

TCV

TONnPenON
I

A,

TONNPeNOM B,
"non "nam

xh

To TiLd-ccvov StepTi.:
et]

TOTTTenon
\

4 non om.

uersis pellis

amatorem C
6 ut add.

absurdum ingenium T, -nuum C


\ \

et V\\ uersipellis ex -es corr. C <^ab)> 5 ingeni A., sscr. F^, surdum

A,

tristitia

W.
\

dixerat

atque nec in ras. 7 erat] esset celanda] occultanda

V T

S iusticiam quia n (sscr. et) ingenuum JB 9 sed retrahebatur quod tibi] nichil propter etc 11 TiBi om. C\ in calce pag. add. C^ 10 proposuit Westerh.:
\

TC C amatoris TC
|

AB

||

\\

1|

\\

||

\\

opposuit apposuit

ABTC^,

apposuit

11
II

succenserat
\\

V A

hic sscr.
\

V^

deriuatione
07n.

AV
[

succensere
\\

est
.

TC

po-

tior" (corr. m. 2)

nunc V 12 <et> in T 13 est om. et (!) C ad14 derme* F, de quere T, n qui uerere J. uersa A suspicione om. T 15 animaduertit V 16 est 1. om.
\

||

||

||

J.

17 an om. V\ nedum commotus 19 inuenire non posse TC


II

||

18 repetendam

||

ANDRTA
450

II 6,

1625.

155

NiMiVM PA-RCE FACERE svMPTVM mirum ipsuni 2 parce faet ^nimium' et ^parce'. 3 Et perCERE svMPTVM pepercit, ne diceret ^sordide'. turbati indicium est, quia se ipsum pronomine ostendit.

19

1 AiT

dicere, ueluti fecit:

453

22 MEORVM AEQVALivM POTissiMVM ^aequalium' ^ab^


aetate,

'potissimum' <(a^ dignitate.

etmim potis potior


SIET

potissimus facit. 454 23 NVNC ET QVOD DICENDVM HIC


non
sit

bcue

^hic',

uM
lo

adulescens.
1

455

Tv QVOQVE PERPARCE beue ^quoque', quasi dicat: quod pueriliter succenseat, tu quoque peccas. ^ 2 Tv QVOQVE PERPARCE NiMiVM ct pcrparce' et ^nimium', cum sufficeret ^per'; etenim ^per' et ^nimium' uitu3 non lavdo peratio est, ut (J 1, 34) ^ne quid nimis'.

24

cum

ille

peccet,

quia 'perparce' et quia ^nimium';

nam

parce agere laudis,

is

nimium
456

peccati
1

est.

4 non lavdo magna moderatione

^non laudo' dixit potius

quam

Veprehendo'.

25
seni,
1

COMMOVI ideo ^commoui', quia argumenta dixit 2 comquibus proditur non esse ueras nuptias.
Ait
sscr.

F',
\\

otn.

nimivm

svmptvm]
\

parce etc
{sscr.

mirum TC, mire ABV\^ 2 paece] parce parce lium TC, om. V 3 svmptvm] s BT pepercit]

C^

equa-

Teuber turbati iudicium V 4 ostendit] posuit TC 5 meorvm poTissiMVM om. C, p u a c F, om. T potissimvm] p ab add. TT. 6 a add. W, *enim {sscr. m. 2) C potis tior

^perparce' dicit
\\

\\

||

tissimus J?

7 potissimum {corr, m. 2) F|| 8 sciet (7, fiet J., sciet hic] dic J., dicit {corr. m. 2) F|| 9 non] nunc
||

F
\

parce {sscr. m. 2) F, bn {del. et ille sscr. m.2)C\ quoque] quaqua A dicat] d- B 11 <(ille^ pueriliter F| suscenseat ^ tu ^ qaoque peccas F peccas <(perparce nimium faciendo sumptum^ dett. 12 qvoqve] quo A perparce] per ^..BrC, om. F 13 efficeret TC uituperatio est] uituperationem T, -one ne G 14 ut] et ne quit .B, neque T non laudo quia perparce {vel parce) dett.y quia {om. V) per {om. B) non (non per TC) laudo nam 15 qua nimium T 16 est om. 17 non laudo om. B 18 ideo commonui reprehendo] uitupero TC
C, est per

II

B
I

II

10 Tv qvoqve] eu q q J.

\\

||

||

ABTCV
TC
II

11

\\

ATCV

\\

|(

19 seni Steph.: aenis codd.

156
supra moui'. 3

DONATI COMMENTVM
(cf.
v.

Movi

5)

*sollicitaui'

dixit,
se,

modo
ut

'com-

'

i/Y

'commoui'

dixit

apud

spectator

audiat, non senex.

457

QviDNAM HOC EST REi uerba sunt secum cogiquae nunc locutus est Dauus, aut 2 qvidde aduentu mulierum, quae in scaenam ueniunt. NAM HOC EST REi pulsatus cst scuex argumcnto falsarum
1

26

tantis senis aut de his,

nuptiarum ^paululum obsonii' (II 2, 23)., tamquam se 3 qvid hic vvlt veterator sibi 'ueteilluderet Dauus. rator' est uetus in astutia et qui in omni re callidus est. 4 JEt hi duo uersus ostendunt pulsatum esse senem
ex argumento falsarum nuptiarum, illo argumento, quod ait 'paululum obsonii' {II 2, 23), tamquam se illuderet schol. 2). 5 Sunt ergo uerba, ut diximus Dauus

lo

(=

J), secum cogitantis senis aut locutus est Dauus, aut de aduentu
(scJiol.

de his, quae nunc mulierum, quae in

i5

scaenam ueniunt modo.

458

Hic MALi EST QviCQVAM si promissa non 2 illic est hvic rei capvt compleuerit Pamphilus. 'caput' est origo et summa unius cuiusque rei, ut Vergilius (Aen. XI 361) ^o Latio caput horum et causa m.'
1
si

27

NAM

20

TC 2 commonui T\\ TCV\ in mg. C^V^ 5 senis ante 4 secum in B 6 quae <(iiunc)> F* cenam A ueniunt C*, -ant ABV^*\ Quod nam A 7 rei pul8 obseni A^ ob J5 9 insatus] repulsatus A., pulsatus B luderet A qvid sibi om. B ueteratio {2) T 10 <^qui)> in astutia uetus est B uetus] ueterator A in omni Steph.: una 11 hic duo T, hiicalidus A est om. ATCV codd. A esse senem pulsatum J5 13 ait om. T obsonii] ob- J5 14 uera T ut diximus om. i5 15 nunc om. inauderet A F 16 dauus locutus est TC aduentu J., auentu C 17 cenam A ueniant (a ex u corr. m. 2) F, ueniunt j90S< modo Tjj 18 est maJi CF, e m T quic^ JB, q T permissa TC 19 illic CAPVT om. B iLLic] ille C, T huius C F, h T 20 est] summa ut] causa jB 21 0] e J. latium est et F, om. B TC causa M A J[, causa JBT, causas ~ C, cawsa malorum F
1

4 Hoc

supra] pro Schopen modo] BEi om. B uerba bei


|

tn om. aut] ac JB
||

\\

\\

||

\\

j|

||

II

\\

||

\\

||

II

||

\\

\\

||

ANDRIA

ir 6,

25

ni

1, 2.]

157

III.
1.

459

scaena nouo

ITA POL QVIDBM RBS EST VT DIXTI LESBIA in haC modo cessante Dauo fallitur Simo per nimiam

sagacitatem suam. simul in hac scaena id agit poeta, ut ad nuptias faciendas magis accendatur Simo. et quaedam industria, quaedam uelut casu eueniunt, ut nunc suspicio
senis; in multis enim OLKovofila comicorum se habet, ut casu putet spectator uenisse,

poetarum ita quod consilio

scriptoris

factum

ex hoc sermone,

2 ita pol qvidem r. b. v. d. l. habent quem ingredientes, scaenae apparet


sit.

principium. quod enim auditur, non quod incipitur, dicunt. 2 ITA POL Q. R. B. productio est narratiua ad explen4 vt dixti lesbia et dum modo potius iusiurandum.
^dixti'

lo

et

Mixisti' legitur.

460

FiDBLEM HAUD FBRMB ^fidelcm' maluit quam "^fidum' 2 fbrme pro dicere; ^fidum' enim honestius dixisset. 3 jEJ^ ^ferme' facilitatem significat, quia facile posuit. 4 invenias virvm secundam sunt aduerbia aestimationis. pro tertia persona posuit, j)ro inueniaf quis uel inuenire

i5

B\ dixi C, d- T in hac 3 sagitatem ^l in id] hoc 4 Simo] senex C, ait T quadam industria ut nunc] non eueniant (a ex u corr. m. ^) 6 in om. multas 7 OIKONOi'*^!^ A, orconomica 8 scriptorum nomia (oic- T) spectatis T B. 0, L.] I E V D L; A, res est ut dix L 9 ex Lindenbr.: et habuit F, & ^, om.
1

QviDEM
2
II
\\

om.

TC

Dauo om. C

lesbia]
BTV

etc
\\

cena A,

agit

1|

5 uelud

con
\

||

\\

\\

B
\\

C, oecosit] est etc-

Ij

cipium

id
\

enim
|j

B B

TC

TC

10 prinr

^^^*^'^'"
\

dicunt

(.sscr.

m. 2) F; <initium>
F,
\

dicunt deik., edd. ut C, q r e u

11

q. b. e.]

12 modo sscr. C^ insinuandum T, etc F VT lesbia] ut uixti 1 j., ut dixi TC lesbia 14 febme om. fidem ma14 havd] aut et om. AV\\ 13 dixsti C luit A 15 ducere fidus 16 fere T enim] unum signat {corr. m. 2) Fjj 17 extimationis TC, existimationis Fj inuenies 18 posuit persona B, est persona secunda F F pro] per C, s. inuenias pro F uel inuenire quis om. V

quidem

res est

quidem

||

\\

||

A A

\\

||

158

DONATI COMMENTVM

quis possit, ut Vergilius (Aen.


e.

IV

401) 'migrantis

cw

t.

u. r.'

461

3 1 AB ANDRiA EST ANCiLLA HAEC simpliciter dixit ^ab Andria est' pro 'Andriae est', nam ex usu sic dicere 2 Ergo 'ab Andria est' hoc est: Andriae solemus.
est.

3 <(An>: Andriae fauet, ut

cum

dicimus ab illo

46^

sto, hoc significamus: illi faueo, illi accommodo suffragium? 4 1 SED Hic PAMPHiLVS scmper 'sed' contrariae sententiae significatio
illo
est.

2 3

fuisse

sermonem.

Et bene ^ic', hem interiectio

ut ostendat de
est accipientis lo

uerba et admirantis.

463

VTiNAM AVT Hic SVRDVS comicc

et facete:

'aut hic

surdus' qui audire non possit, *aut haec muta' quae dicere 2 avt hic s. a. h. m. <^f. s.)> avXXrj(iilJLg per non possit.

464

genera. 6 1 ivssiT TOLLi haec est ^fides' (J 5, 55). 2 <^ivssit TOLLi id est) suscipi. filios faciunt partus et legitimos sublatio: matris est parere, patris tollere. 3 ivppiter

15

QviD EGO AVDio bcne rursus adducitur ad desperationem


senex Mysidis uerbis.
1 ut]
20

mgratis

et F, om.
||

c.
||

urbe ruentes

r.]

simpliciter ed. pr.


II

3 haec ancilla est (7, similiter codd. dicitur


|

migrantes B, migratis (-ti T) ATC, e t c u r TC, cemas totaque ex h a e T, etc V 4 ex] et B TC V


\\

=
a

usum C 5 6 est. An Andriae fauet W.: est C, id est fauet (-ue A) andriae est (ergo add. TC) ut fauet 7 sto Schoell: est codd. hoc significamus] om. T\ cum <(iUo> id est 8 pam 9 significatione (7, -nem T est fauet om. TC\\ 12 utinam aut hic F, om. aut om. 13 qui dicere non possit W.: quia (qui ed. pr.) dicere (discere B, discedere A, audire C) non possunt (om. B) quia audire non possit aut hec {ex hic corr. m. 2) muta ne possit dicere dicere (aut hec 14 AVT mc s. om. k. h. m.] aut haec muta jB, dett^
\\

V
||

ATCV,
\

\\

\\

||

ABTC,

II

BV

f^s- T)m- TC, om. V\ -C^ Y- AH^MTIC^ A, CYAAHMYIC 16 ivssit ovXXri^^ig M*, silepsis TC, silempsis (sscr.) V^ om. B tollit A ivssiT 17 suscipi om. 17 id est add. W. V filios legitimos BTC 18 parere patris W. pater matris

B,

\\

\\

codd.
F, qcitur

ivppiTER
I

\\

19 EGo om.

T\
F;

AVDio] Aed. pr.

^
\

rursum

TC

iupiter
\

19 quod C, addicitur
||

quam
adw-

corr.

rfesperationem

ABTC,

ANDRIA
465

III 1,

212.

159

7 1 ACTVM EST in summa rerum desperatione ponitur, 2 Haec ^ut^ {Eun. 1 1, 9 lo) ^actum est, ilicet, peristi'. res secundum ius ciuile dicitur, in quo cauetur, ne quis rem actam apud iudices repetat. sic ipse in Phormione {II 3, 72) ^actum aiunt ne agas'. 8 BONVM INGENIVM NARRAS ADVLESCENTIS ^ngenium' 466

naturam.

466
Vei

10 QviD HOC secum


est'.

senex

iXUi.nxLTi&q ^

deest

enim
per
10

469

11

ADEON EST DEMENS EX PEREGRINA


apta cogitanti.

eXXsil^^Lg

reliquum autem sic pronuntiat quasi reperto consilio. 2 Et bene ^adeo', quia iam demens est, quod amat. 3 ex peregrina id est ex meretrice; mulieres enim peregrinae inhonestae ac mereccjioaLCOTtrjaLv

habebantur, sic ipse alibi {JEnm. I 2, 27) ^Samia mihi m. f., ea h. R.' et seruus ^potest taceri hoc'. qivid est ^potest taceri hoc'? meretricem hdbuisse matrem ueritrices

15

470

4 ex peregrina aitoGL^nriGLg^ deest enim ^ut est. filium suscipiat' aut aliquid tale. 12 1 vix tandem s. s. pulchro colore uitae inducto 20
simile

poeta
1

ostendit

non

minus

falli

suspiciosum,

quam

qui
\

est sscr. C, om.


illicet

disperatione

F, licet A, scilicet periisti B, peri^sti 4 rem actam F, re {om. T) acta rell. C sic ipse om. N5 ne agas] 6 bonvm 7 naturam om. narras A Jl jT, la a F|l 8 hic F| senex secum ADVLEscENTis] EAAinriKOC A, eMinTIROC B, iXXuTtn-Mba 10 ADEON EST om. ex pereF, om. TC demens] de^ T, e- ** JB AAH^/nYIC A, d^d^HMYIC gkina] ex pe ^, ex p JB, **** CF, om. T|| 11 aposiopesin aposipesin TC acta autem om. 12 repertum cogitandi T 13 id bene] un T quia tam F, quia TC-, corr. Westerh. est om. 16 TC, A, mater f e h r F, mater fuit et ea habitabat rhodi poten 17 poten taceri TC, taceri quid est W.: quidem codd. matrem om. uerisimilis 18 d^nOCIOnHCIC F, om.
ilicet jB,
II
\

^ TC

||

2 ut add. Schopen

TC

||

\\

II

TC

M\
5

B e****
|
1

CV

\\

M^F^EAh-R^
V
\\
\

ABV, TC
\\

TC

mfeahr^
||

TC

A, ^nOCIOnNCIC B,
II

anoOLoitriGiG F, deest] id est C 19 aliqutd 20 vix tandem om. vix] lux s s sscr. C, stolidus s T, stolidus uitaej mire in ras.

***** TC

||

||

F*

II

21 minus]

mid

falsi
\

qui om.

160
stultus est; liuic

DONATI

COMMENT
fallacia uidetur,
est,

enim ueritas
et

dum

nimis

est acutus ac perspicax.

hoc

poeta; non enim in Dauo est sic 2 vix TANDEM SENSi STOLiDvs quinque sunt sensus, quorum duos, uisum et auditum, magis nos sensibiles habemus

quod ab euentu fingit errare nunc senem.


5

unde Cicero (Catil. pecora. uideam, sed etiam audiam planeque sentiam'.

quam

13,8)

*non
3

solum

<sensi)>

quasi ad tactum rettulit, quo etiam pecora impelluntur 4 Duabus ergo rebus scimus: aut ratiociad sensum. natione aut sensu, quibus maxime praestamus ceteris ani5 Ergo senex se non sensu, non ratione senmalibus.
sisse
ait,

10

sed ueluti calcaribus et stimulis punctum.

471

13

HAEC PRIMVM ADFERTVR lAM MIHI

Satis SC

SagaCCm
15

senex ostendit, quando ipsa principia inceptionesque com2 haec primvm bene ^primum' quasi ex prehendit.
multis, quas parauerat Dauus.

472 473

14 Qvo chremetem 15 1 ivNO LvciNA

^quo' qua
'^luno'

re.

ab

iuuando

dicta,

20

2 ivNo LVGiNA lunonis fiUa, Graece ElXsld-vLcc. Latini Nixos 'Lucina' ab eo, quod in lucem producat. dicunt.

Et gemina uota sunt ut


:
|

et partus et pariens seruetur,


\

1 uidetur sser. C^ \\2 accutus A est om. A et] ex TC 3 nunc errare 5, errare euentu A, euentu <e^ F fugit B V 4 SENSi STOLiDvs] s s B T quinque] v JB 6 non modo audiam sed etiam uideam etc. Cic. 7 pleneque C V sentiam] s 0, s sentiam B F, sed sentiam A sensi add. W. tacitum
\
\

\\

II

1|

\\

8 impelliuntur JL 9 ad sensum om. ergo] igitur ratiocinatione C 10 senrebus in mg. C^ scimus <(scimus^ suin C stimulus 12 ait] est J., om. punctum F*, iam praeuentum F^ 13 adfertvr] affertur CF, af T, om. 14 quando ex quia corr. C ipsa (eius MiHi] etc iam JB se] e O
II ||
\ \

II

BTC

B
\

\\

||

||

C) post principia

TC

||

15 haec

primwm

||

16 multis

^*!^*^"

17 qvo] quod A, qd F, contra TC, hanc simu{sscr. m. 2) lant etccmiEMETEM om. qua re in ras. F^, quo om. id est qua re 18 luno 20 Lucina om. ivno lvcina om. 19 graeci dicta om. lAieTI^ <est> luno F| ab] a latine (-na A) codd., corr. Lindenbr. J., I^OTTdk B, **** 20' dicuntur (ur eras. in A; dicitur V^ deU.) iuno codd.; iuno del. W., dicunt \uuB,re Schoell lucina (w m^r. C^) <fer opem (f-o^ ut et] ut TC seruetur T)> TC producit T 31 nota

V
\

\\

\\

5 F
I

A TC TC B =
\

\\

||

||

AB

ANDRIA

III 1,

1217.

161

nam *fer opem' propter partum, ^serua me' propter pa4 ivno lvcina f. o. s. m. o. nota hoc rientem dicitur. uersu totidemque uerbis uti omnes puerperas in comoediis nec alias induci loqui in proscaenio; nam haec uox post
5 fer opem propter quod Lucina est. scaenam tollitur. 6 serva me obinde obstetrix, quod opem tulerit. SECRO obstetriciam hanc potestatem lunoni attribuit, quamr

quam 16

illam

Menander Dianam appellet

et

hoc sentiat in

Bucolicis Vergilius (Ecl.


1

IV

10).
lo

TAM ciTO 'tam cito', ut felicitatem partus 2 tam cito ad reprehensionem, 3 Et inspice ^ridiculimi', adRiDicvLVM ad irrisionem. uerbium sit an nomen, ut sit: uide hominem ridiculum.
Hvi
ostendat incredibilem.
sed aduerbium magis est. 17 1 NON SAT COMMODE DIVISA SVNT TEMPORIBVS COn-

15

quidque suo tem2 non sat non satis. pore geritur, qua re proderis. 4 tem3 DiviSA svNT digesta et composita et distributa. poRiBvs id est per tempora.
1

fusa tibi sunt, inquit, omnia nec

unum

me
\

om.

B
I

lvcina]
M.]

B
II

parietem

A
|1

2 dicitur
||

in dixit corr.

F. o.]

EO

J.,

fero-

C, fer

opem

F, om.

me C

3 totidem

TCV
C
\

4 proincenio

T, pro^^scenio

{sscr. m. 2) C; tetulerit.^ 7 obstetriciam Schopen: hoc (hec C) extra (hoc cf. 15, 64 add. V) etiam codd. attribuitur 5, attribuunt F, adtribuuntur et hoc sentiat A; attribuit Terentius Dziatzlio 8 apellet J5 F, et sentiat hoc TC, om. A; et hoc significat Schopen tam 10 Hvi TAM ciTo om. Hvi] huic A, huiDC ut uid. T felicitatem cito in mg. C\ om. T ut] in TCF, felici citatem B\ facilitatem Lindenbr., ueloc- Schopen 11 ostendit 13 <^si^ sit aduerbium C 12 RiDicvLVM ad irrisionem om. ut sit his 14 est magis TC 15 comTC., an uerbum sit DivisA B F, c T, om. temporibvs] d s t TF, etc
II

6 obstetris J., obstitrix


II

tulerat

\\

B
\

\\

ATC
B

II

\\

\\

\\

\\

diuisa
(sscr.

diuersa

m. 2)

iihi post

nuc C quodque A, omnia inquit quod 17 proderis (e ex i corr. m. 2) non satis om. satis <6> 18 svnt om.' et om. bis 19 id est] uel
quid omnia

TC
\

sunt F, post omnia J5


\

||

16 in-

TC

II

BV,

TC, om.
Donati

V B

II

||

coiniu. rec.

"Wessner.

11

162
476'

DONATI COMMENTVM
18
1

MiHiN adhuc Dauus non percipit.

Et bene,
3 mihin

quasi

dicat:

cum

NVM iNMEMORES
Pamphilus:

loquatur, illae agant. DisciPVLi ^discipuli' Mjsis,


ille

Lesbia

et

bene ergo discipulos imperitos ostendit et magistrum Dauum, quia supra dixit (J 3, 21) Hum si quis magistrum cepit ad eam rem improbum'. alii hic Pamphilum significari putant discipulum, quia Dauus magister; <^nam)> nomen est ad aliquid discipulus, ut magister. 4 Et nunc alii est casus. nominaMiscipuli' genetiuus singularis

omnes, per

quos

agitur

fallacia.

lo

tiuum pluralem putant, ut "^discipulos' dixerit omnes, per quos agitur fallacia, secundum illud (/ 2, 2l) Hum si quis magistrum cepit ad eam rem improbum'. 19 1 EGO QviD NARRES NESCio quasi fabulam. 477 2 NVM iNMEMORES DisciPVLi decst 'nuuc'. 3 Et bene
quia ipsum magistrum supra fecit (7 2 21). 4 EGO QViD N. N. semper ita respondet Dauus seni, tamquam non intellegat, quid loquatur.
*discipuli',
,

i5

1 Mihi-N- A, mihine BTC, mihi non {corr. m. 2) V\ non percepit F, non pepercit (-sit T) TC, non percipit {ante

dauus) loquantur mihi non


me*^'^

II

2 dicat]

J?
j \

cum
agat
j

om.

V
II

V\
||

ille

ATC

ille
j

3 nvm om.

{sscr.

om.

J5F

m. 2) C, om. lesbia mysis 4 pamphili {corr. m. 2) V\ fallicia


\

B B
7

TC

mihi
\

N A,

loquitur T, illae

michin B,

immemor

es

F, in med, T, In et lesbiae
\

<^et^ ad e

bene
r

TG

6
|j

tum] cum

alias J.,

aln

T, etc
\

Alii
||

ATC

cepit

A, fabula
7

V
\

improbum]

II

significare

TC

8 Dauus magister om. 8 magistri OF^, magnum


{sscr.
|

T
\

nam
codd.

add.
I

W.

\\

9 aliquid
<^alii

"^'"^ ""*

magister

dauum

10 genitiui est singularis 11 ptr A, pluralis 12 cum T dixerit <erit> 13 magistrum] ma ad F, om. cepit] capiit J., ce e r i F, ad e r c i T, om. 16 fecit om. 14 ego EGO NARREs om. fabula <^sity nescio in ras. F*, N 1.5 num in ras. discipvli inmemor est F^, non dis^ jB nimc] sunt ScJiopen 16 supra magistrum F 17 n. n. narres nescio C, nar neque F, etc respondet ita seni tamquam] sententiam quam J. 18 non respondent T om.
\

TC

BTC
\

m. 2) F ut Goetz: et discipulum putant tantum)> nominatiui casus om.

||

II

TC

\\

BTC

ij

||

fC
B

II

\\

||

TC

||

ANDRIA
478

III 1,

18

2, 1.

163

20

HiciNE ME

(/ 1, 132

33)

si

iMPARATVM

redit ad illam sententiam

^siinul

sceleratus

Dauus

si

quid consilii

habet, ut consumat nunc'.

479

21 1 ADORTvs ESSET ^adortus' dicitur, qui ex insidiis repente inuadit: dictum ab eo, quod corpora aggredientium 2 adortus aggressus. exsurgant subito atque increscant.

480

22 EGO

iN p. NA. haec ex translatione maris sunt dicta

2.

481

ADHVC ARCHYLis QVAE ADS.

Q.

Q. o.

scaena,

quam

scite

expressa

sit

consuetudo

specta in hac medici uel

lo

medicae egredientis ex aegri domo: gotiis eius loquitur, abiens de morbo.

nam

ueniens

de ne-

et haec sunt praeter 2 adhvc arc. sic dicuntur OLKOvofiLav quae svQTQfiaza. ueteres scribebant ^adhuc', quando incerti futurarum rerum ex praesentibus firmum intimabant, quod est genus cau-

15

tissimae promissionis et certae.


1

adhvc arc.

q.

ads.

hiccine F, hic me J., hic TC, om. me] mi A, om. rediit A, rediit F, reddit TC om. TC inpartum 3 nunc] c h u 2 si quid om. T consilii sententia dixit dicitur cn- (nunc T) TV\\ 4 adortvs esset om.

si

||

C insidii'' C 5 agredientium egred- C 6 expurgant 7 ego in p na W.: omnia adgressus A, agressus TC (cum T) codd. ex] est T dicta sunt V 8 metaforicos ATC, 9 archylis o.] ax metaphoricos JB, methaforicos F assolent ex ads- corr. C, ad T q q ] q q3 F, q TC uel medicae] 10 site A, scienter F sit expressa scripta T
corr.

\\

\\

\\

\\

1|

\\

B
\\

uel medicinae F, medicue (medicaeue sscr.) 13 OIKONOMI^N C\ aegraeF] negocio

B
r,

\\

eiPNMd.Td. A,
m. 2) C\ V ARC ]
\

eypeM^T^ B,

*****

^5, **** TCV\

11 egredientes

(m mg. inuenta

{in mg.

{sscr.
(sscr.

m. ^) sic F*), quam


I

A R F

Spatium hic in medio duorum uerborum) A, ar B, a q C, archillis q T, arc^

5,

sicut

ABC,
<(fiet

rarum] A adhuc

tissimae] certissime Q ADs ] arc Q A S

TC

que T incerti DP, incei-tis rell. futuin mg.y uiarum C^ 15 firma TC cau\

ATCV\\U

scribunt

TC

quan*^"
\

|1

||

A,

16 et certae promissionis ar (a T) q a TC, arc

arc a in

F, etc

J5

11*

164

DONATI COMMENTVM

medicina aut in ratione est aut in eonsuetudine et in exemplis.

^adsolent' ergo consuetudinis est, ^oportent' rationis.

482

2 1 siGNA ESSE AD SALVTEM deest ^haereutia' aut *pertinentia'. sic in Heautontimorumeno {I 2, 23) ^atque haec 2 Absolute ergo dixit, ut sunt ad uirtutem omnia'. unde et nos dicimus quid ad rem? desit aliquid tale. uel quid ad me? 3 1 NVNC PRiMVM FAC ISTA vT LAVET impeiitiae no483 tantes Menandrum aut Terentium ipsi ultro imperiti inueniuntur, nam et ille XovOccx^ avrriv^ dicens a consuetudine non recessit, tcum lauisse se aut non lauisse
^

lo

a parte totum significantes t, et Terentius propius ad significationem accessit "^ista' dicendo, ne pudenda nominaret,

481

1 4: Et sunt qui ^adhuc Archylis' correptionem esse nimium sollicitae nutricis putent, quod ego non probo. 3 3 FAc ISTA VT LAVET Hsta' quae ex puerperio sor483
sic enim, quidam *ista' ipsam puerperam dicunt et Menander XovCat^ avrrjv a^rtxa' sed imperitiae accusantur, quod non continuo solent post puerperium lauare,

15

debant.

sed diebus omissis.


1

20

medica

oportet codd. haerentia] ferentia Schopen 4 sic oni.


II
\

2 assolent

CV

est in oratione

B^
\\

in oratione 0, in ratione 3 esset ad <esse> T\

heauton timorumenon A., eautonturumenos B, eautontumirume F, eutonton T, eutontum C atque] at T, om. B haec sscr. C^ b uirtutem in ras.
\\
\

T 10 et sscr. C ille 11 aut non in mg. 7* AOYC^T^YTHN B, AOYC ^.T^YTKN ^, ***** TOF^ a om.. C 11 non <se>
peritie
\\

ergo absolute TC ad A, quid T, {ex ad

\\

F*

TC
I

6 et nos om. 8 nvnc corr.) C


\\

B
\

\\

quod ista om. B


\

\\

quod
ita
\

9 imperiti ex -rati corr.

C
|
|

inueniunt

\\

lauisse

ATC

cum
I

12

potum TC

non lauisse]

\\

cum

Iovgoci ocvfqv

Sabbad.

\\

pro parte totum Sabbad.; a toto partem Schopen


\\

significantes] significai sed

om.

narraret
I

T
\

lavet] uolauit F, istam

ABTC AOYC^Te<\RTHN A, ^OYC^TH^YTHN By lovGccrs avrriv i)f\ ***** F, om. TC^ 18 avriv,a Bentley: YTIS^ A, YCirdi B, om. TCV\ rdxiGra Casauhonus peritie TC 19 quod] quid A, qui F non in ras. F^, om. TC puer20 TC omisis A peram
\

13 accessit F; significet Sabbad. 14 "adhuc "qui F 15 probabo TC IG vx ex puero TC 17 ista ista quae] itaque
\\

||

\\

\\

11

\\

ANDEIA
4Si

III 2,

16.

165

QVOD

IVSSI

DARI BIBERE ET QVANTVM IMPERAVI


ratione
dixit

1)ATE consuetudine

quam
in

pro:

date

ei

po-

tionem.

Lucilius

summo'.
ut
Q.
si
I.

quinto (fr. 24 M.) Ma bibere <a^ 2 dari bibere <^* * *> nam duo uerba iniuncta
5

nuUum habent

signifieatum sine nomine aut pronomine, 3 qvod ivssi dari bibere et dicas dic facere.

et qualitatem et

modum

rei

dixit.

5 Mox EGO Hvc r. uidc ut auctoritatem et iactantiam medicorum imitetur dicendo ^quod iussi'; et non
;

sufficiebat,

sed

quae

solent

etiam Hmperaui' dixit. simul haec dicit, medici promittere frequenter *mox ego huc
satis

lo

reuertor'.

466

sciTvs PVER EST

certum aeui, ut

ita dicam, et a

obstetrici est adhuc inmatre sanguinulentum non


.

quod ipsum nimium uideretur


accipiat.

cito dicere, 15

sed ^scitum' pronuntiat. ^pulchrum'

pretium maius
1

2 Ideo subblanditur, ut operae 3 per ecastor per Castorem et


r,

db- T
q in

quid

V
1

dari bibere (bi ex a corr.) C, da b JB, dare b2 date] et quantum imperaui te dare 6', ET

2 consuetudinem a T, e q i d F, om. T, 3 in .B, in V date 4 summo om. bibere ab summo PorpJi. ad Hor. c. III 21, 7; biber e summo bibere C lac. IJndenbr. coll. Charis. 124, 1 dari] daie iXXrivia^og? cf. sign. W.; fort. excid. mire '"dari bibere'. 5 nullam habent significationem 248 Serv. Aen. 1318; 6 ut TC, sscr. om. (sign- om. T) aut] uel :B
et
t

-nem

||

F
\

\\

TC

\\

An

TCV

|1

quod
.

7 et f] e T et 2. om. T quod iussit (iuxi T) quantum quod iussi date bibere et quantum i- (XP: quod iussi date bibere et quantum iussi) H 8 mox om. B ego om. TC hvc] h 2'F K. uide] r- et uide F, et uide AB., redeo C, r T H 9 et om. TC\\ 10 simul ante dixit B dieit] du TC, om. B 11 medici] dici TC <ut> frequenter ATC, frequenter <ut> Fl hic ^ 13 EST om. TC obstetrici est F, obstetrici C incertum adhuc B 14 aeui ut ita dicam et AB, eui (cui C) ut dicam ita et (ut C\ corr. C*) TC, et ut ita dicam F; qualem dicat. ita et (atque Schopen) ed. pr. a matre in ras. F- sanguileutum
<i.

DARi] da AB, e q i F, om. I.] 2)0St dixit add. TC:


I

|1

d- F, da mihi
||

TC

V\

bibere] b^
\

et rei om.
j

AB

\\

||

II

15 ipsi minimum 16 scitum in ras. uerat C sublanditur J5, subauditur F H 17


J^
II

\\

V^

pronuntiaF,

BC

mams

<per castor) per castorem

magis

166
Pollucem
^natus

DONATI COMMENTVM
ornatiua

sunt
dixit,
a.

Pamphilo' 'quem Dardanio A.


pulcher,
lioc

3 Et iurandi apta feminis. ut Vergilius (^Aen. I 617 18) V. F. g. S. a. u.' 4 scitvs elegans,

quem Graeci KOfiipov scitum et pulcJirum est.

dicunt.

quod enim quis

scit,

Et

est diaeresis,

ordo est: perscitus ecastor, ut in Hecyra (J 1, 1 2) ^per pol quam paucos r. m. f. e. a., S.', ut sit: perquam paucos. 7 1 DEOS QVAEgo VT siT SVPERSTES "^supcrstes' nunc 487 saluus. alias superstites sunt senes et anus, quia
aetate

nam

multis

superstites

iam

delirant.

unde

et

super-

lo

stitiosi, qui deos nimis timent, quod est signum deliramenti. 2 qvando qvidem ipse est quando et cum interdum causales sunt coniunctiones. 3 Et ^quando'

4 qvandoquoniam et pro quia intellegimus. QViDEM iPSE est trausit a puero ad ipsum Pamphilum. 9 1 VEL Hoc Qvis NON CREDAT irouia est. 489 2 ^Vel' modo non est disiunctiua coniunctio, sed pro etiam popro
1

i5

na or tiua

pamphilo V\ dixit om. TC auerg- J., uirg- <(quem)> V quem 167, 1 apud Vergilium in mg. F' 3 a. a. v.] anchise alma uenus B, anchise al-u- F^, m-u- TC F. g. S. a. u.] F-S- A- V- ^, ph-g-s-a-u- F^ s-s-a- u- TC, etc B 4 <puer> pulcher TG yiotixl^ov W.: KONYON A, ROHYON B, -Koviov M*, **** TCV^ quod] quid A quis scit Steph.: qui sint AB, qui sint F^, qui sunt TC\\ 5 scutum A est 1. om. TC dicheresis J. 6 ut om. Hecyra] hc ita TC, hoc F^ll 7 r. 5, **R** C, S.] R-M-S-E-A-S- ^, reut sit om. B p * * * * T, * * * * F^ perquamj quam TC 8 DEos siT om. B superstes (superstites TC) nunc {om. B) saluus (saluos TC, siluus A) post 11 deliramenti i7i codd.; 9 superstes TC senex T, ex -es corr. C transp. Steph. 10 aetate] senes TCV^ multis (-ti C) superstes TC iamj etate F^ om. TC deliraut] erant TC\\ 11 timent nimis TC\ est TCV^ delimti 12 est TC qvando qvidkm signum
2
<^e)>
I

(sser.

m. 2)

acta
|

feminis]
||

fenanis

\\

II

||

BTO

\\

\\

\\

om.

B
II

b > T 13 sunt causales (coniunctiones om.) (7, e <^i 14 pro] et F^ quam C et pro quia TC, pro quia om. V^ 15 EST om. ad ex id corr. C^ transiit 16 vel F*, om. hoc qui ATC, om. ipsum om. NON otn. credit 17 conyronia est] sed TC iunctio disiunctiua sed] et AB\ etiam] est T posita ^est)- F'
bono)>

ipse <ipse)>

\\

est <^ingenio
\\

tam bono>

F^

est <(ingenio

TC

II

ATC

BTCV^
TC
\
\

\\

ABTC
B

AB
B

\\

ANDRIA

III 2,

611.

167

ut apud Vergilium (Aen. XI 259) *uel Priamo sita, miseranda manus' et {FjcI. VIII 69) ^carmina <(uel> c. p. 3 Et bene ^uel hoc': subaudias ^exceptis illis, d. 1.' 4 abs te esse natvm et quae reprehendit supra'. legitur, ut sit: instructum, commentum et com-

positum.

10 t^ortum'
refertur,

NON IMPERABAT

c.

'coram' ad certas
2 qvid opvs

personas

factv esset dicitur 3 facto esse'. pverpeeae impersonatiue ^opus datiuus casus est: ipsi puerperae coram non imperabat. 4 Et QviD faoto opvs esset <^p.y sic enim dicimus 6 pverperae omnis, quae quid uis tibi faciam? 6 ^PueriJcra^ TCQcoroTOKog. et non peperit,
^palam' ad omnes.

lo

quod puerum, quod *"filium, puerpera dicta. et ueteres apud puer puellus, puera puella. 11 1 ILLIS QVAE SVNT INTVS CLAMAT DE VIA argU491 mentum ex eo quod non factum est, cum fieri oportuerit, et ex eo quod est factum, cum fieri non oportuerit.
carmina om. TC 4 abs te T, etc ^ 5 sit om. V et esse] absit esse TC, abs te eum F, om. 7 non uituperabat T, (te s. v. add. nc (non T) positum TC
1

sed

15

ut aput A, om.

B
d

J. F,

pi

uirgiliua C, c p

B
d

\\2 et

B
||

1|

\\

m TC
.

cf.

F
8-

8 ad onmes palam c.] factu J5F, factu A, facto C, f T; quod CV, om. Heaut. VI, 68 esset sscr. C^, e- (ante f-) T, esse JS, est factu B, 9 imperatiue <(quid (vel quod))> opus dtt. esset om. pverperae e- T, esset C (dett.) T esse casus 10 datiueus puerpurae p uerperae om.
2) 0, om.
I \

||

co

F, coram

B TC

II

ABV, B

\\

est <^ut sit)> dett. F, imperet

non imperabat (sic dett.). Et W. imperaret ^ BC 11 quod facto opus esset F, B\ dicturus TC|| 12 tibi vis B post faciam F' in mg. add.. dat casus est ut sit ipsi puerperae coram non imperabat quid opus facto esset puerpere omnes AT\\ 13 TtQcoroToyios Steph.:
\

Ij

qof-

P(jOT(i)ROC J?, F, om. TG\ 14 quae puerum Schopen 'AovQot6%o? Sahbad. quod filium] quod filium peperit Steph.., et quae filiam peperit Schopen. An 15 puera] puerula AB^ puerula quod fetum.!? et om. F puella "^^*^*^*'''^ (sscr. m. 2) V\\ 16 c\ui clamat de via om. 17 non 18 quod om. opor^ via] eo TC, om. tuerit 18 fieri non om. 18 oportuerit] non potuerit
\\
\

^T-W^TOKOC^ A,

pn-***

BTC

\\

BTC

AV

AB\

||

TC

168

DONATI COMMENTVM

2 CLAMAT DE viA mire ^clamat', quasi dicat: maluit clamare quam sine labore intus imperare. 12 1 o DAVE iTANE coNTEMNOR hoc cst: usque adeone. 492 2 iTAN CONTEMNOR ualdc temuor, temnor autem nam ueteres temGraecum est, id est caedor et reicior, 3 itane tandem innere dicebant sine praepositione.

dignatio

est

facta, <^a^ quo huic rei natus.

ad aestimationem reuocantis eius dicta uel contemnitur quis. 4 idonevs aptus et


8l

493
494

13 aperte fallere Svo


'aperte'.

evog cito:

et ^fallere' et lo

saltem accvrate mire ^saltem', quod ponitur rerum; primum enim fuerat *ut ne cona2 saltem accvrate v. m. ^svyiiu a superiore ^fallere incipias'. 3 Aut certe 6vlX7i(iiptg ^fallere 4 utrum pro ^cum rescicerte si resciverim incipias'.
1

14

in desperatione reris fallere'.

i5

uerim' an quia stultum

me

putas?
I.

495
d-

15
1

CERTE HERCLE NVNC HIC SE

F. H. E.

hoC ita
{

DE via] d- T, om.
\\

2 intus om.

m. 2) F, i T om. TC:, del.

temnor
om.

BTCV
5

inde Graecum est: T^iivoiiai Schopen tempnere B, tempeiere C, tendere T 8 a add. 7 aestimsitionem V, extimationem C dicto uel facto
II

mire clamauit TC, mire B dicat] dave om. B itan 0, ita" {sscr. contemptor ^ c a V^ om. J5 id est J5 usque 4 itan contemnor om. B ualde conSchopen temnor 3.] tempni J5, Tenum TC autem
|

TC

1|

3 o
,

\\

gru

reicior <^r6 xiiLvoiLcci} Steph.


\

||

||

te

Steph.

conpnitur

C
d
\

actus
\

TC
\\

\\

10 apte fallere

TC, <^quem
\

12 saltim C, Sal- B, s- T cito et] cito TC, et V <horaccvrate] a- T, om. <et> mire C 13 primo tatus {in mg. m. 2)y fuerat <dauum {sscr. m. 2)y F, erat ne] nec TC, non V orareris (-ueris T) TC, conarefwr V\\ 14 saltem u F, V in ^, ut fallere C v. m.] accvrate] accu te J^ uidear metui J5, om. TC |egma A, zeugma F, zeuma B,
I

tam>

TCV

aperte fal

i-

YOAieNOC B, YOd^ieNOe A, ****


\\

ATCV

om. TC\\ 15 incipisifi V CYMeMeYIC A, CI^HMYIC B, sylempsis 16 certo AC, F, **** C, om. T fallere i7icipiB.s F, om. resciuerim om. B si om. rescivkrim] uerum TC utrum 17 me stultum om. <et)> utrum {ex uerum corr. m. 2) V 18 CKRTE 8E om. i. hercule V e.] se] s^ V f b e i C, f h e T, fallit haut ego ita] ideo F
|

B
\\

\\

}|

ANDRIA

III 2,

1120.

169

496

2 edixi tibi dixit, ut audiat spectator, non ut Simo. hic illud reddit (/ 2, 33) ^edico tibi, ne temere facias'. 16 1 INTERMINATVS SVM NE F. pro 'miuatus sum'.

Plautus in Aulularia (III 6, 22) *interbibere sola 2 NVM VERITVS uerctur liber, metuit seruus.

si

alibi {Phorm. 3 Et deest ^es': apta hXsLipLg irascenti. 4 qvid reII 1, 2) ^non simultatem meam reuereri'. TVLiT ^retulit' profuit uel interfuit. et producit re sylla5 Et est sensus: sic contempsisti, quasi tibi non bam.

ui.'
5

49S

comminatus sim. 18 1 TENEO QVID ERRET ET QVID AGAM HABEO hoC hoc denique dixit non ut Simo, sed ut spectator audiat. 2 et qvid agam senex probat dicens Dauo ^quid taces?'

lo

HABEO
499

quid respondeam scio. QViD CREDAS proptcr quid aut propter quam 2 qvid credas rem aut quomodo faut propter quidj.

et

19

15

repetit
tiata:

uerbum

eius,
est.

quod

pronuntiatione

ait ^credon': quare adiuuandum 3 qvasi non tibi renvntiata nun-

500

20
1

compositum pro simplici. 1 mihin qvisqvam fauet


ed ^ temero

sibi

senex in eo, quod se


|

20

dixit F, d-

^,

edixin redidit

TCV,

B
f
II

sum n

V, om.

B
\

ut ^. om, dt T, dauus J5, dicitur 2 hoc illuc redit V, reddidit AC, 3 svm sscr. O* f.] suin ne facias (7,
H

||

pronuntiatus

sum

Schopen schol. 5
si

coJl.

Don. ad Eun. 1

2'
II

NVM om.

4 interhibere in^erwmere 6 es om. fueretur

1, 35.

An
alibi

commmatus.?
si

<^ualde)>

minatus
cf.

infra

-B, YIC 7 Don]

num
A,
8 uel

A,

sXXiipiG

F,

**

TC

^ TC
||
\

ABCV, epta A 6W\Y\C 7 reuereri om. B


ui.] sibi
\ \

AV., nunc

TC
om.
\\

\\

simultatem ex -lantem

corr.

reueteri

re

qvid

8 interfuit in mg.

*
|

qvid ret vlit


||

om.

II

producit
B
\

est] est

F, om.

si
\

qvid]

quidem

hoc

\\

13 dicens probat TC 16 propter quid om. TC; aut quare Schopen 17 credo J5, credas 18 pronunciacioquid A\ del. Schopen nem est quasi tibi non 6\ q t n T, om. <^pro^ nuutiata 20 Michi F, <n> fauet quid A <et> fauet

II

produxit O 9 Et 11 errat\k, er14 habeo in mg. F' 12 sed ut] sed 15 qvid tacens et] et credam C, c T aut quam reiu 16 aut 1.] uiT aut 2. om. T aut per
\

uel om.

10

sum T

|1

||

TC

||

\\

||

\\

170

DONATI COMMENTVM
2 eho an tvte 'eho' nunc interad se uocantis, ut (J 2, 13)

uult perspicacem uideri.


iectio

est

admirantis,

alias

^ehodum ad me'.

501
502
das;

21 NAM Qvi iSTAEC ^qui' undc. 22 QVASi Tv DiCAS FACTVM iD


non enim dicimus
nisi

c.

M.

'dicas' pro

cre-

sequitur id quod

praecedit.

a posterioribus ad priora. IV S, 27, aliU) 'audader dicito' et alibi (PJiorm. III 2, 8) *^faeneratum istud beneficium pulchre tibi dices', id est
credes, scies, senties.

quod credimus: ab eo quod 2 Figura (letdkrjfiipLg idem aliU (Flaut Merc.


lo

503

23 NON
etiam c,
e.

SATIS
a.

ME PERNOSTI ETIAM QVALIS SIM SIMO

'etiam' pro adhuc, ut Vergilius (Aen.


t.'

VI

485) ^ldaeumque
i5

504

24
CEPi
est

EGONE TE duobus
scii-e.

istis

pronominibus ostendit

senex omnia se

2 sed si qvid tibi

narrare ococcipitio;

^occepi' melius

enim

^occepi' quasi

quam Hncepi'. dicitur ab caput rei institui.


et
siQcovLKcog *^falso'

505

25
1

FALSO potest

pronuntiari,

perspicare 1\ in -cem corr. C eho] Et hc om. 5 an C e^o est interiectio F, inter3 heodum 4 istaec] sta hgc A, 2 ut om. TC iectio J5 in ras. F^, i T, om. istec tibi i s qui] que A, om. T 5 dicis A factvm m.] factum id consilio <(id est)> unde C F
uult se
yl
I

AN

nunc
II

\\

A B

\\

||

|1

mxis

C, f ^(id f. F) c

B,

creditur

ACV{T?)

lensis

audacter (-tus A) id est] uel 10 fenerarium C dicito] cf. ad Phorm. 12, 54 perxosti om. 11 credas TC scias T 12 non J5 non ex nam corr. C^ perhosti A., pernosti ex pronostin corr. C 13 ut om. B\\ QVALis TF, qualis siMo]

B, melepsis

id T(7, metathesis
||

TF, ow. 7 <ad>


||

dicas om.
\

B
\

6 creditur
\\

TC V

meta
9

lesis

A, meta-

Ij

\\

qss^

\\

C E A T <potest> A, c e i a t <pt> F, o e a t 18 se senex 15 egon T istis duobus F <pf> C, om. B scire omnia TC sed occepi om. B tibi] tribus C occepi] 17 occepi] accepit A, om. TC qua incoepi diciaccepi A tur ^, dicitur quam incepi B hoc cipitio A, occi pitione F
14

II

||

||

18 est om.

V\

instituibi

||

19 ironicos

ABTC,

yronicos

ANDRIA

III 2,

2028.

171

potest et 'falso loqueris' dici, ut (SalJ. lug. 1, l) 'falso 2 Ef uocalitatis causa sic dixit, queritur de n. s. g. h.'

ut ^sedulo' ^optato' ^certo', quara false sedule optate certe. 3 NiHiL lAM MVTiRE Enuius (inc. l. fr. 4 M.) ^nec dico

nec facio <^mu^', Graeci cpd-EyyBG&ccL.

unde

et

mutos

dicimtis,

quod

t,

506

26 1 EGO VNVM Hoc scio NEMiNEM "^neminem' dicendo maiorem confirmationem fecit: non solum Glycerium non 2 Et ^hic' dicendo ostendit peperisse, sed neminem. 3 Et est "^neminem' nullum hominem. 4 Et domum.
nota in feminino genere etiam 'neminem' positum.

lo

REFERETVR MOX HVC PVER ANTE OSTIVM prO hvc quasi nobis. 28 1 iD EGO lAM TiBi RENVNTiABO fiugit se prodere 508 id, quod ipse facturus est, ut non credat senex ab illo 2 id ego iam tibi renvntiabo fieri, quod praedixit fore. ERE fvtvrvm ^re' sjllaba apud ueteres mterdum abundat,
507

27

feretur.

is

ut modo.
Verr.II,

3 RENVNTio pro nuntio.


^renuntiatur mihi'.
(r.

et Cicero (in

II 60, 149)
jT
I

secretum consilium, ut supra


1

et] ei

II

2 de

s.]

sui

g.] ecoll.

A, quasi TCV, om.


add. Lindenhr. 6 <t)eeNTeC^r

NEMiNEM
B

A, <^Qe^TeCQb.\ B, **** OF, om. T\\ 7 EGO om. B vnvm] nunc F neminem in mg. 0- 8 conI

sicut 3 ut om. 4 iam om. optate sedule Charis. 240, 8 quos graeci F,

TC
\

h.]
\

4 renvntio quasi 21) Venuntiatum est'.

20

de natura sua genus

\\

humanum quam false

\\

\\

mu
||

om.

TC

||

firmationem (comperat- C) facit uel {om. T) confirmationem (comperat- C\ corr. C') fecit TC fecit om. B 9 sed <(etiam> 10 Et est] et F, om. B\Et 2. C, sed <m> T Et om. TC 11 neminem in feminino etiam positum {oin. genere) 0171.
\

||

\\

II

femenino C osTivM om. F^: ut

TiBi
B

ABTCV^ om. B tam


I

12 cZeferetur F, refert T geminem huic hostium J.F, h- T 13 feret quasi] quam T <nr) nobis TC
vl
\
I

||

1|

mox T huc
\

jj

14 id
tibi
\\

renuntiabo 15 ab eo

TC

F,

r
\\

ego C, iam ez T fingit


\

7"

16 renvntiabo
\

16 praedixerit

renuntiabo B, renuntio
Oin.
\

fu-

B
||

C,

rj

B T 17
||

nuntiabo j., om. tibi om. fore om. B


tiberi
j

AV B

Res sillaba

here F, herem C, h- T,

interdum

18 et

pro anuntio

||

F, om. 19 renuutiate

modo

interdum apud ueteres C <uV> TC rbnvntio mihi om. T\

mihi] inde

172

DONATI COMMENTVM
29 DAvi FACTVM
coNSiLio AVT DOLis

509

commodius

et

magna cum
ut Vergilius,
'nulla

inuidia dixit ^Daui',

quam

si

'meo' dixisset,

cum Turnus
in

incusaretur, ait (^Aen.

XII

11)
5

Tumo'. 30 1 PRORSvs A ME opiNiONEM 'prorsus' quasi porro 510 2 prorsvs <^quidam uersus, quod Graeci dicunt fiaKQdv. 'prorsus')> pro uere positum putant, ego pro eo quod

mora

omnino. sunt qui coniunctionem uelint esse. opiNiONEM TVAM HANC ^hanc tuam' cum taedio eius dixit, hoc est: nimis molestam, nimis suspicacem, nimis
est

accusatricem.

lo

Sic

dixit

^Jianc

tuam\ ut

ille

de

apibus (Verg. Geo. IV 22) ^uere suo' et (Aen. VI 041) et in Adelphis {IV 7, 36 ^solemque suum, s. s. w.' 57) Ham uero omitte, Demea, tuam istam iracundiam'.

511

31 1 AVDivi ET CREDO locus communis, an famae credendum sit. 2 Bene suhiunxit ^credo': non enim audisse 3 mvlta concvrrvnt simvl qvi statim credere est. CONIECTVRAM HANC restat enim, ut multis concurrentibus
signis

i5

una coniectura

confletur.

1 <(dicas)> daui consilio factum aut dolis 0, c f a 1\ factum c a d F, om. commodius] cum odiis TC; 2 quam] quod B, quasi C si meoj inde cum odio Schopen 3 ut om. eum sine eo J5, sis in eo A, si sine eo A recusaretur T ait] aut B, dixit TC, om. V 4 mora] 5 a me opi maiora TC F, a me T, om. prorsus dett.,

\\

TCV

|j

\\

\\

om.
Tiel

A B TC V
tractum

||

macran

A
\

longum
,

macra B, **** TV^,

g.****
ed.
\
j

******
i'RORSvs
{cf.

tioqqoj pr. {= longum C, uere 7 uere om. T quidam 'prorsus' add. Steph. W. Ad. V 3, 58 Steph. glossas): quare codd.; 8 uolunt V\\ 9 tuam] putatur ABV ergo codd., corr. Steph tu A, om. TCV eius om. TC 10 hoc 11 dixit om. V\ solem 11 Sic om. A 12 et om. BV suspicacionem B
dett.);
et

uel tractum

F*

^cctiqccv

\\

\\

1-3

S B; ut Schopen
s.

TO
TC

s.

n.]

||

^, h

||

14 omite

TC, om. ^ istam tuam

||

et
J5

^ TCV,
I

1|

||

om. 15 et om.
||

II

16 non enim] non bene

17 est om.
//etur

18 hanc <f >

{corr. m. 2) C, enim modo V concvrrvnt 18 hanc] con etc B que A F, om. TC enim] ante TC ut sscr. F 19 con-

||

||

ANDRIA
512

III 2,

2939.

173

32
cepit,

1 lAM PRIMVM HAEC SE EX PAMPHILO a falsO COn2 Ef b, summo ad secundum quod credit, senex.
'

imum
513
514

et

ex factis

et

ex

dictis

et

ex rebus

atque per-

sonis sumit argumenta.

33 posTQVAM viDET NVPTiAS DOMi PARARi


omisit, in cuius

elegauter

domo.

34
tod^ev,

MissA EST ANCiLLA iLico quod Graeci dicunt avccvtrj, avtov-^ nam loci significatio est, etiam breui1

tatem temporis notans.

516
517

36
nuptiae.

NmiL MOVENTVR NVPTiAE uon perturbabuutur 2 moventvr differuntur.

lo

37 QviD Ais CVM intellexeras quaqua se uerteret Dauus, obuium infestumque inuenit senem, et tamen uersute it obuiam et iam comprehensus elabitur. 39 1 Qvis igitvr evm ab illa abstraxit non frigide 519
intulit dixisse se, sed

15

cum magna

asseueratione.

Et

^abstraxit' proprie, ut supra (7 5, 8) 'me a Glycerio miserum abstrahat' et ( Verg. Aen. II 434 35) ^diuellimur

HAEc

a in ras. F^ 5 postqvam Et] et V, est NVPTiAs om. uidit C, u- T domi] d^ T, om. C apparari 6 omisit F, amisit TC cuius in ras. F^ 7 missa F, om. ancilla est F, om. illico F, illico C 8 avtod-ev, avty, aitov Sabhad.: aut 0///INMA Thl(\UTO- A, ^UTOe%^MThl^UTO B, * * * * CV^ om. T temporis breuitatem 9 notatts 10 nihil et nvptiae non om. T^, necafis; A, om. perturbabuntur F, perturbantur ^TCjj 11 nuptiae om. moventvr 12 quis C cvm intellexeras] om. differantur TC c in T, etcquaqua Steph. quaqua AB, qua TC, quo in ras. V^
I

V a TC
1

PAMPHiLo]
TC
\

etc

B
\ \

hec ex hoc

corr.

falso om.

ABTC
\

coTicepit] 9

2
||

secundum
||

C se om. F, sed
\ \

AB

II

||

\\

B
\

||

||

uerterat C, uerteret

et

tamen] tam

13 dauus sscr. F^, <[pamphilo> dauus etiam 14 it in ras. F^ id J., ut C


||

TC
|

\\

etiam

ABTC,

ut in ras.

F'

compensus

(sscr.

m. 2)

C
||

||

15 evm
16 ad-

abstraxit]
seueratione F a om.
I

etc-

extraxit
I

F
j

non infrigide

A, abseueratione
II

18 abstrahat^

{in

ass- corr.)
et] ut

17 extraxit diuellimurus
||

j'

174
inde Iphitus
et

DONATI COMMENTVM
P. m.'

qvis

igitvr

evm hoc

sic

audiendum

est,

quasi* dicat Mixi'.

521

POSTREMO iD MiHi DA NEGOTi de proiectione 2 tv tamen idem "^idem' abundat. pueri pro 3 Apud ueteres Hamenidem' integrum fuit, unde apud nos et tandem et tamen natum est. sic et ^identidem'

41

foribus.

<(iterum^ iterumque dictum. 40 1 qvam misere hanc amarit ^misere' ualde, nimis. 2 nvnc sibi vxorem expetit oratorie pro eo quod non recusat, ^expetit'. 41 3 Tv tamen idem Hamen idem' aut pro tamen 621 positum est aut pro tandem, ut <(sit: tu tandem has 4 rr tamen idem has nvptias ut caueatur nuptias)> ab appositlone puerl ante ostium. perge facere ita

520

lo

ut

facis.

15

523
524

43 QVOD parato opvs est para


dixit

diserte

et

Latine

^quod parato opus est'. 1 NON IMPVLIT ME HAEC NVNC OMNINO VT CREDEREM ^non impulit' non persuasit, non perfecit, ut crederem Gly-

44

inde

Ifitus et sscr.

C^
\

P. m.] pelias

mecum
\\

BV
i|

Iphitus] a ficus

^-1,

inscius

hoc om.

sic
\

audiendum

TC

2 est om.

de proiectione] pro dilectione negocii <(en)> F, daue nageon C, productione iit vid. T 4 tamen] tm idem] ide?/i F, idem 6 nos et] unde <^et> idem A, id T 5 idem om. nos TC identidem iterum iterumque W. (duce SchoeUio; cf. amarit om. 8 qvam glossas): idem et eorumque codd. amare nimis om. 9 expetit oratorie] expenatorie A^ ex amatorie pro eo] pro id 5, proieci .4 11 <(tu)> tamen 12 tandem idem {2) A, om. pro] per {del.) C, om. T 13 nuptias add. W. ex tamen corr. sit add. Steph.; tu
\

B A

dicat]

J5

audiendum] sub3 da dixit C


\\

[|

\\

||

B
\

||

||

A
\

i|

\\

14 ab] ob 13 tamen] T idem] inde C nvptias] nupante] tn {sscr. an m. -2, quod etiavi in mg. m. 1) C, apud ante V hostium ABV, ociosum (sscr. hostium m. 2) C perge 16 PARA om. 17 est om. T disere 16 quod V diserte 17 est <^para)> C 18 non me om. TC credekem om. NVNC omnino] omnino nunc F, nunc TC 19 non perfecit ut om. cre175, 1 peperisse om. perfefecerit C

|i

ii

II

ii

|I

ATC

derim

TC

ANDRIA
cerium
peperisse.
se

III 2,

3952.
dicit

175
'omnino',
ostendit

Et cum
in

quaedam
uentum.
deret,

quibusdam iam esse circummire autem cautum capi inducit senem, ut crecredidisse,
O.
5

5J25

45

quod Glycerium peperisset. 1 ATQVE HAVT SCIO AN QVAE DIXIT SINT VERA
2

quae praeterea <(dixit)> Dauus. appareat senem multa credere


dixerit,

Et bene
esse,

^omnia',

ut

uera

quae Dauus

526

40 MVLTO MAxiMVM EST

^multo' ct

comparatiuis (et
lo

527

superlatiuis)> antiqui adiunxerunt. 47 QVOD MiHi poLLiciTvs EST

polHcitatio multarum
^ut det'.
cui-.

528 529
532

rerum promissio est. 48 GNATO vxoREM subauditur

49
tempore.

QviD ALiAS

^quid'
in ipso

pro

alias

alio
15

52

atqve adeo

tate, in ipso articulo.

tempore in ipsa opportuni2 eccvm ipsvm OBViA^f <^chremem)>

continuo mutauit declinationem, ut ^iubeo Chremetem'.


1 periisse C; non peperisse Hartman dicit om. TC Et Et cum] nec non J. 2 se quaedam B V credisse C 2 caunon tum in mg. C* capit C crederem A \ 4 Gly- B peperisset m. V 5 haud C F, vera 07n. B atqve {sscr. 2) {= deit.) h T an] a T F qvae] quod A, q TCV dixit] dCV siNT vera] s u TC V,\ o ] omnia B, om. C 6 praeterea 7 appareant A uerba W.: postea codd. dixit add. Steph. esse F, uerba {ante credere C) esse TC, herbate A, uerba B 8 dixisset V 9 mvlto est om. B et superlatiuis sscr. V^ 10 adiunxerunt antiqui B, antiqui affixermit TC 11 qvod EST om. B mihi in 7-as. V^ quod F, quid C poUicitatio] 12 promissio in ras. F' est om. BTG\\ pollicitaticus A 13 nato B 14 Q^ao vxoeem om. B subauditur] scilicet B
\
\

||

\\

||

AT
||

||

||

||

||

\\

||

ALiAs et pro om. alias 16 ipso om. <(i> ^^io V\\ 16 ATQVE TEMPORE adeo ln] ad cum A, in T\ mg. in om. 17 in] i- in F, om. paripsa] ipso A, om. ticulo EccvM Chremetem om. & cum A, e c T obuiam sscr. C\ chremem add. Westerh.; cf. Ter. Z)(t|j 18 dictionem ut] et A\ del. ?

B A

C
B

||

\\

176

DONATl COMMENTVM

633

IVBEO CHREMETEM haec congressio duorum senum periculum adigit fabulam, ut id non uideatur conqui euentus est Critonis silio, sed euentu posse uitari: praesentia, nam nunc ex falsis fient uerae nuptiae. 2 ivBEO CHREMBTEM fcrme aliquid iubere uelle est,
1
1

ad

tale

^liibeo' ergo:

uolo.

Et

mitur ah alterius personae

deest ^saluere\ qux)d oppriut Vergilius interuentu.

4 Et fisraXij^TtTLK&g, (^Aen. quia qui dicit ^salue', iubet: uolumus enim animo, iube5 te ipsvm qvaerebam placabilis et lenis mus uerbis. amicus per totam fabulam inducitur Chremes, ut cogni5 optato advenis tioni ad ultimum interesse possit. ut aduerbium est, ^optato' Vergilius (^Aen. 405) ^ac
'reddique uiro p.
i/.

V 386)

10

uelut optato uentis'.


534.

2
multi

ALIQVOT
pauci.

nec

me adiervnt '^aliquot' hoc est: nec 2 Et ^adierunt', non '^accesserunt',

15

3 adiervnt quasi quia aditus arduus difficilisque est. 4 adiervnt sic alibi {II 1 importune et intei^pellantes. Jl 15) 'Bjrrria, quid tibi uidetur? adeon ad eum?' 5 ex te avditvm ut supra (J/ i, A.') ^e Dauo audiui'.

20

chremte A, chremem
2)

B
F
||

\\

4 fieri TC 5 chremte A, C, nitari J., mutari in ras. V^ ferme Schoell: firme codd. iubere uelle] nubere uelle om. A, iubere T; uelle iubere Schopen 6 ergo et Et om. oprimitur J., obprimitur B., exprimitur TC, (ex in ras. m. 2) V\ 7 ab in ras. V^ 8 redditque AC, reddit interuentum V T p. i.] promissa iubebant F, om. meta ^NMTTROC A, MeXMHMTIRfjOC B, metalenticos F, metalleticos (metell- T) TC 9 qui sscr. V^ enim uolumus TC animo] enim T|| 10 qvaerebam] quae 12 interesse F| 11 cognitio C JB Obtato aduenis A, om. 14 ueluti 13 est 11 uentis om. C 15 ALiQvoT id adier\tjt] aliquid me alterum A, om. est 16 Et om. 17 abitus T ardius adiere est 18 et om. V adiervnt] adie mg. F*, om. T adiere non J. sic 19 eum om. Id quod C adeon ad eum] ad

non B^ (non in mg. m.

2 adegit 3 euentu
||

A,
\

agit
\\

TC

uideatur
\

uitari

e,v.

-re corr.

||

\\

II

||

\\

1|

B
\

\\

II

\\

BTC
\

\\

\\

\\

ex

hoc
est

A
C^
I

II

20 abste
e om'.
\

(7
|

ut

A <modo>

177, 1 avditvm in mg.

C^

audiui (a

T)

TC

supra]

ANDRIA
6 Ex TE AVDiTVM

III 8,

18.

177
ueritas.

ergo

non iam rumor, sed


2 viso deest He'.

535

3
viso

1 iD viso 'id' ob id.

3 Et

ad uidendum uenio.
1

4 tvne an illi insaniant

si dixisti, illi insaniunt, si non audita referunt. AvscvLTA PAVcis et ^paucis' et ^pauca' legitur. 2 et qvid ego te velim a docilitate. 6 1 per te deos oro ordo: per deos te oro, ut 538 2 et noVergilius (Aen. XII 56) ^per has ego te'. STRAM AMiciTiAM CHREMES lcgitur et ^Clireme'. 7 1 QVAE iNCEPTA A PARVis CVM AETATE mire ait Hn539 cepta a paruis cum aetate', ut ostendat non nuper cognitam amicitiam sed antiquam, ut (^Verg. Aen. III 8^^ ^ueterem Anchisen a. a.'; idem alibi (Aen. XI 537 38] 2 accrevit ut supra ^neque enim nouus iste D. u. a.'

tu insanis,
4:

536

utitur.
illae,

{III 2, 14) ^accurate': ^ad' praepositione familiariter 3 adcrevit hinc Vergilius (Ecl. 54) ^crescent

15

crescetis a.'

540
om.

8
1

PERQVE VNICAM GNATAM


.B
I

T.

ET

M. G.

incptum
\\

est

ne

B te om. V Et Schopen: ut BTCV, ad imitendum A; ad intuendum Schoell tune sscr. V^ 4 non om. B tu BTC, om. A insaniant om. B auditum
1

B A

avditvm] au
3

non]
|

nam

A
\

iam om.
|

V
\

2 id viso

deest] scilicet

II

\\

et 1. sscr. pavcis] pau- B, pacis 6 uelim <(et quod tu quaeris scies^ C^ paucis] pauci iidutilitate A\\ 1 te des oro A, <ego> te deos oro F, om. ut om. ordo te per deos TO, credo <^est). 8 te <;lacrimas> F, om. et inra miciciam A., et 12 ami9 cHREMEs] cremes B., Chremen C, cet
II
\

5 A^sculta C, om.

B B 5

B sunt ^

||

II

A A

TC

ATV

\\

m.

chremem C, chreme^ (sscr. citiam om. et creme legitur 10 qvae incepta om. quae ex quasi corr. C a pueris 2) F iurc F ait] autem TC 11 pueris BTV, F| cvM AETATE om.
\

II

B
|
\

\\

{in mg. paruis, cleinde del.)


Steph.'.,

C cognitam TCV., ogita B; coitam comugsitsim Schoell 13 anchisem J5 F, anchise-N- A, ana a ] agnoscit amicum chisem(-cn T) n TC <^ety 14 d n a TC idem F idem 14 u a om. F, u a Ib acurate B., a.ccurate F, accurat. iiccreuerit C, acreuit B 2'; imperativum putabat pro curate.' ad] a AC, om. T praeacreuit hic T, om. 16 nititur positionem crescere C crescentis B, crescitis A, credetis 17 ille ^JBC TC a ] amores J5 F, a amare A, {ex -ore corr.) C, amare T\\ 18 g t e g F, etc Donati comin. rec. Wessuer. 12
\\

BV

\\

\\

\\

AB

||

178
sic

DONATI COMMENTVM

adim-are aliquem: per salutem filii mei, ut facias id, quod te rogo! sed hic caute subiunxit "^cuius tibi potestas summa seruandi datur': in tua est, inquit, potestate et

tuus
eas

est.

Haec ergo obtestatio

dicitur,

cum per
causa,

adiuramus aliquem, de quibus (Verg. Aen. II 431) ^lliaci cineres et f.


res

agitur
e.

ut

(^Aen.
."i/^

X45 46)
1

'per euersae,

g.,

f.

m.'; idem alibi Troiae excidia obtestor'.

VT ME ADIVVES IN HAC RE ATQVE ITA pctitio 2 NVPTiAE VT FVERANT FVTVRAE F. brcuiter et est. et hoc genus compositionis ueteres non uitabant. Latine.

10

10

'>43

11 AH NE ME OBSECRA
(ndiov^

TfO

sllrjVl(S(ia'

(17]

XixdvSVe^

(17]

pro ^ne obsecres'.

'o44

12 QVASI HOC TE ORANDO IMPETRARE OPORTEAT haCC


plena uox est et caritatis et officii; quod enim amicus ab amico petit, iustum esse debet, nec pro eo, quod est
iustum, supplicare oportet.
15

i)45

13 1 ALIVM ESSE CENSES NVNC ME ATQVE OLIM CVM DABAM nos dicimus cum darem. Vergilius {Aen. IV 597)

m. 2) adiurarem F, adiurare sic mei] cie C^ hic T, hinc ABC, hoc F; huic ed. pr. caute W.: autem ABTC, autem F, om. dett.; etiam ed. pr. 3 summa datur seruandi (7, s-d-s- T,s-s-id V est <^manu^
1
si^ {sscr.
\

B
\

II

2 sed sscr.

;'

4 obstentatio (obtestatio sscr. m. 2) C, ptatem T 6 Iliaci] abaci AB, abact F. ylia J", ilia in C et idemj id est m-] et P 6 M J. F, * * * *
mqu^'*
(sscr.

m. 2) F, inquit
|j

||

\\

7 peruersae

g-

om.

B troye B iTA
\

AB, TC

per ensem
exidicia

TC

g.

f.]

A,

et excidia

TC V

genitor fumantia F, 8 vt 9 n\t>tiae

||

(ptatem T) codd.

non om.

\\

est W. {duce Schopeno): 9 f.] fiant BC, om.

ipsam petitionem
10 et om.
\\

mutabant

AB

TC

obsecrant A,

obseruacra C,

F, om. 13 QVAsi TE om. te hoc 0, t h T, te F impetrare T 14 plena uox est in ras. B, im oporteat] im F, i et Karitas et officia C, caritatis et officii F', est uox plena

T M^\ HMC Mon M h N TCV, om. B; Menander ^ro

rc5 fta%ov oh T <M T^NeReMNM^COR


\\
\

11 ah ne me om.

Ha C

Pithoeus:

A, * * * *
|

II

B
b

fii}

iiccxov

Jacohs

12

||

me

B
\\

jj

enim om.
sscr.

\\

cnma^ocd-

16 oportet

V^

15 esse iustus C ne quod <(non^ 17 alivm 18 dabam] censes olim om. F| me om. TC cvm] nunc A 18 nos 07n.

AC
\

||

\\

ANDRIA

III 3,

817.

179
2 Et nota nvnc me non

'tum decuit, cum sceptra- dabas. e. d. f. q.' 3 alivm esse censes ^olim' pro nuper. rei condicio commutata est. sed persona,

546

14 1 SI IN REM EST VTRIQVE VT FIANT Tc5 SsVTiQO) cvUoyLOfia praue proposuit, ut recte replicaret. hic syllogismus negatiuus dicitur, nam in secundo hjfifiare negat, quod prius dixit, ^sed si ex ea re plus mali est quam commodi'. 2 si in re est vtriqve ab utili argumentum. 3 si iN RE est vtriqve utrumque de duobus constat. 4 Bene '^utrique': mihi et tibi, non alteri utile, alteri
inutile.

lo

547

15
tauit

SED

si

Ex EA re

id est nuptiarum.

Mu-

numerum, ex plurali singularem: ^fiant' ^ex ea re'. 548 16 iN commvne (\t c.)> id est: ex aequali prouide 549 17 QVASI Sl ILLA TVA SIT PAMPHILIQVE EGO SIM PATER nota suauissimam uarietatem; non enim dicit 'quasi illa
tua
sit
1

15

et ille meus'.
s.

sceptra dabas]

d.

A\ e-d-fq||

(en dextra fidesque

Stepk.) W.: et (e rentis (-tes B) me] esse c n est commutata

le

mutata est J5, jT^ TO) d.eU A P00CY<^^.OnCMW A, TOJ^eYiePCaCY^OTICMOi) J5, r 8av

m F, om. B TC 4 si in]
||

T) u.qs f- TC, et {om. B) uentosque fuA B V Et nota om. B 2 pro] que T esse
\

3 persone sunt fiant] f


||
\

TC

6 prawe proposuit T^, mg. pro) C recta A lioc A syllogismi A, silogismos C 6 negatiuus ed. p}\: negius ABCiT?), negmis V\ ^NNMd^THNCG^T (post dixit) B, lema li (n mate ^<NM !A d< TNN GAT A, at h T) V ne {ex en coqt. C) g at TC, ccvalXocyij M" 7 sed malis est ^ 8 in rem 10 Bene om. B re om.
TiQco avXloyiGiiai

M*,

* * * ^ *

TCV
(in
\\

\\

praue posuit
I

J5,

praue coposuit

C utrumque CV^^ utrum 10 <(et^ bene F* -4, om. T; uterque Steph., utrique Scliopen utile alteri inutile F, inutile A TC, bonum i)on] cum V id est om. C 13 singualteri malum B \ 12 sed si om. B re om. C larem ex plurali B fiant 14 prouide om. B
||

argumentum ab sim re est A, om. TC


I

utili

AV

m m *****

\\

||

9 utrique <^scilicet^ in mg.


\

F*
|
|

9 vtriqve om.

||

|1

14 commune ex -ni corr. V^ 15 si proinde A, prowide F om. siT pater] sit p q e sp- V, etc J5 16 nota om. suauissima uarietas JB, ueritatem CVj uirtutem T illa B, enim om. non] nun dicit] du A, om. TC om. rell. 17 et om. TC ulle metus

\\

|j

||

ABV
\

\\

12*

180 550
(v.

DONATI COMMENTVM
18
1

14)

orationis

iMMO ITA voLO quia utile est, quia "^in re est' 2 iTAQVE POSTVLO 'itaque' modo duae partes sunt, ut in Hecp-a (// 1, 10) Htaque una inter
bene intulit ""moneat', non
5

551

nos agere aetatem liceat'. 19 Nisi iPSA RES MONEAT


*^postulet',

552
est.

20

quia ^postulo' praetulit. 1 IRAE SVNT INTER GLYCERIVM ET

laeto uultu pronuntiat Simo,

loquitur enim apud eum, ex quo audierat Pam3 avdio philum pro uxore habere hanc peregrinam. et hic paulo sapientior inironia: tnox ^fahulae!'

GNATVM hoC
a possibili
lo

Et

lioc

ducitur et minus obnoxius dolis.

554 555

22 PROFECTO sic EST ^profecto' confirmatio 23 1 AMANTiVM IRAE seuteutia yvco(iL%ri,

est.

in

qua
i5

a specie receditur et in omnes aliquid dicitur. 2 IlaQot,est autem sine auctore sententia. 3 integratio (iCa.
instauratio.

556'

{Aen.

558
sit,

24 iD TE ORO deest ^ob', ut sit: ob id, ut Vergilius II 141 43) ^quod te per superos oro'. 26 PRivs QVAM HARVM iuuidiosius 'harum', cum una

20

ut in Eunucho (J

1,

3) ^non perpeti meretricum

c.?'

1 iMMO 2 postvlo itaque om. 6 praetulit om. ^ 3 echira V, -rra T\ unam TC, a4 aetatem agere 5 bene 6 postulet TC: non po<^stulem bene moneat non po(m mg. m. ^))stulem F, non postulet ^4J5 6 protulit 7 ieae] ir8 lto ex loco sunt in g et gnatum F, om. 9 est a om. corr. V^ simo pronuntiat possibile 11 yronia om. T eum] enim 10 pro uxhanc] hana est om. 13 profecto F, xroni & sapientior
1|

AV
TC
TC

||

!I

B TC
I

A A
\

\\

^
||

\\

TC
\\

||

||

**** CF, om. B, PNOOMIKh- A, yvco^txrj T in qua a] in qua B, in qua A, qz C, qua T 15 specie] spem BC\et om. V aliquod F n^POIMI(\ B, nd.POeiMld. 16 est om. V\ autem] A, TcuQOifiicc M^, **** (7F, om. T
14 riNOaMIKH
\\
\ ]

M\

||

enim Item
II

18 id teJ auctoritate (-tis T) integrocio J. J. TE sit 07n jB ut om. Vergilius] Vir a C 20 harvm] hic inuidiosus B, indiuidiosius una] in om. T inia 21 ut E, sic iti 7ng. F^, om.
\

TC

TC

|1

TC

\\

m
\

ATC
B
\

eimucho non perpeii jBF, om. TC

perpeti]

ppa

c.]

contumelias

ANDRIA
559
5C)0

III 3,

1838.

181

27 REDvcvNT ANiMVM AE. hoc ut supra (7 J2, 22) npsum animum aegrotum ad d. p. p. a.' 28 vxoREM DEMVS 7\%iv,Siq 'demus', ut in Heautontimorumeno (III 1, 67 6'^) ^quo modo minimo periculo id

demus adulescentulo'. NEQVE iLLVM HANC PERPETvo amphibollam de 2 Aut uti-umque significat. industria posuit. 565 33 Nisi PERicvLVM FECERis temptameutum. Cicero in Caecil. 8, 2?) ^aut tute tui p. f.?'; idem Terentius [div. [Eun. III 2, 23) 'fac periculum in 1.' 566 34 AT iSTvc PERicvLVM memorabile dictum nimis et

.5

564

32

lo

id,

568
569

quod merito in prouerbium cesserit. 36 Sl EVENIAT QVOD DI PROHIBEANT

7tUQEV^6l,q

pcr
15

evtprjfiLCfiov.

570

si CORRIGKTVR QVOT c. V. alter est syllogismus contraria lemmata et ipse negatiuus. per 38 1 PRiNCiPio AMico FiLivM R. ^priuciplo' nec ina. om. B Reducant TC ae.] et J.F, om. TC\\ ^, ad deteriorem V 3 HeiKCOC A, H0IROC B, r/'9'i>ia(7 M*, **** TC, om. V demus om. B ut] ait A in om. B he aut intimeu menon A, eautonturum9 JB, auton^*^ 4 minimo {sscr. m. 2) tumerumenos F, eutontu T, ueton

37 AT

ad

d.]

REDvcvNT A d d

\\

5 demnis per6 neqve periculo om. non posse arbi amphiboloia C, -logia T 7 aut PETvoJ significet Schopen; foi-t. (posuit.) ita utr- signsignificat] ut 11 at om. ten8 nisi iterumque periculosum tamentum tute 9 aut] autem codd.r, sed Cic. f.] F,
\

minio

|1

||

|I

||

TC

TF

|1

||

tuete

te A, tute tui p P3 {sscr. m. 2) V, tu 10 1.] litteris 11 ast peri(ce^ C)t-q-f^ mirabile cvlvm] in f f gr e (g e T) nimis] animus 13 eueniant F, ueniat dii C parenprohi thesis (-tisis T) codd. per] pro C H 14 eufemismon (eufem- C)

tuN

P P

TC

11

TCV
F

\\

TC
\

TC

II

TC TC

TC

codd.
11

1.5

(C07T.

c u qvot JB, q co in TC v.] q 16 lemata A, limi** TC, entiraemata in ras. silogismus C F' ipse] est in ras. F* negatiuus in ras. F*, negius 17 AMico ^ filium re C, f r T, f i r ('{T->) R.] etc

<^dicessio^ at

m. 2) F, c
||

si] sic

corrogetur J5,

comgetur

AB

II

principio om.

182
tulit ^secundo'.

DONATI COMMENTVM
2 restitveris
.

invenies ergo avaE. V.

y.okov&ov duplex.

3 amico filivm ab honesto.


si

572

40
^quid?'

QviD isTic
et

iTA ANiMVM

i.

^quid istic?'
5

concedentis

ueluti

uicti

significat e contrario

2 Abundat 'istic'. hominem de loco

uerbum, tamquam si diceret 3 Vel potius "^quid istic?'


ac

de sententia secedere,

ut

4 negat. induxisti' et
o7(i

perstare ac resistere dicitur, qui aliquid si id animvm indvxisti legitur et ^animum ^animum induxti', sed illud plenum est, hoc
10

per metaplasmum avyKOitriv diminuitur. 44 1 ipsvs mihi davvs qvi i. e. e. c. dixit est commendatio testis, ut (JJ i, ^) *^in foro modo e Dauo audiui'.
2 Ergo Hpsus' quasi qui

maxime

sciat.
'^adeo'

579

47 tvte adeo iam


7tuQil%ExaL
[et

eivs avdies verba


ut Vergilius
c.

abundat],

(G-eo.
i.

I 24
ecce

25)

modo
15

'tuque adeo,

580

quem mox quae s. h. d. 48 atqve eccvm video ^eccum'


1

e.'

quasi

eum,
,

restitueris inuenis

anacoluton A, anacoliton

2 qvid tolaton {corr. m. 2) F, anochotim 81 5 quid 2. om. istio J. V.] si ita * a ^

TC

v.

||

om.
|(

B anaB TC
\

||

TC

6 signi-

mum A ^
I

ac de] et TC decedere {cf. 8 si animvm om. prestare inducti iTA? sis induxi aniTC A, id] <(in)> iNDvxisTiJ 9 mduxisti] induxi C, industi T, induxti F, {sscr.) T induxti animum C F J5 et om. om. induxisti J. 10 metaplasmum ABV, methaplasa (-flasma T) TC syncope deminuitur ex dim- corr. A, A., sincopen TCV, syncopam diminutum F 11 ipsvs c. om. qvi ipsius dixit]
ficat

(signt^'"

C)

istic

TC

Ad. II, 53)


I

7 e sscr.

II

C^

||

||

||

dixit C, q e c d qui F, T\ <dixit> est B^ om. TC\\ 12 in foro] apud foro F; apud forum 13 ipsius Ter. Fiam 14 tvte om. sscr. qui verba] iam eius a u C, i e a u T, i e a F, iam adeo om.

icced|| II

B qeie-ec\

||

secl.

n<\Pe^ReT^Y ^S, * * * * rO F et {om. TC) abundat W. 16 tuteque F, tu quoque C quem e ] quem mox quae sint habitura deorum consilia incertum est J5, quemque S h DI C le A, quae meque s h d c u F, quemque

1.5

II

II

TC

om.

II

17 Atque et

cum

uideo

A.,

om.

et
\

cum

quasi

ANDRIA

III 3,

384,

3.

183
significat

ueteres dixerunt, <(ut)> eccillum, ecce illum et obscurius ellum.

quod apertius

I
580
1
1

AD TE IBAM QVIDNAM

ID EST

CVR VXOR

DaUUS
5

ut recte scribatur, Dauos scribendum est, quia nuUa littera uocalis geminata unam syllabam facit. sed quia

ambiguitas uitanda est nominatiui singularis et accusatiui pluralis, necessario pro hac regula diganmia utimur et

Dajrus serjius jiulgus corjius (= I 2, 2). AD TE iBAM QviDNAM hic locus est, in quo iam ad discrimen mali perducta comoedia in meliorem partem iam
scribimus
2
incipit inclinare.

lo

582

EGO DVDVM NON NiHiL vERiTvs svM scmper grauis quae exordium simiit a pronomine ^ego', ut {Verg. Aen. IV 333 34) ^ego te quae p. f. e. u.' 2 ego Andr. (Ter. II, <et> 8) ^ego postquam te e.' DVDVM NON NiHiL vERiTvs svM aduerbia temporis aut certa sunt, ut hodie cras, aut incerta, ut dudum nuper.
3
1

orationis inceptio est,

is

1 uetere ut add. W. eccillum W.: ecciuium & cuius illum A, eccuicum eccuius ellum J5, eccinum eccinus ellum F, et cuius et cuium ellum TC significat ex signu corr. A; sonat.^ 3 ao quod ellum] obscurius ecce illum apertius 4 scribatur] daum nt vid. quodnam id est uxor cur 4 dauus una C littera om. 5 geminata facit ante unam F, post unam nominatiuus et 6 utanda accusatiuus 1 necessario ex necesse corr. C utitur TC ^ et deU., om. dauus 8 scribentes B, om. TC seruus (ceruus V) uulgus coruus (cor- otn. B) codd.., corr. 9 qvidnam] q n 10 mali ex -le corr. V^ Steph. T, qa in C*, ad C^ iam del. Schopen 11 internare T, declinare V 12 <^iam> dudum non non sscr. C^ svm] etc 13 inceptio orationis (est orn.) TC quia T 14 ego om. quae TC, u.] quae plurima fando e u F, p q f ero 15 et add. Steph. ego sscr. C ^ te postquam quae etc i- A, emi B, emi a 16 dvdvm C, e a T, om. e.] om. NON NmiL om. TC aduerbia 184, 2 svm om. TC 17 ^ety cras
\ \

'

\\

AB ABTCV

B TC

||

||

A A

\\

||

II

\\

\\

\\

\\

\\

BV

\\

\\

jl

184

DONATI COMMENTVM

itaque incertis additur tempus, ut iam dudum, nunc 3 non nihil veritvs svm d. abs t. n. f. brenuper.
uiter pro: ueritus sum, ne quid abs te fieret. sic et supra (/ 1, 7.9) ^metui a Chryside' et Cicero (^pro Mur. 1, i)

^quae precatus sum ab dis immortalibus' pro eo quod est: quae ab dis petii precatus eos.

584

5 PROPTEREA QVOD AMAT FiLivs totum cum cxtenuatione protulit,

tamquam qui satisfactum uoluerit Dauo ob fidem eius. comprobatam 7 1 NAM PROPEMODVM HABEO lAM ridicula dilatio eius. 586'
2 nam propequae iamdudum nota est auditui'0. MODVM habeo iam boc cst: prope modum, cuius auctiuum
rei,

lo

est

admodum.
8 sed ea gratia simvlavi gratiam pro causa poi5

5S7

suit noue.

588 591 592

9 sic RES est quod Graeci dicunt ovx(oq exst. 12 nvmnam perimvs ^nam' TtaQiXoisrai, ut quisnam. 13 1 qvidnam avdio legitur et ^audiam'; Menander enim sic ait ^tl ttot' a,K0v60(iaL;' 2 occidi hem qvid
,

2 NON

D.

aditur om.

A
f

<(certum
D.
I

m. tempus (m mg. D abs ten F; .4, d


2)'}

didum
\

\\

F.]

F, abste ne faceres <(idem> TC, sic et] sic eos A, sicut TC, sic et om. b quae] qui J.rO ab] a TC a cryside B, ACHRISDE 6 diis sim mortalibus ab his ab iis F; corr. Steph. 7 propterea qvod] quod uolgus etcamet V 9 probatam F, 9probatam C fidem C 10 <^tibi)> iam iam 12 habeo 11 quae om. habeo <^fidem)> mg. F* 12 id TC auditurio {vel -turibus) B, audire TC propemo

a te n

ATCV

\\

TCV
\\
|

B A
\

BTC
\

||

\\

abste n f 3 pro om. C 4 <^ei} metui

\\

ABTC, B
\

\\

m
\

||

||

\\

est

B
T

auctiuum W.: accusatiuum

C{T?), satisfactum
gratiam] pr^em

V
16

[|

14 sed

J5, accusatm A, actiuum 15 noue] gratia causa B

||

OYTWC AB,

o^rco

M\

**
\\

CV,

om.

h^i

Steph.:

ierl

Nd.ReAkHT^e A, NAn^RCARHT^e B, nam TiccQiX-Ksrcct nam * * * * CV, om. T quidnam ex -non corr. F*, om.
18 legitur
et] uel

M\

om. rell; xdg

ed. pr.

17

N^

M\ B

\\

xi
\

nor' catovGoticcL Dziatzko:

nROTON-

KYMe- A, nPOTOSRYAie B, **** CV,


6xov(Tca; Stepih.

10 occid
||

om. T; rl dr]nor'

hkm] hoc est

AV

quod

ANDRIA
DiXTi

III 4,

318.
^occidi'

185
et

bene

usus

est

nccQO^ioivi

^optime',

iit

similitudine falleret audientem.

14 NVNC PER HVNC Chremem scilicet. 15 iBO ATQVE Hvc RENVNTio uaric 'ibo' et Venuntio'. 16 1 NVNC TE ORO DAVE Hc' id est: per quem stat 2 Et modo magis uere rogat quam summa negotii. cum ait (J f^, 19) 'debinc postulo siue aequum est te oro, Daue'; ibi enim ironia latet, cum dicit ^siue Ktunc, 3 qvoniam solvs mihi effecisti non aequum est'.
593 594 595
4 FA est enim efficere perficere faciendo. bene *has': quarum causa laboro. 2 Et hoc ad in17 1 ego vero solvs diXoyia. 596 3 solvs id est: crepationem, non ad confirmationem. 4 porro enitere "^porro' cui non assentiebat Pamphilus. in futurum, deinceps. 4 Futuri temporis aduerbium aut
^fecisti':

lo

i5

hortantis, ut {Verg. Aen.

IX

190) \^eYcipey porro,


difficile
sit

q. d.'

6 enitere elabora, quasi

et

conatu opus.

597

18
1

FACiAM hercle sedvlo productiones sunt comici


|

dixtim A, dix J5 est om. nAPO/MO(A) nccgo2 simulatione T' * * CV, om. T ut F ^dixit^ 3 NVNc PER om. chremetem scilicet {ex sed corr. C) TC, 4 ibo scilicet per chremetem F, cremem 5 te om. huic TC uarie renuntio om. AV^, in mg. add. bo(!) F* 5 te om. id esfc] id A, om. TC 6 modo ex non 7 cum om. T corr. V^ 7 de hic C siue rogat V quam 8 te oro Daue om. V 9 est esfc om. J. ibi F, si TC in mg. F* ubi TC ironia Schopen: iracundia {post latet F^ 9 qvoniam codd. Mim om. non] siue] si TV^, om. C 11 labore 10 est] et i-MO F <in> faciendo ^ 12 diXoyia W. {cf. ad Eun. V 8, 59): MAoiia A, alXoylcc M*, ironia {in mg.) B, **** CV, om. T ad] non C 13 est 15 aut om. C 14 consentiebafc F, ads- A torro enitere om.
\

AB

^1(0

M*, *

|1

jj

II


\\

||

\\

||

||

II

ABV
A

\\

II

II

||

||

et

horfcanfcis

hortantis

adoranfcis TC, adhortanfcis {sscr. m. 2) F, aduel adhortantis ed. pr. 16 porro q d {coll. Serv.) Schoell: porro q q q (q q qi C', q q T, q q q3 F); porro Quirites Lindenbr.; de Laberii uersu {Eihh. com.^ p. 361) ^porro, 17 eniteri T Quirifces! liberfcafcem perdimus' cogitat Schopen et elabore T, labora C, om. quia F| sit opus om. ufc T|| 18 186, 1 sedulo ow. TC faciam] fa^ J5 productiones
:

W. B;

\\

\\

186

DONATI COMMENTVM

2 potes stili 'hercle sedulo' ad fucum orationis positae. NVNC DVM ANiMvs iNRiTATvs EST a possibili argumentum. 3 DVM ANiMvs INRITATVS quia dixerat {III 5, 20) 4 irritatvs *irae sunt inter Glycerium et gnatum'. ducitur EST ira commotus, ut in Phormione {II 1, 10). autem uerbum a canibus, qui restrictis dentibus hanc
,

litteram imitantur.

598

19 1 QviESCAS pro ^quiesce' imperatiui modi, ne in2 age igitvr ^age' aut dic, ut est iuriosum uideretur. {Hec. IV 4, 64) *egi atque oraui tecum', aut aduerbium 3 qviescas pro ^quiesce'. est hortandi. 4 Aut deest 5 mirvm ni domi est aestimationem ^uolo' aut ^facito'. et est compositum quasi miror. intulit t6 certum fugiens. 6 mirvm ni domi est compositum est quasi: hoc miror, ni domi est. 7 Caute seruus callidam interrogationem senis paratus excepit: memor simulatae discordiae cum amica fingit non se eum alibi esse suspicari quam domi.
fucum
1 hercle

lo

i5

2 NVNc

fucum T, fucum A, fuccum BC, futurum V EST om. B DVM argumentum om. TC irritatus
|

\\

irritatiia

F
<^-

II

ira

3 irritatus <(est^ V, iratus {cf. infra) commotus)>

{sscr.
\

qua
\

m. 2) C, i T, irritatus 4 gly et pam

\\

Phormione om. B inritatus A, iratus {sscr. m. 2) C\\b commotus] prouocatus TC formione AC, sermone V dicitur TO 6 autem om. B (hocy uerbum post canibus B, om. C\ retractis C|| 7 imitantnr V, irritatur (iri- T) TC\\ 8 pro] id est TC conquiesce TC imperatiui modi om. B 9 uideatur F, uideretur B age] imuriosum V <^imperare^
iRRiTATvs
5
\

irritatug

||

10 aegi atque A, agitque F, egi et aut om. ore itentum (nit- T) TC, omnia tecum Fj aut om. T 11 est ortandi A, est orandi TC, hortandi est quiescas ex -ce
ait
I

\\

TC

\\

TC

12 uolo] modo fco C ni om. A Aut] uel B DOMij dodolendi C, d- dol- T\ existimationem J5, extim- T, 13 intulto TC \tb certum W. cum Schoellio {cf TC): (-ne) C ni incertum codd. fugiens] fingens F14 mirvm] miror F hoc miror ni] hoc est miror ni (mironi ojn. A quasi om. V A) ABC{T), hoc miror est ni F 15 Caute] hanc TC senis 16 excipit T 17 se in mg. 0*, ee C^ iuterrogationem F
corr.

\\

F TO

\\

II

||

||

||

\\

alibi

eum TC

ANDRIA
599

III 4,

1823.

187

20 1 DicAM EADEM iLLi in aliis '^idem' scriptum est. 2 An: ego idem? quod si est, pro item accipiamus. 3 nvllvs svm plus est nullum esse an pro item?
quam perisse; nam
qui perit, uel corpus habet reliquum, qui uero nullus est, ita non est, ac si non natus sit.
5

600

21

QVID CAVSAE EST QVIN HINC AD

P. R. P. V.

beue

2 Aut impulsionem lucri faciam. ad precatorem aut ad Pamphilum. 3 Bene "^proficiscar' proficisci enim in rem aegram et difficilem dicimus. 4 JEt Vecta uia' plene dixit, non tantum Vecta'. 5 qvin hinc id est ex hoc loco. 22 1 NiHiL EST PRECi Loci RELiCTVM subiimgit crgo 601 2 nihil est preci causas, cur proficiscatur in pistrinum. iam senex. 3 pertvrbavi o. allocutio, quia praedixit in qua quid metuat quid uelit palam est. 23 1 ERVM FEFELLi hacc enumcratio causarum est, 602
'recta': ut uel corporis 'recta': ut <(non^ eam
:

10

15

qua
tias

magnifice conieci

e.

2 in nvpexaggerauit errores suos. f. nec Hnmisi' sed ^conieci', quod


uel

iLLi

II

3 an om.

e%
B,

om.
esset

TC F

qui nunc

TC

(m

V idem. F, om. TG^ 4 periisse uel sscr. 5 non estj est natus non est 6 qvid v.] recta mg. aliter sit) C qvin] hunc ^, h- F, om. C ad] a- V, in TC \p. v.]
estj
\

idem

aliis
\\

svm

et est

om.

BV
\\

BV BTCV
\

pistrinum re prof ve

C
|

v- om.

\\

7 recta ut] recta

BTC,
|1

impulsione F lucro AB, lucro {corr. m. 2) F, lustri 8 non add. Steph. TC Aut] ut TC peccatorem A TG 9 bene 10 Et] enim] bene proficisci quia proficisci est B ad T plene Schopen: plena TC, plana ^J5F dicitur G non om. T 11 recta om. TC qvin et id est om. B 12 est ergo] etc 13 causasas Io C pretii (in mg. aliter preci) C lociJ A cur TCF, quare B, curilitas A\ cur in pristinum ilico.^ preci om. F 14 quia] quod A, ad pistrinum F, subiungit

nam F
I

II

\\

B
I

ii

\\

|1

TC

pertwrfeam"

omnia V, perturbatio
i

|1

o.]

omnia

BTC\
\

15 quod'metuat quod (corr. m. 2) palam] manifestum TG\\ 16 herum pe felii ^, fe .B est om.
adlocutio J.
|1

et

17

B
c,

qua AG^
II

q^

F exaggerat B
|

||

e
\

errons

^
h

in
|

18

p p

18 coNiEci] c-

f.] inieci

K. F.]

ee

J.,

F,

pamphilum

188

DONATI COMMENTVM
significat.

impetum iniuriamque
CfiUOV.

3 erilem filivm xqo-

603

24 1 FECi HODiE VT FiERENT <(nec solum^ ^feci', uerum etiam addidit tempus ^hodie', ut ne diecula quidem eius 2 insperante hoc atqve invito sit quod fecerit mali.
'insperante' et 'inuito': duplex offensio. 25 EM ASTVTiAS boua ironia pluraliter dixit ^astutias'

604

quasi

is

606
non
2

27

qui abundet astutiis, ut ei non una sufficeret. VTINAM MIHI ALIQVID ESSET H. Q. N. M. P. D.
lo

aut ^laqueum', ne esset tragicum. bene pressit dicens "^praecipitem darem'. Ergo
dixit ^gladium'

5.

607

1 VEi iLLic EST

s.

Q. M. p.

haec scaena cuius per-

iam supra (II 3) praestruxit poeta, cum ad consentiendum Daui consilio tardum Pamphilum
tm-bationis esse debeat,
faceret.

vbi illic

est scelvs accusatio.


terribile
irasceris.

3 vbi

i5

iLLic est scelvs

nimium

est saeuire,

uideas
s.

eum, contra quem


ad
intellectum,

antequam 4 vbi illic est


redegit.
et

Q.

M.

non ad uerba

est

et iniuriam

TC

herilem

TOPO<pei/nON B,

nec solum adcl. Stepji. (ne dum dieculam TC qui de me 5 quid A iussit TO, eius sit B fecerat TC mali om. TC iNSPERANTE iNviTo om. 5 T 6 ct OM. B assentio T 7 hem una 8 is] his A ei om. B hastutias B yronia codd. 9 vtinam non T, non C ai.iqvid d.J praecipitem B 10 esset om. T esset aliquid C aliquod A., {corr. m. 2) V I) 11 T^osuit V\\ om. C 10 at F ne 07n. A traicum C
FiKRKNT om. 4 hodie tempus flett.)
I

XQOtff^ov FEci ow.

II

ATCV
\

TC

M\

\^-

TPO^eiMON A,
om. T\\ 3 feci
\

*** CF,

\\

OF

||

||

||

||

\\

\\

12 Vbi om.

itt
I

jB~|

est se

cena^,

om.
u

qmp|1

0, est scelus qui

me

per

F,

13 debeant

T\ iam W.: etiam

F, om. praestrinxit poeta F, poeta praescripsit {in mg. 15 est om. 14 consciendum praestruit) C, (praestupsit) 16 est om. sce B, scelus <^qin^m-p-^ scelvsJ s nimirum est om. 17 irasceret illicJ i\18 s.J scelus J5 KST om. q.J qui <p >
I

B ^

TC

||

C
\

||

|1

TC

||

A TC

II

ANDRIA
figura
6vlX7](iilfLg

111 4,

23-5,

4.

189
Ycrgilius
(^Aen.

per

:^12)

^pars

numeros.

in frusta

genera; secant\

secl

Mc

figura

est

per

nam

quia

^scelus'

scelestus

intellegitui-,

"^qui' subiunxit, non '^quod'. 2 tam 2 1 TAM iNERS sine arte, id est sine ccqettj. 3 nvlli consili NVLLi coNSiLi uua pars orationis est.

modo

:>

nos

nulli

nullius et solius, recte autem ueteres nullus et solus soli declinabant. 3 1 ME coMMisissE F. nou ^commendasse' sed "^com-

misisse':

committimus
esse seruata.

uolumus

enim, quae magno cum periculo 2 fvteli leui, inani: a uase quod

lo

futile didtur, quod non deponunt ministri sacrificiorum, quod est acuto fundo et patulo ore instabileque est. ut

XI oo9) 'consiliis habitus non futilis a.' ERGO PRETivM et prctium et praemium generaliter pro bono aut malo facto redditur, sed discernuntur hoc modo: pretium pro stultitia poena est, praemium
Vergilius (^Aen.

i5

2 prepro uirtute et sapientia honor est et lucrum. TivM OB STVLTITIAM sic ct Plcvutus (Argum. Asin. o) locutus Verest ^pretium oh asinos' pro ^asinorum pretiimi'.

20

1 C AAeMYIC A, silesis B, sylempsis F, silepsis 2 pare {corr. m. rec.) frustra CF, {corr. m. rec.) haec V 3 quia] qui A, quod T 4 subiungit non in ras. V^ 5 TAM TAM om. JB i sine aue TH {ccQsrfi sscr. m. rec.) A, sine arte F, om. 6 consilii J5, om. estj ee F, 7 nullus li solus li B., nullo nulli et om. consilii codd. 9 me {om. C) solo soli ACV, nullo T 8 declinabant om. T
I \

TC

II

\\

TC

\\

TC

||

ATCV
B
\

\\

commendasse
non] nec

magno

BTC
II

AV
\\

quid T 12 futilis AC, futulis T dicitur <futilis dicitur) F sacrorum TC 13 quod om. 2' ore] m. T\ instabilique AC, instabli'que T, instabilius F est ut A, est J5, et F, ut TC\\ 14 Vergilius om. TC futili C, futuli T a.] auctor F, om. B TC 15 Ego F et pretium] pro stultitia pena est praemium pro uirtute ergo pretium B, praemium F, om. 16 bone F male facto TC 17 hoc] ita TC etj aut TC
\

ras. F^, om. f. om. om. T Me 10 comitimus sed commisisse om. B cum 11 futuli F leue T inani Schoj^en: nam codd.
\

||

||

BC

||

\\

II

ATC

\\

\\

est

pena
I

TC

19 stultiam TC ob asino

||

18 et sapiential precium pro stultitia TC et om. locutus om. 20 est om.

BT

\\

\\

190
gilius (^Aen. alibi {Am.

DONATI COMMENTVM

XII 351 5^)

IX

x!S2) ^rem

magnam, pretiumque m. Hllum Tydides a. p. t. a.

f.'

et

a. p.'

609

3 3

jBf est figura

EU,Eit\)Lg^

ut apud Vergilium (Aen.

XI
611

26f)) ^inuidisse deos, patriis ut r. a.' 5 1 POSTHAC INCOLVMEM SAT SCIO FORE

ME

sic dicerC

solemus in magno periculo positi: numquam nos pericli2 posttaturos, si illud periculum potuerimus euadere. HAC audacter se incolumem in futurum promittit fore, cum uita hominis tam uariis multisque sit periculis conferta. 3 8ed lioc dicit: sic, inquif^ periclitor: si Jioc euasero, Menander sic ^av scio me postca non pericUtaturum. 4 Et est sensus: tam d-ebg d-sXrj.^ ov% av cctcoXol^tjv'.

lo

difficile est hinc euadere, ut immortalis futurus.

qui

hinc

euaserit,

uideatur

612

NAM QVID EGO NVNC DICAM PATRI beue


ut

^patri', 15

non ^Simoni',
terror exsurgat.

de

auctoritate

2 modo etenim maiorem uim habent recentiora promissa. poLLiciTus svm oratorie '^pollicitus sum' dixit
^promisi' diceret.
1

huius nominis summus pollicitvs svm ^modo' mire:

3 modo quam si
20

-que

TC,

titide c

om. ut om. T Vir sscr. F^ 4 patris is utra A, patri scis utra F, patris is utra <(Virgiliu8~> i?, patriis (ex -ris corr.) O, MK OM. incolum fere me me om. T o iNCOLVMEM
I
\

AMYCIC B,

p.] apta TC 3 CM Y IC A, Vergilium asXlH^tpLg M\ **** C, om. TV ut


|

a. a. p.
|

om.

m.

f.]

morae
\\

fore

2 titides

||

a. p.

j|

\\

C,

A
||

sic
\

dicimus

(sol- om.)

numquam

peri-

clitaturos (ex -tatos co7'r. C*) TC, fore incolumes 7 periculum om.

dicere

euademus

||

B
|I
\

fore promittit pericnlum TC\\ 11


I

posthac

<(

)>

B.,

post

\\

poeuerimus A, om. B 8 audact9 se incolum


j

nos in perpetuum

||

9 conferea -A

10 dicitur

om.

^NoeoceeTho i<d.N^no^ciMnne
ccv tiTioXoi\i7\v

non postea

TC

Menander

12

periclitor]
aTtoXoi\i7\v

Q^sXi^ ovv.

13 qui] quod PATRi] etc^

C
II

svM

B om. B

mire] in re C 20 promisi in mg.


|1

15 quod C, {corr. m. 2) V ergo 16 auctoritate] ueritatis T sumus A 17 modo modo 18 promissa post 20 diceret in 19 sum om. dixit <^meliusy quam V
1|
\

M*,

vet. cod. Strottii,

**** CV,

a, av

6 ^sbs om. T nvnc

||

ABV

\\

F*

ANDRIA
613
7
1

5,

411.
A.

191
percutiendum 'qua

fiducia':

QVA FiDvciA iD FACERE ad personam suam rettulit.

Ef

'fiducia'

modo

impudentiam significat. 8 1 NEC QViD NVNC ME FACiAM s. uos quid faciam, 614 2 Et nota ^faciam' <^cum\ ueteres autem 'me' addebant.
ablatiuo casu.

3 atqve id ago id quaero, hoc est: ut


m. et

inueniam quid faciam.

615

9 aliqvam prodvcam
ficat

'productam' legitur.

signi-

616

autem differam, protendam, prolatem. 10 1 EHODVM BONE viR QviD Ais grauis inteiTOgatio

lo

est inuehentis <^in)>

sequitur, cimus, in

eum pro iracundia. et hoc ironia procum omne genus contumeliae leue in eum du2 viden me tvis c. quem ferimur iracundia.
impeditvm esse
illigatos, rettulit.

hoc

est:

numquid negare potes?


1

617
ita

11

pedes habet

ad negotium

impeditus est proprie, qui ut progredi non possit. sed hic 2 at iam e. non defendit, sed
3
Jt

i5

emendaturum
1 qua A cussendum T F' modi C
I

promittit.

bene

ad ^impeditum'

\\

||

scio

me TC

B, om.
II

TC

m hoc est] B, om. C ut om. B quam <^etc-^ B productam AB


i
\ |

5 me Steph.: nec 6 <^nec quid de me^ atque ras. F*, <^s^^ dulo^ id C,

id facerera au- C, om. percuciendus B, per2 ad] et fiducia sscr. Et] quia TC, om. 3 inprudentiam signu; 4 faciam] fa C s.] 6 casu] ablatiuus (ablata T) casus nos
\

\\

AB^
\

nec

<(seago] e T id T quaero] quod rogo T 7 faciam <[dicam)> 8 ali-

id]

hoc
\

V V

cum
\

add. Steph.

\\

\\

m.]

moram BV, mo- C

et
\

productam productem
10 BONE
agis C, a

AV,

et
\

(et

6')

producam TC,
i

eum W. {coll. Andr. V 3, 1): et imminentis (eminentis B, minantis TC) cum codd. An mirantis, ut Andr. 1 1, 110 {cf. Eim IV 3, 12)? pro del. F, om. B 12 omne hoc] hunc T, om. C yronia ^CF persequitur A F leu A dicimus B, {corr. m. 2) Fjj 13 feramur C metius A c.] consili B, con TC, et F, om. A 14 id est B, hoc C numquid] non B potes negare B 15 impeditvm] meditum
T|| 11 est inuehentis in
\

significat autem] Steph. Ais om. B eohdum F, Ehod


I

(post legitur) 9 prolatam


\\

J5;

ii

uer

heodum T

||

||

A, om.
pedes hoc F

B B
II

est om. esse] est C, om. inligatos A, aligatos T sed 17 AT lAM E.] at etiam B, ille
I
\

jj

16 habet qui.ta 17 defendit om. T


||
I

D; <se>

defendit Steph.

ad om.

TC

^CFj

defendit <se>

192
^expediam'

DONATI COMMENTVM
rettulit.

4 Duo promisit simul:

et

tempus

cum
iil8

celeritate et effectum.

12 1 iMMO MELivs s. bene ^melius' comparatiuo, quasi 2 oh tibi ego credam f. hoc bomim sit, illud melius. furciferi dicebantur, qui ob leue delictum cogebantur a dominis ignominiae magis quam supplicii causa circa uicinias furcam in coUo ferre subligatis ad eam manibus
et praedicare peccatum suum simulque summonere ceteros, ne quid simile admittant. itaque et Cicero de seruo (^jpro 9' Deiot. 9, 26) ^quid deinde? furcifer quo progrediturr

10

GVJ

18

TV REM IMPEDITAM ET PER.

multum progrcssus
2 Sensus

est ^impeditam' dicere: modo "^perditam' dixit. hic est: integram perdidisti et perditam restitues?

<^tv)>

hoc

qui integram expeditamque turbasti. Qvo FRETVS siEM mcmor est se ante dixisse {II 1, ^Dauum uideo, cuius consilio fretus sum'.
est:

4 hem

35

36)

i5

621
illa

ut {ll 3, 12) ^ab c' et hoc ^uide excludar, {II 5, 25) quo me inducas'. 2 QviD MERiTvs CRVCEM plcna satisfactio est confessio
1

15

AN NON Dixi HOC FVTVRVM

peccati sine recusatione poenarum;


1

nam

mitiores eos red-

20

ABC
A,

expediam (m mg. v m.
s.
\

melius om.
1

2)

i|

4 oh

promittit

3
\\

s.]

scilicet

f.

om. J5

ho ^, hoc

TC F

EGO om.

TC

furcifer
I

TG

<(ut)>
\

crederem

7
\

dicebatur
||

f.]

J., fur

||

5 furciferi

cogebatur

||

6 ad hominis

F, uicinos T, uicinios C 8 sumonere 0, summonere F, monere T 9 ne] ue admittant] 10 quid et om. admutare; A, om. itaque seruo] ne

TC

causa om.

7 uicinas

\\

\\

B
\\

||

et 11 tv kem] om. inde TC, quo^deinde {corr. m. 2) F 12 impeditam om. TC 12 dicere PER om. TC mulfcum 14 expeditamque om. T "modo "dicere F dixit] df C tv add. 13 hic est om. et] quia C <^remy integram F 14 id esfc B, hoc C expeditamque F, impeditamque Steph. 15 siem] si C, AC, om. perturbasti F hem] h. -^ s est memor TC dixisse om. se ante] ea n T, om. B 17 an F, at 16 Dauum] nunc B, om. ^4 caius] aud 18 excludar] exduafar BT, etA nt om. hocj hac codd. inducas om. TC et F, concludar et] b> c.] con 19 quid me intus? A, quid moru T, om. crvcem] ee (vel cc) T est om. V peccati confessio F 20 mutiores A, minores C

||.

j|

II

B
\

||

11

^
\\

\\

A A
\
\

\\

||

ANDRIA

III 5,

11 -IV

1,

1.

193

dimus, quibus ultro operae pretium pro delictis offerimus nostris. Vergilius (Aen. XII V3i) ^equidem merui n. d., i.' 16 1 SED siNE PAVLVLVM AD ME VT R. ad se redire 622
dicitur,

qui

animum

(Geo.

IV

443

44)

recipit ^uictus

in

sedem mentis.
se redit'.
cf

ad

hic

Vergilius dc cor-

pore dixit. ad se autem redit, qui amens esse desistit. 2 lAM ALiQviD DisPiciAM dispiccre est disquirere consilium,

623 624

despicere deorsum aspicere. 17 NON HABEO SPATIVM VT DE TE S. S. V. V. 18 NAMQVE HOC TEMPVS PRAECAVERE sic

OLKOVO^la.

VcrgiliuS

10

135) ^sed motos praestat illud enim cogit, hoc sinit.


(Aen.

c.

f.'

et est Gvlhj^^^jig',

lY.
1.

625

perturbatio, in
rinus,

HOCINE EST CREDEBILE AVT MEMORABILE elcganS qua inter se Simo, Dauus, Pamphilus, ChaByrria, Chremes, omnes omnibus redduntur offensi.
1
:
|

i5

1 ultro Lindenbr. uultu codd. pretiuin om. T pro om. offerimus delictis nostris JB, delictis nostris offerimus T de3 sine] des in C lictis Vergilius] iur; J. n. d. i.] nec de3 sed r. om. paulum precor F, nec de T, om. r^ sscr. F", om. u T, a. m. ut in ras. F* ad ad r.] se om. TC 4 animam recepit C in sedem W. et sedem codd. ; et sanitatem Schopen mentis] eius ? ad se redit uictus uirgilius 5 uictus om. TC ad se] in sese Verg. red- C et hoc F, 7 dispicere om. T redit om. C i C, 07n. T 6 df C se 7 iam resistit quia meus C, quasi amens F, om. DispiciAM om. F, (de- ex didespicere despiciam C V 8 despicere est om. desquirere aspicere om. co?T.) C ut d 9 <ei mihi cum^ non habeam s- J5 dispicere T
\

||

B
:

AV
\

\\

II

II

\\

F
.

||

jj

olo

ut uolo F, ut

D &e

U U

rC,
f

etc-

.A,

ut (u

T) d

01K0N0MI(\ A, oeconomia BV^, Inocomia

C,

icomia

\\

11 moto^

c. f.]

componere
\

fluctus

TF, componere
silensis
||

C, compescere

fluctus

B
||

13 hoccine codd. est 14 pamphilus dauus TC 15 offens Douati comm. rec. Wcssne r.
F, eclipsis
||
\

syllesis

A,

TC, sillepsis memorabile om. B


13

194
2 HOCiNE EST

DONATI COMMENTVM
c.

A.

M.

et

incredibile

est,

inquit,

et

nefandum;
ne est

contrario

enim
i.?

ab
e.

interrogatione
o.

quadam

incipiunt, qui nimis irascuntur, ui est illud (J 5, l) 'hoci-

humanum

f.

a.

h.

p.?'

Et totum
5

in pronuntiatione est:

negandi exprimit. tate incipit, ut Cicero


facile

hoc enim genus interrogationis uim 4 hocine est credibile a generali-

(in Verr. II, II 22, 53) ^quam serpat iniuria et peccandi locus, quam non f. r. u.' 5 Idem {Ter. Ad. III 2, 6) *hocine saeclum! o scelera,
s.,

g.

h. i.!'
I.

10

626
627

2 TANTA VECORDIA

c.

VT siET siugulari

et plurali

numero respondet. 3 1 VT MALis GAVDEANT cum


tulit

numerum
est,
s.'

dixissct ^cuiquam', inut alibi pluralem, {Eun. prol. 1 o) *si

quisquam
n. p.

qui placere

s.

b.

q.

p.

et

m. m.

1.,

i.

h. p. 15

^comparet'. auditur.

VT MALis GAVDEANT lcgitur ct ^gaudcat' et 3 ex incommodis a. et hic ^gaudeat' subest

628

4 svA VT comparent hoc


1

adquirant uel aestiment.

HociNE

inquit om. ^B hoccine est V, hoc inx


A. M. et
I

M.] est

C
H

hocmeg///
2 e]

A
!|
\\

& ^

me

4 f.] factum a. totum <(hoc)> TC 5 in om. C pronuntianp. om. dum C interrogationi J., pronuntiationis T 6 hoccine TCV\\ 8 serpat sscr. V^ iniurgia T locus] consuetudo Cicero quam] sed V non] f- T f r.] fir- J., facile r- F u.] n- F, om. TC Idem Calph.: id est V, pid^, om. hoccine BTCV, hoc

BTC
\

A, hoccine

TC

c.] cre- J5, credibile 3 est] ex ^, et


\

\\

BCV

BTC\

||

BTC

seclum B, sectm C, scelus T, se dum scelera 10 i.] osce (oste T^) clareo g s o h i AV, hos dareo etc 17 alterivs post 195, 2 B, hosce (-te T) solam TC 11 tanta sua in B vecokdia] uecor J5, uel c J^, u- T\ i. siet]

^F

||

F, etc 12 respondet A, respondetur 0, -etwr F, -entur T,I^ B\\ 13 mali 16 gav14 pluralem] pt ut DEANT om. F s.] stu15 qua placere A, qui p- T, deat C, 8 8. T p om. F et] e F, om. TC m. m.] M]. 16 s.] Ledere (! T) in (i^ T) TC, 1- F 16 magis
sciet C,
I

cuiquam in ut

plurali] plus

c-inus^
\\

T,

ciu^ siet
5 qp|
\

\\

TC

II

TC GAVDEANT ct 1. om. T ct ^.] et F, ut J5 17 ex om. V incommo al 5, incomadis alienis 0, in c a T, a F hoc F subaudietur A 19 vt] et T conparent A, comparet TC id est B acquirant TCV extiment 2'C, acfument A
\

h-pns

||

||

||

ANDRIA
0J27

IV

1,

19.

195
c. 0.

3 4 ATQVE Ex ENCOMMODis
intellegnnt aestimauerint.

A. s.

VT

hoc

est:

non

commoda

sua, nisi ex alterius incommodis ea

0J2!)

alii sic ^uerum est <^hominem^ se probauit esse, cum raalus sit' et hic contra hoc ^immo non hominem, sed 2 vervm immo id est pessimum hominem se probauit'.

iD

EST VERVM iMMO iD EST

hoc genus hominum:

parum accusauerat
et ideo addidit 'id

dicens 'id est


est

uerum hominum genus' pessimum hominum genus', ut hoc


10

facere non hominis

630
2

modo sit, sed pessimi hominis. DENEGANDO MODO ^modo' pro tantummodo. Qvis PVDOR p. A. adest pudor, ne denegent, non adest,

1 iN

631 63^

ut et praestent. 7 POST VBi TEMPvs decst

^est',
s.

ut
A.

sit:

tempus

est.
15

mire ait ^necessario', quia natura sunt tales; necessitas autem in natura est constituta. 2 aperivnt mire ^aperiunt', quoniam tunc, cum promittebant mali erant, sed latebat malitia
1
,

TVNC coACTi NECESSARio

intra pectoris altitudinem.

633
u

9
1

ET TiMENT ET

T. R. p.

D.

bis

numcro subauditur

20

incemodis A,

rC,
I

etc-

incom- V id est B

\\

a. c. c.] alienis sua 2 intelligit sua]

TC
\

(s

2')

cf.

ad

194, 11
alterius

ex commodis alterius B^ ex incomodis <ex {in mg.^y 3 extimauerit 4 ro] idne id est <^genus
\\

nem

hominum pessimum^
\

sic alii

TC B
\

||

TCV
\

add. Steph. se] ese hic Teuber: sic codd.

A
\

<^id

ne^ uerum

probauit] proprio haut hoc] hominem C imo


-4,

BC

5F A
|

||

\\

5 6

homimaius

hominem
B, inde

om.

II

7 iMMo]

homo
||

J5,

homo

C|l 8 id est] inde 6\ id T, oni. et ideo] non 10 faceret

B
\

ymo C
\\

10 est] ide

9 et ideo
fit

A
|

genus om.
om.
\

sit]

J.

||

11 pro

\\

adest C pudor^ 14 ubi <est> TC est ut] ut C 13 et] e 15 tune F necessario] N- J. s. a.] se aperiunt J5C, (appar-) T mire] mox C, modo T ait] aperiunt quoniam tunc cum autem TC\ promittebant mali erant mire et {cf. infra), 16 autem om. 17 constituit est in natura aperuit(:Z.) C quoniam] quod iam.? 18 malicicia 'B 19 intra] intua AT\\ 20 timent] tirieno i. d.] tamen res premit denegare jB,
12
p. A.]

P-

<pudor>
I

A^E- A, padest B, paululum


II

||

\\

TC

||

|i

||

tamen

I',

tamen

TC

numeri
\

telligitur

subauditur] in-

13*

196
'^denegare'.

DONATI COMMENTVM
nam timor
2 Et melius ^timent', quam si diceret ^pudet etiam malorum, pudor tantum bonorum.
scilicet:

eos';

3 RES malitia

id est quia mali sunt

ad rem,
5

quam
635

'quis tu es' ad dignimihi es' ad necessitudinem id est 2 Et haec uerba mollia dictu sunt, frater aut cognatus. sed animo aspera. 3 cvr meam tibi Elluipig. 12 1 HEVS PROXiMvs ^heus' significatio est modo nominis 636 ad intentionem considerationemque reuocandi. 2 proximvs .svM EGOMET MiHi id est: carior mihimet ipse sum quam quis3 proximys cewus, beniuolus. 4: Et Jioc quam alienus. est, quod ait supra (115, 18 19) ^quo aequior sum Pamphilo, si se illam in somnis quam illum amplecti maluif. inde et

praestare non possunt. 11 1 Qvis Tv ES Qvis MiHi ES


"^quis

tatem refertur,

10

637

proximi etpropinqui 13 1 NiHiL PVDET pudor


recti et
^si

dicuntur, qui nobis cari esse debent.


est

15^

mali
2

facti,

uerecundia

honesti.

ergo mire posuit.

si

roges abundat

roges', sed

r^d-iicwg

additum

est.

3 hic vbi opvs est

ubi

iam promiserunt.
1

denegari

A
C

o malitia] mala T 5 Qvis Tv


II

t
I

jT,

om.

dicerent putet \\2 etiam] est id est quia] tanquam TC 4 quod potest MiHi Es] quis mihi es quis tu es C, q-m-eQ necessitatem 7 cognatus] exornatus
\ | \

AB
||

LP

\\

\\

\\

TC

sunt dictu (-tui C)

TC

\\

mea

Hbi
\

eAAIYIC
e

J5,

T, p <s om. B significatiua modo est nominis] hominis Teuher 10 reuocandi ABT, (re sscr.) 0, reuocantis F; se reuocantis 11 sic egomet A, egomet sum F, s^e-m- T, om. Teuber id est] a T mihimet sum MiHi] m^ T, om. om. B ipse et quisquam om. TC 12 beneuolus Et sscr. C hoc <(hoc> 13 qu quorum sum A 14 si ex se corr. C in sonnis C <(se5 illum C maluit] m- AT^ om. C unde et F, inde BC, om. T 15 et propinqui om. T propin16 male facti uerecundia quutiuntur (t ex n corr.)

I

CAMYrre A,

***

C F,

om.

||

9 heus

m m>

||

\\

ABV

||

II

\\

\\

\\

TCV

A A

17 ricti A, <e)> recti miri potuit T si kooes] sire ges habundet TC 18 hGIKCOc A, hCIKOC B, f}&Liid>6 ilf ^ ** * F, et in quo T, et negas uel * * * (simulas suppl. ed. pr.) C 19 ubi iam W. {cf. <ide populariter)> additum C (= ed. pr.) schol. 14, 3): ubi nam B, ict iam A, ibi non TC, iam proII
|
|

||

||

miser

AB,

prouiderent

TC

ANDRIA
638
637 638

IV

1,

9-17.

197

14

iLLic VBi NiHiL nota 'illie' et 'ibi':

aptum

ira-

scenti repetitionis genus.

13 4 Hic vBi opvs EST saluo pudore. 3 vbi nihil opvs est 14 2 iLLic legitur et 'illi'. 3 ibi verentvr quod ait supra ubi nondum promiserunt. (v. 6) *in denegando modo quis p. p. a.' 15 1 sed qvid agam adeamne ad evm hic locus 639 2 Et unum deliberationis est, an adeat Pamphilum. abundat. 3 Et moraliter uerba Charini sunt posita. 4 et cvm eo inivriam pro Me iniuria'. 5 expostvleji expostulatio est aduersus eum, qnem incusamus; nam expostulare est querellam apud eum ipsum deponere de eo ipso, qui fecit iniuriam, postulare autem querellam
640
apud alterum. ingeram mala m. quasi tela 2 atqve aliqvis d. gesturum mala.
dicere de altero

lo

16

ista
n.
p.

se

dixit

in- i5

hoc

dicit:

etsi

exsistat

aliquis,

qui

mihi

dicat

'^quid

profeceris?',

respondeo ^multum'.

641

17 1 mvltvm non subiunxit, quomodo ^multum', sed: aliud faciam. 2 Transitum fecit dicendo ^molestus certe ei fuero'. 3 mvltvm subauditur ^promouero'.
et ubi aptum F, et diaptum irascenti 2 petitionis C, pectoris 3 vbi om. saluo] subaudi Teuher 4 illic om. nil illic 5 promisef A., 6 p. p. a.] P adest J., (ante nondum) supra] sim9

20

om.

TC

nota] et
II

TC
\

||

A TC
\

||

T
\\

||

pudor adest JB, p p T, paululum C 7 sed] si B agam] ego TC adeone ad eum TC, om. B 8 deliberatio JB, deUberationum A adeat (-nt T) <(ad)> pamphilum TC, adea p e du A Et om. TC unum om. V; unum ^^ad')) Steph. 9 abundat kxpostvlem <^adeon ady B uerba] una T diarini ^ 10 et om. B Eo] & u4 11 expostulare est l'C accusamus ^ F 12 expostular A est om. deponere om. A 15 mala m.] mala A mala J5, m m^ TF, mala multa C dixit se F|| 16 d.] dicat -BO ni pro B hoc 17 profeceris om. .B 17 profueris respondebo TC 19 mvltvm om. B non om. TC quoquomodo C,

||

\\

\\

||

II

AB

jl

\\

||

||

q q^q^

{cf.

20 illud B, alium T Transitum 21 fuero hic om. modestus A 21 certis <^sed hoc) T ei] ci C infra)
\\
\

||

in ras. F* fuero] ero mouero n^ T, primo uero

ABTC,

promouero F, promoueo B, pro-

198

DONATI COMMENTVM

F. hoc est: si nihil aliud promouero, 5 atqve animo m. g. erit molestus fuero. 6 Et per iracundiam fructus iracundiae ex uindicta. atque turbationem non inuenit, quid sit ^multum'; aliud

4 MOLESTVS CERTE Ei
certe
ei

ergo inuenit "^molestus certe

ei

fuero'.

64^

18 1 CHARiNE ET ME ET TE iN. p. mire ct artificiose Pamphilum fecit priorem alloqui ad perfringendam iracundiam Charini: alioquin
si

prior

uociferari potuisset,

tra-

2 inprvdens est defensio gica exclamatione usus fuisset. ab imprudentia: etenim nisi bonae esset conscientiae, num-

lo

quam diceret He perdidi' purgaturus. 643 19 1 ITANE iNPRVDENS Hnprudeus'

distingue et attende

hoc illum repetere, quod indignatur magis, quasi audierit


()46

643

^inprudens' et non audierit reliqua. 22 Qvi TVVM ANiMVM EX A. s. M. legitur et ^cum'. 19 2 iTANE iNPRVDENS quia articulus omnis defensionis

15

qualitatem hoc dicto est constiCharinus per infirmationem repetit, ipsum hoc cupiens eripere Pamphilo, quo ille maxime nititur. 647 28 1 FALSvs ES modo participium est, id est falleris, per concessiuam
tutus, idcirco hoc
1 CERTE CERTE om. T

20

F.]

etc

transitum

ei ero

B
\

promonero A^ primo uero TC 2 ei] uel codd. fuero] ei ero B ATQVE ANiMo OM. B animus C, A ,4 m. g.] more gessero
||
\ I \ |

Ei F.] fi

A F,

f3

C, fuero

{cf.

ad 197, 20)

hoc F, atque

B,m-

T,

mox C

\\

3 Et] atque

bationem F, uerberationem

iN. TE om. et t 7 fecit om. TC et om. C stringendam TC 8 uociferare 13 hic F 11 adiceret


I I

5 m

TC

\\

quod C 5 fuera A 6 charine V, imprudens perdidi B p.] i p pamphilum TC adloqui A per\

V\\ 4 atque] et
1|

CF
||

pertur,

\\

II

|I

petentii

T
\

indignatwr inagis

TC 9 est] et ABTC, et est F illum] nu A repente C, reV quam si TC audiret TC,


||
|

audient A, <(illum> audierit T" 14 et in ras. F* 15 qvi] hei me miserum qui B, qui non C, qui sibi T animvm om. B ex as A, ex animo spectaui meo F, etc B, om. TC 17 <(et> per 16 itane] eadem C cum] animi F (cf. infra) 18 per] p' C, C per concessiuam in ras. V^ dictum -BC
||
||

\\

|1

|1

panphilus per

19 pamphilo repetatvl, repetit ante per maxime B post nititur add. V^ in mg.: 20 es^ Quin tuum animum ex a s quin legitur et cum F est 1. om. TC est <:^falsus [in mg. m. 2)y modo
\

\\

illo

nititur

AC

||

ANDRIA
si

IV

1,

17 '27.

199

Pamphilus
2

pitur.

dicit; si uero coniungitur, pro fallax acciHoc SOLIDVM visvM ^solidum' plenum, idoneum,

integrum.

648

produxisses, oblectasses, in2 Lacduxisses, quae significatio frustrationem ostendit. tare est inducere in aliquam uoluntatem a laciendo; unde
et

24

Nisi

ME LACTASSES

64 g

oblectare dicitur. 25 1 HABEAS permissio animi


1,

irati.

habeam

ut

supra (II

650

28) ^aut si tibi nuptiae hae s. c' *c.?' 26 1 qvantas hic mihi svis consiliis ironia dixit,

10

ut supra (II 1, 36) ^cuius consilio fretus sum'. 2 Et cum ^uerser' praetulerit, ^conficiat' debuit inferre. est ergo avaKokov&ov^ ut est illud (III 3, 38) ^principio amico
filium
r.
. . ,

i.'

3 confecit legitur et ^conflauit'.


id cst: iu

4 sol15

LiciTVDiNES perturbationes.

651

27
torserit,
est:
si

MEVS CARNiFEX
ut
alibi

(Phorm. I 2, 2 de te si exemp. c. utnmi: deo irato. te imitatur, an: si de te exigit poenas, ut ipse alibi
in

me camifex, qui me Meo irato meo', hoc 24)

me

uero in ras. V^ 4 nisi me] conusi me lactasse A, nisi TC, om. perduxisses.^ cf. Festus Pauli 5 frustationem C s. V. adlicit Lactare est] lactantem 7 dicitur om. 6 uoluptatem V b. laciendo Schopen: lac7 dicitur om. TC tando codd. 8 promissio A, promisso C,
1

pamphilum

per fallox

ABC
\

\\

hoc

dicit] visvm om. B


\

dno d-

\\

i|

\\

9 tibi nuptiae hoc A, hae nuptiae tibi F, tibi nuptiae (n T) TC s. c. c.] se; A, sunt cordi cordi F, sunt cordi B, om. TC suis 10 Quas TC cum V, mihi s 9 T, mihi eicyronia A^ {post df ) C, ironia
07)1.
I

\\

irati

animi

habitam

A
\

\\

\\

{post dixit)
et

II

11

B supraeuius A
\

i|

et

cum

uerse'' F,

&
\

conusef

cum ue T, cum

13 ergo

uerser 14 legitur om.

\\

12 protulerit
\

debite anacholuton F, anacolithon


\

TC V

TC

J.,
\\

aut 14 filii uri A, filium restitueris B, filium OF|j 15 perturbationis 16 meus car B, ms carnifixu id est camifex om. C 17 decon meo] met A haec est A, id est 18 decirato J., irato deo TC de te 19 an si ovi. T de teJ mirum F, otn. exemplum capit B, ex e P C J. ex e ca 19 an Steph.: aut A B F, ut C exiget F ipso F, ex c p

anacolathon C, anacoluthor

AB
\

B, amicos A, amicum

[[

\\

II

||

B
II

alibi

A,

alibi ipse

TC

200

DONATI COMMENTVM
3

(Eun. V 6, 21) ^uterque exempla in te edent'? melius te imitatur accipimus.

Sed
si

652
653

28 HAVT

ISTVC DiCAS

si

coGNORis nosti enim, sed

cognoueris, non ita dicas.

29 1 CVM PATRE ALTERCASTi ab his quae facta sunt 2 cvm patre altercasti ad ea quae facta non sunt.
legitur et "^altercatus es',

non enim alterco dicimus.


c.

6*54

30 NEC TE

qvivit h.

argumentum

attulit

ex his

quae non sunt facta, cum fieri debuerint. 655 31 1 iMMO ETiAM pro: praeterea et amplius. 2 immo ETiAM deest 'audi'. 3 qvo minvs tv scis 'quo' id est 4 Vel accipe, ut sit quod uel quod. et deest ^audi'. 5 Vel 'quo' id est ex quo aut qua re. quoniam. 6 Aut certe erit sensus cum subauditione huiusmodi: immo etiam quo minus scis aerumnas meas, eo magis audi, aut: immo etiam hae nuptiae non apparabantur mihi, quo ipso minus tu scis aerumnas meas, id est
2 te] est si F, om istu^ 0, i cognoueris F, c- T, cognoueris <^uel me uel meum arao>^ nosti 4 cognoueris his in A, otn. C nosti in ras. V^, nostri T; nescis Schopen sed om. T 4 <^non^ cognoueris F, cognoris 5 cvM 6 sunt om. 6 ad ex ab corr. {in mg. ad m. 1) altercasti om. i5 7 et om. cvm C non sunt facta
1

lo

i5

utrique

B
T

\\

3 HAVT

DicAs
\ \

BV

interdent

om.

A, om. B haud C F, h
|

||

T\

\\

II

||

TC

||

A A

8 te om. es om. altercastus qvivit] quiuu attulit hc- F, hic T, A, hodie cogere C, om. 9 facta non sunt perargumentum post debuerint in 10 immo Iimno ex debuerit fecta amplius om. 11 et Inxmo corr. pro praeterea] propterea tv aut quo oin. deest] idest C <^tu^ minus scias 12 <^propter^ quod audi. Vel accipe ide C
j

h~
||

ABTC

\\

B
\

\\

BT AC

\\

TC F

\\

audit accipe A, andudum accipe F, audi audi sit] si 13 id est] uel F, A, om. C quod] quidem V; quando.^ om. TC\\ 14 <(ut> erit AB, om. V\ cum auditione F| <^in^ huiusmodi ABV, <^in^ huiuscemodi (ante cum) TC 15 <(est>
\
I

||

||

Imo
eo]

quoj quo tu F, qui


sto
J.
||

inea

IG aur

C (tuy
\

scis
sscr.
\\

etiam
\

apparabant A, parabantur C, p<(quo> minus T aerupnas B


\

hec C, et T 17 ipse TC, om.


\

aerupnas

meas
|

ANDRIA IV
falsae nuptiae erant, mihi cogit merito.

1,

27-39.
te

201
fallit

quae res

magis

irascique

32

HAE NVPTiAE

lcgitur ct ^hacc nuptiae'; sic

enim
.s

apparabantvr apparari cum datiuo casu iunctum semper cladem et pemiciem significat,
ueteres dixerunt.

2 non

ut (Fer^. Aen.

II 13^)

^mihi sacra parari'.

^4 Tv coactvs tva volvntate hic est accusatio: ille enim excusat per imprudentiam hic arguit uoluntatem. hoc ergo dicit: eo grauius, quod nullo cogente, peccasti. 36 CVR me enecas ^enecas' excrucias. 37 INSTARE VT DICEREM ME DVCTVRVM PATRI SVADERE orare ^instare' ^suadere' ^orare': quarto nihil potest esse. 39 1 DAVvs intertvrbat ^Dauus' cum admiratione 2 intertvrbat deerat, ut et hic ^Dauus' pronuntiandum.
,

lo

diceret, sed plus intulit Hnterturbat'.

3
est

FA

^inter'

modo

ir>

pronuntiabat habetur significatio


1

"*'

enim auctiua par|

erant in ras. F', cino te


fallit

A, om.

irasci quam TC, (quam te fallit magis 2 mihi] me 3 sic] sit 4 paraex quae corr. m. 2) H 5 dauo cum bantur TC, curabant 6 parari om. casui uni tunc A^ casu unam tunc F, iungitur casu B\ corr.
te

imagis

A,

F A
|1

TC F

quam

aeres

||

TC

|1

W.

dadem

et

pemicix

\\

coactus 0, tua uoluptate


est om.

6 c

sacrari

7 t

tua uoluntate tu

T, coactus

uo

5 B

haec
|

8 inprudenti excusatio F illo enim exensat 9 hocl sic df O quo C, om. precasti 10 cur me enetas A, om. C, prestasti T, potuisti A, om. 12 esse om. enecas om. TC crucias TC 11 instare orare om. dicerem (c ex x corr) patre ^l H 12 instare

TG

cum

hic

\\

||

||

\\

potest esse

quarto (qnto T) nihil (m T) plus dicere potest in ras. V(= dett.); quando (quartum Westerh.) nihil potest esse Steph. 13 interturbat ^'omnia^ TC 14 pronuntiat dum (m mg. aliter dauus C) TC deerat 15 plus om. et om. BV\\ 15 inter16 pronuntiabat (pronoie turbat om. inter] ine A, me J5 hoc non F, pro non mediocri TC) habetur (habet F, om. TC)
1

quartum

nihil potuerit J.,

TC, quarto non

\\

\\

TC
||

TC

(-catum F, -cat TC) codd.; pronuntia: pro ^ad' habetur significatio Schoell. An pronuntia, ut adiuuetur sign-.^ Ante significatio add. B: uel intercepit uel inter modus post utili uno interfluum uel; cf. infra actiua TC, tactiua A, adsignificatio

actiua

202
ticula,
tus'.

DONATI COMMENTVM
ut
{Flaut, Merc.
'^inter'

1,

4)

4 Vel
f.

VII 30
et

32)
h.

modo pro per,

Hnterfectus, interemput ille (^Verg. Aen.


u.
r.

'hunc inter fluuio Tiberinus amoeno


pror.'

m.

in

mare

5 nescio quia irascitur Dauo,


5

dixit "^nescio'; alioquin scit.

664

40

Nisi MiHi

DEOS FvissE IRATOS dccst

^quia', ut

sit:

nisi quia.

665 666

41 FACTVM Hoc EST DAVE uou quod uon


rogat, sed

credat inter-

quod

increpet.

43 AT

TIBI DI

DIGNVM FACTIS EXITIVM DVINT

^at' priu- 10

cipium increpationi aptum, ut Vergilius {Aen. II 535) ^at tibi pro scelere' et Horatius {ep. 5, 1 2) ^at o deorum

667

quicquid in caelo regit terras et h. g.' 43 1 EHO Dic MiHi ^eho' interiectio

est

intentionem

interfectus interemptus (hic) B, interf- interut] uel Plaut. ^nteremp{B supra), interf- interceptus 2 modus (B supra) tust, interfectust' pro per W. {duce in ras. F* ut ille] utili {B supra), Schopeno): post 3 hunc] uno ut hunc uirg {B supra), hic om.
1

cepit

TCV|

||

BTC,

omnis amixtio (ammixtio B) (rem V) E h (e h BV) in mare pro hoc (proruat V) ABV, -R- **** (in mare T) prorumpit (-rupit ni (nisi T) et JC 5 df aliquid T scita C) TC 4 mihi om. B deos] 9 mcrepet post 203, 4 dixit B A 6 Nisi quia] d s s T natos A quia] qui A, quid T, quod C, om. V ut] 8 est hoc F, est T 7 quia] quid T ab C J. sit] si e DAVE om. TC non 2.] h~ J., 07n. V credat om. C interrogat] 9 inepte C, in ex te T ut (quod, sscr. ut C) te roget TC at om. B 10 at (ast T) tibi dii TCV, actibus A dignvm di (d T) fac TC exitium duint (du intus A) A F, dent exitium TC ai F, ad ^ 11 increpationis (-nis F) codd. ut om. B 12 pro at tili A (atuli B infra) Vergilius] ire A {B infra) scelere] pro se nox celere A (pro senex scelere B infra), pro {per C) seuo scelere TC, pro scelere exclamat F, dignum factis exitium B o detrum A, odorum T oratius
fluuium (fluum 4 pror.] Re u.

ABTC^ F B siipra) tibi

||

AB

II

||

II

II

\\

\\

||

II

||

^F

!|

terras et] in 13 quisquis F, qa iS celornm TC regis h g ^, ah g TC, terras (-ra T) TC, om. et o?n. T eho humanura genus 14 eho 203, 1 exposcens om. hoc A, dic mihi eho (h T) TC, eho eho] ehedu

B m^&
||

dic mihi

T'

ANDRIA

IV

1,

39-54

203

2 dic mihi semper ro 'dic mihi' audientis exposcens. iniiiriosum est, ut ille {Verg. Ed. III 1) 'dic mihi, Da-

3 moeta, c. p.?' hoc pronuntiandum

si est;

omnes hvnc coniegtvm cum odio


ideo ^coniectum' dixit.
5

2 scio ro ^scio' non DECEPTVS svM coucessio. 668 ad deceptionem, sed ad defetigationem reddidit. ergo cum
1

45

ironia sonandimi.

669

46

proprie de bono sic dicitur.

HAC NON svcCESSiT dcest ^quod conabamur'. et 2 alia adoriemvr adoriri


lo

proprie dicitur repente ex insidiis aliquem inuadere.

674

51 HOC
seruitute
tulimus'.

TiBi

PRO

s.

D.

(AErah]^7trLK&g

seruitium pro

posuit, ut (^Verg. Aen.

III

3J27) 'seruitio enixae

676

1 coNARi M. p. Q. ut supra (/ 1, 134 35) ^quem ego credo manibus pedibusque obnixe omnia facturum'. 2 Et accusatiuo casu sine intermissione significat 'noctes

53

15

et dies'.

678

54
1

si

3 manibvs et pedibvs vTtSQ^oXLK&g. QviD PRAETER SPEM EVENiT ^euenit'

pro-

exposcens om.
uirgilius in ras. F*;

T
\

ius

B,

TC

mihi om. dauo GTd^


\

||

2 iaiuriose 3 c.
||

ille] ille

6 addeceptione A, ad emptionem C, ad censeo C, senseo T defatigationem tptionem T, "deceptionem "ad


ji

add.: dic mihi principium increpahic atuli pro senex scelere {cf. supra) coneiectum C, ateciectvm] etc quid nisi etc J5 4 adeo 5 concessio] tum dicit <^nisi increpet (= p. 202, 6 9))>
tionis

BTC,

p.]

cuium pecus
\

aptum ut irem
.
.
I

1|

AB TC

\\

BTCV\
\

reddit

alia. aj)odixit 9 de bono sic C, sic de bono riemvr] alia agrediamur (agr- T; uia uel adoriamur id est add. (dett.), om. adoriri] modo alias exoriri dett.) enitamur pro s. d.] pro seruitio debeo s et 11 Hoc TiBi om. MG 6Jl i^i^. I', pro seruitio J5, pro ser T, prors^

batur

TV\\7
II

yronia

TC

\\

8 hac

non] u

quid

cona-

'

TC

TC

II

MHK^OOC A, **** TCV,


enixe codd.

om..

B
|

T^

\\

12 seruitio] seruum
p.

TC

q p

pedibus

14 conari] co J5 m. V^ manibus et pedibus O, 17 dies] d^ F, om. TC


|| ||

m
B

q.J

manibus pe q B, et p 7' 15 manibus

||

et pedibvs] etc

VneP

B OAIKO) C
II
\

AB,

F, e

^, YnCPBOAIKOC B, ^nsQpoXLyccjg M\ om. TC 18 81 qvid] quod TC, om. B evenit] eueniet T producta ji.B, productum TC; producta 'ue' Schoell

204

DONATI COMMENTVM

philo.

ducta magis, quia hoc perpetuo non uult accidere Pam2 Ergo 'euenit', non ^eueniet' aut ^euenit' media
eorrepta. 55 1

679

PARVM svccEDiT QVOD AGO

si

nostrum

est officia
5

praebere, at nostrum non est fortunam posse praestare. 2 Et bene ^succedit', ut quod agimus ostendat successus 3 at facio sedvlo id est ex animo esse atque fortunae.
et sine

dolo.

680 679
681

56 ME MissvM FACE id cst: noli 55 4 PARVM svccedit qvod ago


sapiente contra fortunam.

uti opera mea. utilis sententia pro lo

57 restitve in qvem me a. l. sensus hic est: omnia mihi integra et salua redde, qualia tibi tradidi consulturo uel cum nibil promisissem patri. 682 58 hem sed mane ^bem' quasi incipientis est demonstrantisque aliquid noui se inuenisse. 683 59 1 NVNCiNE demvm pro denique. 2 nihil ad te qvaero haec enim ad cogitantem nihil pertinere oportuit. 3 AT lAM HOC TiBi I. D. cousilium scilicet, quo in pristinum
restituaris locum.

i5

20

684

lAM lAM VBI VBI ERIT INVENTVM

T.

C.

iu

haC

scaena instauratio est adhortationis Pamphili per Mjsidem;


2 non euenit 1 perpetuum TC pamphilo accidere TC 4 succidit pene (pone C) ueniet TC media] modo TC .quid A si] sed TC nostrum F, uestrum TG officium TC 7 atque om. 5 Mostrum Fjl 6 ut] fe J. ostendas TC AT FAcio om. B 9 mis^m F ut T 10 <(hic deest^ utilis C 12 in quem mea L; JL, in quem (q- T) c 1 TC, etc^ B sensus hic est] quasi B 13 integra mihi B consulturi A, consulto TC 15 he/i F, h~"~ A hewi F, A, hoc TC\ 17 nunccine est om. TCV et demirantis F quasi ow.
\

||

JB,

1|

||

BCV

\\

II

1|

II

||

BT
me

11

r~
\

1|

AB,
hec
(7,

nunc

TC
C)

ij

0, nunccme F m atque ly at iam tibi hoc F, om. jB


]

te
i

inuentura dabo

BV

(-tis
t^

TC
\

II

21 vBi 2.

pistrinum
c.]

etc^

c
I

scena hac C, scena per Mysidem om. A

||

aduentum A\t-c- F, 22 adhortantis 0, adorantis


\

\\

quero T 18 enim n ] id J., i dabo 20 locum restituaris


||

ANDRIA IV
opus
est enini excitari rursus

1,

542,

6.

205

oppressione frangatur. tune rursus aestuanti

adulescentem, ne sub patris 2 iam iam vbi vbi erit opporPamphilo amicae mentio obicitur
r.

ne succumbat ad nuptias patri, quamuis ducturum aduersum quam difficoniugem. promiserit cultatem quia ipsius persona non sufficit, id agit, ut ad ipsam Glycerium modo adducat Pamphilum, cui affectum concitat non ex eo solum quod eum uocat puella, sed etiam quod desiderat eum uidere. 3 vbi vbi erit in. <(^ubi ubi')> in prima parte uim suam tenet, in posteriore productio est. et est quemadmodum utut, quaqua,undeper

Mysidem,
se

lo

unde pro utcumque, quacumque, undecumque.


4 iNVENTVM TiBi cvRABO ET M. A. ducturam promisit, sed et tempus
Hibi' quasi amanti.
T. p.

uon solum
5

se ad-

addidit.

Et bene
i5

685

2 1 Tv MODO ANiME Mi

N. T. M.

mollis oratio et femiait

nea multis anime mi'.

implicata blandimentis. 2 mi pro meus.

enim Hu modo,

688

5
gilius

integrum

HOC malvm integrascit integratur, quod ad redit, quod repetitur, quod instauratur, ut Ver(Geo. IV 514 15) ^ramoq. s. m. c. i.'
1

20

689

6 sollicitarier
1

perturbari.
or

m. 2) est V exhortari TC, excitari {corr. 2 opssione A., opprensione C m. ^) F stringatur TC brit] e J. erit inuentum t c F 3 estirante T, estenuante C j 5 sed uicturum coniugem <(***^ T aduersus 7 ipsam om. TC 8 coneitat adducat ^(ad^ C adfectum W.: cogitat codd.', excitat hteph. solo T puella uocat TO *J 10 ubi ubi erit] ^- T\ in.] i- T, inuentum C, om.

enim
i)

{in mg.

A
\

||

BTCV\
|1

||

ABV
\

\\

add. Steph. tione codd.

uim suam
11

||

in ras. F* productio est W.: quamquam C undeunde] ubi ubi B


|

produc\\

12 ut-

cumque] ubicumque codd.

B
C

II

13 iNVBNTVM

||

p.]
II

mecum ad pa
14 et] etiam
et
\

B
|

quocumque undecumque TC, om. m. p.] adducam B cvrabo] c- TV C, m a p T adducturum A, aducturum


\ |

16

n. t. m.]

noli te
nit
\\

<e>
21

et F, om. C intkgrascit

femina F|| 17

sc i c TC se q J5, s atque illam etc-> sollicitarier jB, solicitarier

Romo

quod om.

18 mi 20 reddit
\\

macerare F, om.

BTC
B

ATC

m. B TC

||

19 hoc
\\.

TC
F
|

\\

ut om. 22 <siccime

pro turbari

206
688
690

DONATI COMMENTVM
5 2 Hoc MALVM amor meus aut Glycerii
sollicitudo,

quam
7

nescire oportuit <(nuptias)>.


1
et et

NVPTiAS QVOD MiHi APPARARi

rorem cladem

timorem

refertur.

Et datiuo

'apparari' ad horcasui iunctum

perniciem

significat, ut Vergilius (Aen.

II 132)

692

^mihi sacra parari' 9 1 AGE si Hic


prinait heret.
sanit.

(= IV

1, 32).

NON iNSANiT SATis hic exsertius comCharinum, ne fomenta iracundiae Pamphilo prae2 Aut: si paenitet te, quantum sua sponte in3
si

mc

non insanit

ironia

est.

an laus ad

10

mitigandum Pamphilum?

10 MYSis asseueratio est, si a nomine eius incipias, cum quo loqueris. 9 4 ATQVE EDEPOL EA RES EST id cst ^nuptias appa692
693 694
rari sensit' (v. 7). 11 1 PER OMNis TiBi
15

ADivRO DEOS

^ad'

auctiua par-

ticula

est,

ut

uerto, addo.

admirahiliter ualde mirabiliter et ad2 Ut hoc superest amissa fide, ut iuran20

dum
695

sit.

1 NON si CAPivNDOS MiHi s. I. o. H. mira uerecundia "^omnes homines' maluit dicere, ut in his parentes

12

quoque

significaret,

quam
2

aperte dicere ^patrem', cuius


illud,

promisit nuptias.
1

Et contra
\

(/

5,

42)

^sed

metu uim

meus in

ras.

V^

glicerium

add. ed. pr. 4 refertur

F
6

\\

nitiam
sATis] s

3 nvptias om. 6 parari om. Et

\\

para

O, par

honorem C qvod om. V B subiunctum TC 5 perT, -F A\\l age et hic mn. B

AB
\

2 nesciri
\\
\

nuptias
||

||

hoc T\ exercius J., {lac. add.) B, excitus C, excitus T, exitus V 8 carinum ex -us corr. C praeberet pamphilo .B 9 paeniteret B sua J., <(hic^ sua B 10 yronia 11 imitandum C 12 adseueratio A est C an] aut
insti
||
\ I

BTC
\

1|

\\

\\

eas res C, 15 Atq; depol A, om. 16 Pro est om. TC e r adparari J. iuro de (etc )> omnes auctiui C, ojn. T 17 est om ut iwandum F, ut adTC ualde in ras. V^ 18 ado mihi 20 capiendos mihi h. om. iurandum 21 homines om. 22 patrem om. T quoqne ut om. uim parentes significat C 22 pater C 23 metuo {corr. m. 2)

om.

se G aut T, res ea jB
\

\\

\\

B
||

CV
\\

\\

\\

AV

A
\

\\

TC

\\

B
|

\\

Rs
medium 13 696
2
a.

ANDRIA IV
feiTe'.

2,

5-14.
m.
s.

207
ita

3 NON

si

capivndos

dixit

patre, ^omnis homines', ut idem alibi V 3, 4) ^o caelum, o terra, o maria Neptuni!' num(Ail. quid et caelum Neptuni est? non utique, sed omnia haec mare uult esse, ut Vergilius (Ed. VIII 58) 'omnia uel

hoc

est

.5

fiant mare'.

1 CONTIGIT quod uix euenit, contigisse dicitur. CONVENIVNT MORES rcctc ct id quod matrimonium 3 valeant hoc est abeant, firmat 'conueniunt mores'.

recedant, quia et discedentibus et mortuis ^uale' dicitur, ut Vergilius (Aen. XI 97 98) ^salue aetemum m., m. P.,

10

q. u.'

4 Vel potius

tc5

evq)r\^L6^(p:
7tciQci86'E,(oq

cum male
locutus

optaest
et

turus

esset,
dixit,

considerato patre

non

^<?7

5 Et attende, quod intenderat, *^pereant'. quam moderate pluraliter dixerit, cum significaret patrem. 6 VALEANT renuntiationis et imprecationis est uerbum. 2 hanc nisi 14 1 HANC Nisi MORS ctsi ualeant: MORS haec concessio est. hoc enim per concessionem 3 hanc nisi mors mihi adimet nemo perdicitur. 4 Pro: non adimet pater. seuerat, ne dicat ^pater'.

15

20

m. s.] mihi s C, o ho omnes homines pro uno patre uno] hunc A id est JB, hoc C omnes <[scilicet^ in ras. F' BTC alibi] mihi TC\\ 3 ten-a] contra A neptum A, nep4 neptum J., neptunnium tunia F, neptunia (-nnia C)TC
1

ut]

ras.

F-,
I

ne om.

B
T

capiendos

df

\\

||

5 uult maria sed] hic <q> hec T dicitur om. 8 convenivnt] conue 7 uir C euenit 9 conid om. mare monium T, matri monuit C 10 <et> reueniunt mores om. i? id est habeant 11 ut ualere A, ualere ualere cedant et 1. om. C 12 TG) 12 u.] etc om. m. m. aeternum <u^>

B B

C, neptu diu
II
I

TC

\\

BV

||

AT
t&

\\

\\

B B

\\

\\

eY<t)HMIC

**** 2'CF|

MON A, TO

eY<t>HMICMCOC

J5,

Sc(prifitaii&

A, n^Pd<d<mC B, nuQa 86^(06 M\ **** TCF| locus 14 intenderet A, -rant TC Et attendere quam T, om. 5 15 pluralis T, ptal' C 16 ualeam dixit B significat J. C 17 <mihi ad n > etsi B hanc 2. '19 dicitur in mg. F* 18 mox C 19 mors] mors (m B) etsi concessio haec B
|

operaturus C|| 13 consideratio

F| N^P^DOE(a)C-

M\ AB

\\

||

II

||

|J

ualeant hanc
(-it

nisi

ABTC

\\

C)

nemo TCV,

an^ B

{cf.

supra)

mihi nemo]

adimet

208

DONATI COMMENTVM

698

2 magis 15 1 RESiPisco spiritum reuocat sensus. VERVM aut ^magis uerum' aut *^uerius' dicimus. 2 vt ne pater per 16 1 VT NE PATER ut non. 699 ME STBTissE ^stctisse' hoc est esse, ut ille {Verg. Aen. VIII 191 92) Mesertaque montis stat d.' aliter plenum est, ut idem (Ecl. VII 53) ^stant et iuniperi et c. h.',

aliter

horrent, ut {Aen. VI 300)


(Z.

'stant lumina

f.'

et

Lucilius

702

4 31.) ^stat sentibus fundus'. 3 per me STETissE hoc est: per me factum esse, ne fierent nuptiae. 19 1 MiSER AEQVE ATQVE EGO beue ^atque ego', quia
hic

V fr.

lo

et

amore uexatur.
^fortis',

Et

intulit
illi

itcxQccdo^^ov

nam

uolebat sibi dici

quod

tamen mox

dicetur.

hic igitur aliter respondet atque inteiTogauerat Pamphilus ideo, quod uideat impossibile esse palam resistere parenti.

3 ''coNSiLivM QVAERO''' scnsus

estt

scio

quidem quid

i5

703

coneris, sed an efficere possis nescio. 20 1 scio QviD CONERE si PamphiH est persona,

cum

ironia dicitur,
si

si

Charini, simplex laudatio

est.

2 Sed

Pamphili

est,

unis geminas

hoc significat, quod supra (IV 1, 50) ^ex mihi conficies nuptias'. 3 Sed non esse

20

personam Pamphili ex subiectis ostenditur.


Resis pico A; kespiro fuisse putat Schopen reuocati A, 2 vervm] uerbum F, 2 dicimus om. T magis 3 ut non] ut ne non N C, ei3 T TC, aut pro ne non 4 id est -B 5 desertioque AT, desTETissE OM. JB VT stan uiniperi C et d om. J5 6 et idem C, ut serta castaneae hirsutae J5, et c (castaneae m. 2)h.- F, e c h C flamma F, p- TC\\ 7 lumine ABC, liue T, limina f.] stat C sensibus 8 lucius J.J5, {corr. m. 2) F, lucubris C 10 Miserereque A, fudus C 9 sTETissE ow. T\ id est
1

reiiocant

||

B
II

II

||

||

||

II

|j

miser

ATC

B
II

kgo om.
\

11

amor

B TC

atque ego] K eque


\

paradoxon

(-en

(7, eque T) codd.

et quia

nam] non

ABC
V^
I

12 nolebat dici sibi F| ille Fl tamen ex cum corr. 13 respondet ex -dit corr. V^ 14 resistere diceretur sensus 15 consilivm qvabro] schol. ad v. 20 pert. palam JB 16 nescio om. T est] e C quidem quid] quid e (7 16 sed 18 yronia C est om. 17 coneris TC, co om. C 19 est om. hoc signum C 20 confi 0, con- T nup B, n- T esse] re 21 persona ex subiectis om. pam
II

||

\\

||

II

||

\\

\\

\\

\\

ANDBIA
21
1

IV

2,

1524.
deterret etiam

209
nunc

NON

TiBi

HABEO NE ERRES

Charinuin, ut et ipse adiuuet Dauum, ne Pamphilo nubat 2 Et eodem sensu utitur Dauus aduersus Philumena.

Charinum, quo supra (7/

3,

35) *quasi necesse

eam non

dat,

te

illam uxorem ducere'.


uel

sit, si huic 3 non tibi

Charinus pro se sentiat, hoc dicit, uel ut solent serui contumaciores aduersus amicum domini, quia nuper a Charino accusatus est, uel quia et quid dicat non habet et uidet tacendum non esse.

HABEO NE ERRES

ut ctiam

22

SAT HABEO quia

dilatio

fac^

est.

2 vt satis

10

siT 'ut' pro ne non.

NE vAcvvM ESSE NVNC ME ^nc' pro ncdum. 2 Aut aduerhium proMhentis, ut sit ^ne' non. Sallustius in secundo libro {II fr. 109 M.) '^ne illa tauro paria sint' pro nedum. 24 1 PROiNDE HiNC vos AMOLiMiNi amoHri dicuntur ea, quae cum magna difficultate et molimine submouentur 2 Sic dixit quasi odioso et moet tolluntur e medio.
1

23

i.s

3 Discedere dicitur qui facile abit e medio, amoliri qui uix recedit. 4 proinde hinc vos amoliMDsi molestum impedimentum ex rei magnitudine iacentis in medio. et ideo impedientibus se ^amolimini' dicit, non 5 proinde hinc vos a. spe iniecta iam etiam ^abite'.
lesto.
1

20

II

etc^

uel C etiam nitatur Schopen


I

NE ERREs] ne er J5, n e erres A etiam nunc] autem aduersum C 5 eam om. TC det JB, d T te ducere] B non] nec T 6 habeo] ab eius A ne om. T uelud J.,

\ j

\\

||

||

7 uel ut om.
7

aduersum
I
I

TC

\\

uelud
\\

ATCV^ predicat TC 10 quia] quod TC 11 sit <agendum> B ne om. A 12 esse nvnc] non esse TC me] mene A Aut 15 AMOLiMiNi om. B <a^> aut A, <aut> aut T 13 pro\\

8 a] de

TC
I

J.,
|

pro se carinus sentiat] ut C contumatiores A, om. V\ 9 quid est om. C quod


\

\\

BV\
||

||

uerbium ^, aduerbium F, adu- <est>

TC

m om. TCV
|

I-

14 tauro F, * * T parias inte J., par* st in ras. F-, paria sunt (sut T) TC\\ 15 perinde C, om. T uos hinc (h T) TC araoL C, a^ T^ -imoliri C 16 summouentur B, submodentur T 17 e] et modesto A 18 abiit TCV\\ 19 amoliri F, emolitur (in deinde mg. aliter amolitur) 0, amab'r T uos hinc aSadi TC 21 dicit Schoell: hic TC, hinc ^l^FH 22 habite C, abite (dixit culd. in V deinde uos hinc mg. m. 2) A ] am^ C iam etiam] immo etiam etiam ecciam (h- T) TC

II

A
\

\\

\\

\\

\\

Donati comm.

rec.

Wessner.

14

210

DONATI COMMENTVM

6 nam mihi i. e. utrum imperat domino callidus seruus. hoc uerum dicit an fingit, quia adhuc consilium non inuenit,

708

25

quod narrare possit? 1 EGO HANC viSAM Gljcerium

scilicet.

et

cum
5

commiseratione puellae *hanc'. AGis ut tarditatem discedentis


tardi et tristes dicuntur.
'amissis
sic
d. u.

2 qvid tv qvo hinc te ostendat; agere se enim

Vergilius {Aen.
i.

271

72)

remis atque

0.

s.

h. r. S. a.';

idem

alibi

3 qvid tv {Aen. VI 337) ^ecce gubemator sese P. a.' HiNC Qvo TE AGis <admonitio discedentis ut solet nam a quo discedere desideramus, admonemus eum, ubi uadat
,

10

quo eat. idem Dauus Charinum, ut


uel

facete
<^et)>

per interrogationem

admonet

ultimus remanet.

ipse abscedat Charinus, qui nunc vervm vis dicam pro initio sedulae
15

narrationis hoc sumimus.

quam
709

an sic respondet Charinus, tamqui intellegat non dici sibi uelle Dauum quo eat, sed id agere ut abscedat?

26
licet

1 NARRATiONis MiHi iNCiPiT ixiTivM uaiTationis scieat,


est.

quo

narraturi

quia ^uerum uis dicam?' uelut prooemium 2 qvid me fiet quid ergo, inquit, quid
i.
\

20

1 dominis seruus callidus TC nam mihi om. B pedimento (-tum V) estis B F, impe estis (et T) TC
\

e.]

im-

uere om.

quia Schopen: qui codd. 5 puellae om. C hinc te] hinc F, otn. que A, "nunc "te F, te huic C, t h 7' 6 enim se .B 7 sic 8 amisis 0. om. TC d. a. om. TC u. i.] n om. 9 P. a.] palinurus agebat uel \iu hinc idem] id
dixit
I \

V B

gli scilicet

uerum] inuenire A\\ 4: ego


||
\

\\

II

||

||

||

BV
\

que A, th-q- T, tu" nuno, "quo F|| 10 te aga J., te "agis F amminitio B discedentis] discedendi Schopen 11 a quo] si quem Schopen cum C, tum T desideramus] uolumus B 12 eat post interrogationem transp. ubi] quo J5(Z)) quo uadat Schopen 12 idem] id J., id rell. facete Bentley: facere codd. admonet sscr. F* 13 et add. W. abscedat ex disc- corr. C^ 14 ulterius T remanent A initio F 15 hoc nunc om. C
I
\

||

\\

||

\\

||

sumiwms F, om. ac sic 17 ut T, ac 4# dicam si e C 18 initium incipit in ras. F* scilicet in mg. C^ erat dicat AC, A- T 20 narratiuum C, prohemium -tionum T, narratiitm fiat T quid ergo 211, 1 fiet om, JB, 211, 2 fiet om. T quid igitur (7, quod ergo
|

||

AT ABV
\
\

|1

\\

ANDRIA
me
ost,

IV

2,

2431.

211

fiet?

3
sic

Ab
ille

eo hoc quasi ab iocante pronuntiandum

710

^impudens' respondet. de Philumena ducenda. 27 1 EHO Tv iMPVDENS NON SATis

nam

4 qvid me fiet
proprie Charino
5

^impudens' dixit quasi et insolita et multa poscenti, quippe et sponsam alienam petere ausus sit et non satis ([ui

habeat per
tiarum.

Dauum
2

sibi

moram

praestitam Pamphili nup-

qvod iam tibi diecvlam addo Mieculam' 3 Et est vTtoKOQiCficc '^diecula', hoc est tempuscumoram. 4 'Diecula' lum, et sumitur ab eo quod est haec dies. mora et quasi dies parua. 5 Et 'diecula', in qua scilicet ambias quantum potes ad ducendam Philumenam: uult enim se Dauus adiuuari per Charinum et Bjrriam. 28 1 promoveo differo. 2 promoveo nvptias me711
moriter Dauus:

10

38

^9)

scit

enim illum

his uerbis petisse


a.,

(/7

1. 15

"^saltem aliquot dies p., d. p.

n. u.'

cuius rei

oblitus Charinus etiam ut ducat

uxorem
et

petit.

713 713
714

29 ridicvlvm deest 30 age veniam uix


est 'age ueniam'.

^hominem'.
concedentis

uix consentientis
20

31 Tv MYSis DVM EXEO


1

a Gljcerio scilicet.
|
\

habeo A, ab hoc eo V ab] a 5F, ad C iocantem C F, illi imprudens (sic et F) R' J5 respondet 4 iMPVDENs in mg. F* 3 filomela A ducendo TC 4 tv om. B inpu- B nam satis TC, etc- JB inpudens carino B 5 dixit 6 qui (df C) impudens (-des C) TC quia T et i. om. ^B T 7 habet BC\\ sscr. F^ petere ausus] praeterea usus B 8 QvoD ADDo om. B tibi iam TC die auriculam A^ d TV\ addo] a- F, om. TC die auriculam Jl, om. C H 9 moram Schopen: horam ABTC, hora^/i F et est F*, et B ypocorisma ACV, upocrisma Tj dieculam id est B tempuscidum A 10 haec] hes C die B A Diecula 11 dies oni. T 11 et om. V Et diecula om. rC Et 13 Byrriam om. B 12 ambiat C potes A F,
2 ille

ABC

\\

j|

\\

||

\\

\\

||

\\

poterit (ex potest corr.) C, poteris moueo in ras. F'^, dimoueo (dem- C)

\\

13 admttari
\

TC
||

memoriter] memora vl, memoratum lutem C, -tis T dies om. F p.] pro J5 F d. B u.] etc 17 ducas T 19 veniam om. T ux JB uxorem petit 19 \t:niam om. T 19 uox {!.) A et 20 est om. T et om. B consentis A dvm om. 20 est] et C 21 tv mersis^, ansis T
\

14 proom. B 16 petiisse CFjj 16 sa||

promoveo

2.

||

||

||

14*

212

DONATI COMMENTVM
3.

716

NiHiLNE ESSE PROPRivM cviQVAM hacc scaena administrationein doli habet, quo fit ut deterreatur Chremes et uide non minimas partes filiam suam Pamphilo dare.
1
1

in

neae,

hac comoedia Mysidi attribui, hoc est personae femisiue haec personatis uiris agitur, ut apud ueteres, 2 nihilke ^ne' siue per mulierem, ut nunc uidemus3 nihilne esse p. omne, aduerbium percontantis est. quod habemus, aut mutuum est aut proprium, ut (Verg. Aen. VI 871) Ergo ^jjroprium' perpetuum. 4 Ergo nihil nobis proprium ^propriae haec si dona f.' esse potest. quod enim non fuit, ne esse quidem potest, aut quod eripi potest, non est nostrum, nisi illa quae eripi

lo

non possunt, ut sapientia, iustitia, prudentia, quae fortuna 3 Et simul hoc neque dare neque eripere cuiquam potest. re et a a ^nihil et a re esse persona: proprium', ipsum 6 proprivm perpetuum, non tempoa persona "^cuiquam'. 7 di vestram f. admirantis aduerbium rale ac mutuum. 8 fidem ^fidem' dixit opem et est cum exclamatione.

i5

717

auxilium, ut (Verg. Aen. 71) ^Tyrrhenamque fidem'. 2 svmmvm bonvm esse mirum, quod pleno et neutro
extulit
1

X
.

20

^summum bonum
esi

Pamphilum'.

2 habet doli PROPRivM cviQVAMJ p c T, om. fit om. C 3 suam filiam dari V quo B, quod T 4 comoedia om. TC femine C 5 haec om. T in O, V ueteres om. jB 6 ne om. TCV\\ 7 aduerbium V percuncest om. nihilne esse om. tantis p.] proprium 8 <^nimium (minimum T) esty aut habemus BT, pro- V 9 Ergo proprium mutuum TC proprium est aut mutuum si in ras. F*, sunt C, om. T\f.] fuissent 10 hoc om. T
\ 1

ABTC
||

||

\\

II

||

B
II

TCV

II

B
\\

\\

:B F, c

fuit {corr.

11 non C, hec T proprium om. m. 2) V nec TC 12 quid T eripi] h p T\ est] 13 iustitia prudentia] uirtus J5 14 neque dare in enim T mg. B potest oin. TC 15 ipsum a re C esse] est F|| 16 <(et)> 18 exa persona C temporale] * * * T 17 ac] aut TC di

et f

B
|

^'^^

'"'''

^^^*

||

|1

||

\\

||

clamatione om. T\ Diu estf^ A, di uosfi- B, dii uestram fidem (f V) CV\ admirationis C 18 est om. C fidem ot. 19 terrenamque TC 20 bo esse J5, b e T ^JB F dr mirum B, Myrum J., mire F, mire (7, mf T quod in rds. V^

||

II

\\

ANDRIA IV
718
3
poris.
1

3,

15.

213

AMicvM A. V. amicus animi est, amator cornon enim continuo amator et bene uult, ut Dido quidem Aeneam, sed non et amica fuit, quae ait
et l) ^non potui a. d. c. e. u. s.' 72, 8) ^cogit amare magis, sed bene uelle et est hic officium et blandimentum. 2 ^Ama(c.
,

{Verg. Acn.
minus'.

IV

600

item CatuUus

r.

enumerat Iamauit

ut per ea quae 3 in qvovis loco paRATVM ^paratum' dixit ad omnes affectus, quicumque de

torem' et ^uirum' dixit ad discretionem

maritum

ostenderet.

proximo esse possunt. et maxime ad Homericam sententiam respexit (J/. VI 429 30) ^'''Ekxoq, SctccQ av fio/ iaoL Gv 8i fiOL d^akccI TtotvLcc TtarrjQ firjzrjQ rids Ka6Lyvr]Tog,

lo

XsQOQ TtaQanoLTt^g'.

719

4 QVEM

c. D.

2 nvnc misera VERVM Ex Eo id est Pamphilo. cum admiratione pronuntia 'quem' et cum ex^facile' aduerbium confirmantis 2 Veteres ^facile' manifesto.

15

720

clamatione quadam. 5 1 facile hic plvs m.


est,

id est

liquido

et

dicebant pro certo, ut Cicero (^pro Eosc. Am. 6, 15) 'illius 3 dolorem Molorem' distinxit Probus uicinitatis f p.'
1 A. V.]

-jo

amatorem uirum C,

4 potuit A TC quod TC eat C a.] arreptum d BV quae] s.]dciu-s^ F, d-oe-u-s. TC, corpus diuel5 catillus TC magis] lere et undis spargere num socios B * jT sed] s^ ^ bene ut lenimus; A, bene uellemus T\\ 6 hoc V fcZawdimentum V 7 df C 8 inuenerat TC ostenderat TC paratvm] pa^ JB, p- T 9 paratum om. ABTC dixit ad] dixerat TC adfectus A, <(et]> adfectum T, ad foetum C

2 et] est qui in ras.

V^
\

TC

{add. ere putaui) B, i 3 amans eneam uult] uide

\\

1|

quidem

||

\\

\\

\\

II

quidquid

eKTOPd.TAPCYMOieCCIni^THPKd.inOTMd.NHIHPHAeKd<CirNHTCCCYAeai0MePOC||

10 esse om.

\\

11

14 id est ow. F nd^P^KOITIC; A, ***** TCF, 07n. B 15 QVEM dolorem BT, q c d F, q c L D.] quem capit C 16 quedam T, om. C 17 mc plvs] h p T F m.] mali C,

||

\\

||

II

18 ide <Id est> C 19 ut ow. {add. quam illic boni) eius Cic. J^ f. 20 uicinitatis] ciuitatis codd. p.J P Q

\\

\\

||

**** B, facile p^ V dolore {2.) TC


I

C, tacile T,
\

Probus Umpfcnh.

dixtinxit probe codd.

p.
,

q
7',

detrunxit

{sscr. m. 2) destruxit C
\

214
et post intulit

DONATI COMMENTVM
separatim quod sequitur.
<(et)>

4 facile hic

PLVS MALi EST in dolore

metu

scilicet amittendi,

qvam

5 qvam illic boni <(iLLic BONi)> in uoluptate retinendi. in '^bono summo'; dicit enim ex bonis, quae bona existi-

mamus, plus nos mali

capere,

cum aut amissuros nos


et

cre-

:)

dimus aut amittimus, quam boni, cum habemus. ciLE Hic PLVS MALi EST 'plus mali' iu dolore
ut diximus
{sdiol.

6 fa-

metu,
est

amico, amatore 6 1 MI HOMO QVID ISTIC OBSECRO EST ex Mysidis 721 2 qvid istvc uerbis quid Dauus faciat demonstratur. MALi EST inuolutum puerum portabat Dauus, et ideo dicit mulier ^quid istuc mali estV, dum ille euoluit et puerum profert; quem postquam expediuit pannis, tum illa dixit
"^quo

7 qvam illic 4). et uiro {cf. v. 3).

boni id

in

10

portas puerum?'

15

722

7 1 tuosa

MYSis NVNC opvs EST

A.

H.

R.

haec scaena ac-

est,

magis

constituta.

enim in gestu quam in oratione est 2 mysis nvnc opvs properantis et impense
a

agentis Daui uerba monstrantur.

723

8 1 EXPROMPTA in medium prolata. ATQVE ASTVTiA ^memoria' ut praecepta


^astutia'
1

memoria
Daui, 3 me:

retineat

ad agendum strenue quae imperaret.


corr.

separatim ex -tam

|j

2 et

metu
\

metu B,
|

m&o A,

metus (moet- C)
|

Westerh. uoluptate F, uoluntate 4 summo bono TC dicit om. T

5 mali nos B^ mali T C, estimamus amissuros C 7 mali om. TC 8 ut om. TC 10 istuc F, (u in i ob est F 11 istic TC 12 est om. TC 13 istic corr.) C, i- T TC eat om. TC dum] deinde euolauit TC <^puerum> et puerum <(et> 14 quem] Qm C pamus J5 15 por pu a. h. k.] TC 16 17 hic in codd. noua scaena incipit .B, portas
|I
\

B F

ABTC
\

TCV

|j

Steph. (cf. schol. 6) 3 illic boni add. bonum 0, o-

\\

enim om.
\\

extimamus missuros nos A, uos


\

TC

\\

\\

||

\\

\\

||

||

||

||

(h- T) r tu TC^ ad hanc rem expromta memoria atque astutia tua J5, om. V hic T <^sunt^ scena A 18 est 2.] et 7', om. 19 my B opus <est> TCV\ properansis A 20 monstratur C 21 et prow?_pfa F 23 strenuej tremu * * C, *** T\ quae <Chic)> V\ imperaret ABV, importaret TC; imperat LP, imperet Steph.

ad hanc

ABV

\\

\\

II

\\

|1

ANDRIA IV
MORiA
torum.
simpliciter

3,

512.
sit

215
Daui praecep,

magis:

ut

memor

Et memoria modo pro intellegentia ut II 'instamus tamen inm.' Vergilius (^Aen. 244) 11 1 Ex ARA svME H. V. T. 'ex ara' Apollinis sci726 2 Aut quod licet, quem ^AyvtaLOv Menander uocat. est in coraoedia cuius honorem aram stadicata, Apollini tuebant comoediam celebrantes. 3 Apollini ergo comoe4
Libero patri tragoedia. 4 verbenas tibi uerbenae herbenae redimicula sunt ararum. 5 Tb *tibi' quasi quasi gestum quendam et motum stomachantis habet, ut
dia,

lo

6 Et Hibi (Heaut I 1, 9) 'nam quid uis tibi?' 7 ex ara s. v. uersume' dixit, non Hibi substeme'. benae sunt omnes herbae frondesque festae ad aras coronandas uel omnes herbae frondesque ex loco puro deuerbenae autem dictae ueluti herbenae. cerptae. Menander sic ^'^KoXs^u)ca6v(jLVQQiva6xx'^(^o(i'^T^s''V^'727 12 QVAMOBREM TVTE iD NON FACis ^tutc' tuuc dicitur;
alibi

i5

ut uerbi gratia
^cur tute

cum pronomen ad eam reuocatur personam, a qua sumitur. cum dicimus Hu lege', ille nobis respondet
non
legis?'

20

1 simplex C 2 Et om. T F pro sscr. C^ \ ^ tamen in tamen ira ^, tamen in me- T, tamg** (7, tamen inmemores V 4 <(accipe a me h o atque ianuam nostram sume h u t appone Mi obsecro humane da^ ex a B ^, sume hut^ F, h s uer tibi 5, sume ht- C, ex a te r 5 '^yvtafoi/] afiaion J.,'af-AIOH J5, afion TCV\ 6 comoedia apollini B statuebant AB., struebant F, conati1|
|

J5,

||

II

tuerunt
quasi
J3,

TC\ 1 comoedia A AB, quasi uerbene C


I \

-ne^ ridimicula^ Tb
I

Et
II

tibi

om.

||

12
\

'su

uerbane 8 verbenas] uerbe herbae (erbe T) TC, uerbenae 11 quod C uis tibi] * * * om.
||
\

TCV\
dr
\

C susceme C

s.
j \

v.] su^

^,

13 herbae oin. C onorandos T 14 ex <(hoc loco ex aliquo)> loco pure <^pura)> decerpere 15 herbenae] habent C, ex <(hoc> loco pura decepere T 16 Menander sic om. KOAe|l<\CCYMYPP YNd^CXXHC^ ICTeiNC- A, ****** :f TCV, om. B; v. appendicem l 17 non] nos C FAcis] fa- jB tute om. C tunc V, tune C, nunc A, nobis om T 19 ut] et C <ut> cum V dicamus illic T om. respondent A, -deat
s

B, sume CV(T?)

Herbene

(|

||

jj

II

AB

/
216

DONATI COMMENTVM
13
1

728

QVIA

SI

FORTE OPVS

SIT

AD ERVM

I.

M. sic loCutuS

est, ut explicari atque intellegi non possit; aut enim deest *ius', ut sit: ius iurandum, 2 ivrandvm pro ius

iurandum.
3

aut ut uulgo dicitur


'liquido'

iuramentum.
illa re.
et
5

Et opus est illam rem, non opus est

739

14 VT LiQviDO POSSiM

pure

manifeste,
ius

nam quae sunt pura et defaecata, liquida sunt. 730 15 1 NOVA NVNC RELiGio iN TE isTAEC benc:

iurandum metuere seruum monstri simile est. 2 *^Noua 3 nova nvnc r. seruum religio' in seruo et subita. nolle mentiri noua religio est. 4 cedo porrigentis est

lo

manum
731

^cedo'.

16 VT QviD AGAM PORRO i. modo ordinis, alias temporis. 732 17 SPONSAE PATER mire non
I.

^poiTo'

aduerbium

est

dixit ^Chremes', ne

cum

i5

dixisset ^quis Chremes?', rursus hic responderet ^sponsae et non temere hoc facit poeta, nam promiserat pater'.

rediturum Chremes (III 4, 15) ^domum modo ibo, dicam ut apparentur, a. h. r.' 733 18 1 REPVDio coNSiLivM QVOD p. I. beue Hntenderam': uerbum a uenatoribus translatum, qui retia intendunt ad
se
1 forte] i B s opvs sit] ad herum C, F, om. B ad h r, a h F, ad e J5 i mihi J5, e m F, ius i T, iurandum C <(Nota in testu solum iurandum debere esse^ sic 3 ius iurandum om. B ivranC, om. T posset TC ut T

\ \

20

||

DVM om.

4 ut iurandum A, pro iurandum TC pro sscr. F* 5 non] ei (et T, ei F) non codd. H 6 ut li pos 7 defecati A sunt 2. om. TC 8 nova] liquido] loqui de J. no- JB rein te ist <inc*-> J5, r^iti- T, V\ bene 13 porro i. om. T <(id e8t)> bene isTAEc] ista & A 9 meruer C C 10 no n monstri 10 seruum om. C re 11 est om. C J5, noua nunc religio F cedo] ce J5 12 cede O, otn. 13 i.] intelligas B^ intellige C, om. V est om. TC 15 spon pa i- sscr. A, inter^ B, et F, 16 quid T hic respondeat T, responderet (pr)i C, om. T hic jB 18 redditurum C 20 qvod om. B modo domum

TC

ius

\\

II

||

\\

riii\\

II

B
||

||

||

||

\\

II

domum TC

\\

19 aparentur

intend B, pri(p^ T)int^

TC

A\
\\

20 p. i.] primum 21 translatum <est> TC


a.]
||

m F

ANDRIA
feras captandas.
fallere,

IV

3,

134,

2.

217

^ ^B ^^5

hic ergo, quia parat Chremem et Simonem 2 Vel a sagittariis atque arcu. Hntenderam' dixit. 19 1 NESCio QviD NARRES bene ^narres': narrare 734 enim aliena et quae nobis non sunt necessaria dicimus. 2 EGO QVOQVE HiNC AB D. V. M. A. benc ait ^quoque', quia et Chremes ueniebat. 20 Tv VT svBSERviAS recte 'ut subseruias' dicit, non enim tantum loquetur Mysis quantum Dauus. 21 1 ORATiONi [meae] vt cvmqve opvs sit verbis 736 ^orationi' meae, tuis ^uerbis'; plura enim loquetur Dauus,

lo

inde ^orationi' dixit, illa subsequetur, ideo ^uerbis'. 2 viDE cauta esto, specta, intellege.

738 739

23 AVT Tv PLvs viDES


24-

si

sapis, intellegis.
c.

NE QviD VESTRVM REMORER

Vcmorcr' retardcm,

retineam: a

remora,

pisce minutissimo, qui

nauem

retinet; i5

nam

Graece iievaig uocatur.


4.

740

REVERTOR POSTQVAM

Q. o. F.

cuius causa scaena fraudibus

adest ipsc nunc Chremes, instructa est, ne promissas

741

compleat nuptias. 2 1 VT ivbeam accersi


1

recte 'iubeam',

quia

summa
B, quia
\

20

TC TC
6

captandas
3

cremetem T\\ 2
NEscio
{corr.

II

narras om.

hic
I

subs^ tv vt svbservias om. subseruias om. obseruias TC dixit 2\ obseruias C recte TC non enim] cum non F 8 loquitur JB T 9 meae 10 meae om. meae] glossema olim superscriptum ; sic et tuis supra verbis scriptum fuisse videtur, quod compilator omisit etcum10 tuis uerbis orationi nieae TC que C sit uerbis opus F 11 dr C subsequeretur -B 12 specta] facta F loquitur 13 sapis F c. om. 14 NE C, e T remorem c.] comm C 15 nauim TC retinere 16 Graece] g C eXCINMC AB, ixlvogM\ **** 2'CF 17 postqvam q. o. f.] eic B ipse nunc V, nunc ipse TC 18 cena T promissa sunt compleat A, compleat promissas TC\\ 20 arccersi J ac B, a T suma A

quia om.
!

AB, sagittis TCV atque] et NAJEiRES oni. B qmd V nakres] nar- C, & A m. 2) F 4 nobis om. C non om. T 5 ego a. de u m a C F, huc C, h T ab] ad T
sagittariis
I
\ \

AV,

capiendas

BTC

qui apparat

||

||

et

m ras.

V^
||

t|

j|

||

^5
II

||

II

II

B A

||

||

\\

II

\\

218
potestas

DONATI COMMENTVM
nuptiarum in patre puellae
sed
est.

Hoc non

interrogantis est, gentis, ut appareat eum non oculis prius offensu sensisse puerum iacentem.

mirantis

et

2 sed qvid non intellecorporis


est.
5

quam

742

3 1 PVER HERCLE EST


2 MVLiER

^hercle'

omatiua particula
3
vbi
illic

magis

quam

Mysis.

est

Dauum
743

quaerit, uenire uideatur.

qui nunc abscessit, ut et ipse de foro


respondes': se enim subseruiat ora-

4 NON MiHi RESPONDES bcne 'non memor est uetitam quicquam dicere,
tioni Daui.

nisi

la

744

5 1 RELiQviT ME HOMO

A.

A.

mirc

hominem, non

ut etiamsi audiat Chremes, incertam personam hominis audiat, non Dauum. 2 di vestram FiDEM aduerbium est admirantis cum exclamatione.
dixit,

Dauum
6
1

is

745

QviD tvrbae est apvd forvm haec uerba sunt 2 qvid illic hominvm litigant uenientis de foro.
legitur et 'litigat'. 7 1 TVM ANNONA

746

quam
747
8
1

alicui

referentis.

CARA EST comminisceutis est potius 2 qvidnam alivd dicam hoc


0.7106l^llTlGLq tcrtia.

20

propter spectatores.
1

CVR TE OBSECRO ME HIC SOLAM

est post intellegentia c a b 3 ut] et apparet codd., corr. W. prius non oculis 4 offensus A, offensa C corpore C iacentem Schopen: latentem codd. 5 pver est otn. hercle et est om. 7 abcessit AC, adcessit et om. T|| 9 non respondes om. 10 mebene non respondes om. se in ras F^, sed morem {om. est) ueti eteam A, uetuitam (7, {in ras. m. 2) a. a.] atque abiit F, F, *** T|| 12 Reliquid me A, om. a- T, ow. 13 dicitur C\ etsi T| audiret C 14 audiret C dii uostram fi- JB 15 aduerbiu ex -a corr. est
II \
\

SED om.

B
j|

2 hec
I

non om.

TC
I

II

TOF
\\

TC

|(

TC

||

B
I

II

om. 17 hoadmirantis 16 forvm] ad T 16 qvid MiNVM om. JB 17 hominMm F| litigant hominum C, om. T 18 legitur et] uel J5 19 tvm et est om. communica centis J. V 20 qvidnam 21 spectatores est D: et 21 propter Rabbow: post codd. spectores A 07)1. T quid 22 cur te (tu T) obsecro (o T) TC, om. hic me F,
I

BTC

TC

\\

||

||

!|

||

ABTC

j|

||

\\

||

sola

aposiopesis tertia

ABV,

**

C, om.

ANDRIA
2

IV

4,

214.

219
se dicit audire,

HEM QVAE HAEC EST FABVLA fabulam


^eho'
interiectio
est

qui rei principium rationemque ignorat.

748

9 EHO MYSis

uel

principium
f,

animaduersionem in se poscentis aut repente cementis. 11 1 QVi Hic NEMiNEM A. V. callide affirmat non sibi 750 uisum Chremem, cum et praeuiderit uenientem et praesentem uideat. 2 miror vnde sit 'miror' ueteres cum ^tmde' pro nescio ponebant, nam admiratio ab ignorantia
descendit.

Plautus

(Aiil. prol.

l)

'ne

quis

miretur

qui
lo

751

sim, paucis eloquar'. 12 1 Av interiectio est constematae mulieris.

2 con-

ad dexteram sinistra eniin uenit 3 Et non uult proximum ei Chremetem, sed Cliremes. iuxta; supra enim dixit (JF 3, 19) "^ego quoque hinc ab d. u. m. a.' 13 1 DELiRAS NON TVTE IPSE dccst 'eum mihi de752 disti?' sed et supra et nunc intert-urbat Dauus, ne mulier 2 non tvte ipse summissa uoce. totum dicat. 3 verBVM si MiHi VNVM accommodatc comminatur Dauus: paene enim Mvsis uniuersa narrabat. 14 1 praeterea qvam qvod te rogo hoc et sensim 753
D.

CEDE

AD

bene

'

'

1.-.

20

HEM

audiro

T interiectio] aduerbium {in eho TC, B mg. interiectio) C uel om. TV principium om. T\\ 4 animaduersitatem TC\ adueusionem A, <^uel)> animaduersionem a ui B, al ui C, al u T 5 qvi hic om. JB aut] uel B 7 miror sit ow. adfirmat A 6 prouiderit A, prouideat B B 8 ponelDant nam admiratio om. TC 9 qui sim] quis in 11 aw F, A-V- ^ conturbatae V\ 10 colloquar TC coNCEDE AD D. om. B 12 AD D. ow. T D.] dcxtcram V <(et^ bene B TC ad om. B dextram C uenit om. B 13 ei proximum (promissum T) tC sed] si C 14 iux C, dixit T dicit hunc C, h J ab dextera uenire me adsimulabo B deu F 16 deliras om. B ipse om. ab] a^ F 15 est om. T eum om. V 17 sed om. TG dauus interturbat B 18 submissa 19 mi unum C, mihi u//um F, u m^ T accomodare comminante (-tis T) dauo TC 20 enim <^etiam^ C 21 QVAM om. T sensim] pene te] ego te C, t e sensim F, hoc C, om. T
|

om. qui est 2 qui in quasi corr. om. (^ety eho F, om.
I

EST

haec C, q est

T
|i

||

F'
j

ignoret

dixit 3 eho mysisJ


] \

AV

\\

\\

\\

AB

II

\\

II

||

\\

\\

ACV
II

||

II

||

BT

BTCV
BTC

\\

\\

\\

II

220

DONATI COMMENTVM

te rogo'.

et ut senex audiat pronuntiari potest ^praeter. quam quod 2 cave gestu comminatus est et uultu, ut sus-

3 Ordo: penderet comminationem; deinde infert gestum. caue faxis. 754 15 1 MALEDicis cum contemptu loqueris, conuicium facis. apparet ergo *maledicis' lentius dictum esse, cum 2 maledicis noue ^maledicis' pro dixerit 'dic clare'.
forte

coinminatione posuit, cum pro conuicio poni soleat, nisi 3 Quiquia contumeliae genus est comminatio.
scilicet dictum manifestum Chremi in male4 vnde est dic clare similitudinem deriuantis.

dam putant
dicti

esse

unam personam, Daui


satis

10

superius Mysidis non

hoc pressius

dixit.

755

MiRVM VERO <(^uero'^ saepe ad ironiam refei*tur. 2 MiRVM VERO iMPVDENTER bouo ordine locutus est: primo enim causa impudentiae natura est, deinde condicio.
1

16

15

754

hic addidit

757

15 5 ^A NOBis"*" quia ^a nobis' parum intellegebatur, morem meretricis, ut uel sic intellegat senex. 18 1 ADEON viDEMVR voBis E. L idoncus cst aptus
20

758

ad omnia et bona et mala. 19 1 iN QviBvs sic iNLVDATis ct iuludo iu te sepsentiat senex audiat om. pronunpotest om. V praeter om. ABTC\\ 2 comminatus 3 conminatione C infer AB; est om. T F, comminantis 6 ergo om. C lent^us 5 cum uicium infen-et LP, ed. pr. dictum esse] sc. a Myside 7 dixerit (corr. m. 2) F, lenius
1

et om.
\

tiare

ACV

TV

TC

A
\

TC

\\

\\

AB

TC

\\

|1

(dice O, dict; T)]

sc.

Dauus

clare (dare C) dic

TC\\1 nowe

F,
.06

om.

maledicis om.

BT\\^ cum] tum

V
\

T, ^^"'^uitio (sscr. m. 2) F, uitio 9 quia om. comoedie TC solebat F, solent poni TC 10 <(enim)> putant V esse om. comminatio est 13 hic 12 deuiantis dic] h dic A^ hic dic in ras. F* 14 uero add. W. 15 veuo ow. TC expresBius saepe 15 imprudentem C H IG imprudentie TC T yroniam C 17 schol. ad lemma impvdenter mvliek si facit pertmet 18 hinc ut otn. JB 19 adeon T inore (in ex corr.) C, in hora T uidem9 i otn. C I. om. e.] esse C, om. est] et 21 In quibus sic & laudatis A, i q s C 1 20 et 1. om. illudatis et om. T illudo T, ojn.

AB

conuictio 0, conurx ponit soleat A, poni


\

F
\

\\

j|

BV

||

|j

\\

1|

||

\\

B
1

BC

1|

CV

\\

BTCV

ANDRIA IV

4,

14-24.

221

timo casu et inludo te accusatiuo dicimus.


prirao

756

nam
757 758

2 Sed 'in' superuacuum est, ut sit: quibus AB ANDRiA EST A. H. effecU quod mluit Bauus, intellexit Chrenies, ex qua sit PampMlo natus puer.

sic

inludatis.
1,

18 2 ADEON adeone, ut (II 19 3 VENi iN TEMPORE cum


<[^se)

15) 'adeon ad eum?'


sit,

prouisus

interuenisse

4 veni in tempore ^in tempore' opportune. putat. nos sine praepositione dicimus tempore et tempori.

759

20 propera adeo pvervm tollere


dicitur,

hic uersus

clare lo

760

sario

21 Dauus

sequens, ne senex audiat, presse. 1 CAVE QVOQVAM EX ISTO EXCESSIS


retinet

LOCO UeceS"
audiuit

Mysidem; nondum enim omnia

Chremes, nondum comperit, unde sit mulier et puer de 2 excessis pro excedas, ut ^faxis' quo susceptus sit.
(v.

is

14).

762

23 AT ETiAM ROGAS rursus im*gium repetit et turbulentam orationem. 24 CEDO cvivs p. 'cedo' idem significat, quod dic 763 et da mihi. Ergo repetitionem significat., non super-

20

1 illudo

BTCV,

inde J.

an h

C, etc

in ow.

V
||

dauus in

ras.

F'

3 est h a F, est 4 nam] statim T in

\\

ex qua {corr. m. 2) F, quia TC\\ 5 sic 6 eum inlaudatis J., illudatis CV., \\\- T 6 adeon om. ad om. ADEON eum om. V adeon dett., adeo dett. adeone] ad eum TC ut ed. Mediol. (Schopen): an TC, deU. adeo Tt| 7 vENi 8 se add. 8 putat om. F, hic om. {cf. infra) veni oin. in tempore om. Schopen 1 Oj^^portune 9 tempore dicimus et tempori CV, et tepf J., om. hic add. B: cum prouisus 10 propera putat {cf. supra) adeo "toUere "puerum F, propera a p t a ia T, propera hinc T dare 11 obsequens T, sequentez V audiens T necessaexpresse V 12 qvoqvam quoque loco] etc rium TC 13 enim in mg. F* audiuit omnia JB 15 susceptus faxis (pro facias sscr. m. 2) V \ 17 rogas] ro sit] suscepit rursum TC iurgium] misis F et] ut TC, om. V 19 cedo cu p C, cedo cuii* p F, c c p T, om. 20 signiquod ficat om. T 20 et da] da C, ///dic quod in ras. F^ quid
tellexerit

||

B B

BTC

||

\\

^
\

A BT\ B
\ \

||

\\

\\

||

\\

\\

repetitionem significat]

sc.

cedo

et

dic mihi

222
imcuam
et

DONATI COMMENTVM
orationem.

764 765

et est dictum cum quadara fiducia est, interrogantis aliquid. contemptu eius, 25 MiTTE ID QVOD s. hoc lentius et summisse. 26 1 HEM QviD PAMPHiLi apparet mulierem ^uestri'

cum quo sermo

et 'Pamphili' lentius pronuntiasse quam Dauus uellet, et 2 hem ideo hunc repetisse nomen ^nostri? Pamphili?' QviD duas res operatur Dauus simul: et ut ignarissimum

se ostendat et ut

Pamphilus nominetur.

et argute

repetit

nomen Pamphili quasi per indignationem, ut soceri auribus adulescentis nomen inculcet; metuit enim, ne non audiat
uelut senex.

10

27 1 RECTE EGO H. s. F. N. et hic effecit quod uoluit Dauus, ut et Pamphili Chi-emes puerum esse cognoscat et 2 has fvgi id est huiusmodi. recuset generum. 28 1 O FACINVS ANIMADVERTENDVM aTtOGLaniqGLg quarta. 767 2 QviD CLAMiTAS clamauit enim Dauus, ut ^puerum' (v. 24) audiret Chremes.
766 768

15

29 QVEMNE EGO
iJO
1

H. V. A. V. A. V.

uult uegaudo inritare


20

mulierem ad confirmanda quae

uult.

769

o HOMiNEM
2
^uidi
\

A.

ueritatis est.

vervm

exclamatio Mysidis testimonium vidi c. s. uide infirmum arguadferri' dixit, post


\

mentum: prius
||

puerum

non ^pue\

3 QvoD om. V lentius et om. B 8.] sed A F, scio C 4 pamphili] p- jB, om. T submisse V mulier G m-i V 6 hunc Schopen: nunc codd. 5 leuius B uellet dauus TC
\ \
\

\\

||

uestri pamphili repetisse nomen] hem 8 7 Dauus simul om. et ut] ut 9 pamphili nomen repeti J5, repetit bis in

nomen

TC

A TC V
||

\\

10 nomen om. 12 RECTE s. om.

TC

||

B
I

\\

10 inculcet]
H.
I

*** T

11

TC nominatur A TC quasi senex om. TC


uestri
j \
|

\\

y, h
V.

TC fvgi om. B 15 <^o> o V ANiMADVERT-] B aposiopcsis ABV^ apositio possis TC 16 puerum TO, puer AB, om. V 18 qvemne a. v.] adferri h u a n a n F, uidi B H. a. V.] h u A A U J. h^u-ua^a^u- TC irritare TC, incitare V 19 "ult A 20 A. om. JB F 21 vervm om. B c. s.] can suf C, c d T, suffarcinatam B uidet T, uidit (7, om. B 22 uide ex -di corr. F* puerum afferri TCV.^ afferri puerum ^ dr C postea F
"chremes "puerum
si
1

17)]

efficit

ATV

TC

N.]

H E

F N
\

||

F. N.]
||

effugi nup 13 et 1. om.

B B
\

A, h

ad puerum cremes B,
effecit {cf. scJiol.
\\

\\

14 recusari

\\

||

\\

\\

II

||

ANDRIA IV

4,

2434.

223

o Canthara nomen rum' sed *Cantharam subfarcinatam'. 4 JEt hoc dixit, ut leuiter redarguat Mysidem, est anus. non ut uincatur: hoc enim uidisse se, subfarcinatam Cantharam, non puerum portantem. 31 svBFARCiNATAM proprium anibus subfarcinatas esse, 770 ut Persius

-,

{IV 2f)

^pannucia Baucis' et Plautus {Pseud.

II
771

2,

32

64^ ^doliarem claudam crassam'. 1 QVOD IN PARiVNDO A. A. L. indicium secuta con-

firmatio est,

quam

expressit

Daui

refutatio.

superest, ut
^iO

etiam concludatur effectus doli negante Chremete se daturum filiam, quod subinde efficit Dauus dolo. 2 aliqvot 3 liberae testimonia LiBERAE nec paucae nec multae.
libera contra seruum,
et

hoc proprium Terentii


ualdc.

est,

nam
3, 6)
15

de

772
^ne

Romano more hoc dixit. 33 1 NE iLLA iLLVM ^nc'


illi

Cicero {CatU.

II

uehementer
1

errant'.
si

773

34
terem.

chremes
transit

est (iCiiriaLg^

et positvm pvervm vnoKQlasc. enim a mixto ad imitatiuum charac-

772 773
sic

33 34

2 ne illa illvm 2 chremes si


p.

Chremem
p.
fjLlfiriatg^

scilicet.

20

quando aliena uerba

pronuntiamus, ut uana uideantur.


1 chant^aram cantharam V n u (m mg. u

A
\

T
ut]

nomen
|

suffarcinatam est om.

CV,
\\

(dixit add.) 2 leniter

TC

B, suf 3 non
j|
|

suffarcinatam BCV\\ 4 cantharam <(uidelicet^ suff- dett. 5 suffarcinatam (-ta T) 6 ut om. subfartinatas A, suffarcinatas rell. TCV, om.

subfarciuatam

n) J5

uidisse se <(innuit (vel induit)^ dett.

4 portantem

om.

T
\\

\\

pannutia F, pannu et a TC paucis B TC, bancis V et Plautus om. T 7 cludam classam [in cr- corr. C) TC 8 qvod in pamvNDo ow?. J5 A. A. L.] ali a 1 F, a a TC, aliquot libere
\
\

II

jj

B 9 super T <et> TC 11 subdole V


II
|

ut

TG

||

10 includatur

II

V\\ 14 dicit

II

aliquod TC 15 illvm om.


\

multae
\ |

libera Cicero] ei Cicero T, ei Ci


\

paucae B
| \

dolo

chreme

17 eNYnOKPICIC AB, iv -^Trox^tW est om. TC\\ 18 MIMHCIC AB, iilfiriGiv


II

transit
si

21
si

fiiiiriCLg

om.

TC

M\ **+ TCV et M\ *** TC, om. V


\
\

ad mutatum

21
||

si p.

p.]

*** V

p ^,

positum p- B, om.

MIMHCIC B, MIMeCIC A,

224 776
Tv

DONATI COMMENTVM
1

sonam

F. bene ipse de se tertiam perut supra (/ 2, 8) *at nunc faciet'. 2 vt sis sciENS eloquenter: sic enim ueteres pro scias.

36

NON HEROLE

fecit,

776

37 1 lAM EGO HVNC I. M. V. p. beue *in mediam uiam', 2 provolvam teqve quia ante fores positus iacebat. de proximo TcaQOfioLov repetiuit. quando noI. per. I. L. mina simt, TtaQOvoficcaLa, quando uerha, nccQo^oLov dicitur. 3 PROVOLVAM porro uoluam. 4 Et dolo quidem
uerum sedulo id agit, ut simul enim seruat Chremeti, ut ipse recuset generum, non ut a quoquam passus uideatur
minatur quod facturus non
tollatur e medio.
est,

iam puer
iniuriam.

10

778

39 1 tv pol homo non es s. ^sobrius' est sanae mentis quasi sebrius, hoc est quasi separatus ab ebrio, 2 falut secretus separatus ab his qui cernuntur. LACIA ALIA ALiAM T. prouerbium, cui subiacet memorem

15

mendacem
780
.781

esse oportere.

41 civem atticam esse h. transit ad imitationem. 42 Av interiectio est conturbatae mulieris.


1 ercle J.C, er B, faciet f.] fa de se] sese in ras. ipse codd., corr. Schopen

\ \

T
\

CV

V^

bene <(enim)> persona A


\ \

\\

2 fecit ex fa- corr.

\t om.
||

1|

3 sis] scis
\

eloquenstur

sciens C,

s 4 iam hanc eloquens T v.] n p.] uia B media B uiam in ras. F*, -U- J., om. B 5 qui* A teque i^Pi-L^ A^ teqiqt-lu^ J5, tq^ ante] an C i p i 1 F, teque i pro in luto (s T) TC 6 n^POMOION AB., naQo^Lov M*, **** CF, om. T repetiuit <ei> V\\ 7 paronomasia (paran- TV) codd.\ est add. V paronoeon

||

\\

parameon TC, para,meon V dicitur om. .B F|| 9 ut iaml utinam C, ut T 10 puere B in medium TC enim] eum V\ 13 tv seruit V cremem B, om. C 11 uideatur passus B

no

AB,

||

||

'

om. J5
I

Es

id est

sobrius TC; seebrius.? 15 separatus om. T ab iis J5 cernuntur Schopen: discernuntur codd. 16 aliam] aquae cui in ras. V^ memor e TC 18 acticam A, T. om. immutaathicam C, a T\ esse hanc C, TF, om. tionem F 19 au ras. F^, an TC
1

AT\
I

TC

<id> est B ab ebrio separatus


\\
\

s.]

es .4, e s 14 sebrius

T, es sobrius

CV

\\

sobrius om.
\

ABV,
\

|j

||

TC

||

||

eh-

ANDRIA IV
782

4,

3648.
contrario:

225
pro graui et

43 lOCVLARivM

iN

MALVM

molesto ac nimio iocosum.

ergo narcc avxicpqaaiv.

44 1 Qvis Hic LOQViTVR o CHREME principium loquendi Dauus Chremeti dat perfectis quae ipse conatus 2 PER TEMPVS A. idcm est ^per tempus' quod in 3 Aut certe ^per tempus' tempestiue. tempore.
4 o CHREME PER TEMPVS
A.

astutc , quasi

eum nunc

pri-

mum Rest.
784

uiderit.

45 1 AH NEC TV OMNiA aut ^ucc' pro non legitur aut ^ne omnia', ut ^ne' producatur et accipiatur pro non. 2 NEC TV OMNiA ^audisti' subauditur.

10

785

46
HEM

AVDiSTi OBSECRO

HEM

exsultaus

Dauus

infert

et inculcat frequenter

repetendo ^audisti'.

2 avdisti o.

difficile credendo affirmat non sciuisse praesentem, ut hac confirmatione nihil illum de se faciat suspicari.

15

786
/o/ 87

47
ciatum'.

iN

CRVCiATVM
Hic

Hi.

A.

uec

'in

crucem' sed

^in

cru-

48 1 magnus.
1

EST

iLLE

^illc'

cum emphasi
dicit

quasi

uir

sed hoc

Chremetem ostendens

cum
|

ironia.

iN

MALVM om.

e
\

F*, et J.

II

2 ac] et J5
\

iocosum

iocoso TC; iocularium dett., ed. pr. ego A^ igitur cata antifrasin ^T, catantiphrasin B, cata antiphrasim 3 o chreme 0?. 4 perfectus T F, catha antriphrasin 5 PER idem est] i F, est om. 0, aduenis a.] ad G aut id est T, i est C quod] quomodo F, id est a. om. o om. tempestiui 0, -uo T 7 o tempus] uel T A.] adue C, adu T, om. nunc astute] ausculto T

ABV.,

TC

||

B
\

||

||

\\

|j

eum B, enim nunc

prius TC\\ 9 ha C, A^^t F, 11 tv om. an T tv non om. nec] n NEc] n 11 omnia om. 11 nec om. C sub10 aut om. T ut 12 avdisti obsecro om. 13 et om. auditur] pro auditu T in occultat audisti om. aatjisti] audistin 0, audi-

V
\

F,

eum non C

\\

V
T

A
\\

II

\\

TC
I

stin

obse hem C, ob hem T, hem F, obsecro hem 14 adfirmat 15 illum de se faciat suspicari F 16 in] hinc T hia A, i h a F, hinc a hi e C, a h e T, om. sed cruciatum 18 mc est om. henfasi A, ewphasi 19 sed om. C hunc chremte F, exifasis T, esiphasis C A <(in (est T)y chreme tunc ofi^endens (-des T) TC yronia O

I

B
B

\\

||

||

BTC
rec.

\\

\\

Donati comm.

Wessner.

15

226

DONATI COMMENTVM

2 NON TE CREDAS D. L. Vergilius (Aen. 581) ^non Diomedis equos n. c. c. A.' 788 49 1 NiHiL POL FALSi Dixi Mi SENEx bene ^senex',

789 790

2 mi <(s.)> quasi alienior est et ignotus Mysidi. subpalpatio muliebris. 50 NE ME ATTiNGAS quaedam ostenduntur aperte in comoediis, quaedam ex aliis personis intelleguntur.
qiiia

51
tertia,

si

POL GLYCERio

NON OMNiA HAEC

aTCoaiaTtrjaig

quod <(quaedam)> alienae personae intercessione reticentur. fiunt autem aTCoGLConrjGSLg, id est reticentiae modis tribus: aut enim tacet per se ipsum et ad aliud transit
t est prima, aut tacet nec ultra aliquid dicet et est secunda, aut alterius interuentu personae silet et est tertia.

lo

52 NESCis QviD siT ACTVM 'ncscis' plerumque dicitur non quem uolumus redarguere imperitiae aut ignorantiae, sed quem facere uolumus ut uelit libenter audire. 794 55 1 PAVLVM iNTERESSE uoue pro multum: iXdrrcoaig 2 EX ANBio OMNiA VT F. N. F. figura scpE^^ijyTjatg; axrj^cc.
791
ei,

15

nam

quid
1 D. L.

est ^ex

animo'
11.

nisi

^ut

fert

natura'?
etc
.B
\\

Et

Dixi
TC
dam
I

om.

om. misidi

T
\

BV\\2
nil
(7,

c.

c.
I

dett.,

om.

ABTCV
TC,
\\

A.] nota
mi]

TC,
oni.

3 nihil
||

bene senex
j

Me

J.

||

4 quia om. 5 suppalpatio B,

supplicatio

mulieris

mulieris
si

il

6 ne
\

me om.

gly post haec in HAEc] he C, h- V\ <NnOCIOnHCIC A, aposiopesis BV^~, **** TC||'9 tertia] III- J., HP F, om. TC quaedam add. W. alie TC reticeuntur A, reticeantur B, refentur V, reti11 enim tacet om. V tacet 10 aposiopesis codd. cent TC per se ipsum] persona ipsa Schopen aliud <(quis^.^ (Schoell) Schopen {cf. Phwm. 12, 71): alium codd. 12 dicit F|| 13 aut 15 quem non 2', quem 14 nescio q s i T, om. om. T aut ignorantiae {in ras. V^ =. dett.)^ ignorantis 2\ igno17 interesse] in ramus C 16 que C, quoque T uoht J.
7

TC

II

quidam

TC

pol om.

BC

qui-

\\

\\

B
B

II

\\

||

AB

||

jj

multo AB2'V, multorum C iXaTtcoGLg <>%f?/xo; TF: eGd^^TTICIC CRCm B, e^e^^nCICM^ A, est (et est T) * * * * T vt i(ps^rjyr}aLg om. TC CV; rcc7tSLvco6Lg G^. Steph. 18 ex F. N. f.] facias ut fert natura B C<l>CSHrHCIC figura om. B
I
|

||

||

B, ^HRHCIC^ A, ephexegesis

19

TC

qmd

est

F,

nisi ut
I

natura fert F, ut {om. T) infert natura

TC

quidem

ANDRIA IV

4,

485,

2.

227
est,

haec sententia a Terentio iQcorri(iaTLK&g prolata

quam
quam
<^cui^

Menander imdsLKTLKcog posuit. 56 VT FERT <(n.)> naturalis 795


tea quae dicimus, ut Vergilius namque h. i. a.' putre solum

et

ingenita

actio,
^et

(^Geo.

II 204)

5.

hoc loco pcrsoua ad catastropham machinata nunc loquitur, nam hic Crito nihil argumento debet nisi absolutionem erroris eius. simul ex uerbis suis quam grauis quam modestus sit quamque iustus ostendit. 2 in hac h. p. d. e. c. non ^habitare', sed quia mortua est, ^habitasse' dixit. 3 platea Graeci nXaTELav dixerunt, quam nos plateam dicimus. secundum formam eiusmodi et Mi^deLuv Medeam, CTtovdeLov
1

iN

HAC

H. p. D. E. c. iu

lo

spondeum
2 1
1
<(e)>

scribimus.
o.

qvae sese inhoneste


sententia

optare

est

unum
\

de
\

15

TC
\\

ePCOTHMd.TIKmc A, eP03THMd.TKOC B, ****

a Terentio Steph.: ab initio codd.

II

2 epidicticos codd.

3 ingenta

TCV

quam

quam

ea quae dicimus

s.

dicimus Schoell. An q. extemporalem d. {cf. b i a 5 h. i. Quintil X7,16)?\\A.Vii mg. V^ \\xi om. 6 h.] habitasse p. a.] hoc imitamur arando B c.] P d eic; J. p d e chn' F, platea dic est crisidem C, eic- B loco om. T catastrofam J.5, cathastropham C|| 7 nunc] non TC;

an de (dicimus A, dicimus discimus J5, diximus TC) ea enim quae diciindustria; id est scientia et prouidentia. mus et scimus, operatione genita et industria quaedam scimus et indus in ras., tria scimus in mg.) V^ (dett, ed. pr.); (an

ABTC,

\\

quam

uvtocpvfi

BTCV

B
|

\\

TC eius del. Schoj)en\\ V 10 in c. om. B 11 df C, p d e T pl d c cr H.] habitasse C F, otn. ^ C Plata A, Plateam TCV\ grati T nXuTstav] placiam AB, palatiam TC, TtXatua plateam V 12 diximus TC 13 median (-am B) medeam AB, medeon medium (-eum T) TC, (isSsia^ medeam V spondaion A., spondeion BC, sondero T, GitovSsiov 14 spondeum ABT^ spondeium C, et spoD(ov in ras. m. 2) V deum y 15 qvae inhoneste om. B o.] obtauit B, optauit CF, 6; ^, t^ r obtare B est om. C
del.

Schopen Crito] crac A

9 suis om.

TC

\\

argumentum
.

sit]

ut ^,

sit (post iustus)


.
|

\\

||

||

||

||

II

15*

228
duobus
1.

DONATI COMMENTVM
eligere.

t.'

Yergilius (Aen. I 425) ^pars optare 2 PARERE Hic D. animo heredis dixit ^parere

diuitias'.

798

3 1 POTivs QVAM iN p. primum dolet Crito, quia meretrix fuit Chrysis; secundo progressus queritur, quod 2 Et nota, quod tria dicit contempsisse mortua est.

xo Chrysidem: imtriam, lionestatem, paupertateni. TiQiitov etiam seruatum est graui uiro, cum illum sobrinae simul et Mc ostenditur eius generis fuisse Chiypudet.

sidem,

necessitas cogeret.

ut probe uiuere potuerit, nisi, ut ait (J 1, 44), 3 qvam in patria h. avtl^ETOv pri-

10

mum.

4 POTivs qvam in

p. h. p. v.

his uerbis

iam ho-

nestus a poeta inducitur Crito et dignus, cui credi oporteat. 5 PAVPER viVERE scd ^coguatorum n. c' est (/ 1, 44).

799

4 AD ME LEGE REDiERVNT

B. hic ius

tractauit dicendo

15

^redierunt', quia in familiam redeunt, si

non

est heres

de

800

proximo aut ex testamento. 5 SED Qvos p. V. interrogatio

est,

cui

necessario

respondetur aut etiam aut non, percontatio, cui nihil horum, ut si quis dicat: ubi habitabat Ohrysis?,
dicatur:
1

20

ecce hic.

percontatio, ut

si

quis
|1

dicat:

cur

2 le t TC, par C eligere in mg. V\ om. locum tecto (-is B) hic di- B, parare hic ducit heredis C om. hic diuitias F, parare TCV\\ 3 diuitiis C 4 qvam in p.] quam h i p p u F, etc quia] 6 est] sit 5 querit quod ed. pr. <hic> quod 7 dixit <cur> F, om. B, J., 9 et om. TC\\ 10 proprie 8 sobrinae illum J5 11 patkia] ut ait] ait A., aut C, aut potuerit om.
|

i-T;

J.,

ABTC BV
\

TCV\
\

||

\\

TC

**** TCV T T T prima T h.] honeste B, honeste uiuere V\ ante antitheton BTC, anthiteton F|| 12 p. v.] u- Fjl 13 TC 14 n c est] neglegentia coacta N C est A^
\\ |1
I
|

TC

\\

B TOnPenON
\\

TC T^HPeNON
||

hecton

A.,

et indignus

coacta n

negligentia negligentia coacta n c est F, negligentia c e -.C, n e e T 15 ad redikrvnt om. legere dixef A, lege diceret F, lege redieru C, l-r^ T\ b.] bona B, F, 16 redierunt om. hic 16 redierunt om. quia] et TC redierut C, redierunt <hic ius redierunt> T, om. est proximus heredis TC si non] sed C 17 ex] et C, in T 18 p. v.] per M- B., perconter v^ (n^ F) C F necessario in mg. V- 19 aut 2. om. 20 ubi 21 dicat om. V habitat TC
II

'

J?,

1|

TC
I

TC

\\

|1

|1

11

TC

\\

ANDRIA IV
adulterium commisisti?
ture
et

5,

29.

229

simul etiam modeste et ma-

801

6 norum
alii

de se nihil interrogaturus coepit a blandimentis. ESTXE Hic CRiTO s. c. sobrini sunt consobrifilii,

nam

sic

dicit

Menander
ut
c.

uerum ut
quasi
asseues

803
803

putant, sororini. 7 o MYSis

de

sororibus

nati,
sis

sint

sobrini
sis'

SALVE SALvvs

'saluus

ratio salutantis est, non quasi responsio. 8 1 iTAN CHRYSis HEM uou uunc iuteiTogat, sed

comlo

miseratur, et ita sequebatur, ut diceret ^periit'; sed magis 2 nos qvidem gemitu significat, quod minus dixerat.

POL MiSERAS PERDiDiT Mc


^periit',

iutellegitur supra

subaudiendum

haec reposuit ^perdidit'. 9 1 QviD vos Qvo PACTO Hic progressio loquentis ad 804 interrogandum, id est: puto, inquit, quod illa periit, uos 2 qvo pacto hic significatio est autem quomodo? 3 nosne sic vt qvimvs a. t6 'sic' nuperegrinantis. dum est. et est significatio languoris cuiusdam et lenti4 sic vt qvimvs a. q. v. v. n. l. et ad praetudinis. sentis et ad praeteritae uitae excusationem pertinet ista responsio, qua purgatur uoluntas in quaestu meretricio
TtQog t6
"^periit'

nam

i5

20

2 interrogatus 1 etiam] et coepit a] cepe F, chrito sobr chrT\\ 3 cKiTo s. c.] cr jtos c; J., crito cri 4 c e Menander s lac. sign. Schopen T, post C, 5 aut sint 7 o. c.] salue uerum] uel B, om.
\\
\

TC

TCV
\\

ccb

\\

\\

TC

c.]

crito C, om.

<^salutati)>
h~- e;

\\

adseueratio V 9 itan otn.


|

A
\

B
|

13 periit 1. sed 10 sequebatur] perseuerat TC disceret 12 pol om. nos 11 gemitus codcl., corr. Westerh. om. T hoc F|| 13 prosto AB, pro sed F, profecto TC perit 15 id estj 14 que nos quo V repofuit pacto] p J5 T inde C, id T inquit om. perit TC, {ex puta 16 est om. F|| 17 nosne uos autem F, om. querit corr.) sic om. T \t-o- C 18 est <est> F, om. a.] aiunt et significatm C, -tiuum T langoris C V cuiusdam] credam lenitudinis T, lenitatis C 19 a. l.] aiunt quando ut uolumus non licet .B l.] i C ad om. C 21 quia V in]
| \

A, hem
II

V,

hic

TC

8 quasi non C responsio T, om. chrysisJ at hem]


\\
\

nunc non

V A

commiseretur

\\

AC

\\

ATCV
\

B
\

BCV
||
|

||

||

||

B
I

\\

et

meretricis

TC,

meretricis {corr. m. 2)

230
Chrysidis.

DONATI COMMENTVM
Caecilius in Plocio
{fr.

11 Bihh. com.^)
s.

^uiuas

ut possis, quando nequit ut

uelis'.

806

11

QviD GLYCERivM lAM

H.

conuenit hereditatem

petenti, conuenit indici futuro.

Ergo

recte et ordine
5

807

quaesiuit ^quid Chrysis? quid uos? quid Glycerium?' 12 1 VTiNAM nouo genere exoptationem pro negatione intulit.

2 havt avspicato hvc m.

a.

id est in-

auspicatus, quod non esset auspicatus. et usitatum ueteribus sic dicere, si quando aliter quid euenisset, quam uellent. 13 NVMQVAM HVC TETVLISSEM PEDEM VcrgiliuS {^Aen. 808 11 657 58) ^mene efferre pedem, g., t. p. r. s.' et (Geo.

10

f. p. d. q. p.' sed critici adnotant altius comico Hetulissem pedem'. 14 1 SEMPER ENIM DICTA EST E. H. A. H. E. S. aut 809 ueris credendum est aut etiam falsis, quae tamen inuete-

11)

^ferte

simul

esse charactere

15

rauerint.

hinc Cicero (in

Verr. II,

II 35, 87)

^ita
est

ha-

beantur
^dicta\

Viahita* ergo plus itaque dicantur'. 2 SEMPER Eivs a possibili et utili.


1

quam

810

15
1

NVNC ME HOSPiTEM

L.

s.

et

^me' et ^hospitem'

2 nequit Chiysidis post 229, 21 uoluntas in plotio C (ed. jpr.), nec quis Bibh., non quis Fahric, T)] nequis uelis (s ex t corr.) nequeas Seyffert, nequitur Spengel iam h. s.] i h s p r 3 glycer F, etc J5, cliceriu \ 4 iudici 6 negotione 7 haud C F, aut futuro om.
(-id

1|

0; A, huc idest] a F|l 8 quid C

huc

A V

A B

||

\\

me
H

F,

\\

T, huc
si

C, om.

9 si <(si^

quando F,
\\

<(ali)>quando

si

<^quid ali)>quando
t

C,

J5T

BT

C
\\

uellet
\

10 hic
\

11

neme

ATC
B,
c
|

A, h

offerre

BT
|

g.

tulissem
s.]

ge-

n n s TC\\ 12 f. pedem dryadesque puellae B, f-p-dcretici B, critici F, c'to q d F, e p d q (i T) p tC T annotawi F, antant C alterius F, alicuius -B 13 caractere F, caractare B, diaractere A, caraptere T intulisse (-em
nitor te

posse relicto p.] faunique


sperasti

(t

T)

1|

dicta et habita e. h.] i T) pedem TC s.] h F aut ueris in ras. F^, aut ueteribus T 15 inueterauerant (-runt F) codd., corr. Steph. H 16 ita habeantur] fore uideantur 18 dicta Schopen: credita codd. Cicero eivs] enim TC et inutili C 19 hospitem l. s.] etc B et appossibili 1 sequi om. T 231^

14 semper

\\

||

II

||

ANDRIA IV
et 'lites sequi' mii-e dicit:
est

5,

922.
2

231
id

me cum emphasi,

senem

et

reniotum a
id

litibus,

hospitem

num, LiTES SEQvi


i(icpa()Ecog.

est

paupereni.

lioc

est peregri-

totum
est

<^iiety
et

811

16 QVAM
inutile.

iD MiHi siT FACiLE A. V.

id

difficile

et est

814

19

aetatis refertur

PROFECTA EST ad partcm 2 Id est: grandis natu est. grandis, maior autem generaliter et ad summam aetatis re1

comicum. GRANDivscvLA lAM

fertur et

815

ad comparationem aetatis pariliter positum. SYCOPHANTAM hoc cst: cum in me conueniunt lites. 2 SYCOPHANTAM bcne ^sycophantam', quia bonam causam habet et nihil aliud timet nisi conuicia. 3 Et

lo

20

^sycophantam' subdistingue et sic infer sequentia. 21 1 TVM IPSAM DESPOLIARE NON L. ab honesto. 2 Et bene, quia nihil suum habet nisi Chrjsidis. 22 1 OPTiME HOSPES p. c. A. o. ^autiquum' absolute 817

816

15

dixit,

ut

aequum

aut

bonum, quod

antiqui
et

solebant.

2
(cf.

Aut

certe per BXXeLi\)iv, id est

^morem

ingenium'
20

Hec.
1

V A
\

4, 20).

me

mm
B

F,

metum

A A
\

emphasi
et

ras.

enjenfasi

hoc est om.


enfas eos

id est in ras. 3 idem


\\

F^
^"^

2
||

(isr'

iiiq^dascos

<et> a TC hospW.: emphaseos


\

F^

enfasi T(7,

J5,

a. V.] a e c F, om. facile] fa -B C lAM profecta] iam pf- C, iam p- T, om. om. C patrem C 8 natu et 9 et 1. om.

1
I

A, emfason TC,

emphaseos

{sscr.

1|

\\

TC

\\

TC

m. 2) Fl| 5 qua 7 glandiuscula est] e- T,

\\

10 pariliter

ATC,

pari^'ter F, pariter J5; pariliter <(comparatiue et similiposit?m F|| 11 sicofantam siccophantudinarie)> clett. tam {cf. infra) <quia bonam causam {om. T) habet> hoc id est conueniuntur C 12 sicofantam J. F, siccophantam B, sicofantam 2. om. siccophantam B, om. V\\ 13 et

ATCV, TC

\\

om.

ABTC
II

TC

B,

sicofantia
1

nisi] et et D,
\

ATC,
\\

14 sicofantam
rell.
\

om.

infert

ipsam dispoliare C F, ipsam d T, i om. T sum C Chrysidis <habet)> 16 bene F| qua A TC, (habet del.) F 17 p. C, {ex o corr.) o.] p a c a pcm^a^o^ T, *** B antiquam J. 18 df (7 quod om.
|

ATV, siccophantam 15 tvm] tamen TC d B l.] licet BCV,


||

AB

||

1|

per eAAIYIN

per

id est] deest.^

B, per C^MYin A, per mortem T


i

T^ per * * * C,

232

DONATI COMMENTVM
23
1

818

inquit ^ut uideam'; cur 2 Et est ordo: duc

DVC ME AD EAM QVANDO HVC V. V. V. ^Ueili huc' autem '^ut uideam'? quia timet.

819

me ad eam, <(ut uideam)>. 24 NOLO ME Hoc iN TEMPORE V. s. beue ^seuex': Simo enim cum Chremete est. propter hoc uideri non uult, ne eius utatur apud socemm testimonio, rem esse Pamphilo
aduersus Glycerium, et rursus nuptiae confirmentur.

820

1 1 SATis lAM s. s. s. E. T. A. M. haec scaena officiorum disceptationem continet patrum inter se de officio 2 satis i. s. amicorum et paterna pietate tractantium. s. s. haec ueluti quaedam controuersia est, namque iniuriarum reus fit Simo contradicitur per coniecturam falsum esse quod intendit, cum Pamphilus neque amet neque ex
:

lo

eo^filius

natus

sit,

et

adhibetur

dicitur meretricem ista

omnia

esse

deriuatio causae, qua molitam ad disturbandas

i5

3 satis i. s. s. s. bene negatm-us filiam purgat nuptias. prius officium suum de fide promissi et ultro accusat ipse.

4 spectata probata, ut
^et

ille

ait

(Verg. Aen.

VIII 15 1)

rebus

s.

i.'

1 AD B QVANDO Hvc] q h u ut u V. V. V.] etC ueni huc W.: uel hoc ABT, uet hoc C, duc V\\ 2 uideam] T, timeretur quidem T uideas ABTC, uideas V timetur V 3 ut uideam (quando huc ueni) add. Steph. 4 nolo v. V bene senex iN om. TC om. v.] uideat V s.] senex 6 rem esse] re me est A, rem om. F 5 non uult uideri

TV
\\

AB

II

II

B
C

eius e t

TC
a

pamphili
e

TO

||

||

patrum continet
II
I

disceptationemque T 10 i.] j A s. s. s.] 11 haec oin. C est om. B TC neque s s F, satis TC, sa. distriT 12 sit TC contradixit T 14 quia TC 15 ad] a s buendas ex -am corr. A 16 nup i. s. s. s F, s.] iam i sa- B, iam satis TC 17 prius om. V officium F promissis 18 ait om. ultero A ipsM7?i F A, promissa TC et om. 19 et rebus om. C s. i.] s B, spectata iuuentus F
{in mg. aliter officionem

F, satis e

7 ///et JL 8 s. s. s. t a (q T) TC, satis


|1

m.]
B
\

satis s

m. 1
\\

=
\

offensionem
\

T)

\\

intra

officiis

B
||

B
|

\\

\\

\\

\\

||

II

ANDRIA IV
^23

5,

23 V

1, 13.

233

4 1 iMMO ENiM 'enim' itaQiX^ov est figura. 2 immo ENiM NVNC cvm maxime abs te postvlo renuntiarB affiniIJ^K \^K tati Chremem aut parum adhuc intellegit Simo aut subtiliter dissimulat, ut ad fidem promissi hominem compellat.

e5
826
827

VT BENEFiciVM VERBis I. ^initum' eundo, unde et initia quoque dicta.

coeptum ab

in-

6 DVM

ID EFFiCL\s

QVOD VELis

legitur et ^quod lubet'.


id
cst:

7 NEQVE

MODVM

B. N.

Q. M. o. c.

uou cogitas
lo

aut quantum de benignitate amoris exigendum aut praesumendum sit aut quam sit impossibile quod petas.

8 REMiTTAS lAM

'rcmittas' pro mittas.


A.

828

PERPVLiSTi ME VT H.
A.
sic

hic cst tota accusatio.


5)

2 HOMiNi

Sallustius (lug. 12^

^occultans

se

tugurio mulieris ancillae'.

830

11 FiLiAM VT
quit, sed ^darem',

D.

i.

s.

iuuidiose

non ^promitterem'

in- is

quantum

in te est.

832

tulit'.

13 DVM RES TETVLiT compositum pro simplici est *teet altius, quam decet comicum characterem, dictum
(cf.

uklctur

IV
sscr.
|

0,

13).

ENiM

A
\

enim om. C
et

TT^PeARON B^

parelion

A^

parelcon se nuntiare

TCV
TC

immo

2 cvm] nunc C, om. F, om. adfinitati A, affinitatem TF|| 3 chremen


||
\

TC

T
C

cum TC ATC^ u

parum adhuic A, adhuc parum C


II

dum

id f

iubet

intelligat {corr. m. 2) aut] 4 ut] et promissam C 5 verbis i. initum] u i 7 dvm id efficias] i uerbis initium F, id om. C et om. lubet Umpfenh. : T, om. 8 modvm] mo b. iubes TV, * * * C c.]
|

TC
\

**** 3
\\

||

ben u q

B B
c

i|

ATCV\
V
\

07)1. T aut quam sscr. V^ impossibile sit C remittas a. MiTTAs lAM om. mg., pro in ras. V^ 12 me tota om. VT H. A.] h a i C, h u id est T haec om. 13 HOMixi om. F, adoles a.] ad sic] fi ut da. jB occulta?s se F, occulta sis se 14 tugurium (-ru

F, be

5
\

^
\\

id est om.

m
\

cogites petis
\

\\

||

10 sit 11 re-

TC
I

II

B
V

BV
15

\\

inquit non promitC, darem i s et F, darem t^rem C H 16 darewi F te {in mg. aliter re m. 1) C 17 detulit TC est om. 18 caracterem C dictum om. TC

T) a dar i

rC, tugurio

mulier^* ancilla (corr. m. 2)

\\

d.

i.

s.]

\\

\\

234
834

DONATI COMMENTVM
15 PER EGO TE DEOS
o. V. N.

A.

I.

I.

c.

defensio per

coniecturam.

et

est ordo:

per deos oro te ego.

835 837

16
18

2 QviBvs iD

QviBvs ID MAxiME argumentum a persona, MAxiME VTILE EST a causa ratiocinatiua.

1 VBI

EA CAVSA QVAM OB REM HAEC FACIVNT aVdintulit ^ob

%6lovd'ov^ dixerit "^ea

nam non
causa';

sed

causam', cum supra quasi dixerit ^ubi ea res', intulit

quam

2 <(vbi ea cavsa qvam ob rem)> h. ^quam ob rem'. E. A. aut ^-em' abundat aut ^causa'.

f.

839

quasi dixerit Simo 'simulabat ancilla'. ADESSE ME NEVTER SENSERiT quaeritur: etsi uisus a Myside erat, tamen ignorabatur Chremes esse, donec diceret Dauus (^IV 4, 48) ^hic est ille, non te c. D. 1.'? 3 CVM iBi ADESSE ^tum' decst, ut sit integrum ^tum cum'.
2

20 vvLTv VERO
CVM
iBi

lo

15

840

21 DAvvs DVDVM PRAEDixiT MiHi


uidit
callidus

hic osteuditur,
seni,

Dauus, ut praediceret futurum

quod quod

ipse erat facturus.

841

22

1 NESCio qvid tibi

svm

o.

2 Aut: nescio quare, ut propter nescio quid. uerbiale. 3 ac volvi dicere ^ac' pro contra

deest ^propter', ut sit: sit ad-

20

quam.

o.]

oro
i

BC
e

v.
\

xima C, m-

a om. TC 4 id] hoc B est om. B a om. anacoluthon J., anacoliton 5, 5 HAEc] hoc BV, i- T 6 ob] ad T 7 ea anacholuton (-lit- T) T F, anacolithon C eas res V intulit] inquit uult dixerit om. T ea] ?i 8 vBi QVAM OB REM acJd. Linclenhr. h.] hoc F, haec 9 causae F. E. A.] faciunt e i F, faciunt erit ablata ob re ^ T 10 uoltu JB, Multu (u ex u corr.) V vero] quo TC dime om. a sen 11 cvm] eum A neuter xerit] di12 <[uisi> T quaeritur A, queritur TC, quaerit F, quare te cre d 1 uisus TC ignorabat T 13 ille <ille> te 1.] 14 ium deest F, deest tum C F, teic d L J., te c d i 16 dvdvm om. B hic 15 cum ium V JB, tum demum TC ostendit TC, om. 17 uidit quod om. T quid A V 19 tibi sum oblitus F, tibi oh B, om. TC deesse A 20 quare TC, pro quare prouerbiale F 21 dicere] d^ F

T, u a
II

F, om.

c.]un-iaec- O, ut niai cB 3 maB 2 ei S persona


ojn.
\\
\\

||

B
I

ABC

\\

||

11

||

\\

Ij

m
|

jj

5
1|

\\

II

||

\\

|!

\\

ABV\

||

ANDRIA V

1,

152,

3.

235

842

1 1 ANiMO NVNC lAM OTioso ESSE iMPERO haec scaena principium indicii et iracundiam senis continet, atque in ea uehementer exprimitur consuetudo patris ac domini
offensi et indignantis.

2 animo n.

i.

o. e.

exsultans egre5

ditur

Dauus nuntians prona esse omnia ad securitatem. 3 Et OTioso securo, quia negotium sollicitudo est.
4 IMPERO pro
uolo.

an ut statim

fiat

tamquam

illud

5 Et Hmpero' superbe dixit: summum quod imperatur? enim indicium securitatis est superbia. 2 1 VNDE EGREDiTVR hic uou inteiTOgat, sed cum 84:3

lo

admiratione uel magis cum indignatione dicit. 2 meo PRAESiDio A. H. id est 'animo nunc iam otioso esse im3 ATQVE hospitis Critonis scilicet. pero'.

844

3
quod

EGO coMMODiOREM HOMiNEM

hic

in ipso articulo periculi superuenerit Crito. COMMODIOREM H. potcst cnim et commodus esse

Dauus admiratur, 2 ego


quis
et

i5

alieno tempore superuenire potest:

in homine
potest.

est,

sed

et

^ Et commodum opportunus aduentum malum Jidbere


20

in facto eius,

nam commodum in homine est, aduentus 4 comtempus in opportunitate facti.


5 SCELVS QVEM H.
etc
\

MODIOREM
1

H. avlkri^lpLg.

L.

'scclus

<^****^
nunc
om.
i

lAM om. TC V, om. C

lAM
I

iMPERo]
\\
\

2 iudicii
II

BG

7 impero] impeio 8 Et] quia dixit om. 9 iudicium est superbius F, supere 11 uel om. C cum indignatione securitatis V superia JB 12 praesidio] prae J5 a. h. impero om. F at magis JB id est] id B, id A, om. TC ociso A, ho C, atque hos hos scilicet om. 14 ego occioso 13 ATQVE 07)1. 15 eqo] E 16 commo et HOMiNEM Dauus om. J5 C, hominem F, om. potest enim H.] h^ A, hominem h 17 potest om. V 18 est sed ras. om. T comodum TC F*, esse sed C et ojn. TC oportunum TC, opportunuw V 19 iam 20 eius] e^-. F| tempus] <et> aduentum corpus C, temporis T o^ioportunitate A 21 h.] h ^, hominem TC V silempsis A F, silesis B, silepsis TC scelvs l. om. scELvs om. T qvem om. TC h. l.] hic laudat F scelus om. TG

esse (e T) occioso <(esse>

B B

TC, iam n

ocioso scena 4 n. continetur C e.] o e i 6 Et F, om. JB


1

||

||

\\

\\

||

11

II

|1

B
\\

\\

\\

\\

ATC
\

||

\\

\\

236
hic'

DONATI COMMENTVM
non
est soloecismus :

respexit. uerba sensus.

ad sensum enim, non ad uerba etenim propter sensum uerha stint, non propter
^in uado' in securitate:
5

845
est.

OMNis RES EST iN VADO

nam
846
5

ut in profundo periculum est, ita in uado securitas 2 Prouerbiale Hn uado' in tuto.


1 QviD

AGAM

tare de fuga.

plus est dicere "^quid agam?' quam cogi2 salve bone vir ironia maior est quam
to

increpatio; cum enim omne genus criminis aliquis spreuerit, 3 ehem simo interiectio tunc exclusi ironia laudamus. 4 chreme ^noster' dicendo lao noster est. perturbati tenter significat Glycerium filiam Cliremetis esse inuentam.

847

61
2

OMNiA APP. s. I. quia infecta sunt, dicit ^parata s.' cvRASTi PROBE mcmoriter: supra enim senex dixerat
15

848

(7JJ 3, 43) ^immo abi intro, ibi me opperire et quod parato opus est para'. 7 1 vBi VOLES ACCERSE ^ubi' pro quando, non est 2 bene sane <(^sane'^ enim loci sed temporis aduerbium.
ualide, quia qui sanus, idem et ualidus. H. N. ABEST 'abest' pro deest.
1

3 id enim vero
20

mus T

soleocismus J., solecissmus C, silocissiest bic sensus J-T|| 2 sensus AB, sensus F, om. TC 4 omnis in uado] uado J5, om. TC in om. vADo om. 5 est 6 est om. 7 Quod in tuo T, tuto quid ita] sic 8 salve om. yronia agam dicere TC vir] u9 omne enim criminis <(uel crimiiiationis)> spreuerit cocl. Huls. (WesterJi.J: supreuerat J., superauerit -B F, separa10 yronia laudant Hehem C, hem TV\ uerit o noster om. siMo om. 11 est {ex corr.) F^, om.
\

non
I

||

\\

\\

B A

||

\\

TC

AC

\\

TC

\\

AC

TC

II

BT

chreme {corr. m. 2) F, om. -B 12 esse om. TC\ 13 omnia parata s. om. B app. s. i.] p p s i AV^ p i s TC quod
||

infacta dicit parata s. Schoell: de paratis sunt] se 14 cvrasti probe] omnia p probe codd. memore; <(et^ intro ibi] 15 immo] dauo abi <(et^ C, ab supra
I
\ \

TC

II

T,

ATC om. B
T
II

\\

A
\\

C, p

p operire A, operire 17 vBi AccERSE et non


I

18 aduerbium] est 19 uaPde ante sane in C et om. {in mg.) F^


II
|

TC

B
\

TC 16 paratum 18 sed om. est om. bene otn. sane add. W.

CF

et om.

B
\\

\\

^ m
|

qui om. 20 abest om.

TC

sanus] est add. 20 abest om.

TCV

TC,

ANDRIA V
84.9

2,

312.

237

2 ETiAM TV
coniunctio.
et Hibi'.

ETiAM TV Hoc RESPONDES deest 'an non\ Hoc RESPONDES ^etiam' aut hortatio est aut

3 Et uide quanta dixerit: et ^quid' et Hstic' 4 mihine quando non sumus parati ad respon5 mihixe apparet dendum, ducendo tempus eludimus.

850 851

omnes amittat fallacias et oppressus prodat Pamphilum, dum malum comminus perhorrescit. totumque hoc ex argumento est: uult enim poeta iam catastropham patefieri.
ita turbari

Dauum modo

consilio poetae, ut

modo
1

introii

hoc

signum

pertui'bati

inducit

ob

10

conscientiam Daui.

10
satio

est.

cvm tvo gnato vna serui excusatio filii 2 Et hoc quasi a perturbato dicitur

accuseruo,

fabulae.

sed consilio poetae ad exitum festinantis et resolutionem 3 anne est intvs pamphilvs causa irae ueheratione
dicit

15

mentior inuenta. 12 1 svNT nulla 853


respondeat;

^sunt',

sed

ne nihil
2 qvid 3 qvid
hic

turbatus est utpote oppressus. iLLVM deest ^prop^ter', ut sit: propter <(quid)>.

nam
I.

iLLVM
1

c.

c.

L.

Chremi conuenit hic sermo:


om.

enim

20

ETiAM non

TC

res
\

hoc
\

\\

2 or**tio (corr.

^Mstic C, m. 2) F|| 3 et quod TC, quod nos TC\\ 5 ducendo dett: dicendo
\

B
\

m istic T\\ 4 nou] ABTCV\ MmiNE om. TC


C
\\

\\

6 turbare

que

et argumento (ex -tu corr. C) TC <^enim)> uult enim catastrofam A., catastrophan JB, cathaiam om. C stropham C fieri pate ut vid. B 10 modo] acdo A intro uj \

{co7'r.

m. 2)

V mo C
\ \

amittat

totum

V,

tantum-

II

||

F, intro

perturbati

W.

perturbatu {ex -to corr. C) codd.


{corr.
||

induci Steph.
scientia

ob conscientigm
fili
||

12 cum t-n-u- B\ serui 11 Dauum Steph. TC ^ 13 a om. A TC perturbatio C 14 exTC tremum TC 15 intus est pamphilus F, est (e T) p jB T cause irarum TC uehementiarum TC, uehementer F 16 in||

m. 2) F, ab (a T) con\

accusatio

||

||

||

uentae F,
tioe 6

om.
ras.

T AT
V\

II

stmt V\\ 18 turba-te C, -tis T|| 17 ratione] re C 20 illvm sit in mg. V^, om. deest 19 deest deest (in mg. aliter dicityr) C propter ut sit om. C

i.

propter] pt
c

C
e
\

quid add.
c.
|

W.
C

\\

20

illu?/i

c.]
l

censes

BC,

in

l.]

il

in ras.

V^

hoc enim

A, cum

illa

B,

TC,

238
irridet,

DONATI COMMENTVM
qui
et

supra dixit (777 5, 23) ^amantium irae 4 Et sic hoc dicit, ut alibi est'. 5 cvm {Eun, I ^, 18) 'credo, ut fit, m. p. a. e. h. f.' ILLA LiTiGAT irridet Simonem Chremes, qui dixerat (777 3, 20) ^irae sunt inter Glycerium et gnatum'.

amoris

integratio

854

13
turbet

iMMO VERO iNDiGNVM CHREMES bcne

ad

eum

loquitur, qui est a nuptiis deterrendus, uel qui non interorationem suam uel quem iam sibi precatorem
destinet.

Pamphilus hospite ducendae uxoris, quam ciuem Atticam uitiauerit. 14 1 NEScio Qvis SENEX MODO VENIT bcne "^nescio 855
quis':

Ita loquitur, quasi haec sit causa, cur sit ingressus, quod quasi ei lis intendatur a Critone lo

etenim
esse

si

notus
et

esset,

gratiosus

testis

minus uerus.

uideretur gratificari, id est 2 ellvm ueteres


i5

quod nos Hllum' dicimus, uel ^ellum' uel '^ollum' dicebant. quamuis *^ellum' quidam ecce illum uelint intellegi, tam-

quam pro
^ellum'.
<^uolunt)>,

ipso domum Glycerii ostendat Dauus dicens 3 <(ellvm^ quasi en illum; est enim, ut alii

pronomen, ut

alii,

aduerbium
sic

demonstrantis.
ille 20

nam pronomen huiusmodi


ollus ellus,

ueteres

proferebant:

4 Sed, ut diximus, aduerbium compositum ex pronomine uideri potest, ut sit en uel ecce illum.
1

inridet

dett.: si

ABTCV

dixerit
\

\\

inte
\

m-Ph-A-E-h-Sn

dicit] sit

a ut om.

ABV

{om.

est)

BT
3

\\

b p 7, etc B 4 litigat] li J5 inridet A V <(nunc^ chremes V quia V dixit TC 5 gly- B 6 <(chremes)> indignum chremes C, indig cre JB, i-c- 7 ad eum bene V
e

A, misera
\\
\

p-n-ae-bp\\ \\
|

m. f.] C, misera
|

sic

\\

deterrendus ed. pr.: deserendus AB, -dum {corr. m. 2) F, deferendus TC interurbet A, interturbat 7 8 <et>iam curl quare V 9 fit causa praeceptorem TC 10 quod] quia F, om. T ei lis] tilis J., telis F, eius 7C incendatur V a 11 hospite om. 11 ducendi {v. infra) uxorem V\ qua aticam ^, athicam C uitiauerit ex -rat 12 qvis corr. C; liic T add.: a critonem hospitem venit] -B 13 enim TC motus J. 15 dicimus om. J3 etc 16 ecce illum quidam uolunt F|| 17 ipsa domo TC ostendat F 18 ELLVM add. Schopen 19 uolunt add. dett. quasi om. C 20 sic om. TC 21 ellus ex -um corr. C 22 en <et> ^, an 7
7 nuptias
|

||

A
\

|1

||

ATC

||

||

II

||

||

||

\\

jj

\\

\\

AI^DRIA
5

2,

12-20.
hic

239

CONFIDENS

confidentem
posuit.

mala

significatione

7 <^CATVS^ ardens TtaQcc ingeniorum eteiiim igneus uigor est. 15 1 viDETVR ESSE QVANTivis PRETii ad magnitu856 dinem refertur ^quantiuis', <(non^ ad paruitatem pretii. 2 Et totimi oratorie: scite enim locutus est. 3 Sed
interest

pro constanti, non catvs callidus, doctus. t6 kdcelv, unde Cato dictus;
6

inter

^quiuis'

et

'quantiuis';

nam

alterimi

con-

857

temptionis est, alterum laudis. 16 TRiSTis ad laudem interdum

sumitur,

non

ad

lo

amaritudinem
tristis

Hristis'.

Cicero

(m

Verr.

10, 30) Hudex

et integer'.

859

18 GLYCERIVM 19
dicit,

SE

SCIRE

CIVEM ESSE ATTICAM


est,

beue:
nihil i5

constanter ad ea, quae locutus

^scire

se'

dixit.

860

DROMO DROMO conomotus

ira

et

dolore

lorarium repetendo saepius uocat. 2 verbvm si ADDiDERis bene, quia omnia praesente socero contra nuptias loquitur. 861 20 1 AVDi OBSECRO plcrumque a uerberandis uel in2 svblimen id est sublime, dulgentia tloquitur uel mora. 3 qvantvm potest hoc est celerrime, quia per altum.
nisi 2 cautus 3 catvs add. Schoell parato ole calidus C in ^4, parato clein B, paratodem C, paratotleut T, nccQa xo oXs^ V; TtuQcc to y.aioi ed. pr. 4 igneus uirore AB., ingenuus (-nius 5 Videbitur T) uigor est TC, ingeniorum igneus uigovQ esse pretii om. 6 quantiuis 8 quantiuis om. T, om. non add. Steph. prauitatem C 7 Et] ad oratoris ACy orationis 8 mierest inter locutus ex corr. C quiuis] alterum T, alter rell. contentionis quamuis T nam] non 10 inter9 alterum T, alter rell est A, est contentionis dum om. 12 et om. 12 interier 13 gly11 Cicero cERivM om. scire se esse ciuem athicara C, ciuem e a locutus es r, etc J5 14 <^et^ constanter que <^se> 15 dromo df C scire A, locutus (est add. T) conscire diximo comotira nihil sscr. C 16 df C corarium C,
I

20

||

\\

||

||

T V

\\

\\

V
\\

T TC

||

\\

\\

\\

II

TC
|

TC

A
\\

||

||

ior-

17 quia (qui omnia (m mg. F)] 19 plerum uel indulgentia p*^'""^ {post mora) V^, uel indulgentia loquitur (dett.), om. AB; inuocatur vel imploratur.? 20 Sublime A, sublimem TCV, om. id est] in sublimeii C, om. T 21 potes F, p- -B id esti?

VERBVM om.

J5

||

BCV)
TC

quoniam Schopen

||

\\

240

DONATI COMMENTYM
mora ueniam captantes indignantium dominorum. 21 1 QviA LVBET hoc scnsu et supra dictum est {I
^ut,
si

segniores se ostendunt serui ad puniendos conlibertos, scilicet

S62
8

9)

3,

quaque QVAM Dromoni.

libitum fuerit, causam ceperit, quo iure 2 qvia lvbet Dauo dicit, rape ixiniuria'.

863

QVICQVAM INVENIES MENTITVM ME OCCIDITO llic plus <(quam)> supra (J 2, 28) dixit; ibi enim ^uerbera' dixit, nunc ^occidito'.
SI

22

864 865

23 COMMOTVM citum, 24 1 QVADRVPEDEM


dicitur ^quadrupes' an ^quadrupedem' id est:

celerem.
c.

lo

utrum genus ligaturae


2

sic

^quadrupedem' ut feram? cum pedibus et manibus?

An An
i5

^quadrupedem' pro ceruo ac fugitiuo posuit? sic Vergilius (^en. VII 500) ^saucius at quadrupes n. i. t. r.' 4 coNSTRiNGiTO mirc: ne quid fiat tragicum in comoedia, usque ad uincula ira progreditur nec quicquam temptat
ulterius.

866
867

25

si

vivo TiBi

qui

certa

minari uolunt, incertam


20

faciunt uitam suam.

26 ERVM QviD

siT p.

F.

^crum'

et

^patrem'

cum

in-

1 segnitiores C, seniores punieudos F, seruiendos collibertos mora scilicet F, conliberos C; conseruos WesterJi. 3 iubet TC, libet 4 ut] aut sensus ut

B
si

II

ABV\
V^
|

TC

||

om.

TC,
7 si

causa A rape libet F

\\

5 quaque] qa A, 7 invenies om.


(7,
\

qua
j

J5 F,

q
\

T
<^i

iubet
\

quicquam in
C,

me
11
sic

m T

hic
tibi

ras.

inuenias 9 occidito om. C

W.: plus dixit


c.]

enim

cura

dixit

ATCV, om. B utrum om. T genus 12 quadrupedes C 13 manibus T


\
\

in u T me men- B^ 9 plus uerbera hic uerbera supra codd. 10 ceberem

inquam
\\

)>

\\

\\

\\

om.

TC

ligare

11

||

14 ceruo] seruo F; poTt T, ponit

AB

cf.
\

pedes

nit^a\\

Festus s. sic] ut TC
2'C,
etc

v.
||

Seruorum
\\

et pedibus dies posuit


j

\\

C F,

15 at] ut , ad 17 us ad J5

T\ quadru|

quicquam
o

T, q Q; V\ Steph.: {ex quoque corr.) C, quoque V 18 alterius tentat Id uolunt om. T 20 suam om. T 21 ERVM F. om. herum TC V v. f.] fallere & i p F erum 241, 1 Et om. C herum T V

quoquam A,

J5

AB
|

\\

\\

\\

ANDRIA V
genti pronuntiatione dicit. qui mentiii aut fallere i.

2,

203,

1.

241

et alibi
p.,

au.

t.

(Ad. 1 1, 30 m. a. c'

31)

*nani

868

27 NE SAEVi TANTO OPERE


coniunctiuo
saeui,

adiungitur,

*ne' impcratiuo magis quam ut Vergilius {Aen. VI 544) 'ne


5
llifti/^ig,

869

magna sacerdos'. 28 1 PiETATEM GNATi

deest enim ^uides' aut

2 Et uide quid tale. et est ironia pro: impietatem. inuidiam quasi parricidam accusantis: non enim 'pudorem'
dixit,

sed ^pietatem'.
c.

870

29 TANTVM LABOREM
enim extrinsecus ^me'.

CvXXr]fiipig ,

assumcndum

est lo

87^

1 1 Qvis ME vvLT
soluitur defensione:

p.

p.

in eo

EST hic accusatio est, quae quod ad amorem pertinet, per


is

concessionem, in eo quod ad Critonis personam, per con2 qvid ais omnivm ccnoaLaTtriaLg tertia. et est iecturam.

ad deformationem personae. 3 Et est irati familiaris cum pro dignitate peccati non inueniat conccTtoOLcoTtrjaLg, 4 Et 'quid ais' non est interrogantis sed inuicium. 5 Et est eXXsLtpLg multa significans, quod ait uehentis. ^omnium'.
2 mentiri] moniti C, om.

20

p a u patrem etc
i

T, om. F) t (a n 3 tanto opere] t J5


aut <(et> T fallere] f- T' a -c (e C) ATCV., insueuit


\
j

4 coniungitur ut om. 6 pietatem nati dos A


\

1|

JB, t

||

5 saeui] se in

II

eclipsis

BC, Et hpns T
TC,

B, om. deee T

TC

T imperatur TC V magnas sacer\


\

||

ellipsis

uides om.

A,
7
\\

elipsis

F,

yronia

impietate codd., corr. W. si 10 LABOREM c.] la

||

II

8 patricidam F, particulam ca -B, 1 c T syllempsis

C
||

|1

9 sed]

psis

F, silepsis

extrinsecus hic Westerh., nescio wide, add. Labor pro mo12 me uult {ex uel corr.) (7, meruit T p. p. est] p e F, lestia 13 eo] et T morem T per perii p e {om. C) TC^ om. 14 ad] est T 15 omnivm] impiusum C, conceptionem enim T aposiopesis 17 aposiopesis TCV, aposio pedes J. codd. inuehementis 18 ais] agis H pro indignitate
\

syllepsis

adsumendum
|

ATC

A,

silem11 me

II

\\

TC

\\

B
|

||

1|

^T
* * *

11

19 Et est om.

TC

quid

ais
rec.

6 AA 0, quid a

YIC

J.,

eclipsis

B,
16

elipsis F,

Donati comm.

"Wessner.

242

DONATI COMMENTVM
3 QVASi QviCQVAM
IN H.
I.

874

G.

D. p.

quam quod

fecit,

quam quod peccauit. 4: AiN TANDEM c. 875


orationis sit et

G. E.
sit.

quacrit Probus 'ain' quae pars


est

an una

autem

'ain' quasi aisne.


5

2 Et mire, quasi ipse dicat, quod


^ain'

percontatiuum uerbum

est.

3 Ergo Dauus dixerat. 4 tandem pro tamen.

6 ITA PRAEDiCANT <('praedicant')> artificiose pro dicunt poadeo in hac re uehementer commotus senex hoc ipsum repetit ^praedicant' per iracundiam. et ita est iv tiQ-el^ ut
suit:

876

repetantur uerba, in quibus arguitur impudentia. b 1 Et ^confidentia' modo pro audacia et pro improbitate, ut in Phormione (J ^, 73) ^homo confidens'.
aliter hic

10

supra ^confidens' pro constanti et graui (F^, 14). 2 Ergo confidentia interdum in mala significatione,
15

interdum in bona significatione ponitur; sed fiducia semper in bona significatione ponitur. 6 1 NVM COGITAT Q. D. amcus est, qui nesciat quid 877 2 nvm dicat, amentior, quem non paeniteat facti sui. COGITAT QviD DiCAT quia iniuriarum se alligat. 3 nvm FACTi PIGET quia ^praedicant' dicit, non 'dicunt'. 4 Et
d p q om.

20

quiquam QVAsi] q C, in hunc gra^ quod] quid A, om. 3 ain ex corr. C <^q-)> c g e T, ciuis glycerium 4 an est V, etcquae parationis fit Probus] ^b

J.

in

ATC
sit
sit

B
\

g d p

TC

F, in 2
||

h i quod

II

||

una
rium
{cf.

TC,
\

m. 2)

ain unde (corr. F|| 6 percuntatiuum B, percontatiuum (7, percontra7 ita om. praedicant add. W. pro tamen
sit J.,

ain unde

ain

unum

sit

B,

A
\\

||

BV
\

schol. 6, 3)

C
A,

simo

posuit om. hoc] ergo

pro dicwnt F, productum T, ( praodioant add.) 8 senex dett: chremes AC, cremes BT,
\\

9 praedicit

ll <0 ingentem 14 confidentia om. T modo (dett.) confidentiam)> Et audatia J. et V, est pro 2.] cum pro A, tn pro V, cum 13 hic et confidens om. (est cum) improbatione Schopen 14 ^"mala 15 ponitur signisignificatione om.
eNH<J>ei

B, mt^io

M\
\

TC est **** TCV

ita
\\

TC eNHGei
\

\\

BC B
TC

ABC
A,

II

BTC

\\

ficatione

tione om.
I

F|| 16 significa17 nvm] ingentem confidentiam (con T) non nescit F, quasi 0, qi q.] quid d.] dicat C 18 poenitet 19 dicat] diniurias qui dicat C 20 qui allegat praedicatur (om. dicit) nvm] non

T\

fidentia
||

TC
\

fidentia (corr. m. 2)

\\

\\

||

BT

V
\

ANDEIA V

3,

311.

243

Iut
6

solent irascentes, auertit orationem a secunda ad tertiam personam, ab ea cum qua loquebatur ad aliam.

7 1

NVM Eivs

c. p. s. V.

I.

significatio indicans
p.

totius rei qualitatem.

'signum' est parua quaedam 2 nvm eivs


5

Rc.
6'8i
I I

paterno animo dicit, namque patribus uelle erubescere cui contrarium est pudentesque esse familiare est. 3 Hoc ergo dicit; {Ad. IV 5, 9) ^erubuit: salua res est'. nec timet, inquit, nec eum paenitet nec pudet. 9 8 1 VT PRAETER civiVM M. ^practcr' pro: contra ciuium
filios

morem. nunc enim ^praeter' contra significat. 2 inPOTENTI minus potenti. 3 Vel certe debili et deuicto. 4 CIVIVM MOREM ATQVE L. ET S. V. P. tlia COUtcmpta sunt: mos, lex, imperium patris. 10 TAMEN cum non dixerit 'quamuis', subiecit 'tamen'.
et

lo

est figura avavioXovQ-ov.

15

882

11

ME MiSERVM initium
qua
in

defensionis

et

deploratio

amorem culpam remouet quod amat filius, uitiimi mentis dicat esse, non impulsum dei. 2 modone id DEMVM SENSiSTi PAMPHiLE comprobationc ostendit eum esse miserum. ^demum' autem signum est tarditatis. 3 Et sentire dicitur, qui uix se colligit uixque animaduertit, ut alibi {III 1, 13) ^uix tandem sensi stolidus'.
calamitatis et miseriae,

a uoluntate

sua,

cum

pater,

20

ab ea om.

TC

quo

ad aliam om. C

\\

3 eivs om.

C, ps-ui-JB, F||4 significatu qualitatem] significationem TC nvm eivs] non en V b c. p.] color pudoris C uelle om. TC 6 est 1. om. T 8 eum] ei C, a 1 et s om. JB 9 VT om. cmvM] ci m.] non C, u p T, om. contra, <ut praeter pro] praeter F, i 10 nunc ciui mo sit: contra^.^ signiB, ciuium deficat om. 11 minus] nimis significat] fig s. v. bilius TC 12 L.] legem p.] sui imperium patris 13 mox B V tria sscr. V^ contempata F, concepta C 14 dixere C 15 est figura om. anacoluthon A, anacolithon 17 qua] JB, anacoliton TO, anacholuton F|| 16 me] ee TC dicat esse uitium mentis quia F, qu C, q3 T 18 filium T 20 pam19 non] quasi TC dei om. TC modone om. 22 qui] PHiLE om. miserum esse F 21 est signum J5T 23 sensisti stolide TC, stolidus anima aduertit quod
\ \

cp-fu-iII

s-psu

V A

\\

\\

\\

m
\

ATC

B B

II

\\

A BCV\ B
\\

\\

ABTC

\\

\\

\\

\\

II

\\

sensi

B B

||

||

||

IG*

244
883

DONATI COMMENTVM

12 OLiM obiurgatio est, quod dictum est ^olim'. confirmationem autem per repetitionem ostendit, ut ille {Verg.
Aen. II

6023)

'diuum inc,

d.,

<h.>

e.

o.'

886 884 886

14 <(accidit> euenit, fuit. 13 ALiQVO PACTO quoquo modo. 15 1 SED QviD EGO CVR ME E. proprium
tibus indignatione uelut abicere

est

parendeXlEL-t\)ig

curam

filiorum,
c. m. e.

cum

stomachati fuerint.

2 sed qvid ego a.

per

a7toGLco7tri(}Lv.

887

16 soLLiciTO soUicitam
perturbo.

reddo,
s.

id

est

contristo

et lo

886
889

15 3 CVR ME

M. c.

MEAM

uou ^me' sed 'meam


dicit.
I.

se-

nectutem', quod plus est et miserabilius,

18

iMMO HABEAT VALEAT vivAT cvM

uou

irascitur
15

ut pater, sed dissimulat ut alienus, quia uehementer dolet. 2 Et HABEAT subauditur ^illam'.

890

19 1 Mi PATER ^mi' meus. 2 Et principium factum a conciliatione personae. 3 qvasi tv hvivs i. p. ^huius' se ostendens dixit, ut ille (Yerg. Aen. IX 205) ^est hic,
est

animus

lucis

c'
L.
I.

20

891
est;

20

mira grauitate sensus elatus 2 ^Liberi nec de Menandro, sed proprium Terentii.
1

DOMvs vxoR

obiurg^

5
[j

3 inc.
II

0.]

c-d-e-(c- TC)o- codd.


fuer C, fuere cvk] aut
\

\\

4 ac-

ciDiT add. Steph. 6 SED modo

quo ego om. B TC AV, et "iielut TC, excrucio B 7 indignatione uelut a me C, a c "indignatione m a e T, animo V 8 fuerunt B cur me ex B emmC P ^nOCI03nHCI.N eclipsis per

fuit

ABV,

T
j

\\

5 facto
ei

II

e.]

Jl,

a.

II

e.]

J.,

aposiopesin jB, elipsis per aposiopesim F^, e per aposia 0, *** parapoita T 10 solliciti TC, soUi B sollicitum TC id est conturbo B in ras. F^, idem G centristo A, contristo^ ^ll 12 ME M. 0.] me macero cur F, mea C s.] senectutem B, sed C, et F 13 prius C miserabilis dixit T 14 habeat] h jB valeat] \i3b- B, om. C vivat] ui^ J5 cvm] c^ F i.] ib B, ul' factum principium 18 consolatione C 17 Mi pateb om.

\\
\ \ \

\\

II

\\

II

B
\

||

p. om. T, consolatione C personae" <(poetae")> B qvasi quas J. I.] m- d- C, 9i T|| 19 ostendens se TC dicit T est animus hic est TC 20 c.] con B, -o A, contemptor F|| '11 uxor domus F li in B, liberi in F|122 <et> liberi TC
\
j I
\

1|

ANDRIA V
inuenti'
beri'.

3,

1225.
sed
inuidiosius

245
*li-

dicit,

cum unus
non

esset;

Et

'inuenti',

26) 'hoc ego non Uupanar'.


2,

^geniti', scio, neminem p. h.'

secundum illud {III 4 Addidit Momus',


5

)2

21 viCERis uerbum

5 Oratorie de uno pluraliter loquimur. est eius, qui uix sibi extorquet,

ut abiciat curam, et proprium patribus ac familiare iratis. 22 PATER LiCETNE p. titubans et balbutiens oratio )3

pudore
\96

et conscientia.

24 AT TAMEN DICAT
25
1

SINE

AGE DICAT hoC totum nOU


patientis est.
lo

ex animo permittentis, sed

cum stomacho

896

EGO ME AMARE H. F. afi(pLoXLa T^g iQcofiivrjg. 2 HANC FATEOR beue 'hanc' dicit, non 'Glycerium', cuius in nomine offenditur senex, nec ^peregrinam', ignominiam scilicet uitans. 3 si id peccare est fateor noli, inquit, me incusare, quoniam amo; amantem enim nemo incusat, ut febricitantem nemo potest incusare, cur
sed amare, inquit, si putas esse peccatum, fateor etiam hoc peccasse. mire igitur et subdefendit culpam et assensus irato est. 4 fateor id qvoqve *me peccare' 5 si id peccare est 'peccare': quia amor deus scilicet.
febricitet.

15

me

20

est,

non uoluntas.
1

ingeniti 4 denuo

2 inuenti om. T inuidiosum C 2 non geniti] 3 hic additur V p. h.] peperisse hic pt J5 loqmYMr F|l 5 Visceris A, ni reris (?, om. curat iratis eius] id T 6 ut] vel C patribs<'> 8 <prae> pudore F|| 7 PATER om. p.] pauca lo- .B, om. 10 pernon om. 9 tamen] tantum siue H Schopen 11 ego me oin. mittentis F, -tibus T est om. C \iie A\ amfibolia amare h S; A, hanc a fateor amphibolia
dicit

||

B F

BV
\\

|)

j|

1|

||

||

AB

B B

THCePOJmen; C-C- -4, amphibologia C THCHPOmen e c ^, * * * * me nec TC, * * * e c F H 13 in 14 pec B \ Ib noli] mali 0, n~ A F, om. B nec] n ^
F,
afibologia

T,

inquid
quia

AT

<de)>

me A
1.

|1

accusare
\

TCV

||

16

nemo

om.
\

TC T

TC

amore F|| 17 febriciter C, -tu irato om. 19 adsensus


11

Fj quoniam B^ qua A^ accusare potest TC cum


\
\

C
\

putes

peccatum esse
de
||

est]

ad

te 0, et
uel re
|

id
\

sscr.

QVOQVE me] me id quoque A TC, id quoque F peccato A G^ peccare] P- A, quoque peccare TC, om. B quare C deus] dictus T
I |

20 id
\

quia]

246 897

DONATI COMMENTVM
26
1 TiBi

PATER ME DEDO bene ^dedo' quasi hostilia nam deditio in hoste fieri solet. 2 QviD vis ONERis iMPONE iMPERA exsecutus est trauslationem oneris dicendo Hmpone' et ^feram'. 27 1 vis ME vxoREM D. H. V. A. quod unum est, duo 898 2 vt potero fecit, ut ostendat se non posse sufFerre. FERAM obsequium sine uoluntate ostendit. et multum ualet
et

contraria

uolenti,

sub

Chremetis

praesentia

haec

confessio

ad

recusandas

nuptias.

899

28
hibitum.

2 alleoatvm advt ne credas pro ut non. 3 hvnc senem Critonem scilicet. 4 Et non
sed

lo

^Critonem'

^senem'

dicit,

ut

de

hac

appellatione
inter-

pondus adiceret testimonio.

901

aeqvvm postvlat da veniam ai*tificiose ponit loquentem Chremem, quem uolens usque ad

30

cogni-

i5

tionem

filiae filiae

retinere

non

facit

irasci

Pamphilo ob con2

temptum

suae et propter hoc abire de medio.

da

VENiAM concede et indulge. 900 29 siNE PATER "^ut me purgem', non *^adducam'. 31 AB Hoc ME FALLi COMPERIAR 902 patema pietas!
ipse accusator est et redargui se cupit.

20

903

32 PAVLVLVM
accusationem.

s.

s.

E.

p.

supplicium

dicit

ipsam

ATC,
ho

bene dedam T, orn. patet me 0, t pn om. V 2 et] in T nolent C inhoneste TC 3 oneris] oneris om. T 4 honeris JB iMPONE iMPERA 0771. JB iMPONE
1

tibi

II

dicendo] dedo
\\

impera codd. h u et TC, ducere uis amittere

impone] 5 vxorem 0771. jB


\

impero
j
|

\\

||

me T
a.]

d,

du

est om.

feram W.: h u a V, d
et

BTC\\
om.
1.5

8 confectio
scilicet
I

ow.

BC

\\

10 credas om. 14 pos


\\
\

B
I

\\

6 posse ferre

AB
<(d

Bahhow: post codd. \ 18 et 07n. T 19 pater purgem om. ui me] id est {sscr. C) TC\\ 20 Ad hoc TC felli A 22 pavlvlvm] pam21 et <(ut)> B, <(ut^ et A redarguit A s. s et F, t p philum C, om. B p.] s TC, sup B
||
\ \

loquentem chremetem BTC, 1& tenere T cognitionem B contew^tum


\\

ad ueniam C, chremem loquentem

jDro 07n.

\\

11 hvnc
07n.

B
\

\\

re-

.||

17 propter
||

||

>

dicit A., dicit <(dic>

||

23 accusationem ipsam

ANDRIA V

3,

264,

4.

247

4.

904

MiTTE ORARE vNA HARVM QVAEvis

c.

hic in scae-

progreditur Crito, in cuius uerbis non modo quod ipse promittit, sed etiam quid ei Pamphilus dixerit, demonstratur. et hic omnino error omnis aperietur fabulae.
2 MiTTE o. V. H. Pamphilo dicit. harum' ostendit multas esse causas

nam

3 Et dicendo 'una
et

iam pares

esse

magnitudine dicendo ^quaeuis'.

906

3 1 ANDRivM EGO c. bonum initium cognituri filiam, itaque compendii causa non laborat de agnitione personae 2 salws sis Critonis, ut ab eo facile doceri possit.
CRiTO ne laboret ad persuadendum, miro compendio poetae iam Crito notus est Chremi.

lo

907

4 1 QviD TV A. I. ^insolens' insuetus, insolitus. Cicero (pro Deiot 2, 5) 'moueor etiam loci i.', Sallustius {Hist. IV fr. 57 M.) ^insolens uera accipiendi'. ^insolms' et 2 Qui praeter legem agit huarrogans intellegitur.

is

manam
cello

et naturalem, insolens dicitur. Cicero (^pro Mar3, 9) *in uictoria, quae natura insolens et s. e.' 3 EVENiT SED HiciNE EST siMO pudet fatcri propter

hereditatem
1

uenisse.

et

uide

ipsum

esse,

qui

dixerat 20

etc B qvaevis] q u harvm] h TC TC 3 promitte J., promittat V etiam] et C quid F, quod ATC, om. B demonstratur dixerat T om. jB 4 omnino] omnia TC error 5 Pamphilo om. TC omnis error fabulae aperietur B 5 mitte Et om. B o. \. h.J orare una harum V etiam BCV, et T\ 6 esse multas C esse om. V 8 andrium in ras. Fego c.] ego crito J5, e-cri^ in ras. F-, ego A TC agnituri TC 9 causas A agnotione

ORARE

CF, q3 u
I

c.]

me

scena

\\

II

||

\\

\\

\\

10 posset A, possunt C sis chreme F, s c T, om. i. 11 compendio ex -iu corr. ^ 12 iam in ras. F^ 13 qvid insolens om. i T, om. C V C, athenas F A.] ath i.] om. T insuetus] insultus 14 etiam moueor TC loci i.] 15 inlocu B, locus iyi ras. A, loci TC, loci insolentia F 17 insolens solens 2. om. TC 16 adrogans A praefer F om. C 18 quae] quod TC s. e.] s C, superba est F, om. T 19 hiccine TCF, hic me ^, hic B simo] si^ propter om. TC 20 uidet TC que TC dixerit

II

||

B A

||

||

||

||

\\

||

II

II

248:

DONATI COMMENTVM
(7F
5,

supra
p.,

19

20)

*clamitent
id
est

me sycophantam,
suhornatus
et

h.

m.'

909 910

6 iTANE Hvc PARATvs


situs dolo.

compo5

7 1 TVNE iNPVNE H.

F.

mire acriter aggressus Critonem

dilatauit incusationem et generalem fecit uirtute oratoria, 2 tvne hic id est Athenis, uhi quae deLvoxriq dicitur.

delicta uindicantur.

911
73

74)

iN

FRAVDEM
Herna

iNLicis iuligas,

tihi

haec

primum

uudc Vergilius {Ecl. VIII t. d. c. 1. c.'; licia enim

lo

912

dicta sunt quasi ligia, 9 1 SOLLICITANDO ET POLLICITANDO

EORVM ANIMOS LACTAS

hinc etiam ohlectatio dicitur.

2 lactas quasi teneros


15

animos. lactare est dulCedine aliqua tenere, ad persuasionem inducere, unde etdelectare et ohlectare dicimus. 913 10 1 Ac meretricios a. n. c. uide oratorie agi: ut grauius Critonem accuset, Simo nunc defendit filium, quem iamdudum increpuerat. 2 ac meretricios amores peius lenocinio crimen ingessit, non amicam facere de mere1 clamitent (e ex a corr.) A, clamitant C sycofantam J., h. p. m.] heredisiccophantam J?, sicophantam CF, s- T tatem meretricis petere B 3 hvc om. B paratus <(adueDis id est] inpune B^ om. T (a T)y TC compositor doli C, 5 impu ^ h. f. om. TC adgressus critonem compolsio T 6 dalatauit B in accusationem A^ critonem aggressus TC C facit C uirtute oratoria A B uirtutem oratoriam V 7 quae om. TG MNOTHC A, ^^HOTHC'^, divozriG * * * F, om. TC tene T mc] huc jB, h CV idem C 8 uendicantur C 9 <^et^ in fraudem T, om. B illicis (illius 5, illicitis T) illigas 10 t d c b c TC, triplici diuersa colore licia circumdo B ^ 11 dicta (ed. pr.): hic
\ \

||

1|

\\

||

M\

\\

||

BTCV
V
\\

\\

hic T sunt 12 sollicitando 13 dicitur om. et poLLiciTANDo 07W. C 13 hic TC ohlatio TC lactas om. TC 14 estom. ad sscr. C^ ac persuasione Wieling ap. Westerh. 15 unde <(ohlectacio> 16 ac n. om. meretritios n. c. amores am. n. c.] nuc C A.] amores C c.] con-

CV,

\\

AB
\

TC
\

\\

V
I

\\

||

amatorie bis glutinas uide] inde C, hene agit CV\\ 17 grauius] magis V accuset C defendat C 18 increpauerat C Ac om. meretricis 19 crimen ingressit C, pems meretrices et coniugem ingessit crimen <^ety non
\ 1

V
[
j

\\

\\

ANDRIA V
trice,

4,

416.

249

sed

coniugem.

3 nvptiis conglvtinas hoc grainc.

uius est lenocinio.

914
fr.
s,

11 1 METvo VT s. H. ^ut' ue non. Lucilius 136 M.) *<^me)>tuam, ut memoriam retineas'.

(l.

2 iY
5

bene ^hospes'
ipso

^H
^B^

ait, non ^homo' uel ^Crito': est enim ^in)> nomine causa diffidentiae. 2 bonvs 12 1 NON ARBiTRERE id est non arbitreris.

^B

EST Hic

pondere et distinctione inferendum. per ironiam: nec uirum nec bonum 4 hic vir sit b. mire poeta, cum oportuerit esse dixit. Critonem inimiciorem Chremi esse quam Simoni, sic rem
3 Hic siT viR
B.

vm cum

^hic'

10

inducit,

atque

ut ei sit notior, contra quem maxime uenerat, ab eo defendatur magis, ut res progredi ad catapossit.
15

stropham

916 917

13 14
suspecta

iN ipsis N. in ipso articulo nuptiarum.

VT VENIRET ANTEHAC
sint.

N.
fit,

plcrumque

casus

imi-

tatur industriam et hinc saepe

ut etiam sedulo facta

919

Crito,
1

16 sycophanta hoc est, quod minime uoluit sibi dici nam ita locutus est (IV 5, 19 30) 'clamitent me

20

sub

BTC
om.

B
I

nup
I

B
\\

conglu

B
4

lucius

con
\\

2'
\\

metvo om.
\

s
]

retinebas 7 arbitere add. Schopen


I

BTCV
\

\\

metuam

Btntley:

5 ait] at C uel] id est dett: iam


\

tuam AV^
non

tu

iam
\

B
ei
\\

in

AB^

TCy

V non] uh- F, sit


yroniam C
u
\

nunc TC uir bo B,
ne bonum
esse]

arbitraris
sit

ABTC
(b

bonus
||

T)

8 ur 9 sit TC hic om.


\\
\

A
s

jT

II

10 hic b. om. u 11 inimitiorem J., inimiciciorem in ras.


|

bo

JB,

F^

inimi-

citiorem
I

chritonem

13 progredi ad] V ei post notior C, om. T iiewerat V catastrofam A, catastrophan B., progrediatur C, -ditur T 14 possit ex posuit corr. C catastr^fon C, catastrafon T 16 vt venirkt om. 15 N.] nuptiis TCV, N; uetus Ay om. 17 induimitatur om. V^ N.] numquam J?, om. TC stria<^m imitatur (m mg. m. 2)y V etiam] quam T 19 sicofanta ^,'sichophanta B, sicophanta TV, sicophantam C quod om. T uolet 20 est] est supra (m ras.) ut dici sibi V (m mg.) V\ ut
|

TC

simonem
\\

||

12 induci*

\\

\\

||

||

\\

TC

ABTC

\\

250

DONATI COMMENTVM

2 hem principium irasycophantam, hereditates p., m.' cundiae: audiuit enim, quod maxime uitabat, nam ait 3 sic crito est hic mitte supra (JF 5, 19) ^c. m. s.' hic Chremes traducit illum ab iracundia dicendo sic eum Menander ^ovrcog ccvrog iatcv'. 4 Et recte, quia esse. naturae ignoscitur, uoluntati non. 17 si MiHi PERGiT QVAE voLT DiCERE grauiter et 930

mature.

931
ergo
A.

18
phantae

perturbare

EGO iSTAEC MOVEO AVT cvRO cst cnim sjcorem bonam et curare malam. hoc
cogito, m. ae.

10

cum vnoKQlasL: ego haec turbo aut 2 non tv tvvm quemadmodum tu dicis, Simo?
dicit
r.

933
933

feres': non filium, sed amorem in filio an quia iratus est? 3 Et quaere, an conimmo enim ueniant haec uerba pro Pamphilo uenienti. nam dissimulat conueniunt; quanto magis fauorem, tanto plus acquirit ad ea, quae loquitur. 19 lAM sciRi p. addidit et temporis celeritatem et

^malum

significat.

15

magna

maturitate dixit.

20
quae
1

ATTicvs QviDAM

et

N. F. hacc pars supra (J 3, 16) iam dicta est.

argumenti
jB, s\

est, 20

sycofantam
V, pe

p n

J.,

3 s.] si^ F, om. ait W.: ut codd. hic est in ras. F^ hic C mitte om. eum sic C C ab iracundia illum
I

B, om.
\\

sicophantam CV, sycophanta TC hem 2 uitabat ow.

ABTC
\\

TC hem
<me> C
|

T\

sic
\

4 reducit J, inducit
5

\\

Menander om.
\

OTOy
0171.

BTC

artoc;
II

T
6

TIN; A,

ovroa ccvrba
\\

iarlv 31*,

non

sicoT\ moneo OF, m- T\ avt] et F, h- T fante A F, sicophante C 10 rem om. V bona F mala F 11 igitur TC dicitur T cum] cur TC VnORPICei AB, vno12 tuum m e a f nQiahL Jf *, * * * * ei F, * * * * T, om. C

uult (7F, u-

7 si] sed C <item> Steph. 9 isTAEc] ista hec 0, ista


II

* * * * F, qvae] quod
et

F,

insta
!

h^c A, i^h^

||

||

||

14 est in a f C, te e a f T, feres nuj Et om. V quaere TF. querere AB, quare C{T?), ras V^ 15 pro om. quaeres V; quaeritur Steph. ueni^am peV 11 adquirit 16 fauore t>enti Teuber uno enim celeadeo TC qui T 18 la ex corr. p.] po^ B, om. TC britatem F, sceleritatem C 20 Acthicus C qvidam n. f. om.

A F,

me

B
\

||

\\

TCV
\\
\

1|

||

\\

J5
I

qui

r|

dicta est W.: dicte

A,

dicta

BCTV

ANDRIA V
93 i 21 FORTE ADPLiCAT
litus

4,

1626.

251

^adplicat' proprie de naufrago in

eiecto atque egenti.

935

22 1 PRiMVM AD c, p. quid est 'primum'? an quia 2 fabvlam in. aut ad comoediam postea mortuus est? rettulit ^fabulam', quia fabula comoedia est et quia argumentum quasi fabulae naiTatur, aut certe ad irrisionem
narrationis

dicit; etenim ^olim' fabulae proprium est, ut Horatius {serm. II 6, 79 81) *olim rusticus urbanum murem mus paupere fertur accepisse cauo, ueterem uetus liospes amicum'. 926 23 1 ITANE VERO OBTVRBAT si subdistiuguit inter-

10

strepit accipe, sin distinguit, euertit intellegas. 2 iTANE VERO OBTVRBAT potest ^itane uero' subdistingui et sic cuni comminatione inferri ^obturbat'. 24 iBi AVDivi Ex iLLO magua confirmatio ueritatis est. 927 25 1 NOMEN TAM c. T. uou uegantis est, sed difficile 928 2 phania hoc ita dicit Crito, ut se dicturum ostendit. 3 hem nemo audiret, scilicet adhuc dubitans an ipse sit. sunt qui putent Simonem dicere irascentem filio Critonem
submonenti.
9;^'J

15

20

26
1

1 PERii hoc
est

an Chremis

Pamphilus propter iracundiam patris. dolentis uel eius mentionem uel quod in

om. applicat F, aplicat By in littus F, in lites C, naufragio TC S &d c. p.] 2 iniecto TC inlitit T atque acrenti C, om. a c p F, ad chrisidis patrem TC, om. quid V 4 postera
I

Forte applicat om. TC proprio

TCV,
\

\\

\\

|1

5 q^// &d om. in. om. est om. narrationes 6 inrisionem F, iussionem est] e ut oratius F, 07. 7 dixit olim olim proprium fabulae 11 itaxe vero om. 9 paupere om. effertur si 12 intellegas in mg. V' sic 5, om. C inobturbant 13 itane 12 si non F- auertit Ftrestripit 0, om. OBTVRBAT om. Fjob-JBC, 0potest] pter T uero itane au ex il 15 ibi] id 14 comunicatione C inferri om.
I

TC

F F

ABV

II

ATCV
TC
|

\\

V
T

T
\

||

II

TC

\\

|j

||

AT\

\\

(i

B t.] cito tibi 0, T) c ostendit F fania -B 17 cito AV, fama B, r, <faniam> ita V TC F sermonem hew 19 C C 18 C phannia putant ipse

BT

ueritas
II

^F
^
\

||

||

16 nomen om.

c.

t^

||

||

||

20 submonenti

F,'

submouenti C
H

||

^post^ patris

22 uel

1.]

est

21 propter Schopen: post codd. eius ex ciuis corr. V^

252

DONATI COMMENTVM

filiam paene peccarat? 2 vervm hercle o. hoc adhuc ciinctanter est dictum et ideo indiget confirmationis.

930

27

RHAMNVSiVM SE 'Rhamnusium' Piraeum, Rhamnus


*.

huiusmodi maritima Atticae proprie intellegenda sunt. 2 Rhamnus pagus Atticae est. 28 1 MVLTi ALii iN ANDRO hoc testimonium caecum 931 dicitur; testimoniorum enim modus duplex est: manifestus et caecus. manifestiis est, qui certos testes et praesentes habet, caecus, in quo multitudinem aut ciuitatem dicimus scire, ut Cicero (c/l in Verr. II^ II 59, 146 ;
et cetera

lo

II, III 64, 149; de imp. Pomp. 11, 30) Hestis est tota est etiam in Sicilia', quod tamen audientem consteniat.

932
933

caeco iusiurandum, tabulae absentesque personae. 29 cviAM iGiTVR uetuste ^cuiam', quod omnibus generibus et casibus seruit.
i5

30
intendit

ARRiGE A\TiES

p.

translatio a pecudibus, quibus

Simo uidetur

934

34
fuisse.
1

2 arrige a. p. hoc accipiendam esse uocem. dicere, ut alii putant, ipse sibi Pamphilus. 1 NORAM ET scio ^uoram' Phaniam, ^scio' fratrem ergo et ad personam et ad rem rettulit.

20

poene

A
I
\\

o.
\

om.

B TC

V 2 Ranusi uersera nusiu pireu A, Ram rannusium pirreum B, rhannusium se rhannusium pireum F, Panusium (ranutiu T) Seranusium- (seran- T) Pireum TC r^amnus A., rannus BTC, rhan^nus j^agus atticae et e rhan(m mg. 5 Rhamnus om. TC AniCC A, atticae m. ^)>nu8 F 4 et 5 rhamnus Jl, rannus B, rhannus (sscr.) V^ propria -B F F attice B., atice T(7, attica J.F|| 6 in an B, om. C hoc <enim> F caerum A 7 ducitur C 8 est om. B qui] quod A et praesentes testes C 11 <ET> testis T tantum B

2 cunctanter] diget om.

evm totum C, meutotu T

hoc <est>
\

T adhuc om. dictum est B


\

B
\

\\

in-

II

||

\\

\\

12 SiUiUentem consternat

\\

etiam

m caeco
F
| |

\\

in mg.

V^

\\

VS caeco

absentesque (corr.m.2) <et> ius iurandum 14 cu^iam C, cu ia T uenuste cuiam om. 16 AVREs p.] aures pamphile F, aures pamphi 0, aures ^^ A, a p T, om. translatio 17 a. p. in mg. F^ 17 arri^ J5 a p pedibus TC\ quibus <(uerbis> Steph. F^, hoc om. C 18 putant om. p a ATC, om. pamphilus sibi 19 nokam] horam A, noiii C faniam TF, famam 20 et 1. om.
ius] cecoius
\

A
||

ABTC

F, -teque
\\

TC

||

BC

^
\\

\\

II

ANDRIA V
32
1

4,

2G 3G.
p.

253
*in

MEQVE

iN

ASiAM

p.

bene
2

Asiam',

ubi

bellum non

erat, sed in Graecia.

Et

^persequens' dixit

perseuerationem sequentis ostendens; persequitur enim,


qui non desinit sequi.
e

Vergilius (^Aen. IX 217 18) ^multis matribus a. p.' 34 1 vix SVM APVD ME ho(? est argunientum sapienlaetitiam

tibus

uehementem

in

bonis

moderandam, cum

unus quisque gaudens ita perturbetur, ut apud se ipsum 2 vix svm apvd me non sum apud me: iam non sit. consuetudine magis quam ratione dicitur. aut forte sic 3 ita dicit, quasi abierit animus et rursus redierit. ANiMvs c. m. est duo camifices futurai"um rerum: spes et metus, dolor enim et gaudium praesentium rerum intelleguntur. Vergilius (^Acn. VI 733) ^hinc metuunt c. q., d. g. q.', sed dolorem hic in laetitia non posuit. 4 Et mire ordinem seruauit: sic enim se haec inuicem secuntur.

lo

i5

35

Et

ccavv6it(og

distinguendum

est

'spe

gaudio',

ut separatim inferatur ^mirando tanto hoc tam rep. b.' 2 MiRANDO TANTO ^miraudo' dum miror. et est pai-ticipium. 36 1 ne istam mvltis 'ne' nimis. Cicero {Catil. II

20

3, 6) 'ne
1 iN

isti

u.

e.',

Sallustius

iCatil.

52, 27) 'ne ista


2

uobis mansuetudo et misericordia'.

p. p.

om.

p u

2 per consequens C 3 persequitur V \\n asia 4 multi se AV, multis se 5 matribus] in actibus V 9 apvd me in mg. F* 6 APVD me] a- JB hoc <^a^ sapientibus T V^, om. C 7 uehement e A\\9 svm apvd me] s a non sum <(forte)> apud me (7, om. F 10 magis consuetudine

B
|1

inasia
I

A
\\

p. p.]

gavdeo gaudepro p F, P Q A,

\\

BTC

||

\\

II

BTC
T
C
II
I

||

dixit
I

forte sic] fore C, fortis sic

gaudentque dolentque

cupiuntque d q g q F 15 dolor e 16 se] si A, se V A, laetitiam 17 afrndetof J., asyndetos B, Sisjathetos F, asindotos T, asyn19 tanto 07. B addothos C 18 in ferantur F mirando miraado ^ TC F hoc F tam om. V\ re P b A, r b (v
jB,

12 M. est] e c. 15 q.]

m TC

||

T 11 dicit <8ic^ 14 hic 13 intelleguntur rerum


|1

\\

C-Q^Q^D^ ^, cqq-d- TC,

cupiuntque

in om.

leticia

BV

|1

\\

\\

II

C) TC, repentino b
\

|1

19 mirando tanto om.

TC
\

\\

20 istum
\\

AB, ista TC multis <modis) F| ne^^mis scicero A 21 c F Sallustius om. A 22 nobis B T mira T gaudeo om. TC gaudemus in gaudeo corr. ut. vid. C
I

e.]

\\

F,

254

DONATI COMMENTVM
nostris,

mus
fr.

89 M.)

'multis

gratulamur alienis, uoce maxima u. g.' modis inueniri', sed Huam


^ei

ut Sallustius {Hist. I 3 ne istam m. non


inueniri'.
alii

^multis

4 <^credo p.^ hic iam modis tuam inueniri gaudeo'. redit in gratiam Simo cum filio, nisi forte patrem socerum appellat, ut Turnus apud Vergilium (^Aen. XII 50 51) 'et nos tela, p., f. q. h. d. d. s.', non quomodo infra (v. 44) an ideo ^restaf, quia liacc iam dicit *quod restat, pater'. 5 credo pater incertum, maior pars reconciliationis est? utrum qui gratulatur Simo sit, quamuis Pamphilus respon6 credo deat; potest enim 'pater' et Chremes uideri.

lo

pater

sic

responderi solet dicenti 'gaudeo'.

940

37

AT MIHI VNVS SCRVPVLVS ETIAM RESTAT

^at'

diS"

cretiuum est superiorum dictorum.


lapide dictus lapillus minimus,

2 *^Scrupulus' a scrupo nam nimis molestae sunt

15

pedibus scrupulosae uiae, ut Yergilius (Aen. VI 238) ^scru3 etiam pro adhuc. 4 dignvs c. pea, t. 1. n. n. q. t.' T. R. o. aut Mignus odio', aut accusatiuus pro ahlatiuo est positus, pro ^odio\ aut separatim ^odium' legendum, ut
sit:

dignus qui male habearis.


1

20

ut om. B 2 <et> Ei (et T) TC uoce A, n g F, u gaude B m.] multis C, t in m mo gaudeo B non 3 modis om. T non] uero V 3 modis] malis C, m T tuam] num TC ali J., aliis V modis multis F 4 gaudio A, g- T, <sed num inueniri> gaudeo C credo credo pater in mg. F^, om. 5 reddit TC <(cum)> p.J 6 appellet B sed TC non nisi <cum> TC 7 nos] non C s.] 9 credo in ras. F^ nam restat his in B quo T 8 pater 11 uideri om. TC 10 cui gratuletur ^J5 12 si A gaudio
gratulor

TC
\

uoce <e>

\\

u. g.]

\\

II

ABTC

\\

AB

||

\\

\\

\\

\\

i|

II

etiam om. V\ discretiuwwi pulus ojn. {sed cf. T infra) a scrupulo codd., F (-tum T infra) 14 a 15 dictus om. 15 dictus] hic add. T: r ad discretum est superiocorr. Steph. rum dictorum molesti TC 16 uiae pedibus scrupulosae ut om. scrupeat in q T A, scrupea t 1 n n q F, scrupea m q t B, scupi at (scrupi a T)inqt^ TC 17 etiam pro adhuc 0771. etiam] 1 T c. t. r. o.] C T^ R 6 -4, c tyo B, cum tua religione odium F, cum tua rodium C, tua r

13 at] et

ATC
\\
|

F\

ut
I

Mrai

restat] h
\

J5
|

etiam

14 ScruB

||

\\

||

II

18 pro ablatius J., pro ablatiuo <casu>

TC

\\

20 habeafis

ANDRIA V
941

4,

3644.

255

QVAERis scirpus palustris res Lucilius in primo (7 fr. 36 M.) 'nodum 2 Est autetn scirpus in scirpo, in sano facere ulcus', nodo et leuis iunci species. alibi ipse (Eun. II 3, 24)
est et leuissima.

38

NODVM

iN sciRPO

^reddunt curatura- iunceas\

Plautus (Aid. l^ 9) ^scirpo induitur ratis'. 40 iD QVAERO rursus Crito obliuiosus est utpote alie-

IV

narum Isine
944 945

rerum.

41 voLVPTATi OBSTARE uunc lactitiac et gaudio. 42 HEvs CHREMES ^heus' dicendum erat, quia Chremes

lo

Critonem intuebatur.

946

duas res ostendit Pamphilus: ipsa saepe audierit, et quam sua sit Glycerium. 2 omnis nos gavdere hoc chreme aut ^hoc gaudere' correpte aut *hoc' producte, ut sit: hac re. 3 Et gavdere supra (v. 36) adnotauimus: nostris gauet

43 1 Ex iPSA MiLiES A. quam uerum sit, quod ex

is

dere,
ei u.

alienis

gratulari.

Sallustius (Hist.

m.

u. g.'

plus est ergo gaudere

I quam

fr.

89 M.)

^et

laetari.

947

44 qvod restat pater


1

hoc

est:

ne irascaris.

NODVM

QVAERis
T)

om.

^, syrpus
palustris

(stripus
H

<(est>

TC
T
\\

qvaeris om. cirpus cirpo palustris resj palustriceps TC,


\

TC
C

sima

ABTG
p

2 est om. lenissima (Jiic om. TC) in om. 3 cirpo {corr. syrpus iunci in ras. F*, iuncci B, uincti T, unci et
\

AV

m. 2)

|I

AB,

u.

lenis-

A
\

||

4 lenis
species]

5 iuncceas B, iunceas C, moras ipsae F, om. inducitur 6 scyrps C; scirpea Fest., sirpea codd. Plaut. ut poetf 7 qvaero] quanto T, quam C rusus C raris C

J5,
II

ppes
\\

nunc obstaret codd. 9 uoluptatio A, uoluntati (-te) 10 hevs chremes om. qua (corr. m. 2) et] quia 12 a.] audiui 11 intuebatur <dixit> <est> et

II

||

jj

quam 1.] quod quam 2.] quod B


c

13

B
j

\\

15 haec F, hec T gaudere T, chreme hac F, om. -B haec F, hec 17 gratulari om. corrupte gaudere om. 16 annotauimus r ut si gaudere hac re (Et om.) C u u. 18 ei] Ci C 17 Sallustius] iustius g.] u n c C 19 quid u c T^, n gau B, g F, u
||

\\

quod sscr. F* 14 omnes nos TC,


\

audierat C, -uerat T ^*''' chreme C\ h om.


|

BCV\
\

||

\\

11

TC F

umn-

PATEK hoc est

A m om. B
||

TC

||

ne om.

irascentis

256

pONATI COMMENTYM
45 o LEPiDVM CAPVT in quo leporis est plurimum, dicitur, nam lepos est uenustas. 47 1 NEMPE sciLiCET ^uempe' et ^scilicet' dicentes manu uultu dotem significant, quod mox intellegit Chremes.
tov
1
^scilicet'

048

lepidus

950
uel

alii ccTcb

PAMPHiLi EST id

est:

Chremetis faciunt personam. Pamphilo pro uxore dabitur.

2 dos

951

48
uideri

DECEM TALENTA AcciPio


id,

ille uisi dixisset ^accipio',

dos non esset; datio enim ab acceptione firmatur nec potest

datum

quod non

sit

acceptum.

eho
id,

hic ^eho'
dic- lo

<^non)> admirationis est, <(sed)> intentionis

ad

quod

turi sumus.

953 954 955

50 DAvo ego

I.

D. N.

addidit et temporis celeritatem.

51 Qvi quam ob rem. 52 1 pater non recte vinctvs est

id est:

non

iuste.
15

sed hic ad causam rettulit ^non recte', senex uero ad rem 2 havt ita ivssi quia quadrupedem conrettulit.
stringi iusserat

quasi recte

non

uacat,

nam iam

ac diligenter. ioculariter loqui

et

et

hoc ipsum minus irai.

scentis
1

est et placabilis

animi,
1.

havt ita

eleganter
9)
1

Olepidum capud A, oni.B;

in quo] inquid

manu]

ma C

\\

3 nempe scilicet om. 4 uel] et uult C


\\

patrem Ter.

B
||

{cf.

et
\

om.

Ad. V9,
silicet
\

B TC

dotem V, om.

signi-

ficant V, significat

B,

aNOTOY
II

TC
I

A, sig* TC, sig' ^ 5 ali AV\ ^nOTOY A, anotoi C, anota T, a*** V <ob)> chremetem PAMPHiLi Pamphilo om. B idem 0, uel T uxore A

decem talenta] pam 8 dacio eni ab accepto B AcciPio] ac J5 accipio 9 datu A hicj hinc A C, hui V eho rone A nec] h ei ^ om. B 10 non admirationis Schoell {cf. III 2,20): admratio J., admiratio BTCV\ adhortatio Schopen coll. Eun. I 2, 50 sed
datur
J5,

dabuntur {ante pro uxore)

F dixisset V
(

||

\\

||

II

add. Schoell; an admira<^tionis interiec)>tio est, <(sed)>.? H 12 ego] d g"" T I. I D J., id n V, id telam negotii C, N.] id dedam n sceleritatem C 13 qvi quam ob rem T, om. 14 PATER om. non <^tamen^ C iunctus est A, uictus om. id est om. est TC\ om. 15 hoc non <(iu8te> recte 16 rettulit om. haud ista T F, aut ivssi] uisi T, 17 stringi om. quadripedem quasi] quia C hec T 19 plecabilis C animi 18 non om. V uocat iculariter -B i in ras. F* in ras. F^ animi <est)> C haud

II

B B

||

B B
\

\\

AV

||

V TC TG

TC

[|

jj

^CF

||

ANDRIA V
lusit

4,

455,

2.

257

ad amphiboliam et simul ostendit, quam propitius sit Pamphilo pater et quam facile ueniam Dauo impetrare possit ab eo, quippe qui iam etiam iocetur; Pamphilus enim dixerat ^non iuste', ille sic respondit, quasi dixerit 'non diligenter uinctus est'. 4 Et havt ita ivssi sic enim praeceperat {V ^, 24) ^quadrupedem c'

5.

PROViso QviD A. p. A. E. hacc scaeua alterum Chremeti generum comparat, ne aut Charinus tristis recedat aut non prouisum uideatur Philumenae. 2 proviso q. a. hoc colloquium propter compendium fabulae inducitur, ut una narratione etiam negotium Charini transigi possit. 3 PROviso Q. A. dupliciter res ab oculis spectatorum rao1 1
uentur: aut enim futura promittuntui* aut facta narrantur.

lo

4 PROviso 'prouiso' duas


et uideo.

res

significat:

et

procedo
i5

958

2 1 NVNC sic ESSE Hoc VERVM L. ^sic' dclicate pro2 at mihi nuntiandum est et separatim distinguendum. NVNC sic ESSE <^HOc)> VERVM LVBET scnsus hic est: alii putent ut uolunt, ego autem uerum esse confirmo, quod mihi libet uerum credere.
1 iussit ad amphiboliam A, lusit ad amphiboloiam F, ad amphiboliam lusit J?, ad amphibologiam TC 3 possit] sc. Pamphilns 4 enim Schopen: autem codd. respondit sic J?, sic respondet {ex -it corr. m. 2) F 5 haud BTGV\\Q quad -B c.] constri- J5, om. TC\\ 7 quid agat p a e F, quid agat pam a e C, om. B 8 chremeti generum V ne haut A d a-ut A^
\\ II
\

20

|1

om. om.

T B

||

\\

II

uideretur C, om. T filii mene 10 colloquiifm F, conlo qui non


\

q. a.]

quid agat

A^ coUoqui * * non

F",
\

propter Grauert: post J.0, (m ras.) F^ pt T, potest pabule C ut om. 11 una negatione T trasigi C 12 q. a.] quid aA^ 13 T enim ow. F, q; promittunt AT\\ 14 prouiso om. duas res] duo TC procedo et ^''"uideo {sscr. m. 2) F, et prouideo et procedo TC 16 nvnc] non C hoc esse l.] delicate ex -cande corr. C 18 lvbet] iubet 0, J5, lu- T, in^ C libet ABV,]- T 19 putant TC quid AB\\ 20 lubet (sscr.) F
I

B A

II

\\

II

BTC

||

\\

||

Donati comm.

rec.

Weaane

r.

17

258
959
aut

DONATI COMMENTVM
3
1

EGO DEORVM
est

V.

p.

s.

E.

A.

omne quod habemus

proprium. mutuum est, quicquid ad tempus habemus nec postmodum nostrum futurum est, ut uilla, domus, uxor, filii et cetera in hunc modum, proprium, ut uirtus animi, est bonum sempiternum, quod

mutuum

aut

proprie

apud

se

non enim aliunde uenerunt, sed ipsos sunt semper. et Epicurum secutus hoc dixit.
de
diis

dicitur;

2 Proprie ergo de diis 'sempiternum' dixit,

nam

inter

quod sempiternum ad deos, perpetuum proprie ad homines pertinet. 3 EGO DEORVM V. p. s. E. A. hanc sententiam totam Menandri de Eunucho transtulit. et hoc est quod dicitur ^contaminari non decere fabulas'. 4 ego deo(^prol. 16) RVM viTAM non dixit quod sit, sed quod uerum putet.
sempiternum
interest,
et est

et

perpetuum hoc

lo

86y^a ^EmKovQSLOv, quod a

ceteris philosophis repu- 15

diatur, de otio

deorum ac perenni uoluptate.

perpetuac, sempitemae, quae non accommodatae ad tempus ac mutuae. sic et supra (IV 3, 1) ^nihilne esse proprium cuiquam!' 961 5 si NVLLA aegritvdo hvic gavdio I. scilicet secunsint

960

4 PROPRiAE svNT

20

dictam sententiam: fuerit uoluptas, deus sum 963 7 QviD iLLVD GAVDi EST iu
supra
1
V.

dum

si

propria,

inquit,

haec

aliis

Daui persona

infertur.

A.

om.

B
|
\

tuum] proprium

A
T

est 07n.

II

semper sunt B 9 quod om. B 9 hoc interest] hoc est AT, est hoc C 10 adeos A ad homines proprie B sempiternum quod V 11 v. pertineat ^ F F, etca.] uitam propterea s e a

II

3 habemus 5 uirtus om.

ad

TC
\\

B tempus B
est

V.]

uitam F, uita
|
\

C omne A
\ \

proprium] mutuum V mutum futurum nostrum nec] nc C


|

||

mu-

W.:
\\

et codd.

om.

II

8 sempiternum quod 8 sempiternum de diis B inter


\ \ j

\\

||

uita

T 13 dicere fubulas A 14 vitam] u- B, C 15 est om. TC ^OrMHeniKOYPIOC A, ^OTMHCniKOYPIOC B, SoYiia imyiovQLOv M\ **** TCV\ repudietur IG perhenni AB, perhemni C 17 sunt BTC\\ C, -diat T 19 nihilnon C 20 si gavdio propri B cuiquam om. B
II

12

menander

\\

\\

II

II

\\

om. Hvic h g intere C, inter T, interi.] GAVDio] uenit 21 dicta A, dictum T inquam F|| scilicet] i^ F 23 Quod gaudii ATCV, g\m in ras. F*

\\

||

ANDRU V
964
8
1

5,

36,

6.

259
2 80-

NAM HVNC

SCIO

MEA SOLIDE

CCQXaiaflog.

LIDE SOLVM figura TtaQO^OLOV.

6.

in hoc Ectu mira arte quae restant de comoedia, breuiter explicantur et de2 pamphilvs signantur duarum sororum binae nuptiae. 1
H. E.
ea,

PAMPHiLvs VBiNAM

VBiNAM
phili

H. E.

et

DAVE Qvis HOMO in affcctu gaudeutis PamDaui gratulatione cognitionem rerum Charino

966
967

praebuit, cuius persona parce utitur propter compendium. 2 CERTE ID SCIO QVID MIHI OBTIGERIT *SCio' id est

MORE HOMiNVM ^homiuum' abundat. HOMINVM EVENIT VT QVOD SIM NACTVS MALI
mali celerior
est

persensi. 3 1

10

2 more

quam

boni.

quia fama 3 Id est: ut facilius mala


dixit,

quam bona
rescierit

nuntientur.

ad hoc ergo

quod

ille

prior
15

quod

esset uinctus,

quam

ipse cognitam Glycerium

cognosceret.

969
ut

970

5 MEA GLYCERTVM s. p. R. haec ita narrantur Dauo, eadem opera etiam Charinus audiat. 6 1 PATER AMicvs svMMvs haec omnia, ut diximus,
1

significat 3 PAJiPHiLvs vBiNAM om. e in hoc] nihil


\

^PKMCMOC AB, arehaismos F^, *** TC 2 figura] T mPOIMOION ^, H^POIMON B, om. TCVJ
||

rum

TC

pamphilvs
|

hic est C, hic est <(daue quis^ F,

\\

6
1

gratulationem C 8 parce F propter 9 certe id: J., om. B Klotz: post codd. quod F mihi con10 persenti T, perscio id est om. B tigerit C, 11 hominvm] ho- B hominum om. V\ sensi <^quidem mihi)> -B 12 qvod] q MORE 12 sim om. B T, om. C mali] ma B, r 13 est om. TC idem C 14 bona quam mala 15 rescierit Schopen: scierit ad hoc om. TC quod] quo

est C, est A, effectu

F, 6
II

T
\\

C pam C
\
\

dave om. J5 6 Pam dave] d F homo] h


||

4 qui

et om.

5
\\

duorum

TF
|

n. e.]
|

sociohic

adfectu
|

\\

mc- BT

||

II

||

'I

A
|

|1

AB

||

uel 8ci

BTC,

om. 260, 1 audiat ut diximus om.

17 MEA

dixerit
p.

A,

scierit
I

s.]

oin.

V\ iunctus ipse Steph.: is codd. 19 patkb suos F r.] repperit <^etc^5 V amicvs svmmvs] a sum B, a s T
\

||

||

17*

260

DONATI COMMENTVM
2 amicvs svmmvs

propter Charinum dicuntur, ut audiat.


deest ^eius'.

971

7 NVM ILLE SOMNIAT EA QVAE V. hinc Vergilius {Ed. VIII 108) 'credimus? an qui a., i. s. s. f.?' 8 AH DESiNE compendium attulit. 972 2 omnia 11 1 BENE FACTVM a gratulatioue coepit. 975 me in 3 age tvis secvndis compendium. [rebvs] reSPiCE haec sunt, quae absolute dicuntur. et est admonitio; sunt enim, qui felicitate elati ne respicere quidem uelint 4 Et respicere est proprie retro aspicere. amicos. 5 Id est: quem praecedis felicitate, non obliuiscaris.

lo

976
31.)

12 Tvvs EST NVNC


^nunc
praetor
gentilis'.

c.

Lucilius in septimo
est

{VII

fr.

tuus

meus,

si

discesserit

horno,
15

978

hi uersus usque ad illum uxorem' negantur Terentii esse adeo, ut in plurimis exemplaribus bonis non inferantur. 13 ATQVE ADEO LONGVM EST ILLVM EXSPECTARE quia 977 et audacter et artificiosissime binos amores duorum adulescentium et binas nuptias in una fabula machinatus est,
1

14

Tv dave abi domvm

^gnatam

tibi

meam Philumenam

20

dantur

amicus

3 non ille 2 deest] dicit C om. V.] uigilans uoluit

TC, amant ipsi sibi somnia (sopnia B) fingunt B V 5 ah] A^N-h^ A, a^n^n. TC, om. BV\\6 benef JB a] ea V 7 AGE me] a m 5 in tuis] iratus (corr. m. rec.) A, in t BTV secvkdis] sBV, {post r- 1.) T rebvs] r^ TF, om. B 8 ab salute A dantur T\ ammonitio B, aspice C, r- TV

\\

summorum TC, F, nam ille (7,


\

amicissimus om. JB ea hinc om. A\\ i a. a f.]

V
s

\\

v.

\\

II

\\

admowitio F, commonitio
repicere

1 1 Id est] et T quam T proprie est jB facilitatis T|| 12 est nunc chremes F, est chr 0, est n c T, est om. septimo] VIP F, vn" B, 7" C IS pretur C, pf 14 gentilis Lindenbr.: om. T decesserit jL. MiieUer homo 15 tv dave (haec om. B) abi gentili codd.; Gentius L. Mueller DOMVM (do JB)] te exspectabam est de tva re Schopen; cf. Bitschl, hic 16 gratam C, -ta 1\ natam Parerg. 599 phil meam 17 ut om. T in om. C plurimis] negant inserantur F, ferantur TC 18 est longum J5 pluribus 19 artificiossime C duorum amores T 20 binas nuptias om. C
\

TC F
\

\\

9 uolunt

TC

\\

10 Et om.
|

||

m
\\

TC

\\

\\

TCV

ABTC
\

||

\\

\\

\\

ANDRIA V

6,

617.

261
comoediam
aliud

et id

transferebat,

extra praescriptum Menandri, cuius idcirco aliud in proscaenio,

post

ne uel iusto longior fieret uel in eandem rerum similitudinem cogerentur. propter 14 2 SEQVERE ME INTVS APVD GLYCERIVM iam post

scaenam

rettulit,

scaenam
}60

itur,

quia ulterius in proscaenio

niliil

agitur.

16 NE EXSPECTETIS DVM EXEANT HVC INTVS DESPONDEBiTVR mire dixit latenter se laudans: quo uerbo auidum adhuc populum audiendi adeoque cupidum et intentum ostendit, ut finem comoediae uenisse non senserit. 981 17 1 INTVS TRANSIGETVR SI QVID EST QVOD RESTAT
poeta Hereditatis iustam repetitionem ex Critonis persona praetermisit, quae ei Glycerio cognita iure tribuebatur, ne uel paruae rei Critonis tractatu aut defraudatione Glycerii infuscaretm' finis fabulae ad laetum exitum
artificiose

lo

15

spectans.

si

dignum non
1 id] est

est,

qvid est qvod restat quia narratione quod Charinus roget.

om.
in

ne
\

procenio T 6 itur in mg. V*


II

3 scena
\\
\

retulit in ras. F",


|

iusto]
sc.

-KataatQocpriv add. Schopen 4 cogerentur (conger- AC)] sc. hini amores et 5 seqvere] add. Mitschl amores bini hinae nuptiae; awiepropter 7 expecteris C, exspectis ME om. TC\\Q procenio se
\\ \\
I

eandem (andem A, eadem T)]

multo C fahulam;

longius

A 5 despondebitvr] de J., ex-.B|dexh.B, deh- T huc C laudans <('ne exspectetis'> Schopen 8 dicit TC T JB, d Simdum adhuc V, adhuc auidum B 9 ostendit et intentum B
\\
\ \

II

\\

\\

10 euenisse

TC

11 trans
\\

JB

si
|

T\ QVOD restat] q^r^ T, om.


J.

quidem

(om. est) C,

\\

12 petitionem
\\

tritonis 14 pare 13 iure] in re C? tribuatur tracta tua ut A, tractatio aut TC 15 infuscaretiirj n fus16 siquidem caretur A, (non f-) in ras. 7^ fuscaretur quia 0?. T 17 rogat C {om. est)
\

II

TC rei B
\\

tritonis
\

1|

ATC

\\

DONATI COMMENTVM EVNYCHI

B = cod.
JP=cod.

Vatic. Regin. lat. 1595


lat.
s.

s.

Xm
V
95
s.

(
s.

III 2, 1).

XV ( 2905 T= cod. Vatic. C = cod. Oxon. Bodleian. Canon.


Florent. Marucell.

2, 25).

lat.

XV.
inclinatae

C 224
s.

XV.
{litterae

F= cod.
L = cod. P = cod.
J)

Vatic. Regin. lat. 1496

XV

man. 2 in rasura;

v.praef.).

= cod.

Dresd. Dc. 132 s. XV. Leid. Voss. lat. Q. 24


Paris. lat. 7921
s.

s.

XV.

deU. = DLP. M=cod. Cesen.

XV.

Malatest. XXII. 11.

s.

XV

(man. 4 Graeca

suppl.).

cod. Cuiacii: v. praef.

schol.

Bemh.

schol Vatic.

= =

scholia marginalia cod. Vatic. lat. 3226 Terenti. Laur. XXXVIII 24 ,.

= editio = = Lindenbr. = Westerh. = = Klotz


ed. pr.

Calph. Steph.

princeps Veneta s. a. (Vindelini Spirensis). Calphurnii Taruisiana 1477. Rob. Stephani Parisina 1536. Frid. Lindenbrogii Francofurt. 1623. A. H. Westerhovii Hagana 1726. R. Klotzii Lipsiensis 1838.

W.

= Wessner.
significat.

* * * * lacunam

EVNVCHVS
PRAEFATIO
I.

Haec masculini
,

clius fabula et est palliata

de facto adulescentis

nomine nimcupata est EunuMenandri uetus, quam ille auctor qui se pro eunucho deduci ad meregeneris
est.

tricem passus est, nominauit. 2 itaque ex magna parte motoria

atque in hac comoedia qui personam Parmenonis actor sustinet primas habet partes, secundae sunt Chaereae, tertiae ad Phaedriam spectant.
5

crimina

huius prologus sane est concitatior, nam et obicit aduersantibus et comminatur in posterum et acnarrat

lo

cusatorie

iniuriam
et

Terentio

factam

et

ad

ulti-

mum
haec

tumultuose
et TtQozaGLv

cum magna
dicas

inuidia defendit poetam.


ita

et iTtlraCLv

et y.aTaaxQOcpriv

aequales
i5

habet, nusquam delassatum dormitasse.

ut

longitudine

operis

Terentium

1 paragrapM in primis praefationum capitibus sibi invicem 2 et] q^ T illic C est om. V nomine 07>i. respondent 5 ex ex et corr. C 7 actio 3 adduci TC, aduci aucto T et om. 10 <hoT substinet TG cherie T 9 est sane et 1.] etiam et 2.] {Reiff'.) minibus^ aduersantibus 12 et] qz T, om. V poetam] penam TC, {add. etiam 13 haec et] hoc q^ T nQoraaiv viataatQocpi^v] pro et) (per t Wiss.) nPOT^CIN et eniTd^CIN et R^Td.CTPO<t)eN B, haec et nQotaaiv -Aal initaaLv v.al syiatatQocpT]v V., per ttqotaaiv i-nllaaiv iy.atdatQ0(fr\v TF^ om. C *,
\

II

\\

\\

TCF
II

\\

CF

\\

\\

\\

aequales {in mg. uel epitales; sic vel epicales dett.) V 14 dicas Steph.: dicat codd. operis ex -rum corr. longitudinem T Terentium] terrentii tritinnum T, terminum C
\

*****
TCF
\

\\

266

DONATI COMMENTVM
5* actus sane implicatiores sunt
in ea et qui

non

fa-

cile

parum

spectatoris uelut unum


alicubi

quinque actus ne respiret quodammodo atque, distincta continuatione succedentium rerum, ante aulaea
fieri,

distingui possint, causa uult poeta noster omnes

doctis

ideo

quia tenendi

^ublata fastidiosus spectator exsurgat. acta plane est ludis Megalensibus L. Postumio 6 L. Cornelio aedilibus curulibus, agentibus etiam tunc personatis L. Minucio Prothymo L. Ambiuio Turpione, item
laria

modulante Flacco Claudi tibiis dextra multa permixta grauitati.

et

sinistra

ob iocu-

10

6* et acta est tanto successu, plausu atque suffragio, ut rursus esset uendita et ageretur iterum pro noua proque ea pretium, quod nulli ante ipsam fabulae contigit,
odo milihus sestertium^ numerarent poetae.
7
15

deuerbia in

illa

crebro pronuntiata et cantica saepe

mutatis modis exhibita sunt. 8 TtQoraxvKov TtQoacoTtov nusquam habet, sed suis tan-

tum
9
1

personis utitur. in hac Terentius delectat facetiis, prodest exemplis

20

2 possunt

implicaciones B, ampliores C et] ut C (F t. Wiss.) 4 uelud T, uult C respirent 3 spectatores continuatione ex cominaTFV, respicerent C 5 alibi tione corr. V, continacione <(~)> rarum C si^lesi 7 acta 6 fastidiosius CF\ exurgat spectator C 11 grauitati post p. 267, 3 militaris plene B, plena <(et^ acta

II

\\

\\

||

\\

TCF TCFV
\
I

mB
T
C

\\

L.]
I

lucio
et

B,

lutio

\\

personatis
Ter. cod.

om.

8 9

\\

om.

VI

in did.

Minucio Schopen {cf. De Ad)-. numidio (munidio T)

curulibus]

curam aedium

codd. prothimio B, -nio T, prochimo CF, prot^ino L. ambinio TV, om. 10 claudio codd., corr. KJotz tiburs T et om. T ioculatoria 11 grauitate 12 facta 13 ut] et plausum proque ea] suffragatio 14 fabulam codd., corr. Beiff. 15 octo milibus sesterpro tium (sext- CV) secl. Sahh. 16 deuerbia] de uerba T, de aduerbia (7, ***** in illa Sahh.: nuUa TCF, multa V, ***-B sepe <***> T 18 nHOT(\CTIRON RC B,

\\

TCF

\\

F
||

\\

TCF

\\

TCF

II

\\

\\

nPOCONON

TtQoxaQTi-iibv

v.a.1

Gioitov jf'*,

********
propriis

nQOGovbv

personis]

si

(in -ooTtbv corr.) F, TtQOGXocnxLyibv itQOtantum TF., om. sed] et

jj

20 facetus

TCF

TCF

prodest <et fere>

EVNVCHVS PRAEF.

5-II

1.

267

et uitia hominuin paulo mordacius quam in ceteris cai*pit. exempla autem hic morum trina praecipua proponuntur:

urbani moris, parasitici, militaris. 10 haec edita tertium est et

pronuntiata

^Terenti
5

Eunuchus' quippe iam

adulta

commendatione poetae ac

meritis ingenii notioribus populo. 11 facta autem ex duabus Graecis

nam

una est Latina, ex Eunucho et Colace Menandri fabulis haec Eunuchus


est,

Terentiana scripta

non

sine crimine,

hanc translata
per prologum

sint ex multis poetis Latinis: purgat atque defendit.

quod multa in quod totum

10

n.
1

Rapta quaedam ex Attica

uii-go

nobilis

atque ad-

uecta est

ibique matri Thaidis meretricis ab amico dono data est et educta uelut soror cum filia est Thaide.

Rhodum

sed Thais relicta matre


se

Rhodo cum amatore quodam Athenas


moriuo mox a milite

15

contulit ab eoque heres instituta Thrasone diligebatur nimis. qui

cum matrem Athenis

profectus Thaidis moriuam Rhodi et supradictam uirginem ab heredibus mortuae animaduertisset ueno esse pro-

positam, quamuis ignarus rerum


1

omnium emit tamen

et 20

om.

et]
I

qz

uita
I

morum] mox C
ed. pr.;
\

scilicet

secl.

tionem

TC

ac] et

F
1|

potiuntur
\

07?i.
||

scripsimus)

F scripta] sumpta Sabb. est <^et> V sine examine C 10 sunt F multisj nonnullis Schopen, aliis Sabb. 11 per om. TCF prolugum poetis om. TCF
\

(in mg. hic 9 terentiane

2 hic mordarcius J5, moderatius C 3 moris] tenia T, tria ^0^25 commenda4 terentii codd. Sabb. 7 facta ;?. 268, 18 6 meretricis

\\

||

F F

|1

\\

||

\\

argumentum notandum quod


\
\

alibi

\\

1!

T aduecta TCV, anduecta 13 matris T mercatore add. m. 2.) C H 14 dono data] donata V thai//de C 1.5 16 mortuo instituta quodam] na ut vid. T, om. C
I

12 Rapta] * apta

F, actu

attica ex act- corr. O, aticha


\

|1

amico (w mg.
\

il

\\

(-tuaF)T(7F
niortua rhodi

II

V
C,

(i

17 dilubatur ex a corr.)

C cum]quomFj|
1

ueneno C, nemo
qz,

18 thahidis C 19 mortuae] mortuo J, om.


\

\\

20 ignarum

CF,

ingnara

et]

ex

268

DONATI COMMENTVM

dono amicae suae uexit Thaidi. uerum postquam adueniens riualem Phaedriam apud amicam repperit, quem per eius affirmauit se non absentiam sibi meretrix conciliauerat ante daturum promissam uirginem, quam Thais foras aemu,

lum

illa igitur etsi amabat Phaedriam, cupipepulisset. ditate tamen recuperandae uirginis et ciuis Atticae et quam a paruula ut sororem dilexerat, exclusit Phaedriam.

ille primo irascitur, post accepta facti ratione a Thaide lenitur et in bidui spatium sponte concedens militi rus proficiscitur statim ac, ne uel muneribus ab aemulo

hinc

10

superaretur

milite,

ipse

Parmenoni

iubet

abiens

quoque eunuchum et puellam ad amicam deducere. uerum

Chaerea frater Phaedriae tunc ephebus uisa in uia uirgine inflammatus amore eius ad hoc euasit ardore uehementi, ut pro eunucho ipse deduceretur ad Thaidem. hac occasione uitiata uirgo
et

15

mox

ciuis

et nobilis

uxor Chaereae; Phaedria et miles per parasitum redditi communi amica sine certamine potiuntur.

cognita datur ex riualibus concordes

m.
1

primo

In primo actu Phaedria exclusus a Thaide et secum et mox cum Parmenone conqueritur fortunas suas

20

1 suae om. 2 riualem] et malem 3 conque C 4 emulum foris (furis T) siliauerat non ante se 5 pepercisset 6 tamen <et> igitur] ergo 8 hic oratione AtticaeJ amice CF\\ 7 excludit
||

bidui spatium sponte contendens militi F, et (q^ T) in eo cedens (mcocedms T, in contendens F) militi (multi T) bidui spatium sponte (-tis credens 10 ac] autem V T) <in> muneribus C ab aemulo] abeundo TC, adeundo JP 11 ipse quoque] quique (quin12 parmenonii T ducere que C, quamquam T) ipse 14 <in> amore V ad hec C, ad hui TCF\\ 13 chedria T T 15 duceret 16 uitiata] intracta G 17 <et> phaedria
I

TCF TCF TCF

TCF

|j

\\

II

TCF
\\

\\

CF

otn.

|1

et

in

TCF

II

TCF

1|

\\

II

||

\\

||

18 parassitum V redi T, Thaide om. secutum


II

redidit

\\

20

<G>

in

EYNVCHVS PRAEF.
(sc.

II

1 III

4.

269

l) et ad postremum coram accusat Thaidem; permulcetur ab eadem et uoluntate digrediens rus sese concessurum

in spatium bidui esse promittit (sc. 3). 2 secundus actus profectionem Phaedriae continet de-

legantis seruo deductionem eunuchi et puellae ad


(^sc.

Thaidem

tum parasitum loquentem, per quem uirgo a milite dono amicae missa est (sc. ^), tum interuentum Chaereae amantis uirginem eiusdemque cum Parmenone
i)^

consilium de ea potiunda per fallaciam, quia pro eunucho


ipse supponitur Thaidi {sc. 3). 3 tertius actus characterem exprimit militis et parasiti
lo

per ridiculum coUoquium {sc. l), tum inuitationem ad cenam Thaidis, tum oblationem uelut eunuchi Chaereae et puellae ex Aethiopia per Parmenonem factam (sc. <2), tum uerba Chremetis ad Thaidem uenientis perductique ad

15

militem (sc. 5), <(tum)> Antiphonis Chaeraeque colloquium de uitiata per dolum uirgine (sc. 4 et 5). 4 in quarto actu Dorias nuntiat iui-gium inter militem
et Thaidem (sc. l) -(* * *^ reditum ex uilla Phaedriae (sc. 2)., querelam Pythiae de uitiata uirgine apud Phaedriam et eiusdem stupentis quod audiebat (sc. 3 et 4), eiTorem ebrii Chremetis (sc. 5), uerba petulantia Thaidis aduersum militem
;

20

adcusant (acc- T)
sese rus
\

eademC, om.B
4 secundus om.
dilegantis

TC <^rursus> permulcetur dett. 2 ad V 3 permittit TC^ permisit jB Sahh.)


\

||

\\

{t.

7
||

perfectionem missa est] misse


\

phaedriae profectionem
\

\\

que

tum]
||

Cum C

II

9 quia (et T)]

colloquium ridiculum B parioluculum inuitationem V (t. Wiss.) 13 scenam 2'6' tum] cum F, (7, <(per)> tum per V uelut oblationem (allit- F, ad oblat- T) chaereae uelut eunuchi V eunuchi Parmenonem o?w. thaidam uenientem 15 <(per> uerba F, uia T {t. Wiss.) colloIQ tum culd. Sabb. T perduxitque C, perdixitque quium oin. B 11 uirginem C 18 actu om. B <[tum^ nuntiat
| |

rem exprimit om.

qua Schopen

ex
\

10 ipso

\\

8 eius deni11 characte-

\\

pa//////siti

\\

12 per riduculum T, <^ad^ inuitationem


|

\\

II

F F

TCF

\\

\\

||

TCF\\

19 et Thaidem] etth
\

B, om.

lac. sign. Beiff'.;

<tum^
\\

reditum <(habet)> Steph., <tum> reditus Sabb., ^continet idem> reditum W. phedri C 20 querela Sabb. phithie C, phicie B 21 quod] qui CF{B t. Sabb.) audebat F, audiat V error Sabh. 22 <atque phicie {=p.270, 56)} uerba B,etT\ aduersus C
\\
\

\\

270
(sc.

DONATI COMMENTVM
6)
et
militis

aduersus Thaidem parata proelia ridicontinet:

culeque deposita {sc. 7). 5 quintus actus haee


uitiata uirgine primo

querelam Thaidis de

Chaerea
(sc. (sc.

(sc.

<5);

l), post cum ipso tum interuentum Chremetis atque nutricis


{sc.

cum Pythia

5), tum perturbationem Parmenonis per dolum Pythiae 4) atque eius indicio per senem, qui rure tunc aduenerat, confirmatas nuptias et ad ultimum reditum in gratiam militis cum Phaedria et Chaerea (sc. 5 8).

PROLOGVS
1 1 SI QVISQVAM EST QVI PLACERE STVDEAT BONIS attendenda poetae copia, quod in tot prologis de eadem 2 bonis causa isdem fere sententiis uariis uerbis utitur. QVAM PLVRIMIS ET MINIME MVLTOS LAEDERE CCVrl^d^STOV JtQ&tOV. 3 3 IN HIS POETA HIC NOMEN PROFITETVR SVVM CUm

10

dixisset 'quisquam', intulit Hn his'. et alibi {Heaut. 114,13) 15 ^cuius mos maxime est consimilis uestrum, hi se ad uos

applicant'. 1 TVM si Qvis 4:

Lanuuinum
retur.

significet,

EST benc "^si ne uel ipsum a

quis',

cum Luscium
fate*

se

laesum esse

Et tvm

canit Hesperidum'.

tum praeterea, ut ( Verg. Ecl. VI 61) 3 inclementivs pro inclementer, ut


||

20

2 disposita 3 querelam thaid (!) 1 ridiculoseque 4 uitiare C 6 tum] tamen C post uirgine phicia 7 eius om. indicio ex -ciu corr. T, iudicio phicie 9 cheria 10 si bonis] si quisquam tunc] *** etc. bonis <^quam p {add. qui/// (s erasa) C

FV

B
I

\\

\\

TCF
\

||

\\

il

BT^ qp-stbT|

de (7\ in C^ 12 iisdem F, iidem {sscr. bonis 13 q p et Ttg&rov om. m-1- jT 14 in TtQorov F, a * * * * C, **** swM om. 15 intulitj intelligit 16 est om. {t. Wiss.) consilium nostrum C hisce ad duos 18 est om. T bene si quis om. T Luscium] lu B,\- TC, l<^uscium)> {add. m.2) 19 lanuinum (uin ex corr.) C, lauinium T F, la. 21 experien-

m. 2)y
ni.

2)

C C
I

II

11 quot

C^
T
\

fere om. avrid-srbv


\\

||

\\

||

||

\\

dum T

pro om.

\\

|1

EVNVCHVS PRAEF.

45.

PROL. 19.

271

(Verg. Aen. VI 304) 'iam senior, sed cruda deo viridisque senectus'. 5 5 ExivSTiMAViT pro existimarit. 6* 6 1 RESPONSVM xoN DiCTVM ESSE dcest *ei', ut in Phormione (/ ^, 6) ^si quis quid reddit, magna habenda 2 non dictvm esse superius Mictum' (v. est gratia'. 4)
pai-ticipium
<^est)>,

inferius

nomen, a quo etiam dicaces

3 redicuntur, qui malignis iocosis salihus maledicunt. SPONSVM NON dictvm esse figura nXoKri^ nam ^dictum' bis

numero positum supra nomen significat, infra participium, ut in Heautontimorumeno (F 1, 3 4) ^in quem quiduis harum rerum conuenit, quae sunt dicta in stultum'. 7 7 1 Qvi BENE VERTENDO ^beue' pro ualde. 2 Et vertendo in Latinam linguam transferendo, ut {Plauhis Trin. proh 19) 'Plautus uertit barbare'. 3 Aut verTENDO con'umpendo. 9 9 1 IDEM MENANDRI <^4>ACiMA)> NVNC NVPER DEDIT

lo

i5

apparet pronuntiatum, quasi hoc ipso admonuerit spectatorem, quam turpiter et imperite haec fabula scripta sit. 2 Et bene *nunc nuper', ut ex uicinitate facti ostendat nihil esse dicendum, quam displicuerit haec coro civxov.

20

moedia Luscii Lanuuini, propterea quod


1 uiridisque senectus F^ u pro existimauit (pro mauit B) codd.

res recens sit et

F\

4 res- dic^ non esse deest 7 est add. 8 malignis iocosis (dett), (ed. pr.) 9 esse <^q s p > V figura res^ non dic esse malignis TT^OKI;) B, figura * ^f * F, * * * figura T, figiira C his numero Cy numero bis F, numero J5 11 ut om. C CavTonrumerumenon F, eautonturum^ B, eutontu C \ eatontu T quem] me Ter. 12 hoEt vertendo om. bene rum T 13 qvi bene vertendo om. 14 latino (om. linguam) transferendum TC ut Sabb. est om. 17 <t>ACMA add. Sabb. 18 t6 avtov Rabboic. codd. 15 AutJ uel
Bentleio

benda

\\

|1

DL
j|

(schol. Victor.), carr.

3 existimat Sabb. diice 9 esse om. TC\- 5 est ha||

sed

TC

\\

\\

ji

II

TC

II

!|

\\

TO
ed.

dkYTCOY B, toXvtcov F, ***** T, om. C; phasma to avTO admouerit pr., t6 ^^da^a' ytad-' avto Sabb. ipsum TC
|

II

19 et om.

(sscr.

m.
^o

rec.)

T V

\\

20 ut om.
(7,

TC
1
\

facti] fastidio

B
C

quod
\\

21

quam
C,

\\

22 lusum
\

lammiu J, laminium
sit] recessit

lauinii F, la

propter

recens

272

DONATI

COMMENT

3 phasma autem^ nomen fabulae omnes meminerint. Menandri est, in qua nouerca superducta adulescenti uir-

ginem, quam ex uicino quodam conceperat, furtim eductam, cum haberet in latebris apud uicinum proximum, hoc modo secum habebat assidue nullo conscio: parietem, qui medius
inter

mariti ac uicini fuerat, ita perfodit, ut ipso transitu sacrum locum esse simularet eumque transitum infelici

domum

tenderet sertis ac fronde


et

uocaret

ad

se

uirginem.

rem diuinam saepe faciens quod cum animaduertisset


10

adulescens, primo aspectu pulchrae uirginis uelut numinis uisu perculsus exhorruit, unde fabulae Fhasma nomen est-^ deinde paulatim re cognita exarsit in amorem puellae ita, ut remedium tantae cupiditatis nisi ex nuptiis non reperiretur.

itaque ex commodo matris ac uirginis et ex uoto amatoris consensuque patris nuptiarum celebritate linem 4 Utrum ergo hoc dicat, quod totam accipit fabula. fabulam transferendo laeserit Luscius Lanuuinus, an non

15

hoc,

de

quo tantum

reprehendat,

sed

his

signis

uelit

ostendere,

quem

dicat uitiose

in Thesauro sit culpa, non in DEDiT 'nuper' ex illis uerbis

Thesaurum composuisse, ut Phasmate? 5 nvnc nvper


est,

20

quae ueteres propter

ambiguitatem cum adiectione proferebant; nam nisi adderet ^nunc', hoc ^nuper' olim, pridem etiam significasset.
1

meminerant

bulae

\\

2 est oni.
I

B, uitio V ductam codd.


7 esse] et
sertis

\\

3 uicio uirgine furtim eductam Steph.: fortune (furtiue TCV) 5 habeat C 6 intra C concio pariete T
\

BV

autem om.

menandri fabule T,

fa-

supraducta
|

|{

\\

\\

eumque W.: cumque


||

codd.;

cum

Sabh.

\\

8 in

C
est

spe C^

in 12 paulatim om. 13 ut om. T cupidinis nisi nuptiis repamorem] amore 14 ita ex toto amore perietur ac] et JBF etl ac (-ris T) concessuque TC\\ 15 fine T, sme C\\ 16 accepit {B t. Sahh.) fabria T dicat hoc quod] per T totam] tantam BCV\\ 17 lucius TC, l-V\ lauinius F, lascinins T, lacamius C, la an Steph.: ac BCF, at T 18 reprehenderet uelut credere T 19 imposuisse F, com(-dat ex -dit t. Sahh.) 20 culpe in -pa corr. C^ in ^. om. 21 dedit pone T nuper] dedit nunc nuper F, dedit J5, om. TCjj 23 et iam

men

phasma
\\

TC TO
||

11 percussus F,
est om.
\

(ex -u corr. m. 2)
||

no\ \

TC

5
B
\ \

TV
B

TC

|1

\\

II

BTC

||

TC

EVNVCHVS PROL.

9-10.

273

6 IDExM MENANDRI PHASMA NVNC NVPER DEDIT hanC fabulam totam damnat, ut apparet, silentio; Thesaurum uero non totum, sed ex uno loco. 10 10 1 ATQVE IN THESAVRO SCRIPSIT CAVSAM DICERE ^thesaurum' Latini veteres secundum Graecos sine N littera

proferebant.

atqve

in

thesavro scripsit cavsam

DiCERE arguit Terentius, quod Luscius Lanuuinus contra consuetudinem litigantium defensionem ante accusationem induxerit. huiusmodi enim est Luscii argumentum: adulescens, qui rem familiarem ad nequitiam prodegerat, seruulum mittit ad patris monumentum, quod senex sibi
uiuus magnis opibus apparauerat, ut id aperiret illaturus epulas, quas pater post annum decimum cauerat inferri sibi. sed eum agrum, in quo monumentum erat, senex

10

quidam auarus ab adulescente emerat. seruus ad aperiendum


thesaurum cum epistula ibidem repperit. senex thesaurum tamquam a se per tumultum hostilem illic defossum retinet et sibi uindicat. adulescens iudicem capit, apud quem prior senex, qui

15

monumentum

auxilio usus senis,

aurum

retinet,

causam suam
|

sic

agit ^Atheniense bellum, 20

cum

quod fuerit, quid ego hic praedicem, quae contra naturam iurisque conquod tu scias'? etc. suetudinem posita argumenta notat Terentius, quod ille
idem me phas nunc de

Rhodiensibus

.B
j

T\\ 4 dicere] d^

phama T

2
|i

dampnat totam
C,
lucius

II

5 sine-h^ F, sim-U-

proferebant littera
lutiua

TC
II

6 iN
II

DicERE
|

om.

7
II

lucius T,
\\

9 lucii C, lucii {sscr. m. 2) {sscr. m. 2) F, \-B\\^-B, om. TCV V 10 rem] tunc TC ad nequitiam om. T seruulum] *>. Bj; 12 operibus C, {add. sibi) sibi om. C 11 mittat B ap| \

\\

13 quas pater om. id appareret post] per pamerat C ad parien15 ab sscr. C* 14 eum] cum C C inferi 18 detexum J, dum 17 senes T tumulum C* {corr. m. 2) 19 capud defexum (ex in ox corr. m. 2) C uendicat V athenienses ait 20 suam his T senex prior 21 quod ed. pr.: quid codd. J (-sis B) codd., c(yrr. Sabb. 22 quod tu scias F: quod tuscia (uiscia T) TC, quod uis V 23 argumenta] arguit et Bentley lo Donati comm. rec. Wessner.
^
|

\\

B
|

\\

|1

II

BCV
\

\\

\\

\\

I|

II

274

DONATI COMMENTVM

ordo potior erat, ut adulescens prior proponeret causam,


qui petitor inducitur.

11

11

Vergilius

PRivs VNDE PETiTVR AVRVM ^uude' {Aen. I 6) 'genus unde Latinum'.

quo, ut 2 Nam
5

possessorem fecit priorem agere quam petitorem, quod abhorret a consuetudine et iuris et litium.

12

12

tov ^petitor'.

cutio, si petit', sed "^quam ille' maluit, ut subaudiamus dicat' per ^evy^ia a superiore figuratum.

2 qvi petit avtl QVAM iLLE deest 'dicat'. 3 qvam ille qvi petit esset recta lodiceret ^qiiam petitorem' aut *quam illum qui

^causam

10

14
se
sic

14
TtdQci

2 ne frvstretvr ipse dehinc si loquatur. 3 avt TtQoadoMccv dicitur , sed rjd^iK&g addidit.
si

cogitet

taceat.
15

15

DEFVNCTVS lAM svM id cst: omni labore libera2 detus sum, auctoritate iam confirmata et inuiolabili. FVNCTVS lAM svM id cst: iam egi fabulas meas, aut: iam destiti periclitari in edendis comoediis, aut certe: iam 3 depvnctvs iam edidi quam tu reprehendis fabulam. 4 nihil est qvod dicat SVM Cirjfici dLavoiag' rjd-OTioua. MiHi non sit, inquit, de suis uitiis securus propter uetusta1

15

20

tem: nihilominus a

me

reprehendetur.

erat] PETiTVR om. B

sit

TC

proponeret ex prouocaret

corr.

ut om.

7 ille om. C ille <^qui petit^ T om. et litium om. T avxl deest V^ <^qui^ dicat B, <et)> dicat C petit <^aurum^ xov W.: anterior BV, ante TC\\ 8 <ut)> esset T, <et> esse C petitorem <^quod (quam T) abhorret^ TC{cf. supra) 10 malit C 11 pro C zeuma codd. (g sscr. C^) figuratum] si *** T 12 DEHiNc SE om. T ne] nec F, ut C frustetur se ipse C
I

priorem facit

\\

3 privs

||

agerem
\\

4 Latinum]
\

quam]
\

T\\ 6 per -B 6
1

||

poxessionem ad T et 1.
\

\\

\\

II

11

\\

13 n^P^NPOCdiRY^N B, TtaQu TtQoaSoyivav F, * * * * T, om. C; oxriiia Siavoiaa riQ^onova ed. pr. {cf. infra) rjd^iv.ag Schoell {cf Andr. IV 1, 13): uos J5, nos TC, pos V\ post F* 18 dedisti C iam om. T 19 tu om. TC iam] i -B {dett.) 20 axfjiLa rjd^onoLta Jf^, (o%7j/Lta diavoiaG ri^oitova ed. pr. quod /iam)> C 21 de suis supra), ****** TV, om. uitiis om. 22 reprehendetur a me
\

II

\\

||

BC

||

||

TG

EVNVCHVS PROL.
16 17
in

10-24.

275

IS NE ERRET MONEO dlfl^Ci SmStKslag. HABEO ALIA MVLTA QVAE NVNC CONDONABITVR sic Phormione {V 8, 54) ^argentum quod habes condonamus

16

17

nam dono ablatiuo casui iungebant dono accusatiuo. 19 "^iTA VT FACERE iNSTiTviT^ obliqua 19
te'.

ueteres,

con5

uarratio facta

est

secundum casum accusatiuum.

20

mirc, cum ordo meuideretur, si sic diceret 'postquam aediles emerunt quam nunc acturi sumus, perfecit ut inspiciundi esset colior

20 POSTQVAM AEDiLES EMERVNT

lo

pia'.

IV
21 23

autem mediam corripe, ut (Verg. Ecl. ^matri decem tulerunt fastidia menses'. longa 61) 21 PERFECiT mire, quasi difficile et illicitum. 23 1 EXCLAMAT FVREM NON POETAM mire reprchendit
^emerunt'

ante uitium,

quam

de causa maledicti dicat.

i5

24

24
nem 23

ET NIHIL VERBORVM DEDISSE TAMEN aut UCmiaut nihil apposuisse de suo.


rc-

fefellisse

23
24

EXCLAMAT FVREM NON POETAM adhuc uulla

prehensio, siquidem licet transfen-e de Graeco in Latinum. 24 2 ET NIHIL DEDISSE VERBORVM TAMEN darc

20

eum, qui cum rem exspectet, nihil inueniet praeter uerba. et alibi (Fhorm. III 2, 32) ^uerba istaec sunt' et de contrario (Heauf. V 3, 21)
decipere
est
1
is

uerba

NE om.

****** TV,

moneo C, moneo

B B

om.

BC

ERRET MONEo] ccrtis certe moneo T, tero%rnLci STcisiKiaG {ante moneo) ed. pr.: 2 HABEo] ab eo T\ alia condona\

\\

MVLTA om. T Tunc V condonabitur T, -bunbitvr] etc. 4 nam <^et (a C)^ codd.^ corr. Sabb. tur C V 3 non donamus institvit] schol. <^quam)> condono accusatiuo <(actio^ T 6 ita ita facere om. 2)ertmet ad lemma qvam nvnc actvri svmvs 8 emere Fl| 9 emerent C, emere F|| 10 inspiciundi copia] etc. 12 loga F\ uiderunt fastidia menses sscr. fu 14 exclamat om. V^ fastigia 13 inlicitum F| 18 ex18 poetam om. T 16 uer de mire non po non po adhunc C 20 et tamkn clama (7, excla f\x om. dedisse <(se> V tamen oin. TC\ hic aut neminem fe21 est decifellisse add. {ex schol. 24, 1 male repetita)
I |

II

||

||

\\

II

tfmTC ^
B
I

\\

|1

^
\

\\

\\

\\

22 incum om. expectet rem TC pere B, decipere T ista hec B V 23 uerba <dare> uenit et] unde dett.

TCV

||

\\

\\

18*

276

DONATI COMMENTVM
3

'<(rem^ ciim uideas, censeas'. didisse de stilo suo Terentium?

An

aliter:

nihil ad-

27
(I

27
2,

26
non

1 PECCATVM iMPRVDENTiA id est iguorantia, ut 56) ^imprudens harum rerum'; non enim stultitia. 26 PARASITI PERSONAM INDE ABLATAM et hoC mire
I

uersus

obicit

sed

personam

esse

translatam.

quid

stultius

aut calumniosius dici potest?

27

27 2 SI ID EST PECCATVM PECCATVM IMPRVDENTIA EST POETAE primo negat peccatum, dehinc concedit et purgat.
3 IMPRVDENTIA
ficat)>.

si ID

E. iguorautiam, non imperitiam <(signiEST PECCATVM PECCATVM Tt^ojc?}, nam

lo

superius ^peccatum' nomen est, sequens participium. 5 Et primo negat peccatum, deinde si peccatum est, purgat id ipsum ueniali qualitate ab imprudentiae partibus.

32

32
rettulit,

IN

ut

EVNVCHVM svAM ad fabulam, non ad hominem (Verg. Aen. V 122) ^Centauro inuehitur
2 mere3 bonas

15

magna'.

37

37 1 BONAS MATRONAS ut Nausistratam. TRICES MALAS ut Thaidem atque Bacchidem.

MATRONAS FACERE MERETRICES MALAS sic est iu Heautoutimorumeno {I ^, 32) ^scortari crebro nolunt, nolunt crebro 4 Et artificiose ostendit omnem materiam conuiuarier'.
comicorum.

20

38

38

PARASiTVM ut Gnathonem.
|

2 gloriosvm mi\\

1 rem add. Lindenbr. senseas C An] aut T 3 peccatvm TC 5 persona inde ablata iMPRVDENTiA om. TC td e V, de C, inde sublatam (abl- t. Wiss.) <(parasiti^ personam 7 stul (!) C V 9 neget 8 EST 1. om. est imprudentia C Bahhow: imprudentiae deinde 10 imprvdentia e (-tia T) codd. signifieat add. ignorantia non imperitia T Rahbow 11 id est] idem T, id de est 0| pec p- -B TI^Rj)Rl> 12 non T B, 7tXov.T] F, om. TC est] et post sequens 13 Et 14 partibus om. 15 in om. 14 id om. V eu suam 18 nausistrata rettulit non hominem (om. ad) 'malas "meretrices F|| 19 bacchidem <(facodd., corr. StepJi. malas om: V cere dgav unde dQa^ia fabula^ ed. pr. bonas 20 eautontumerumenon F, eautontur' B, eutonton T, euton O 21 uolunt uolunt (u his ex n corr.) V, nolunt TC 22 ma|

||

II

||

\\

\\

\\

||

|1

\\

\\

\\

\\

II

\\

teriam]

meam C

||

24 ut] et

EVNVCHVS PROL.
LiTEM ut Thrasonem.
subauditur.

26-45.

277

gloriosvm mllitem 'facere'


ut

39 40

39 FALLi PER SERVVM SENEM

Demeam

et

Simonem.
5

AMARE ODissE svspiCARi mire a personis ad gesta cum uarietate transitum fecit; omne enim, quod in orationem uenit, uel persona uel factum est. 2 amare ODissE quia odere non est Latinum <^in^ infinitiuo modo. 41 41 NVLLVM EST lAM DICTVM QVOD NON DICTVM SIT
1

40

privs

Cyjfnia

Xoyov'

ttAojciJ,

nam Mictum'

bis

positum, ut
10

superius ^peccatum'

{v.

27)^ diuersa

significat.

42
43

42 AEQVVM EST VOS COGNOSCERE ATQVE IGNOSCERE


Gyjfi^a

Xoyov'

TtciQOfioiov.
SI

43 QVAE VETERES FACTITARVNT


uarie dixit ^factitainint'
et

FACIVNT NOVI Ct

'faciunt'

et

cum magna

de15

semel facientis id, quod saepe ueteres. 44 44 ANiMADVERTiTE uos tXULnxiY,o)g dicimus <^aduertite ut)> attendite, ueteres plene animum aduertite. 45 45 QviD siBi EVNVCHVS VELiT rc5 axx LY.L6 [i(p *sibi', ut
fensione Terentii
alibi

(Heauf.

1,

10)
|1

'nam pro deum atque hominum


20

fidem, quid uis tibi aut quid quaeris?'


2 subaudiatur

3 ut

simeonem

non
r,
(t.

est

de

CF
I

latinum)
1!

(cf.

infra)
\

5 ueritate

C
\

facit

Sabb.)

personam
\
\

est

B otn. B

<et> mire
\\ \\

4 odisse odere T a ^uia (f. Wiss) 6 oratione C uel 1. om. 7 quia] quasi T, om.
1[
|

B B
|

dictum non T, non d B sit privsJ pri B \\9 Gxi]u,a Xoyov TtXonri ^^ *y T, eXtjM^AOrOYn^ORt) B, avh^a Xoyov 7cXo%^ F, om. C 10 diuersa] * * * * 5 H 11 est om. B atqve igxoscerkJ
in add. dett.
infinitiuo

modo

om.

!|

iam

dic

****

II

Tcago^oiov

12 GxrnLu Xoyov TtaQOnoiov M*^ cvHfia Xoyov T 13 qvae novi om. B C, om. faciunt om. T 14 factitare C 15 terentius factitare C novi semel facientis om. sepe <*****> B, om. V ueteres <factitarunt> F|l 16 nos ex uos corr. C, sscr. F* e^<\<MnTIRO)C B, f^iAaxoff F, ***** TC dicimus om. C aduertite ut add.
etc.

JB,

om.

|1

F,
\

******

B
\\

\\

|1

17 ueteresl attendite (adt- C, -tis T) TCV, ***** * ** * plene om. C 18 tw arrfniafKo M*, ro) arrinaG^KO F, 19 proh F, proth J, per C atque] ad 7 ***** TC, om. 20 quod C tibi uis TC\ quis T

W.

B
\

I|

\\

\\

\\

278

DONATI COMMENTVM

1.

46

1 QviD iGiTVR

FACiAM

in hac itQotccGBL
sit

exemplum pro-

ponitur,

qui amat, quam sapiat 2 qvid igitvr faqui non amat neque aliter affectus est.

quam non

suae potestatis

et apparet multa tacidialoyLG^og. et adulescentem tandem in haec uerba erucogitasse 3 iGiTVR pro deinde, ut Plautus in Amphitrione pisse. 55) ^si aliter fuerint animati neque dent quae (J 1, 54

ciAM

6x7j(iu dictvoiccg'

tum

petat,
sere'.

sese

igitur summa ui uirisque oppidum oppugnas4 qvid igitvr faciam Menander cclku xi TtoLriaco-^
10

hinc Vergilius (^Aen. IV 534) ^hem quid agam'. 5 Et est mentis multam frustra post cogitadLaXoytGfiog perditae 6 qvid igitvr faciam non eam ne nvnc qvidem tionem.

hoc uidetur non esse contrarium, sed

est;

nam

dubitat,
15

utrum meretricis satisfactionem exspectet an illam omnino non quaerat. 7 non eam ne nvnc qvidem ^non eam' Probus distinguit; iungunt qui secundum Menandri exem-

plum 47 48
2
inique

legunt.

comparem constituam, ut {Phorm. 11,7) *^quam comparatum est'. 3 non perpeti meretricvm contvmelias iv ti^sl.
1

20

nPOT^iCI B, prothasi

sapiat <(an)>

\\

3 aliter om.

TCV proponitur om. T B effectus TC fa -B


\

2
||

quem
(X^Ty.a-a

||

dLavoiag- diaXoyLaiiog. et Sabb.: eXbM^M<^NON|^CYd.C et ^, Gvh^oc ccLavoiaovog est F, axvficc dLccvoiaa et 3f *, ***** nocet T, nocet C apparet] apud T 5 erupisse W.: irr- BCV^, inr6 ut] et afitrione T, amphi C 2\ pror- V^ (dett.) 7 fuerunt T; sient Plaiit. <^in)>animati C dent quae petant B, petunt quae dec3 T 8 ui uirisque] ui iurisque que {t. Sabb.), uirilisque TC {B t. Wiss.), ui uiribusque V <^eorum)> oppidum Plaut. oppungasse 7', oppugnasse C, obpugnasse re
\

\\

\\

BTC

\\

j|

\\

10 hinc 6'F, hic T, 11 dialogismos codd. 12 14 illa 13 non sscr. C^


\\

TC

^CO^TITfOIHCOC B, &XXa
||

||

M\ ****** F, om. om. B en F en quid ago Verg. non eAiM om. T faciam] i BT T 18 comparem quam om. B
xl noLriaco
\ 1 \

||

19 inique] i n T com B, con- T\ CNHei B,


\

{om. est)
svti^l

20 non p mer F, * * * T, om. C

||

contu
\

EVNVCHVS
sic

1,

1-6.

279

in

lacrimae confictae
queritur.

Andria {III 3, 26) ^prius quam harum scelera et dolis'. cum uni sit iratus, de omnibus
1

49

EXCLVSIT

REVOCAT utrumque iniuriam

fecit

ex
5

uerbo, dicendo et ^exclusit' potius et ^reuocat' potius quam 'petit ut


moderatius.
2

redeam non
ut ne
ea
,

si

quam 'non admisit' redeam', quod erat me obsecret uides ergo


eo
fuisse,

superiorem
tus
si

partem

dubitationis

in

ut

roga-

rediret,

inferiorem

rogatus

quidem.

non
10

ME OBSECRET beuc dc

quae totum proterue agens

^exclusit' et ^reuocat', sed ^obsecret' inc[uit,

non 'petat' nec ^roget' nec ^oret', quod horum omnium in maiorem

50

partem est ultimum. 5 1 si QviDEM HERCLE possis alterum, ut {Verg. Aen. IV 541

42)

dLakoyiOfiog quasi ad ^nescis heu,

15

2 nihil privs neqve fortivs perdita, n. d. L. s. p. g!' deest ^est', ut {Verg. Aen. I 3) *multum ille et terris iactatus et alto'. 3 Et ^prius' modo ad laudem, non

ad ordinem pertinet, ut Sallustius {Cat. 36, 4) ^quae piima mortales ducunt' et ipse in Heautontimorumeno {V 2.,9 10) ^et suauia quae essent prima habere'.

20

61

6 naviter
uersorium
est.

naui ductum,

a qua in alto nullum di-

moratus T 4 reuo 2 con do TC 1 plusquam TC iuriam] iniuriosum Sclxoell 5 exclusit etcodd., corr. Schoell; et del. {t. Wiss.) quam] quae Steph. admisit] sit T 6 potius om. obsecret otn. TC <et^ uides uides 7 redeam] re B, om. 11 et reuo10 proterue <terencii> ob F|| 9 non si 12 horum] hor, reuocat C <et> non codd., corr. Steph. cat] r

\\

\\

\\

V B

\\

h.

;l

\\

||

\\

minum B

in
\

maiorem partem]

cf.

Phorm. 113,24 more

13 est] esse

\\

14 hercle]

BT

av|i]fffo)5

1|

possis
\

om.

TC

AIA-

AOnCMOC
V
om. om.
n.
I

jB,

20 mortalis T, -lia B; putant tumerumenon F, eauton J5, euton C, eutontu C prima (-mo C) essent TC 22 iu altum C T: deuersorium Sabh.
II
\

B B

\\

s.]

necdum T

dLccXoyiGiLog
|

V^ om.

p.]i-

est 07n.

C
\

terris

alto]
ducit
\\

TC BCF,
t

16 perdita <ne8ci3> 2' neqve fortivs 19 ut ira (', terra 7'


\\

||

Sall.

eauton-

r||21 etj qz disceusorium


\

280
53

DONATI COMMENTVM

2 IN8 1 INFECTA PACE S^CpCtGLg per ^StCiipOQdv. DiCANS TE AMARE non uerbis sed factis indicans, ut alibi (Andr. I 1, 104 5) ^ibi tum exanimatus Pampbilus bene dissimulatum amorem et celatum indicat'. 9 1 ACTVM EST de iure translatum, ilicet de iudicio, 54 2 actvm est ad ^ultro ad eam PERiSTi de supplicio. uenies' relatum est, ilicet ad ^indicans te amare', peristi 3 "^llicet' semper in fine rei ad "^ferre non posse'.

55

56'

2 elvdet vbi te victvm SENSERiT eludere proprie gladiatorum est, cum uicerint. Cicero (Catil. I 1, l) *quam diu etiam furor iste tuus eludet?' 3 Eludere est finem ludo imponere. 11 PROiN Tv ut exin et exinde, sic proin et

transactae ponitm\ 10 1 peristi v7t8Qolri.

lo

57

proinde dicebant. 12 ERE QVAE RES IN SE NEQVE CONSILIVM NEQVE MODVM HABET VLLVM concessum est in palliata poetis comicis
seruos dominis sapientiores fingere,

i5

quod idem

in togata
20

non

fere licet.

58

IB EAM coNSiLio REGERE NON POTES nuuc domiuo seruus est sapientior, sed amatore non amans, ut idem in
1 pack] p- r eM<t)^CIC per MCe^^OP^M JB, s^qxxGLG per liBzdcpoqav F, Ir {om. T) ****3tc TC 2 te amake om. sed factis om. TCV\ indicans 4 indicat om. pa b d aet c i r 5 iure] re C translatum <(est)> V illicet TC 6 periisti C translatum eum 7 uenies C, om. iudicans re C periisti C, p T 8 in fine semper T transYnCPBOAH J5, y7tSQoXr] V. actae rei 10 periisti C * * * * T, om. C vbi ludet T, senserit] ubi t u s 11 eludere tuus om. 13 eludet om. TC 12 etiam om. iste 13 imponere] dare 14 proin tv om. et] sic et F, om. BC\ pro Sahh. pro Sahb. proinde om. T 15 proindeque dicebat T, dicitur F 16 ere here se] q r t s T, om. jB n q n T modvm vllvm] modum neullum n u T, mo etc jB 17 poetis] poenis C, C, que V, non penis T comicos Bentley 18 figere T non fere licet 20 regere hcet fere (facere T) TC-, facere non licet ed. pr. non potes ex -est corr. C, non po 5, conT domino] duo C 21 amatore non Babhoic: amator nunc codd.
I

|]

5
\

.'i

||

II

\\

B
.

\\

TC

|1

\\

B B

\\

II

II

TCV
|
|

\\

B B

||

||

||

\\

\\

np^

||

EVNVCHVS
Andria {II
silia
1,

1,

820.

281

9)

^facile

omnes, cum ualemus, recta con<(nota)>

59
'"'^

aegrotis damus'. 14 iN AMORE HAEC

positiones *in

OMNiA iNSVNT amore insunt'.

duas prae5

15 iNDVTiAE ^indutiae' sunt pax in paucos dies, uel quod in diem dentur uel quod in dies otium praebeant. 16 1 PAx RVRSVM bene, ut consolaretur, ultimam bl

pacem posuit. uel ^coneris'.


62
64

haec

si

tv postvles quasi dicat

'uelis'

17 NTHiLO PLvs AGAS id cst: nihil agas. 19 et qvod n\t?c tvte tecvm iratvs cogitas pro
^quae', ut sit consequens in Andria (Z 1, 28. 31)

10

'haec uerba'

(r.

22).

sic

et

'quod

plerique

omnes faciunt
iXXeiy^tLg 15

adulescentuli

65

20

horum ille nihil'. egone illam qvae illvm


,
;

familiaris

irascentibus

singula sic explentur: ^egone illam' non ulciscar, ^quae illum' recepit, ^quae me' exclusit, ^quae non' admisit. etenim <^nec^ necesse habet nec potest complere

nam

2 Nam orationem, qui et secum loquitur et dolore uexatur. amat anoGLOi-jtriaELg nimia indignatio, ut Vergilius {Aen. 1 135) 'quos ego sed motos praestat componere fluctus'.

20

1 facile c u r con e d T 3 haec ixsvxt] h insunt nota add. Sabb. duae compositiones 5 indutiae om. 4 in insunt om. insunt] inster T

T,

\\

V
||

'.\

||

pax r T, par usum C consularetur T, consiliareturB 8 partem codd., corr. Wesierh. ponit I' haec si tv om. B po T quasi dicat W.: quod B (quid dett.) om. TCV; id est si ed.
7

|j

1)1'.

10 plvs agas] p a T, plus jB uelis om. familiaris cogitas et quod nunc tecum irascentis

TC

||

|1

11 et

sic

13 o-f- T, omnes (ow. 12 ut] et iratvs] agitatus C nihil ille C 14 adulescentuli] ad TCV, om. faciunt) eAAIYIC B, fxli>t<y 15 iLLAM illvm] i^qi- T, iUam 16 irascentis illam] i {antc fam-) F, om. nec ad<l. Sabb.; non 17 precepit 18 etenimj et cum Schopen nec 3.] non C 19 quae C 20 amat <^nOClOnCIC B, amata aTtoGiayTtr^OLv {coic et v in ras. m. 2\ in mg. reticen\\ \\

explentur ego

cum

pro

tecvm
\

cogitas
B
\

nam

pro] singula om.

TC

\\

\\

TC
\\

\\

\\

||

TC

||

tia)

F,

C,

sm-p^ T\

amata * * * * T, amata C 21 quo C com^f- T, compescere f||

semotos praestat

282
67

DONATI COMMENTVM
22
1

HAEC VERBA
effectura

ifi(pc(tLKG)g

*^uerba'

dixit,

quae

sci-

vna me hercle falsa LACRiMVLA expressio ad ccv^rjaLv ducens: et non ^uera' sed 'falsa' et non '^lacrima' sed ^lacrimula' et non '^ultro flens' sed ^oculos terendo' et non ^facile' sed ^ui' et non
licet

nihil

sunt.

'exstillauerit'

68

II 196) 23 QVAM OCVLOS TERENDO MISERE VIX


totum sensum
uerbis
significantibus

^expresserit'. ^captique dolis 1. c'

sed

hinc

Vergilius
VI

(Aen.

expresserit
ut

protulit,

{Verg.
10

Ed. III 27)


et (^Aen.

lY

miserum stipula disperdere carmen' 95) "^una dolo diuum si femina uicta duo"^stridenti

rum
70
ut

est'.

25 NVNC EGO ET ILLAM SCELESTAM ^UUUc' id CSt SCTO, Vergilius (EcL VIII 43) ^nunc scio, quid sit amor' et

(Aen.

IV 376)
1

72

27

^nunc augur Apollo, nunc Lyciae sortes'. ET PRVDENS sciENS ^prudeus' est qui intellegentia

15

sua aliquid sentit, ^sciens' qui alicuius indicio rem cogno2 Ergo ^prudens' per se, ^sciens' per alios. scit. 28 1 vivvs viDENSQVE PEREO mirc et noue ^uiuus 73
pereo': et ^pereo' sic dixit, ut intellegamus occidor, 20 et ^uiuus' quasi sapiens et sentiens. 2 vivvs viDENSQVE PEREO beue addidit ^uidens', nam ^uiuus' perit

etiam qui dormiens opprimitur, ^uidens'


1

autem qui

uigi-

t;u,qpartH0(j (co ras.) F, om. TC vna falsa] n B me] ergo sine TC auxesim F, ausesim T\\ hercule V, om. T 3 1 T auxesin 5 fluens B tergendo T sed om. C ni C 6 exillauerit T hic T 7 capitique (7 1 c ] 1 F, id 5, om. TC 8 nx om. C

eM<P^TIROC B,

2 affectura

sint
||

\\

BC
\

||

II

\\

expresserit] e

9
II

uerbum C

dendi

C miserum
\

<(expressit)> protulit
stipiila

carnem
I

11
||

si
I

ergo C, go T il sce 5, i s T 14 ut om. B V nunc om. T||15n^aa. T licie T, litie C, (-ae) V 17 tua F, om. TC 16 prudens et sciens TC, om. i5 sortes] s indicio ex iud- corr. V 18 ergo] go T sese B C, om. B 19 Viuus ex Vnius corr. C ui q p T mire <^uiuus^ illos B noue nimis pro eo C 20 et pereo om. TC intelligamus
13 NVNC om.

C, stipulam f estj d
s

miserum

||

10

stri-

disidere
\

u d

\

TC,

si f

n d
||

est

T F

||

||

||

||

II

VIW8

PEREo]
\

\\

uiuens

<(et)>

uiuus u p q 22 pro eo T, om. J5 uiuus F 23 qui etiam codd. , tramp. W.

||

C
\

||

EYNVCHVS
lans

I 1,

222,

2.

283

uim

patitur, ut pereat.

Nam

^uidere' pro uigilare

posuit,

Vergilius, cum de Sileno dicit {Ed. VI 21 22) Hamque uidenti sanguineis frontem moris et 4 Ergo ^uiuus' non mortuus, ^uidens' tempora pingit'. non dormiens.

ut

etiam

'^^

29

CAPTVM

Sallustius {lug. 1, 4) ^sin captus prauis

cupidinibus'.

translatione,

^"
est,

2 qvam qveas minimo perseuerauit in quam iamdudum (f. 15 16) sumpsit a bello.

31

si

SAPis id est

si

sapias; ad inferiora iungendum


lo

"^^

nam aliter non intellegitur. 34 NOSTRi FVNDi CALAMiTAS


grandinem dicunt,

rustici
est

calamitatem quod comminuat calamum, id


proprie.

80

'intercipit' quasi totum caPlautus in Aulularia {III 6, 22 23) 'quae sola interbibere, si uino scatat, Corinthiensem fontem Pirenem

culmum ac segetem. 35 iNTERCiPiT proprie

pit.

i5

potest'.
2.

82

2 NEVE ALiORSVM <('aliorsum'^

in

aliam partem, ut

seorsum
1

et

retrorsum

dicitur.

patiatur et pereat codd., corr. Sdbb. 2 ut] unde ed. pr. TC dicitl?, d- F, om. TC\\ 3 frontem (f- CV) 4 uiuus] uiuens 5 dormiens <non d moris sit t p H
\\
\

cum] posuit

TCV
\

||

B
\

captum {corr. m. 2) V paruis B, praui T moriens^ 7 cupiditatibus V minimo (-mis C, m T) <^quam quea T 8 iam diu TC queas (quamq T)y codd., corr. ed. pr.

B
\

||

\\

||

9 si om. C si om. ab illo codd. 10 intelligetur TC, -geretur {ex -gitur corr. m. 2) 12 ca11 nostri fc- T, om. proprie <^calamitas^ dett. lamen F, calamitatem {sscr. al' mum) C 13 culmen ac segitem T quasi quia T 15 aulu 14 proprie om. T intercipit om. 7' C 16 interbibere sibi noscat at (ac TC) TCV, sibi intercorinthi esse T bibere noscat at 5; scatet codd. Plauti
scripsit

a bello ed. pr.

||

II

jj

||

||

[|

||

II

frontem

jB,

fortem

inter C, (Jac. add.) 18 adnot. de tota scaena excidisse recte Miseram me uereor ne illud grastatuit Schopen ; ed. pr. add. aliorsum a^d. dett. uius tulerit phedria nevk om. < i ]> in ut om. TC 19 et om.
||

TC T
|

pireneum F,
:

et

pirenem B, ipsum

\\

TC

284
83
3 QvoD
iiERi

DONATI COMMENTVM
iNTROMissvs NON EST haec lenius ut de
ille

facto suo loquens, <(at

dolens^

"^exclusit,

reuocat' inquit,

'redeam? non,

si

84

TREMO

obsecret' (J 1, 4). HORREOQVE ex amore nimio.

me

nimius ignis
5

eifectum frigoris reddit, ut ex frigore nimio effectus ignis secundum illud quod physici aiunt ^aKQoxrizeg exsistit,
LGorrjTeg'.

adu.' inquit.

hinc et Vergilius (^G-eo. I 93^ ^aut Boreae p. f. 2 tremo horreoqve postqvam aspexi hanc
10

85

natura magni caloris etiam horrorem incutit, ut nimiae febres. 5 1 ACCEDE AD iGNEM HVNC aptius ^ignem' meretricem accipiemus quam aram Apollinis Agyiei, uel quia amator uritur, ut (Verg. Ed. III 66) 'at mihi sese offert ultro meus ignis Amyntas', uel quia auida et auara est, ut ignis, alimentorum, 2 iam calesces plvs satis
et alibi {Heaut. I 2, 24) ^quam noue, id est aequo. ne quid in illum iratus plus satis faxit, pater'. 3 iam calesces plvs satis noue, sed intellegitur

15

plus satis
1

quam

horrueras.

4 Hoc quidam putant,

at mihi uidetur de his esse, quae a ueteribus geminabantur,

QVOD HERi om.


2 at

TC
3

II

C, 5 affectum C frigoras redit q ex om. affectus (a in e corr) C 6 extitit 0, om. ^POTheC ICOTCTCC B, ccQoxr\xe6 Laonxsa F, opotreto T, apote fr 8 adu To C 7 et om. boream codd. p.] b Tremo h q p a h T, B, at n F, om. inquit om,. 10 ignem hvnc] i h T, horreo 9 naturam C coloris C

redeam
8

ille

Sabb.) obsecret om.


{sic

intromissis dolens W.-

m
II

leuius haec om. C at Phaedria Steph.


|

\\

nunc sine me obsecret


\

T TC

II

4 Tremo h

||

||

TV
\

TC

||

\\

||

ig-

actius
I

T <ad>
ut om.
\

ignem B, om.

T
u

\\

11 (^GYXCI
||

J5,

SsX-

qpvxt F, uel * * * T, om. C; 'AyvLaCov Sabb.

tur] utique

ad
\

m
||

An'AyvLei? 12 urii a F, o meus

ignis amintans T, omis ignis amitans

13 et

amara
||
\

{corr.

14 iam amata TC, amara et auara -B 15 noue noue 17 satis om. B (LF) <(sed intelligitur plus satis (p- s- om. F, post de quo inser. B) quam (quo CVD)^ id est de quo codd. {cf. schol. sq.)- id est Cf. ScJdee p. 115, 26 plus satis: plus iusto plus aequo Steph. 16 nequit C fixit T 17 iam c p s T 1 18 satis] sapere T

cps^ T

m. 2) F, et (uel C)
sa. I?
I

11

||

||

\\

at

19

TCV^

sed {corr. m. 2) V\ uidetur de his quae ueteres geminabant


I

jBF\

de his uidetur

ETOVCHVS

I 2,

3-10.

285

(Andr. I i, 28; Phorm. I 5, 20) omnia' {Heaut. IV 7, 2) id est omnia. sic etiam ^plus satis' pro satis. 6 Qvis Hic LOQviTVR uon imperite intellegunt, qui 86 existimant meretricem etiam hoc simulare, quod non praeuiderit Phaedriam. nam et personae et dictis eius ceteris hoc conuenit et tunc erunt gratiosa omnia, quae supra dixit. 7 cvR NON RECTA iNTROiBAS quasi parum fuerit ^in87 troibas', satis mire additum Vecta'. 88 8 1 DE EXCLVSiONE VERBVM NVLLVM pleuus admiratiouis est nec accusationi nec satisfactioni locum reliquisse meretricem callide dissimulata iniuria. 2 qvid taces et hoc callide, quasi innocens ne suspicetur quidem, quid sucut
^plerique

omnes'

id est

omnes

et ^pleraque

10

censeat adulescens.

^^

tolle

SANE QVIA VERO HAE MIHI PATENT SEMPER FORES ^uero' et pronuntiandi adiumenta uultumque dicentis et in uerbis non negatio sed confessio esse
1

15

^sane' et

credetur.

Aen.

IV
1

ironiae conuenit, ut {Verg. uero laudem et s. a. r.' 93) ^egregiam


^uero'

Nam

90

10

AVT QviA svM APVD TE PRiMvs duo


fores et quia

dixit,

quae

20

dolet: quia clausae lato milite. 2

avt qvia svm

posterior habetur praeapvd te primvs sub-

auditur ^ideo non recta introii'.

3 missa istaec face

2 id est] hoc est 3 etiam] et 4 qvis om. C h 1 7 tunc erunt om. 5 prouiderit BTC\\Q ceteribus 8 non] n introhibis C, ingratiora StepJi. recta] v 9 additum tro J5, it introibas om. fuerat quasi
\\
:

TCV

\\

II

T
\

||

BT

\\

TC
[

B
\

10 de ex uerbum n T, n uer <^est)> recta satis mire .B plenus Bahhow. plus codd. 11 accusatione T satisfactione 12 callide] callida CF, calida et T quid t T 13 inocens 15 quia uero BV^, uero quia CV^, 0, ignoraDS T quod fores om. he mihi (h T) s p f quia uero q T adiumentum 16 uero et] uereor C uultuque 17 et om. 18 crederetur codd., corr. W. uero <(semper (8p

||

||

||

TC
II

II

||

||

BT
\ \

TC

OF

TC
\

j;

II

T)y B, yronice

TC

C cum uenit C 19 s. a. r.] spolia ampla refertis 20 aut quia s T, om. apud te pri J5, a t p 7' quae ex quia corr. C 21 dolet <^et) Steph. prelatio 22 s a t p 23 non] nunc T introiui ]', recte TC (primus B) + interiori 7\ introii uia B mis?;i
\

(sem^per vel se^e dett.); cf.

Andr.

IV 4,16

ironie <^non^

||

||

BT
||

||

\\

BT

286

DONATI COMMENTVM

alia dissimulatio et durior post admonitionem. 4 Sed bene intellegit, qui hoc a meretrice ridente molliter et osculum porrigente dici accipit. 91 11 1 QViD MissA magna uirtus poetae est non sententias solum de consuetudine ac de medio tollere et ponere in comoedia, uerum etiam uerba quaedam ex communi sermone, <(unde)> est quod ait nunc 'quid missa?' 2 O THAIS THAIS VTINAM MIHI ESSET PARS AEQVA AMO-

TECVM uel amandi uel non amandi scilicet. 12 Ac PARiTER FiERET 'pariter' similiter. Sallustius {Hist I fr. 92 ilf.) 'cui nisi pariter obuiam iretur'. 13 VT AVT HOC TIBI DOLERET ITIDEM VT MIHI DOLET 93 si ambo amaremus. 15 1 ANiME Mi <(mi)> phaedria ^mi' uocatiuus est ab 95 2 Vide quam familiariter hoc idem reeo quod est meus. petat blandimentum; uult enim Terentius uelut peculiare uerbum boc esse Thaidis: adeo totiens dictum est Hune hic eras, mi Phaedria?' (v. 6'), '^ne crucia te obsecro,
Ris

92

10

15

anime mi, <(mi)> Phaedria' {v. 15), ^quaesiui: nunc ego eam, mi Phaedria, multae sunt causae' (t\ 64 65), ^mi 3 ne crvcia te obPhaedria, et tu' (v. 110 11). SECRO anime mi <^mi^ phaedria haec rursum nisi amplectens

20

adulescentem mulier
1

dixerit,
\\

uidebitur
||

"^ne

crucia te'

sine
||

admonitiones T 2 haec V 3 porrigente] praebente V 4 quid T est om. T sentias C 7 unde add. Schoell:, ut 8 o est om. V nunc om. B {t. Sahh.) Sahb., quale Steph. EssET om. B o-t-tut-m-e-p-e-a-t- T Mmi esset] nf C aeqva] e -B 9 scilicet uel non amandi V 10 ac pariter f jT, om. B pariter] i F 11 cu T pariter obuia miseretur TC, obuia pariter miretur J5 12 vt] ac pariter fieret ut {pm. C) CV d T 14 anime mi phedria ut a h t d T, om. 5 i u f T, anime mi B mi meus om. B uocantis C CV, ale 15 repetit V 16 uult] ut T peculare C, om. BT^ 17 uerbum hoc est C, hoc esse uerbum B adeo] ab eo TC tune h e 19 Phaedria om. T cruciate ex -re corr. C, Tl|18 ne 19 phedria <^hec rursum nisi ampudeat B obsecro om. B ergo plecten s )> ^^(c/^.m/m) <(et)> quaesiui (que s mi T) codd. ca T, eam ego B, eam V 20 multae tu] et ne T 21 phe a B ne excrucia 5 ne c T te ob anime mi phe B, t f r 22 rursus T 23 ne excrucia te 5, ne c t T

\\

||

II

||

|1

||

m
\
\

||

\\

||

mf-

\\

\\

\\

II

\\

EVNVCHVS
affectu dicere.

I 2,

10-20.
crucia
te'

287
et eo

sed

sic

dicit

*ne

gestu,

quasi in eo et ipsa crucietur; hoc est animus meus.

nam

ideo subicit ^anime mi'

blande et

97

16 NON POL QVO QVEMQVAM PLVS AMEM hoc totum nimis cum contractatione adulescentis dicit meretrix. 17 FACiVNDVM rviT legendum faciundum scri-

98

hoc semper necessitati adiungitur, ut XI {Aen. Vergilius 230) ^aut pacem Troiano ab r, p.' et alibi (Aen. VIII 441) *arma a. f. u.' 18 1 CREDO VT FIT MISERA PRAE AMORE EXCLVSTI HVNC

bendum: totum

10

FORAS oratorie ac facete additum


illa

^misera'.

2 Et

cum
quis
15

a deriuatione causae
est,

argumentaretur, mire a Parme-

none correpta
nccqa.

uerisimile

non

esse,

ut,

quem

amat, eundem possit excludere.

3 exclvsti hvnc foras

TtQoaSoTiiav intulit intuens puellam et ei ostendens Phaedriam, ut ostendat, quam falsa ac repugnantia loquatur meretrix. 99 19 AGE sed hvc qva gratl\ te accersi ivssi avscvlta corripientis est modo ^age', non hortantis aduerbium. 100 20 1 TE ACCERSi ivssi AvscvLTA hoc est quod supra ait (I 1, 1 2) ^non eam ne nunc quidem, cum accersor

20

ultro?'

Dic
est.

mihi

meretricia

calliditate

commendat

quae dictura
1

eo gestu V, et cum gestu T, et gestu C; del. 2 et <(in^ ipsa (etiam ipsa t. Sabb.) cruciatur 4 quoque quem B^ nam] et C 3 id est <^o^ animus 5 contractione TF, conditione C dicit q-qfaciendum C F, meretrix] hem C 6 faciendum C fvit om. 7 necessitati semper {post scribendum) adiungetur
et
\\

Schopen

B
\

1|

TC

j|

pa- T B
\\

\\

\\

ut om. FORAs om.

BT
si
II

\\

9 a

5|utfmpa-ehfF
||

5 C,
11

acri

T, a

||

10 vt
\

clusit

C,
sscr.
;

exclusisti

13 ut

Schoell.

hf- T ******

V^ {= dett.), om. BTC quis quem ed. pr.


\\

ac] et

ex12 argumentatur T quis quem codd., transp. V 14 exclusit TC, exclusisti

Tlsit C| pro C

\\

\\

15 n^P^nPOC^ORI^N B, Ttaqu nqoadoyiav V, 16 quod loquitur T, om. C {t. Wiss.) ac] et C 18 SED ausculta T, etc avscvlta] 20 ius as B, iussi T^ 19 non ras. F* ivssi] iube C 21 ne n q c a u T cum] cur C

II

II

||

shq-taiu||

288
101
se

DONATI COMMENTVM

102

21 EGONE OPTiME bene non exspectauit seruus, ut pro dominus responderet Thaidi. 22 1 VERVM HEVS Tv HAC LEGE TiBi astute seruus
uicem,

reponit Thaidi
spectari

nam

illa

ut

magnum

uoluit

ex5

quod dictura est, iste ut falsum contemnit. MEAM ASTRiNGO FiDEM ^fidem astriugo ' promitto,

103

quia uincula fidei dicuntur. 23 1 QVAE VERA AVDivi mire uicem Parmeno reddidit meretrici, nam ut seruum difficile est tacere commissa,

meretricem rarum est uera dicere. 3 contineo AVDivi figura 7taQCi6%evri.


ita

qvae vera

lo

optime proprie

a metaphora uasis transtulit uerba.

104

24

SI

FALSVM AVT VANVM AVT FICTVM EST CONTINVO


"^falsum'
15

PALAM EST

est quo tegitur id quod factum est, ^uanum' est quod fieri non potest, ^fictum' quod factum non est et fieri potuit. 2 Vel ^falsum' est fictum mendacium simile ueritati, ^uanum' nec possibile nec uerisimile, ^fictum' totum sine uero sed uerisimile. 3 ^Falsum' loqui 4 ^Falsum' mendacis est, "^fictum' callidi, ^uanum' stulti. loqui culpae est, ^fictum' uersutiae, ^uanum' uecordiae.

20

5 ^Falsis' decipimur,

^fictis'

delectamur,

^uana' con-

temnimus.

105

25 HAC ATQVE iLLAC PERFLvo


1

coutra 'coutineo'

{v.

23).

2 respondeat T l non] ne C ascube {in mg. al' astute m. 1) C 4 uicem] nicens C ut om. T 5 quod] quae BV^ 6 meam a f T, om. abstringo <(ficontempnitur C 9 meretrici ex 8 audi reddit dett. B, a- T dem)>

3 Tv

ego TiBi]
II

nc

op

t-h-l-t- T, tu
\

1|

j]

|j

B
\

\\

||

<^meretrici (-cia T))> codd., corr. ed. pr. 10 rarum Stepli.: parum codd. dicere uera 11 audi B, aTTd^P^QVAE VERA om. figura om.
|
|

-cem

corr.

ut] et .B

seruum

\\

|1

CReVh B,
tafora
II

nagciansv hoc F,
\

T ***** TC
\

continet
1

B B

TC

12
\\

me-

transtulit nascit C uerba <(eius)> B, methafora TC TC 13 aut u a f e con p e T, etc 5 14 quo] quod C 15 est om. TC V factum om. B 16 non est ante factum
1

||

11

\\

F
et

TCV

II

20 loqui 19 est 077i. 17 uerisimile <est> {t. Sabh.) 21 decipimus est om. uersutiae Bentley: uirtutis codd. hac a i p T continuo 23 HAc p. 289, 2 illac om.
II

|1

\\

\\

EVNVCHVS
104

I 2,

21-30.

289

24 6 PALAM EST PLENVS RIMARVM SVM HAC ATQVE ILLAC PERFLvo uilis et abiecta translatio est, apta apud meretricem loquenti, 7 Translata autem est quasi ab aquario uase fictili. 106 26 PRom Tv TACERi si vis VERA DiciTO utrum tetaceri aut tuum dictum an impersonaliter infinitiuo
modo? 27
cendo
trices

107

^meretrix mihi mater

SAMiA MiHi MATER FviT puduit diccre Thaidem fuit', quod tamen significauit dialiunde ciuem alibi habitasse. nam ideo meredictae

lo

108

sunt in comoediis, ut in Andria {III 1, 11) ^adeon est demens? ex peregrina?' 28 1 POTEST TACERi Hoc id est uerisimile est. nec hoc

peregrinae

ad laudem proficit sed ad dedecus meretricis. 2 potest TACERi HOC peregrinam nasci meretricem, et ideo potest

i5

uerum
109

uideri.

29
sexus
ligat.

1 <^parvvlam)> pvellam dono qvidam aetas et causa amoris sunt, cur hanc Thais puellam di2 PVELLAM DONO QVIDAM MERCATOR DEDIT propter
20

hoc ostendit meretricem fuisse matrem, ut dono accipere

puellam potuisset. ^^^ 30 1 Ex ATTiCA HiNC ABREPTAM quia Atheuis scaeua 2 arbitror bene 'arbitror' et nihil certi: est constituta.
HAc PKRFLvo om. 1 p e "atque "hac F, hac et (7|| 2 perfluo <etc.> obiecta C est] et apud] ad T 3 transautem post est V, om. C latum quasi ante est C, om. 5 prontu C, proin 4 aquaria T fictile C, subtili T (edd.) tacere C T TACEEi t T, ctc DiciTo] t s u u d ante in6 aut tuum] actiuum C an] aut JB vera] uero C finitiuo (-to TV) add. aut^, an C, etTF, del. TT.; ait Schoell\\ f T 9 significauit ciuem] signiccium 8 mihi (m T) 12 adeo est TC, 10 ciuem] tuum T meretrix T ** ** hoc id est 13 potest t h JBT d ex p T adene
I

||

T
!

II

\\

\\

5 5
I

||

II

\\

om.
ta-

BT
et
ji

5
\\

II

19 pu

14 sed <hoc> ad dedicus T potest hoc 17 PARWLAM add. Sabb. (qui B) puella C 18 amoris secl Sabb. diligit (-ge T) puellam TC\\ 20 ut] d T d qui mer dedit B, puellam d q
id est] id

||

\\

dq

dono <ideo>

22 athica C, hathica T 23 arbitror] ar J5


Donati comm.
rec.

V T

puellam accipere
|

m
\\

||

hinc abreptam] h ab <et> bene C

21 potuisse cena J, om.

"Wessner.

19

290

DONATI COMMENTVM

esset Parmeno adornare Chaeream ad uitiandam uirginem, si praescisset ciuem esse? 111 31 MATRIS NOMEN ET PATRIS DICEBAT IPSA quae iu-

quomodo enim ausurus

fantis
iila

112
que

memoriae proxima sunt; nam quid prius aetas quam patrem matremque cognoscit? 32 ET siGNA CETERA id est domum patriam regionemeius.

113
114 115

33 NEQVE PER AETATEM ETIAM POTERAT hoc


didit,

idcO ad-

ne esset minus elegans, quae nesciret. 34 MERCATOR Hoc ADDEBAT ad matris scilicet nomen

lo

et patris,

quod puella

dicebat.

VNDE EMERAT a quibus, ut {Verg. Aen. I 6) et {Andr. II 1, 2) ^qui (^scis}? modo e Bauo audiui et (^prol. 10 11) ^causam dicere prius unde petitur aurum'. 2 e svnio Sunium promontorium

35

'^genus

unde Latinum'

15

est

Atheniensium

et

in

eo

[forum uenalium rerum] emfigura in narrationibus

porium.

116

36
basis

MATER VBi ACCEPiT hacc

dicitur,

cum omnia pedetemptim


2

dicuntur insinuandi
dedit' {v.

gratia, ut

nunc ^matri mercator dono

^mater ubi accepit'.


1

Et simul conuenit

28 29)^ mulieri lo-

20

6 et om, TC morie proxime suDt)> B aetas om. JB Siqua C ceteea] c- T <in^ patria (-am T) codd., corr. ed. pr. 10 merca9 esse B 8 p ae T poterat] po B, p T tor om. 5 h a T nomen patris et p matris {om. scilicet) B 12 vnde Siurum post 16 emporium B emerat om. B ut] et C 13 Latinum] 1 T et audiui] et quomodo (comodo T) e (a T) dauo (-ua C) modo (nunc F, m T, om. B) audiui 14 dicere om. C unde (mihi T) prius (audi C, a^ T) codd. sumum F, sum15 e sumo F, e summo C, om. B mum C 16 forum uenalium rerum emporium J5, emporium rerum uenalium est TC, emporium est F; glossema secl. Sabb. 18 mater] aliter jB u a T uariationibus ex na- corr. C 21 ac19 bassis 20 dono] do B pedetentim codd. T cepit] a
\

2 precisquomodo Westerh.: quando JBTV, quod C 3 et patris] et p crimen C T, B, praesciret TCV d-i- T otn. C infantis] in C quae] qui TC, om. hic B sunt <^qiie infantis me4 memoria C proxime (-m^ V)
\\

sent

\\

BV

(j

||

\\

\\

\\

II

II

BTC

||

II

II

\\

BTC

\\

\\

\\

EVNVCHVS
quenti huiuscemodi mora.

I 2,

3040.

291

3 coepit stvdiose omnia doCERE mire non Mocuit' sed 'coepit docere' to5 nXXi^6(ia. 4 Et uide quam satis muliebriter. 5 mater vbi ACCEPiT ^accepit' simpliciter an audiuit ingenuam, ut (Verff. Aen. II 65 66) ^accipe n. D. i. et c. a. <(u.)>

17

sed melius prius. 37 1 iTA VT ESSET FiLiA ergo uclut soror habenda est Thaidi, et ideo sequitur ^sororem plerique esse credebant meam'. 2 Et oratorie cumulat dignitatem et amorem
d.

o.'V

puellae, ut eius comparatione leniatur iniuria facta Phaedriae.

10

119

39

EGO CVM ILLO QVOCVM VNO TVM REM HABEBAM

HOSPiTE <(honeste> totum dixit et quod ^hospite' et quod 2 Et bene Hunc' et non *nunc'; nam Vem habebam'. nunc cum duobus. 3 qvocvm vno rem consuetudinem, 4 hospite id est Attico. amorem. 2 qvi mihi 4:0 1 ABii Hvc Rhodo Athenas scilicet. 130 RELiQviT HAEC QVAE HABEO OMNiA hoc ideo, uc tautundem
obsequii exigat Phaedria.
at econtra

15

Parmeno ^utrumque

hoc falsum
que'

est:

effluet'.

quid

dicat.

exponit hoc *utrum-20 et contra dicendum est, quia praesens

Ipse

amator grauatur hoc


1

dicto.

huiusmodi

TV
V, et
I

studiose
\

omnia dicere
dicere
|

studiose

d
a
(b

T, om.

II

2 docere

B,

T
II

roj iisXXriaiKo
I

*****
\

<omnia> B,

C TO

Md^<\HCMO)

an] ut .B

V)

codd., corr.

est om. 9

TC

ingenua C Schopen
||

II

meam

otn.

T, om. T, etc.

B B

idcirco sororem e p c 8 thaidis 12 ego cum 10 phedriae facta JB

\
\

\\

4 accbpit] cepit J?, ut capiendi et (ut C) c a t o soror om. 7 ut <dicet> esset T

r, om.

\\

m
i

cum quo uno


II

(t.

Sabb.),

qcu^ T trh-h\

1|

F, habebat

BTC

13 honeste (jpost totum) add. Sabb. 15 qvocvm] duo cum C, om.


||

\\

14

habebaw
vno om.

B
T

B
r

II

h T, om. .B 18 q h o T, "omnia quae habeo F, omnia B ne tantundem om. B 19 obsequi B adeo contra codd., effluetl h f a f corr. Sabb. utrum C 20 hoc T, hoc fal

16 hospi

J5
I

uel
||

\\

athico
I

TC

\\

17 hvc] h\

qui michi

\\

\\

et-

effluet

ex af- corr.

22 gratulatur B^ igitur uictum

21 quid om.

est om.

TC

19*

292

DONATI COMMENTVM
4:2

122

NEQVE Tv VNO CONTENTA ERAS quippe quae ad2 neqve solvs dedit quippe quia non omnia tua illius fuere mortui. 123 43 1 NAM Hic QVOQVE (JTf/cog, nec 'Phaedria' sed
1

miseris

militem.

hic'

dixit

tangens
2

illum

et

quasi

inuito

illo

haec ex-

probrat.

bonam magnamqve partem ad te attvlit

haec dicuntur laodvva(iovvta, ut {Heaut. V 1, 53) ^abs te 3 An potius 'bonam' specie, 'magnam' petere et poscere'. 4 Et nunc discretiue dictum est, nam quantitate? alias 'bona' pro magna accipimus et multa. 44 ITA EST non erat negandum, quod dixit Parmeno, 124
meretrici
satisfacere

lo

cupienti

et

non

tacenti

culpam

in

conscientia esse.

126

46 1 TE iNTEREA Loci coGNOVi oratoric priorem amatorem facit militem quam Phaedriam; nam posterius dicit hunc cognitum per absentiam militis. ergo cum militi Phaedria riualis superductus sit, consequens est, ut miles queri debuerit, non Phaedria, et propterea nihil mirum,
si

15

ordine

seruato miles

antepositus

fuerit

amatori

post20

modum
multum

cognito; et hoc, sine puellae et munerum causa, 2 Sed pro milite contra Phaedriam ualet.

uide meretricem,

quia

rem

dixit

percutientem,

quot et

1 TV Om. 6- T, 0711. CONTENTA ERAs] ; VNO] U 2 solvs dedit] s d eras cont- Ter. admiaerat T, solus 3 tua omnia ccajtveoo 4 cc6tsl(og] ^rTtcoc B, V, grece
I \

II

T TC

\\

||

nec W.: nunc BCV, n T; non ed. pi\ Phaedria] f T 5 hi C haec] hoc T, om. improbat C {t. Sabb.) 6 mag que p a t ab q p ad te a T ad te om. B, V 7 ICWMN^^O^OYNT^ B, yiodLvccXXovvtcc F, * * * * =^ T, om. C 8 speciem T, spem C, qualitate B 9 quantitatem C\ Et nunc] nunc T, om. C 10 alia C est nam] nam et V bonam V magna <et multa> T 11 dixerat -B 12 meretrice C 13 esse om. 14 tb om. TC interea 1 c jT, intera lo amatoram V 15 phe absentiam oiu. T nam 16 abstinentiam C 17 phedria C 18 deberet B preterea BV\\20 et hoc ed. pr.: hoc et (et om. T) codd. puella BT\ et am. C munerum om. T 22 per21 multum] militum cutientem] perurentem ed. pr.
O, ow.

I

II

\\

jl

II

\\

\\

II

||

||

\\

||

\\

||

j|

\\

\\

EVNVCHVS
qualia

I 2,

42-61.
*tute
scis

293
postilla

blandimenta

subicit

dicendo

quam intimum habeam te' etc. 47 1 coGNOvi proprie ^cognoui'. 127

tvte

scis

POSTiLLA QVAM INTIMVM (Syfnia iTCifiovij, nam hoc ad narrationem non pertinet. 48 1 ET MEA coNSiLiA TiBi CREDAM OMNiA ex praeseuti 128 actu sumpsit argumentum, quod nunc eum tanquam consultorem adhibuerit. 2 Et bene 'credam' secundum illud
{v.

129
130

21) 'potin est hic tacere?' 49 1 NE Hoc QviDEM id est*. hoc quoque falsum est. 2 DVBiVMNE iD EST mc uou taciturum scilicet. 50 1 Hoc AGiTE AMABO 'hoc agite' pro aduerbio corsic

lo

positum aut certe pro adhortatione audientiae * Plautus (Asi7i. prol. l) hoc agite si uultis, 2 Et conuenit ueluti nutu audientiam spectatores'. 3 hoc agite significantis et gestu hoc ipsum'adiuuari. id est: illud desinite et hoc attendite. 51 1 NVPER Eivs FRATER ut adhuc amor flagrare ui131 2 aliqvantvlvm est ad rem deatur, addidit ^nuper'. AviDioR uultu accommodato ad reprehensionem pronun4 ad tiandum est. 3 ad rem avidior proprie *auidior'.
ripientis est

praebendae.

i5

20

REM pecuniam modo


1

dicit.

T 2 te habeam JB, om. V 4 post i.B coonovi] cog quam in J? oxfjficx Iniyi^ovrj Sabb.: Xnid^dkO*^h B, V, **** figura TC; gx. vnofxovrj Schoell coll. Bhet. l. m. 46, 24, at cf. Eun. V 4, 2, Hec. III 3, 6 orationem TC 5 nunc nunc cam tam conF 6 me C t c o r 7 u sit sulatorem adhibuit T 8 illum C 9 es J? h t T 10 ne] nec qvidem] q T id est] id F est 2. om. B\\\l DVBivjoiK] 12 hoc ag a T amabo hocagite dubium est TC est om.
etc.

8-piqih- {om. tute 3 4 iNTiMVM om. TCV


|| |

te)

||

||

**
\
jl
\
[

TC

II

II

BTC
T
II

\\

||

||

||

om.

B
II

auerbio
I

14 sic <hoc> 15 nutum T pr. 19 aliquantulum F; definite C


\

TCV
\\

1|

attntiae 13 ad oratione C, ortatione T t. si (non Wiss.) uultis] sultis ed. 17 id est] quod TC 16 gestum TC

\\

||

rem

F,

o?/i.

Sabb.] ad rem avidior otn. t. Wiss.) et rem F, ow. auidior del. Sabb. proprie C niam dicit om.

rem om.

ad

(a

.B) r

.B

aliquantum Ter. T 20 accomodatis


||

est post C 21 ad
\\
|

{t.

\\

auidior 22 pecu-

294
132

DONATI COMMENTVM
52
is

vBi HANC

FORMA viDET ex

aliena persona uult


sit

133

ostendere praeter affectum quanti sibi existimanda quanto munere miles Phaedriae meruerit anteponi. 2 53 1 ET FiDiBvs sciRE uetusta elXeLijjLg.

et

pre5

TivM SPERANS deest ^magnum', ut


^stabulo frenos
a.
s.'

(Yerg. Geo.

III 184)

134

PRODVCIT proprie, nam "^produci' uenales 2 prodvcit vendit haec celeritas uendi3 forte fortvna id est bona bilem indicat mercem.

54

dicuntur.

fortuna.

10

135

Hic mevs amicvs quia locus est meritorum, non iam ^miles', sed 'meus amicus'. uide enim quid sequatur: ^emit' inquit 'eam dono mihi'.

55

136

56

iMPRVDENS HARVM RERVxM hic ostcudit quam auidus


15

2 Simul etiam ostenid faceret, si rem penitus nosset. ditur quanta secreta dicat Phaedriae, utpote quae riualis

harvm rervm ignarvsqve omnivm prudentia gnaritas extrinsecus uenit. 5 Hoc 4 ^lmprudens' per se, ^ignarus' per alios.
nesciat.

3 imprvdens
naturalis

est,

est:

137

57

qui nec suspicatus sit neque ex aliquo audierit. 1 postqvam sensit me tecvm qvoqve rem habere

20

1 is

om.

B
I

alia

B,

aliene

VBi] tibi C,
||

3 quanto
\\

meruit codd.,

corr. Westerh.

4 et

{t.

Sabb.)

.B, s-

e<\^iyiC J5,

6 stabula
II

BV
f

ex -as

C07-r.

s.]

8 vendit] uendibilem

B
\ |

\\

om. C\\ 5 spe <|)> frenos F, ferenos B, frenos dicuntur om. 7 proprie C 9 <(hic> forte TC fortvnaJ i- T\

mi^LO F, **** T,

u.T|h-T|f-u.B|etC| V miles om. C phedria C T uenusta 07n. B scire] s


\ \ \

||

||

haec est F, om. TC bona fortuna om. TC 11 mc om. BT\ a T quia om. T locutus B longus T meritori B meritorium C 12 iam] nam C amicus om. TC uide] unde T

||

||

enim om.
II

TC 14 in (i p T) h rerum (r T) BT\ ostenditur F 16 phedria 15 facere C etiam om.. V auditur C 1 7 nesciatur T, nascitur C T, om. inprudens h r i q 20 est om. TC neque] 18 est om. (t. Wiss.) gnauitas nec BV\\ 21 sensit me (m mg.) quoque rem habere tecum (7,

\ \

TC

sequitur

jBT

||

13

eam

ed. pr.: et

JB

F,

in
|

||

TC

II

||

\\

smq-rht-

T, sensit etc

EYNYCHYS

I 2,

52-63.

295

non dictum sed quasi celatum <'sensit']>. 2 sensit me TECVM QVOQVE REM HABERE magno pondere dixit Hecum
quoque', tamquam irascendi magis iusta causa sit militi quam Phaedriae. nam ^sensW et Uecum quoque' hoc
significat.
5

138

58
dicatur.

REM HABERE sic dixit, ut honeste res impura 2 ne det sedvlo sine dolo, hoc est im-

pense.

139

semper *ait' dicimus, cum uel inuisa nobis uel uana dicta narramus alicuius. 2 si fidem habeat hoc est: si faciam aliquid, unde credat se tibi praeponi. 3 si fidem habeat si credere cogatur. 4 Id est si credat: unde fideiussor dicitur, hoc est auctor credendi. 6 se iri praepositvm tibi apvd me
1 AiT
et audientibus
.

59

lo

avci(5Tqo(pri

in

uerbo 'praepositum

iri'.

Necessaria

i5

implicatio in his, quae dura dictu sunt.

142
scit

62 sed ego qvantvm svspicor

alta et acuta inuentio:

143

meretrix amatores hoc solo inimicos esse, quod idem diligunt; magnifice igitur, ut riualis odium deleniret, uult persuadere Phaedriae non se amari sed uirginem. 03 1 AD virginem animvm adeecit cur hoc inferat?
ut uel laedendi militis causa Phaedria patiatur eum, quam 2 etiamne amplivs amet et nolit, uirginem dono dare.
1

20

non

HABERE
\

om.

sentit T\ me quoque (ofn. sensit sscr. 3 quoque <rem 2 eem quoque om. tecum) T, om. C 4 nam] non iuste <et> tamquam om. habere) 7 ne dkt 6 sic]' magno pondere {cf. supra) quoque sedulo <e8t> om. sedulo impense post 5 significat 10 et om. C F, s impense sine dolo (om. hoc est) 14 sk 13 hoc] id 12 si fi ha .B 11 HABEAT 07n. id est

non] quo nunc

T
||

celebratum

sensit add. Sabb.

C\

BV

B B
I \

\\

TC
\\

\\

B TC V

\\

\\

||

II

iRi]

om. om.

tibi T, me] t a praeposito T, pre \N<\CTPO<I>h B, avaaxQocpri F, * * * * T, corr. 16 dicta om. C C codd., Steph. iri] in J5, sic sit 18 aucta TC 17 sed ego om. C, q s T deliniret TCV; 19 dicunt C quid -B magnificate C, -ca T 21 ad viroi.vkm 20 persuade C declinet Klotz uult] nil C nolit om. 22 ludendi V quem ?i adicit T {ueiii V)] sc. Thaidi dono dare; colit Bentletj, colat Westerh.\
sciri

II

\\

II

15

\\

\\

|{

II

BT
T

\\

|1

||

BV\2S

AMPLIVS]

a.

296
mundat
Xetipiv

DONATI COMMENTVM
Terentius,
1 NiHiL

ut

solet,

res

huiusmodi

per

k'k-

suam.

144

64

NAM QVAESivi NVNC EGO optime purgauit


5

Terentius, quod mox liberalibus nuptiis fuerat obfuturum, Chaerea. necessario ergo si uitiatam uirginem duceret defenditur, tamquam quae honeste nuptura est.

145

65 QVAMOBREM cvpio ABDVCERE etiam hoc uerbo


ficatur Phaedriae,

non enim 'accipere' ut ab amico


et

gratire-

munerante, sed ^abducere' ut ab stulto

experte.
10

144
non

64

2 NVNC

EGO EAM MI PHAEDRIA MVLTAE SVNT CAVSAE

indiligenter considerauerunt hanc meretricis orationem, nam et prinqui illam instar controuersiae rettulerunt.

cipium est (^v. 1) ^me miseram! uereor ne illud grauius Phaedria tulerit' et narratio (v. 27) 'Samia mihi mater fuit' et partitio cum confirmatione (v. 64) ^nunc ego eam, mi Phaedria, multae sunt causae quamobrem cupio abducere:
(v.

i5

primum quod

soror est dicta'

etc.

et reprehensio

99) ^egone non ex animo misera dico?' et conclusio per conquestionem (v. 99 102) ^quam ioco rem a me ^. .^ impetrare abs te nequeo,

82) ^egone

id timeo?' et (y.

20

biduum saltem ut concedas solum'. 67 1 VT svis RESTiTVAM AC REDDAM restituimur 147


1

3 qvaesivi] q T F, ***** O, (post suam) T ergo jB, e- T \ 5 cherea duceret TC NVNc] n- T, om. 6 tamquam quae ed. pr.: quam que C {B. t. ergo om. TC 7 cvSabh.) quamquam T{B t. Wiss.) quae V ductura V T, c- B\ abducere {post etiam) C, ab- JB, a- T pio] cup 10 nvnc etiam] tunc T 9 ut] et C ab] a TC et] ut C PHAEDRiA om. eam] ca T, om. F|l 11 non] et nunc T considerauere F, <(et^ considerauerunt T hanc om. B 12 instar retuiere F H 13 uereor] u om. B T ne om. TC il gra f T 15 confirma14 mihi ph tulerit B, i g f t T
iXXlifjLv

mundat B, munde

TCV; munde

aii Sabb.
\

C^MrCIN B,
( j

\\

\\

\\

\\

||

\\

\\

\\

tione in ras.

V^
\
|

17 quod] 16 <(eam)> abducere quia C dic JB et om. T 18 et egone] rogone T 20 <ut> rem ioco J5, 1 T a me] ante lac. sign. quam codd. Sabb. impetre B, ip T abs n b s u c solum T 22 vt om. rC a-r- T restituimur F, -mus
\\ \\
I

q^ca^p-qs-ed^ T
|

<(ut (et

T)y nunc codd.


\\

eam

m B

TC

\\

BTC

||

EVNVCHYS
his, quibus nos

I 2,

6370.

297

uolumus,

2 Ergo

sed in 3 sola svm habeo hic neMiNEM ^sola' ad familiarium refertur absentiam, ^habeo hic neminem' ad alienorum amicitiam. potest enim sola domi esse, habere tamen aliquem foris. 4 Et *habeo hic neminem' plus sonat quam *neminem hic habeo'. 5 Et ^sola sum' ab his quos natura conciliat per se, ^habeo hic neminem' eorum qui uoluntate iunguntur. 68 1 NEQVE AMicvM bcne hoc apud amatorem, nam 148

restituimur hac utrumque est.

reddimur his, qui nos uolunt. uolentes, reddimur uolentibus.

10

amator, aliud amicus: amator qui ad tem2 An quia in patris pus, amicus qui perpetuo amat. 3 qvamobrem phaedria in potestate est Phaedi^a? necessariis interponi nomen licet audientis. 69 1 CVPIO ALIQVOS PARARE AMICOS BENEFICIO MEO 149
aliud est
hic

15

ostendit

specialiter,

cuiusmodi

amicos

quaerat,

2 parere contemnere uideatur. BENEFicio meo quia pariuntur et suo, sed minus diligimt. 70 1 ID AMABO ADIVTA ME QVO ID FIAT FACILIVS 150

Phaedriam

ne amicos

nolumus
||

reddimus

B F,
\

redimus T, reddamus C,
\
|

2 restituiraus codd., corr. Sabb. uolente B, uoluntate C, -tis T\ reddimus codd., corr. Sabb. nolentibus C| 3 hac] sc. uirgine, svm] s T hic habeo C, ha T n j 4 sola familiarum C habeo h n neminem om. 5 ad] sed TC, non ad 6 habeo h n alienorum 8 natura] nam C consiliat T per se CF', per jT, om. amicvm om. T hic om. CVfi 10 nam (t. Sabb.) V^ 9 habeo Goetz an (sscr. T) codd. ; an quia ed. pr., quia Steph., del. Sabb. 11 <et {sscr. C)y aliud <er> <est (del C)> amicns amator amator <amicus amator^ qui] id TCf^ 12 qui om. C 13 potestatem Phaedria] ne in necessariis inopem uideretur a^d. ed. 7>r.; ne inops esse uideretur Sabb. C 14 iu necessariis] in rebus seriis QVAMOBREM PHAEDRiA ow. 15 aliquos p a benefi Westerh. nomen interponi
corr. Steph.

B B

V
\

\\

T T T

||

B
||

j|

II

TC

CV

TC

|I

\\

||

<quia parantur

et suo

m r

sed minus>

(cf.

infra),

F* V^

II

B \qi- U

TV\

18 meo in mg. 17 phedria C uideat T, {ante contemnere) C, uideretur 18 pariuntur parare codd. , corr. Sabb. 19 adiuua C, a^ mk] m^ T, om. parantur J5F*
I

araicos parare
|

me C

||

16 hic

ap-a-b^

jabm^ BT
BT

||

(f-

T)

{ BT
||

298

DONATI COMMENTVM
2 adivta

TtaQslKov: bis *id' posuit. pro 'patere excludi' ^adiuta

me mira

coactio:

me'

dixit.

151

71

siNE iLLVM blande

'sine

illum',

tamquam

in

manu

et excludi militem; non 2 priores enim dixit ^fer' aut ^patere' sed ^sine'. PARTES hosce aliqvot dies honeste circumloquitur et

eius sit iniuriam

non pati

153

oratorie, ne dicat "^abi foras' atque ^excludi te patere'. 72 1 NiHiL RESPONDES iam silentium accusat, quia
scit nihil

^mihi' dixit,

2 Et satis blande contrarium responsurum. amoris cui debeas uicem. tamquam:

lo

73 EGON QviDQVAM facctc exprimitur amantis ira, amoris integratio (cf. Andr. III 5, 33). 2 Id est 154 74 1 TANDEM PERDOLViT uimis doluit. 3 Et tandem quasi qui impatiens persensit dolorem. 4 tandem perdolvit vir es eleganter uariauit fuit.
153
5 vir es non ^puer' personas, secundam et tertiam. nunc es, sed iam ^uir', qui meretricem contemnis. 76 HiNC EST abrepta edvxit mater pro sva uide
(iL(ir)6Lv

15

156

cum

ita, ut et

6(jLOiotiksvta

odio inductam et deprauatam pronuntiatione non uitarentur de industria: *ab-

20

158
160

repta' ^pro sua' ^soror est dicta'. 78 1 HAEC NVNC VERBA id cst falsc dicta.

hvc

redevnt ut

excludar.

80
1

1 Nisi

iLLVM PLvs AMAS QVAM ME rcpudiatis

causis,

n^PeARON B, TtccQiXv.ov F, **** T, om. C adiuua 3 sine me om. cohactatio T 2 pate C adiuua 6 h 4 iniuria TC nos T exclusum TC iLLVM om. a ad r 8 respondet C, res iam (nam T) licentius TC|| 9 sit C, si J5 10 respon * * * * Et] eae T uicem] ante jT 11 egone expnmitur facete] facere TC, facile 13 tandem om. perdo -B 14 qui om. T\\ <^illud> ed. pr. 15 tan perdo 17 nunc om. 16 personam es om. 18 hic C sed ow. T iam om. arepta B, abiecta T duxit 19 mimesim B, imnisim T, minusin C, vv^isoiv V et deprauatam om. 20 et om. C

TC

\\

TC

\\

11

II

B
\

||

II

||

\\

BCV

||

||

BTC
\

CV

TC

\\

\\

\\

TC

\\

eMOIOTe^eVT^ B, 6(Loioxslsvta 21 <^quasi^ pro B rentur C


\\

F,

23 excludat C, ex

||

T, om. C\ tuta22 haec om. B falsa T

****

||

24 ames

(-as

V) plus

TC V

\\

EVNVCHVS
quas
cit

I 2,

7084.

299

illa attulerat, per deriuationem causae hic aliud indu2 et istam nvnc times qvae esse cur repellatur.

ADVECTA EST adeo


uideas,
si

quam

inquit, amauerit.
,

amas militem, ut etiam

in-

161
16J2
si

81 TALEM PRAERiPiAT
toris.

TiBi slQCJvsLOi stomacliantis

ama-

82 QVID TE ERGO ALIVD SOLLICITAT quid hoc non est?

est,

iuquit,

163

NVM soLvs ILLE DONA DAT hic iam quasi quaestiosed ille munus aduexit. 2 ''nvm solvs iLLE dona dat"*^ possunt enim dona dari sed exigua aut
1

83

nes tractantui':

10

minus
3
est.

libenter,

et

ideo

mentionem benignitatis
sed
ille

adiecit.

si 'nunlegimus, erit temporis aduerbium, ut sicubi quo in loco, qua in re. 6 nvm vbi meam benignitatem

nvm vbi meam benignitatem 4 NVM VBi numquid alicubi.

benignus
15

Aut

cubi'

intellegit se et

nam plerumque
non apparet,
164

dona obtulisse et id benigne saepe fecisse; ingrata dona sunt, in quibus benignitas quae aut in quantitate rerum est aut in
20

facilitate praestantis.

84 CLAVDiER
III
fr.

claudi aut claudicare.

48,

et (fr. inc.
1

25 M.) ^neque enim 23 M.) ^nihil socordia


deriuatione
\\
\

Sallustius (Hist. ignorantia res claudit'

claudebat'.

pro

conicit Sabb.

4 amauerat

T, om.

quit om.

10 dona donari BENiGNiTATEM 11 DONA dat] donabat TC 13 nunc T b T, be me sed] mc V ille <qui> TC, 14 nuncubi T (qui in mg. m. 2) numquid] aliquid TC 16 quaj sic T num ibi 16 sicubi ed. pr. sit ubi codd. nuncubi T, ubi num C in re] iure T, re C quam 18 plerumb T 17 sed et obtulisse ex att- corr. C 19 aut 1. om. C in 2. om. B\\ Wiss.) que] plurimum {t. res 21 clavdier] claudere T 22 ignorantia] ignauia Sabb. secordia T V, secorante ign23 socordia (a ex e corr.) di C claudiebat T, claudicabat C {sic et Maurenbr.)
\

B minus B
|

II

C inducit] incidit BC, dicit V; 3 inuidias 2 ista C nunc t que a est TC\\ 5 precipiat C IPfONId< B, Igcovicc V, J5 7 QviD sollicitat] quid te a te] re C inil do dat J?, i d d 9 nvm] non dat om. B; schol. pert. ad nvm vbi mkam nvm

\

\\

\\


\\

***
\

\\

TC

jj

||

TC

5
|

V
\\

\\

TC

II

jj

||

\\

\\

300
165

DONATI COMMENTYM
85

1 NONNE MiHi VBi DixTi plus dixit *ubi dixti cupei^e te', quam si diceret ^petisti ut emerem'; plus est enim id praestitisse, quod qui acceperit non ausus fuerit

2 cvpere te uult rem parui pretii ex illius suo labore perpendi. 3 ex aethiopia cupiditate non ^Aethiopissam' sed honestius ''ex Aethiopia'.
postulare.
et

166
167

86
87

RELiCTis REBVS OMNiBvs QVAESivi hacc iam omnia


considerari solent.
1

in beneficiis

QVAESivi

uide

aerumnas

sibi difficilium

quemadmodum adhibeat atque munerum dicat imposuisse mere-

lo

tricem: *ex Aethiopia ancillulam' inquit Mixti te cupere'; quid ego feci in re caeli ac solis ac paene orbis alterius?

2 Deinde non ^quaesiui', nec enim in promptu erat. ^petisti' sed Mixisti', nec ^uelle te' sed ^cupere', non ^nigram'
sed ^ex Aethiopia', nec 'dedi' sed ^-elictis rebus omnibus quaesiui': quid hic non exquisitum, quid non ita expres3 porro evnvchvm deinde sum, ut nihil addi possit?
i5

uel postea uel multo post. 4 evnvchvm velle eunuchos a Persis institutos putant ex captiuis; a Babylonibus enim Hellanicus auctor exstat id habuisse. 5 porro evnvchvm 20

DiXTi VELLE TE uidc


praestitit,
1

quemadmodum, ut maius non semel imputat duo mancipia,

faciat

quod

sed primo

NONNE

vBi
dicti
\\

om.
\

enim est T H 3 id om. V\ 'A cuperem C uult rem] mulierem TC fuerit] sit V ex] et 6 non C 5 et om. B ex ethi B sed oin. B honestius 7 rebvs quam si ethiopissam B quae B., qvaesivi] re e a T 9 uide] unde B adhibeat B F, exhibeat C (dett.\

<mihi> B,
II

DixTi] te cupere
I

cl-

<(che> dixit

C
\

dixti
\

\\

\\

\\

11

exhuicat T; exaugeat Sabb.., <(studiumN adh- Schoell atque] 10 <(cum> erumpnas T numerum C aiatque Sabb. om. dett. dicat om. 11 ex om. Sabb. dett., (dett.); 12 in re] iure C, ancillam T,