Sie sind auf Seite 1von 606

[I]

GOT T F R I E D W I L H E L M LEI B N I Z
SAMTLICHE SCHRIFTEN UND BRIEFE

[II]

G O T T F R I E D W I L H E L M

LEIBNIZ
SAMTLICHE
SCHRIFTEN UND BRIEF E

HERAUSGEGEBEN
VON DER

DEUTSCHEN
AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN
ZU BERLIN
SECHSTE REIHE
PHILOSOPHISCHE SCHRIFTEN

ERSTER BAND

7 1

AKADEMIE-VERLAG

BERLIN

[III]

G O T T F R I E D W I L H E L M

LEIBNIZ
PHILOSOPHISCHE SCHRIFTEN

HERAUSGEGEBEN
VON DER

DEUTSCHEN
AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN
ZU BERLIN

ERSTER BAND
166 3 - x 6 72

UNVERANDERTER NACHDRUCK DER ERSTAUSGABE

1 9 7 1

AKADEMIE-VERLAG

BERLIN

[IV]

UNVERANDERTER NACHDRUCK DER ERSTAUSGABE VON zq ;o :


G. W . LEIBNIZ . SAMTLICHE SCHRIFTEN UND BRIEFS .
HRSG . V. D. PREUSSISCHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN .
SECHSTE REIHE : PHILOSOPHISCHE SCHRIFTEN.
EASTER BAND : x663-x672 .
DARMSTADT : OTTO REICHL VERLAG I93o
(GEDRUCKT IN DER SPARMERSCHEN BUCHDRUCKEREI IN LEIPZIG).

LEITER'DER AUSGABE
PAUL RITTER t
BEARBEITETR DIESES BANDES
WILLY KABITZ t

ERSCHIENEN IM AKADEUIIE-VERLAG GMBH, toS BERLIN, LEIPZIGER STR . j-4


COPYRIGHT 1971 BY AKADEMIE-VERLAG GMBH
LIZENZNR . : zoo . too/313/71
BESTELLNUMMER : Iooi/VI/1 . EDV: 752 023 o . ES I B a
OPPSETDRUCK : VEB DRUCKERBI THOMAS MUNTZER", Ila BAD LANGENSALZA_

[V]

I N H A L T S V E R Z E I C H N I S

CBE VON i93o :


BRIEFE .
:NSCHAFTEN .
FTEN.
930
tEI IN LEIPZIG) .

GER .
SIR 3-4

z
LANGENSALZA

[VI]

Inhaltsverzeichnis

[BLANK]

[VII]

EINLEITUNG
I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666
1 . Disputatio metaphysics de Principio Individui 1663
2 . Note ad Danielem Stahlium .I663-1664 (?)
3 . Note ad Jacobum Thomasium 1663-1664 (?)
4. Specimen Questionum Philosophicarum ex Jure collectarum 1664 . . . .
5 . Disputatio juridica . (prior) de Conditionibus 1665

IX

3
21
42
69

97
6. Disputatio juridica posterior de Conditionibus 1665 125
7 . Note ad Joh. Henricum Bisterfeldium 1663-1666 (?) 151
8 . Dissertatio de Arte Combinatoria 1666
9. Disputatio de Casibus perplexis in Jure 1666

163
231

II . FRANKFURT UND MAINZ 1667-1672 . ERSTE HALFTE


A . JURISPRUDENTIA RATIONALIS
1 o . Nova M e t h o d u s discendoe docendseque Jurisprudentie 1667 2 59
365
1I . Specimina Juris 1667-1669
12 . Elementa Juris naturalis
12 1 . Aufzeichnungen 1669-167o (?;)

431

12 2 . Untersuchungen 1669-167o (?)


123 . Untersuchungen 1670-1671 (?)

433

124. Elementa Juris naturalis 167o-1671 (?)


125. Elementa Juris naturalis 2 . Haute 1671 (?)

459
465

1261 Elementa Juris naturalis 2 . Halfte 1671 (?)

480

455

B . DEMONSTRATIONES CATHOLICAE
13 . Confessio Nature contra Atheistas . Frnhjahr 1668 (?) 489
14. Demonstrationum Catholicarum Conspectus 1668-1669 (?) 494
15 . Demonstratio Possibilitatis Mysteriorum Eucharistie
I51. Refutatio Hypotheseos Thome Angli 1668 (?) 501
15 2 . De Transsubstantiatione 1668 (?)

5o8

I5 a . Aufzeichnungen 1668 (?)


513
15 4 . De Demonstratione Possibilitatis Mysteriorum Eucharistie . Herbst
I67I (?)

515

VIII

INHALTSVERZEICHNIS

z6 . Defensio Trinitatis contra Wissowatium . Fruhjahr 1669 (?) 518


17 . Refutatio Objectionum Dan. Zwickeri contra Trinitatem et Incarnationem
Dei 1669-167o (?)
531
18 . De Incarnatione Dei seu de Unione hypostatica 1669-1670 (?) 532
19 . De Possibilitate Gratix Divinae 1669-1671 (?) 535
2o. Von der Allmacht and Allwissenheit Gottes and der Freiheit des
Menschen 1670-1671 (?)
537
21 . De Unitate Ecclesiae Romance 1669 1 671 (?) 547
22 . Commentatiuncula de Judice Controversiarum 1669-1671 (?) . . . . 548

[IX]

X69 ( ?) 518
n et Incarnationem
S31
1670 (?) 532

E I N L E I T U N G

535
der Freiheit des
537
-1671 (?)

547
. . . . S48

[X]

Einleitung

[BLANK]

[XI]

ZUR ABGRENZUNG UND EINRICHTUNG DER REIHE


tuber die allgemeine Einteitung unserer Leibniz-Ausgabe and die Merkmale, nach denen sie
Leibniz' Schriften von semen Briefen unterscheidet, ist das Notwendige schon im Vorwort and
in der Einleitung zum ersten Bande der ersten Reihe (S. XXVIII f. and XXXIII) gesagt
worden . So haben wir fair die Abgrenzung der philosophischen Schrif ten von den ubrigen
nur zu betonen, was auch die Einleitung zum ersten Bande der zweiten Reihe, des philosophischen Briefwechsels, hervorhebt (S . XXIf.) : daB dafiir keine andere Idee von Philosophie maBgebend sein kann als die, welche in Leibniz' Gedankenwelt zur Entfaltung and
in seinem Schrifttum zum Ausdruck gekommen ist . Sie steht, wie man weiB, in engstem
Zusammenhang mit einer unvergleichlich weiten and grundlichen Betatigung in den Einzelwissenschaften, aus ihr sich nahrend and sie wieder durchdringend . Daher ist eine Ausgabe
der philosophischen Schriften von Leibniz bestandig darauf angewiesen, auch solche Schriften
aufzunehmen, die bei einer auBerlichen Verteilung des ganzen Stoffes anderen Wissenschaftsgebieten zufallen wilrden, der Theologie, der Jurisprudenz, der Mathematik and den Naturwissenschaften. Bei vielen Schriften dieser Art besteht and kann ja auch gar kein Zweifel
daruber bestehen, daB sie in Leibniz' Sinne philosophisch sind . Bei anderen ergibt es sich
aus der Aufdeckung des Gedankenzusammenhanges, in welchem sie erwachsen sind . Oder
eine Schrift enthalt doch einen bedeutsamen philosophischen Einschlag . Oder wo dieser
vielleicht geringer ist and deshalb unsere Reihe die Schrift wohl missen kOnnte, stellt sich
heraus, daS sie in einer anderen Reihe noch weniger am Platze ware ; denn die Zahl der
Reihen zu vermehren and etwa eine eigene fur die theologischen oder die juristischen
Schriften einzurichten, hat unsere Ausgabe vermieden, weil der groBte and beste Teil dieser
Schriften doch immer der philosophischen oder der politischen Reihe verbleiben miBte .
Auf der anderen Seite treten zumal die Anspruche der mathematisch-natuuwissenschaftlichen
Reihe einer reinen Abgrenzung der philosophischen in den Weg . Nach allem werden wir
es in den einleitenden Bemerkungen zum Inhalt unserer Bande and spater ausfuhrlicher in
unseren ,Untersuchungen and Erlauterungen" oft zu rechtfertigen haben, weshalb wir eine
Schrift oder eine Gruppe von Schriften aufnehmen oder ausschlieBen .
Als Anordnung kommt auch fur die Reihe der philosophischen Schriften zunachst nur
die chronologische in Betracht, die dem Ablauf des Leibnizischen Lebens and Denkens
folgt. Aber wenn es fur den Briefwechsel an sich moglich ist, diesel Prinzip ziemlich streng
durchzufuhren, well man in die,Kette der datierten Briefe die undatierten in der Regel so be-

EINLEITUNG

stimmt einfugen kann, daB die immer verbleibenden Unsicherheiten ertragen werden kOnnen,
wurde bei den Schriften ein solcher Versuch von vornherein scheitern . Hier ist nur ein verhaltnismaBig kleiner Teil datiert, die Masse der undatierten Konzepte und Aufzeichnungen
aller Art uberwiegt entschieden, und in den meisten Fallen gelingt es nur, die Abfassungszeit
eines solchen Stiickes in mehr oder minder weite Grenzen einzuschlieBen : die Ergebnisse genugen nicht zur Aufstellung einer chronologischen Folge, in der wenigstens die meistenGlieder
ihren festen Platz hatten, und damit ware der Sinn einer solchen Anordnung verfehlt . Man
dart ja auch nicht vergessen, daB sick bei einer Schrift die Abfassung oft fiber einen langeren
Zeitraum erstreckt und immer wieder mehrere Arbeiten nebeneinander hergehen : schon deshalb kann bei den Schriften eine rein chronologische Anordnung niemals denselben Nutzen
haben wie bei den Briefen, selbst wenn man hoffen durfte, fur alle Schriften denselben Zeitpunkt, etwa den des Abschlusses oder des Abbruches, zu ermitteln . Dazu kommt nun die
File des in unserer Reihe zu bewaltigenden Stoffes ; die einzelnen Stucke stehen nach Inhalt,
AnlaB und Absicht bald in dem deutlichsten Zusammenhang, bald haben sie recht wenig miteinander zu tun : wer m6chte es verantworten, these natfirlichen Verbindungen und Scheidungen ganz auBer acht zu lassen und alles einem unsicheren Hintereinander zuliebe in ein
sicheres Durcheinander zu bringen? Es bleibt also fur fins gar kein anderer Weg, als daB wir
im groBen zwar die chronologische Anordnung, nach Lebens- und Arbeitsabschnitten, festhalten, innerhalb derselben aber Gruppen nach sachlichen Gesichtspunkten bilden ; in
diesen Gruppen konnen darn die einzelnen Stucke wieder chronologisch angeordnet werden soweit das moglich ist und nicht auch hier die sachliche Zusammenstellung den Vorzug verdient . Fur die Anwendung dieses Verfahrens sei auch hier auf die Bemerkungen zum Inhalt
der Bande und die ,Untersuchungen und Erlauterungen" verwiesen .
In der Editionstechnik haben wir uns an die Grundsatze gehalten, welche die Einleitu_ng zum ersten Bande der ersten Reihe (S . XXXIVff.) fdr die game Ausgabe aufgestellt
hat . Bei der Wiedergabe der schon von Leibniz selbst verbffentlichten Schriften nach den
ersten Drucken waren einige.besondere MaBnahmen erforderlich, die far die Briefwechselreihen nicht in Frage kommen . Sie betrafen hauptsachlich die fiberaus zahlreichen Zitate,
die selbstverstandlich immer nachgepruft worden sind . Um nach MBglichkeit Irrtumer und
MiBverstandn;cae bei der Benutzung auszusch iel3en, haben wir hier die Interpunktion hauflger
andern und erganzen mussen, als wir esIsonst zu tun pflegen . Wo ferner die alten Drucke fdr
die Zitate von Namen, Buchtiteln und Buchstellen in der Re gel Kursivsatz verwenden,haben
wir es auch und dann grundsatzlich getan, sonst, wie z . B . in der,,Ars Combinatoria" (N . 8
dieses Bandes), nicht durchweg . Dabei haben wir die Autorennamein immer gesperrt-kursiv
gesetzt . Von Absatzen haben wir oft reichlicher Gebrauch gemacht, als es in den alten

en ertragen werden kOnnen,


item . Hier ist nur ein verizepte and Aufzeichnungen
t es nur, die Abfassungszeit
:hlieBen : die Ergebnisse ge-nigstens die meistenGlieder
i Anordnung verfehlt. Man
ung oft fiber einen langeren
under hergehen : schon desniemals denselben Nutzen
Schriften denselben Zeitteln . Dazu kommt nun die
i Stucke stehen nach Inhalt,
I haben sie recht wenig mita Verbindungen and Schei:intereinander zuliebe in ein
.in anderer Weg, als daB wir
ad Arbeitsabschnitten, festGesichtspunkten bilden ; in
Dgisch angeordnet werden nenstellung den Vorzug verie Bemerkungen zum Inhalt
esen.
.e gehalten, welche die Einie gauze Ausgabe aufgestellt
itlichten Schriften nach den
ich, die fur die BriefwechselLlberaus zahlreichen Zitate,
:h MBglichkeit Irrtumer and
er die Interpunktion haufiger
'o femer die alten Drucke fur
Kursivsatz verwenden, haben
ler,,Ars Combinatoria" (N . 8
,ameh immer gesperrt-kursiv
,emacht, als es in den alten

EINLEITUNG

Drucken der Fall ist . Bei der Abhandlung De Conditionibus" (Nr . 5, 6 and 9 dieses Bandes)
haben wir die fortwahrend wiederkehrenden Abkurzungen Co (fur Conditio), Ctum (fur Conditionatum), Crius (fur Conditionarius) usw . unverandert stehen lassen ; sie werden geradezu
wie Formeln gebraucht . Endlich sei erwahnt, daBwir es auch bei Manuskripten von Leibniz,
zumal bei fluchtigen Aufzeichnungen and Anmerkungen, weder fur notig noch fur zweckmaBig
gehalten haben, allgemein bekannte Abkilrzungen (a. fur autem, n . fur enim, s. fur sive usw .)
durchweg aufzulOsen .

ZUM INHALT DES ERSTEN BANDES


I . LEIPZIG UND ALTORF. Der vorliegende Band umfaBt in seinem ersten Teil Leibniz'
Universitatsj ahre (I66I-x667) . Wir besitzen aus dieser Zeit noch samtliche von ihm verfaBte Disputationsschrif ten, zwar nicht mehr in Ausfertigungen oder Konzepten von
seiner Hand, aber in ersten Drucken. Es sind seine ersten Leistungen auf wissenschaftlichem
Gebiet, als Zeugnisse fur die Quellen and Fortschritte seiner geistigen Entwicklung um so
wertvoller, als das erhaltene and bereits im ersten Bande der zweiten Reihe unserer Ausgabe
mitgeteilte Briefmaterial dieser Jahre aulerst sparlich and wenig ergiebig ist . Hinzu kommt
eine Anzahl mehr oder minder umfangreicher .Aufzeichnungen, wie wir bier zusammenfassend sagen wollen, die noch das eine and andere zur Erganzung der Geschichte seiner
wissenschaftlichen Bildung beitragen . Von derartigem Material ist vielleicht vieles zugrunde
gegangen, wir wissen es nicht. Das erhaltene and bislang wieder zum Vorschein gebrachte ist
nicht unansehnlich and stammt zum Ted sogar noch aus friiherer Zeit als die erste Abhandlung, mit der wir unsere Reihe erOffnen . Aber wir teilen davon in diesem Textbande nur das
besonders Wichtige mit ; das ubrige stellen wir fur die ,Untersuchungen and Erlauterungen"
zuruck . Wir geben die Disputationsschriften in zeitlicher Reihenfolge, nach den Terminen der
Disputationsakte, zu welchen sie gedruckt and gegen Einwande verteidigt werden mul3ten,
and ordnen die Aufzeichnungen nach ihrer mutmaBlichen Entstehungszeit dazwischen ein .
Den groBten Teil seiner Studienzeit hat Leibniz an der Universitat seiner Vaterstadt
Leipzig . verbracht . Er begann, noch sehr jung, im Jahre 1661 . Schon gegen Ende des folgenden Jahres (am 2 . Dezember 1662) erlangte er' in der philosophischen Fakultat, deren
Kursus er durchmachen muBte, bevor er zur juristischen ubergehen konnte, den Grad eines
Baccalarius. Ein halbes Jahr danach disputierte er zum erstenmal, als Respondent unter
dem Vorsitz seines Lehrers and vaterlichen Freundes Jakob Thomasius . Die fur den Disputationsakt verfaBte Schrift (N . I : De Principio Individui"), die eines der verwickeltsten and umstrittensten Themen der scholastischen Metaphysik kundig and geschickt, auch
in der ublichen scholastischen Form, behandelte, war Leibniz' Arbeit, aber ganz im Sinne
LBIBNIZ VI. L

II

EINLEITUNG

seines Lehrers gehalten. Das bezeugt die Vorrede, mit welcher Jakob Thomasius den Akt
erbffnete and eine geschichtliche Orientierung fiber das Thema gab . Wir teilen auch these Vorrede mit (S . 5-8).
Seine zweite philosophischeAbhandlung(N . 4 : Specimen Queestionum Philosophicarum ex Jure collectarum") hat Leibniz geschrieben, nachdem er am 7. Februar 1664
Magister geworden war, fur eine Disputation am Ende dieses Jahres, bei welcher er den
Vorsitz fiihrte and ein jungeres Semester respondierte . Er war inzwischen vom philosophischen zum juristischen Studium ubergegangen . So griff er zu einem Thema, das auf der Grenze
zwischen seinen Studiengebieten lag, and er6rterte philosophisch-juristische Fragen . Schriften
dieser Art gab es schon in Menge ; sie beschrankten sich zumeist auf ein einzelnes Grenzgebiet .
Leibniz' Absicht ging weiter. Er wollte an einer moglichst aus allen philosophischen Teilgebieten ausgewahlten Reihe von Grenzfragen dartun, daB die Jurisprudenz in weitem Umfange einer philosophischen Durchleuchtung and der jurist einer umfassenden philosophischen
Bildung bedurfe, wie sie die SchOpfer der Jurisprudenz in frBheren Zeiten besessen hatten,
die Fachjuristen neuerdings aber entbehren zu kbnnen glaubten (vgl . das Vorwort S . 73) . So
wurde seine philosophische Magisterschrift zu einem Specimen Encyclopa dine in Jure", wie
er sie wenige Jahre spater betitelte, als er sie zusammen mit seinen juristischen Disputationsschriften (N . 5, 6 and 9) von neuem drucken lieB (vgl . N . I1) .
Die bisher unbekannten Au fzeichnungen, die wir unter N . 2 and 3 zwischen den beiden
ersten Abhandlungen mitteilen, kOnnen zeitlich nur ungefahr bestimmt werden . Sie sind in
zwei Lehrbiichern enthalten, die sich Leibniz fur seine philosophischen Studien anschaffte, in
einen Band mit Papier durchschossen zusammenbinden lieB and dann, die Feder in der Hand,
durcharbeitete . Beide Bucher, das eine ein,,Kompendium der Metaphysik" von Daniel S t ah l
in Jena, das andere eine ,Praktische Philosophic" von Jakob Thomasius in Leipzig, sind
nach Form and Inhalt charakteristisch ffir den Universitatslehrbetrieb jener Zeit and geben
eine sehr deutliche Vorstellung von der philosophischen Bildung, die der junge Leibniz erhielt .
Die Bemerkungen, mit denen er den Text begleitet hat, hier kurzer, dort linger, meist erganzender, gelegentlich aber auch schon kritischer Art, werden wohl so ziemlich alle in der Zeit
von Anfang 1663 bis Ende 1664 niedergeschrieben warden sein . Sie verraten schon die starken
Eindrticke and Anregungen, die er von dem Mathematiker Erhard Weigel in dem einen,
1663 in Jena verbrachten Studiensemester, wie auch aus den Schriften von G a s send i,
H o b b e s u. a. empfangen hatte .
Mit einer dritten Abhandlung (N . 8: De Arte Comb in atoria") bewarb sich Leibniz um
eine Dozentenstelle in der philosophischen Fakultat . Sie ist die umfangreichste seiner Jugendarbeiten and geht fiber den Rahmen einer Disputationsschrift weit hinaus. Er hat denn auch

EINLEITUNG

r Jakob Thomasius den Akt


'7. Wir teilen auch these Vor?uxstionum Philosophi:dem er am 7 . Februar 16(q
Jahres, bei welcher er den
inzwischen vom philosophin Thema, das auf der Grenze
uristische Fragen . Schriften
of ein einzelnes Grenzgebiet .
allen philosophischen Teilurisprudenz in weitem Ummfassenden philosophischen
ren Zeiten besessen hatten,
.vgl. das Vorwort S. 73) . So
?ncyclopsediae in Jure", wie
n juristischen Disputationsand 3 zwischen den beiden
Aimmt werden . Sie sind in
cchen Studien anschaffte, in
ann, die Feder in der Hand,
aphysik" von Daniel Stahl
homasius in Leipzig, sind
etrieb jener Zeit and geben
ie der junge Leibniz erhielt .
rzer, dort linger, meist err so ziemlich alle in der Zeit
verraten schon die starken
and Weigel in dem einen,
ichriften von Gassendi,
3") bewarb sich Leibniz um

fangreichste seiner Jugendhinaus. Er hat denn auch

nur einen kleinen Teil davon fur die Disputation am 17 . Marz 1666 benutzt (vgl . S . 228). Mit
der Abfassung war er moglicherweise schon im Herbst 1665 oder gar noch fruher beschaftigt .
Genauere Nachweisungen fiber die Entstehung dieser Schrift werden wir in den ,Untersuchungen and Erlauterungen" geben . Hier sei nur so viel gesagt, daB Leibniz den ersten AnstoB, sich mit den Problemen der Kombinatorik zu befassen, der ihn darn weiter auf das
Thema seiner ,Ars Combinatoria" gefuhrt hat, von Daniel Schwenters and Georg Philipp
HarsdOrffers ,,Deliciae Mathematicae" empfangen zu haben scheint . Der Schwerpunkt der
Arbeit verlegte sich aber allmahlich von der mathematischen auf die logische Seite ; die
kombinatorische Methode, die ,Methode der Erfindung", trat in den Mittelpunkt der Abhandlung and gab ihr das eigenartige mathematisch-logische Geprage . Wie an Umfang, so
iiberragt sie such an Originalitat des Gehalts alle ubrigen Arbeiten der Universitatsjahre . Sie
ist auch die fruchtbarste gewesen . So hat Leibniz selbst sie immer beurteilt . Wiederholt hat
er in spateren Jahren bis ins hohe Alter hinein auf ihre Kerngedanken als Keime seiner grOBten
Entdeckungen and Erfindungen zurackverwiesen . Er kannte freilich auch ihre Mangel and
Fehler mid verschwieg sie nicht . Als im Jahre 169o ohne sein Wissen bei H . C . Croker in
Frankfurt am Main ein Neudruck der,,Ars Combinatoria" erschien, war ihm das gar nicht
recht, find er beeilte sich, seinen Unwillen in einer Notiz bekannt zu geben, welche die Leipziger
Acta Eruditorum von 1691 brachten ; da sagte er denn ebenso offen and deutlich, was er an
seiner Jugendarbeit auszusetzen, wie was er daran zu loben fand .
Wir schicken in unserenTexten unter N . 7 der,,Ars Combinatoria" Aufzeichnungen von
Leibniz' Hand vorauf, aus einem Exemplar von zwei philosophischen Schriften Johann Heinrich Bisterfelds, das wieder schon aus der Bibliothek des Studenten Leibniz stammt . Leibniz
hat these Schriften damals auBerordentlich geschatzt and seine hohe Meinung von ihnen auf
ihren Titelblattern (S . 151 and 160) wie auch in der ,Ars Combinatoria" (S . 199), die in ihren
Kerngedanken zu ihnen in engster Beziehung steht, zum Ausdruck gebracht . Seine knapp
gehaltenen Randbemerkungen kOnnten schon in die Jahre 1663 and 1664 gehOren .
Nicht so hemmungslos wie in der philosophischen vollzog sick Leibniz' Aufstieg in der
juristischen Fakultat . Zwar erreichte er auch hier den Grad des Baccalarius ohne
Schwierigkeiten, sobald es uberhaupt nach den Statuten moglich war, am z8 . September 1665 .
Als er dann aber auch die Doktorwurde rasch erlangen wollte, gab es in Leipzig Hindernisse,
wir wissen nicht sicher, von welcher Art and von welcher Seite, mnd so entschloB er sich, an
die Nurnberger Universitat in Altorf zu gehen . Dort kam er sehr, bald zum Ziele : am
22 . Februar 1667 promovierte er zum Doctor utriusque juris .
Seine beiden juristischen Disputationsschriften hat Leibniz nicht wie die beiden philosophischen erst nach, sondern schon vor den Promotionen verfaBt and Offentlich verteidigt .
II*

XVI

EINLEITUNG

Sie stehen beide in einem gewissen Zusammenhang mit seiner philosophischen Magisterschrift,
dem Specimen Queestionum Philosophicarum ex Jure collectarum" .
Die erste (N . 5 und 6 : De Conditionibus") konnte er nicht zur rechten Zeit, bis zu dem
festgesetzten Disputationstermin, vollenden ; er muBte sie teilen und infolgedessen zweimal
(im Juli und im August 1665) als Respondent disputieren . Beide Male fuhrte sein Lehrer und
GBnner Bartholomaus Leonhard S c h wen den d 6 r f f e r den Vorsitz . Das natiirlich im Einverstandnis mit ihm gewahlte Thema war schon haufiger behandelt worden, noch unlangst
zweimal in akademischen Dissertationen . Es lag auf einem Grenzgebiet zwischen Jurisprudenz
und Philosophie, das Leibniz in seiner Magisterschrift bereits beriihrt hatte, auf dem Gebiet
der Rechtslogik ; denn dazu gehorte nach seiner Auffassung die Lehre von den Bedingungen
im Recht (vgl . S. 370) . Er wagte zum erstenmal den Versuch, das Thema anders als bisher
zu behandeln : in der Form der mathematischen Demonstration . Das gelang ihm allerdings bei der ersten Bearbeitung noch nicht gut, schon eher bei einer zweiten, wenige Jahre
spater (vgl . N . 11) . Immerhin war these Untersuchung,,De Conditionibus" - und das 1st wohl
zu beachten - sein erstes Specimen certudinis seu demonstrationum in Jure", das erste
Probestt ck der ihm schon fruh als Ziel vorschwebenden rationalen Jurisprudenz .
Das Thema der zweiten, fur die Doktordisputation in Altorf verfaBten Schrift (N . 9: De
Casibus perplexis in Jure") hatte Leibniz in der Magisterschrift schon etwas angeschnitten
(vgl . S. 88 ff. und S. 241 f.) . Er konnte hier ebensosehr seine Gelehrsamkeit wie seinen dialektischen Scharfsinn auf juristischem Gebiet beweisen . Das eigenartige, auch wieder den philosophischen Zug verratende Moment dieser Abhandlung liegt in dem versuchten Nachweise,
daB sich die echten ,verwickelten Rechtsfaile" aus Grundsatzen des Natur- und VSlkerrechts
entscheiden lassen .
-Der Disputationsakt, am 15 . November 1666, den uns Leibniz spater in selbstbiographischen Aufzeichnungen geschildert hat, verlief glanzend . Man iberschiittete ihn mit Beifall,
verlieh ihm in ehrenvolister Weise die Doktorwurde und stellte ihm sogar eine Professur in
nahe Aussicht . Er hat sich doch nicht in Nurnberg-Altorf festhalten lassen . Nach einer alten,
freilich nicht sicheren Qberlieferung hatte er schon dort die Bekanntschaft des Freiherrn
Johann Christian von Boineburg gemacht, und hatte ihm dieser andere Ziele gezeigt .
II . FRANKFURT UND MAINZ . Es 1st schon eine betrachtlich weitere und tiefere Gedankenwelt, die sich in Leibniz' Schrifttum der Frankfurter und Mainzer Zeit (Ende 1667 bis
Ende Marz 1672) entfaltet, auch wenn man nur das fur unsere Reihe in Betracht kommende
Material ins Auge fal3t . Ideen und Plane der Studienjahre werden weiterverfolgt. Aber bald
kommen neue von bleibender Bedeutung hinzu, auf Gebieten, die Leibniz zwar auch bereits
gestreift hat, nun jedoch erst genauer kennen lernt . Blick- und Arbeitsfeld erweitern sich be-

osophischen Magisterschrift,
.im" .
zur rechten Zeit, bis zu dem
i and infolgedessen zweimal
Male fiihrte sein Lehrer and
sitz . Das natiirlich im Einidelt worden, noch unlangst
,ebiet zwischen Jurisprudenz
ruhrt hatte, auf dem Gebiet
Lehre von den Bedingungen
[as Thema anders als bisher
t i o n. Das gelang ihm allereiner zweiten, wenige Jahre
:ionibus" - and das ist wohl
ationum in Jure", das erste
glen Jurisprudenz .
rerfaBten Schrift (N. 9 : De
ft schon etwas angeschnitten
uusamkeit wie seinen dialektige, auch wieder den philodem versuchten Nachweise,
les Natur- and VOlkerrechts
iz spater in selbstbiographierschiittete ihn mit Beifall,
ihm sogar eine Professur in
en lassen. Nach einer alten,
ekanntschaft des Freiherm
~r andere Ziele gezeigt .
lich weitere and tiefere GeMainzer Zeit (Ende 1667 bis
ete in Betracht kommende
n weiterverfolgt. Aber bald
e Leibniz zwar auch bereits
rbeitsfeld erweitem sich be-

EINLEITUNG

XVII

standig . In personlicher Beriihrung mit bedeutenden Mannern der verschiedensten Lebensund Anschauungskreise empfangt er, mundlich and schriftlich, immer wieder neuc Anregungen, sich mit dieser oder jener Frage and Aufgabe eingehender zu beschaftigen . So ist
denn auch das Schriftenmaterial unserer Reihe sehr mannigfaltig, nicht nur dem Gehalt,
sondern auch der Darstellungsform nach . AnlaB and Zweck der cinzelnen Arbeiten sind nicht
allemal durchsichtig. Nur einen Teil hat Leibniz selbst veroffentlicht ; von diesen Stiicken
haben wir noch die ersten Drucke, aber keine Manuskripte mehr . Von dem, was er nicht
herausgegeben hat, scheint das eine and andere ganz verloren oder nur noch in Bruchstiicken erhalten zu sein, and was im Manuskript augenscheinlich noch vollstandig vorhanden ist, ist in nicht wenigen Fallen unvollendet geblieben . Wir bringen die meisten
Stucke in unseren Texten and halten nur einige nebensachlichere fur die ,Untersuchungen
and Erlauterungen" zuruck . Um das Material in einer ubersichtlichen Ordnung varzulegen,
haben wir es sachlich gegliedert and eine Anzahl von Gruppen aus den inhaitlich einander
naherstehenden Arbeiten gebildet . Wir haben uns dabei von den Gedanken and Absichten
leiten lassen, die Leibniz in seiner Frankfurter and Mainzer Zeit verfolgt and wiederholt in
Briefen, namentlich an den Herzog Johann Friedrich in Hannover and Antoine Arnauld
in Paris, entwickelt hat . Unser Material ist so umfangreich, daB wir in dem zweiten Teil dieses
Bandes nur noch die eine Hal ft e, die beiden ersten Gruppen, geben konnen, die andere dagegen fur den nachsten Band versparen mdssen .
A. JURISPRUDENTIA RATIONALIS . Aus einem Briefe von Leibniz an den Theologen Daniel W u 1 f e r (I . I S. 79) wissen wir, daB er gleich bei seinem ersten, fluchtigen Besuch am Kur-Mainzischen Hofe, den er von Nurnberg aus, wohl im Herbst 1667 and vielleicht
auf Veranlassung Boineburgs, zu seiner Information unternahm, von seinen Gedanken zur Ve rbesserung der Jurisprudenz gesprochen and den von ihm schon lange gehegten Plan ihrer
ration alen Gestaltung im Sinne eines streng systematischen Aufbaues auf letzten Prinzipien
angedeutet hat. Er brachte dabei in Erfahrung, daB der Hofrat Hermann Andreas Lasser
im Auftrage des Kurfursten mit der Verbesserung des Corpus Juris beschaftigt war . Offenbar
daraufhin fal3te er den EntschluB, seine juristischen Reformideen ausfuhrlicher darzulegen,
and so schrieb er auf der Ruckreise von Mainz ,in Eile" and ,ohne Bucherapparat", wie er
spater wiederholt versichert hat, seine,,Nova Methodus discendae docendseque Jurisprudentise" (N. 1o), lieB sie in Frankfurt drucken and widmete sie dem Kurfarsten Johann
Philipp von Schonborn . Es ist dieser Schrift bei der Fiille and Mannigfaltigkeit ihrer rascl
hingestreuten Gedanken nicht auf den ersten Blick anzusehen, aber die nahere Betrachtung
offenbart es, daB sie im Grunde genommen nur den Leitgedanken der Magisterschrift : die
Jurisprudenz masse in philosophischem Geiste auf der Grundlage einer universalen wissen-

XVIII

EINLEITUNG

schaftlichen Bildung getrieben werden, mit den inzwischen gewonnenen, reicheren 'Kenntnissen weiter ausfuhrt . In Mainz hat Leibniz mit diesem Werk, nachdem er es dem Kurforsten
bei einem neuen Besuch (Anfang 1668) personlich iiberreicht hatte, doch einen gewissen Erfolg
erzielt : er wurde zur Mitarbeit an dem Unternehmen Lassers herangezogen . Es fehlte auch
sonst nicht an Beifall and Aufmunterung von hervorragend sachverstandiger Seite zur Ausfuhrung der vielen eben nur angedeuteten Einfalle and Vorschlage . Aber es wurden auch
tadelnde Stimmen laut, and Leibniz fehlte selbst, daB die etwas fiberstfirzt abgefaBte and
gedruckte .Schrift verbesserungsbedfirftig sei. So dachte er denn auch schon bald an eine
tYberarbeitung and lieB sie sich wiederholt durch den Kopf gehen, wie Briefe and Aufzeichnungen von ihm beweisen. . Aber erst ungefahr dreiBig Jahre nach dem Erscheinen der Nova
Methodus" fand oder nahm er sich die Zeit zu einer grQndlich prufenden Durchsicht . Es sind
uns aus den letzten jahren vor der Wende des Jahrhunderts drei Revisionen von seiner
Hand erhalten, in durchschossenen Exemplaren des ersten Druckes . Die erste erstreckt sich
fiber die ganze Schrift, vom Anfang bis zum Ende ; die zweite, eine Art verbesserter Reinschrift der ersten, and die dritte, mit geringfugigen Anderungen an der zweiten, beschranken
sich auf kleine Teile . Eine vollige Umgestaltung hat Leibniz nicht unternommen . Die Gliederung, das Gerippe der Schrift, lid er bestehen ; nur der Gedankengehalt erfuhr bald meter,
bald weniger eingreifende Anderungen, zumal im ersten Teile, den man als den philosophischen
bezeichnen konnte, wo denn auch die Wandlungen in den Anschauungen am deutlichsten
hervortreten . Zum AbschluB gebracht, so daB wir die Nova Methodus" wenigstens im
Manuskript in einer zweiten vollstandig verbesserten Auflage" hatten, hat Leibniz die tlberarbeitung leider -nicht, and daher konntn wir these jetzt, wo sie zum erstenmal bekannt
gemacht wird, auch nur in der Form von FuBnoten rum Text des ersten Druckes wiedergeben, oder wir warden einen falschen Eindruck von ihrer Beschaffenheit hervorrufen .
Die ,Specimina Juris", die wir unter N . II der Nova Methodus" folgen lassen, sind
eine Neuausgabe der Disputationsschriften N . 4,5-6 and 9, die Leibniz wohl veranstaltete,
weil er sich nut diesen wissenschaftlichen Leistungen auf juristischem Gebiet in Mainz oder
anderwarts empfehlend einffihren wollte, von den beiden in Leipzig gedruckten aber nicht genfigend Exemplare meter besaS oder erhalten konnte and vor allem die tine, De Conditionibus", einer grundlichen Verbesserung fur bedfirftig hielt . Denn nur these unterzog er einer
vollstandigen Umarbeitung, bei den fibrigen beschrankte er sich auf einige kleine Anderungen
and Berichthgungen . Solchergestalt gab er die drei Abhandlungen unter einein neuen Gesamttitel in den Druck : wie er spater erzahlt hat, als er Nfirnberg verlassen habe, bei dem Buchdrucker Johann Philipp Mildenberger ; dieser sei bald darauf gestorben, and so habe er sich
nach sehnem Manuskript erkundigt, aber nhchts ermittehi konnen and alles fur verloren ge-

:wonnenen, reicheren'Kennt.achdem er es dem Kurftirsten


le, doch einen gewissen Erfolg
Lerangezogen . Es fehlte auch
:hverstandiger Seite zur Aushlage . Aber es wurden auch
ras iiberstfirzt abgefal3te and
!nn auch schon bald an eine
Len, wie Briefe and Aufzeich:h dem Erscheinen der Nova
iifenden Durchsicht. Es sind
Irei Revisionen von seiner
ckes . Die erste erstreckt sich
eine Art verbesserter Reinan der zweiten, beschranken
it unternommen . Die Gliedeikengehalt erfuhr bald mehr,
i man als den philosophischen
tschauungen am deutlichsten
,a Methodus" wenigstens im
hatten, hat Leibniz die Ubersie zum erstenmal bekannt
t des ersten Druckes wieder:haffenheit hervorrufen .
Mthodus" folgen lassen, sind
.ie Leibniz wohl veranstaltete,
jschem Gebiet in Mainz oder
nig gedruckten aber nicht ge1em die tine, De Conditionin nur these unterzog er einer
auf einige kleine Anderungen
:n enter einem neuen Gesamterlassen habe, bei dem Buchgestorben, and so habe er sich
ien and alles ffir verloren ge-

EINLEITUNG

XIX

halten . Tatsachlich sind die ,Specimina" erschienen, im Jahre 1669, ohne Angabe des
Druckers and Druckortes . Leibniz erfuhr das erst nach zwanzig Jahren, durch einen Studiosus
der Rechte Johann Heinrich Pape, der zwei Exemplare des Druckes besaB and ihm eines
schenkte. Wir kOnnen Leibniz' Angaben fiber das Schicksal der ,Specimina" nicht genau
genug kontrollieren, um zu entscheiden, wane er sit in den Druck gegeben hat, and so reihen
wir sie nach ihrem Erscheinungsjahr hinter der Nova Methodus" ein .
Der Plan der Jurisprudentia rationalis gewann, nachdem Leibniz nach Mainz iibergesiedelt and mit Lasser an die Verbesserung des Corpus Juris gegangen war, bestimmter gegliederte Gestalt . Wir kOnnen das an zahireichen Briefen aus den Jahren 1669-1672 verfolgen. In vier Aufgaben stellte sich schlief3lich die gauze zu leistende Arbeit dar : als Grundlegung die Elementa Juris naturalis" ; darauf aufgebaut dann die Elementa Juris civilis
communis hodierni", der Nucleus Legum Romanarum" and das Corpus Juris Romani reconcinnatum" . Die beiden letzten bearbeitete Lasser, Leibniz leistete bier nur Hilfsdienste
(vgl . I. i S. 181) . So war auch die im Jahre 1668 verbffentlichte Programmschrift : Ratio
Corporis Juris reconcinnandi!', in der Hauptsache Lassers and nicht Leibniz' Werk, dcr nur
geringen Anteil damn hatte . Wir bringen daher these Schrift nicht unter unseren Texten,
sondern in den ,Untersuchungen and Erlauterungen", wo wir dann auch noch einiges fiber
Leibniz' Mitarbeit an Lassers Unternehmen berichten werden . Anders stand es mit den beiden
ersten Aufgaben, den ,Elementen des Naturrechts" and den ,Elementen des derzeit gemeingiiltigen bfirgerlichen Rechts" . Diese fundamentalen Arbeiten erkor sich Leibniz and fOrderte
sie in seiner Mainzer Zeit, soweit er es damals vermochte, zumal die Elemente des Naturrechts", auf die es ja bei der Ausfuihrung des Planes der rationalen Jurisprudenz vor allem ankam. Die Schwierigkeiten waren doch grOBer, als er sie sick zunacbst wohl gedacht haben mag .
Er ist in Mainz nicht fiber erste Ansatze hinausgelangt .
Wir haben noch eine Reihe von Schriftstncken groBeren and kleineren Umfanges, in denen
sick Leibniz a11m5hlich gewissermaBen vorgetastet hat zu den letzten naturrechtlichen Prinzipien . Diese Stdcke liegen in seinem NachlaB zerstreut and sind zum Teil nicht mehr vollstandig erhalten. Wir teilen in unseren Texten alles mit, was davon vorhanden ist, in der
mutmaBlichen Reihenfolge der Entstehung (N.12 112, : Elementa Juris naturalis") .
Es war bisher nur weniges davon bekannt . Die zur Ausarbeitung der Elemente des Zivilrechts geharigen Manuskripte der Mainzer Zeit hat Leibniz spater mehrmals iiberarbeitet :
wir werden die letzte Form in einem der folgenden Bande unserer Reihe bringen .
B . DEMONSTRATIONES CATHOLICAE. Unter diesem Titel vereinigen wir zu einer
besonderen Gruppe eine Anzahl kleiner, zumeist unvollendeter oder nur noch im Bruchstiick
erhaltener Arbeiten, die sich um theologische Zeit- and Streitfragen drehen . Ihre An-

XX

EINLEITUNG

ordnung ist mit manchen Schwierigkeiten verkniipft, weil sich die Zeit der Abfassung nur in
einigen Fallen and auch da nicht so scharf and richer umgrenzen laBt, daB wir uns cinfach
an die chronologische Abfolge halten kannten . Wir mussen daher lifter den Gesichtspunkt
der sachlichen Zusammengehdrigkeit vorwalten lassen . Wenn nicht alle, so sind doch jedenfalls die meisten dieser Stiicke aus Anregungen hervorgegangen, die Leibniz in Frankfurt
oder Mainz im Verkehr mit befreundeten Mannern, vornehmlich mit dem Freiherrn von
Boineburg, empfangen hat .
Dies gilt vor allem von dem hier zum erstenmal vollstandig ver6ffentlichten,,Conspec tits
Demonstrationum Catholicarum" (N . 14) . Wir wissen aus Mitteilungen von Leibniz an
den Herzog Johann Friedrich von Hannover im Herbst 1679 (vgl . I . 2 S. 224-227 and II . I
S. 487-49 1), daB er den Plan einer solchen systematisch-vollstandigen Apologie der
christlichen Lehre and Kirche gegen Atheisten and Sektierer, auf umfassender and gesicherter philosophischer Grundlage, in eingehenden Aussprachen mit Boineburg fiber
Religionsstreitigkeiten gefal3t and erwogen hat ; das Werk sollte der Reunion der christlichen
Kirchen dienen . Es ist aus mehreren Grunden wahrscheinlich, daB unser AufriB schon im Fruhjahr 1668 zu Papier gebracht worden ist . Leibniz hat ihn spater,
aber, wie es scheint mehrmals,
wieder vorgenommen and sein erstes Konzept mit einer ganzen Reihe von Zusatzen versehen .
Das groBe Werk selbst ist in der Mainzer Zeit nicht zur Ausfuhrung gelangt ; es bedurfte, dem
Plane nach, zunachst der sicheren Fundierung durch die Elemente der gesamten Philosophie,
find these sollten erst gefunden werden . Die anderen Arbeiten dieser Gruppe kOnnen zwar
nicht als Teile oder Bruchstucke einer solchen Ausfuhrung betrachtet werden, sie haben wohl
alle ihren besonderen AnlaB mnd Zweck gehabt ; aber sie stehen sachlich in so naher Beziehungzu dem Conspectus", daB sie sich ihm ungezwungen zuordnen lassen .
Die unter dem Namen ,Confessio Nature contra Atheistas" (N . 13) langst bekannten Beweise vom Dasein Gottes and von der Unsterblichkeit der menschlichen Seele hat
Leibniz wahrscheinlich auch schon im Frfahjahr 1668 niedergeschrieben, and zwar noch vor
dem Conspectus", weshalb wir sie diesem auch in unseren Texten vorangehen lassen . Es ware
denkbar, dal Boineburg, durch AuBerungen von Leibniz in seiner Nova Methodus" (vgl .
S. 287 and S . 344) oder sonstwie gesprachsweise aufmerksam geworden, die Darstellung dieser
Beweise gewunscht hatte . Jedenfalls haben sie ihm im Konzept vorgelegen . Sie gelangten
dann, wir wissen nicht genau durch wen and wie, aus seinen Handen an Philipp Jakob Spener
in Frankfurt, der den Verfasser damals noch nicht persbnlich kannte, auch nicht einmal
seinen Namen erfuhr. Von ihm erhielt sie der Augsburger Theologe Gottlieb Spitzel, find
dieser lieB sie im Anhang zu seinem,,Schreiben fiber die Ausrottung des Atheismus an Herm
Anton Reiser" (Augsburg 1669) abdrucken . So kamen sie ohne Leibniz' Wissen and Namen,

EINLEITUNG

lie Zeit der Abfassung nur in


:en laBt, daB wir uns cinfach
_her Lifter den Gesichtspunkt
icht alle, so sind doch jeden:n, die Leibniz in Frankfurt
ich mit dem Freiherrn von
rbffentlichten Conspectus
Mitteilungen von Leibniz an
1. I. 2 S. 224-227 and II . i
)llstandigen Apologie der
,-er, auf umf ascender and ge:hen mit Boineburg fiber
der Reunion der christlichen
unserAufriB schon im Fruhter, wie es scheint mehrmals,
:eihe von Zusatzen versehen .
ng gelangt ; es bedurfte, dem
to der gesamten Philosophie,
dieser Gruppe kennen zwar
:htet werden, sie haben wohl
chlich in so naher Beziehung .
assen.
teistas" (N . 13) langst bet der menschlichen Seele hat
hrieben, and zwar noch vor
vorangehen lassen. Es ware
ner Nova Methodus" (vgl.
)rden, die Darstellung dieser
t vorgelegen. Sie gelangten
:n an Philipp Jakob Spener
kannte, auch nicht einmal
loge Gottlieb Spitzel, and
ig des Atheismus an Herm
.eibniz' Wissen and Namen,

XXI

unter einern fremden Titel, in ihrer ersten, noch nicht abgeschliffenen Fassung and auch so
nicht einmal in fehlerloser Wiedergabe an die Offentlichkeit .
Auch die unter N . 15 zusammengestellten vier Schriftstucke stehen offenbar mit Gesprachen zwischen Leibniz and Boineburg in Zusammenhang . Es scheint, daB die Differenzen
der christlichen Konfessionen in der Abendmahlslehre gleich im Anfang ihres vertraulicheren Verkehrs ein lebhaft verhandeltes Thema gebildet haben, and daB Leibniz es als eine
besonders reizvolle Aufgabe empfand, seinen philosophischen Scharfsinn In der Vermittlung
zwischen den Standpunkten der katholischen and der lutherischen Kirche and ihrer Verteidigung gegen den der reformierten zu betatigen ; er glaubte einen neuen Weg zur LBsung
der in den Mysterien der Eucharistie gelegenen Probleme gefunden zu haben, soweit ihm fiberhaupt eine solche von philosophischer Seite aus moglich erschien . Den AnstoB gab vielleicht
eine von Thomas White (Thomas Anglus) zur Erklarung der Substanzverwandlung aufgestellte Hypothese in dessen erster Vorrede zu Kenelm Digbys Buch fiber die Unsterblichkeit der Seele" (Paris 1651), das Leibniz sicherlich im Frfihjahr 1668 schon naher kannte . Die
Widerlegung dieser Hypothese bildet den Gegenstand des zweifellos fruhesten der vier Stucke
(N. z5 i : ,Refutatio Hypotheseos Thomm Angui") . Dieses Stuck kannte schon vor dem
Conspectus" (N . i,+) abgefaBt worden sein . Die beiden folgenden (N. 15 2 : , De T r a n s s u b s t a ntiatione" and N. 15 3 : , Aufzeichnungen"), die Leibniz' eigene Hypothese mit erlauternden and anderen Bemerkungen dazu enthalten, sind wahrscheinlich etwas junger als der,,Conspectus" . Das vierte Stuck (N . 15g : De Demonstratione Possibilitatis Mysteriorum Eucharistiae") ist vermutlich im Herbst x671 entstanden, nach einer neuen Unterhaltung mit Boineburg fiber Antoine Arnaulds Arbeiten zur Abendmahlslehre . Es deckt sich
sachlich and stellenweise beinahe wortlich mit Leibniz' Schreiben an den groBen Jansenisten
and Cartesianer aus eben jener Zeit (vgl . II . i S . .175 f.), das uberhaupt den besten Kommentar
zu diesen vier Manuskripten abgibt. Wir machten nach der ganzen Fassung unseres vierten
Stfickes annehmen, daB es for Boineburg zur tYbermittlung an Arnauld bestimmt war, dann
aber durch den erwahnten Brief an diesen ersetzt wurde, ohne damit sagen zu wollen, daB es
.) ist uns in einem
nur for diesen Zweck geschrieben worden sei . Dieses letzte Stuck (N. i5
Konzept von Leibniz' Hand erhalten, die drei anderen (N . z 5 iz 5 a) kennen wir leider nur in
teilweise lficken- and fehlerhaften Abschriften eines Hannoverschen Bibliothekssekretars . Gedruckt war bisher noch keines .
In den folgenden drei Arbeiten (N . 16, 17 and z8) verteidigt Leibniz fundamentale Stficke
der christlichen Dogmatik : Trinita.t mid Inkarnation . Die Kampffront ist gegen die
Sozinianer gerichtet. Mit groBtem Scharfsinn sucht er zunachst (N. 16 : ,Defensio Trinitatis") die von Andreas Wissowatius gegen das Trinitatsdogma aufgebotene Dialektik zu

XXII

EINLEITUNG

zerstbren . Boineburg hatte sich mit diesem namhaften zeitgenfssischen Vertreter des
Sozinianismus brieflich in einen Streit um das Dogma eingelassen . Dabei hatte Wissowatius
insofern das letzte Wort behalten, als er auf seinen Brief vom Oktober 1665, in welchem
er mit schwerstem Geschiitz angeruckt war, keine Antwori empfangen hatte . Wir wissen
nicht, wanun sie unterblieben war. Aber Boineburg erinnerte sich theses Briefes, als er im
Fruhjahr 1669 seine Reise nach Warschau vorbereitete, die dem Pfalzgrafen Philipp Wilhelm
von Neuburg zur Krone von Polen verhelfen sollte . Er teilte jetzt das Schreiben Leibniz mit
and lieB fur ihn eine Abschrift davon anfertigen . Wie Leibniz es unter dem Decknamen
,,Georgius Ulicovius Lithuanus" auf sick genommen hatte, die polnische Mission durch ein
,,Specimen demonstrationum politicarum" zu unterstiitzen, so sollte er nun wom0glich auch
noch eine Schrift verfassen, die der Sache in den Augen der polnischen Orthodoxie ein kirchliches Ansehen gabe, indem sie einen polnischen Sozinianer bekampfte . So scheinen wenigstens
die Vorgange gewesen zu sein, die Leibniz zur Abfassung dieser Verteidigung der Trinitat gegen
Wissowatius gefuhrt haben, nach der ganzen Beschaffenheit der nosh erhaltenen Manuskripte
zu schlieBen ; denn irgendwelche briefliche Mitteilungen von Leibniz oder Boineburg daruber
besitzen wir nicht . Die Schrift ist unvollendet geblieben and wurde zum erstenmal ein Jahr nach
Leibniz' Tode in Polycarp Leysers,,Literarischem Apparat" (Wittenberg 1717) veroffentlicht,
auf Grund einer nicht einwandfreien Abschrift, nach der sie wie ein fertiges Ganzes erschien .
N. 17 iibt eine erbarmungslose Kritik an dem Sozinianer Daniel Zwicker and seinem
(1666 erschienenen) ,Traktat der Traktate vom Widerspruch", mit dem er allen Ernstes dem
kirchlichen Frieden zu dienen gehofft hatte. Spott and Hohn ergieBen sich fiber diesen Gegner,
and zum Schlusse wird er auch noch mit einem Schmahgedicht bedacht . Da das kurze Stuck
sehr sauber geschrieben ist, so m6chten wir glauben, daB es zur Mitteilung an Freunde oder
noch weitere Kreise bestimmt war. Genaueres dariiber lieB sich nicht ermitteln. Auch nicht
fiber AnlaB mid Abfassungszeit . Vielleicht ist Leibniz durch einen Brief des Theologen
Johannes Fabricius an Boineburg, aus Hamburg vom 10. (20 .) August 1670 - den er sich
abgeschrieben hat - darauf gebracht worden, sich mit Zwicker auseinanderzusetzen . Dieser
Brief enthielt Mitteilungen fiber den ruhrigen Sozinianer, der von Amsterdam aus nach
Deutschland hinein eine lebhafte Propaganda fur seine Lehre betrieb, daB Jesus Christus nur
ein Mensch gewesen sei . Unser Stuck war noch nicht gedruckt .
N. 18 (,,De Incarnatione Dei") unternimmt den Versuch, die MBglichkeit der Menschwerdung Gottesin Christus zu erweisen, vom philosophischen Standpunkt aus . Die Arbeit 1st
offenbar nicht zu Ende gediehen . Zeitlich steht sie der ersten gegen Wissowatius gerichteten
vielleicht naher als die zweite, die Vernichtung Zwickers . Sie war bisher nur im Auszuge
bekannt .

EINLEITUNG

genassischen Vertreter des


i. Dabei hatte Wissowatius
Oktober 1665, in welchem
pfangen hatte. Wir wissen
ich diesel Briefes, als er im
?falzgrafen Philipp Wilhelm
.t das Schreiben Leibniz mit
es unter dem Decknamen
polnische Mission durch em
)llte er nun womoglich auch
schen Orthodoxie ein kirchafte . So scheinen wenigstens
teidigung der Trinitat gegen
och erhaltenen Manuskripte
,niz oder Boineburg dardber
zum erstenmal ein Jahrnach
tenberg 1717) ver8ffentlicht,
. fertiges Games erschien .
aniel Zwicker and seinem
it dem er alien Ernstes dem
Ben sich fiber diesen Gegner,
.dacht . Da das kurze Stuck
Mitteilung an Freunde oder
nicht ermitteln. Auch nicht
einen Brief des Theologen
August 167o - den er sich
Luseinanderzusetzen . Dieser
von Amsterdam aus nach
deb, daB Jesus Christus nur
lie Maglichkeit der Menschndpunkt aus . Die Arbeit 1st
;en Wissowatius gerichteten
rear bisher nur im Auszuge

XXIII

Die Stilcke N . 19 and 20 gehoren wiederum sachlich zusammen . Das erste (N . 19 : De


Possibilitate Gratice Divines"), augenscheinlich Rest einer langeren Arbeit, gibt einen
geordneten Uberblick fiber die verschiedenen Standpunkte in der Lehre von der gottlichen
Gnade . Das zweite (N . 20), ein prachtiges deutsches Stuck, leider unvollendet, handelt von
der Allmacht and Allwissenheit Gottes and der Freiheit des Menschen . Es sind
also Probleme der Theodicee, die Leibniz hier zum erstenmal untersucht . Aus seinem
Brief an Herzog Johann Friedrich vom Fruhjahr 1671 (II . 1 S. 83f .) geht hervor, dalI er
,,unlangst" eine Meditation" fiber eben these Fragen zu Papier gebracht and in einer verbesserten Abschrift dem Freiherrn von Boineburg vorgelegt hatte ; dieser hatte sie an den
Herzog weitergesandt. Sie sollte der Verstandigung zwischen den religiosen Parteien dienen
and war lateinisch geschrieben ; er hatte sie lieber deutsch geschrieben, heiBt es in dem Brief,
aber sie hatte dann nicht den Auslandern mitgeteilt werden kOnnen . Vielleicht darf man annehmen, daB unser Stfick N . 2o der erste Entwurf fur these Meditation in deutscher Sprache
war. Die lateinische Fassung ist uns nicht erhalten, weder im Konzept noch in der verbesserten
Abschrift, die an den Herzog gelangte . N . 19 war bisher noch nicht, N . 2o nur fehlerhaft
gedruckt .
Das kleine Manuskript N . 21 (,,De Unitate Ecclesiae Romance"), zuerst von Leibniz'
ungetreuem Sekretir Joachim Friedrich Feller (in seinem ,Otium Hanoveranum", Leipzig
1718) herausgegeben, verdient Beachtung, weil es zeigt, wie Leibniz schon in seiner Mainzer
Zeit der rgmisch-katholischen Kirche die innere Einheit abspricht . Denn daB das Stuck in
these Zeit gehort, darf schon aus der Erwahnung von handschriftlichen Bemerkungen eines
Walenburch zu Honoratus Fabris Schrift gegen die Indifferentisten geschlossen werden .
Leibniz stand damals mit den Brudern Adrian and Peter von Walenburch in personlichem
Verkehr . Adrian, Suffragan in KOln, starb 1669, Peter, den Leibniz fur den weit uberlegeneren
Gelehrten hielt, war Suffragan in Mainz and lebte noch bis 1675 . Ja, es liegt nahe, an einen
Zusammenhang zwischen der Abfassung unseres Stuckes mit dem Erscheinen der Tractatus
generales contracti ` der beiden B ruder im Jahre 1669 zu denken ; dean these Sammlung ihrer
Werke enthielt auch einen Traktat De Unitate Ecclesice et Schismate", and aus Leibniz'
Brief an Simon L uf f l e r vom 25 . September (5 .Oktober)1669 wissen wir, daB er eine Duodezausgabe derselben sogleich mit kritischen Noten versehen hat and these einmal vergffentlichen
wollte (vgl. I . I S. 76).
Das letzte Stuck unseres Bandes (N . 22 : ,Commentatiuncula de Judice Controversiarum seu Trutini Rationis et Norm& Textus") ist eine vollstandige Abhandlung
fiber die Frage der letztentscheidenden Instant in religiosen and weltlichen, Glaubens- and
Rechtsfragen . Es steht zweifellos in Beziehung zu dem heftigen Streit, den das 1666 anonym

XXIV

EINLEITUNG

erschienene Buch Philosophia S . Scripturae Interpres, Exercitatio paradoxa" in- and


auBerhalb Hollands entfacht hatte . Verfasser war der Arzt Ludwig Meyer in Amsterdam,
der Freund Spinozas. Zwei Jahre darauf erschien die Gegenschrift Ludwig Wolzogens De
Scripturarum Interprete contra Exercitatorem paradoxum", and damit war der Kampf der
Parteien eroffnet . Leibniz erhielt von diesen Dingen durch seine and Boineburgs vielverzweigte
Korrespondenz bestandig Kenntnis. Indessen lalt sich die Abfassungszeit unserer Schrift auch
mit Hilfe des Briefmaterials nicht naher festlegen . Veroffentlicht hat Leibniz seine Abhandlung nicht ; sie wird jetzt zum erstenmal gedruckt .

~rcitatio paradoxa" in- and


idwig Meyer in Amsterdam,
rift Ludwig Wolzogens,,De
id damit war der Kampf der
ind Boineburgs vielverzweigte
sungszeit unserer Schrift auch
,It hat Leibniz seine Abhand-

[1]

[2]

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

[3]

i . DISPUTATIO METAPHYSICA DE PRINCIPIO INDIVIDUI


30 . Mai (q. Juni) 1663 . Druck B (Leipzig 1663) .

[4]

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

[5]

JACOBI THOMASII PRAEFATIO


Druck B (Leipzig 1681) .
Origo controversiae de principio individuationis.
Preemissa Disputationi, habitae
Anno 1663 . d. 30. Maji
DE PRINCIPIO INDIVIDUI
Resp.
GOTTFREDO GVILIELMO
LEIBNtYZIO ; LIPS.

De Principio individuationis, gvantx Scholasticis mutuae intercesserint lites, Spectabilis w


Domine Prodecane, to unus omnium optim6 nosti ; Vos verd caeteri, Auditores lectissimi, si
ignoratis, affirmanti mihi credite, fuisse long6 maximas . Placuit doctissimo Juveni Gottfredo
Guilielmo Leibnuzio argumentum, in qvo et ingenium, et industriam, jam per hanc san6 virescentem adhuc xtatem diffcillimis iisdemqve prolixissimis controversiis parem, exerceret . Ita
natae sunt illi, qvas in hanc cathedram eduximus, theses metaphysicae : gvae totius tamen's
gvaestionis alteram tantilm partema discutiant, alii tempori reservata alterdb . Ego, cum ver
borum aliqvid faciendum mihi, anteqvam in conflictum descendatur, videam, nihil aliud nunc
Vobis, gvam brevem illius controversiae, gvae tot contentiones in Scholis Latinorum peperit,
narrationem dabo, non tam philosophi supernaturalis, gvam historici officio functurus . Novistis enim libertatem exordiorum : et metaphysical partes ornatissimus Respondens sic Zo
executus est, ut illius diligentiae nesciam an addi a me gvicgvam, hoc maxim6 tempore, qvo
me fateor et ex luctu domestico, et 6 negotiolis aligvot pauld imparatiorem esse, magnopere
possit. Neqve verd alia ex me jam iudietis, gvAm gvae olim ante plures annos, de gvaestione,
ut apparet, subtili magic, gvam necessaria miranti iam intricatas potuisse opiniones exsurgere,
venerunt in mentem . Qvorum ego veritatem tantum abest, ut pra>stare Vobis audeam, ut Te 25
maxim6, Prodecane Spectabilis, et arbitrum esse velim eorum, qvx dicturus sum, omnium, et
eorum, gvae fortasse minus ex vero sum dicturus, amicum castigatorem . Enimverd non nasa de generalibus, qva' ad omnia individua, tram corporum, qv'm Angelorum, applicari possint . Vide
Disputations ipsius . 3 .

b de

opinionibus specialibus.

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. i

cuntur in historic rerum gestarum demonstrationes accurate, cam testibus, qvi snipe parum
sunt fidi, conjecturis, gvae haud rarb decipiunt, res prope tota geratur . Veram ne diu Vos
morer, ab eo principio deducenda hec historia est, gvod'in hoc commentationis genere vim
h_ abere maximam, semper sum arbitratus .
s
Omnis prope gentilitas DEO coeternam apposuit materiam ; partim, gv6d crederet, e
plane nihilo qvicqvam efficere ne Divine qvidem potestati esse concessum ; partim gvbd vereretur, nisi mali aliqvod principium originale et aeternum ponerent (id autem dicebant esse
materiam), ne ea faba in sanctissimum Numen esset cudendac . Non confutabo jam has naenias :
tantam petam, qvid ad principium individuationis hec hypothesis contulerit momenti, mecum
:o jam consideretis . Dogma hoc, qvod dixi, cam in se sit absurdissimum, et haud dubie ab
Angelo desertore partim in ignominiam DEI, partim in sui exculpationem excogitatum, consecute sunt tam falsitates alie, tam hec etiam inter ceteras haud postrema, gv6d res omnes
praeter Deum et Materiam primam trahant aliqvid ex utroqve principio, ita qvidem, ut aliplus de DEO, aliae plus de materic imbiberint . Hinc duo qvasi rerum genera praecipua secun=s dam illos distingvuntur . Spirits enim Mos, qvos ipsi Genios, Daemons, et aliis nominibus,
nos Angelos appellamus, qvasi divine gvmdam essentie, corporeas substantias materiae potissimam effluvia partusgve esse crediderunt . Ac Plato gvidem innumeros Genios, Aristoteles non
plures, gvam essent sive Sphaerae Cceli, sive orbes hujus universi, qvibus scilicet singulis rotandis custodiendisve singuli preessent, else credidit .
Platonem omitto : nescio enim, an Schola ejus principium individuatioris, dignam spon20
sam crediderit, de qvc tam infestis gladiis litigarent proci . Aristoteles Genios illos suos non
numero tantam inter se, sed specie qvoqve differre existimans, unicuilibet ipsorum peculiarem
c' cmteris omnibus speciem assignavit . Id qvod, cam res non penitas incredenda, si tantam
ipsorum paucitatem persvasam habeas, videatur, ipsi gvodammodd ignosco . Scholasticorum
25 illum gregem non mgve probare possum, qvi ex formulis doctrinm Christianx Angelorum infinitas prope myriadas professi singulos qvoqve c singulis specie differe crediderunt d : non alit,
ut opinor, magis ratione moti, gvcm ne Aristotelem suum in nba re desererent, gvae si non
probabilitate niteretur, saltem non esset impossibilis plane . Hanc opinionem alii ipsorum ad
animas qvoqve hominum traxerunt, et in his etiam specificas differentias invenisse sibi sunt
30

0 Vide qvx hanc in rem dissero p . z 8 . et seqq. Schediasm . Histor .


d Thorax Aqvinatis et asseclarum hxc fuit opinio . De qvibus Conimbr. Comm. in Dialect . Arist. q . 7.

in prxf. Porphyr. art. 3 . p . 182 . Asserunt omnes hi Autores, singulas Angelorum species unicum tantiim in-

dividuum habere posse : pare omnes Angelos, qvi nuns existunt, dif ferre inter se specie . Hoc idcircd sibi persvadent, qvia existimant, adasgvatum principium numeralis multiplicationis esse materiam gvantitate molis of/ecss tam; gvar ct m in Angelis nulla sit, seqvitur, ut nulla sit Individuorum multitudo .

N. i

N.

im testibus, qvi seepe parum


geratur. Verdm ne diu Vos
commentationis genere vim

DE PRINCIPIO INDIVIDUI

visie. Sed redeo ad Aristotelem . Is ergo duo videtur individuorum agnovisse genera : gvorum
unum liceat monadicum vocare, qvod in sua scilicet specie solum est ; alterum sporadicum,
qvod sub esdem specie vel innumera complectitur . Prioris exemplum Angeli ; posterioris corpora gvxvis sublunaria . Qvis enun nescit, nihil esse vel plantarum, vel animalium (ut aliis de
rebus taceam) sub ceelo, qvod sui similia specie infims non gvotidie vel sexcenta humanis s
oggerat oculis? Jam ad monadica individua qvod attinet, videtur Aristotelica philosophia
locum gvaerendi reliqvisse de horum non tam individuationis, gvam specificationis principio :
species enim et individuum in his pan passu ambulant . Sic ergo de individuis sporadicis, qvae
omnia ipsi corporea esse dictum est, omne remansit investigandi negotium .
.Atqve horum principium individuationis ex Aristotele multi Scholasticorum nominant zo
materiam, dogmatibus gvidem Ethnici philosophi non inconvenienter, an Christianis dogmatibus aegve congrue, vix ausim affirmare . Nam in Schola Aristotelis, posito, haec sublunaria plus
sibi de Materis, qvam de DEO decerpsisse, facile hint inferri potuit, materiae res illas, cui prope
se totas, maximam certe sui partem debeant, debere hoc insuper, ut sint individua, non specie
qvidem hla diversa (est enim a formis specificatio), distincta numero tamen . Enimverd esse is
materiae hanc indolem, ut in qvamplurimas particulas, utut ejusdem omnes essentiae, numero
tamen differentes, diffindi possit atqve comminui ; ergo qvd qvidqve propiils ad materiam accedat, multiplicari magis per individua posse, qvd longiils ab eadem absit, minds posse . Haec
ergo si decisions hujus, qvx principium individuationis in materia gvaerit, origo est, expendendum erat primis illis ac praecipuis peripateticae philosophise reformatoribus, satisne salva so
Catholics fide hanc tam pestiferi dogmatis qvasi neptem pro formosa virgine commendare
valerent posteris . Ego verd valde vereor, ne nimium hMc Thomas Aqvinas, sive splendori
dederit, sive amori Aristotelici nominis . Nam hunc a sectarum Scholastcorum principibus
ma.xime fuisse constat, qvi, cdm de principio individuationis disceptanda lis esset, ad materiam
signatam recurreretf, non aliunde haustam, gvam ex lacunis gentilitiae metaphysicx . Venlm ss
isthaec Theologis permittamus . Porrd qvx vel invidia fuit, vel inscitia, cum certum sit nobis,
Angelos etiam qvosdam, certe hominum animas omnes, non minds differre numero, gvam
specie conveniunt, nihil tamen aliud crepare in hoc argumento, gvam qvod sobs applicari

m; partim, gvbd crederet, e


)ncessum; partim gvdd vereent (id autem dicebant esse
)n confutabo jam has manias :
i contulerit momenti, mecum
lissimum, et hand dubie ab
lpationem excogitatum, conid postrema, gvdd res omnes
)rincipio, ita qvidem, ut aliae
,rum genera prxcipua secun)aemonas, et aliis nominibus,
s substantias materiae potissineros Genios, Aristoteles non
1vibus scilicet singulis rotanidividuatioris, dignam spon;toteles Genios illos suos non
iicuilibet ipsorum peculiarem
anittls incredenda, si tanhm
odb ignosco . Scholasticorum
ix Christians Angelorum in.iffere credideruntd : non alia,
lla re desererent, qvx si non
is opinionem alii ipsorum ad
ifferentias invenisse sibi sunt

e Testem audiamus Henr . Cornel. Agrippam. Sic ille lib. III . de occult. Philos. c . 44 . (Tom . I . Op.
p . 361 .) : Theologi nostri - dicunt, - gvdd etsi animarum omnium communis sit origo, et idem ortus, diversis
tamen gradibus ab opi/ice inter se distincto sung, non sol" accidentalibus, sod gradibus gvibusdans intrinsecis,
in essentid ipsa um radicatis, gvlbus unagvagve anima di//ert ab alid per Mud, good est ipsi proprium . Qvam
senkntiam ita tenet Joannes Scotus, et Parisienses Theologi ita sentiendum else, in comm articulis decreverunt.
Cum his conferri meretur illorum opinio, qvi statuunt, creatos ease homines, ut per eos Angelorum rains

ibr. Comm . in Dialect. Arist. q.7m


elorum species unicum tant+im inse specie . Hoc idcircd sibi Permso makriam gvantitak molls a//ecitudo.

supplerentur.
t respite ad
f

30

35.

lit. d.

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. i

corporibus qveat I Qvd magic vel haecceitatem Scoti, licet ea displiceat Grammaticis, laudaverim, ut qvx incorporeis etiam substantiis applicari gveat . Sed maxime placet hoc Nominalium Entitas, gvae simplicissim$, sed eadern simul, uti judico, verissimd decision totum
hunc nodum, et in eo spinosissimas tricas dissecat . Deduxit, uti video, narratio mea inopinans tern ad illam ipsam sententiam, qvam, si DEO visum fuerit, pro viribus cum Respondente meo
defensurus in hunc locum concessi. Et jam satin est exordii . Divinum auxilium non aliis verbis
implorabo, gvam gvae praeivit mihi doctissimus harum thesium scriptorg .
9 . z.

DEUM igitur dc .

[9]
N.

spliceat Grammaticis, laudaed maxime placet hoc Nomio, verissimi decisione totum
video, narratio mea inopinan'iribus cum Respondente meo
num auxilium non aliis verbis
scriptorg.

DISPUTATIO

METAPHYSICA

De

PRINCIPIO
INDIVIDVI
Qvam

DEO O . M . ANNUENTE
I

Et

Indultu Inclytae Philosoph . Facultatis


In Illustri Academid Lipsiensi
PRIESIDE

Viro Excellentissimo et Clarissimo

DN. M. JACOBO THOMASIO


Eloqvent. P. P. Min . Princ. Colleg .
I

Collegiato
Prteceptore et Fautore suo Maximo
Publice ventilandam proponit

GOTTFREDUS GUILIELMUS
LEIBNUZIUS,
Lips. Philos. et B. A . Baccal.
Aut. et Resp.

30. Ma/i Anni MDCLXIII.


LIPSII',
Typis Viduae HENNINGI

COLERI .

[10]

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

[11]

CUM DEO
I

. i. Qvanto latius argumentum nostrum diffusum est, verbs verb pauciora esse debent,

tanto magis abstinendum nobis a praefatione esset, nisi admoneret Divino Numini debita invocatio. DEUM igitur, primum Actum fontemqve secundorum, oramus obtestamurqve, ut
cujus in re ips$ causa est, ejus qvoqve in nostra cognitione suscitator esse velit, ne gvicgvam s
cuigvam nisi ipsi bonitatis debeamus .
. z. Ante omnia autem statum gvaestionis excutiemus . Acturi igitur sumus de Principio Individui, ubi et Principium et Individuum vane accipitur . Et qvod Individuum attinet,
gvemadmodum Universale, sic ipsum qvoqve vel Logicum est in ordine ad pradicationem ;
vel Metaphysicum in ordine ad rem. Atqve sic rursum aut prout in re est, aut prout in con- =o
ceptu, seu ut alii exprimunt formaliter aut fundamentaliter : Et formaliter vel de individuo
omni vel creato tantilm vel substantia tanttim vel substantia materiali . Principi gvogve vox
notat turn cognoscendi principium, tum essendi . Essendi internum et externum. Qvare ut
ha:c colligam, agemus de aliqvo reali, et, ut logvuntur principio Physico, qvod rationis individui formalis seu individuationis, seu differentiae numerica in intellectu sit fundamentum, xs
idqve in individuis praecipue creatis substantialibus .
. 3. Qvoniam verb, ut attritu silicis scintilla emicant ; ita commission sententiarum
veritas detegitur, age primirm eas digeremus . Sunt autem duo genera opinionurn ; alii hypotheses habuere ad omnia individua applicabiles, ut Scotus ; alii secus, ut Thomas, qvi in corporibus materiam signatam, in Angelis eorum entitatem principium posuit . Nos gvoniam hic zo
abstrahemus a substanti$ materiali et immateriali, speciales opiniones alit tempore consideraturi, nunc generales tantilm excutiemus . Qvas pracipue gvatuor numerare licet . Aut
enim Principiurn Individuationis ponitur Entitas tota (I), aut non tota. Non totarn aut
Negatio exprimit (z), aut aliqvid positivum. Positivum hoc aut pars Physica, est essentiam
terminans, Existentia (3) ; aut Metaphysica speciem terminans, Hacceitas (4).
ss
. 4. Prima opinio, gvoniam et a gravissimis viris defenditur, et difficultates omnes tollit,
a nobis qvoqve recipietur, cujus confirmatio velut generale argumentum contra religvas suppeditabit. Pono igitur : omne individuum sua tot3. Entitate individuatur. Et tenet Petrus
Aureolus apud Joh. Capreolum, qvi eum nondum editum'diligenter confutavit, 2 . Sent.
d. 3. q. 2 . Herveu s qvodlib. 3 . q. 9. Dicitqve Soncinas, gvbd haec opinio sit Terministarum go
seu Nominalium, q. Met. q. 3r. Et tenent sane Gregor. Ariminensis r. sent. d. z7. q. 4.
Gabrie l Biel in a . sent, d. 3. q. X. Qvos adducit recentior Nominalis Schautheet l . a. Contr. s.
t

12

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N.

Tenet item Durandus 2 . d. 3. q. 2 . citantibus sic plerisqve, qvamvis, ut notat


Murcia disp . 7 . in l . X. Physic . Ar. q . z., citari soleat pro sold forma, cum tamen n. z5. expressa hanc materiam et hanc formam afferat. Male autem Ramoneda eos qvi dicunt individuum seipsum individuare, et qvi dicunt Materiam et Formam id praestare, divellit ut sibi
s contradistinctos, cum sint potius subordinati ut speciales generalibus . Qvid enim est materia
et forma unite, nisi tota Entitas compositi? Adde gv6d nos hic abstrahimus a corporibus
et angelis, potus igitur termino totius Entitatis gvam materie et formae utimur . Idem igitur
tenet Fr. Murcia 1 . c. Fr. Svarez disp . Met . 5 . Zimara apud Mercenar. disp . de P. I. P. z .
c. 9 . Perer. 1 . 6. c . z2. Ac nuperrime P1. Reverend. Calov. Met. Part. Spec . tr. z. art. I. c. 3
=o n. 2 . et D. Stahl. Comp. Met. C . 35.
. 5 . Argumenta pro hac sententia haec ferb sunt . z. Per qvod qvid est, per id unum
numero est . Sed res gvaelibet per suam Entitatem est . E. Major probatur, qvia unum supra
Ens nihil addit reale . Usi sunt hoc argumento omnes hujus sententiae defensores .
Respondet Bassolius Scotista negando majorem : Ac dicit naturam seu Entitatem rei
1s differre formaliter non realiter . Et sic limitat : Per qvod qvid est per idem realiter unum
numero est, et sic conceditur ; si per idem formaliter, negatur . Et ad probationem dicere
potest gv6d unum aliqvid supra Ens addat formaliter diversum . Sed hec profligabuntur infra
in refutatione Scoti.
. 6. Mercenarius negat majorem, et ad probationem dicit non qvidem unum specie,
2o sed tamen unum numero addere aliqvid supra Ens . Sed contra
: id qvod addit, cum sit aliqvid
reale, erit ipsum qvoqve Ens, E . addet aliqvid supra seipsum. Si verd dicat non loqvi se de
omni Ente, gv6d etiam modos includat, urgeo : id supra qvod unitas numerica aliqvid addit,
est Ens. Si igitur est unum numero praecisum ab addito, nihil addit unitas numerica ; sin
minus, dabitur gvoddam Ens reale, qvod non sit singulare, de qvo infra . Taceo qvod Mer2s cenarius more Scotistico respondit, cum faveat Thomae.
Ramoneda respondet : Unum et Ens formaliter differre, gvamvis materialiter sint idem.
Per r formaliter inteuigit differre ratione . E. etiam principia unius numero et Entis ratione
differunt. Soncinas ait Aristot. IV. Met. 2. unde hoc argumentum sumunt, non loqvi de
unitate numerali, sed transcendental Verdm et illa est Transcendens, et non datur unitas
3o realis speciei preeter numeralem.
Posset qvoqve aliqvis pro omnibus sententiis adversis ex e6 fundamento, qvo a nobis
differunt, respondere, fieri unum numero per suam Entitatem, sed non totam. Veram obstat,
gvdd altera qvoqve pars intrinsece est una numero, et seqveretur, si principia interna unius
et Entis differunt ut totum et pars, unum et Ens qvoqve ut totm et partem differre, imd
35 Ens aliqvid addere supra unum .
artic. z.

N. i

N.

DE PRINCIPIO INDIVIDUI

I3

lerisgve, gvamvis, ut notat


)rmi, cum tamen n. 15. exoneda eos qvi dicunt indiviid praestare, divellit ut sibi
bus. Qvid enim est materia
is abstrahimus a corporibus
formae utimur . Idem igitur

Atqve haec de hoc argumento fusiils, ut meliils videatur gvae qvisqve effugia gvaerat .
. 7 . 2 . Qvae sunt principia Entis in universali universalia, ea sunt ejus principia
in singulari singularia . Sed tota Entitas est principium Entis universale in universal
E. Major probatur probabiliter ab analogia 2 . qvia principia universalia nullo alio differunt
AL singulari, nisi qv6d a multis singularibus similibus abstrahuntur . Est hoc argumentum s

r ercenar. disp. de P.I. P. r.


Part . Spec . tr. r. art. r. c. 3

E. Entitas tota, gvae est principium universalitatis, erit singularitatis .


. 8 . 4. Datur v. g. in Socrate natura intrinsece ad ipsum determinata, qvod concedit
Soncinas, extra intellectum, et si negaret, daretur contra Thomistas universale completum :o
in rebus . Imo etiam dicat Bassolius Scotista, qv6d detur solilm in re universale in potentia,
nempe natura singularis in respectu ad intellectum, qvi cum similibus comparare potent .
UlterWs daturne etiam natura indifferens in Socrate? si nulla, jam patet qv6d seipsam individuet natura Socratis ; sin aliqva, dabitur simul differens et indifferens natura humana in
Socrate . Nec effugit Soncinas dicens, qv6d differens et indifferens differat ratione . Nam sic =s
patet qv6d natura sit determinata in se per seipsam, non per aliqvid additum .

ivod qvid est, per id unum


probatur, qvia unum supra
entice defensores .
naturam seu Entitatem rei
est per idem realiter unum
Et ad probationem dicere
3ed hxc proffigabuntur infra
it non qvidem unum specie,
I qvod addit, cum sit aliqvid
I verd dicat non logvi se de
itas numerica aliqvid addit,
addit unitas numerica ; sin
vo infra . Taceo qvod Mermvis materialiter sint idem .
iius numero et Entis ratione
tum sumunt, non loqvi de
sndens, et non datur unitas
~6 fundamento, qvo a nobis
I non totam . Verilm obstat,
r, si principia interna unius
:um et partem differre, imd

Stahlii.
3 . Durandus : universale et singulare non differunt realiter. E. habent eadem principia .

. 9. S . Essentia aliqva, humanitas v . g . Socratis aut differt numero ab humanitate


Platonis intrinsece, si nempe praescindamus id qvod naturae extra ipsam superadditum est,
aut non . Si differt numero intrinsece, individuat seipsam . Sin minils, seqvitur qv6d in se
humanitas Platonis et Socratis sint idem numero . Et uti natura cum alia natura, ita posset so
additum qvoqve cum addito comparari . Sed nunc mitto.
. ro. Argumenta in contrarium pauca sunt et parvi momenti :
.I. Qvicgvid constituit Individuum materialiter non constituit formaliter . Sed Entitas
individui constituit ipsum materialiter . E . Resp. negando majorem, qvia materiale et formale
25
individui seu species et individuum non differunt realiter .
II . Si essentia in se caret existentia, nec eam implicat, seqvitur qv6d sit in se indifferens .
Sed verum prius . Qvia qvod sub opposito alicujus esse et concipi potest id istud non includit .
Sed sine existentiA essentia esse ac concipi potest, E . Resp. Essentia vel sumitur ut est in
intellectu, et pro conceptu qvidditativo, sic non est existentia de ratione essentiae, vel prout
est in re, sic nego esse posse sine existentia .
30
.
III . Essentiae propria unitas, nimirum formalis, seu specifica est minor unitate numerali
E. ista non competit ei per se, cum ipsi ejus oppositum per se competat. Resp. neg. anteced.
de unit . extra intellectum .
Sunt ha:c argumenta pleraqve Soncinatis l . 7 . Met . q. 31. Net objicit de accidentibus,
qva: solo numero differentia non possint esse in eodem subjecto simul, qvod tamen falsum ; 35

tr

=4

eorum est, qvbd persvasi fuere


fuse

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. i

item de partibus continui divulsis . Vertlm nos accidentia et entia incompleta removimus a
nostri tractatione .
. i i . Secunda opinio est gvae negations ponit principium Individuationis . An verd
qvenqvam habuerit qui defenderit, valde dubito, nisi .fortasse aliquem Nominalium
s obscuriorem . Tanto magis autem suspecta est, gvdd B a s s o l i u s refert qvosdam, qvi
principium Individui dixissent existentiam cum duplici negation, qvod satis improbabile
nec ullam convenientiam habet. Praeterea alii, qvi meminere, non adjunxere existentiam .
Bassolius qvoqve ipse, ac si duos sententiae essent, separatim existentiam et negationes
refutat . Vix tamen potuit esse ex toto Nominatis, qvi hoc defendit, nam illi praesupponendum,
=o universale magis esse Ens gvam singulare . Qvicgvid autem sit de autore, sententia ita concipi potest, ut a summo genere per differentias determinato ad subaltern, inde infimam
speciem descendas ; ibi verd ulterits neqveas, et negatio ulterioris descensus sit intrinsecum
formale individui . Et esset hose de individuo sententia qvemadmodum Occami de puncto,
qvi in L ogic. puedic. qvant. et . de Eucharistia, dicit referente Pererio 1 . zo. c. 5. superficiem
=s esse nihil aliud gvam corpus cum negation extensionis in profunditate ulterioris, lineam in
latitudine, punctum in longitudine . Porro prior, negatio divisions, est qvasi generalis individui ; altera verd, negatio identitatis cum alio, faciet hoc individuum ab alio vere distinctum.
. 12 . De hoc sententia Mercenar . Dilucid . de Princip. Ind. Part. z. c. 2 . et
2o de Bass oils 1. 2 . sent. d. z2 . q. 4. artic. z. Fundamentu m
nullum positivum posse statui . Sed non videre gvbd natura possit individuare seipsam .
Oppugnari possunt facile : Individuum aut extra intellectum a negationibus constituitur, aut
in intellectu . Si hoc, eorum Responsio nihil facit ad rem ; si illud, qvomodo Ens positivum
constitui potest a negativo? Praeterea Negatio non potest producere accidentia individualia,
23 deinde : owns negatio est alicujus positivi, aliogvi erit soltlm verbotenus negatio . Sint igitur
duo individua Socrates et Plato, principium Socratis erit negatio Platonis, et principium
Platonis negatio Socratis, erit igitur neutrubi aliqvid positivum et in qvo possis pedem sistere .
Acuta alia argumenta apud Bassolium vide . .
. 13 . Tertia sententia est Existentiam esse principium Individuationis . Hanc Fr.
30 Murcia cuidam Carthusiano in 2 . sent. d. 3. qvi an sit Dionysius Rikelius (sane hunc
in sententias scripsisse certum est) dicere non habeo ; Fonseca Nicolao Boneto 8. Met. c . z .
id defendenti, tribuit V . Met. c . 6. q. 2 . . z. Dupliciter autem capi potest, partim ut existentia
renlis aligvi sit modus rem intrinsecc individuans ab ejus essenti$ a parte rei distinctus, qvod
si ita est, defendi minims potest, ut mox patebit . Sin ab essentia sohlm ratione differt, nobis3s cum egregie coincidit, et exprimit praeterea qvo respectu essentia sit principium individuationis .

N. i

itia incompleta removimus AL


m Individuationis . An verd
tasse aliquem Nominalium
rolius refert qvosdam, qvi
ione, qvod satis improbabile
non adjunxre existentiam .
m existentiam et negationes
it, nam illi praesupponendum,
de .autore, sententia ita conid subaltema, inde infimam
,ris descensus sit intrinsecum
imodum Occami de puncto,
ererio 1. zo. c. 5. superficiem
unditate ulterioris, lineam in
ionis, est qvasi generalis inadividuum ab alio vere dis. Ind. Part. z. c. 2 . et fuse
um est, gvbd persvasi fake
possit individuare seipsam .
.egationibus constituitur, aut
ad, qvomodo Ens positivum
icere accidentia individualia,
rbotenus negatio . Sint igitur
atio Platonis, et principium
t in qvo possis pedem sistere.
Individuationis. Hanc Fr.
ysius Rikelius (sane hunc
ticolao Boneto 8. Met. c. z.
A potest, partim ut existentia
.11 parte rei distinctus, qvod
. sohlm ratione differt, nobisit principium individuationis .

N.

DE PRINCIPIO INDIVIDUI

Atqve ita intelligo Excell. Scherzerum Preeceptorem meum summo studio observandum
q. 43 . Breviar. Metaph. Eustachii de S . Paulo.
. 14. Nobis igitur cum prioribus potissimiun agendum est, qvos refutat Scot. sent. 2 .
d. 3. q. 3. et ejus sectator Bassol. ib. q. 4. art. z. f. 179 . Argumentor autem : Si Essentia et
Existentia sunt idem AL parte rei, seqvitur qv6d Existentia sensu adversariorum non sit prin- s
cipium Individuationis . Sed verum prius, E . et posterius. Minorem sic fundamentaliter probo :
gvaecungve realiter differunt possunt 5. se invicem separari . Sed essentia et existentia non
possunt separari, E . Qvae ad majorem respondent Ca preol. z. d. 8 . q. z. et Cajetanus de Ente
et Essent. q. rx. nullius sunt momenti . Minor probatur partim qv6d essentia non possit auferri
partim existentia .
=o
. 15. Illud probo : omne qvod aufertur existit, praeciso eo a qvo aufertur, ablatio enim
tanqvam actio ad id a qvo aufertur terminatur . E . Essentia existit prxcisd existentil, qvod
implicat .
Hoc, qv6d existentia non possit auferri ab essenti6, negant adversarii, qvorum longam
seriem vide apud Petrum de Posnanid Scotistam l . z . sent. dist . 36. q. unit. tag. 976 . Sed ~s
argumentor contra : Essentia ablati existenti$ aut est ens reale aut nihil . .Si nihil, aut non
fuit in creaturis, qvod absurdum ; aut non distincta ab existentia fuit, qvod intendo . Sin Ens
reale, fuit aut pure potentiale, aut Ens actu . Sine dubio Mud, nam non potest esse actu nisi
per existentiam, gvam tamen separatam esse praesupposuimus . Si igitur essentia est pure
potentialis, omnes essentiae suns materia prima . Nam duo pure potentialia non differunt, zo
ne relation ad actum quidem, qvia haec Relatio cum sit ad Ens in potenti$, non est realis .
Si igitur essentiae non differunt it materia, seqvitur qv6d sola materia sit pars essentialis,
et res non differunt specie, v. g. essentia bruti ab essentid hominis . Nam neutra formam
includit, gvae est principium distinctionis specifics-, et duo pure potentialia non differunt .
Et si dicas, differre per Relationes ad Ideas ; non est Relatio realis, esset enim accidens 25
in DEO .
De discrimine essentiae et existentiae v . Posnaniensem 1. c. Soncin. l. 4. Met. q. z2 .
et 1. 9. M. q. 3. Fonsec. IV. Met. q. 4. Per. 1. 6. c . z4. Existentiam oppugnat Bassol. 1. c.
Soncin. 7. Met. q. 32. Ramoned. in Thomam de Ent. et Essent. p. 399.
. i6. IVto et ultimo loco Scoti Haecceitas offert se certamini, gvam is attulit 2 . sent. so
d. 3. q. 6. et teste Zabarelld lib. de Constitutione Individui c. 8. qvodlibet. q. 2. artic. 2. et Comment. in V. Met. t. z2 . ac discipuli pro juramento suo (ut meminit Mercenar . in responsione
ad cujusdam Scotistee impugnationem sure sententies) certatim defenderunt : In qvibus satis
vetustus est et unde audacter ejus sensum rimeris, Joh . de Bassolis, ipsius Scoti auditor,
Occamo tamen fortasse prior, qvia ejus contra Scotum placita nullibi refutat.
35

16

I . LEIPZIG UND ALTORF 166;-t666

N. I

. 17. Notum autem est Scot um fuisse Realium extremum, qvia universalia veram extra
mentem realitatem habere statuit, cum Thomas formale eorum profidsci ab intellectu vellet.
Ne tamen in sententiam vergeret, tributam ab Aristotele Platoni, distinctionem formalem
commentus est palliando errori, gvae esset qvidem ante operationem intellectus, diceret tamen
s respectum ad eum . Hic credidit genus distingui a differentia, et conseqventer differentiam
numericam b specie: gvoniam enim universalia realia esse praesupposuerat, vel contradicendi
studio, vel gvdd Thomce sententiam inexplicabilem putaret, Nominalium incredibilem, necesse fuit singularia ex universali et aliqvo superaddito oriri ; ut autem est proportio inter
genus et speciem, ita inter speciem et individuum ; qvare uti illic differentia specifica est, ita
to htc individuificam esse concludebat .
. 18 . Hanc eludendae Aristotelis autoritati appellabat Materiam Totius. Nam, inqviebat, est forma t o t iu s, v . g. humanitas tanqvam abstractum hominis, cui opponitur
materia totius, nempe Haecceitas ; et forma partis, anima rationalis, cui corpus ut
materia partis opponitur. Sed id nihil est, nam Hmcceitas, si est materia totius, debet cum
=s humanitate concretum constituere, Hominem . At illa constituit hunc hominem, deberet igitur
alia vera materia totius dari, gvae hominem in universali constitueret . Taceo gvdd Ma Haecceitas esset potiiis forma, contrahit enim et distinguit ; properea si, ut volunt plerigve vetustiorum, v. Perer.1 .6. c. 6., qvidditas rei secundum Arist. sola forma continetur, ut materia
sit solilm vehiculum, forma totius et partis apud Arist . sunt idem . v. Mercen. I. c. c. 5. et
20 per A pologiam totam, ac Z a b . 1. c . c. 8. et zo .
. iq. Existentiam Scotus non admisit, gvamvis earn formaliter distinguat ab essentid,
nam spud eum species praecisa Haecceitate existit . Defendit Scotum ex recentioribus Petrus
Fonseca, qvamvis 5 Murcid pro nostra sententia citetur, V. Met. c . 6 . q. 5. et Eustachius
A S . Paulo 1. c . Vice versa, qvod mireris, sunt qvi Svarium ad Scotum trahant, gvbd
2s asserat Disp. Met. 5. sect. rx. n. z6. Individuum addere aligvid supra communem naturam
ratione distinctum . At ultima verba nubem hanc facile disjiciunt. Plerigve enim concedunt
quad per operationem mentis detur differentia individualis, an igitur Fr. Oviedo et similes
propterea Scotistae erunt? Primum autem Scoti fundamenta ponam et solvam, inde adductis
machinis oppugnabo.
30
. 20. Primum pro Scoto argumentum ab ipso allatum recensente Pererio 1. 6. c. ro. est :
omnis unitas aligvam Entitatem conseqvitur, E . et numerica, illa autem Entitas non est id gvod
in specie includitur, E. aliqvid ei superadditum, nempe differentia individualis . Resp. Unitas
Entitatem seqvitur in conceptu, in re idem est. Nec Entitas numerica differt a specifica realiter.
IL Species non per formam vel materiam, vel accidentia etc. contrahitur, E. relingvitur
ss Haec ceitas. Resp. per nihil contrahitur, qvia extra mentem nulla est .

N.

i, qvia universalia veram extra


n proficisci ab intellectu vellet .
i, distinctionem formalem
nem intellectus, diceret tamer
et conseqventer differentiam
;upposuerat, vel contradicendi
Nominalium incredibilem, neut autem est proportio inter
lic differentia specifica est, ita
lateriam Totius . Nam, in3ctum hominis, cui opponitur
uma rationalis, cui corpus ut
.i est materia totius, debet cum
t hunc hominem, deberet igitur
:itueret . Tam gvdd illa Haec:a si, ut volunt plerigve vetusiform$ continetur, ut materia
idem . v. Mercen . 1. c. c.5. et
,rmaliter distinguut ab essentii,
otum ex recentioribus Petrus
Met . c . 6 . q. 5. et Eustachius
um ad Scotum trahant, gvdd

Ad supra communem naturam


iunt. Plerigve enim concedunt
m igitur Fr. Oviedo et similes
3onam et solvam, inde adductis
;. ensente .Pereriol. 6 . c. 1o. est :
to autem Entitas nonest idgvod
mntia individualis . Resp . Unitas
aerica differt 5 specifics realiter.
etc. contrahitur, E . relingvitur
Iulla est.

DE PRINCIPIO INDIVIDUI

III . Qvae differunt, per aliqva primd diversa differunt . E. Socrates et Plato per ultimam
differentiam, nempe Haecceitatem . Resp. gvae differunt, limito : nisi sint ipsa prima diversa,
et seipsis differant, per aliqva etc . sic neg. Min .
. 21 . IV. Species per differentiam specificam contrahit genus, E . individuum per difs
ferentiam numericam speciem. Resp. neg. antecedens extra mentem .
V. Fonseca 1. c. : Individua sub aliqua naturi univoc$ sunt . E. gvaedam prima diversa
includunt. Resp. ut pri is.
VI. Item : per differentiam individuum speciem excedit, E . est tabs differentia . Resp.
ut priils .
VII . Bassolius : natura specifica habet ex se unitatem minorem numerali, et aliam ab =o
ea realiter, E . Resp. neg. Antec. De probatione infra.
Argumentum III . praseipue torsit Svessanum dilueid.1.5. Zimaram et Mercen. apud
qvem vide 1. c. c. 5. Nullus tamen in hanc mentem respondit, gvia aliis fundamentis nitebantur .
. 22. Argumentor contra Scotum . I . Si genus et differentia tantlim ratione distinguun- is
tur, non datur differentia individualis . Sed verum prius. E. Major patet, nam etiam species
et differentia numerica solAm ratione distinguentur . Min. probatur . i . Qvae ante operationem
mentis differunt, separabilia sent . Sed genus et differentiae non possunt separari . Qvamvis
enim sint loca gvaedam Scoti qvibus asserat posse fortasse Deum facere ut universalia sint
extra singularia, et similiter genus extra speciem, tamen id absurdum probo, qvia si nulla 2o
daretur divisio adaegvata, daretur animal nec rationale nec irrationale . Et daretur motio neqve recta neqve obligva. 2 . Differentiae superiores praedicantur de inferioribus, v . g.
haec rationalitas est rationalitas, E . differentia specifica includit in se differentiam gene=
ris, E. i genere non differt . Nam genus ad differentiam suam additam habet differentiam
generis sui, gvae et ipsa includitur a sui. Et ita ad usqve summum . Et qvia aligvando 2s
sistendum est, dixit Aristoteles Ens praedicari de differentiis . Vid . gvaed. apud Soncin.
1. q. q. 36. et 37 .
. 23 . II. Si non sunt universalia ante mentis operationem, non datur compositio ante
mentis operationem ex universali et individuante . Non est enim realis compositio, cujus non
omnia membra sunt realia . Sed verum prius . E. Min. prob . Omne qvod ante mentis opera so
tionem realiter ab altero ita differt, ut neutrum sit pars alterius vel ex toto vel ex parte, potest
ab altero separari. Nam in ada:gvate differentibus neutrum altero ad suum csse indiget .
E. potest separari per potentiam DEI absolutam, et sohlm pars fiL toto ita ut id permaneat,
est simpliciter inseparabilis. Min. prosyll . probatur, daretur enim linea realiter negve recta
.
ss
neqve curva, qvod absurdissimum . v. Ruv. Logic. de universal . q. 4
LEIBNIZ VI . L

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

18

N. 1

. 24. III . Si non datur distinctio formalis ruit Haecceitas . Sed verum prius . E.
Anteqvam probeinus, de h$c distinction aliqva disserenda sunt, videri autern possunt Stahl .
Comp . Metaph .

C.

23 . Soncin. l. 7 . q . 35 . Posnaniensi s z. sent. d. 34. dubio 64.

Tribuitur communiter Scoto ut media inter realem et rationis, unde ejus sectatores
s dicti Formalistae. Hac putat distingui attributa in Divinis et Relationes Personales ab
essentiA, qvidditates rerum inter se et & Deo in esse cognito, praadicata superiora ab inferioribus, genus a differenti$, essentiam ab existentii ; explicat eam Rhada, gvbd sit inter duas
realitates seu formalitates in subjecto identificatas, diversas verb in ordine ad intellectum,
differre a Rations distinctions, gvbd haec reqvirat ante se operationem mentis in actu . Sed
1o mire perplexi sent et inconstantes, ubi base in actu exercito applicanda sunt . Nam si Haecceitas
d specie soldm differt, gvbd apta est distincte movere intellectum, gvAm male ad principium
individui affertur, qvod praeciso intellectu gvaeri debet? qvare necesse est majus qviddam sub
eorum verbis latere . Sed id ab'surdum est, qvodcunqve sit, simulatgve enim pr eciso intellectu
different, non sunt sibi identificata.
. 25. Posnaniensis illas formalitates interpretatur Conceptus objectivos et rationes
=s
intelligibiles, seu rem cum relatione ad conceptus in mente formales. Sed id nihil est, nam
conceptus potiAs formalis fundatur in objectivo, si igitur etiam objectivus in formali, daretur
circulus, ac dum utrumqve, fundaretur neutrum, et evanesceret utrumqve . Deinde Relatio
illa intelligibilitatis esset vel ad conceptum Divinum, s . Ideas. Sed sic Ma Relatio non esset
20 realis, non enim cadit in DEUM accidens. E . nihil superesset distinctioni a parte rei . Vel ad
verbum mentis, ut vocant creatum . Sed si omnis intellectus creatus tolleretur, Ma . Relatio
periret, et tamen res individuarentur, E. tunc seipsis. Adde gvbd Relatio illa si esset realis,
haberet suam Haecceitatem, esset enim singularis, et ita in infinitum. Praeterea est ad Ens
in potentia, seu conceptum formalem, qvi else potest, et si dicas illam Relationem formaliter
ss differre a termino, gvaero similiter de Relatione hujus Relationis'in infinitum . Nam et ipsa
Relatione ad inteliectum indigeret .
. 26. IV. Inexplicabile est qvomodo accidentia individualia ab Heecceitate oriantur, ex
nostril enim sententid facile explicari potest, qvia dantur dispositiones materiae ad formam,
null verb speciei ad Haecceitatem . Vid. Herveum quodlib . 3 . q. 9. contra Scot. apud Perer.
so 1. c. et S calig. Exerc. 3oq. ad Cardan. n. z7 . Atqve ita Divina ope adjud sententias generales
absolvimus.

N. I

vitas . Sed vrum prius . E .


videri autem possunt Stahl.
t. d. 34. dubio 64.
:ionis, unde ejus sectatores
at Relations Personales ab
licata superiora ab inferioriRhada, gvdd sit inter duas
r6 in ordine ad intellectum,
itionem mentis in actu . Sed
anda sunt. Nam si Haecceitas
n, qvam male ad principium
cesse est majus qviddam sub
ttqve enim pra:ciso intcllectu

N. i

DE PRINCIPIO INDIVIDUI

COROLLARIA .
I. Materia habet de se actum Entitativum .
II. Non omnino improbabile est materiam et qvantitatem esse realiter idem .
III . Essentiae rerum sunt sicut numeri .
IV. Essentiae rerum non sunt aeternae nisi ut sunt in DEO .
V. Possibilis est penetratio dimensionum .
VI . Hominis solum una est anima, gvae vegetativam et sensitivam virtualiter includat .
VII. Epistolas Tyranno Phalaridi ascriptas supposititias crediderim . Nam Siculi Dores
erant, hIc genus dicendi Atticum . Adde gv6d Atticismus illo tempore durior, ut Thucydidis,'
sed hx sapiunt aetatem Luciani. Certe ubi combustionem Perilli depingit, declamatorem se
prodit autor.
TANTUM.

:eptus objectivos et rationes


nales. Sed id nihil est, nam
-bjectivus in formali, daretur
t utrumqve. Deinde Relatio
Sed sic illa. Relatio non esset
stinctioni a parte rei . Vel ad
reatus tolleretur, Ma Relatio
6d Relatio illa si esset realis,
nitum . Praeterea est ad Ens
illam Relationem formaliter
is 'in infinitum. Nam et ipsa
.a ab Haecceitate oriantur, ex
sitiones materiae ad formam,
t. 9. contra Scot. apud Perer.
-e adjutisententias generales

Zs

=o

[20]

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

[21]

2.

NOTAE AD DANIELEM STAHLIUM


x663-i664(?). Eigenh. Eintragungen in Leibniz' Handexemplar des Compendium
Met a p h y s i c u m von Daniel Stahl (Hannover) .

DANIELIS STAHLII
COMPENDIUM METAPHYSICAE
s
In XXIV. Tabellas redactum,
Nuncque post Auctoris obitum emendatiils et auctitls editum,
Adjectis Notarum loco Discursibus, quos ante quadriennium super istud privatim habuit,
Indiceque duplici .
=o
CVM PRIVILEGIO SACRAE CAESAREAE MAJESTATIS .
JENAE,
Typis et Sumtibus GEORGII SENGENWALDI
Anno M.DC.LV.1
A. DE CONSTITUTIONE METAPHYSICAE . [P . 3 .]
2
tradituro
in ejus constitutione attendenda sunt duo :
=s
Metaphysicam
Nomen, cujus
Etymologia est, quod dicatur quasi F.eTa Ta puccxa, quod post Physicam sive scientiam
rerun naturalium demum i n v e n t a sit . Alii putant, Td per& exponi quoque posse per
supra, proptere$, qubd ea quae in hac scienti$ tractantur, superiora sint rebus naturalibus .
20
Zu N. 2 . Wir bringen als Text das Werk von S t a h 1, soweit es zum Verst9ndnis der Eintragungen
in Leibniz' Handexemplar, oder doch zur Bezeichnung flues Ortes, erforderlich 1st . Die auiierhalb
der Oberschriften gesperrten Stellen sind unteratrichen, wohl ohneZweifel von Leibniz . Deutlich von Leibniz' Hand stammen die Bemerkungen, die wir als Fullnoten mitteilen . Unsere eigenen
25
Angaben erscheinen ilberall in eckigen Kiammern .

1 [Unter demDruckfehlerverzeichnis p. VI. :] Pauli Soncinatis ord . praedicatorum gvaest .


metaphysicales in Met . Aristotelis (secundum viam Thomse) ed . Lugd. 1586. Christoph .
Ramonedae Com . in Thom. de Ente et Essentia anno 1605 . Perpiniani 8* .
2 Gassendus putat Aristotelem libb . suis Metaphysicis nomen non indidisse, sed appel13sse primam Philosophiam, uti saepe citat, eos verb libros nunc non extare . At compilatores so
et coordinatores olim Librorum Aristotelis Physic$ coordinata, qva : in certum ordinem librum-

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

22

N. 2

Significatio : est disciplina qumdam contemplatrix, distincta a Physic& et scientiis Mathematicis, tanquam universalis a particularibus, . . .
Synonymia et tituli, quibus ab Aristotele insignitur, et sunt, quod vocatur [i .] Prima
Philosophia, . . . [z .] Philosophia absolute. . . .
s

[3 .] f :o`u pcaoaopou

[ .] Sapientia, . . . [5 .] Theologia, . . . [6.] Scientiarum maximi plinceps, . . . [7.] Omnium domina, . . . [8 .] Scientia honoratissima, . . .
Res ipsa, ubi proponenda
Definitio quae constat
Genere, quod est scientia contemplatrix .

10

Differentia pet;ta ab objecto, quod est Ens, quoad praedicata re et ratione a materia
sensibili abstracta .
Divisio in partes, quae -runt
Universalis, qux agit de Ente in sua latitudine et quatenus Ens est.
Particularis, qum descendit ad rationes speciales Entis, ut substantim et accidentium.

1s

B. TAB. II . De Ente. [p.4. 5 .]


Entis consideranda sunt
I. Synonyma ; qux vulgd dicuntur Res et A l i q u i d . . . .
II . Distinctiones, quarum
Ima utt notat Thom . de Ente et Essentia, c ap. i . e t 5. met. cap 5 . Ens accipitur

20

i . Pro Ente per se, quod complectitur figuras praedicationis, sive ut Thomas
loquitur, quod dividitur per decem genera praedicamentorum . . .
2 . Ut significat veritatem propositionum, uti loquitur Thomas, . . .
qve referre non poterant, in unum congessisse, qvia etiam tractatione Affinia Terminorum
25

abstractorum viderentur, eaqve tanqvam post Physicam coordinate i x tLe-rz r& poaixx appellit&sse.
Metaphysica, s. Prima Philosophia est Systema Theorematum, Theorema a est
propositio vera etiamsi nihil existeret ; s. tantilm hypothetica, aut in hypotheticas resolubilis .
Ita definiunt Philosophiam primam Honoratus Fabri, cujus Scientiam rationum universalium

so edidit Mosnerius . Et Th . Hobbius qvi suum opus de corpore in duas partes, in Philosophiaan

primam, s . abstractam ab existentia ; et Physicam s . Causas rerum in Mundo stantium divisit.


Metaphysica est mere: rationis opus, et fluit ex definitionibus ; Physics fundamenta ponit
Sensus.

N.2

N. 2

Physics et scientiis Mathe-

23

passim docent Autores Ens sumi


z . Participialiter, uti loquuntur, seu ut est participium verbi Sum . . . .
2. Nominaliter, tanquam nomen, quomodo rem ration suae essentiae 8, non
habita ratione actualis existentiae significare, et sic rosam in hyeme ens else
s
volunt. . . .
IIItia Ens distinguitur in
z. Ens rations, et dicitur id, quod tantOm habet esse objective in intellectu. . . .
I . Subjective, sive ut accidens in subject6, . . . Et hic modus est propriissime ita dictus.
II. Effective, sive ut in causa efficiente . . . .
=o
III. Objective, quod est else actu objectum intellectus . . . .
I. Vel enim est aliquid in intellectu ita, ut citra hoc, quod est objectum intellectus, aliquid sit . Ut ceelum, homo, frigus, calor objiciuntur quidem intellectui, dum ab eo cognoscuntur, sed prneter hoc sunt etiam in
rerum natura, et propterea sunt Entia realia.
=s
II. Vet ut citra hoc, quod est objectum intellectus, non sit. Et per hunc
modum est objective in intellectu Ens rationis : ut ai zp6Su)ov, homo
irrationalis4.
2. Ens reale, quod est citra mentis operationem,
20
III. Oppositum, quod est non Ens, cujus
I. Synonymum, vulgd habetur To nihil . . .
II. Notandae sunt diversae acceptiones . . .
IV. Principia, quae duplicia :
[I.] E s s e n d i , et talia Ens non agnoscit, quod vel inde perspicuum est, quod Ens
in sua latitudine Deum complectitur, cui principia essendi tribui nequeunt .
25
[II .) Cognoscendi : Et haec Ens habet, eorumque omnium primum est hoc ; Impossibile est idem simul esse et non esse, et quod ipsi cognatum, Quodlibet est,
vel non est.
Ilda

quod vocatur [i.] Prima


ou peao .opou rceri,~ ~, . . .
me pcinceps, . . . [7-10 m-

rata re et ratione a materia

aus Ens est .


, ut substantiae et acciden-

cap S . Ens accipitur


cationis, sive ut Thomas
nentorum . . .
Thomas, . . .
:ione Affinia Terminorum
a yxTa Ta puaaca appelliatum, Theorema a est
i hypotheticas resolubilis .
.m rationum universalium
s partes, in Philosophiam
i Mundo stantium divisit .
hysicae fundamenta ponit

NOTAE AD DAN . STAHLIUM

s Ens in potentia incommode dicetur Ens : Nam alioqvi seqvitur Deum non posse facere
ut Ens fiat non Ens, s. annihiletur. Satins igitur dicemus id non esse Ens, et dicemus Ens in so
potentia termino alienante, ut maritus potentia, non est maritus . Si a volunt tueri suam
locutionem : Ens potentia, debent explicare non in potentia ad To ens, sed ad To existere.
4 et hoc proprie tale est.

24

=o

=3

20

I . LEIPZIG UND ALTORF t663-i666,

N.

V. Attributas, quse Bunt vel


[I.] Disjuncta6, qux non nisi cum disjunctione cum Ente reciprocantur, et conveniunt
Enti vel
[i .] Immediate, id est, non mediante attributo simplici, qualia sunt :
x . Esse potentia [Tab.] C. vel actu [Tab.] D.
2 . Principium vel principiatum, [Tab .] E. sub quo continetur
3. Causa et causatum, de quibus [Tab.] F. G. H . I. K . L
Necessarium [Tab .] M. vel Contingens [Tab .] N .
[2.] Mediate, id est, mediante attribute simplici, nempe unitatis, cujus ratione
Ens est
i . per se vel per accidens [Tab.] P.
2. Simplex yelCompositum, [Tab.] Q .quopertinetTotum etPars[Tab.] Ret S.
3. Universale vel Singulare, [Tab .] T. Idem vel Diversum, [Tab .] V. quo
pertinet doctrina de generibus distinctionum [Tab :] W.
[II.] Simplicia7, quae simpliciter et sine disjunctione cum Ente reciprocantur, qua: vulgb
constituuntur
i . Unum [Tab .] 0.
2. Verum [Tab.] X .
3. Bonum [Tab.] Y . cui subjicimus
doctrinam de Perfecto [Tab .] Z.
D. TAB . IV. De Actu. [p. 8.]

In doctrina Acts
I. Proponendae sunt distinctiones .
I. Sumitur vel
[z .] Absolute, et significat Substantiam simplicem completam, . . .
25
[2.] Respective, estque id, quod respectum importat ad potentiam, et per quod
aliquid desinit esse in potentia . . .
II. est vel
z . Purus, qui exdudit omnem potentiam passivam ; . . . Talis est solus Deus.
30
Angeli autem non sunt actus puri, quiahabent potentiam passivame quoad
existere : possent enim non existere ; . . .
2. Non purus, qui non est aliens ab omni passione, . . .
s attributa Entis, esse infinita autumat Bisterfeld in philosophise . primae Seminario .
7 facit unum praedicatum .
6 faciunt duo praedicata.
8 seu magis objectivam .

N. 2

-eciprocantur, et conven unt .


Elici, qualia sunt :
iu6 continetur
I. K . L.
N.
mpe unitatis, cujus rat one

:Totem etPars[Tab.] R.e t S.


21 Diversum, [Tab.] V. quo
[Tab.] W.
ite reciprocantur, quae v lgb

ompletam, . . .
ad potentiam, et per quod

. ; . . . Talis est Bolus Deus.


entiam passivam8 quoad

ophiae. primae Seminario.


8 seu magis objectivam.

N.

NOTAE AD DAN . STAHLIUM

25

III . est vel


i. Formalis, qui respondet potentiae passivae vel receptivm, eamque complet 9, . . .
2 . Entitativus, qui nihil est aliud, quam id, quod vulgb vocatur existentia, . . .
Opponitur potentiae objectivae .
IV. est vel
5
i . Primus, qui est forma vel natura aliqua, quatenus potest esse principium
operationis alicujus10, . . .
2 . Secundus, qui est ipsa operatio naturae vel formae alicujus11, . . .
V. est vel
10
i. Signatus, . . .
2 . Exercitus, . . .
II. Notandum, qudd aliud sit, aliquid esse
i. Actu, . . .
2. Actum . . . .
III . Exponendum, quomodo potentiae opponatur .
=s
E. TAB . V. De Principio et Principiato. [p. 9 .]
Principium secundllm Thom . p. i. q. 33. a. i. est id, Unde aliquid quocuzlque modo procedit .
Secundum Aristotelem 5 . Met. c. i. id, Unde aliquid est aut fit aut cognoscitur . In qua definitione generalis simul divisio continetur. Est igitur principium
I. vel
20
I . Essendi, seu rei in esse suo consideratae, Mud nimirum, unde res in esse suo dependet, quando jam facta est, et quamdiu est : . . .
II. Rei in fieri, . . .
III. Cognoscendi vel rei ut cognoscitur, . . .
II. aliud
25
[I.] Principium quod, cui sumto in casu recto, aut. modo sequipollente, tribuitur
verbum significans18 id, cujus est principium . . . .
[II.] Principium quo, id, cui sumto in casu auferendi, aut modo aequipollente, connectitur verbum, denotans id, cujus est principium . . . .
.
.9 fortasse et active
10 opponitur passive
11 opponitur activae. 30
12 Signum Antecedens Conseqventis vel Conseqvens Antecedentis quod plerumgve
antecedere vel conseqvi experti sumus . Hobb. de Corp. P. z. C. 2. n. 2 . Signa vel naturalia
vel arbitraria . Nota est res sensibilis arbitrio nostro adhibita, cujus ope cogitatio gvam
habuimus, vel ei similis revocetur.

26

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 2

III . quoddam
[I.] Est causals, quae vulgb dicitur principium influens esse in aliud, . . .
[II.] Non est causa, quale est principium, unde quis prima movetur . . . .
IV. aliud
I. Internum, quod constitutionem rei ingreditur, ita materia et forma dicuntur principia et causae internee naturalis corporis .
II. Externum, quod est extra rei constitutionem, ut causa efficiens et finalis .

F. TAB. VI. De Causa Efficiente 14. [p. to .]


G. TAB. VII . De Materia . [p. II .]
=o Materiae, qua: est id, ex quo aliquid fit, aut factum est, cam insit, consideranda
I. Causatum, . . .
II. Ratio causandi, . . .
III. Causalitas, . . .
IV, Distinctiones
=s
Prima, Materia vel est
I. Sensibilis, quae secundum Aristotelem 7 . Met . c. Io. t. 35 . nihil aliud esse videtur, quam compositum sensibile, sive corpus naturale . . . .
II. Intelligibilis, qua : secundum Alexand. Aphrodisaeum est magnitudo, hoc est,
linea, superficies et trina dimensio . . . .
20
Secunda, Materia vel est
I. Ex qua, quae cumprimis huc pertinet, et descripta fuit, quod sit id, ex quo
aliquid fit, vel factum est, cum insit ; . . .
II. In qua, nempe subjectum, in quo forma aliqua inert
.
III. Circa quam, nempe id, circa quod aliqua potentia vel habitus, aut eorum actus
2$
versatur, et dicitur vulgo objectum, . . . 1S
13 CausasitA,causatumB ; causaestAsinegvoBessenonpotest,benetamenAsineB.
Polanus Synt . Log. I. c. 32. sed et plura addenda autumo . Id n. potius principium describeret .
14 (Im Tafeltext Z. 14 fiber : culpa aut meritum:] vel indifferens.
15 non est proprie materia, nec habet cum ea nisi nomen hoc, non conceptum .
IV. In qvam, v. g. Cinis respectu Ligni . Nam aligvam sane connexionem cum eo habet,
30
necesteffectus. Hic nota canonem : .omnis materia ex qva est materiatummateriae in
qvam, et contra . Hinc Aristoteles in definitione materiae prima : tribuit ei ut omnia fiant ex
e a (Scholastici addunt fit omnia sint i n e a tangvam subjecto) et ut omnia resolvantur i n e am .

N.

N.

NOTAE

AD

DAN .

STAHLIUM

L. TAB . XI .
we in aliud, . . .

Distinctiones quaedam, omnibus aut pluribus saltem causarum generibus com-

id movetur. . . .

munes, quas licet videri possit proponendas fuisse ante specialem generum
causarum doctrinam : tamen tractationi isti postpositae melius intelliguntur .

[p. i5 . 16.]

eria et forma dicuntur prin-

Causa est
a efficiens et finalis .

I . vel [i .] Actu, qux revera esse influit in effectum .


[z .] Potentia, quae revera non influit, habet tamen potentiam influendi. . . .

II . vel [i .] Vera causa, quae verum praestat influxum in - effectum, . . .


t

[2.] Sine qua non, quae in effectum non influit, nec fortassis influendi vim Io
habet, sine ea tamen effectus esse vel fieri nequit . . . .

, consideranda

III. vel [r .] Per se, . . .


Ex parte causae, a qua ut tali procedit effectus . . . .

Ex parte effectus, quae unum eundemque per se habet effectum .


[2 .] Per accidens, quam pariter distinguimus in talem

Is

Ex parte causae, a qua procedit effectus, sed non ut tali . . . .


Ex parte effectus . De qua notandum,

t . 35 . nihil aliud esse videale. . . .

i . quod nobis dicatur ea, cum cujus effectu conjungitur aliquid,


quod vel non intendit, vel in quod non influit, vel neutrum facit, id
est, nec intendit, nec influit .
20

im est magnitudo, hoc est,


2.

fuit, quad sit id, ex quo

quod sit varia, vel talis 16


i.

Ratione influxus, et dici potest Causa per accidens physical7. . . .

2.

Ratione i n t e n t i o n i s, et dici potest Causa per accidens moralis 18. . .

3 . Ratione utriusque, tam intentionis scilicet, quam influxus 1a.

St . . . .
e1 habitus, aut eorum actus
16

Causa Physica est qvae influit : Causa Moralis qvae intendit . Omnis causa moralis 25

est physics, non contra. Ita vulg6 mihi jam illud videtur dubium : Deus in peccatum influit,
Deus peccatum non intendit, non ergo est peccati causa moralis . Dico igitur i . causa

>otest, bene tamen A sine B.


ius principium describeret .

moralis est solilm in actibus moralibus, s . in ordine ad Legem ;

2.

is demum causa moralis est

cui lex data est. Ex hoc patet Deum causam moralem esse non posse, gvia Deo Lex data non est .

tens.

17

non conceptum .

ergo gvae non est causa physica vera ; gvaeri potest an causa per accidens physica sit, 30

cum necessarir et universaliter seqvitur effectus remotionem impedimenti.

onnexionem cum e6 habet,


nateriatum materise in

18

qvae non est causa moralis vera.

tribuit ei ut omnia fiant ex

19

Divisio Causae in physicam et moralem non est immiscenda huic in : Per Se et -Per

Accidens, sed separatim explicanda qvia ex alio principio fluit, etsi in hanc duci possit.

omniaresolvanturin eam .
i

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-z666

N. 2

3. quod id, quod conjungitur cum alicujus effectu per se, conjungatur vel
[i .]Vere, idquevel[x .] Semper, autsaltimutplurimilm 40, . . . [2 .]Rar621,
[2.] Ex opinione hominis, vel ration temporis tantilm 22. . . .
IV. alia [i.] Partialis2, quae ita influit in effectum, ut concurrat causa alia ejusdem ordinis
in eOdem genere, . . .
[2.] Totalis24, cum"qua nulla alia concurrit ejusdem ordinis in e6dem genre
.
V., VI., VII ., VIII . . . .
M. TAB. XII . De Necessario 25.
N. TAB. XIII. De Contingente 28.

[ p. 17 . ]

[p. 18 .]

0. TAB . XIV.. De Uno per se et per accidens 27. [p . 19 .]


Unum est Ens indivisum . Universa, qua: divisionem non habent, qua ratione non habent,
eatenrs unum dicuntur, V . Mett t . ii. Et X . Met. t. 2. Unum esse, est indivisibile esse.
Nota hic
I. Aequivocationem . . .
13
II. Indivisionem per quam Ens formaliter est unum, . . .
III . Distinctionem, qua ex V. Met. c . 6. unum est vel
Per accidens . . .
Per se, et quidem vel
Proprie, quorum Substantia una est . Et est Unum
20
I. Continuitate 28. . . .
10

80 necessarid .
21 contingenter.
22 hoc per accidens factum esse dicimus, seu non necessarid .
88 Soluta Ramistis .
44 Solidaria Ramistis .
25 Necessarium ad aliqvid est regvisitum, id ad qvod necessarium est, reqvirens .
is Regvisitum non reqvirens dicitur Causes
26 [ImTafeltext Z. 5 fiber : non tamen necessarib :3 contingens stricte . [Ebendort Z. io :
hominum unterstrichen .]
27 [per se et per accidens durchstrichen ; dazu :] tr. hMc fit affectio unita Entis . 2d6 fit
disjuncta, nam sic Unum non omne Ens est, sed id sohlrn, cui repugnat multiplicari, s . coexi30 stere aliud in suo genre .
28 [I. and II . durch Klammer zusammengefal3t and als] physice [bezeichnet ; dazugesetzt :] unum per se physice dictum magis est unum gvam Logice .

N. 2

fectu per se, conjungatur vel


ntplurimilm20, . . . [z.]Rar621,
iporis tantilm88. . . .
at causa alia ejusdem ordinis
ordinis in e6dem genere, . . .

17.]
p. z8 .]
:ns24 . [p . 19.]
it, qua ratione non habent,
i esse, est indivisibile esse.

N. z

NOTAE AD DAN . STAHLIUM

II . Subject6 indifferente forma sensibili (etsi secundilm quantitatem divisum


sit :) 29 . . .
III . Analogia, quaecunque ita se habent, ut aliud ad aliud, . . . 30
IV. Genere, quorum genus unum oppositis differentiis differens 81. . . .
V. SpecieS 2, quorum ratio, quae quidditatem docet, est indivisibilis ad aliam, quae
quid res sit declarat, . . .
VI . Numer6 seu omnin6, quorum ratio quidditativa indivisibilis est, et nec tempore, nec loch, nec ratione separari potest, . . .
.Improprie 33, quia unum aliquid [i.] Faciunt, . . . [z.] Patiuntur, . . . [3.] Habent, . . . [q..] Est, ad quod aliqu6 mod6 comparantur34, . . .
10
IV. Oppositum, nempe Multa, . . .
R. TAB. XVII . De Toto. [p . 22.]
TotumS5 sumitur ut opponitur
[I.] Partibus . Et definitur, qu6d sit id quod continet ea, quae continentur, ut illa sint
unum, V. Met . cap. z6. . . .
=s
[II .] Mutilo. . . .
T. TAB. XIX. De Universali et Singulari 86.
V. TAB. XX . De E6dem et Divers6S7.

!cessarium est, reqvirens.


is stricte. [Ebendort Z. zo :
ffectio unita Entis. 2d6 Ut
ignat multiplicari, s. coexi=
ysice [bezeichnet ; dazuge;ica.

[p.

[p. 24.]

25.]

29 dicit aliqvem gradum plus gvam unum continuitate .


80 rectius ad unum per accidens refertur. Et erravit autor, insistens verbis Aristotelis 20
qva: non recte intellexit, et cum eo Fonseca, non verb Scotus .
31
[IV. mit V. and VI. durch Klammer verbunden and als] Logice [bezeichnet ; dazugesetzt :] Ens unum per seLogice dictum est vel divisibile, Genere et Specie, vel indivisibile,
qvod est unum actu simul et potentia, et caret potentia, ut multum sit numero . Unum per
Accidens est vel Logice et in praedicando, qvod autor supra ita vocat, vel physice et in 2s
essendo, qvod vocat unum per se impropric . E. proprie est per accidens.
32 sc. infima .
33 4 modis multa concurrunt ad unum .
8 4 huc spectat unum Analogia de quo supra.
sb
Totum vel est per se vel per accidens, ut et Compositum.
33
30
[Im Tafeltext Z. 27 unterstrichen : unum in multis.]
87 [Zu Z. i7-i9 des Tafeltextes am Rande :] nominum . [Ebendort Z. z1-25 durch
Klammer verbunden nut der Bemerkung :] conceptuum .

30

I. LEIPZIG IJND ALTORF 1663-1666

N.

W. TAB . XXI . Ad Doctrinam de Diverso pertinet Explicatio Generum et


Modorum Distinctionis. [p. 26.]
[Z. 36--43] A Scotistis statuitur genus distinctionis medium inter realem et rationis
distinctionem, vocaturque formalis ex natura rei, et distingui ita dicuntur illa, quee cilm citra
s mentis operationem sint diversa, unum eorum non competit alteri in primo modo per se quomodo secundum eos se habent genus et differentia, subjectum et propria ejus affectio, item
attributa divina et inter se et respectu divines essentiae . Verdm si hoc verum esset, essentia
divina non esset simplicissima : cum ubicunque aliquid unum est ita, fit includat plura citra
intellectus operationem distincta, tum inter se, tum ab ipso, ibi fiat compositio,' quicquid etiarn
to

regerant Scotistie. Nec alias etiam hoc distinctionis genus, fit quidem ab ipsis sumitur, est
admittendumS8 .
Y . 'TAB. XXIII. De Bono39 . [p. 29.]
Z. TAB . XXIV. De PERFECTO, quod cognatum est BONO 40. [p. 30.]

DISCURSUS
Super

1s

quadriennium

a B.

Ipsas Tabellas has ante


Auctore habiti, et ab Auditoribus, uti potuerunt, excepti .

Nunc autem
LOCO NOTARUM QUARUNDEM ADJECTI.
CVM INDICE LOCUPLETISSIMO .

20

PROOEMIUM . [p.31 . 32 .]
Consuetudinis est, fit qui disciplinam aliquam studiosa' juventuti proponere et ex
plicare constituit, antequam illud explicet et proponat, aliqua de ejus NECESSITATE,
DIGNITATE ac UTILITATE, quarn in aliis rebus et disciplinis habet, praefetur . Nos itaque
23

METAPHYSICAM explicare adgredientes, ne deesse forsan alicujus expectationi, vel contra


istam consuetudinem agere videamur, etiam quee Metaphysicae dignitas, necessitas
atque utilitas sit, paucis ostendere constituimus.
88 Non fortasse omnino de nihilo est . Nam in Idea saltem angelic& videtur compositio
aliqva simplex esse NB.

30

89 [Im Tafeltext Z. 16-18 fiber : perfectionem debitam :] (convenientem) .


40

(Im Tafeltext Z. 8 fiber: Virtute :] qvalitate, [Z. 13 fiber : studiosus :] snouSato;.

N.

Explicatio Generum et
.]
ium inter realem et rationis
dicuntur illa, qua: cilm citra
;ri in prima mod6 per se quoet propria ejus affectio, item
i si hoc verum esset, essentia
st ita, ut includat plura citra
at compositio,' quicquid etiam
quidem ab ipsis sumitur, est
L

29.]
L

est BONO 40. [p. 30.]

iti potuerunt, excepti.


JECTI.
).
juventuti proponere et ex
sa de ejus NECESSITATE,
habet, praefetur . Nos itaque
:ujus expectationi, vel contra
;icae dignitas, necessitas
re

i angelicA videtur compositio


,con venientem) .
: studiosus :] a,rou8a to;.

N.

NOTAE AD DAN. STAHLIUM

31

Quantum verb primtlm ad dignitatem! 1 ; aestimatur communiter alicujus discipline


dignitas, eminentia atque praestantia, vel ex modo tractandi, vel ex object6. Qua priorem
rationem, nempe modum tractandi 42, non admodum eminere nostram Metaphysicam prae
disciplinis aliis, equidem concedere cogimur . Videntur enim hAc in parte Scientiae Mathematical potissim Im excellere, dum maxime necessariis, evidentissimis certissimisque s
nituntur demonstrationibus, qualibus disciplipm reliquae non nituntur . Et hac ration
cedit illis disciplinis nostra Metaphysica . Sed, ut diximus, aestimari etiam discipline cujusdam dignitas, prmstantia atque eminentia solet ab obj ecto, circa quod versatur . Qua ration
illaa disciplina dignior et prxstantior est aliis, quae nobiliores atque prrstantiores tractat res,
quAm tractant discipline alix . Quo quidem pact6 nostra Metaphysica Scientiis Mathematicis
longs excellentior est atque nobilior . Occupatur enim in genere quodam substantiarum, nempe
incorporearum, et in quantum etiam corporearum ; Cilm Scientiae Mathematical ex advers6 in
quantitate et figuris, quae accidentia sunt, versentur, et substantial rationem non attingant,
teste Aristotele XII . Metaphys 43
Et sane quantum ad objectum, est Metaphysica preestantissima omnium disciplinarum =s
aliarum, qua : usitatissimi etiam prima Philosophia appellatur, ut in subseqq . audiemus. Subjectum enim, vel potius objectum est inter alia Ens summum et infinitum, DEUS" .
Unde etiam VI . Metaphys. c. i . Lascrr,w4v,
8eoloytxxv, Scientiam Theologitam vel de Deo appellari legimus. Ubi tamen animadvertendum, Metaphysicam esse ac vocari scientiam 9soloytxdv, et proponere doctrinam de Deo, solilm quantum ad ea, quae lumine natural de 20
e6 possunt cognosci . Theologia enim quam alias Sacro-sanctam nominamus ; a. nostra
Metaphysic$ alia, de Deb agit quoad ea, quae ex revelatione divina et sacris literis nobis innotescunt.
Summam hanc Metaphysical praestantiam atque eminentiam commendat nobis Philosophus porrd I . Met. c. II. ubi eam vocat Scientiam &pxwwTaTzv. Et III . Met. c. II . appellans : 2s
Scientiam maxims' principem, cui scientiae caeteras, tanquam anc4llaa, non contradicere decet.
Et ulteriils I . posterior. nominans xuptxv 7ravTwv, dominam omi ium, intellige illarum scientiarum, quae ex principiis naturA notis dependent . Horum omnium very ratio non saltim ex
citat6 Cap. II. Lib. III. Metaphys . sed etiam ex I . Ethicor. Nicomach. cap . II . reddi potest
=o

perfectionis aestimationem .
sed hoc vitio vitii tradentium .
Im6 verb Mathematica magis de Substantiis agit gvant Physica, Spatium n . est
primum extensum.
"Ens Perfectissimum . .
41

42

48

s.

so

32

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-x666

N. 2

hec, qubd ea disciplina est praestantior alter&, quae habet ac cognoscit illius
finem ultimum. Ut e. g. Medicinam vel artem Medicam videmus esse praestantiorem arte
pharmaceuticl. Medicina enim est illa disciplina, quae sanitatem cognoscit, et quid ea sit, in
quo consistat ejus natura, quibus modis etiam vel praesens in homine conservetur, vel amissa
s restituatur, docet. Ad quam proinde quoniam ordinatur pharmaceutics, illius est, Medicine
praeceptis obtemperare, et sicut haec pre scribit, omnia instituere . Est ergb Medicina prestantior pharmaceutic& . Et sic verum absolute, illam disciplinam esse praEstantiorem alter!,
quae hujus alterius finem ultimum cognoscit . Jam verb subsumimus et dicimus : Metaphysics cognoscit finem omnium disciplinarum, imb omnium rerum. Ej us n. est trac=o tare de DEO, quern omnium finem ultimum esse vix dubitationem habet, vel probationem meretur. Ratiocinamur igitur ex positis ita : Si illa disciplina vel scientia, quae alterius
finem cognoscit, ei est praestantior, sequitur, quod et illa, qua : cognoscit finem omnium aliarum disciplinarum, omnibus al is sit praestantior . Sed, sicut ostendimus, verum est prius.
Ergo et posterius . Consequentia probatur inde, quia sicut se habet illa disciplina, que finem
1s ultimum unius alicujus scientiae cognoscit, ad i11am, cujus finem ultimum cognoscit : Ita se
habet .etiam illa, quae cognoscit finem ultimum omnium alianun disciplinarum, ad omnes alias
disciplinas . Est enim par ratio . Ctim autem Metaphysica sit ills scientia, qua : omnium aliarum
scientiarum finem ultimum cognoscit, ultrb patet, i11am omnibus aliis esse prrstantiorem, et
sic prestantissimam simpliciter .
20
Sed obstat hic locus I. Ethic . Nicom. Cap . II. ubi Aristoteles eminentiam ac prestantiam hanc, quam nos Metaphysicay competere diximus, Politicae tribuit . Verba ha :c
sunt : Videbitur a . ad potentissimam et maxima principem pertinere. Ejusmodi verd esse
Politicam, apparet . Videtur ergb Philosophus sibi ipsi contradicere, dum, quod nunc attribuit
Metaphysicae, alibi tribuit Politicae .
25
Sed Resp. quando dicit Philosophus 1. c. Politicam esse disciplinam potentissimam et
maxima principem, Mud non absolute, quasi sit omnium in universum disciplinarum potentissima, et omnium maxima princeps ; sed respective, et in certo genere esse intelligendum,
qubd sit scilicet maxima princeps inter disciplinas practi .cas, et quay versantur in agendo .
Patet Mud ex ipso context1 , qui inspiciatur ; Proinde sit licet Politica princeps inter dis30 ciplinas practical, manet tamen Metaphysica praestantissima simpliciter et absolute .
Possetverb hic iterum aliquis objicere :Politicametiamimperarevelpraecipere
ipsi Metaphysic&:. Precipit enim ac prrscribit Politica, quid ac quomodo quodque in
civitate recta sit agendum : destinat etiain ac constituit Sapientibus ac Sapientiae Professoribus certa salaria ; ornat item eos privilegiis, immunitatibus, honoribus, et qua :
3s sunt alia plura, quae ipsa jubet . Constat verb ex i. Metaph. c. 7. qubd Metaphysica Sapientia

N.

.abet ac cognoscit illius


nus else prxstantiorem arte
i cognoscit, et quid ea sit, in
nine conservetur, vel amissa
aceutica, illius est, Medicina;
re. Est ergo Medicina praei esse praestantiorem alters,
animus et dicimus : Metan rerum . Ejus n . est tracitionem habet, vel probationa vel scientia, quae alterius
)gnoscit finem omnium alia>tendimus, verum est prius .
'et illa disciplina, quae finem
i ultimum cognoscit : Ita se
lisciplinarum, ad omnes alias
ientia, qua; omnium aliarum
aliis esse praestantiorem, et
=eles eminentiam ac prae.iticae tribuit . Verba hxc
tinere. Ejusmodi verd esse
-e, dum, quod nunc attribuit
sciplinam potentissimam et
7ersum disciplinarum potengenere esse intelligendum,
et quae versantur in agendo.
Politica princeps inter displiciter et absolute .
am imperare vel praecipere
ac quomodo quodque in
'ientibus ac Sapientix Proitibus, honoribus, .et quae
lurid Metaphysica Sapientia

N.z

NOTAE AD DAN . STAHLIUM

33

vocetur. Imo demonstrat ibi Philosophus, qudd revers sit Sapientia, eique omnes sex Sapientiae
notas competere probat . Videtur ergo utique ipsi etiam Sapientix atque Metaphysicae imperare Politica .
Venilm adhibenda est hic pulchra illa distinctio, quam habet Philosophus VI . Ethic.
cap. ultimo . Ibi enim distinguit haec duo : Imperare vel praecipere alicui, et imperare vel prme- s
cipere pro alquo, Politica non praecipit vel imperat sapientiae . Nam ut habetur lib . I.
Metaphys . c . ii . Sapientiae vel Sapientis est praescribere aliia, quid facto opus sit, et aliorm
est sapientes audire, et ipsorum praescripta sequi ; Sapientis autem non est alios audire, vel
pati, ut sibi ab aliis aliquid praescribatur. Quando autem Politica sapientibus locum concedit
in Republica, item, quando porrigit stipendia, salaria, etc . hoc ip;o non praecipit vel ilnperat =c
Sapientiae, sed pro Sapientia. Ut Medicus non praecipit sanitati, sed pro sanitate, ut
amissa recte r e s t i t u a t u r, v e l si adest, c o n s e rv e t u r . Et haec de praestantia, eminentis
ac dignitate prima Philosophise, quae meritd aliarum scientiarum principissa aut Regina
dici potest .
Nunc aliquid etiam de ejus'necessitate dicendum est . Quia autem illa, ubi de utili- =s
tate dixerimus, simul apparere solet, igitur statim et quidem paucis de ejus utilitate
aliquid praefabimur. Non autem dubito, quin quilibet Dominorum Auditorum eam de Metaphysics habeat opinionem, quad sit ejus multiplex et summus usus in aliis scientiis et
facultatibus . Nisi enim ita sibi persvasum haberent, dubio procul huic collegio non subscripsissent, neque constituissent tempus huic studio impendere . Fundatur autem summa 2o
ista utilitas, quam habet Metaphysica in aliis quoque scientiis, in universalitate sive
generalitate ejus . Nam versatur Metaphysica circa ens in sua latitudine et quatenus est
ens, considerans conceptum entis generalissimum, de qua re dicemus infra. Considerat
etiam Metaphysica prima et universalissima cognitionis principia, ut sent : impossibile est idem simul esse et non esse ; quodlibet est, aut non est . Ubi prius etiam sic enunciatur : 25
Duo contradictoria non possunt else simul vera ; posterius ita : inter duo contradictoria non
datur medium. In haec sane principia omnis nostra cognitio resolvitur . Quicquid enim
hisce principiis adversatur, necesse est else falsissimum . Nam ne DEUS quidem facere potest,
ut aliquid simul sit et non sit ; nec tamen quidquam sic detrahitur omnipotentiae divinae, ut
inferiAs fusiits dicemus, quando agemus de Potentia DEI absoluta . Agit porrb Metaphysica 30
de universalissimis entis attributis, de Uno, de Multo, de Eodem, de Diverso, quot
modis dicantur eadem, quot modis divetsa, de actu, de potentia, quot modis aliquid dicatur
actu vel potentis : Exponit quid sit principium, quid principiatum, quid causa et causatum,
quot sint causarum genera . Docet, quid sit else necessarium, quid contingens, quot modis haec
duo dicantur, et alia multa .. Quae omnia ccm universalisima sint, in omnibus scientiis et ss
LEIBNIZ VI . L
3

34

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. z

facultatibus locum et usum habent . Manet itaque Metaphysicam ad omnes disciplinas et


facultates etiam summum adferre usum, qui quidem summus usus in progressu nostrarum
lectionum longe evadet evidentior . Sunt praeterea qui h$c de re fusius in particulari multa
praefati sunt ; Sed nobis non videtur esse commodum diutius huic rei immorari . His itaque
s praelibatis, conferimus nos ad rem ipsam . Et quidem sequitur
TABULA I .
DE CONSTITUTIONE METAPHYSICES . [p . 32-36.]
Dicitur haec nostra disciplina METAPHYSICA, quam vocem derivant a li -r& et
puaud, q . d. pzr& r& Tf,c puaur ; . Ubi exponendum est quid significet h . 1 . vocula illa T& .
:o Bifariam enim exponitur : (i .) ut idem sit quod post . (2 .) idem quod trans vel sub,
super. Utroque modo in pnesenti recte exponitur . Si enim exponitur per post, tunc Metaphysica erit disciplina, dicta quasi postphysica seu postnaturalis, idque pr ecipue ratione
inventionis . Inventa enim est post scientiam physicam, cujus ratio potest assignari a
natur$ cognitionis, quae oritur a sensibus, quatenus illam necesse est antecedat cognitio
=s unius atque alterius sensus . Unde Mud I II . de anima : Nihil est in intellectu, quod non
prius fuerit in sensu . Factumque, ut sensibilia, vel, quod idem, per sensus cognoscibilia,
dicta sint nobis notiora, et pritts a nobis cognoscibilia . Quo pertinet illa Aristotelis
distinctio I . Poster. i i . et I . Physic. cap . i . ut et VI . Topicorum, locisque aliis, dicentis, quadam esse yvwp;pfrrspx T~ pdasi, notiora natura, qua:dam fyuiv 4 xa$' ,va"cS, nobis sive
go

quoad nos. Quae pluribus illustrari, unave ac alter& responsione ad diversas objectiones, quas
nonnulli proferunt, dilucidari possent, si nostrum pateretur institutum . Sed quoniam brevitati nobis est litandum, ea mittimus, et revertimur ad praecedentia .
Diximus Metaphysicam dici postnaturalem, quod post physicam sit inventa, et quidem
ideo quia Physica tractat Ta aiabrrra, res sensibiles et in sensus incurrentes, v . g. Elementa,

25corporamixta,etc . Metaphysicaautemdesubs tantiisseparatis,DEOetintelligentiis,


qua: in sensus non incurrunt, nec priils quam res sensibiles cognosci possunt,
suam tractationem instituit .
S i porr6 vocula bra exponitur per trans vel supra, tunc Metaphysica dicitur quasi
scientia transnaturalis vel supranaturalis, qua ratione etiam ab Erasmo Roterodamo
3o in praefatione ad Augustinum vocatur scientia transmundana . Dicitur autem Metaphysica,
recto scientia transnaturalis, quia tractat ea, quae transcendunt illa, quae in physicis
considerantur, et sunt illis superiora . Quod ipsum quidem etiam non uno modo se habet .
Potest enim (i) dici aliquid transcendere res naturales vel perfectione et nobilitate, vel etiam causalitate . Quomodo DEUS transcendit res naturales, quia est ens

N. z
:am ad omnes disciplinas et
isus in progressu nostrarum
-e fusius in particulari multa

N.

NOTAE AD DAN . STAHLIUM

35

perfectissimum et causa rerum omnium . Possumus etiam de aliis substantiis separ a t i s dice r e , quod superiores sint rebus naturalibus, vel eadem transcendant nobilitate, per-

.iic rei immorari . His itaque

fectione ac praestantie . Deinde potest aliquid dici transcendere res naturales praedicatione,
seu quoad latitudinem praedicandi . Quomodo illud dicitur transcendere aliud, quod de

_P 32-36.]

transcendit Individua, quia de multis individuis praedicatur . Et hec quoque ratione, quae
considerantur in Metaphysics, sent superiora rebus naturalibus, vel eas transcen-

a vocem derivant

tAvr& e t
;nificet h . 1 . vocula illa Ve -.a .
idem quod trans vel sub,

)onitur per post, tune Meta.lis, idque precipu6 ratione


:ujus ratio potest assignari

;se est antecedat cognitio


st in intellectu, quod non
lem, per sensus cognoscibilia,

u6 pertinet illa Aristotelis

locisque aliis, dicentis, quxlurv r X%W,'J* ' nobis sive

alio praedicatur. Quomodo omne genus est superius specie, sive transcendit speciem, s
quia genus praedicatur de specie, et si multas sub se habet, de its omnibus . Sic et species

dunt, quatenus nimirum ibi agitur de universalissimis conceptibus entis, de actu et


potentia, de principio et principiato, de causa et causato etc . Quae praedicantur de omni-

=o

bus rebus physicis, im6 etiam de aliis . Sic Metaphysicus agit de substantia latissim6
et i n c o n c e p t u maxim6 g e n e ra li considerate, quae latior corpore natural Patet ergo satis

rect6 dici Metaphysicam, sive fwr& per post, sive per trans exponas .
Sed hic notandum, quod Aristoteles hoc nomen express6 non usurpaverit ; est

tamen ejus vetustissimorum discipulorum et Interpretum, ut Alexandri, Theophrasti, =s


et aliorum.
Sunt insuper alia etiam nomina, quibus honestatur Metaphysica ab Aristotele .
Dicitur sepe prima Philosophia, ut VII . Met . c. i . I . Phys . tex . 82 . e t II . Physic. tex . 26.

et aliis in locis . Dicitur autem prima Philosophia, ided, quia explicat primas causas
rerum ; agit de prima causa omnium, nempe de Deo, item agit de primis et universalissimis principiis, qualia sunt impossibile est idem simul esse et non esse . Nihil est sui ipsius

a0

2s

aratis, DEO et intelligentiis,

Dicitur Metaphysica porrd etiam Theologia VI . Met . c. i . Quod agat de DEO, non
quidem ut S . S. Theologia, sed ex principiis lumine ipsius nature notis . Putaverunt quidem nonnulli, quia Metaphysica dicatur Theologia, ejus objectum adequatum esse

.cMetaphysicadicitur quasi

videamus, statuere nolumus . Non enim quando discipline cuidam variae dantur appellationes, statim ille desumuntur ab obj ecto adequato, sed sepius inadequato etiam . Est

ad diversas objectiones, quas

.itutum . Sed quoniam breviitia .

sicam sit inventa, et quidem


incurrentes, v. g . Elementa,

;ibiles cognosci possunt,

tiara ab Erasmo Roterodamo


Dicitur autem Metaphysica,

causa, etc . Item, agit de universalissimis conceptibus, ut et de aliis universalissimis


rebus, et his, quae per omnes se diffundunt disciplinas. Et sic rect6 dicitur prima Philosophia .

DEUM, sed ratio ab appellatione deducta cnn nulls sit, igitur cum aliam rationem non

ergo Deus subjectum Metaphysices, sed tantummodd inadsequatum .


Dicitur porrd sapientia, de qua re multa philosophatur Aristoteles cap .

30
2.

I . Met . Et

am non uno modo se habet .

hanc appellationem Metaphysicee convenire ex profess6 ibi docet et ostendit . Nos Metaphysicam esse sapientiam possumus ex VI. Ethic . sic probare : Dicit ibi Philosophus

t res naturales, quia est ens

dignissimarum . Quod jam Metaphysica prima agat de rebus praestantissimis et honoer

hunt illa, que in physicis


vel perfectione et nobili-

sapientiam esse scientiam, habentem caput rerum praestantissimarum, seu honore


3*

35

objecto

36

I. LEIPZIG UND ALTORF z663-i666

N. 2

dignissimis, satis patet ex dictis . Agit enim de DEO et aliis substantiis separatis seu
spiritualibus, quas res sunt praestantissimae . Caput autem quando sapientia habere dicitur
rerum praestantissimarum, per caput intelliguntur prima principia . Patet ergo
secundd etaphysicam non tantiim agere de rebus praestantissimis, sed etiam earum
s habere caput, cum agat de principiis primis et universalissimis . Et tantum de variis etaphysicae appellationibus .
Transimus nunc ad ipsam definitionem etaphysices . Proposuimus in nostra Tabula
qualemcunque nominis descriptionem, nempe quod etaphysica sit scientia universalissima, considerans ea, quae naturalia transcendunt . Haec autem non est
:o accurata definitio, cihn non speciatim subjectum ejus adaequatum afferatur . Dicitur autem

scientia universalissima, quia agit de ente in sua latitudine, item de iis, quae
enti in su$ latitudine insunt . Deinde dici potest, quod sit scientia universalissima, quia
considerat, qux rebus naturalibus long6 sunt superiora, et quidem ratione praedicationis, quia praedicantur de omnibus rebus . Nam non tantf)m corpus naturale aut sub=s stantia est ens, est unum, etc. sed et accidentia sunt entia, etc . Et sic constat aliquo
modo de definitione nominis .
Quantum ad definitionem rei accuratiorem attinet, nobis dicendum I . de ejus

.
genere, et II . de
Genus est scientia . Duplex autem constitui solet scientia, theoretica et prac2o tica. Aristoteles practica strict6 utens triplicem facit scientiam ; theoreticam, practicam et effectricem . Sed nulla est pugna, cum qui duplicem solent constituere, latilis
sumant scientiam practicam, Aristoteles autem sumserit strictius . Jam dicimus
etaphysicam esse scientiam theoreticam, quia res suas non idea cognoscit, ut
ad operationem referut, quod est scientiae vel potiAs discipline practicae, sed in contem2s platione acquiescit . Ita enim se res habet in scientiis theoreticis, ut expetamus scientiam
rerum propter se ipsam, semot$ omni utilitate . In etaphysicis autem quae tractantur,
cognoscimus solius scientiae causi, nec illa cognitio per se refertur ad aliquod opus .
Ut definitionem constituamus integram, adjungimus generi objectum . Sed de h6c
plurimAm disceptatur inter Interpretes Aristotelis, et moderns Autores . Et san6 plurimae
3o sunt sententiae, et res est tantae difficultatis ; ut vix sententia aliqua haberi possit, quibus non
aliqua obstent, quae vix possunt removeri . Videri potest hic de re Suarez Disp . etaph. I.
Fonseca IV. etaph q. i . Javellus I . etaph. q. i . Soncinas in IV . etaph. q . X . Peculiarem
hoc de re tractatum scripsit Arnisaeus . Absit ut nos in prmsenti omnia, quee hic moventur,
afferamus, aut multas horas huic uni rei impendamus . Nos hoc vice ed erimus intenti, ut bre3s viter explicemus, et vulgarissimam sententiarn paul6 meliils examinemus, nempe eam, qux

N. 2

bstantiis separatis seu


do sapientia habere dicitur
principia . Patet ergo

NOTAE AD DAN . STAHLIU

N. 2

statuit, quod subjectum

37

etaphysicae sit Ens quatenus Ens . Ostendimus autem, nos in hac

sententia non posse omnino acquiescere ; Deinde nostrum sententiam adferemus .

Ante omnia autern sciendurn, sermonem hic nobis esse de eo, quod proprie dicitur

'Lssimis, sed etiam earum


Et tantum de variis eta-

objectum s. materia circa quam, et est id, in quo, seu circa quod aliqua facultas vel

)osuimus in nostri Tabula

occupata sit

:iysica sit scientia uni-

unt . Haec autem non est


i afferatur . Dicitur autern

habitus versatur. Sic visits objectum est color, quia visus exercendo actum videndi versa- s
tur circa colorem, etc. Quaeritur ergd jam hoc, quodnam sit id, circa quod versetur sive
etaphysica?

Deinde sciendum enim hoc, nos loqui de obj ecto specialiils sic dicto, ut nimirdm
distinguitur ab affectionibus et principiis, uti expresse sic distinguiturI . prior. Anal .
Tertid notandum quoque id est, nos intelligere hic subjectum adaequatum, quod

=o

adine, item de its, quae

nempe est aequale toti disciplinae, ut nec earn excedat, nec ab el excedatur, et est

luidem ratione praedica-

disciplina versetur ut circa subjectum, et continet ea sola, et nihil amplius .

etc . Et sic constat aliquo

res considerata, altera modus considerandi. Res considerata dicitur subjectum is

bis dicendum I . de ejus

indicat, est quod in aliqua disciplin$ vel scientid consideratur (loquor autem de

vntia universalissima, quia


corpus naturale aut sub-

tia, theoretica et prac-

am ; theoreticam, prac-

i Solent constituere, latiils

;trictius . Jam dicimus


non idea cognoscit, ut

practicae, sed in contem-

:is, ut expetamus scientiam


,is autem quae tractantur,
ad aliquod opus .

i objectum. Sed de hoc

Aufores . Et sane plurimae

a haberi possit, quibus non


re Suarez Disp .
.

etaph. I .

etaph . q . X . Peculiarem

ud, quod continet omnia, qua: in aliqua disciplin$ ut subjectum considerantur, et circa qua :
Sciendum ultimd, subjectum constare duabus partibus, quarum una dicitur

materiale ;

odus considerandi dicitur formale. Res considerata, ut ipsum nomen

contemplativis scientiis, in practicis enim saepe est alia ratio),

odus autem considerandi,


ut iterum nomen indicat, est ratio sub quai res consideratur . Sic in Physicis res considerata est corpus naturale . Cim autem corpus naturale pluribus possit considerari .modis,

aliter considerari, quam ut habet principia naturalia motus et quietis, etc .


His pra:monitis revertimur ad nostrum institutum . Communis et vulgatissima (ut
suprah dictum) sententia est, subjectum

etaphysices adaequatum esse Ens qua-as

tenus est Ens. Ubi res considerata est. Ens ; modus considerandi quatenus est
Ens. Haec sententia est desumpta ex 1. IV. etaph . c. r . et quidem ex verbis initialibus, quee

ita sonant : Est scientia quaedam, quae contemplatur ens : qua ratione est, ens et ea, quw Enti.
per se insunt . Hic dicit Aristoteles, dart disciplinam considerantem Ens quatenus Ens, et
distinguit sic quandam disciplinam
dicit,

a scientiis particularibus.

etaphysicamessescientiamuniversalem, et sic

Libro autem VI .

etaphys. so

etaphysicam abscindit areli-

omnia, quae hic moventur,

quis scientiis, quae sunt particulares, nec considerant Ens generalissimurn, ut


etaphysica. Sed aliquam saltem ejus partern sive speciem Entis. Sic athematica agit de Ente

ninemus, nempe earn, quae

magnitudinem, Arithmetica .vero quantitatem discretam .

;e eo erimus intenti, ut bre-

so

ut nempe est ens, ut est substantia, ut est quantum, proinde addendus hic certus modus est,
nempe in physicis considerari corpus naturale quatenus naturale, h . e. corpus naturale hic non

non quatenus Ens est, sed abscindit partem, v . g. Geometria quantitatem continuam sive

ethaphysicam autern (ut repetam) ss

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

38

N. z

dicunt considerare Ens, non ut est haec vel illa species, haec vel ills substantia, hoc vel illud

accidens, sed prmscindere Ens ab omnibus his speciebus, et considerare quatenus est Ens .
Hzec est pervulgarissima illa sententia de object6 etaphysices .

S e d nos nondum possumus huic opinion calculum nostrum adj icere . Ut autem appareat,
s nos non sine ratione discedere ab h$c communi sententi$, afferemus argumentum, quod olim
quoque ad calamum dictavi : Si subjectum etaphysices adaequatum est Ens quatenus Ens, aut est subjectum adaequatum tantum secundum communissimam

rationem entis, aut tantilm secundum rationes specialiores, exclus6 con-

ceptu communi ; aut secundum conceptum universalissimum et specialiores


10 simul, easque vel omnes vel quasdam . Sed Ens quatenus Ens secundilm rationem
universalissimam Entis non potest esse subjectum adaequatum
Ratio est, quia in

etaphysicae.

etaphysicis consideratur etiam quid sit substantia et quidem sub

r a t i o n e s u b s t a n t i ze . Ratio universalissima autem Entis est abstracta a substantia et


accidente . Quoniam ergo etaphysica agit etiam de ratione substantiae, ided Ens quatenus

=s Ens, tantilm secundum rationem communissimam Entis, non potest esse subjectum adaequa-

tum. Nec secundb subjectum etaphysices adaequatum potest esse Ens, ut sumitur tanturn pro inferioribus, et non in conceptu universalissimo, ita scilicet, ut etaphysica agat
tantilm de substanti$ sub ratione substantiae, quae est Ens per se existens, item, de accidente

sub ratione accidentis, qua! est, quod sit inexistens in subject6 . Patet enim quod et unizo

versalissimus conceptus entis pertineat ad

etaphysicam . Et uti constat, agit ea

etiam de eo, quod Enti in su$ latitudine convenit, ut de uno, vero, bono, etc . Et
ha:c insunt Enti non ut ut est substantia, sed in genere ut Ens est . E. Ens secundum specialiores rationes etiam non est objectum adaequatum

etaphysices. Nec porrd secundiim

rationes generalissimas, et specialiores simul Ens est subjectum adaequatum

eta-

as physices. Ratio est, quia vel esset subjectum secundilm unversalissimum conceptum, et

omnes rationes specialiores simul, quod non potest did, quia sic concederetur in

sententiam irandulani, qui concessit etaphysicam esse congeriem omnum scientiarum. Quod autem illud sequatur facile patet, quia sic ad etaphysicam pertinebit agere
de corpore naturali quatenus naturale, de magnitudine etc . Et ita reliquee scientiae erunt

etaphysicae . Quod calm nemo dicat, vel dicere possit 45, argurnentamur ita : Quaecunque scientia considerat Ens, quat . Ens, sumtum secundum conceptum

so superfluae, vel erupt partes

communem vel universalissimum, et omnes rationes specialiores simul, secundum conceptum

substantim scilicet, quat . est substantia corporis naturalis, quat . est naturale, hominis, quat .
45 imo facile dictu et probatu.

N.

N. 2

substantia, hoc vel illud

mum, et omnes rationes specialiores simul . Neque ultimo potest esse ens secun-

> argumentum, quod ohm

dilm conceptum universalissimum, et aliquas tantilm rationes speciales . Utut s


enim verum sit Ens, quat . Ens, sumt6 Ente pro conceptu ejus communi, et quibusdam in-

!quatum est Ens qua-

Him communissimam

Lliores, exclus6 con-

imum et specialiores

conceptu entis, et pro aliquibus duntaxat inferioribus. Deinde posit6 Ens ita io
usurpari posse, argumentamur ita : Qu6cunque non terminantur limites
etaphy-

etaphysicae.

)stantia et quidem sub

sicae, ut sciam'us quaenam sub ejus considerationem cadant, et quae ab ea excludantur, id


non est objectum etaphysicae adaequatum . Sed Ente quat . Ens est, ut pro se
stat ; et aliquibus duntaxat inferioribus, non terminantur limites
etaphysicee, ut

substantia et

intiae, ideb Ens quatenus


t esse subjectum adaequa-

sciamus, quaenam sub ejus considerationem cadant, et quae non, E . Ens quat . Ens, ut =s

e Ens, ut sumitur tan-

stat pro se et aliquibus tantilm inferioribus, non est objectum


etaphysicae
a d x q u a t u m.
ajor patet . Per omne enim objectum adaequatum dicunt terminari limites

icet, ut etaphysica agat


istens, item, de accidente

alicujus scientiae, ut exinde sciamus, quousque se extendat scientia, et quaenam sub ejus considerationem cadant, quae non .
inor verb facile perspicitur, quia Ens quat . Ens dict8 mod8
sumtum, non exprimit et indicat, quaenam sint illsa inferiora, pro quibus sumatur ; et sic non so

stet enim quod et unit . Et uti constat, agit ea

Lno, vero, bono, etc . Et


E . Ens secundilm specia-

patefacit, quaenam species Entis sub objectum

etaphysic cadat, et qua e non. Stat ergo,


quod diximus, Ens quatenus Ens, non accurate did posse subjectum adaequatum
etaphysices.

Nec porrd secundilm

ectum adaequatum

ferioribus, ut pro substanti$ e . g . quat . est substantia, pro accidente quat . est accidens, esse
objectum etaphysices ; tamen si dicas, Ens quat . ens est objectum etaphysicee et dict8
mod6 intelligas, non recto loqueris . Nemo enim usurpat vocem entis pro communi

is secundilm rationem

et a-

physica relinquit aliquid caeteris scientiis considerandum ; ut patet . E .


etaphysicae subjectum non est Ens quat . Ens, secundilm conceptum universalissi-

.cere . Ut autem appareat,

bstracta

39

est homo, et ita consequenter, illa nihil relinquit caeteris scientiis considerandum . S e d

derare quatenus est Ens.

. uatum

NOTAE AD DAN . STAHLIU

eta-

Nostra itaque sententia est, subjectum adaequatum

>alissimum conceptum, et

quatenus est abstractum

is sic concederetur in
geriem omnium scien-

a materia

etaphysices esse Ens,

sensibili re et ratione 46 , ut in tabella habemus . 23

Quod ut intelligatur exponendum est, quid intelligatur per materiam sensibilem . Aristoteles
VII . etaph . c. X. tex . 37 . dicit, materiam sensibilem esse v . g . aes, aut lignum, aut quamcun-

)hysicam pertinebit agere

que materiam mobilem . Quibus verbis denotat, materiam sensibilem esse quodlibet
corpus n a t u r a l e . Omne enim corpus naturale est affectum qualitatibus sensibilibus, et
proinde mobile. Huic materiae opponitur intelligibilis . Per quam Thomas et alii intelligunt 30

:a reliquae scientiae erunt


. dicere possit4b, argumen-

un secundilm conceptum

materiam primam, secundilm quod subjacet quantitati . Sed rectiils dicitur ipsa quantitas

iul, secundilm conceptum


t naturale, hominis, quat.

46 Sed id etiam contra Aristotelem est, nam Aristoteli ne Deus qvidem re et ratione i motu

et materia abstractus est, nec intelligentiae, Deus n . est primus motor ; et alioqvi TI a9rlx-ruci
I

qvoqve erunt re et ratione h materia abstracta .

40

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N.

continua, ejusque partes, ut 3 . de anima t . ii. e t 7. etaph . Philosophus docet . Inde


jam dicimus, quod quaedam sint reipsa a materia sensibili abstracta ; quaedam verd ab ea non
abstracta ; quaedam item abstracta ratione. Reipsa a materia sensibili abstracta sunt,
qua extra materiam sensibilem existunt, sive quorum esse non est constitutum de5 pendenter a materia sensibili. Reipsa a materia sensibili abstracta non sunt, qua
non nisi in materia existunt, et non possunt aliter existere . Ratione autem a materia sensibili
quaenam abstracta sint, explicatu quidem difficile videtur . Dicimus tamen esse ea, quae in sub
conceptu formali non important materiam sensibilem, et describi possunt nulla facta mentione
materia sensibilis . . . .
10
TABULA II. [p . 36-41 .]
. . . Progressum facimus ad distinctionem II . qua vulgd docetur, Ens sumi, vel ut est parti#
cipium, vel ut est nomen . . . .
Notandum tamen circa hanc distinctionemQ7 , non omne id, quod est Ens nominaliter
acceptum, absolute esse Ens, sed quadam esse tantum Entia cum apposito . Nempe Ens, ut
=s nomen, complectitur non soh m entia actu et participialiter accepta, sed etiam entia potentia .
Entia autem potentia non sunt aeaaws entia, ut ea quae sunt actu, sed cum apposito et secundam quid. Nam quicquid est, actu est . Jam autem Ens potentia, non est actu . E. non est .
Quicquid ergo absolute non est, id etiam absolute non est Ens .

TABULA XI. [p . 68-72 .]


DE QUIBUSDA DISTINCTIONIBUS,
Omnibus aut saltim pluribus causarum generibus communibus .
. . . Secundd . Causa est vel VERA CAUSA, vel CAUSA SINE QUA NON. . . .
Hoc est Vir quidam eruditus 48, qui in suis etaphysicis abhorret ab hac locutione : Causa
sine qua non . . .
25
TABULA XIX. [p . 81-84 .]
DE UNIVERSALI ET SINGULARI .
. . . Est autem communissima et pervagatissima sententia, universalia non esse in rebus, nisi
per operationem sive conceptum intellectus . Quemadmodum nos ea, qua potuimus, perspicuitate in Institutionibus nostris etaphysicis Cap . 34 . breviter exposuimus . Contrariam
so tamen sententiam, nempe universalia esse in rebus ante vel citra omnem mentis operationem,
de profess6 defendit et explicat eruditissimus Johannes onlorius peculiari tractatu de
universalibus49 . . .
20

47 Ens potent . non Ens. Calovius.


48 Iacob. artini.
49 defendit et Scalig . in Exercit . mihi falsa videtur .

N. z

N.

. Philosophus docet. Inde


a ; qua--dam very ab ea non
sensibili abstracta sunt,
non est constitutum debstracta non sunt, quae
autem a materia sensibili
tamen esse ea, quas in sub
,ssunt nulla facta mentione

Ins sumi, vel ut est partix

quod est Ens nominaliter


apposito . Nempe Ens, ut
sed etiam entia potential
ed cum apposito et secunnon est actu . E . non est .

~mmunibus.
TA NON . . . .
at ab hac locution : Causa

ilia non esse in rebus, nisi


ea, qua potuimus, perexposuimus . Contrariam
mem mentis operationem,
ius peculiari tractatu de

NOTAE AD DAN. STAHLIU

4Z

TABULA XXII. [p . 88-go .]


DE VERO.
. Tandem coronidis loco moneo, male a quibusdam dividi et distingui inter veritatem Theologicam et Philosophicam, et dici, quod aliquid sit in Theologia verum, quod falsum sit in
Philosophia. V. g. In Theologia esse veram hanc propositionem : quaedam virgo pant. In s
philosophia autem esse fahissimam, et ejus contradictoriam veram : Nulla virgo pant . Falsissime, inquam, sic quidam docent . Una semper et eadem est veritas, nec unquam, quod est
in Theologia verum, in Philosophia sit falsum, vel contra . Nam sumamus praesentem propositionem : Nulla virgo pant, dicit Philosophus ; quaedam virgo pant, dicit Theologus, et
uterque dicit, suam propositionem esse veram, sed nulls sane cum contradictione . Nam Philo- zo
sophus loquitur de viribus et de ordine naturae, quod etiam Theologus verum statuit, quad
naturaliter nulla virgo pariat . Concedit quoque Philosophus Theologo suam propositionem,
quia Theologus loquitur de statu supernaturali, quod etiam Philosophus concedit supernaturaliter, et vi potentiae Dei absolutae posse fieri, ut virgo pariat . Quod a . Ethnici id plane
negant, ille error non est Philosophise, sed,Philosophi . Philosophia est scientia veri, et nulla =s
est scientia falsi . Quae nunc sufficiant 50.
ao De Proposition : nulla virgo parit, et quaedam virgo parit etiam aliteraccuratius
sic mihi visum est inter Philosophum et Theologum propterea etiam non esse contradictionem
qvia prius dicendum est quid significet Virgo . Nam vel sic definitur : Virgo est qvae non
peperit, et ulier qvae peperit, ita segvetur etiam per potentiam Dei absolutam non posse 20
fieri ut virgo sit qvae peperit, esset n . ),oyo"xfx . Vertlm homines per virginem hoc non intelligunt, sed gvee Rem non habuit cum Viro ; et mulierem qvae contra . Ex hoc manifestum
est possibile esse ut virgo non sit, qvae nec peperit . Possibile etiam esse ut pepererit gvae sit
virgo, supplente nimirum aliqvo tam potente, quod viri concursus alias facit ; idqve etiam
philosophus, si accuratus . est, agnoscet .
ss

[42]

3 . NOTAE AD JACOBU THO ASIU


x663-x664(?) . Eigenh . Eintragungen in Leibniz' Handexemplar der Phil o s o p h i a
P r a c tic a von Jacob Thomasius (Hannover) .
. JACOBI THO ASII,
Orator. Prof. Publ.
PHILOSOPHIA PRACTICA
continuis Tabellis in usum privatum comprehensa.
LIPSIAE,
Impensis PHILIPPI FUHR ANNI, Bibliop.
Typis CHRISTIANI ICHAELIS,
ANNO . DC . LXI .

=o

TAB . II . De Ethicae Naturi et Constitutione . [p . i .]

'5

Ethicm notetur
I . Homonymic
II . Etymologia. . . .
III . Synonymia. . . .
IV. Definitio. Ethica est prior pars Philosophize Practica :, agens de ultimo fine, seu
summo bono 1 hominisz .
V. Partitio . . . .
TAB. III . De Bono Hominis in Genere .

20

[p . 2 .]

De Bono Hominis in genere notetur


I . Synonymia. . . .
II . Definitio. Bonum hominis est qvod prosequitur tanquam obIII . Oppositum . alum appetitus hominisI aversatur
jectum sibi
25

conveniens.
inconveniens.

Zu N. 3 . Wir behandeln these Eintragungen wie die vorhergehenden unter N. 2 . Vg1. S . zI Z . 21 ff .


Wir geben also als Text einen Auszug aus dem Werk von Thomasius and verzeichnen Leibniz' Bemerkungen als Fu8noten . Die Sperrungen bedeuten auch hier unterstrichene Stellen .
1

objectwn .

2 I V. N . Dithmars . Disp . i . th . 6 .

NOTAE AD JAC. THO ASIU

N. 3

43

IV. Divisions . . . .
I . in verum, apparens, . . .
2 . in honestum, jucundum, utile . . .
3 . in Bonum qvod appetitur tantum propter se : . . ., partiun propter se, partim propter
aliud : . . , tantum propter aliud : . . . .
3
.
in
Internum
4
Animi in prima, secunda, tertia specie Qualitatis e . g. virtutes, solertia ingenii
naturalis, voluptas animi .
Corporis . Talia bona prEecipue sunt quatuor, et a veteribus conferebantur cum
quatuor virtutibus Cardinalibus hoc modo : sensuum integritas cum =0
Prudentia, robur cum Fortitudine, pulchritudo cum Temperantia, sanitas
cum Justitia .
in Externum alias Bonum Fortune . . . .
Vox Boni externi interdum tam late patet, ut comprehendat etiam Bona Corporis . . . .

5. in Naturale, . . ., Superveniens . . .
r . Bonum orale Bonitatem suam habet

in voluntate operantis ; Artificiale in operatidne

=s

vel opere extri voluntatem .


z . Bonum orale analogice dividitur in Ethicum seu naturale, et Politicum, seu legale .
3 . Qvod moraliter nec bonum nec malum est, capax tamen utriusque moralitatis, vocatur In20
differens . . . .

V. Theoremata . . .
TAB. V. De Definitione Summi Boni Humani . [p.4.]

Circa Definitum notetur


I. Synonymia. . . .
II. Distinctio Vocabuli. . . .
III . An sit? . . .
IV. Reqvisita, qux ex ipso vocabulo elici possunt . . . .

23

Idem autem est S. B . h o m i n is u ni u s et civitatis, id est, hominum multorum in societatem civilem


copulatorum .

Circa Definitionem notetur

I. Qvid non sit? Resp . S. B . H. non est


t . Voluptas corporis . Qvia haec [i .] est homini communis cum bestiis : [2.] non debet
appeti tantfun propter se .
2 . Divitiae . Qvia hae [i .] non debent appeti propter se : [z .] possunt invito eripi .

30

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

44

N. 3

3 . Honor . Qvia hic [i .] non debet appeti tantilm propter se : [2 .] magis est in
potestate honorantis, gvam honorati .
4. Habitus virtutis . Qvia hic non tam propter se, qv&m propter actionem suam expetiturs .

4
II . Quid sit? Resp. Summum Bonum hominis est operatio animae rationalis secundilm
virtutem optimam et perfectissimamb, I . Nicom . 7 . In actionem enim virtutis reqvisita
illa exacte conveniunts .
*Verbs a Definitions Aristotelicae, iv Pty saXeigpr, in vita perfectas, qvin omittamus, nihil pro-

hibet . . .

10

III . Qvare in definitione non flat mentio cterorum bonorum animi inferioris ordinis,
bonorum item corporis et fortune? Resp . . . .
IV. An Definitio isthaec sit Felicitatis Theoreticae, an Practicae, an utriusqve? Resp. . . .

f Falluntur, qvi existimant, solam Beatitudinem Practicam ab Aristotele definitam esse. Theoretic

enim Beatitudini definitionem i11am ipse applicat Philosophus, lib . X. Cap . 7'.

. .[p. 5 .]
TAB. VI . De Divisione Summi Boni humani1o

15

TAB . VII . De nature. Virtutis

oralis". [p . 6.]

TAB . X . De Actionibus humanis . [p. 8 .]


[Z. 13-20] oralitas actionum sestimatur 6 circumstantiis moralibus, gvae juxta versiculum :
Qvis? Qvid? tJbi? Qvibus auxiliis? Cur? Qvomodo? Qvando? sand$
20

contemplatio Idearum . .

* v. infra in tab . de voluptate .

prudentia est virtus perfectissima .


s seqvitur gvod beatitudo non sit 8usxpoa(ps rov, sed facile auferri possit, im6 sit Ens
successivum . 2 . Voluptas animi actus perfectus,et perfectio operationis .
Is

7 essentialia, qvia si absint bona externa, negat Aristoteles adesse summum Bonum,

2s

contra Stoicos.
s Fortasse in Vita perfect& intelligendum erit : in statu naturali, de qv6 infra init .
Politic.

e atqve totum non potest applicari parti.


11 [Im Tafeltext unterstrichen in Z .
23 :

so

[Im Tafeltext Z . 33 zu : Religio :] seu cultus.


ediocritas, in Z . 49 : Duplo.]

IO

omissa qvid Summistarum, s . effectus . Piccolominaei : qvi agitur, gvamdiu, coram


qvo? Ex mea sententi$ gvoddam Antecedens, qvod non sit causa actionis ; omne Conseqvens :
Connexio gvae vel sit Causa sine qvi non vel solum Comes.
12

N.3

N. 3

)ter se : [z.] magic est in

nimas rationalis secundilzn


,em enim virtutis reqvisita
qvin omittamus, nihil pro-

an utriusgve ? Resp. . . .

ale definitam esse . Theoreticam


K- Cap. 7'P0-

[p . 5 .]

[p . 6.]
8.]
us, gvae juxta versiculum :
sunt12
te .
uferri possit, imd sit Ens
:ionis.
adesse summum Bonum,
.turali, de qv6 infra init .
33 zu : Religio:] seu cultus .
Duplo.]
i agitur, gvamdiu, coram
ctionis ; omne Conseqvens :

45

[i .] causae
[z.] efficientis [a] Principalis I . Qvis?
[b] Instrumentalis 2. Qvibus auxiliis?
[z.] Finalis
3. Cur?
s
[3.] aterialis seu objecti externi 4. Qvid?
L4.] Formalis
5 . Qvomodo?
6. Ubi?
[2.] Adjuncti [I .] Loci
[z] Temporis
7 . Qvando?

ropter actionem suam ex-

n animi inferioris ordinis,

NOTAE AD JAC. THO ASIU

TAB. XI . De Spontaneo et Invito . [p.9.]

to
Circa spontaneum et invitum notentur
I. Distinctio vocis . . . .
II . Synonymia . . . .
III . Divisio Actionis humans: externae in mere
Spontaneam, cujus
z. Reqvisita, ut aligvis agat [i .] SCIENS, nempe circumstantias morales . [z.] VO- is
LENS, id est, ex libertatels voluntatis sum" .
2 . Definitio. Actio spontanea, cujus principium (primum morale, nempe VOLUNTAS15) est in agente, et singula, in qvibus actio est (i . e. circumstantias morales),
SCIENTE .
20
Invitam, cujus
i. Definitio . Actio invita est, cum qvis aliqvid agit INSCIUS, vel saltem NOLENS.
2. Subdivisio in Invitam
[I.] per Ignorantiam : cujus causa (sine qva non) est ignorantia invincibilis,
ita ut cognito posted, qvod ignoratum erat, actionem seqvatur dolor, seu
pcenitentia . . . .
ss

* Pro definitionis meliori expositione notetur :


z . Ignorantia turn dicitur esse causa, qvando tollit eam scientiam, qv& posit& voluntas
non erat ain actionem imperatura . . .
2 . Ignorantia vincibilis (invincibilis) est, cum qvis nescit ea, gvae scire poterat ac
debebat (non poterat, nec debebat) . Potest autem ac debet unusqvisqve scire so
[a.] jus suum, sive sit Jus [z .] Naturale, cordibus humanis & Deo inditum 16 ;

13 in r. nihili sit.
14 subjectum intellectus libertas, qvia nobilior . Nullam habet perceptionem boni voluntas .
15 non differt ab intellectu .
16 at elicitum ope sensuum, nec habet species genuinas .

46

10

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-z666

N. 3

[z .] Positivum ejus socictatis, cujus ipso est membrum ; [b .] circumstantiarum moralium em, qua absque crass& ignavi& ignorari non possunt.
Juris ignorantia vocatur universalium ;
Circumstantiarum etiam ignorantia particularium, item facti .
[2 .] per violentiam seu coactionem, cuj us principium est extra (v of u n t a t e m)
ita, ut ille, qvi agit aut patitur, nihil (ex sua voluntate) ad eam conferat . . . .
IV . Gradus Intermedii . . . .
V . Theoremata. . . . 2 . Itaqve invitum per violentiam minime est spontaneum, . . .
6 . Et actio a, cujus comes tantum est ignorantia, ex eo habet gradurn spontanex,
qvia ad eam concurrit volendi si non actus, saltem h a b i t u s .
TAB . XII . De Principiis Actionum humanarum . [p . 9 .]
[Z . I-5] I . Qvis h . 1 . sit sensus gvxstionis : Qvot sint principia Actionum humanarum? Resp.
nihil aliud gvaerit h ec gvxstio, gvam : Quot sint actiones anima rationalis internx17, a qvibus, tangvam principiis fluant Actiones spontanea externae? Repete Tab . X .

1s

TAB . XVI . De Temperantia18. [p . 13 .]


TAB . XVIII . De

agnificentia19 . [p . z4.]

agnificentiae notentur

20

I . Definitio.
agnificentia est virtus mediocritatem servans in sumptibus magnis.
II . Objectum . . . .
III . Discrimen a Liberalitate : ex parte
Objecti
i . Liberalitas20 cernitur in pecuniis modicis, agnificentia in magnis .
2 . Liberalitas21 versatur in donis gratuitis erg& privatos, agnificentia in sumptibus
erg& Remp 22

17 ubi imaginandum .
18 [Im Tafeltext Z. 35 zu : Ebriositas :] Opsopoeus de arte bibendi ; [Z . 4o zu : Stupiditas seu vacuitas sensus :] vxca&nafa .
19 agnificentia intelligenda activa, non passiva, qva magni fieri debet . Passiva v . g . est
cum Rector ilicitur agnificus.
20 realis .
30
21 personalis .
22 Rempublicam, vel procurando ejus salutem vel splendorem .
ss

N. 3
um ; [b .] circumstantiarum mora)ossunt .
item facti.

im est extra (voluntatem)


untate) ad eam conferat . . . .
rninime est spontaneum, . . .
~o habet gradum spontanex,
it us.
arum . [p. 9.]
tionum humanarum? Resp.
rationalis i n t e rn ae 17, a qvi~pete Tab. X .
r3-]
r4.]
s in sumptibus magnis .

ntia in magnis.
agnificentia in sumptibus

bibendi ; [Z. 40 zu : Stupifieri debet. Passiva v . g . est

m.

N. 3

NOTAE AD JAC. THO ASIU

47

Subjecti . Liberalitas cadit in utcunqve divitem, etiam plebejum ; agnificentia non


nisi in valde opulentum, et alicujus inter cives dignationis 23 hominem.
IV. Extrema, in
[r .] excessu, Luxus ; [z.] defectu, Sordities 24.
V. ediocritas . . . .
s
TAB. XIX. De

odestia . [p. ii .]

odestiae notetur
I. Definitio . odestia est virtus mediocritatem servans circa honores modicos 25.
II. Objectum. . . .
III . Extrema . . . .
IV. ediocritas
i . odestia vicinior est defectui, gvam excessui 26. . . .
2 . Honor a viro bono appetitur non ut fins ultimus, sed ut medium seu instrumentum
ad actus virtutis in civili societate meliils exercendos 27.
TAB. XX . De

agnanimitate . [p. ii .]

10

=s

agnanimitatis notetur
I. Definitio. agnanimitas est virtus mediocritatem servans circa honores magnos 28.
II. Objectum . . . .
[i.] Externum [a.] primarium, honores magni, i. e. ii, qvi in Rep . summi sunt,
aut summis proximi28 ; [b.] secundarium, caetera bona externa, qvatenus ea s0
magnis illis honoribus subordinantur.
Dignatio hic significat non honorem, sed internam dignitatem, qvando sc . officium
aliqvod publicum, idqve splendidum sustineat. Adeoqve debetur proprie agistratibus vel
summis vel subordinatis.
84 Carol. V. vestem sibi resarciendam curavit 2 crucigeris, fur 2 CFreuSer, an sordidus? ss
Neg. non enim id in Rempublicam contulit sed in seipsum .
25 Honores hic non utcunqve aestimantur, sed a mensura gvam habent in Republica . Et
considerantur vel in fan, vel in esse, vel in conservari .
28 Aristoteles tamen qvi nullo honoris stimulo moveantur pessimos in republica ait
else. Resp . maxime sunt inutiles, non maxima noxii, seu pessimi sunt privative, non positive . 30
27 ob usum virtutis expetendus est .
28 in Republica.
29 artes hos assegvendi v . libro, cui tit . Homo Politicus.
23

48

10

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

*Honorem inter bona externa (gvae gvidem superiori possint ab inferiore tribui)
principem tenere locum, inde probaveris, qvia ab homine majus aligvid honore
ne DEO gvidem pro beneficiis reddi potestSO .
[2.] Internum . . . .
edium . . . .
[3 .]
III. Discrimen a odestia ex parte
[l .] Objecti. . . .
[2.] Subjecti. odestia cadit in hominem utcunqve virtutibus praeditum ; agnanimitas non nisi in praeditum virtutibus multis et magnis, atqve omnind talem,
qvi ob merita in Remp . magnis esse honoribus dignus videatursl .
IV. Extrema . . . .
V. ediocritas. agnanimitas vicinior est defectui, gvarn excessui. Causa a doctrina
modestiae facile intelligitur32.
TAB. XXI . De

1s

20

25

N. 3

ansvetudine . [p. IS.]

ansvetudinis notetur
I. Definitio . ansvetudo est virtus mediocritatem servans circa iram .
II . Objectum . . . .
III . Extrema in
excessu, Iracundia, cujus tres ab Aristotele species numerantur
i . Excandescentia, axpoxaala, citd irascens, citd placabiliss .
2 . Acerbitas, acxpo:r~;, tacite84, sed graviter irascens, placabilis tamen .
3. Atrocitas, seu saevitia, xa ,e7';o-rs, gravissime irascens nec nisi per atrocem vindictam placabilisU .
defectu, Lentitudo.
IV. ediocritas. ansvetudo vicinior est defectui, gvam excessui. Qvia a contrario
pD xvroc illatas sibi injurias vindicare magis, gvam condonare solent 88.

80 Amicitiam et Honorem singulatim Aristoteles summum inter bona externa appellat . Sed
diverso respectu . Nempe illa in statu aegviparantise, s . inter pares, haec in statu disaegviparantiae .
81
Aristoteles ait, optimum debere esse magnanimum . Sed dirt . inter bonitatem ethi30 cam et politicam .
S8 imd contra, sensu Aristotelis.
88
84 [Gestrichen ; dafi r :] facile.
Et faciles motus mens generosa capit .
85
ascribitur Italis . Historiam ain de Italo qvi alteri laboraverit etiam seternam salutem
eripere, in dubiumvocat Th .Browne libro de religione edici, et ex eo ariniusin Polonia defensa .
86 Homines rebus non irascuntur, sed bestir uti Canis lapidem qvo percussus est mordet .

N. 3
i possint ab inferiore tribui)
tomine majus aliqvid honore

tutibus praeditum ; agnaagnis, atqve omnin6 talem,


s videatursl .
excessui. Causa a doctrina
5-]
area Tram .
ierantur
abilisU.
placabilis tamen .
us nec nisi per atrocem vinxcessui. Qvia a contrario
care solentSs .
-bona extema appellat . Sed
:c in statu disaegviparantiae .
dist. inter bonitatem ethiten; dafur :] facile .
xit etiam aeternam salutem
dariniusinPoloniadefensa .
i qvo percussus est mordet.

N.

NOTAE AD JAC . THO ASIU

49

TAB. XXII.
De Virtutibus Homileticis : Veritate, Comitate et Urbanitate. [p. r6 .]
Virtutum Homileticarum notentur
I. Etymologia . . . .
II. Species tres
I. VERITASi7. Cujus
i. Synonymum . Vocatur et Veracitas .
2 . Homonymia. Veritas Ethica sumitur [i .] Confuse pro veritate EthicaU et
Justitiarid simul . . . [z.] distincte, pro veritate [a.] Justitiaria, de qva Tab.
seq. [b.] homiletics et ita h . l. a nobisU .
10
3. Definitio : Veritas h . 1 . est virtus servans mediocritatem circa dicendam de
se in conversatione communi veritatem.
4. Objectum . . . .
5 . Extrema in [i.] excessu Jactantia40; [2 .] defectu dissimulatio . . . .
6. ediocritas . . . .
cs
11. CO ITAS . Cujus
I. Synonyma . Vocatur etiam Humanitas, Affabilitas .
2 . Definitio . Comitas est virtus, servans mediocritatem circa placendum aliis in
conversatione seria41.
3. Objectum. . . .
20
4. Extrema in [i .] excessu, Adulatio'2 ; [z.] defectu, orositas.
5 . ediocritas. . . .
87 Veritas est in genere vel etaphysica, consistens in convenientia rei cum intellectu Divino. Logica in convenientia intellectus cum re . Ethica in convenientia intellectus
cum externis signis uti sermo, scriptio, vestitus, gestus, et haec sola hujus loci, et dicitur Veracitas.
38 (Gestrichen ; dafur :] Homileticd .
30 justitiariae obligatio est moralis tanhm, et civilis ; homileticae civilis sol zm ; justitiaria
est de alio, homiletica de seipso .
40 cujus insigne exemplum in Phaetonte Drexelii
.
41 hodie bie Complementir,
unit, idqve ratione objecti externi . Qvasi complementa sermonis .
42 ab adaulari, s
. ad aulam esse, unde et media producit ; per transpositionem laudatio,
id cilln solent adulatores . Aristoteli in politicis servile vitium .
LEIBNIZ VI .

i.

2s

30

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 3

III . URBANITAS. Cujus


i . Definitio. Urbanitas est virtus mediocritatem servans in jocando 43 .
2 . Objectum [z .] Externum, personae nobis in conversatione jocos$ oblataE 44 .
[2 .] Internum, cupiditas jocandi. [3 .] edium, actus [a .] jocandi ; [b.] joco
abstinendi4s.
3 . Extrema in [i .] excessu S c u r r i l i t a s 46 , [2 .] defectu Rusticitas . . .
4. ediocritas .
TAB. XXIII . De Justiti$ Particulari .
JUSTITIAE notetur

to

15

so

I. Homonymia. . . .
II. Definitio : Justitia particularis est viltus mediocritatem servans in bonorum externorum distribution aut commutation jure stricto debit$ .
III . Objectum . . . .
IV . Species dune, qvarum
z . Nomina : Distributiva
gvae ab Aristo- $cocvetk-4 x~ A Groiio attributrix47 .

.J Commutative I tele vocaturJ &Op&aTLx~


expletrix.
$1 . . . . 2 . Grotius, tametsi easdem cum Aristotele species Justitiae exponere vult vide. : tamer, ut in its definiendis ab Aristotele perperitm 'intellecto praeter rationem
discedit : its ne in ipsorm qvidem definitorum conceptibus cum eo per omnia consentire
videtur".
2. Comparatio :
(I, .). Justitia Distributiva officium suum facit distribuendo in singulos, qvod erat
universorum, sive sit lucrum . . ., sive damnum . . .

48 urbanitas sumitur vel generaliter pro Civilitate morum, ut in illo vulgari : Diceris

ss urbanus, at non urbanus haberis . Cum ceu vacca bibas, et suis instar edas . Specialiter pro jocis .

** non cum rebus, sed cum personis jocari solemus .


4s
edium etiam poni potest et in proferendis jocis et in perferendis ; illud enim non qvilibet, hoc (germanick fc erb t erf te(jen) qvilibet potest, et debet .
4 & graeco exuSc . Stercus, os enim talium hominum qvasi Cloaca, ex eo germanum
so jc1 urle ; graecb Pcaj oaox(a a mendicantibus, qvi ad aras et templa Deorum sedebant aut jace-

bant mendicantes, interea ad fallendum tempus, et seipsos scormatibus tractabant, et praetereuntes, qvi nihil dedissent, deridendos ponebant . agir. in. Eth. Ar. lib . 4. c . 8. p. 404.410 .
47 assignatrix.
48 1 . 1 . c. 1 . I . B. et P.

N.3

N. 3

NOTAE AD JAC . THO ASIU

(12.) Justitia Commutativa officium suum facit, singulorum . . . cum singulis commutations voluntarias dirigendo, invitas corrigendo .

vans in jocando 43.


~versatione jocos$ oblatae 44 '
ictus [a.] jocandi; [b.] loco

i . Commutatio vocatur etiam contractus . Estque duplex Z mente Aristotelis : [I .) Volun-

tarius . . ., [2 .] Invitus, . . ., sive clam : e . g. furtum, beneficium, falsum testimonium ;


sive palam et per vim manifestam : e. g . latrocinium, verberatio, c o n v i c i u m . 2 . Con- 5
tractus invitus, prout hic intelligitur, est injuria, seu actus injustitie : . . . 3 . In hujusmodi contractibus invitis, sicuti ad eum, qvi patitur injuriam, damnum pervenit, v . g. circa
opes, valetudinem, bonam famam, aut aliud bonum extremum : sic injuriam faciens
lucrum aliqvod involare censetur, dum se quasi dominum constituit boni alien, illud sive
usurpando ut suum, sive corrumpendo'. 4. . . . 5 . . . .
10

ectu Rusticitas . . .
ari.

ervans in bonorum externo-

c~

Justitia Distributive observat pro- Geometricam et exae- rem personae


Commutativa} portionem Arithmeticam qvat
rem rei.
V. Extremism unicum, Injustitia particularis, cujus
forma. Injustitia simul in excessu et defectu peccat . Ita e . g. qvi defraudat alterum, is sibi plus sumit, alteri minus relinqvit, ac par est 50.
species similiter due:, nempe Injustitia [I .] Distributiva, [2 .] Commutativa.
VI. ediocritas. . . .
(2 .)

a Grotio tj attributrix 47 .
expletrix .

cies Justitiae exponere vult viram 'intellecto praeter rationem


)us cum eo per omnia consentire

iendo in singulos, qvod erat


, ut in illo vulgari : Diceris
ar edas . Specialiter pro jocis .
ferendis; illud enim non qvisi Cloaca, ex eo germanum
L Deorum sedebant aut jacematibus tractabant, et praei. Ar. lib . 4. c. 8. p. 404 .410.

TAB. XXIV. De Justitia Universali.

1s

JUSTITIAE universalis consideretur


I. Descriptio. Justitia universalis 51 nihil aliud designat, gvim virtutem moralem, sump- 20
tam cum relatione hominis cujusqve, tangvam partis in societate civili recte se
habentis ad caeteros rives, . . .
II. Nomen . . .
III. Divisio in partes : ubi notanda
25
x. Doctrina Aristotelis : . . .
2 . Doctrina veterum ante Aristotelem : . . .
3- Harum inter se collatio : (I .) . . . (2.) . . . (3 .) . . . (4.) . . . (5.) Veteres eidem divisioni
includebant virtutem universalem (Justitiam) et particulares : Id Aristoteles
neutiqvam fecisse deprehenditur . (6.) Veteres rationem Justitiae universalis gvaerebant in relatione hominis ad seipsum, vel totius animae . . . ad suns partes : At 30
Aristoteles eam gvaerit in relatione hominis ad alios homines .
IV. Oppositum . Injustitia universalis. . . .
V. Principium dirigens actuale, quod est Jus seu Lex. . . .
49

pulchrt .

60

NB.

est pietas . NB.


4*

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-z666

VI. Conjugatum . Justum, cum opposito Injusto . . . .


tDiscriinina qvatuor vi tutum Cardinalium Scholastici ali$ ration exponunt, et ita
qvidem, ut in its emergat Justitia particularis, gvangvam et hoc alii aliter . Sed
nos veterum explicationem sumus secuti, sine qva vix est, ut Aristotelem hfc rect6
inteihgasa' .
Juris notetur

110

=s

so

,3

N. 3

TAB. XXV . De Jure . [p.iq .]

I. Homonymic
.
II . Synonymia. . . .
III . Definitio : Jus est dictamen rectae rationis, homines in societate constitutos ad honesta
facienda, et turpia vitanda obligans . . . .
IV. Divisio in Jus
[i .] Politicum seu Civile . . . [2 .] Oconomicum seu Domesticum . . .
V. Subdivisio Juris Politici in
Naturale, qvod ubiqve eandem vim habet, et non, qvia ita videtur, vel non videtur .
Vocatur alms Lex Naturae .; . .
Legitimum, qvod ab initio, hoc an illo modo fiat, nihil refert, at postgvam constitutum est, refert . Vocatur alias Jus voluntarium, seu positivum : Lex positiva .
*z . De jure voluntario humano hic logvimur. Datur praeterea et Jus voluntarium
divinum. Sed hoc, qvia merge est revelations, a foro Philosophico alienum
censetur
2. Differunt Jus Naturale et Legitimum multis modis, his verd praecipue : i . J . N.
originem habet a Deo et Natur$ ; J. L. a voluntate hominis. Itaqve 2 . Illius
obligatio est per se intern et immutabilis 5s ; hujus externa et mutabilis . Et
3. Illud innotescit nobis per naturales notitias ; hoc per promulgationem .
4. Illud unum est per totum mundum ; hoc tam varium, gvam ipsae
Respublicae. S. ud obligat omnes homines, hoc suos tantilm cujusqve
Reip . Cives .

sa vide Azorium.
a' Contra, Deus mutare potest : i. qvia potest mutare Ens in non Ens . 2 . aut est necessitas
30
absoluta, aut hypoth . non si haec omne Ius voluntarium est . Si absoluta, at nulla contradictio .
3. mutatum est licite a voluntate hominis : per prascriptionem, necessitatem, et bellum . Sic
vats aegyptia.

N. 3

i$ ration exponunt, et ita


am et hic alii aliter . Sed
it, ut Aristotelem hoc recte

N-3

VI. Cognatum, Aeqvum, cujus


i . Synonymia. . . .
2 . Homonymia . . . .
3. Definitio : Aeqvum est correctio (i. e . juri naturali consentanea exceptio) juris legitimi ei parte, qv$ ob universalitatem deficit . . . .
4. Oppositum, .-ra axe43o8txaiov, . . .
.
VII Oppositum, Iniuria, 'ra aI&xov, . . .
TAB. XXVII . De Semivirtute, Virtute Communi, et Heroica 54.

Late constitutos ad honesta

53

NOTAE AD JAC . THO ASIU

[p. 21 .]

TAB. XXIIX" .
Processus Actionum moralium in Statu Semivirtutis et Semivitii,
ostensus in exemplo objecti jucundi aut utilis, sed turpis, qvod sit v . g . pecunia aliena . [p .

=o

zz .]

Declaratio gvorundam Terminorum, qvi in h$c tabula usurpantur. Transmissio fit ab uni potenti3 cognos-

:ticum . . .
:a videtur, vel non videtur.
I refert, at postgvam conpositivum : Lex positiva.
,aetereit et Jus voluntarium
foro Philosophico alienum
his verd praecipue : z. J. N .
e hominis . Itaqve 2 . Illius
s externa et mutabilis. Et
hoc per promulgationem.
tam varium, gvIm ipsae
x suos tanti3m cujusqve

)n Ens. 2 . aut est necessitas


)luta, at nulla contradictio.
.cessitatem, et bellum . Sic

cente ad alteram. Repraesentatio fit's potentia cognoscente ad appetentem . Transitus fit's potentiiE
ad actum ejusdem generis . Imperatio [vel] Prohibitio fit voluntate ad alias potential, quae posaunt obedire.
=s

Objectum externum sistit se


i . Sensui externo. Hic transmittit
2 . Sensibus internis, et maxime Phantasiae . Ham
[a.] repraesentat
20
w (Im Tafeltext Z. 7o-71 zu: VI. Oppositum, Feritas . . .] : principium Impietas .
ss In hac tabula more athematico sunt Explicationes Terminorum, vide ipsum schema,
ex qvo in fine porismata educuntur .
Schemate ad instar athematicorum res optirne declarabitur . Igitur describatur Pentagonum regulare, ei inscribatur Circulus, Circulo inscribatur aliud Pentagonum, huic novus
Circulus. In hoc circulo sint duo diametri se intersecantes gvomodocungve . Hoc schemate ss
qvid intelligam velimgve, nunc explicabo.
Pentagonum externum membra corporis externa denotat, et ea qvinqve libuit assignare,
non tanq. vellem partes corporis designare, sed tanq. subjecta, sensus. Ac poteris si lubet
angulos sensibus reliqvis qvinqve, visui, auditui, olfactui, gustui, tactui venereo, rligva Tactui
communi ubiqve diffuso assignare, aut poteris angulos contactus pro sensibus 5 potius ac- so
cipere, reliqva pro sensu Tactus communi . Circulus igitur Pentagono inscriptus est sensus s .
interna gvaedam perceptio, et motes spirituum . Nam mihi sane nescio qvomodo apturn
videtur Lineam rectam corporibus, Circulum admirabilis inexplicabilisgve nature, indeterminatum ad opposita, volubilissimum mobilissimumgve, interminatum, firmissimum, im-

54

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-x666

N, 3

3 . Potentiae Appetitits sensitivi . Haec transit in


4 Affectum praecipitantiae, seu motum primum, subitum, simplicem, qvi appetit, ut rem
.
jucundam .
[b.] transmittit
5 . Potentiae intellectivae. Hxc transit in
6. Contemplationem, et judicat, objectum esse Bonum, qvia jucundum, vel alum, qvia
turpe . Sic utrumqve repraesentat

materialioribus et subtilioribus comparare . Similiter igitur 5 arcus erunt in circulo, et totidem


anguli contactus corpori correspondentes . Nam certum alias est ex Physicis, qvod spiritus
to ferc figurentur et disponantur ad figuram corporum unde avolant, ex qvo principio sensuum
motum Democritaei, imd ipsam generationem hominis, non sine ingenio declararunt . Pentagonum interius et minus est Affectus, s . spiritus ipsi cum inclination considerati, qvi qvasi
materia sunt et membra intellectus Practici, et is eorum velut anima est . Hi spiritus igitur
qvatenus relati sunt ad membra et dicebantur sensus, circulo repraesentati sunt, qvia corpore
is subtiliores, saltem ad sensum ; nunc collati ad intellectum corporescunt, aut potius sunt id qvod
revera sunt, corpora, et alio pentagono describuntur, gvia ut dixi embra intellectus interna
seu spiritus, ut ex Anatomicis patet, et doctrini de Nervis, externis sunt parallela . At Circulus
interior est ipse Campus ut ita dicam rationis et intellectus, in qvo Species intelligibiles discurrunt moventurqve . Vere a. intellectus noster circulus est, sui similis, &p.tyr,S, non alligatus,
ao tantxlm tangens et inclusus, libertas invincibilis remanet, neqve nisi A semet ipso ad alterutrum
oppositorum determinatur. In hoc a . circulo, aut si mavis sphera, posset n . et multo apt1tis
in solido repra entari, duo sunt Diametri, aut si sphaera esset, circuli, qvorum unus sit a b,
alter c d .
Porro sciendum est duos exinde qvasi Axes oriri, unum tanq. Axem Aeqvatoris in sphaera
ss undi ; alterum tanq . Axem Ecliptic . Et Polus Antarcticus sit b, tanq . ad inferiora directus .
Polus Arcticus sit A . Similiter polus Axis Ecliptic superior sit C, inferior D. Punctum E
sit in qvo concurrunt, in eo residet qvasi fons et virtus intellectiva, unde rivuli, nimirum actus
et intellectiones elicitar ex allabentibus a sensu speciebus exiliunt . Diameter a . Unus a, seu
alter Axis AB, est radius impressus humans: menti, ex qvo judicat simplici intuitione et con3o gruentia qvad . secum concreata aliqvid bonum vel malum esse moraliter . Et radius gvidem s.
semidiameter EA, attractivus est et ad polum Arcticum, isqve continet jussum, . EB remotivus
est ad polum Antarcticum, isqve continet vetitum . Ulterius EC est radius continens Utile,
ED est radius continens noxium, ille attractivus et magneticus poli similis ad congenerem,
hic remotivus s . repulsivus, -et agneticus poli oppositi ad oppositum. Totus a . Axis s. Dia-

N .3

iplicem, qvi appetit, ut rem

jucundum, vel alum, qvia


erunt in circulo, et totidem
ex Physicis, qvod spiritus
ex qvo principio sensuum
agenio declararunt . Pentatione considerati, qvi qvasi
tuna est. Hi spiritus igitur
aesentati sunt, qvia corpore
!unt, aut potius sunt id qvod
embra intellectus interna
sunt parallela . At Circulus
.ro Species intelligibiles dismilis, ap.tYrs, non alligatus,
i a semet ipso ad alterutrum
t, posset n . et multo apt1us
rculi, gvorum unus sit a b,
Axcm Aeqvatoris in sphaera
tanq. ad inferiora directus .
C, inferior D . Punctum E
unde rivuli, nimirum actus
. Diameter a. Unus a, seu
simplici intuitione et conraliter. Et radius qvidem s .
net jussum,. EB remotivus
est radius continens Utile,
)oli similis ad congenerem,
tum . Totus a. Axis s. Dia-

N.3

NOTAE AD JAC. THO ASIU

55

7. Voluntati .
8. Apud qvam hinc oritur pugna Sensus qvi dictat : Appete1 et Rationis gvae dictat
Fuge I

INITIU
ORALITATIS ETHICAE .
3
9 . Voluntas utitur libertate sua, et adjungit se vel
:
Unde
fit
progressio
ad
vitium
:
Volun.
Sensui,
patiturqve
hunc
dominari
Rationi
io
tate scil.
[a.] transeunte in
I BONI, qvod qvisqve intellectu et conscientia errante
meter CD denotat relationem SU
sibi finxit, et C gvidem denotat Summum ejus Bonum, D summum ejus malum, et qvo summum :o
istud bonum in sphaera hac morali a SU O BONO VERO, Honesto nempe s . DEO qvi ipse
nostrum praemium erit, distat majori segmento circuli moralis, eb majorem Angulum faciunt
Axis aegvatoris et Eclipticae, et hominis intellectus corruptior est, et judicium magis erroneum .
Gradus a . summorum bonorum fictitiorum, et in quantum unumqvodqve propinqvius sit
Summo Bono VERO, s . DEO, potent ex Augustini ex Varrone speculationibus aestimari, ego is
id nunc suo loco relinqvo . Tum verd Axis segvatoris et Eclipticee toto semicirculo distant, vel
potius radii, gvando C venit ad B, et D venit ad A . Turn Intellectus est desperatus, et pro
fine qvasi habet nihil, et Ens, et avr6v DEU habet pro inutili. Hic a. non habitum aestimo
s. distantiam impressions, sed distantiam ab object ; posset similiter et Habitus sestimari,
ut qvando radius EA et EC et EB et ED angulum acutum faciant, homo sit in semivirtute, oo
sed propiore Virtuti, qvando angulum rectum, utrinqve aegva distet, qvod nescio tamen an
sciri ita accurate possit in moralibus, qvando faciat Angulum obtusum, sit in semivirtute aut
potius vitio magis vitioso, qvando verd toto semicirculo distent, sit in Habitu vitiosissimo et
maxime a Virtute distet . Interdum a . ut dixi Axis aegvatoris et Eclipticae coincidunt qvasi
formaliter et Linea, non ver6 materialiter et dignatione, et turn radii qvi coincidentes else a3
debebant sunt plane contrarii (interdum a . coincidunt verd, ut in nostro Salvatore semper) .
Videbitur a. alicui mirum et qvasi incongruum et absurdum hoc in schemate poni, esse
simul circa id acturn attractivum et repulsivum . Resp. distincti sunt actus, et primus est
qvasi naturalis conscientiae, alter utilitatis, qvippe non impressa sed acqvisita, idqve si a
habitu abstrahas, sin verd non objecti sed habitus sins esse gradus anguli morales, turn res 3o
pulchrius explicabitur, nam conscientia ed magis in homine est obliterate qvo habitus est
vitiosior, cessabit igitur ejus Actus .
a a mea distant
Notes qvoqve hic distare sphaeram meam a Weigeliana, nam ut ejus Tat
constructione, ipse astimat justitiam et gradus peccati contra legem DEI assignatam, qvi

56

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N-3

Affectum incontinentiae (infirmitatis) seu motum secundum praemeditatum, mixtum


(ex voluntate et appetitu sensitivo indomito), qvi appetit malum morale sub specie
boni jucundi .
[b.] imperante
zz . Intellectui, ut cogitet de mediis adipiscendi .
13 . Locomotivae, ut ministret, et exeqvatur .
Vel
ii .

nescio an in se et formali peccati assignari possint, ipse aestimat actionem externam, ego internam, ipse qvoqve xstimat actionem . Ego habitum, aut objectum, et sic moralitatem non
:o justitiae et Ethicae qvasi ejus, sed Ethicae qvasi Aristotelicae habitus et beatitudinis expendo .
Addo tamen et hoc posse ita concipi, ut summa distantia sit, non 18o gradibus, s . toto semicirculo, sed go gradib . s. angulo recto distare, ut coincidentia linearum cum contrarietate
evitetur. Sed esset tunc cogitandum qvomodo reliqva qvoqve coaptentur . Ego verd non praecipue aestimationis causa et ex Geometria ut Weigelius, sed etiam adumbrationis ipsius motus
=s causa et ex Statica qvoqve haec delineavi.
Nunc ut pergard facto schemate et constructo ipse motus explicandus est, isqve optime
ex Optica et ut ita dicam Statica visus, nam incidentiae objecti instar radii, sensoria et gvae
transmittunt instar &xp%vouc concipientur . Nihil nunc de crassitie &xpxvrov disponam, nam
manifestum est crassissimum Polygonum exterius ut appellant Fortificatorii, Circulum exterio2o rem in secundo, Polygonum interius in tertio, Circulum interiorem in 4to
gradu tenuitatis esse
debere. Ex hoc illud qvoqve observo, cur nuda polygona s . line non refringant, sed qvatenus
sunt cum circulo apposito, qvia aptissim$ Analogid in Opticis Diaphanum planum nihil ad
rem qvod faciat refringit, ut diaphana convexa, it . concava fortem habent refractionem . Porro
Radius ex objecto allabens vel recto angulo allabitur vel curvo . Si recto allabitur, turn vel
2s transit vel repercutitur. Si repercutitur, vel in eum tandem statum venit ut transeat, vel ut non
transeat . Deinde qvod allabitur in genere vel transit, per potentiam Locomotivam, vel repercutitur .' Si sinpliciter transit sine repercussione, turn non est bonum malumqve propri8 sensile
ut pecunia aliena . - Imo videtur potii s sic dicendum, repercuti in externo isto nunqvam
prorsus et omnino, aut si plane repercutiatur id fieri sensu in alia intento et non advertente .
so Sin transeat vel transire simpliciter, et turn non esse bonum malumve sensile, sed sensui indifferens, vel transire cum refractione . Refractio a . nihil aliud est gvim reflexio cum transitu,
ut alibi contra Cartesium et Is . Vossium declarabo. Ita a. comparatum est, ut qvod transit
per Iolygonum exterius crassissimum illud sine refractione id transeat etiam per circulum
sensus, id est Atmosphaeram spirituum adhuc crassiorum inter membra et sensus circulum

N.3

N. 3

m pnemeditatum, mixtum
malurn morale sub specie

57

14 . Rationi, et huic subjicit sensum . Unde fit progressio ad virtutem : Voluntate scil .
[a .] transeunte in
15 . Affectum continentiae seu motum secundum, praemeditatum, mixtum (ex voluntate
et appetitu sensitivo aligvant>)im, licet nondum . satis, domito), qvi fugit malum morale,
non obstante, gvdd sit bonum jucundum .
s
[b .] prohibente

ionem externam, ego interm, et sic moralitatem non


is et beatitudinis expendo .
i8o gradibus, s . toto seminearum cum contrarietate
tentur . Ego verd non praeLdumbrationis ipsius motus
)licandus est, isqve optime
.star radii, sensoria et gvae
e &xpxv& v disponam, nam
.ficatorii, Circulum exterioin 4t0 gradu tenuitatis esse
)n refringant, sed qvatenus
aphanum planum nihil ad
Labent refractionem . Porro
Si recto allabitur, turn vel
enit ut transeat, vel ut non
a Locomotivam, vel reperi malumqve proprie senile
in externo isto nungvam
intento et non advertente .
mve senile, sed sensui invAm reflexio cum transitu,
ratum est, ut qvod transit
unseat etiam per circulum
iembra et sensus circulum

NOTAE AD JAC. THO ASIU

interjectorum, qvando nimirum tactus communis est, s . extra Angulum contactus ; qvando
aliqvis reliqvorum est et fit in ipso Angulo contactus, turn simul cum transitu per externum
transit per internum, et sic per Circulum .
Qvod a. transit per circulum sensus sine reflexione vel refraction, id etiam transit per :o
circulum affectus, affectus n . et Atmosphaera inter sphaeram sensus et sphaeram intellectus ita
comparatus est suis poris, ut qvod transmittit sensus, transmittat et ipse, at sensu turbato
turban et ipsum et ordinem confundi necesse est . Si igitur transit per sensum s . extemas
partes corporis sine motione et affectione vel jucunda vel dolorosa, etiam sic per Affectum
transibit . Ulterius qvando refringitur in sensu, turn ubi in affectum deveniat, etiam sic =s
refringi necesse esse. Sed hic zpirgptov sitne affectui jucundum an dolorosum, qvia jam indifferens non est, est istud : vel debet vi transire qvod incidit, idqve qva incidit figura incongrua ad dispositionem Atmosphaerae, turn cedunt qvidem Atomi Atmosphaerae, sed non contrario loco exeunt radiumqve faciunt Activum . Qvando igitur commode incidit, imprimit
Atmosphaerae motum qvem ipse habuit, et sic exit ex alters parte radius Atmospha :rae in as
Locomotivam, qvi est Affectus et motus primus praecipitantiae ; vel non imprimit its motum
suum sed contrarium contra se, et sic transit in intellectum .
Porro qvod incidit in intellectum vel est practicum vel solum cognoscitivum . S. vel
trahit nos vel repellit ; vel non afficit . Si non afficit, turn incurrit qvidem intellectus sphaeram,
sed non in centrum pervenit, atqve ita neqve ut utile, negve ut noxium neqve ut indifferens z s
ab intellectu concipitur . Sin a. incidit in centrum, turn considerandum, gvem Angulum faciat
ad Axem Eclipticae, s . Diametrum CD, nam vel coincidit ei, vel angulum ad earn facit . Si
coincidit, turn vel ingreditur per D, vel per C. Si per D, ' tum repellitur ad summam rei, nos
n. non hic velitationes gvae ultro citroque fiunt boni et utilis intuebimur, id n . infinitum est,
sed intuebimur summurn bonum, qvod is propositum habet, qvi cogitat, id igitur vel utile so
judicat ad summum bonurn suum, qvod incidit, vel noxium . Si utile, turn attrahit in ultima
determinatione, nam in E residet voluntas et determinat, sin noxium, rejicit . Sed qvando
praecessit aliqvis affectus praecipitantiae, seu objectum sensui jucundum, fit plerumqve, ut, nisi
homo sit fortiter radicatus in suo summo bono imaginario, qvod aliud habet a voluptate cor-

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

58

N. 3

i6 . Intellectui, ne cogitet de mediis adipiscendi .


17 . Locomotivae, ne ministret, aut exeqvatur .
Apparet praetereh ex hac tabulL :

1 . Cur Affecths praecipitantiae, seu motes primi (4) non sint in nostrA potestate? quia scil . praecurrunt actum
s
intellectfls (6) et voluntatis (9) . Et haec causa est, cur Praecipitantia minus sit in vitio, qv'm infirmitas (i i) qvia hanc prxcedunt actfls intellectfls et voluntatis .

poris, voluptas interni in illo actu sit ei summum bonum, et seponit interim alterum . Id fit
in isto Schemate, qvia commoti in eam partem velut mare Atomorum et Atmosphaerae affec-

tuum, in gvam fertur objectum, simul Atomi intellectuales fortiter commoventur in eam

_, partem ; nisi igitur firmior sit eradicatio ex intellectu voluntate et determinatione in contrarium objectum, non repelletur, sed impelletur in E . Antea sentiebatur, anteq . veniret in E,

qvia intellectus sentit ipsa resistentia et impulsione contra se venientis . Qvando igitur venit

ad E, via CE, tum via executionis pellitur in contrarium, nam idem actus intellectus et spiritus,
qvi sent repulsivi, sunt executivi et imperant ad agendum . Sic igitur exeunt radii intellectus
=s

in alteram partem et alterum hemi-

m .~

sphaerium qvod est Executivum,


et sic commovent affectus in eam

partem, eraLwis radiex gvibus

radii pertingunt in locomotivam


et precipue ejus angulos, et sic

20

tandem Actio externa exercetur .

o,

;Nunc Termini illi explicandi

25

''
-- - -"-_-

etapplicandisunt : est Sistentia,


is est Linea fg incidentium

1
`C ~'

j;""' c

rma in

Polygonum exterius. Non a . sohlm


gvonpaneauss
d i ism lim e
jit
ve-

g~

ti ti, u tilis et noxii incidit, repellitur

vel attrahitur (nam ilia prmcepta

et radii mantis suet majoris pro30


/
positions instar, in qv3 se insinuat
et subsumtionem praebet, dum
illam lineam ingreditur, qvicqvid incidit), sed et qvod incidit in vicinia et non go gr . distantia ;
nam qvod ab a et b aut c et d go gr . differt, illud est indifferens aut saltem videtur homini
i. Sensatio est refractio ghl . Non-indifferentia Appetitus sensitivi est Incidentia
ss in solidum linea ik . Delectatio Appetitus sensitivi sumta cum linea lm qvatenus ea ex
h

N .3

N. 3

NOTAE AD JAC. THO ASIU

59

2 . Qvomodo cum actu incontinentiae conjungatur actualis inscitia rei qva agitur, qvod ad moralitatem ejus

attinet? Nam de prmcipitantia, qvia hac actum intellectus, ut diximus, antevertit, res clara . De infirmitate verb sic habendum, vehementia affectAs illius mixti percelli intellectum, ut immoretur contemplation objecti, qva parte sensibus jucundum (aut molestum) est, et interim illud desinat contemplari, qvi
parte Rationi turpe (aut honestum) judicatur . Ac fit etiam, ut voluntas talem contemplandi continuatio- s
nem, aut cessationem intellectui imperet . Porrb, post opus incontinentia perfectum, voluptate paulatim
fatiscente, aut prorsus abeunte, redire solet intellectus ad speculationem veterem recta rations . Hine
pcententia facti.
3- Qva ration Voluntas in actionibus humanis sit primum movens? Est enim primum movens tAm primitate ordinis scil. i n linea moralitatis Ethics : tAm primitate dignitatis, oh motAs praestantiam : movet zo
enim imperando, non transmittendo, aut repraesentando .

-? quia scil. praecurrunt actum


ms sit in vitio, gvilm infirmi-

tit interim alterum . Id fit


um et Atmosphere affecter commoventur in eam
et determinatione in conbatur, anteq . veniret in E,
!ntis. Qvando igitur venit
.ctus intellectus et spiritus,
ur exeunt radii intellectus
m partem et alterum hemin qvod est Executivum,
mmovent affectus in eam
emissis radiis, ex qvibus
rtingunt in locomotivam
ipub ejus angulos, et sic
Actio externa exercetur.
nc Termini illi explicandi
andisunt: estSistentia,
nea fg incidentium Ima in
um exterius. Non a. sohlm
ipsam lineam jussi et ves et noxii incidit, repellitur
thitur (nam illa pnecepta
mentis sunt majoris pros instar, in qvi se insinuat
umtionem prebet, dum
iia et non go gr. dstantia.ut saltem videtur homini
s sensitivi est Incidentia
linea lm qvatenus ea ex

TAB. XXIX. De Prudentia et ceteris virtutibus Intellectualibus . Lp. 23 .j


Virtutes morales diriguntur a Prudentia, cujus notentur
I . Convenientia cum caeteris virtutibus intellectualibus . Convenit autem definitione
generali, qve est haec : Virtus Intellectualis est habitus mentis, quo illa affirmando vel =s
negando verum enunciat .
II . Discrimen a ceteris virtutibus Intellectualibus . . . .
Divisione . Virtutes Intellectuales sunt qvinqve :
I . Intelligentia, Nou;,
Theoretico
prima principia com20
plexa.
2 . Sapientia, 2:o?(x,
contemplabile nobilissimum, qvod est Deus,
et res divine.
gvae est
et
3. Scientia, 'EaLcri,,,vn,
in
minus nobile, qvod sunt
versatur
res create.
Intel23
circa&
agibile
nobilissimum,
lectu
Practico
4. Prudentia, ~pGv~ac,,
qvod est Bonum morale.
5. Ars, T=X" ,
minus nobile, qvod est
Bonum artificiale . so
punctis constat . Incidentia in E linea hk continuata est Practicatio ut ita loqvar seu pertinentia ad intellectum practicum . Distantia k minor gvam 45 gr. a C est non-indifferentia intellectualis. Distantia major ab A gvam b est turpitude (ingens) moralis.
Distantia tam parva et sohlm II graduum a C est ingens utilitas respectu sununi boni falsi,
qvod ille homo habet. Linea EL nullis s . cyphris constans est radius intellectus assentientis 33

6o

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 3

Definitionibus specialibus Aristotelicis : i . INTELLIGENTIA est habitus Principiorum. 2 . SAPIENTIA est scientia rerum honoratissimorum . 3 . SCIENTIA.
(latiils pau16 accepta) est habitus demonstrativus . 4. PRUDENTIA est habitus cum _ver$ ration activus circa ea, gvae homini (simpliciter) bona et mala
sunt: (ea verd sunt honesta et turpia)56. 5 . ARS est habitus cum very ratione
effectivusb7.

Executivus. Linea L punctata simul et cyphrata est motus intellectus determinantis s .


voluntatis imperantis et appetitus impellentis simul incidens ad
in Locomotivam eamqve ad opus perseqvendum determinans .
1o
Porismata Thomasii etiam ex hoc schemate deduco, et primum probo, qvia linea L
prius fit punctata, gvam intellectus se determinet, de secundo idem ex eodem patet, qvia non
sole m non determinatio, sed ne intellectio gvidem distincta praecessit . Voluntatem a. seu Rationem ut ego appello determinantem esse primum movens morale et dignissimum, patet, qvia
ejus radii sunt cyphrati . Atqve ita licet nonnulla nunc qvoqve in hoc schemate desiderem,
1s pleraqve tamen mihi videntur luculent8 satis et concinne declarata.
Prudentia nihil aliud gvam habitus ubiqve videndi qvid utile est . Ars verd agendi :
illa est impressio in cognoscentibus partibus ; haec habilitatio in agentibus . Illa cognitione prae.&9-AN, in hac aiaxrlaK, utriqve substernitur
ceptorum, haec ipsa exercitio comparatur; in illa V
p(cK. Prudentia a . xxrso)~v, s. summa est, videre qvid ad summum sit utile, subductis
2o ubiqve rationibus, et utilitate diversorum subjectorum, tdm etiam utilitate et damno ex eodem
subjecto futuro ponderatis . Hoc verb est doctrina de ultimo bono, cujus exercendae habitus,
Columen Artium . Interim tamen et ars sa-pe pro systemate pr*eceptorum usurpatur . Ita did
potest etiam artem usicam tenere qvi anibus caret. Ex hoc patet id qvod vulgd dicunt
Prudentiam, sc . Scientiam utilitatis in summa (qvid ait'Seneca : de tota vita deliberare) ab
2s artibus solo gradu praTellentiae differre, uti Sapientia a Scientia. Et agnoscit ipse Aristoteles
ita esse artem gvamcungve ad Prudentiam summam ; uti xacacvo7rorrrnx ,v ad egvestrem . Artes
a. Sub ordin at sent, si opus subordinate : est instrumentum subordinantis . Qvemadmodum
Scientiae Subalternae sunt, si objectum subaltematae est modus subjecti subalternantis .
Prudentia igitur refertur ad Scientiam, non universalem, sed subsumentem, sub universalibus
3o regulis ; practica n. dicitur qvia datur ars ipsi coexteitsa, aliter non differt a Theoreticis, sed
sol6m ab extrinseca denominatione ista divisio est petita . Nam ipsi propositionis alicujus
cognitioni in se accidit, aligvam artem coextensam esse .
57
Experientia est praeteritorum memoria, prudentia est futtirorum Expectatio, similium
nunirum its gvae jam experti sumus. Hobb. init . de Corp . P . I . c. I . n. 2 .

N.3
,ENTIA est habitus PrinLtissimorum. 3 . SCIENTIA.
4. PRUDENTIA est habi(simpliciter) bona et mala
it habitus cum verb ratione

trorum Expectatio, similium


. . I . n. 2.

61

III . Discrimen i solerti& seu ACU INE . . . .


IV. Distinctio in modos considerandi. . . .
V. Divisio Prudentiae Politicae, seu Civilis in partes . . . .
VI. Cognata. . . .
VII . Oppositum . . . .

TAB. XXX. De"Voluptate. [p.24.]

intellectus determinantis s .
i in Locomotivam eamnum probo, qvia linea L
n ex eodem patet, qvia non
,it. Voluntatem a. seu Ratioet dignissimum, patet, qvia
in hoc schemate desiderem,
ta.
I utile est . Ars verb agendi :
:ntibus. Illa cognitione prxxaxmg, utriqve substernitur
ummum sit utile, subductis
utilitate et damn ex eodem
~o, cujus exercend a habitus,
eptorum usurpatur . Ita dici
patet id qvod vulgd dicunt
L : de tota vita deliberare) ab
Et agnoscit ipse Aristoteles
D&rrrocrv ad eqvestrem . Artes
ordinantis. Qvemadmodum
ius subjecti subalternantis .
,umentem, sub universalibus
,on differt 5. Theoreticis, sed
n ipsi propositionis alicujus

NOTAE AD JAC. THO ASIU

N-3

De Voluptate notentur
I. Homonymia . . . .
II. Qvid non sit? Resp .
I . Voluptas non est motus . Qvia(I)voluptas est actus perfectus ; motus actus imper- =o
fectus. (2) otus est ens successivum, et in partes dividuum ; Voluptas non
item. Unde (3) motus unus alio dicitur tardior celeriorve ; non item voluptas
voluptateU .
I

* Hinc sequitur, Voluptatem qvoqve non esse actionem, seu operationem (dveP7aiav) . Nam et
operatio motus est quidam .
=s

Voluptas non est affectus. Hic enim pertinet ad facultatem appetentem ; Voluptas
ad cognoscentemU .
III. Qvid sit? Resp . Voluptas est operations secundilm naturam a) non impeditue b) ultrd
superveniens finis seu perfectio' 60. . .
2.

a) Operatio secundllm naturam hic vocatur, gvae convenit nature hominis in statu recto con- 20
sideratx . Ea verb duplex . animalis et humana . Qvarum illa saepe simpliciter Natura ; baec Ratio
appellatur. b) Impeditam actionem non voluptas, sed difficultas et molestia eomitantur . Ac
tales sunt actions habitum prrcedentes . Uncle comparati habitus signum est voluptas actionem comitans.

IV. Reqvisita. . . .
f

25

Est percepti objecti jucundi, E . est motus . Si non est motus, exit aliud . At nec est
substantia, nec qvantitas, nec qvalitas, nec Relatio, E . Non est sane relatio aut substantia.
E. erit qvalitas, erit igitur passio aut passibilis . Si hoc, vel erit qvalitas sensibilis, vel exit affectus adipiscendi . At non est, qvia hic negatur, E . est motus .
69 Videtur n . esse etiam conseqvens perfectio gva dam appetitu non impedito . Qvando so
n. appetitio non impeditur, et asseqvitur objectum, ibi oritur voluptas .
60 seqvitur ergo qvod sit et voluptas in inanimis .
68

62

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

V . Divisio. Voluptas est vel [i.] Corporis seu sensus . . . . [2.] Animi seu
1.

N. 3

entis . . . .

. . . 2 . . . . 3 . . . . 4 . Etsi operations anima rationalis secundim virtutem nexu indivulso


adhaeret voluptas animi, tamen summum Bonum hominis non in voluptate ist3 comite vel
pedisseqva, sed in ipsi action, Principe scil . ac Domin3, gvaeri debet . Qvi autem summum
Bonum ipsam voluptatem animi esse censuerunt, ea re lapsi sunt fer6, qvod discrimen inter
actionem et voluptatem (sunt enim harum nature copulatissimae) pervidere non potuerunt . Qvod
ipsi qvoqve Aristoteli VII . Nic . 12 . et 13 . eveaisse dicas, ut opus fuerit Uutipatc pppi.vetat, qvas
habemus X . 3-4- 5 s1 .

VI . Distinctio segvivoci . . . .

TAB. XXXI. De Amicitia .

10

1s

20

[p. 25 .]

De Amicitia notentur
I. odus considerandi. . . .
II. Definitio : Amicitia est (i .) benevolentia (benevelle alicui dicimur, ctlm amamus
eum primarid non propter nos, aut bonum inde ad nos perveniens, qvi amor est concupiscentiae62 , sed propter ipsum aut bonum, prout in ipso existit, et hunc vocant
amorem amicitiae) (2.) mutua, (3.) non latens (i. e. officiis declarata) . Implicat haec
Definitio trig amicitiae regvisita 68.
III . Divisiones .
i . ab Objecto, seu re amabili . Amicitia est vel
Honesta
honestatem, gvae est in ipso .
Jucunda calm arno :dium primarib propter voluptatem, gvam commodum,
Utilis
qvod ab eo polliceor mihi 64 .
1 . . . . 2. . . .

3 . Differunt etiam inter se amicithe imperfectae . Nam jucunda similior est


honestae, qvi m utilis : magis item qverelis vacat, qvia in ea ex mutuo consensu statim fit ex-

plurimi tamen praeclari Philosophi Beatitudinem in animi voluptate collocdrunt, inprimis ex Veteribus Epicurus, ex recentibus sectator philosophise ej us Laur . Va l l e n s i s qvem
vide lib. de vero bono, et in Apologia . It. P. G a s s e n d u s in Ethica Epicuraea, et T h . H o b b i u s
in Elementis de Cive . v. Vallam in Apol . ad Eugen. Pontificem pag. r6.
62
hic aunt sign DEI.
es
ao
Amicitia ex affectu actione et relatione composita est . E. non potent ei pro genre
assignari affectus. Amor est appetitus unionis cum amato, E . non est propter amatum sed nos .
aj. prob. Qvii appetitur unio, ut nos perficiamus, non ut amatum . Qvia non amamus de
formia, sed pulchra, non qvia perficiantur, sed qvia perficiant .
64
gvicgvid amamus id propter nos, qvia supra tab . Boni etc.
as

01

.]

N. 3

Animi seu

entis . . . .

und{m virtutem nexu indivulso


)n in voluptate ista comite vel
!ri debet . Qvi autem summum
sunt ferP, qvod discrimen inter
!) pervidere non potuerunt . Qvod
us fuerit oeurpamS pplvEIet, qvas

icui dicimur, ctlm amamus


rveniens, qvi amor est con)so existit, et hunc vocant
s declarata) . Implicat haec

item, gvae est in ipso .


item, qvi m commodum .
b eo polliceor mihi 64 .

tae. Nam jucunda similior est


mutuo consensu statim fit ex-

voluptate collocirunt, injus Laur. Vallensis qvem


Epicuraea, et Th . Ho bbius
g. t6.
. non potent ei pro genere
st propter amatum sed nos .
m. Qvia non amamus de

N. 3

NOTAE AD JAC. THO ASIU

63

segvatio voluptatis . Jucundam magis appetunt divites ac potentes, utilem egeni et imbecilles .
Jucunda inter juvenes feri ; utilis inter senes coit ; gvangvam et senes libidinosos et avaros
juvenes reperias6. 4 . . . . 5 . .

z. A subjecto, seu Persons . Amicitia est vel


(I) Aegvalis, fv inGnrre
gvae intercedit aegvalibus86 . . .
s
Inaegvalis, xW inrepoX~v
personis
inxgvalibus . . .
Civili
Politica seu Civilis
gvae locum habet inter
(2)
co ulatas
Oeconomica, seu domestics I personas societate
domestics } p
IV. ensura paauTfa, seu Amor sui ipsius. Tum enim se qvisqve alteri vere ac bon fide
amicum sciat, si eum illo amoris genere complectatur, qvo per naturalem pi)~au-rtav io
se ipsum. Amat enim se qvisqve naturaliter amore non concupiscentiaea 7 sed
amicitiie . . .
V. Theoremata . i . Ut voluptate nullum post virtutem bonum majus in bonis internis :
sic Amiciti& in externis (gvae qvidem ab aequalibus ad nos proficisci possint) 88. . . .
TAB. XXXII . De Politicae natures et Constitutione 89. [p.26.]
Politic notetur
I. Homonymia . . . .
t . . . . 2 . . . . 3 . . . . 4. . . . s. Ut in morali doctrind Epicurus, sic in civili
achiavellus

=s

invisum nomen est . Jure, an injuria non definio . Neqve id hujus est loci . Disciplina quidem
certt, quae utrumque famosum fecit, execrabilis est . Scholam achiavelli dum damn, nemo ao
putet me absolvi onarchomachos, strenuos quidem pestilentis illius sectx impugnatores,
sed studio d*%Xxgs in alia doctrine Politicae parte abreptos in alterum errorem, non minus
pestilentem priore 70. . . .

II. Etymologies . . .
III . Synonymia. . . .
IV. Definitio : Politica est posterior pars Philosophise Practic, agens de summi Boni
Civilis subjecto (qvod est Civitas), et edio (qvod sunt leges).
V. Partitio. . . .
ab Amicitia gvae tarde incipit similior est honestae qvam jucundae ; utilis tarde incipit.
Amicitiae fundamentum est similitudo . E. nullum est dissimilans . Amor n. est similium .
67 qvi amat se propter bonum in se, amat se amore concupescentiae .
as at actio melior. z. sensuum integritas voluptate corporis . melior fama bona.
89 Phil. Scherbius de Naturd Politic 8.
70 Nonnulla ad onarchomachos spectantia Hornius in dissertatiuncula 17. 18- I9.

25

30

64

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

VI .

N. 3

odus tractandi . . . .

't . : . . 2 . . . . 3 . Eidem (sc . Herm . Conringio) lubens assentior, leges methodi non obeervari

ab illis, qvi qvicqvid de domesticis personis dici potest ad civilem faciens locum inter initia
doctrine Politick effundunt, h . e. ut ego interpretor, partem ejus theoreticam 71 cum practic&7'
confundunt.

TAB. XXXIX .

De Civitate 78 . [ p. 30 .]

TAB . XL . De Dignitate Civili. LP . 31 .]


Dignitatis Civilis notetur
I . Synonymia . . . .
10

II . Definitio : Dignitas Civilis est mensura, juxti gvam cives in jure magistrates adeundi

aequales inter se, vel inaegvales aestimantur .


III . Objectum, seu Terminus (possis et Effectum appellare) est
1 . Homonymia. . . .

agistratus . Cujus

Synonymia . Vocatur et Imperium, Honor, Curatio . . . .


3 . Distinctio vocis .
agistratus seu Imperium est vel [ I .] Domesticum [a.] aritale,
[b .] Herile ; [2 .] Civile74 . . . .
4 . Definitio : Et definitur III . Pol. 3 . imperium in homines similes genere (seu sexu,
hinc distingvitur a maritali), et liberos (hinc ab herl) 75. . . .
2.

=s

S . Divisions . . . .
* I . . . . 2. . . . 3.1Eternm verb Beatitudinis procuratio ad personas sacras, seu (ut in Christianis

20

Rebusp. vocamus) Ecclesiasticas pertinet . Qvia verb seculare Regimen ab Ecclesiastico decet
esse distinctum : idea Aristoteles ipse IV. Polit. 15 . sacerdotalem ordinem disert8 A agistratibus Civilibus secernit. 76

6.
7.

ss

odus acgvirendi, . . .
odus administrandi . . .

71

statum naturalem .
72 legali.
?8 (Im Tafeltext Z . 6o zu : Affectio Civium est dignitas Civilis :) Civis est Persona habens
Libertatem personalem .

Fr. Victoria de Potentate Civili.


(Definirem agistratus est Potestas Civilis ; in hac a. defin . Aristotelis imperium
potestati segve late patet . Ego magis Imperii voce loco agistratus . utar, nisi licere velis
Imperium esse potestatem in homines) .
74

30

75

76

Potestas Ecciesiastica est vel interna vel externa . Unde se Constantin . externum
Episcopum esse dicebat . Euseb. de ejus vita lib . 4. c. 24.

N. 3

ior, leges methodi non observari


ivilem faciens locum inter initia
-jus theoreticam 7 ' cum practical'

N. 3

IV. Divisio. . . .
V. Theoremata. . . .
TAB. XLI . De Divisionibus

TAB. XLVIII . De

.] Domesticum [a.] aritale,


ies similes genere (seu sexu,
76

ajestate. [p. 38 .]

ajestatis notetur
I. Homonymia. . . .
II . Synonymia. Graece vocatur ro 7ro upa, , ro xuptov S 7r6)Lcw . Hugoni Grotio facultas Civitatis eminens : item facultas moralis civitatem gubernandi 81.
III . Descriptio : ajestas h
. 1 . nihil aliud est, gvcm Libertas civilises.
IV. Oppositum : subditio I
Servitus }
V. odus considerandi : . . .
VI. Definitio : ajestas est SU A CIVITATIS UBIQVE POTESTAS . . . .

Civis est Persona habens

defin . Aristotelis imperium


ratus utar, nisi licere velis
e se Constantin . externum

. !0

I3

(Im Tafeltext S . 33 Z. 25 : ercatores unterstrichen .]


[Im Tafeltext Z. I8-I9 zu : Dividitur Respublica sectindtlm modos essendi I . in rectam
et aberrantem, 2 . in Statum popularem, Optimatum, et Unius :] onocratia abstrahit 'a onarchia et Tyrannide. onarchia est vel Regnum, vel Dominatus .
79 [Zum Tafeltitel :] Corset . tr. de Excellentic Regis . [Im Tafeltext Z. 27-29 zu :
Qvi Regno
et Tyrannidi Despoticum imperium tanquam medium interponunt, dum Bodinianas nomenclaturas seqvuntur, non possunt non tenebras offundere doctrine Aristotelis :] sentit cum
Bodin . Vossius .
80 [Im Tafeltext Z.
41 zu : Qualitas seu dignitas civilis imperantiurn in Aristocratic est
virtus :] et gvidem Heroica, in statu naturali .
25
S1 LLc.I..3. .
8a Reservata Subditorum . Ius prorsus absolutum Reip . in civem nullum est
. i . Unum
reservattun est religions s. credendi . Grot . Apolog. C . 2 . P. 38. Tenetur Princeps qvisqve sibi
servare hoc jus, qvod ne privati gvidem abdicare aut transferre possunt, acceptandi
semper veritatem gvae ipsis ex divinis oraculis demonstrari possit . Lutherus sc . neqve Con- 30
cilio, neqve Imperatori aut proceribus permittere volebat, NB. ne ad professionem qvidem.
(Alud a. est parere magistratui jubenti vera tacere, aliud jubenti falsa dicere) .
77

)nas sacras, seu (ut in Christianis


Regimen ab Ecclesiastico decet
m ordinem disertt za agistrati-

:]

[p.32.33 .]

TAB. XLV . De Aristocratic et Oligarchic 80 . [p. 36.]

3I .]

st agistratus. Cujus

Civium77 .

TAB. XLII . De Republicc 78 . [p . 34.]


TAB. XLIV . De Regno et Tyrannide79. [p. 36.]

;o.]

in jure magistrates adeundi

65

NOTAE AD JAC. THO ASIU

78

LEIBNIZ VI . I.

66

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 3

VII . Forma . Potestas, et qvidem, si gvaeras de


gradu, SU

A, i . e . uti Grotius definit, cujus acti3s alterius j uri non subsunt, ita
ut alterius voluntatis arbitrio irriti possint reddi .
2.
ajestas ergo potestas summa est . Adde qvod mox seqvetur, in civitate. Non enim
Deo, sed hominibus, neqve his alien, qvatenus alienae, sed suae civitatis major est, qvi tenet
majestatem. 3 . . . . 4 . . . .

*1 . . . .
5

plenitudine, UBIQVE, . . .
VIII . Subjectum. . . .
IX . Divisio in partes . . . .
1o

X . Principium actuate dirigens . . . .


TAB. XLIX. De Divisione
Circa Divisionem

xs

ajestatis in partes notetur

ajestatis in partes 83. [p. 39 .]

I . Qvomodo appellentur partes sive particulae majestatis? Resp . jura


Regalia . . . .
II . Qvaenam sit harum partium respectu ratio totius in ajestate? . . .

ajestatis, item

III . An

ajestas possit realiter dividi, per partes soil . suas vel modos partium, in subjecta
propria? . . .

IV. Qvotnam sint classes Regalium? Resp . Dum. Omne enim Regale vel est [1 .] Immanens, [2 .] Transiens . . . .
* 1 . . . . 2. . . . 3 . Immanentium longt major est numerus . Unde novis subdivisiomibus opus

20

23

fuerit" . 4. . . .

V . Qvotuplex sit principium actuale, qvo exercitium


ajestatis et particularum ejus
dirigi debet? Resp . duplex : nempe [1 .] Lex Naturm", [2 .] Pacta Gentium .
Cum enim his solutam esse majestatem negaverimus, necesse est its se dirigi
patiatur86 .
88 H . Grot. Apolog . pro Rect . Holl . ed. Paris . 12 anno 1640
.
. Est n. summum imperium,

gvod coronas comparari ejusqve imagine depingi solet, cujus natures, ut parte amissa substantiam suam amittat . De praecipiti loco qvod cadit, non in medio haEret, sed subit6 de
summo in infimum decidit. (Agit n. ibi de jure circa sal.) - cap . 2 . pag. 46.
30

84

Piccart. polit. 572 .

85 de L e g e N a t u r se Apodictica ethodus Nic . Hemmingii 1577 . Witeb . 8.


86 Inertis est nescire qvid liceat sibi . Seneca.

N. 3

N. 3

NOTAE AD JAC . THO ASIU

tDoctrina de Jure Naturae et Gentium peculiares Tabellas postulat, huic loco non
incommode inserendas. Neqve enim tradi illa potest absqve praecedente societatum
humanarum, et Civitatis inprimis ac Reip. notiti$ . Et est qvidem in hoc argumento
totus Hugo Grotius de Jure Belli et Pacis scribens . Qvod opus doctissimum eoqve
merito hactenus regnans in Tabellas contrahere non usqve aded difficile sit, ob ob- s
servatum in eo diligenter si non optimum, certe nec pessimum ordinem . Verum in
rebus ipsis aliqva principia Philosophi, plura etiam fortasse, utiqve graviora, Theologi orthodoxi mutata et correcta velint . Liceat ergo hanc Philosophke practicaa
partem tantisper hic seponere, donec vel ab ulceribus istis sanatus prodeat Grotius,
vel ejus systemate ad demonstrandi methodum et veritatem castigatius aligvod =o
lucem aspiciat 87 .

terius j uri non subsunt, ita


eegvetur, in civitate . Non enim
ize civitatis major est, qvi tenet

tes 83. [P.39 .1


Resp. jura

ajestatis, item

state? . . .
modos partium, in subjecta
im Regale vel est [t.] Im-

TAB . LL De Legibus 8s. [P. 41 .1


Ioh . Feldeni et Sam. Pufendorfferi Elementa Iurisprudentix, it . Th . Hobbii Elementa
de Cive, et R . Scharrok de principiis justi et decori .
sa [Zum Tafeltitel :] Lex est forma Reip . . i i . I . de R. D . maxime fundamentalis s . publica . =s
[Im Tafeltext Z . 8 zu : accipitur vocabulum Legis stricte pro j ure habente vim obligandi :] Papinianus 1 . i. D . de Ll . Aristoteles 1 . II. c. ult . Polit.
87

nde novis subdivisiom'bus opus

statis et particularum ejus


.2 .] Pacta Gentium .
is, necesse est its se dirigi
Est n . summum imperium,
rae, ut parte amissa submedio haeret, sed subitb de
2 . pag. 46.
i 1577. Witeb. 8 .
5*

[68]

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

[69]

4. SPECI EN QVAESTIONU
PHILOSOPHICARU
3. (13 .) Dezember 1664
. Druck B (Leipzig 166}).

EX JURE COLLECTARU

[70]

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

[71]

Quod DEUS bene vertat

SPECI

QVASTIONU

EN

PHILO-

SOPHICARU
EX JURE COLLECTARU
Quas

permissu Superiorum
IN ILLUSTRI ACADE IA LIPSIENSI
publico judicio censuraeque exponit

PRISES

. GOTTFREDUS GUILIEL

US LEIBNUZIUS
Lipsiensis
et

JOHANNES

RESPONDENS

ATTHAEUS

ENZELIUS

Loeb . Lusat . Philos. Studios .


Ad diem 3. Decemhris Anna DCLXIV.

LIPSIA,

Typis JOHANNIS WITTIGAU .

[72]

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

DEOh

[73]

r
CU
Et
Indultu Superiorum .
Procemium.
N . i . Rem aggredior, non facilem quidem ac meis viribus aequalem ; fructuosam tamen s
fortassis in commune, mihi certe accomodatam, qui innutritus Philosophize, cum ad prudentiam Juris animum appulissem, resiliebam, quoties occasio dabatur, ad priora ; et quod vel
ex ipsis, vel affine ipsis erat, curiose annotabam . Proderit autem hujus, quod nunc molior,
consideratio ad demendum apud Jun deditos contemtum Philosophise, si videant et plurima
sui juris loca sine hujus ductu inextricabilem labyrinthum fore, et veteres suze scientiae autores, =o
mystas quoque sapientiae summos extitisse .
2 . Ulpianum certe credibile est 1 . zo. . 2 . D. de J. et J. Jurisprudentiam divinarum
ac humanarum rerum notitiam appellavisse, qudd sine his tanquam praecognitis neque JCtum
absolvi, neque, quod sequitur, justi atque injusti scientiam comparari posse judicaret . Non
contentus hac Jurisprudentiae gloria, Philosophia pulsa collocare in throno sapientiae eam =s
solam conatus est L ud . alquytius fr . de Vera JCtorum Philosophia . Prudentius Joachimus
Hopperus Frisius in Seduardo suo, et qui eum secutus est, ediditque Summus Vir, Herm .
Conringius tum in profatione, tum alibi in Propolitico et libro de Prudentia Civili partern
sapientiae Juris quoque cognitionem fecere, sed non ut propterea Philosophiam deprimerent ;

quod interpretes quidam Juris in 1. z. . z. de J . et J. nimio studiosius sunt conati . Videatur 2o


inter alios Fortunius Garcia Hispanus p rotect. in . tit. Aristotelis professus hostis.
3 . Caeterum c 1m moribus magis quAm natura rei scientia Juris sit duplex, alia legum, alia
Canonum ; ex hac hauriri diffusa dogmata philosophica innumera sine dubio possent, quoniam
eorum autores interpretesque in monastica Theologia, quze tota philosophica erat, effloruerant,
unde et Abbas Panormitanus Juris Civilis doctrinam mere practicam, Canonici propter in- zs
sertas speculationes plurimas mixtam else contendebat, refutatus proptera ab illo ipso Garcia
fr. de fine ultimo juris Canon. et Civ. n. 48. Sed nostro instituto eo ipso, qudd parcius ibi haec
disseminata sunt, jus Civile commodius visum est .
Zn N . 4 . Abweichungen des Druckes D (1669) :
Z. 1-4 D fehlt .

30

74

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

W-4

4. Neque spero objiciet quisquam, aliena AL Philosophia, JCtisque relinquenda k nobis


in Cathedram non suam afferri . Quid enim, num propterea Juridica omnia erunt, quae in juris
corpore sparsa reperiuntur? Non magis, quoin omnia, quae in Sacra Scriptura legas, Theologica Dogmata sunt, in qua omnium disciplinarum semina contineri praeter innumeros alios
s (nam et Athanasius Kircherus arcana omnium scientiarum ex Scripturis eruta, seu Polypcediam Biblicam pollicebatur) J oh. H. A l i s t e d i u s in Theologia naturali, ac Logicd Theologica ostendit. Plane igitur uti Sacra Scriptura (teste B . S perlingio Synops . Phys. Proccm .
q. 6.) sic etiam Corpus Juris liber est, non disciplina, ubi sibi apta quivis et reperire et seligere potest ."
10
5. Ac praecipue practicae Philosophize autores, Liebenthalius, Arnisceus, Grotius ;
Olingerus (cujus etiam Orthographia Legum extat) Ethicd Legali, Vincentius Turturetus
in Parallel. Ethic . et Jurid . ed. quart3 Paris . 2629. Bodensteinius in Jurisprudentia politica,
Ad. Kellerus de officio Juridic . Politic . aliique, ut Casistas taceam, inde dogmata plena
manu petivere. Logica etiam plurima inesse ostendere Fr. Hottomannus Instit . Dialect.
15 Joh. Th. Freigius Logica JCtorum (qui idem in Physica quoque sua ex jure multa inspersit)
artinus Schickardus Logica Juridica; Nicol . Vigelius, atth. Stephani et Dan.
Otto in Dialectica quisque Juris ; tum Nic. Everhardus in Locis Argumentorum Legalibus,
ac Synopsi Topicorum aGeorg. A damo Brunero edita ; quibus Neldelius poster P. V. Prati
Philosophici, seu de applicatione Logicae ad Jurisprudentiam non incommode adjungetur .
2c Quae verd ad contemplativam faciant Philosophiam, oppido rara sunt . Collegit Physica
Paulus Zachias edicus Romanus in Qucestionibus edico-Legalibus Anno i63o. octavo
Lipsiae recusis ; et quaedam observavit jam ante artinus Del-Rio in Disquisitionibus
agicis,etBaptistaCodronchius ethodotestificandiinqucestionibus edicooblatis. etaphysica (nisi quod Logicis immiscentur) et athematica, si demas, quae b. Budceo aliisque de
2s Asse et ejus partibus acute disputata sunt, quantum sciam, nemo .
6. Eleganter igitur A lbericus Gentilis lib. de nupt . c . 8 . fin : Nos quoque in libris Legum
Justiniancearum non model habemus, qua sunt subjects et finis juris human; sed et qua divini,
et aliarum scientiarum omnium. Aitque argute A nt. Faber. 1 . Jurisp. Pap. 3 . con/. 2 . ut justitia virtutes, sic Jurisprudentia scientias omnes contineri . Vid. art. Del-Rio lib: z . de grin30

33

Z . 1-2 D : 4. Neque enim Juridica omnia sunt, quae


Z . 6-7 D : job. H. A Ustedius in Triumpho Biblico per omnes disciplinas ostendit .
Z . 12 D : ed. Paris. 5629.
Z . 21-22 D : in Qastionibus edico Legalibuis, et qumdam
Z . 29 D : contineri. Add . Duarenum in Libello, quem Scavolam vocat, et Com. do V. 0. inseruit,
n . 6. fol . opp. 792. Besoldum templo Justitivs et Guilielmum Onciacum in Qu ast. Jur. Philosoph. Vid.
art. Del-Rio

N .4

N. 4

;tisque relinquenda a nobis


ca omnia erunt, que in juris
,acrd Scriptura legas, Theoneri preter innumeros alios
Scripturis eruta, seu Polya naturali, ac Logicd Theongio Synops. Phys. Procem .
;ibi apta quivis et repei

ius, Arnisceus, Grotius ;


Vincentius Turturetus
s in Jurisprudentia politica,
.ceam, inde dogmata plena
ttomannus Instit. Dialect .
sua ex jure multa inspersit)
4atth. Stephani et Dan.
's Argumentorum Legalibus,
eldelius poster P. V. Prali
3n incommode adjungetur.
ira sunt. Collegit Physica
galibus Anno 1630 . octavo
el-Rio in Disquisitionibus
mibus edico oblatis. etaque a Budceo aliisque de

Nos quoque in libris Legum


human; sed et quce divini,
rise. Pap. 3. con/. 2 . ut jusrt. Del-Rio lib: z . de prinpliuass ostendit.
,cat, et Com . de V. 0. inseruit,
in Quest . Jur. Philosoph . Put .

SPECI EN QUAESTIONU

PHILOSOPHICARU

75

cip. jur. cujus operis pleraque non desunt, qui Hop peri laborem dicant, Bened. Winclerum
libello ejusd. argumenti, et pec . Ir. Philosopho Juridico Henr . Gebhardi Cancellarium Geranum
de principiis juris ex alas disciplinis petitis ed . Gerce, 8 . z6z3. Quae omnia me quoque ad hos
conatus excitarunt.
7. Quare in hoc genere corrasi nonnulla, non nimis anxie quaerenti se primum offerentia, s
et in medium proposui, data tamen opera ne ea tanhm afferrem, quae ex quolibet horum peti
possent. DEU verd obsecro, ut adesse mini sine sua ope invalido, et leges bonasque artes
preterea, quibus utrisque nunc homines Cyclopici insultant et perniciem minitantur, conservare dignetur .

QUAESTIO I .

i . Visum est Logicas dual Quaestiones in fronte locare, quarum prima secundam,
secunda tertiam mentis operationem attingit . Quod igitur primam attinet, quaeritur,
,,an propositio indefinite aequipolleat universali', ex l. zs8. D. de . V. S. et l. 23. verb .
et humanius D. de Serv. przd . urb. Ubi initio voces explicandae sunt .
2 . Indefinita oratio est que signo caret : quoniam autem necesse est Terminum com- 1 s
munem in mente vel pro omnibus, quae continere potest, vel quibusdam supponere, patet in
oratione non interna sed externa indefinitam esse, signum verd subintelligi . Paulo aliter voces
accepit Bartolus in 1. si ita 7. D . de aur. et arg. leg . ; ei oratio Universalis est, cum totum vel
quod aggregatum nomine collectivo designator, v . gr. Grex aut universitas aliqua ; indefinita,
quando vel Singulari effertur, quod multos involvit, ut militem colligere, l. zs8 . D. de V. S., 20
vel Plurali, sed sine sign, ut /aios meos hceredes instituo . 3 . Orationem verd, in qua signum
expressum est, appellat Generalem, quam acceptionem esse contra morem Legum d. 1. 23.
ostendit ubi dicitur : et humanius est verbo generate omne lumen signi ficari. Ubi verbum
Generale verbo expresse Universali opponitur . . Baldus verb acute inter Universale ratione
signi, quod proprie tale est, et ratione rei, quod ab JOB universitas dicitur, et est potius totum, ns
distinguit. Quern sequitur et egregie explicat Did. Covarruvias Var. Resol. 1 . z. c. z3. n. 2.
cujus totum c. z3. in explicanda Indefinite vi consumitur .
5. Ad resolvendam autem accuratius propositam quaestionem distinguendum est inter formale et materiale indefinite, seu quod in se et precise, et quod ex subjectamateria importat .
In se igitur indefinita ratione valoris et significationis differt quodammodo ab universali et s
particulari, quia habet se indeterminate ad ea et permissive, quemadmodum alias genus a
speciebus differre solet, v. gr. animal aliquod est quidem vel brutum vel homo ; formaliter
tamen ab utroque prescindit, et vi terminorum in se neutrum importat . 6. aterialiter inZ . 18-19 D : totem aliquod aggregatum

76

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N-4

definita vel est universalis vel particularis significationis (uti animal in se neque homo, neque
brutum est ; quicquid tamen animal est, vel brutum vel homo est), materia enim vel necessaria
est, et tum certd colligitur, qudd indefinita aequipolleat universali, Covarr. d. 1. n . 6 ., vel contingens, et ibi probabiliter, quomodo accipienda sit, subodoramur, quod d. 1 . 23. vox Huma5 nius declarat.
7 . Has conjecturas explicant Andr. Alcialus in d. 1. z58. de V. S. et Brunerus a Sole
in Locis Commun. Jur. verb. indefinita, tum fuse Covarr. d. 1. Per tot. Addendaeque alias Leges
interpretandi generales apud Grotium de J. B. et P. II. z6 . Specialiorem excussionem JCtis,
quorum munus est interpretari, relinquemus .
:o

QUAEST. II .

i. Notus est spud Philosophos canon : Affirmanti incumbit probatio, qui non videtur consistere cum altero illo posse, quod opponens teneatur, ad Probationem . In dubio igitur praevalere
posterior debet ; ex contractu, ut ita dicam tacito . Nam qui progressus est ad disputandum
responsurus, eo ipso se tacite obligavit tantilm ad defendendum theses ; opponenti igitur pro=s bandum est, et, si affirmanti probandum esset, inverso rerum ordine argumentaretur Respondens, exciperet Opponens, quandoquidem Theses plerumque sunt affirmativae, quas deinde
opponens negat, absurdasque esse contendit . 2. Adde etiam, quod regula a prior rem plane
aa6aTdTov et inexplicabilem redderet. Quid enim qubm facile mutatis vocibus negativa in
affirmativam et contra transmutari potest? Hic plane tolleretur omnis pene disputatio, et
2o antequam inveniri posset, sitne aliqua propositio ex ipsaa rei natura affirmativa, an negativa,
infinitis litibus opus esset .
3 . Apud Philosophos igitur pro cathedra disputantes certum est, quod Respondens, qua
tabs, neque probet neque principium petat . Apud partes verd in foro litigantes non est determinatum universaliter, Actor, an reus teneatur ad probationem, quoniam neque tacitus
2s inter partes de eo contractus intercessit, neque etiam, ut apud Philosophos contemplantes,
potest a sententia et decision supersederi sine alterius partis praejudicio . 4. Sed ita comparatum est, ut si sententia supersedeat judex, eo ipso tacite causa cadat Actor, id est, quod petit,
non consequatur . Quare necesse est, quomodocunque licet, erui ex actis et probatis veritatem,
ut decidi res possit . Ex hoc sequitur, ut ei imponatur onus probandi qui commodissime potest,
3o ne res sine probation abeat. 5 . Et quia regulariter qui super aliquo se fundat debet intentionem suam probare, Fridr. Schenck. tr. de Probat. n. z. et 2 ., hinc vel actori vel reo, primilm
afferenti vel affirmativam vel negativam incumbit probatio si potest ; sin non potest, ipsa
necessitate cogente, ne veritatis inquisitio intercidat, onus in alterum transfertur : et est haec
illa vulgata probatio Negative
: ego hoc nego, qui affirmat ostendat . Cravett. tonsil . r . n. zo.

N .4

N .4

anal in se neque homo, neque

), materia enim vel necessaria


ii, Covarr . d. 1. n. 6., vel con.ur, quod d . 1. 23. vox Humade V. S. et Brunerus d Sole
tot. Addendeque alias Leges
ecialiorem excussionem JCS,

Probatio, qui non videtur conem. In dubio igitur prevalere


-ogressus est ad disputandum
. theses ; opponents igitur prodine argumentaretur Responint affirmative, quas deinde
od regula illa prior rem plane
mutatis vocibus negativa in
;ur omnis pene disputatio, et
;ura affirmative, an negativa,

m est, quod Respondens, qua


in foro litigantes non est denem, quoniam neque tacitus
i Philosophos contemplantes,
ejudicio. 4 . Sed ita comparaLdat Actor, id est, quod petit,
;x actis et probatis veritatem,
idi qui commodissime potest,
diquo se fundat debet inteninc vel actori vel reo, primttm
potest ; sin non potest, ipsa
serum transfertur : et est haec
dat . Cravett. tonsil . r, n. zo,

SPECIEN QUAESTIONU

PHILOSOPIHICARU

77

6. Generaliter igitur cum negans probare non potest sive sit penitus, sive moraliter impossibile, onus probandi contrarium transfert in eum qui si ita esset videtur posse, vid . art.
de Fano de Negativa probanda n . 2 . et 3. qui extat Vol . z. Tract. et Franciscum Herculanum, tr. ejusdem argumenti, qui nuper ambo uno volumine prodierunt . 7 . Specialiils
negatio alia facti est, alia Juris aut alterius qualitatis et status, ita distinguit Brun. d Sole s
voce Negatio n. 2. et Gotho f r. ad 1. 23. de Probat. Et facti rursus vel sine circumstantiis loci
et temporis etc . vel cum illis . Atque illo quidem casu nisi alia superveniant, ad probationem
negative nemo tenetur per d. 1. 23 . Hoc verd casu (quia non est pura facti, sed et adjunctae
qualitatis, negatio), item in probatione juris alteriusque qualitatis neganti quoque imponi onus
probandi potest..
zO
QUAEST. III .

i . Accedamus nunc ad athesin quoque, ne hujus expers Jurisprudentia videatur .


L. ult. D . /in. regund. recitatur approbaturque a Cajo lex Solonis, qua cavetur, ne operibus
in nostri vicini fundo damnum inferamus . Inter alia sanxit Solon, si quis scrobem vel sepulchrum effoderit, Canto intervallo discedere d vicini (undo debere, quantum in imum profundidate .= s
pateat." Cujus rei ratio ex Geometria simul et Statica, haurienda est .
2 . Principio igitur omne grave, si caret sustentaculo, perpendiculariter ad terrain descendit : sin insistit piano ad horizontem parallelo, plane non descendit, imd non nisi extrinseca
vi vel paralleliter vel sursum movetur . Inter haec duo extrema, situm motumque parallelum
horizonti, qui plane nullum angulum, et ita nec descendendi impetum habet, et perpendicu- 20
larem, qui facit angulum rectum, seu go gr ., intercedunt anguli alii parallelo situi, alii perpendiculari propiores, illi minores, hi majores 45 gr . Angulus verd 45 graduum est inter utrumque
medius, et aequaliter a parallelo et recto distat, quod in diagonio quadrati evidens est . 3 . Quare
grave, quod non potest recta descendere, potest tamen oblique, si facit ad terrain angulum
45 gradibus majorem (respectu vine seu lines descensus) quam per id, cui insistit, habere zs
potest, facillime ; sin minorem, difficillime tardissimeque descendit . Quia quo obliquior minorque est angulus, ed magis necesse est grave inter descendendum ad latus inclinari, quod tamen
est ipsi praeternaturale . Angulus autem 45 graduum facilitatem terminat, difficultatem
incipit.
Sit igitur Scrobs AB depressa ad perpendiculum, vicini fundi initium C, cui sub terra. so
ad perpendiculum respondet D . Ponamus scrobem repleri aqua ad summum usque, et per
aliquod tempos decrescenti novam succedere, quod aqua pluvia aliisque inundationibus saepe
contingit . Aqua igitur subsidet, quamdiu potent, at past, cum non amplius celeritas decrescendi celeritati auctionis par erit, oblique in latus penetrabit . 5 . Non descendet autem

78

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 4

obliquiore angulo qu'am 45 graduum per axioma dictum (potiusque, ubi paululum ad latus
evagata est, penetrabit deinde in terram recta, quern ut tam long6 ad latus abeat) et sic aqua,
quae est in G, perveniet ad summum in H, ex I in K, ex L in , et denique summa, qua est
in A, non ultra progredietur quam usque ad D, ubi
E
A
C
vicini fundus incipit . Atque ita procursus aquae (eum
s
enim considerare potissimum volui, licet alia ex hoc
principio incommoda anent, sed nullum h6c maniL
festit s) ibi terminabitur, ubi fundus ejus desinit, qui
I
scrobem fecit . Unde patet, distantiam rect6 assigna1o
tam esse.
G
6. Si verb intra Spheram activitatis aqua, v . g.'
in E vicini fundus inciperet, patet, aquam usque ad
D in ipsum usque vicini fundum perventuram, qua
D et terram eluvione vastabit, et subruto fundamento,
F
B
H K
1s
triangulo rectangulo NFD, efficiet, ut vicini terra inclusaTrapezio NEDC ad replendam lacunam contrario lapsu juxta lineam BC et parallelas recidat in fundum meum, atque ita alteri mea utilitas noceat, et mihi alterius damnum prosit, quod
est contra jus nature, 1 .38 . D. de hcered. petit. junct. 1. 36. fin. eod., in quo propterea fundatam
hanc legem esse patet. 7 . Prxsertim calm Romani, quod Atheniensis Reipublice placitum
2o erat, tanquam duce ipsa nature, conditum, sua quoque autoritate confirmirint . Caeterum de
hac lege, praesertim quid circa distantiam scrobium, non tam in patenti campo, de quo nos
nunc, qua.m ab edificiis sit observandurn, vid. Ant . Clar. Sylvium Advocatum in suprema
Curia Parisiensi Libr . singul. in Leg. XII. Tab. c. ult. 25. Per tot. P. 383. Quomodo autem
spatium infra locum terra et supra locum aere plenum ejus sit, cujus est fundus, v. Sam.
1s Pufendorf f. Elem. Jurispr. 1. z. del. 5. . 29.
QUAEST. IV.
i. athesin consequitur Physica, et primdm generalis, quae mo turn praecipu6 considerat, ejusque turn terminum, de quo quaest . 5., turn locum in quo fit, ubi quaritur, ,an
duo corpora possint esse in eodem loco ." Negat JCtuS Paulus 1 . 3. .,5. /. D. do acquir.
so Poss. Ubi ex sententia Proculianorum disputat duos eandem rem possidere in solidum non
posse, quemadmodum duo corpora eundem locum proprium tenere non possint . Sane possunt
duo eandem rem diversis portionibus vel pro diviso, vel pro indiviso possidere, et duo corpora
quoque in eodem loco communi esse, sed de hoc non quaritur .
Z . 24 D : infra locum afire plenum

N .4

N. 4

qua: mo tum praecipua cone quo fit, ubi quaeritur, ,an

'us l. 3. . .5. f. D. de acquir.

possidere in solidum non


non possint . Sans possunt
o possidere, et duo corpora

PHILOSOPHICARU

79

Non immisceo me nunc JCt0rum disputationibus inter quos Bachovius Vol. II. in
Tr . Disp. XXI. Th. 4. lit . k. pinguius Paulum disputare audacter pronunciat, distinguitque
ipse inter possessionem civilem et naturalem, posseque fieri ait, ut duo idem diverso possessionis genere obtineant . 3 . Sed cilm possessio Civilis incompleta et propemodum imaginaria
videatur, quum quis saltem retinet animum Domini, et quod non_ tenet, tamen non habet pro $
derelicto, videtur negandum cum Dn . Struvio Ex . XLII . th. 8. duos eandem rem in solidum
propria possidere . Nam possideo est, sedere pos id est potens sum, ut H. Grotius florib. ad
Jus Justinian. sparsis 1 . z . Pr. D. de acq. poss. observavit . 4. Unde patet elegans inter possessionem et positionem seu situm corporum in loco Analogia . Cur autem nequeant corpora se
subire et occupare, egregia ad d. 1. 3 . Gotho f r. dissent. 5 . Futurum enim esset, ut tolleretur =o
corporum primilm reactio, dum nulls resistentia esset, deinde separatio, dum esset aav Iv
srav:i. Et colligerentur omnia gravia circa centrum in unum punctum, si enim duo esse in
eodem loco possunt, quidni plum, quidni omnia?
6. Neque tamen potentia : DEI absolutae denegamus, corpora eximere localitatis et resistentiae conditionibus posse, quicquid Calviniani contra disputent . 7 . Cilm enim localitas sit 15
quiddam natura: corporis superadditum, quamvis ab ea fluere nobis intrinseca videatur, quin
tamen hunc ut sic dicam fluxum sistere Deus possit, non dubitarim, v. Jac . artini tr. de
Loco contr. Keckerm., sed haec neque JCt gentili in mentem venisse neque cum praejudicio
Divine potentiae a Justiniano recepta esse judicandum .

usque, ubi paululum ad latus


ga ad latus abeat) et sic aqua,
[, et denique summa, quae est
ietur quam usque ad D, ubi
que ita procursus aquae (eum
mum volui, licet alia ex hoc
vent, sed nullum h6c maniubi fundus ejus desinit, qui
et, distantiarn recta assignaueram activitatis aquae, v . g.
!ret, patet, aquam usque ad
fundum perventuram, quae
bit, et subruto fundamento,
), efficiet, ut vicini terra ini lineam BC et parallelas recidterius damnum prosit, quod
., in quo propterea fundatam
aiensis Reipublicae placitum
e confirmarint . Caeterum de
i patenti campo, de quo nos
:um Advocatum in suprema
)t . p . 383. Quomodo autem
cujus est fundus, v . Sam.

SPECI EN QUAESTIONU
2.

QUAEST. V.
I

20

i. Termini motus differunt secundum sex positionum differentias, de quibus Aristoa Pythagoricis qua tionem explicat, ,an eae, et
praecipua Dextrum et sinistrum in ceelo et consequenter undo reperiantur."
2. Primilm autem certum est, in omni corpore materiale hanun differentiarum posse
assignari. Quia omne corpus quantum est, in . omni autem quanto ad unum punctum tres 23
tant6m perpendiculares invicein lineae concummt, uti demonstrat Clavius in I. Elem. Euclid.,
quarum quanilibet cilm punctum concursus in duas partes dividat, oriuntur sex ills: lineae,
quarum quaelibet pro re nata aliqua situs differentia denominari potest . Formale verd propria
tantilm snimalibus adest. 3 . Cum igitur coelum sumtum cum Intelligentia Aristoteli sit
instar snimalis, etiam dextrum ipsi et sinistrum attribuit . Sed quoniam haec hypothesis uni 30
cum soliditate Cceli a athematicis explosa est, sententia ista corruit, quam et Scaliger
oppugnat, Ex . contra Cardan. 67. Per tot.
4. Analogia autem rebus sensu carentibus dextrum et sinistrum caeteraque genera differentiarum situs tnbui possunt, p. l. zz . . fin. D. Com. prtsd. ubi dextrum et sinistrum in

teles 1. 2. de Calo c . 2 . disserens motam

80

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 4

flumine ripis assignantur, non fonti et ostio : Unde colligitur, rerum motum intuendum esse,
fingendumque vel animalia esse, vel eo loco animal moveri, quod tum latus dextrum, quod
sinistrum futurum sit, id nunc quoque tale judicandum . 5 . In undo igitur otus terminus
ad quem est anterior pars, Oriens, a quo fit motus, posterior, dextra in meridie, sinistra in
s septentrione . Et quamvis sint nnJb sphara: reales, satis sit corpora mundana moveri ; et
quamvis motum diurnum terrae transcribas, satis sit ccelo motum opticum vel apparentem
denegari non posse, quoniam alias analogica est hac tota speculatio .
6. eritd igitur philosophi quidam qui dextram in oriente, sinistram in occidente locant,
irridentur a Joh . Pico irandulano apud Conimbric. in A rist. d. 1. q . art. z . quicquid ipsi
=o art. 2. excipiant. Bartolum verd, qui illos secutus est tr. de Insula . quod si ex "no, citat
refutatque Steph. Forcatulus Necyom . dialog. I. n . z. qui ipse tamen, dum non tam motum
cceli, quam nos eum spectantes intuetur, omnia invertit, dextrumque in meridie, sinistrum in
septentrione collocavit .
QUAEST. VI.

=s

i. Sequuntur nunc, qux sunt Physicae Specialis ; ea rursum vel Generali est propior,
vel magis ad specialia pertinet ; de hac past . Illius est doctrina de ixto. Docent autem JCti
res inter se conjunctas Dominium et jus non minils quam naturam confundere, quarum commixtio vel natura fiat, ut in Alluvione ; vel arte, et aut salva specie inAccessione, aut
mutata in Specificatione, ut explicat Bachov. vol . II. a d Treutl. Disp . XX. thes. 7. lit. A.
20 Conf. Anth .
atth . Coll. Fund. Jur. Diss. 28. Nos nunc de postrema .
2 . Speciei vox priscae Latinitatis curiosis pro forma usurpatur, uti formae vox pro Specie.
Cornel. Valer. Dialect. 1. z. de Spec. Fr. Hottomannus Instit. Dialect. z . 6. Qui idem observat, Speciem pro individuo, ut 1. 54 . D . de V. 0., Genus pro quocunque latiori accipi more
Stoicorum, quod idem in sua Logica avide Petr . Gassendus arripuit. Unde JCti res certas
:s et in utendo permanentes, qux etiam in individuo reddendae sunt, Species appellitarunt . Hoc
autem loco, quando in materiam nova forma introducitur, species magis formam, quando
diverse materiae conjunguntur, magis compositum significat . Quaeritur nunc ,,an vere fiat
nova species", quando JCS Specificationem esse dicunt . 25. J. de rer. divis. 1. 7. . 7.
et seqq . D . de acq . rer . dom .
30
3. Specificatio autem illis est, cum vel in materiam unam forma introducitur, vel diverse
materiae componuntur; ic Efformatio est, hic Compositio, qux rursus vel Conjunctio
est, cum cohxrent partes, vel Commixtio, cum non coherent . 111a vel Confusio est, cum
ex partibus fit una massa, et in ea interdum discernitur partium varietas, ut si aquam atraZ . 4 D : ad quem seu Occidens est

i
N .4

im motum intuendum esse,


d tum latus dextrum, quod
undo igitur Motus terminus
extra in meridie, sinistra in
rpora mundana moveri ; et
m opticum vel apparentem
tio.
nistram in occidente locant,
!. d. 1. q . art. x. quicquid ipsi
sula . quad si ex uno, citat
amen, dum non tam motum
que in meridie, sinistrum in

im vel Generali est propior,


Mixto . Docent autem JCti
n confundere, quaruin comspecie inAccessione, aut
11. Disp . XX. thes. 7. lit . A .
rema.
r, uti formae vox pro Specie .
Dialect . r. 6 . Qui idem obocunque latiori accipi more
ripuit . Unde JCti res certas
Species appellitarunt. Hoc
ies magis formam, quando
aeritur nunc ,an vero fiat
J. de rer. divis . L q . . q .
:Ia introducitur, vel diversae
uae rursus vel Conjunctio
Ma vel Confusio est, cum
varietas, ut si aquam atra-

N. 4

SPECIMEN QUAESTIONUM PHILOSOPHICARUM

81

mentumque confundas, interdum non discernitur, ut in vino et aqua commixta ; interdum


separari invicem confusa possunt, ut in metallis commixtis ope aqua chrysulcae, interdum non,
ut in mulso ; denique interdum massa illa liquida est, ut in wino aqua temperato, interdum
consistens, ut in Electro, quod ex auri s et argenti s dicitur constare a Plinio lib . 31. c. 4.
H. N . 4. Conjuncti o igitur vel Confusio est, de qua dictum, vel Adjunctio, cum non est una s
massa confecta, neque partes dissimiles minutim invicem disperse, sed pars qumlibet, congeneri, tanquam non conjuncta alteri esset, adhhret indivulsa, estque vel Ferruminatio,
cum diversae partes immediate conjunguntur, et habet locum in metallis ejusdem genesis, vel
Adplumbatura, quo refertur et Agglutinatio, cum interventu alterius diversa conjunguntur, ut metalla heterogenea ope plumbi, asseres ope glutinis, clavi etc . Commixtio est, :o
cum partes non coherent continguntque penitus, ut si acervus tritici hordeique confundatur .
5. Adversus haec omnia objici potest, ,speciem unam verumque mixtum hic nullum, sed
tantiim Crania ensque per accidens constitui," quia nulla sit forma substantialis, quae diversas
partes unit, neque precedant alterationes, sed opere human artificialis tantilm forma introducatur, de qua Union imperfecta vid. Scalig . Ex . zoz . contr. Card. et Seb. Bass on . Phil. =s
Nat. lib. z. Intent. 3. Respondendum, JCtos loqui populariter, mixtum illis etiam xpapa esse,
speciem unumque quodcunque etiam artificialem tantilm formam habet . 6. Hinc apud illos
discernitur, separarine materiae a se invicem an secus possint, transpareat varietas partium,
an unum saltem sensui videatur, vid. Dn . Struv. Ex XLL 42. seqq. Quod autem H . Grotius,
vir summus de J. B . et P. II. 8.21 . negat, uspiam magis, quam hic JCt0S impegisse, in eo nimia so
consuetudine libertatis videtur raptus in transversum . 7. Metalla enim qusedam v. g. aes et
aurum, diduci iterum posse, quod nunc artifices aqua chrysulc a ope prmstant, quid minim,
si Ulpianus ignoravit 1 .3 . . 2 . et 1.5. . z. D . de R. V. ignorantia cum mundo communi :
nam quod Dion. Gothofr. ad d. l. 5. -objicit 1. z2. de acq. rer. dom., id frustra est, quia ibi
JCtusCallistratus non ms et aurum, sed ses et argentum diduci posse concedit ; vid. Alciat. 25
Parerg. VI. zz. et Forcat. Necyom. XXXVIII. z. Atque cum Grotius Paulo JCtO exprobrat
Ferriuninationem Confusioni annumerdsse 1.25 . . 5. eod., sane et ipsum excusabile est, cum
enim vicinissima Confusioni sit Ferruminatio, ei accenseri quodammodo potest.
. QUAEST. VII .
i . Specialorem adhuc Physicam attingit lis haec de Principatu Partium Ani- so
malis", Physicorum et Medicorum Zoologica, que non intra ipsos stetit, sed ut est connexio scientiaruin non mints quam virtutum, JCtos quoque exercuit . Ac notum est, AristoZ . S D : ejusdem generis, vel plumbo tanquam vinculo communi cum aliis, vel
Z . 14 D : alternations,

LEIBNIZ VI . I.

82

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

lelem cordi

principatum detnli4se,

Galenum

alibi cerebro, alibi utrique, quem secuti multi

recentiores pluralitatem principalium viscerum defendi re, vid. Dn .


Jenens.

diss. de principatu partium .

N-4

Posnerum

Prof. Phys.

Apud JCto8 communis consensus pro capite pugnat, nec

mirum,- si caput, quod solum eruditum est, tueatur suam dignitatem, illud potius mirum,
s tot capita cum corde contra suos conspirasse .

2 . Sane censent JCti eum demum locum pro sepulcro proque religioso habendum, ubi
caput humatum est, quia caput dignissimum arg .

1. . D . de relig. et sumt. fun .

Nobilissimus

Dn. Strauchius Proto-Syndicus nunc Brunsvicensis Affinis meus et Patronus honoratissimus


=o

Diss . ad jus Pand. VI. aph . 7 .

Eorundem plerique judicant, si homicidium in confinio duorum

territoriorum diversa: Jurisdictions commissum sit, ibi hominem jacere intelligi, ubi caput

Johan. Zanger. de Except . P. II. c. z- n. 237. 3 . Qui a cordis loco judieium faeiendum
putant, vix, quoslaudent autores, habent. Et quanquam Reinhard. Bachov. ad Tr. X- i9.4.
et Magnif. Dn . Carpzov. Pr. Crim . P . III. q. zzo. M. 27 . negan t dignitatem membri hie intuendam esse, de capitis tamen praerogativa vix quisquam dubitat . Alia occasione dignitati
=s capitis velificatus est Paris de Puteo tr. de re militari, ruby. si quando duob . pugnantibus etc.
n- .5. Ubi disputat, vulnus in capite qui fecerit majori dignitate afficiendum, qubm qui in
jacet,

pectore, si duo duellantes se utrinque diversimodC laesissent, quod suo loco relinquo .

Joh. Montaigne ir. de Autoritate Conciliorum n . 9. caput faciemque reliquis


fades ad similitudinem pukhritudinis est c elestis figuso rata, 1. zq. C. de Pcrn., et crescit injuria, si quis in facie percutiatur, l . z6. . 6. D. eod. 5. At
argute et quantum ad capitis cordisque comparationem, eleganter ac bene A nonymus Ir. de
potestate seculari el Ecclesiastica, quem Somnium Viridarii inscripsit, c . 44 . n. 5. ita disseruit :
4. Quin et

membris honoratiorem esse censet, nam

Duo esse in homine membra principalia caput et cor ; ita duos in mundo summos, Pontificem

et Principem : et uti A corde motes vitaque sit, alimenta quoque in caput ipsum et caetera
ss

membra provehantur ; ita felicitatem temporalem AL Principibus pendere, et nutriendam ab his


Ecclesiam ac tuendam esse : uti verb nobilior animalium, praecipueque hominis et excellentior

vita, sensus, imaginatio, intellectus denique in capite vase cognitionis resideat ; ita meliorem
illam humani generis supremamque felicitatem ab Ecclesia, vel qui ejus virtutem in se collectam onus habet, Pontifice, derivari .
30

6 . Ut dicam igitur, quod sentio, nisi vox membri Principalis explicetur, consumetur disputatio in vocabulis. Princeps enim vel id did potest, quod principium est, vel quod
principale et dignissimum est ; prius enun aliud natur$ est vet tempore, aliud dignitate .
quorum illud cordi, hoc capiti tribuendum esse non dubitirim. Sane enim in corde incipit

35

Z . 4 D : tuetur
Z . z1-2z D : Anonymus quern quidam Charterium nominant,

tr. de potentate

N .4

itrique, quem secuti multi


n. Posnerum Prof. Phys.
isus pro capite pugnat, nec
atem, illud potius mirum,

rd . Bachov . ad Tr. z. 19.4.

lignitatem membri hic inLt . Ali& occasione dignitati

ando duob. pugnantibus etc.

afficiendum, quam qui in


suo loco relinquo .
?. caput faciemque reliquis

chritudinis est cselestis f igur, 1. z6. . 6 . . eod. 5 . t


ac bene nonymus tr. de
it, c. 44 . n. 5 . ita disseruit :

tundo summos, Pontificem


in caput ipsum et caetera
idere, et nutriendam ab his
ue hominis et excellentior
onis resideat ita meliorem
ejus virtutem in se collec-

pokstak

N QU

ST ONU

OSOP

83

RU

natura, at in capite desinit, quippe perfection . Sanguis affectuum quasi materia cordi adest,
cerebrum intellectionis quasi subjectum capiti : cor maxime ad esse, caput ad bene esse est
destinatum . 7 . Si cor tanquam separatum quoddam animal est, caput est tanquam separatus
quidam homo : sicut enim in illo separatim et in se spectato sensus esse fertur ita in hoc
separatim considerato sine alterius concursu membri intellectio est . t ut finiam, sit cor in s
munitissimo loco collocatum, caput est in summo utque illi securitatem, quia maxime necessarium est ita huic decorem, quia nobilissimum, natura praestitit . Quare utrumque gloria
sua contentum esse, neutrum alterius laudes involare par est .

e religioso habendum, ubi


et sumt. fun . Nobilissimus
.t Patronus honoratissimus
icidium in confinio duorum
jacere intelligi, ubi caput
is loco judicium faciendum

xplicetur, consumetur disrincipium est, vel quod


tempore, aliud dignitate,
an6 enim in corde incipit

SP

N-4

QU4 ST. V .
i . nimal, de quo in genere quaest . praeced ., vel b r u t u m est, de quo in genere hac zo
quaest . in specie q . 9 ., vel semibrutum, q. io., vel homo, q . ii . e brutis in genere
quaeritur, ,sintne juris injuriaeve capacia", quod tis plurimum pr. z. de .N. . et .
ac 1. z. . 3 . . si quadr. paup. fec. dic., philosophic seepe est ventilatum, ubi disquirendum
quoque, rationem aliquam habeant, an nullam . Si enim jus dictamen quoddam rationis est,
obligatorium ad agendum vel non agendum, manifestum est, ubi ratio non sit, ibi jus locum s
non habere.
2 . us autem vel naturale est, vel positivum . Naturale vel negativum quod permittit vel determinativum, quod prohibet vel vetat . Naturale determinativum dicunt
vel primaevum esse seu brutis commune vel secundarium, quia natura interdum opponitur rationi, interdum eam includit. Secundarium hominis est proprium ac Theologis, 20
asistis, Philosophis (quanquam hi paulo strictius usurpent, v . lariss. Thomasium
nostrum, Praeceptorem meum ac autorem summum Tab. Phil. Pract . XXV. 5.) et rotio
simpliciter voce naturalis venit . Positivism aliud est entium, aliud ivile. Vox tamen
uris entium interdum ratione objecti sumitur, et ita dicitur quibusdam primarium, neque
huc spectat, sed juri naturae secundario coincidit interdum ratione originis, et sic dicitur ss
tis quibusdam secundarium, P h i l o s o p h i s simpliciter us' entium.
[3 .] , undamenta autem decidendi quaestionem duo sunt i . an cadat in bruta
ratio 2 . an in ea q-uanquam non ratio tamen justitia cadat ." Posterius quia majoris
propositionis instar est praecedet : Statuunt igitur doctissimi quidam Viri sufficere ad rationem
uris, ut ratio sit in regulante seu conditore juris, non itidem opus esse, ut sit in regulato, 30
ita ugo de Roy fr. de eo, quod justum est, et n. Ungebauerus xerc. . q. z. et ibi citati.
lm igitur jus sit ratio qua :dam summa in eo existens, ejus quadam participation jus brutis
accenseri. Quod certd ex Stoica fluxit philosophia illi enim
U per omnia diffusum instar
Z. 22

autorem optimum

6*

84

PZ

UN

TOR

1663-1666

N.4

formae interns putant, verbo animam mundi, unde definiunt, ignem via progredientem ad
generationem ipsius physiol .. Stoic. lib. z. diss. 6 . Quare volunt partem else internam ntium, omnesque in us actiones producere, nec abhorruere ipsum undum
U appellare,
v. i c. de natur . eor. lib. 2., quos P l i n i u s etiam haud veritus est sequi . N. lib. 2. c . 7.
s [.] Sed cum hoc recentiores justitiae brutorum defensores improbent, Stoici cert6 suis
hypothesibus congruentius potuere id tueri, quia etiam sic rationem regulato intrinsece inesse
consequitur. dque omninb necessarium esse v . om . Soto de just. et ur . pralim. q . z . art. 3.,
alioqui jus respectu brutorum tantum erit extrinseca denominatio, tanquam si navem rationalem a iectore appellarem. [S.] t profectd cum us hic denotet non potentiam seu faculta:o tern, sed egem naturalem, lex autem sit dictamen, dictamen propositio animi, ubi animus
non est, jus nullum est, atoP7ai certe, parentum v . g. erga liberos non jus unt, sed ad summum
juri conformes. Quanquam actiones, quae in brutis justae dicuntur, turn demum justae essent,
si ab homine et praecedente electione fierent, im6 fortassis et in homine licitae tantum aut ad
summum decorae. us igitur in brutis non est nisi ava oyia . ovean. lib . z. var. led . c. zg.
[6.] dum undamentum, qu6d ratio non sit in brutis, plerisque confessum est. Sed
s
tus quidam lmus suarn sententiam aded mutavit, ut cum pries omne jus brutis negasset,
nunc et hoc, et rationem quoque concesserit . ta ier. Rorarius quoque libb . 2. quad bruta
ration utantur melis2s homine, et art. Schookius iatribe de lure Natures . x Philosophic verb P. assendus videtur hic minus circumspect6 picuro suo obsecundasse, is
so enim brutis rationem dedit, qudd animam rationalem ex tomis contexeret, quas etiam in
brutis collocabat. hristianis verd si rationem suam brutis communicant, quid reliquum sit
ad tuendam anima: immortalitatem, non video . ert6 acutissimus alias Vir, T h. o b b i us,
dum nimis Physicus esse studet, religionern fere perdidit, nec dubitavit libro de orpore profiteri, animarn nostram corporearn esse ac sud natur$ mortalem : utrdm verd ab Omnipotentia
ss
immortalitatem habitura, an verb interitura penitus sit, penes ajestatem in Republica
decidendi jus esse. [7.] Quare summopere aversanda illa sententia, qudd rationis vestigia
tantum in homine darius appareant, non enim sic substantialiter, sed intensione solilm b& brutis
differemus . Nihilominus magnus quidam Vir pro su$ sententii citat verba ristotelis 1. 8.
de ist. anim. c. z. Sunt in plurimis caterorum animalium vestigia morum animi human, quan30 quam hac aperlius in homine discernantur. Quid enim? potuit hoc fortasse ex dogmate illo
ristotelis impio profluxisse, quad mens et immortalitas nostra non tam nostra sit, quam
intellectus agentis in nobis, at cognitio nobis propria cognitionem brutorum non multum supergrediatur.

35

Z . 6 : congrnentius sens6re,
Z. 23 : libro do o,nine

N. 4

N. 4

SP

N QU

ST ONU

riem via progredientem ad


partem esse internam
1undum
est sequi

n- .

appellare,

. N . lib. 2. c. 7 .

iprobent, Stoici cert8 suis


n regulato intrinseca inesse

et fur . prelim . q . X . art. 3.,

i, tanquam si navem rationon potentiam seu faculta:)positio animi, ubi animus


t

jus sunt, sed ad summum

, tum demum justae essent,


mine licitse tanttlm aut ad
'ean. lib. z. var. lest. c. zg .

risque confessum est . Sed


omne jus brutis negasset,

s quoque libb. 2 . qudd bruta


lure Nature.

x Philo-

'curo suo obsecundasse, is


contexeret, quas etiam in

unicant, quid reliquum sit

s alias Vir, Th.


itavit libro de

obbius,
orpore pro-

rtlm verd ab Omnipotentia


s

ajestatem in Republica

tia, quad rationis vestigia

!d intensione sohlm a brutis


tat verba

ristotelis l. 8.

wrum animi human, quanoc fortasse ex dogmate illo


non tam nostra sit, quam
utorum non multum super-

QU

[z .]

ST.

OSOP

RU

X.

pes, columbae ac pavones e tc. a n sint animalia fera", quaesitum est, quae

res nos quoque ad haec cognoscenda excitavit .

c de apibus confirmatur ab

mperatore

. de ivis. Rer. ac praeterea 1 . .5. . 2. . de acqu . rer. dom. et jure Saxonico, tueicobilb
art. rig . bie Tiene_ig ein tvilber Ourm, apud oh. Schneidew . . apium . d. 1 .
agnif. s
. z.
n.

c .,5 .

arpzov.

P.

V. const . 36 . def. z. et

n. Struv .

xerc. X

. th . z6 . Plinius verd lib . X .

. N. neque feri, neque mansueti generis esse tradit .

tis, idea de its statuitur,

2 . Par de columbis controversia, quae etiam ferae censentur ab

quamdiu quidem retinent animum revertendi, si quis apprehendat, competere contra eum
actionem, 1. 8 . .,r .

. f amil. ercisc ., sin verd revertendi animum consuetudinemque habere

desinant, occupantis fore quod ipsum de feris animalibus affirmatur . z,5.


tiente tamen

rotio de

. et P.

. 8. 3.

ro

. eod., dissen-

us verd Saxonicum idem quidem tradit, fera

verb heac animalia esse negat, Yeid)bilb art . zo8. %auben, )f auen unb anber feber 5piel,
bah nid)t grimmet

if}

(id est ferum),

fleugt$

columbis absurdum videri possit, quad

3u gelbe, f o ipt gemein .

tur its praedicatores inter alias 7 proprietates columbie apud


urb. pried. c. 27. n. 3.

1. 37 .

3.

am pavones quoque feri esse dicuntur d. .

. de

t feritatem tribuere

hristo a simplicitate commendantur, et comparan-

rs

apollam de s erv.

arth.

. eod. Nec contradicit Pomponius

urt. cum pavonem mansuetum vocat, quod ibi

otho fredus velle videtur.

suetum enim eo loco idem quod mansuefactum est, quod et ipse pavonibus
ad nativam feritatem rediisse judicans, cum revolare desinant .

an-

m p e ratio tribuit, 20

xterum

otho f redus d. .

. eod. et ad Theophilum p. z2g. negat & piav seu feram pavonum, quos anmus, naturam esse
ac mansuefactionis egentem . Quia Varro

. de re rust. 5. tanquam rem miram referat pavo-

num greges esse in Samo et Planasia insula : quin et a Q.

urtio referri juxta

ydratem flumen

nemus agrestium pavonum, unde si dentur agrestes ferique, dari et domesticos mansuetosque,
cum eodem modo de
berium

allinis Tribonianus . z6 .

. eod. colligat.

2s

enique narrare Sige-

emblacensem circa annum zo86. pavones et anseres aliasque domesticas domibus

evolantes in feritatem abiisse . 4 . Quorum tamen non difficilis solutio est . Nam si res mira
raraque est, et tanttlm paucis quibusdam angulis terrarum peculiaris, pavones agrestes esse,
longs alia gallinarum anserumque ratio, qui et agrestes et mansueti copios8 inveniuntur, unde
argumentum Tr i b on i a n i hic processerit,

so

o th o f r e d i illic non processerit. . Quanquam fateor,

etiam argumentum Triboniani satis infirmum videri.

cce enim de columbis quid, dicet, quas

et feras et agrestes copiosas reperias?


S.

icetur igitur commodius, animalia quaedam determinate ad feritatem mansuetudi-

nemve naturae esse, quaedam indeterminatae, quae interdum esci et illecebris mollitur, inter-

35

86

PZ

UN

TOR

1663-1666

N-4

dum sibi relicta quasi sylvescit . t profectd maxima controversix pars in definiendo et explicando feritatis nomine posita est. 6. nterdum enim ferum opponitur placido, estque quod
seevum et terribile est, eoque sensu dicitur bestia, id est animal, quod naturali feritate damnum
infert, l.-z. . zo. si quadr. paup . fec. dic ., 1. 2. . 2 . . ad . quil., et sic negat Seicfjbiib,
s Pavonesel olumbas(erasseu grimmet, id est, grimmig esse. nterdum opponitur cicuri et mansueto, seu ei quod manui assuevit, id est cujus motus dirigi ab homine potest etiam sine
corporali apprehensione . Tale mansuetum animal venit interdum tis fecudis nomine, . z.
. de . quil., 1 . 2. . eod., ac dicitur proprie pasci seu vasi}ety, ac gregatim haberi, 1. 65 .
. pecorib. de eg. 3. n hac opposition erum definit lossa juris Saxonici apud Schneidew .
to . z . . de divis . rer.
ilber Ratur ift atte$, bad man nicfjt mit . irten Oriten fan . errnanice
dicitur O*u . ta columbae et pavones, denique omne altivolum ferum censetur, allinae verd
et anseres, qux altivolae non sunt, mansuetis accensentur . anes quoque feros esse censet
W e s e m b . add. ad Sc hneidew. d. 1. erte mansuefiunt et plerumque tantiim determinate ad
aliquas personas, non omnimode . 7. enique erum opponitur omestico, seu ei, quod inter
rs homines agit, diciturque proprie alptov, et hac ration etiam hirundo fera non est, ne canes
quidem arg. . .r. pr . . de . quil. et hue illa regula pertinet, animalia, quibus libertas
abeundi relinquitur, censeri mansueta, dum retinent animum, seu ut Theophilus d. 1. vertit,
o'top6v, revertendi.
QU ST. X.
20
. Semihomo quidem dici
ippocentaurus non incommode potest, de quo duplex
quxstio est, alia ut sic dicam historica, ,an fuerit ippocentaurus" alia scientifica, ,an dari possit" : quanquam illa affirmati affirmetur posterior, hac negate negetur
prior. 2 . t dari posse negat mperator . z . . de inutilib. Stipul . et elsus 1. 97. de V. 0.
tum lcialus Parerg. X. z3. et ucretius notis illis versibus lib. 5 :
Sed neque

2$

entauri fuerant, neque tempore in ullo

sse queunt duplici natura et corpore bino .

3. Verdm ti quidem ita intelligendi sunt, ut negent de eo potentiam, ut sic dicam, existendi
ypotheticam, id est, nec fuisse, nec esse, nec fore . Uti, cum negatur, potuisse mundum a
eo aliter, quam factus est, creari, non qubd impossibile sit, sed quia ob sapientiam ondi3o tons, qui optimum eligit, non erat futurum . 4 .
ucretius videtur tant$m negare, totam
aliquam gentem talem, ut fabulantur, extitisse alioqui versum posteriorem innumera monstra refutarent. entaurum porro extitisse negat ic. Tusc. 1 . z . nat. deor. z. et 2 . alen. 1. 3.
de usu part . 5 . ontra affirmat Plinius . N. 7.3 .
ippocentaurum laudio aesare in ThesZ . 21-2z

: alia philosophica,

N .4

N-4

pars in definiendo et exiitur placido, estque quod


naturali feritate damnum
., et sic negat eicfjbilb,
opponitur cicuri et maniomine potest etiam sine
tis pecudis nomine, . X.
ac gregatim haberi, 1 . 65.
zxonici apud Schneidew.
:en 0uten fan . ermance
um censetur, allin a verd
quoque feros esse censet
e tantum determinate ad
nestico, seu ei, quod inter
do fera non est, ne canes
animalia, quibus libertas
t Theophilus d. 1 . vertit,

m, ut sic dicam, existendi


atur, potuisse mundum
uia ob sapientiam ondiir tanttim negare, totam
steriorem innumera monalen. 1 . 3.

ST ONU

OSOP

RU

87

QU ST. X .
i . Recentium hominum proterva audacia ed delapsa est, ut negare etiam audeant essen- o
tiam omnibus hominibus communem eandem esse quod si ita est, debilitatur profectd et eluditur ingens fiducia et humani generis solatium : quomodo enim turn hristus aliter
sit poster, qu m commun nomine humanitatis, non video . 2 . nveni ex Singularistis praecipue
ier. ardanum, r. Sanchez, et Seb. assonem illum talum, istum . ispanum, hunt
allum, omnes edicos, specificae hominum unitati infestos. 3 . Quorum duo priores nescio -s
an non thei fuerint, Sceptici certe extiterunt, posteriori fortasse hic aliquid spiritus alvinianus suggessit. edici autem cum essent, temperamentorumque infinitas diversitates perspicerent, omnibus hominibus commune quod esset, sibi non videbantur reperire . 4 . c a rdanum quidem Scaliger castigavit, quem, cum hominem pictum vivo similiorem contenderet, quarn doctum indocto, vehi equo picto jussit per hybernos pulveres ediolanenses. 20
ass o lib. 3. de orma nt. .r. art. 2 . cum de studiorum hominis infinita varietate declamasset,
essentiae quoque diversitatem intulisse credidit . 5 . idem semitae r. Sanchez institit jam
ante, tr. qudd nihil scitur p . 6o. Quae refutare nec opus, nec locus est . is verb O videantur
favere posse . Neque enim ausus dicere m erator 1 . 3 . . de contra slip. ominum omnium
similem naturam, pene similem dixit. 6. t Ulpianus 3 . . de solut. et lib. longam inter 2s
artifices differentiam esse ingenii, naturae, doctrine et institutions . uc et 1.26 . . 2. de
ond . indeb. et 1 . 2. . de eg. 3. pertinent .
inc naturalis ad dissentiendum facilitas, 1. 6 .
. 6 . . de recept . qui arbitr . v .
enr. ebhard. de Princip . ur: onel. . P- rq . 7. Sed
eodem responsio adhiberi potest, respectum esse ad sola accidentia, et quamvis interdum
naturm mentio fiat, illa tamen etiam conditionibus, et, ut sic dicam, inclinationbus indivi- 30
duorum tribui apud atinos solet.

cllo

deor..deor . et 2.

N QU

salia natum eodem die interiisse, quin et idem addit, principatu ejus allatum illi ex egypto
alium in melle se vidisse. ui assentiuntur orasius iscell. V. 2 . et ottoman. ialect .
. 8.
t profect6 tanto viro tamque diligenti fidem suam interponenti detrahere durum
dixerim . 6 . onstrum verd illud, quod ippocentauri specie Paulo remitaz apparuisse,
.
ieronymus in ejus vita refert, ipsi ovarruvia illusion Satanicae proximum videtur s
.
Var.
Resol. c. 2. qui eo capite toto hoc argumentum fuse tractavit . 7. Qui verb fuisse
1. 4
negant, non de monstro videntur locuti, sed de gente illa fabulosa Poetarum, qualem certum
est nullam extitisse .

3e potest, de quo duplex


ntaurus" alia scientierior, hac negat$ negetur
. et elsus l. gq. de V. 0 .
'ib. 5 :

a laudio aesare in Thes-

SP

QU ST. X .
i . Nunc demum ad e t aph ys i c a pedem proferre tempus est, ubi ud primum erit,
quod ipsam attingit ntis rationem, ,possintne duo contradictoria simul esse

88

PZ

UN

TOR

i663-1666

N. 4

falsa, seu an esse et non esse recipiant medium" non quidem participationis, quod
est quando simul sunt vera, sed negations . Ne verd ogicum esse tanttm, quispiam putet
a etaphysica verd alienum, notandum quod ait enr. ebhard. princ . jur. onc. z2. n. 8.
pag. z6. communissima illa ntis attributa non rard etaphysicae et ogicae communia esse,
s sed illi juxta modum praedicandi, huic juxta modum essendi. Quod proderit fortasse et in
sequentibus observare. uo contradictoria autem simul falsa esse posse, videtur inferri ex
1. 88. . ad . alcid. bi enim dicit f ricanus tus : si qui 4oo habebat 30o kgavit, deinde
fundum tibi dignum zoo aureis sub hac conditions kgavit : si kgi alcidsce in suo testamento locus
non rit. ' ic quicquid constituerimus, verum esse, falsum reperietur. Nam si egatum valebit
o locus erit
alcidix ex lege, et sic egatum non valebit ex conditione egati : Sin egatum non
valebit, locus non erit alcidiae ex lege, et sic egatum valebit ex conditione egati.
a. rant autem Stoicorum, sophismata quidem multa, praecipua tamen insolubilia
( f ricano d. 1. aaopa), Sorites et Pseudomenos seu entiens . e utroque v. ot ho/r ed. ad d. 1. 88. et P . assend. T. . opp. lib . de ogic. Origine et Variet. . 2 . f. 39. e Sorite
is l. 65. . de Reg. fur. r. ottQm. ial. V. q . et b aauaato- Thomasius noster dissert . de
minimo numero partium familix th. z7. jus species est cps) axp6c, cilm quaeritur, a quoto pilo
amisso quis calvus hiat . e entiente ell. V. zo. X. z5. et z6. Senec. de enef. V. z9.
r. ottom. d . 1. V. z6 . ut sic dicam: nunc ego mentior. onr. ornej. ogic . nst.
.
uc l. .r6. . de cond. instit. l. g . . de V. 0. t illa vathli et Protagora, vel, ut aiii volunt
20
oracis et Tisix concertatio apud ell. V. zo . et Quintil.
. .
3. Quam oh. aramuel
obkowitx, X. etalog. P. . solvere ita conatus est :
Protagoram vicisse, quia praesumatur excepisse hunc casum, si discipulus agat contra se. Sed
cum ipse, accusator, hoc dilemma primilm, etiam in isto casu, proposuerit patet, hunc casum
non excepisse . einde vet non venit in mentem is casus contrahenti Protagorm, vel vent in
ss mentem . Si vent in mentem, certa exceptio mentalis non sufficit, alioqui tolletur omne generis
human commercium si non vent in mentem, prmteritio seu exceptio mentalis pure negativa
multd mints sufficit, alioqui infinitis modis poterunt contractus eludi . n dicendum, eum
causa cadere, qui fraude egerit? t, si vathlus initio non huc tendebat, sed postea pervenit
ad fallaciam, tamen superabitur, quia explicatio contractus admittenda non est, qua initio
so posits contractus non extitisset, arg. 1. 8o. . de V. 0. Quis enim Protagoram si novisset discipuli artes, ita stultum credat, ut scienti sibi imponi pateretur? ommodius tamen sic respondebimus, quad fortasse a:quissima judices sic pronunciassent : to vathle viceris, id est : in hoc
quidem judicio quod contra to agister conditione contractus nondum completa instituit,
Z. 3 t

: Solidissimbtamen

N. 4

:m participationis, quod
tantilm, quispiam putet
frinc. jur. one. 12 . n. 8.
t ogicae communia esse,
)d proderit fortasse et in
posse, videtur inferri ex
i abebat 300 legavit, deinde
dice in suo testamento locus
Nam si egatum valebit
egati : Sin egatum non
onditione egati .
:aecipue tamen insolubilia
s. e utroque v . othoariet. . 2 . /. 39. e Sorite
,masius noster dissert. de
elm quaeritur, a quoto pilo
Senec. de enef . V. z9 .
rnej. ogic. nst.
. z8 .
'agorce, vel, ut alii volunt

N .4

1. solvere ita conatus est :


pulus agat contra se. Sed
suerit patet, hunc casum
ti Protagorm, vel vent in
oqui tolletur omne generis
do mentalis pure negativa
di. n dicendum, eum
iebat, sed postea pervenit
:tends non est, qua initio
totagoram si novisset disunodius tamen sic respon3th1e viceris, id est : in hoc
ndwn completa instituit,

SP

N QU

ST ONU

OSOP

RU

89

viceris, ut illi nihil nunc quidem solvere debeas, quippe per exceptionem plus petitionis summoto.
tamen non deerit inposterum alia contra to actio, ut quia nunc vicisti, conditione
contractus vestri adimpleta solvas : ta judices et aequitatem naturalem et jus strictum simul
observassent, calm remotis subtilitatibus pacti magistro certe gratitudo debeatur . Nam si
venom fateri volumus nondum potuit satis juste petere Protagoras, quippe conditione non- s
dum impleta. ailidi tamen ita instituit actionem, ut prima vice condemnandus esse videretur, quo posset deinde resauntis viribus violentius aggredi . Nam si petisset primilm, quod
videbatur rei natura postulare, ut vathlus compelleretur ad causas orandas, vel negassent
reopagitm cum ad hoc cogi posse, vel e consultd fuisset negligens, exlssetque causam, quam
fortasse, ne si vellet quidem obtinuisset . allidW igitur iniquum petiit, ut aequum ferret quan- io
quam udicum negligentia et obstupescens ad perplexitatem animus prudentiam ejus elusit .
tque haec quidem mihi videtur expeditissima solutio, cum prior propemodum in a r am u e l i s
mentem resolvatur.
5. d illud : Nunc ego mention (ex quo sic infertur : ut vera est aut falsa haec Propositio .
Si vera est certe falsa erit. Quod enim dicit verb dicit, dicit autem se mentiri, quod autem is
mentitur, falsum est : Si falsa est certe vera erit . Si enim falsa est, contradictoria ejus
vera est : go nunc non mentior. Quod autern non mentitur verum est . aec propositio
igitur vera est.) ad illud igitur : Nunc ego mentior, onimbricenses de nterjtir. . V. q. 3 .
et ex its orsejus d. 1. respondent, nuntiationes reflexivas non esse revera significativas. Veraam ambiguus est terminus nuntationis reflexivae, nam dicitur reflexiva vel ration 20
subjecti, vel ration sui ipsius . nuntiationes reflexivae quibus intellectus reflectitur in se et
suas operationes sunt baud dubii significativae : at nuntiatio reflexiva in seipsam non est
significativa, nam calm alms sit necessario actus intellectus, quo directe cognoscit illam nuntiationem, alius quo deinde super earn reflectitur, patet qudd non reflectatur super seipsam,
sed super praecedentem directam . . nuntiatio super seipsam reflexiva in mente nulla esse 25
potest, sed nuda verborum dispositione fallit, verbis enim ita proponitur, ac si eadem simul
directa et reflexiva sit, quod cert fieri non potest. Si autem haec propositio : go nunc mentior, habenda est pro significativa, pra gnans quasi exit, et duplicata aliamque involvens : nos
vend ita resolvemus, ut loco istius Nunc, quo latet alia propositio, illa ipsa expresse ponatur
hoc modo : go mentior, dum dico : ego mention. t sic aliqua apparet via solvendi . Nam go
istud posterius : go mention aut ad aliquid refertur, aut ad nihil . Si ad nihil, non potest
mentiri, qui nihil mentitur si ad aliquid, turn vel ad aliam propositionem, ibi responsio facilis
erit, et determinari potent, mentiatur, an non : Sin iteruni ad repetitum ud: go mentior,
Z. t

: viceris, nosque to ab instantia solvimus, ut nihil ei nunc

90

PZ

UN

1663-1666

TOR

N.4

turn simili modo ego qu eram, et vel dabitur processus in infinitum, quod cum absurdum sit,
priores omnes corruunt, quippe super nullo fundatae vel ultima referetur ad nihil, ut similiter
priores omnes corruunt

vel ad aliquarn aliarn propositionem, turn verb mentiatur, an non

potent determinari .
3

6.

d difficultatern ex

volueritne

egibus nostris respondeo, prxsumendum de animo legantis,

egatum nullum esse, et ludere tantum (qua quorundam natura est, ut nec in morte

jocos deponant), dum incompossibilia sciens copulavit, atque ita jure stricto est nullum, et
tus d. 1. ait, exception doli mali est res temperanda :
subtilitate juris, xquitate tamen, et ut
an voluerit

o remittat .

egatum valere, atque

us

verbis rogare quasi judicem, ut legem

alcidiam sibi

dque eo magis valebit jure novissimo, quo licet Testatori expresse prohibere

cidiam (Novell. z. . 2.

uth. sed cum Testator,

. ad

alcid.) . Si verb non posset impetrare

in eo casu, hanc esse voluntatem suam, ut non totum


eo detrahet

al-

egatum sit nullum, sed quantum ex

alcidia .

enique hujus loci est quaerere, sintne futura contingentia determinate

7.
1s falsitatis in se et respectu
totum indubium est, at

(quod idem est, quia is res, ut sunt, cognoscit) .


rist. aepi

&p

tus Paulus, eleganter explicans, res nature

certas, nostra inscientia incertas esse, 1 . 28. . 5. de


QU
i . Priori Quaestione quodammodo
mus, nunc unio

ntis cum

hristianis hoc

c . 5. et Stoici eorumque discipuli


ti contrarium
ujac. et otho f r. et 1. r6 . de injust . test. ontradicit

docuerunt, 1. 75. et zoo. de V. 0 . et ib.


tamen reliquis, verioremque tuetur sententiasn

20

veritatis vel

ST. X

udic ., add. . 6 . / .

. de V. 0.

ntis cum non

nte conjunctionem examinavi-

nte spectanda est, qua vel perfecta dentitas, vel imp er-

fecta, et concipitur vel precise, ut habent se invicem hxc duo, et est prasentia, q . 4.,
vel, ut resultat inde tertium, nempe Totum, q . 15 .

dentitas nunc spectanda est, et

25 quaritur, ,an a formae duratione an partium materialium quoque permanentia

sumenda sit ."

2 . Opponunt se nobis Novatores iidem, quasi ex compacto

ristoteli adversi

r. San-

chez tr. qudd nihil scitur p. 68. et Seb.

asso 1. 3. de forma intent. 2 . per tot. Qui idem 1. 9 .


artic. 2 . Platonis Tinveum pratendit, qui ait . m. zo59. propter continuum rerum fluxum

3o nihil hoc, nihil

ud, sed omnia tale vel tale esse appellanda . Sed

um videtur dearum

suarum constantia quasi ex contrario ad perpetuum sensibilium fluxum permovisse . 3 . nter


Peripateticos verb ipsos de accretione viventium magna sunt lites, de quibus copiose
Z abar. lib . d e

ccret . Scotus aquivalentia gladio secare hunc nodum voluit, qua etiam

responsione alias difficultates de immobilitate loci tollere conatus est .

ensuit igitur, in

N. 4
m, quod cam absurdum sit,
-feretur ad nihil, ut similiter
im verb mentiatur, an non
iendum de animo legantis,
n natura est, ut nec in morte
jure stricto est nullum, et
oli mali est res temperanda :
:m, ut legem

alcidiam sibi

tori expresst prohibere

al-

i verd non posset impetrare

N-4

SP

N QU

ST ONU

vivente et formam et materiam mutari, quod est contra

ti contrarium

ontradicit

anter explicans, res natura


. 6. /.

. de V. 0 .

en . et

ory. c . 5.
ristotelis intuiti sunt
t negandum etiam est

udreorum very Rabbini lepide habitaculum animae struxerunt in certa parte

corporis, quod nullsh vi, nullo malleo dijici possit, atque illa in aula mortuo etiam homine
regnare jusserunt .
S . ~eterum illustris est ex
lpheno 1. 76 .
. de udic. ubi quaeritur : an mutatione
singulorum judicum mutetur judicium? responsum est, etiamsi omnes mutentur, idem judicium fore : ita de
nave Thesei et

asonis, quae Poetis

rgo dicitur, illustratur, quam

thenienses nova materia

emetrii usque Phalerei a:tatem sustentasse testes sunt Plutarch . in

Theseo et de sera numinis vindicta,

lex. ab

lex.

. zo., Tib .

ecianus T.

. s

onsil. 19 .
6.

istinguendum autem est inter gradus dentitatis .

moda est, quae consistit quasi in indivisibili,

dentitas enim qumdam omni

r . Sanchez d . ., et omni .mutationi repugnat

quaedam dentitas essentialis omnimoda, quae accidentalem quidem mutationem recipit,


v . g. ut res in alium locum, aliud tempus quasi perveniat, requirit verd, ut omnes partes
essentiales, et materiales et formales permaneant

njunctionem examinavita dentitas, vel imperet est praesentia, q. 14.,


tas nunc spectanda est, et

t hoc quoque

lpheni d. 1.

axioma est, cujus rei species seu forma existat, rem quoque eandem existimari .

ta ep. 58.

nomen, aqua transmissa est . 7.

ich . Pic-

Seneca contr.

eraclitum, qui negat, idem flumen bis transiri, manet, inquit, idem fluminis

t lites, de quibus copios6

nodum voluit, qua etiam

us est .

ensuit igitur, in

. et P. 9 . notisque ad hunt

lm.

2s

csclerus diss . de eo, quod

civil as egit, civitatem remanere eandem dicunt, dum regiminis forma maneat, unde et obligatio

t . 2 . Per tot . Qui idem 1 . 9 .

ixum permovisse . 3 . nter

. Polit. 2 . et ibi

antecessorum secutores tenet, et immortalia imperia sunt, nisi ingenti confusione disjiciantur .

dearum

rist .

ristoteli adversi

>ed i ium videtur

rot.

odem ex principio

n quoque permanentia

r continuum rerum fluxum

so

denique qua:dam est dentitas formal is,

ubi species remanet, licet et materia et accidentibus mutatis .

cartus p . 350. et

r . San-

:o

egione, de populo, de navigio (1 . 83. . 5. de V. 0.) judicandum, et nisi id


dde 1 . 22. et 65 . . de eg . i .
e navigio quod dicit,

a determinatae veritatis vel


discipuli

ristot lib . i . de

quasi firmius implantatam esse, ut alibi vitae fons sit, alibi rivuli discurrant, eas verd semper s

permanere .

semper suffecta ad

. de in just . test.

9z

fieri unquam, ut homo omnes partes amittat, certc probabile est, certis partibus animam

it nullum, sed quantum ex

hristianis hoc

RU

t vcrroist,,e : Zintara, Zabarella, aliique tali mentem


t-37 .
propius, et quomodo vivens unum maneret, eleganter declararunt . 4 .

concedatur, nos ipsos eosdem non fore .

cognoscit) .

OSOP

QU

ST . X V.

i . Pra:sentiae vox applicari etiam intellectu carentibus potest, ut corporibus vel contiguis, vel pene contiguis : de intelligentibus tamen potissimum usurpatur .
in jure nostro, ,an dormiens sit praesens," et negat

""

ubi idem etiam de infante et furioso dicitur . Quin et 1 . z . . 3.


Z. 7

: corporis (appellant uz), quod

2.

Quaeritur igitur

lorentinus 1. 209. de V. S .
. de acq. poss . isti, quos

go

PZ

UN

TOR

1663-1666

N-4

diximus, negantur acquirere possessionem posse, etiamsi corpore contingant, quia affectionem
tenendi non habeant . 3 .

ujus rei

lciat.

ndr.

ad d. 1. 209 . de V . S.

et oh.

rispin

ib. hanc rationem reddunt : mentem sentire, non corpus, quare qui hac absit, non videri adesse
omnino.'4.
s quae spud

and nos propri6 animum esse, ex doctrina Platonis in lcib .


aj. P . m. 446.
tos magno in honore fuit, nam qudd lphenus nos ait ex particulis minimis con-

sistere d. 1 . 76 .

. de udiciis, in eo videtur

picurum sequi.

5 .] Porro si homo anima est,

Spiritus verd non sunt praesentes in loco proprib nisi per operationem, ex sententia
lesii lib . de

Sacr. Philos. c. 4 .,

non esse praesentem colligetur .

r. Val-

mens sine intellectione non erit praesens . [6.] Quare dormientem


t haec quidem ex illorum hypothesi, at commodius dicetur

:o prsesentiae materiale esse ad essentiam seu corporalem contingentiam, formale verd intellec-

tionem ejus quod agitur . [7 .]

ormientis igitur praesentia tanttim est inchoata, isque corpora-

liter quidem, non tamen moraliter et vi juris prxsens est censenduu. .


QU
i . Totum et Pars a

ST. XV.

t's vane distinguitur.

t Pars quidem alia dicitur pro diviso,

s alia pro indiviso, uti vulgd loquuntur, quarvrn illas

ottom.

r.

ial. . 7 .

corporeas sensi-

bilesque, has animo intellectuque solo constantes appellat : Pars pro diviso est, quae pluralitatem in re infert, ut cum fundus inter plures dividendus pro rata sui parte cuique assignatur.
Pars pro indiviso est, quae non in rei multitudine, sed rei unius diverso respectu consistit,
ut si servus unus legatus sit duobus, erit utriusque, sed quia dominium, quod indivisibile est,
20

in pluribus prorsus idem esse non potest, servus dum ad duos

ominos diversos respectus

habet, quasi in duas partes potestativas dividi intelligitur, ut scilicet operas suas aequa liter

Ulpian . 1.5. . de Slip . serv. . iphanius pralecl. in Tit . de


acquir. pose. n. 29. sequentibus partem pro diviso certam, pro indiviso incertam appellat
arg. 1.25 .
. quib. m. ususfr. amitt. 1. z. . uti possidetis. . 3 . . 2 . et 76 . . z. . de R. V .
ss 2 . ffinis est huic divisioni illa rotii de . . el P. . 3 . z7 . partes alias esse subjectivas,
cuique accommodet, juxta

alias potentiales, ubi terminos potiiis, quam interpretationem mutud sumsit a Scholasticis,
in doctrina enim de divisione

ajestatis d .

1.

exemplis sic applicat, subjectivas partes esse,

cum plures provinciam dividunt potentiales, cum potestates seu jura et regalia partiuntur .

2 . Totum porro partes corporeas, evidenterque et a parte rei distinctas habens dividunt

3o in conjunctum seu continuum, et dejunctum, ita

r.

ottom.

arg. 1.30 .

. de Usurp.

Ubi totum aliud dicitur contineri uno spiritu, grxc6 1vwevov seu unitum, v . g . homo, lapis,
tignum aliud constare pluribus cohaerentibus quidem, sed non ita unitis, graect auvrsvov,
seu connexum, aliud ex distantibus, quae dicuntur StaaTt7rta, ut
ontinuum, alterum

ontiguum, tertium

rex. Primum possis

iscretum appellare . Unitum verd et con-

N .4
contingant, quia affectionem

7. de V. S. et

oh.

rispin

i hac absit, non videri adesse


is in

lcib.

aj.

P.

m. 446 .

iit ex particulis minimis con5 .] Porro si homo anima est,


onem, ex sententia

r. Val-

sens . [6 .] Quare dormientem


,thesi, at commodius dicetur
.itiam, formale verb intellec-

SP

N. 4
nexum sub uno

N QU

ST ONU

OSOP

ottomanni conjuncto comprehenduntur.

RU

93

dd. Thebphil . . r8 . et r9 .

. 266 . 4 . Quid sit autem uno spiritu contineri, intricatum est, speciem certb illis
. 9 . 3.
seu formam videtur spiritus significare 1 . 23. . 5. . de R. V. judicio etiam rotii
qui annotat a. Plutarcho iv iaty dici, a onone athematicoapud ch. Statium in rade

egat. p .

a6 ouvewri c v,
tum Rtv %
d. 1. 30 .

Philone itvsuattxov auvexov, v .

ujac. XV. obs. 33. et

otho/r. s

um igitur spiritus formam significet, dicendum est porro, esse earn hic non arti-

ficialem, sed naturalem, quod et distinctio uniti b, connexo, et subjecta exempla innuunt, sive
id similare sit (quod rursus vel in naturali statu relictum est, ut lapis, vel ex eo detractum ut
tignum), sive dissimilare ut homo, dummodo spiritu et fornia-substantiali contineatur .

tius verb abusive etiam Rempublicam ait uno spiritu contineri d . 1. S . Totum porro

ro-

on-

t est inchoata, isque corpora-

j unctum quemadmodum ratione conjungentis, quod vel natura vel ars est, in unitum et con-

dw .

nexum secatur

ita ration partium conjungendarum in similare et dissimilare dividitur .

mittere funds,

issimilaris, 1. 56.

Similaris exemplum est 1 . 34 . . ult.

lem alia dicitur pro diviso,


'n .

ial.

. 7 . corporeas sensi-

pro diviso est, quae pluraliu sui parte cuique a ssignatur.


us diverso respectu consistit,
iinium, quod indivisibile est,
ominos diversos respectus
scilicet operas suas a :qualiter

., de

de

um hac division aliam confundit

eg . r.,

vict .,

undum Varro vocat, quem possim

ominis pars homo non est .

ottom. qua partes in extraneas cognatasque s

6.
dividuntur, qubd exempla subjecta declarant, arborem, cedes, segetem etc . (quae omnia cum
super fundum extent,

scripturam chartae, 1.

tis superficiei nomine veniunt) fundi partem ecse, picturam tabulae,


t haec distinctio longb alia ratione con7. et l. 9 . . de acq. rer. dom .

cipienda est, partes enim omnes vel habent se invicem ut principale et sequb principale in

ratione partis, v . g. membra hominis, quorum quodlibet est aequb corpori essentiale, vel ut ao
reviter
principale et accessorium, v . g. pili sunt quodammodo pars corporis, ut arbor fundi .
partem principalem hoc dico in heterogeneis (nam in homogeneis res clara est) cujus ablatio

indiviso incertam appellat

totum mutilum reddit accessoriam, cujus ablatio mutilum non reddit .


tOs nunc non perpendo, ut
7 . lias divisiones totius et partis, paulb confusiores apud

.q. 2. et 76. . .r.

illam

iphanius p rcelect. in Tit . de


. de R. V .

rtes alias esse subjectivas,


mutub sumsit

a Scholasticis,

icat, subjectivas partes esse,

,u jura et regalia partiuntur.

ei distinctas habens dividunt


t o m. arg. 1 . 30.

ita unitis, graecb cuvrsvov,

ta, ut

lciati ad 1 .72 . de V. S . n. 5 . partem dividi in numeralem, ut tria respectu novem, 2s


integralem, ut usumfructum respectu ominii, et quotam, ut trientem respectu assis : et
. 8. Totum vel else integrale, sub quo essentiale comprehendit vel
tornm sensu, id est aggreuniversale, ut animal, haereditas, qub refert res universales
gates ve' generale, sub quo complectitur totum pro indiviso vel quantitativum,

verhardi oc. V

qub refert res fungibiles, quae

. de Usurp.

!u unitum, v. g. homo, lapis,


rex . Primum possis

)ellare . Unitum verb et con-

tis quantitates dicuntur.


QU

i . Priora ex

ST. XV .

etaphysica generali hausta sunt, at quae de Relationibus nunc sub-

jungemus, ad specialem pertinent .


fundamentum q. 17 .

30

ntuebimur autern earum prime essentiam hfc, deinde

irca essentiam controvertitur, ,an

ntia

o r ali a v. g.

u s,

o m i-

94

PZ

UN

TOR

1663-1666

N-4

nium, Servitus etc . sint Relationes, an aliud quiddam, deinde an Relationes


praeciso subjecto et fundamento sint

ntia realia an rationis ."

ti certe, cum res in corporales et incorporales, more Stoicorum, dispertiuntur,

2.

quin Relations reales faciant, dubium non est . Quam illi divisionem non tam super ipsa re,
s quam modo cognoscendi nostro videntur exstruxisse : quia enim vel sensu, vel intellectu vel
utroque cognoscimus, quae sensu etiam percipimus, corporalia

quae intellectu solo, incorpo-

ralia appellarunt . 3 . Sub incorporalibus turn jura, turn res fungibiles, qu2e non materia sua,

ti comprehendunt.

sed aestimatione censentur,

ura ista

rot.

. et P.

pellat Qualitates morales tanquam si naturalibus contradistingueret . 4 .


:o gelius, Prof.

athematum enensis, Praeceptor,

ntium constituit : Naturale,

. i . 4. ap-

l- 's Wei-

autorque meus colendus tria summa genera

orale, et Notionale, atque in singulis iterum Quanti-

tatem seu aestimationem, Qualitatem, et

ctionem quaerit .

ura igitur ad qualitates

morales reducit, et uti action naturali seu motui S p a t i u m substratum sit, spatium quoddam
morale esse Statum, in quo quasi motus moralis exerceatur . 5 . Qwe expressit
s Pulendorl f erus, Prof. nunc
i p h do i u s

eidelbergensis

tus insignis pr e/. in 5 . th.

lem .

urispr . 1 . 1. deli-n . i . seqq .

ristot . jus refert ad

ategoriarn

n . Sam .
ub. verd

c t i o n i s et con-

tendit, nihil aliud ease quam justam actionem ex habitu promanantem. Quod profectb absonum videtur, nam actio posterior est, jus prius et quodammodo instar potentiae, unde et
potestas dicitur : adde si jus nihil aliud quam actionem esse verum est, qui non aget non
2o

habebit
atorov .
6.

us agendi, contractus quoque ultra actum contrahendi non durabunt, quod est

d Relationis igitur pr edicamentum omnia ura seu res incorporales refert Phil .

elancht . in

ialect. prcadic. Relat. qui prredicamentum hoc propterea Politicum vocat,

v . ibi Victorin. Strigel. et


25

ae. Schegkium

om. ad

ateg.

ristot. ib. et 1. 6. Topic .

rist .

1. 57. qui tamen minis accurate relationes rationis appellat . Qui qualitates vocant, ea voce
laxius utuntur, quando ad quaestionem quale quid responderi potest, v . g . qualis hic? Tiber,

. de/in. 5 . . .r . jura respectus pertinentiae vocat .


ntia esse negat .
onell . V. comm . x.
7. Porrd jura Relationes esse concedit, realia verd
servus etc.

n . Pu/endorf/er. certe

Sed relatio debile quidem

30

ns est in se, non tamen omnino nullum : et quamvis jus in re rei

contradistinguatur, vox rei tamen ita stricte ibi sumitur, ut personae et modo contradistinguatur.

Z. so : Prof. athematum enensis, tria summa genera


Z . i4-i5 : 5. Qua confirmat n . Sam. Pu/endorf/erus, Prof.

eidelbergensis

N .4

N .4

i.

ationis ."

esse Relationem

pectus pertinentiae v ocat.


.

onjunctionis.

aturque Relatio convenientiae

ominum conjunctione opus est, cur s

onvenientia enim convenientix non comparat

mum genus deventum est deessent aliquando convenientiae uniend e, hic nunquam vincula
S

denud devincienda. 7. Quare commodius dici videtur, possessionem et dominium, non esse
id quod, sed id quo habemus, neque ea alia possessione aut domino, quam se ipsis possideri

so

aut obtineri.
orollaria.

i.

ns rationis male definitur, quod nec sit, nec esse possit .

2 . Vacuum non dari probatum firmiter nondum vidimus .

3 . Remora concitatas naves sistens exemplum est priscae credulitatis .


Tantum.

m : et quamvis jus in re rei

eidelbergensis

undamenta utriusque partis posita sunt in locutionibus

onvenientiae, aliam

onell . V. comm. z.

,once et modo contradistin-

. 2o. z. negat

achov. ad Treutl . d . 1 . ut

tions ipsi vinculo cum its quae inter se conjunxit vinculum praestaret, illic igitur cum ad sum-

~s incorporales refert Phil .

at

tos digladiatio

hanc cum iis, quorum est convenientia, sed cum allis convenientlis at conjunctio conjunc-

lo instar potentia, unde et

test, v. g. qualis hic ? liber,

ffirmat Treutler

disputat in utramque partem

conjunctioni ipsi v . g. relationi pertinentiae rei ad suum

ctionis et con-

qualitates vocant, ea voce

z2 .

non etiam secundae et tertiae in infinitum? 6.

antem . Quod profectd ab-

rist.

nalogia seu proportio 5

ipsius convenienti e, v . g . genus generis, at non conjunctio conjunctionis . 5 . Si enim semel

n . Sam .

stol . ib . et l. 6 . Topic .

t certe

egum, quae tamen interdum impropriae sunt, minusque exactae. 4 . Notandum igitur aliam

ub. verd

)ropterea Politicum vocat,

onal. n.

innumerabiles alios prmteream .

ura igitui ad qualitates

ti non durabunt, quod est

. de

i j han. ad 1. 6 .

atum sit, spatium quoddam

rum est, qui non aget non

a tamen Relatio, cujus fundamentum est substantia, immediate inest,

est, deturne dominium et possessio rerum incorporalium .

t lmus Wei-

n singulis iterum Quanti-

tegoriam

ab his, et in hoc convenientia convenientiarum abstrahetur . 3 . Similis inter

. t . 4 . ap-

colendus tria summa genera

! . defin . i . seqq.

95

convenientiam ndividuorum, si duae species, et in his dune convenientiae conferantur, genus

biles, que non materia sua,

~ . Quae expressit

RU

est ratio seu similitudo rationum, V. g. ut 2 ad 4 ita 8 ad i6 . Quin etiam, cum Species inferat

[ux intellectu solo, incorpo-

t.

ST . XV

OSOP

,, n possit aliqua Relatio in Relatione fundari?" 2 .

vel sensu, vel intellectu vel

tingueret . 4 .

Ratione fundandi vix indiget Relatio, nisi cujus fundamentum est qualitas . Quaeritur autem :

onem non tam super ipsa re,

. et P .

ST ONU

undamentum Relationis est, per quod inest subjecto, Ratio fundandi, per

quod inducitur.

Stoicorum, dispertiuntur,

N QU

QU

i, deinde an Relationes

r o t.

SP

Z . 23-27

fehlt.

25

[96]

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

[97]
5.

SPUT T O UR
16. (26 .) uli 1665 . ruck

ON

T ON

( eipzig 1665) .

US

[98]

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

[99]

QQ,

SPUT T O
e

ON

V.

UR

T ON

ndultu

US

Quam

mplissimi

ru m ordinis
PR S
V R O
Nobthssimo, onsultissimo at'ue

NO .

cellentissimo,

RT O O

to-

x-

} O

ON
R O S
W N
N OR
RO,
. U . . et nst. Prof. Publ . celeberrimo Patrono ac
Praeceptore suo inprimis Venerando,
.

Publicae censurca exponit

OTT R

US
Z US,
U
. X V. ulii

Typis O

U
US
ipsiensis,
TO R.
nno .
. XV.

PS
,
NN S W TT

U.

NU-

[100]

V R S
agn~co, Nobi/isrimi.r, onsultissimis,
m plissimis, xcellentissimis,

N.
OR
O TO
W N
N OR

acultatis uridice

ipsiensis Ordinario,

fessori Publico, Supreme


calis

irectori

Reverendo

ravissimo,

. U.

ecretalium Pro-

lectoralis ac uartisburgensi maximb

anonico

ollegii

ajoris Principum

Seniori,

t0 incomparabili,

cademia

N.

uria Provincialis

ecemviro, et
et

NN

ollegiato,

avarica Nationis

R TS

areditario in 9teu ttilerbio

. famigeratissimo, ejusdem supreme

vincialis ipsiensis

.,
RO.

dvocato Ordinario

O
uria Proravis-

simo, Susceptori suo de se optimt merito,

Patronis,

autoribus ac Patronis suis maxi-

mis, maxim?que colendis et diligendis .


at,

icit, dddicit.

UTO R.

[101]

Procemium .

. O.

m Pro .
.is ac umaximZ
ato,

110
Pro-

:s tuts maxt-

!igendis.
it.

Quam libenter a pra fatione abstinerem, in reliquis brevitas mea fidem faciet, constantius
quam multa de suo afferentem decebat, servata . Nunc cogit me aliquid dicere metus judiciorum, quae vel ex affectu vel festinatione inspicientium mihi imminere, sentio . ll enim verborum parsimoniam vitio vertent, alii allegations
., quibus vulgd paging: turgent alii s
curiositatem, ut ipsi vocant, ut ego interpretor, variarum facti specierum copiam : et his
quidem hoc ipso responsum esto, at primi reprehensores illud sibi persuadeant, facilius fuisse,
dilatatis verbis tractatum, quam compressis disputationem dare . Sed ii, quibus principem
sine satellitibus, id est rem sine autoritatibus intueri fastidiosum est, cogitent, quam frequens
hoc argumentum sit, quam nulli juris vel compendio onditiones sileantur . ta aut omnes ro
citandi erunt, quod infinitum est aut alii prae aliis, quod invidiosum, aut nullus, nisi cum
aliquid, rarissima gloria, veteribus intactum habet, quod expeditum . Neque verd vereor confiteri, quam vulgare argumentum elegerim, plerumque enim quod communissimum, idem
utilissimum est, illorum verd gloriae non invideo, qui dum nescio quas inauditas materias
jactant, habent in solo titulo raritatem, caetera mania sunt aut pervulgata . ihi verd potiils rs
ad commendandum laborem meum videtur facere, quod lmi vin in eo argumento illustrando
studium posuerunt. xtat, ut ab incomparabili viro, quem honoris causa nomino, ohanne
Strauchio, didici, tractatus de onditionibus Philiberti russelii aroli V. et Philippi .
ispaniarum Regis onsiliarii, editus ovanii anno z56o. Prodiit eander alganettus
de ond., emonstr., odo, ausa et Pcena, Venetiis .
ol z6og. et quidam Pa u l u s u r a n de ao
f
onditionibus et odis impossibilibus et prohibitis ontractibus et Testamentis adscriptis, ed.
Venet . fol. z6z6 . ence quoque de onditionibus issertationem habuit Oswaldus illiger.
Versantur praeterea in manibus tr. de onditionibus ochmanni, de ond. S/onsalium
n.' echstad. et novissime imorum Virorum, utriusque ipsiensis ni . Ziegleri in Salana
et ni . ulleri in Varnensi cademia habiae dissertationes. Tales antecessores superare 25
velle insanum esset, stultum vel aemulari . icebit tamen opinor diversam viam ineunti, alia
parte quoque aditum hujus rupis tentare . tque ita ad ethodum meam venio, quam a
reprehensione vindicare peculiaris operae esset . ic illud saltem praeterire non possum, tanto
ingenio tantaque profunditate in reddendo jure versatos esse
t05 veteres, ut in certissimas
ac pen mathematicas demonstrationes eorum responsa redigendi laboris potit s sit in dige- 30
rendo, quam in supplendo ingenii . Quam rem praeter summum Virum ermannum on-

UN

1 02

PZ

1663-1666
illa puram, th

TOR

etnt

N. 5

ringium pre/atione ad opperum dc vera uri.sprttdentia olini . atthecus ribaldus, et


nt . aber in Papiniancea ttrisprudentia, nuperrime ln1u1s eldenus in leutentis uris/rudentire delinearunt ac tentaverunt . Verum ita excusationis satis abundeque est . Nam qui
tantorum Virorum nihil tribuunt rationibus, multo minus verbis meis pcrmovebuntur .
5

O.

efinitiones.
i . Propositio onditionalisaest,cluxhoccontinet :SiillaPropositioveraest,hTcvera
est . 2 . lla onditiob dicitur`, 3 . hec onditionatum . 4 . "Terminus est earum alterutra.
5 . onditionalitasdest onnexio Termini ad Terminum . 6 . onnexio est necessitas unius
io ad alterum, onnexac sunt, qu.,e ad se invicem requirunturf. 7 . llatio est necessitas illati
ad inferens, seu ut dato inferente detur illatum . 8 . Suspensiog est necessitas suspendentis
ad suspensum, seu ut dato suspenso detur suspendens, sine suspendente non detur suspensum .
9 . onvertibiles sunt Termini, qui se mutud inferunt et suspendunt .
io. onditio xtrinsecah` est, cujus onditionalitas ex re ipsak est .
jus species
5 sunt : onditio necessaria onditionatol, qua: per rei naturam id suspendit
onditio, cui onditionatum necessarium estm, qu a infert . i i . ispositio est propositio,
cujus veritas a voluntate pendet ejus, qui est rbiter ispositi, qui si ispositum aliquo dato
verum esse vult, net aliter declarat suam voluntatem, ispositio est onditionalis. iz . rbiter est Persona, qua efficaciter volente res est, et alias non est . 13 . Persona (Res) on_0 ditionalis ( onditionata) est, cujus in conditione mentio est (vel conditionato) . 14. eductum" in onditionem ( onditionatum) est, cujus cxtera sunt circumstantia .
a de conditionibus agitur tot . lift. . de ond . nst. ( . .) dc ond . et em . ( . .) de Statu iberis
(St . .) . de nst . el Subst . de ond . insert. xtra de ond . ppos .
b derivo a condendo, id est simul dando, adjiciendo . Uti redditio a reddendo . Senect ad elu.
2s ons . n . S . : bona conditione condiii sumus . Pand . lorent. habent : ondicio .
c definitur odus a ujac . Par . . ., ausa, Vult . . R. z . 7 ., Privatio Puritatis, post
. ab .,
ranzk . . all . zz . 4 . x ., Qualitas, udw . . , . . de . ., djectio, uareno . . c . . bent a rg. t h .
16 . et d . 77 . 8o .
d haec potius est qualitas, quam ipsa o.
c v . th. 96 . 97 .
f et th . 198 .
30
s suspendi dicitur o, v . not. d . 37 ., tum, vcl dispositio 1 . 13 . . . 1 . 44. man . test . 1 . 8.1 . 37. scqq . de
R. . 1 . 79. pr. . ., pendere 1 . 6o. . . ond . ind., v. th. 9 .
h
. inverse hanc vocant intrinsecam scil . rei, eam quie ex dispositio ..e est, extrinsecam .Negusant .
i 1. 6 . . . qu . d . 1. c.
pign . V. 3 .2 . zz .
k 1 . 73 . pr. V . 0. juris 1. 2 .r . . . vi inest 1. r . pr. . .
. 329m haec nullani, th. 143 ., facit disp., omne enim per se necessarium est in disp . pro non adjecto .
35
a v. g . dare, facere, l. 6 o . p r. . .

N. 5

lallhrcus
lenus in

ribaldus, et
leuteulis

uris-

abundequc est . Nam qui

iris permovebuntur .

N. 5

15 .

ON

T ON

US

1 03

ircumstantia' deductum ingreditur, qua demta illud vagum est, et quodnam sit,

intelligi non potest, estque vel subjectum vel objectum .

16 . Ratione educti in onditionem ( onditionatum) conditio (conditionatum) est vel


ffirmativap, vel Negativa 4, haec mere negativa, quae ante existentiam contrariae aliter

quam interitu subjecti non existit . 17. tem indefinita r, quae inprimis loco et tempore, aut s
aliis etiam circumstantiis s definita non est . 18 .
bstracta est, quae vera est, etsi res in
mundo omnino nullae essent, v. g. si causa causae est causa causati si iagonalis est lateri

ropositio vera est, hTc vera


i n u s est earum alterut ra .

nexio est necessitas unius


llatio est necessitas illati

, st necessitas suspendentis

.ente non detur suspensum .


hunt .

re ipsa k est.

jus species

- am id suspendit

et

on-

ispositio est propositio,


i si ispositum aliquo dato

est onditionalis . 12 . r13 . Persona (Res) onvel conditionato) . 14 . e-

etera sunt circumstanti2 .


em . ( .

.) de Stalu

iberis

a reddendo . Seneca ad
3.

elv.

.tio Puritatis, post nt. ab .,


areno . . c . r. bene arg . th .
of th . 198 .
4 4 . man . test . 1 . 8. 1. 37 . scqq . de
.e est, extrinsecam. N eg u s ant .
ram, th . 329in disp . pro non adjecto.

incommensurabilis. 19 .

ctual is, quae contra s, uti : si datur

praesens, prmterita vel futura est . zl .Status item vel

ateria prima. zo .

OWS . 22 .Pra_tereavel

in quam deductum saepius existere debet, ut ipsa existat, 23 . quae


datum tempus semper existit, 24 .
temporalis)

z5 . vel

t haec

ontinuata,

ontinua est, cum per

zo

iscreta, cum per intervalla(utraque vel perpetua vel

omentanea, ubi semel sufficit . z6 . Simplex est, cum est

ate-

gorica propositio. 27 . onditionalisz . 28 . isjunctiva ( onjunctiva), cum talis propositioest, partesautem( on junctw vel) isjunctae dicuntur. 29 . onjunctiva'' ( isjunctivaz ) cum ordine est, cum una
existere vel deficere non debet.
30 .

onjunctarum' ( isjunctarum) ante vel post alteram

onditionecessariadiciturvel

r a t i o n e, vel i n s e et sic iterum

1s

onditionati,d . lo.,autdispositionis,th .49 .,

a p a r t e r e i, sic omnis conditio ab initio est necessaria vel

impossibilis aut a parte nostri, ita necessariab est, quam veram esse certum est, 31 . mpossibilisc , quam falsam d, et vel omnind, vel dato tempore, ea est impossibilis im-

20

v . d. 3 1 . de falsa ond . et d . 17P 1. 22 . . . . 4 . . de V. 0 . 1. 7. V. 0.


s deductum non ingredientibus.
S v . th . 24 . 6. 277. 314 . 365 .
r l . 9r. . .
t ausa in praeteritum est, pcena in futurum, 1 . zs . . . 1 . a . de his qua pan. emonstratio pra teriti
esse solet, o futuri, 1. ,?4. . r. . . 1 . 6 . . z. de . z ., sed ut demonstratio in futurum esse potest, 1. 34 . do
a ur. et arg. leg ., v . th. 192 . not ., ita o in pra:teritum, th . 1 94 . 1. z6 . de inj. test . 1 . 122 . . 4. V. 0. 1.5z . . 1 . 25
de man . test . arg . Pauli in 1 . 28 . de udic. Nam etiam propositiones de futuro certb verse sent aut falcn', v.
th . 241 .Obst . . 6 . . de V .0 .1 . 3. . z 3. de bon . qua lib . 1 .37.1. 39 . de R . . l. zo . . X . . . l . 34 . . z . l. 37.
ti negant nem in prmteritum conferri posse, quia illa proximh
. . 1 . 6 9. . . l . zoo . 1 . z2o . V . O. Resp .
accedit purse, nam jus ex ea transmittitur (quia ipsa non differt, 1 . zoo . V . 0.) et retrotrahitur, th . 357 .,
add . d. l. z6 .
30
u etsi non exactb, l. 4. . 5. de St. .
a v. g. si navis venerit, Titius hares esto, ea institutio si valida erit, Sews hares esto . lbi ipsa o est lis .
Y v. g . substitutio continuata seu duplex (1 . r. . r. de V. el P. S.) uti V3 . . 5 de lib. et post. h . 1 . 3r .
, z . de V. et P. S . '
35
z v . g. Titius hares esto, si non erit, Sejus hares esto: v . demonstr. th . 337 .
0 v. g. Titio, Sejo, decem

a th . 1 44b v . th . 332 .
a conjunctam vocat omitivam orset, verb . geminat . n . 8 .
d ejus species est f alsa strict6 dicta, l. 72
7- . ., cum aliqua circumstantia non est in rerum natura,

v.1. ro4. . z . de

. z . 1. 6 . . z . l. 45.

4-

. 1. 4z . . z6 . fideic . lib. 1. 26 . . z . St .

104

PZ

UN

TOR

1663-1666

N. 5

preesentiarume . 32. ertum est, quod scimus necessarid tale esse, quale apparet . 33 . erta
o n d i t i o est, cuj us eventus est (idque in ctualibus) certus. 34. v e n t u s est, cum 35 . xi s t i t , id est illo tempore, quo existere dicitur, praesens est, vel 36 . eficit f seu illo tempore,
quo solo esse potest, praesens non est . 37. Pendetg ante ventum. 38. ncertissima est,
s cujus contraria aeque certa est . 39. gnoranda b, cujus veritas aut falsitas sciri non potent .
40. Temporaria 1 est, in qua mentio est temporis aut diei . 41. ies' hoc loco est,
quando, seu momentum temporis . 42 . Tempus est, quamdiu, seu spatii durativi tractus .
43. Tempus certum vel incertum est a diebus, quibus includitur. 44. ies tanquam
terminus temporis, est vel quo, seu ex quo, vel ad quem, illic dicitur x ie, hoc d iem.
:o 45.
ies certus aut incertus est 1, an vel quando, vel an et quando.
46. onditio onditioni aut tantilm Opposit a est, id est incompatibilis 47. aut etiam
o n t r a ri a m, ut inter eas tertia non detur . 49 . onditio, quae onditionato eadem est ration
alicujus termini communis, dicetur ommunicata, ejus species est : 5o . emonstrativa,
cum idem Terminus est, isque vel subjectum, vel objectum (seu res vel persona) utrobique,
,5 ac ipse quidem incertus, onditio verd demonstratio est, v. g. si quis filiam Titii ducet, ei oo
do lego. 51 . Res vel Persona incerta est, quae est individuum vagum . 52 . emonstratio
est proprium loco subjecti positum . 53- onditio d e n t i c a , quae prorsus eadem est cum
onditionato. 54. ircularise ispositio, cujus termini sunt sibi mutub onditio et onditionatum . 55 . Si onditio onditionato opposita est, dicitur Propositio Perplexaq, cujus
20 onditio et onditionatum non possunt simul existere vel non existere .
a revera est possibilis, 1 . 58 . 59 . z04 . . ., adde tamen th . 365 .
f V . . 3z. . .
s 1. z6 . ond. ind. 1. 36 . R . . 1. 34. pr . de usufr. 1 . 38. . 2 . 4. . . l. 8 . qu . d . 1 . c. z4- quib. ex
c . in poss., etiam suspenditur, 1. 72. . 4. . . 1. 34 . Tamil . hercisc., add. d. 8 .
b 1 . 38 . R. .
1 1. 6. . . l. 6 . . . l. z. in d. add., v. th. 84. segq .
25
k hoc sensu ceeptus habetur pro impleto.
1 n . ahn. ad Wes . . . n . 3 .
m 1. 86. Pr . . .1.8 . de slip. prastor .1 . z2z . de R . ., quam Scholastici contradictoriam vocant . Sumin demonstrata, 1. 4z. . 3. V. P. S., V. th . 192 .
tur tamen, horum more, 1. z3. . 3. de reb . d.
0 v. g. si hares eris, hares esto . ta erman : warte bifi bu gefjeft, id est : ge6e etft, menn bu fdjon
gefjef t. Si Socius bonorum meorum manseris, 1. 4., si servum ha reditarium manumiseris,1 . 20. . z. . . (quaa
30 to hxredem esse supponunt), hares esto. atum si petieris (petere autem antequam habeas non potes), 1.85.
. . 1. 48 . V . 0. Tale mero lure nullum est, sed oequitate in 1 . 4. fit modus, 1 . 20 . actus eventualis, v.
th.21o 1. 85. vox petendi benignibs explicatur .
P 1 . z6 . . . utua substitutio, 1. 4 . . 2 . 1 . 4z . - z. V . P . S., huc non pertinet, quia simul pur6 instituuntur Substituti .
q l. z6. . ., d. 53 . 54 . Si quis sibi substituatur : Si non habebis, habeto . . X0. . 7. (v.tamen 1.48.
35
. z.) V. P. S. 1 . 88. ad . ak ., quam n. Rebhan. od. . p. 290 . i n Syllogismos redegit, add. nostr .
Specimen Quast. Philos. ex iurs, q. z2.
Zu Z. 12 :

ie Zahlung springt von 49 auf 49 .

N. 5

N.5

quale apparet . 33 . erta


ventus est, cum 35 . x)e f i c i t t seu illo tempore,
m. 38 . ncertissima est,
it falsitas sciri non potest.
. 41 . ie sk hoc loco est,
eu spatii durativi tractus .
litur. 44 . ies tanquam
ur x ie, hoc d iem .
quando.
.ompatibilis 47. aut etiam
itionato eadem est ration
t :5o . emonstrativa,
es vel persona) utrobique,
s filiam Titii ducet, ei ioo
gum. 52 . emonstratio
e prorsus eadem est cum
i mutud onditio et onositio Perplexa 9, cujus
tere .

z4. quib . ex

US

105

r v .1 . 49. . 2. de . z. 1. 8. V. O .
s figura (verba) et vis (sensus), 1 . 69 .

. n. 3.

ntradictoriam vocant . Sumi3. V. P. S ., v. th . 19z .


,st : ge6e erf, wean bu (coon
miseris,1. 2o .

. z.

. (quae

uam habeas non potes), 1. 85.


S, 1. 2o . actus eventualis, v .

,ertinet,

T ON

56. onditionalitas vel est Veritatis, et diem habet, id est, nihil aliud dicit quam
juxta d. i . : ,Si onditio vera est, verum est onditionatum vel est xistentiae, cum tempus
existentiae onditionati adjectum est, definitum existentia onditionis, seu hoc dicit : Si onditio existit, turn etiam e)istet onditionatum, ea dicitur diem h a b e r e r. 57- P r o p o s i t i o
continet diem, cum onditionalitas, seu veritas ejus diem habet . 58 . ies inest ipsi. 5
59. dest onditioni, cum diem ipsa continet. 6o . nest onditioni, cum dies ejus
adest onditionato. 61 . d est : ejus existentiam differt.
62. Propositio est onditionalis (Pura) figural, id est ola dispositione verborum, vel
expresse et figura t et sensu, vel tacit6u solo sensu. 63. onditionatum orale est,
in quod deductum est j us aliquod, subj ectum autem deducti persona . 64. ond i t i o o r a l i s o
est a onditionato, 65 . ogica', quae non est moralis, quam nos inposterum a nostra tractatione removemus, et cum hactenus etiam ogicis onditionibus communia dixerimus, nunc
ad morales pertractandas accingimur.
66. Propositio onditionalis oralis, cujus nempe onditio et onditionaturn sunt
oralia, dicetur a nobis inposterum i s p o s i t i o in specie . 67 . isponens Persona est on- rs
ditionator, cujus ultimo actu voluntatis declarativo valida est dispositio . 68 . onditionarius est subjectum deducti in onditionatum, seu persona, cui jus, quod onditionatoris
fuit, ispositione tribuitur. 69. Uterque Persona Principalis in hoc argumento, alius ab
his Tertius dicitur . 70 . ebiturus est, qui esset obligatus, si nunc existeret onditio 3.
71- us ipsum praecise sumtum dicitur us onditionatum . 72 . um onditione, us 20
onditionate. 73 . Purificari est ex jure vel disposition onditionali puram fieri . 74 . ispositio recipit onditionem, cui insert ea potest . (7S . nseri est partem verborum fieri) .

.1. 3z. . .
!. 8 . qu . d. 1 . c.

ON

quia simul pure in-

1. zo . .

0.
7. (v. tamen 1.48.
)gismos redegit, add. nostr.

. ., aut potestas, 1. 39. R . . . opponuntur.


t igura num absolvitur verbis formalibus, ea sunt opula, in U . V. ut plurimum : esto, testator 25
enim pro imperio loquitur, et Signa : si, cum, quis etc ., quorum plenam tractationem a n . Strauchio
in Particulis furls expectamus. Si propric facit nem (v. 1. z2 . qu. d . 1 . c. 1 . 45. . z. l. 46 . . 2 . 3. V. O .)
ab eo um dicitur nihil differre d . 1 . 45 ., significat tamen potius nem cum die d. 1. 22 ., add . 1. 48 .
., quemadm. duo ablativi, 1. z8. 1. rog . . ., Tum, 1. 4 . . . et ibi oth ., et Postea, 1. 9 . . rond,i 4. et
. z8 .
. . Qui facit emonstr. (et per eam nem,
al . ad 1 . z ., v. 1. zo . . .), Si quis em . et nem, 30
l. z7. . z. de . z. 1 . 5. pr . 1 . z z . de reb . d ., Quisquis nem, l. 3 .1 . 6 . de . z ., Quoad nem resolut., 1. 3 .
. 7 . de susp. Tut .
pag.

u add . t h . 237- seqq .

zo. (vel

rot.

aria Scotica apud

. P. X .

oh . de

esse sub tacita ne : si utile est.


2 secundum dici, achov . ad Tr.
oller . ad P. V . onst . lect . z5Y 1. 8z. . z. . .

6.

a 1.

27. 6 .

enr. V. R .

ist . Ult .

P.

all. apud

orstner. ad Tac. lib . Omiss .

405.) ajebat omnes promissiones Principum

d . v. g . qui sub

ne minatus est, is verus est diffidator

33

lob

1.

PZ

UN )

TOR

1663-1666

N-5

76 .

ui adjici onditio potest, us onditionabile est . 77 .


djici est eorundem cum
alterius verbis verborum partem fieri . 78 . desse quid dicitur juri sensu et vi seu effectu .
79 . nesse ispositioni. 8o . Pro non adject0Z est, quod adjectum est, sed quia juris effectu
caret, non adjectum intelligitur . 81 . ntelligitur quod non ita est, sed juris effectu perinde
s est, ac si ita esset. 82 . uris effectum liabet, quod, quantum ad jus attinet, pro nihilo non
habetur. 83 .

us, quod juris effectum non habet, Nullum' est, 84 . ctus nvalidus b .
85 . Quod uris effectum habet, sed non et exercitii, inutile` . 86. ure impossibile a est,
quod juris effectum existentia sua habere non potest . 87. Vitiature, quicquid combinatione

et appositione ad alterum perdit uris effectum . 88 . Utrum horum in culpa est, vitiat .
89 . Perimitur i jus, quod fit nullum . 90. nfirmaturg ctus, qui invalidus . 91 . liditur h ,
quod inutile fit . 92 . onvalescit', quod nullum vel invalidum esse desinit . 93 . vanescit,
quod initio subsistens postea est pro non adjecto . 94. ctus natura conditionalis k est,
qui esse non potest sine aliqua vel hac onditione . 95- a dicitur ctui Necessaria.
96 . Subs tituere est dare secundo, si primus non acquiret . 97 . idejussio est promissio solvendi debitum principalis, si ille non solvet . 98 . Vot um est promissio eo facta sub ondition .
99 . Persona necessaria est, qua non existente

onditio existere non potest . loo. n


quern collata est onditio aut ex quo suspensa est, i oi . id est, qui potest impedire, 1. 9 .
qui pot . in pign ., vel 102 . in cuj us factum collata est, id est, cujus facto existit, vel 103 . po-

testatem, id est, qui potest, seu cujus voluntate efficaci existit : 1o4. n ejus verd potest ate e s t, qui et efficere, d . 103 ., et impedire, d. 1 o l ., potest'. 105 . m p l e t u r, quze in aliquem
collata est et existit . io6. actum, si onditio in id collata est, est vel naturale seu facti`n,

vel morale, seu juris. (107 . onditio autem uris est, quae onditionatum orale esse
potest, per d . 63 .) io8 . st item vel andi, gvum directe aliquid honorati bonis accedit
z tot. tit. . de his quee pro non script.
a v. Vant. r. de Nullit.
b v.
. de nvaliditate, r . ad 1. si expressim . . de appellat .
a in effectu aquipollet invalido, 1. 1r2 . do R. .
d add d . ii, . itaquod facto imposs . Virgilius vocat nefas, l. y. en.
: quern neque las igni cuiquain
nec sternere erro .
e Si o vitiatur, dispositio est ura si vitiat, nulla, dicitur tamen : reprobari quod sub ue relictum
30 est, cum reprobetur o, 1. 8. . .
a etiam initio invalidus infirmari dicitur 1 . z5 . . .
h 1 . 27. . 2 . de pact.
t 1. 43. . 3 .0. .
1. ao. . Z . . . 1. 29 . R. ., th. 153 . not .
k v. th . 49 . 214- segq .
generaliter arg. l. 33. de Tutel.
m aliter 1. ar . . . ubi o extrinseca dicitur juris, ex dispositione veniens
facti .
n 1. 6o . . ., etiam qui dat, facit, 1 . az8 . V . S.
3s
0 edisse fingitur (1 . 45 . . .), qui obtulit, v . th . 45 ., cui acceptum fertur, 1 . 8z . . . . . z ., qui compensat, 1. ao. . a. St . ., statu liber, qui pecuniam consignatam deponit, 1 . 4.
Pr. St . ., qui repudiavit,
frustra pcenitet, l . 7 . . de ond . ins .
are significat ipsum actum dandi, l. 44 pr . . ., etiam illi, qui
rem suam facere non potest, l . 5,5 . . .
2s

N. 5
djici est eorundem cum

juri sensu et vi seu effectu .


~m est, sed quia juris effectu

st, sed juris effectu perinde

jus attinet, pro nihilo non


,t, 84 . ctus nvalidus b .
6 . ure impossibile a est,
uro, quicquid combinatione
rum in culpa est, v i t i a t .
i invalidus. 91 . liditur b ,
se desinit . 93 . vanescit,

tura conditionalis k est,


icitur ctui Necessaria .
l e j u s s i o est promissio solio

eo facta sub onditione .


:istere non potest. loo. n

~t, qui potest impedire, 1 . 9 .


as facto existit, vel 103 . p0104 .

n ejus verb potesmpletur, quae in aliquem

st vel naturale seu factim,


. .onditionatum

orale esse
luid honorati bonis accedit
sxpressim.

. de appellat .

t : : quern neque as igni cuiquarn


eprobari quod sub ne relictum
h l. 27. . a . de pact.
.
generaliter arg . 1. 33 , de Tutel.
veniens lacti.
.

:rtur, 1. 8x . . 5. . z., qui com1. 4 . Pr . St. ., qui repudiavit,


1 . 44 pr. . ., etiam Wit qui

ON

N. 5

T ON

US .

107

existen tia onditionis, vel a c i e n d i . 109 . O f f e r r e est xhibereP sub specie dandi .
ta" hoc loco onditio est, que simul dandi et faciendi est .
iii .

io.

i x-

onditio jure impossibilis r est, quT et si existat, jure non existere fingitur,

et sic nunquam ita existere potest, ut extitisse censeatur vid . d . 86. iiz . Prohibitas est,
qu<e age, id est expresso jure, est impossibilis . 113 . llicit a t , quae eo ipso jure, quod ratio s
dictitat. 114. n fraudem egum adj ecta", quae eum effectum habet, quem habet aliquod
ob eum ipsum effectum prohibitum, et proinde jure eadem cum illo ipso intelligitur else, per
d . 81 ., ac si procederet, ex finem suum non assequeretur. 114a . Turpis" est, quae laedit implentis existimationem . 115 . ontra bonos mores" est, quae cum nihil in se habeat illicitum,
censetur tamen moribus civitatis aut ex usu reipublicae inhonesta. 116 .

aptatoria, quae

lo

q v. g. rationes reddendi, l. 6 . . 7 . St . . Obst .1 . 32 . . . Resp . rations tamen exhibere est prodiminare .


r 1. Y5. . . 1 . 79. - z . de j. dot ., Principis enim consensum impetrare
. habent pro impossibili, Zas.
ad 1 . cum serv. . fin . de . r. n . 6.
s l . 14. . . v . contra eges, v. g . 1 . 88 . pr. ad . .
t d. 1. 14 . v. legis vicem 1 . zs . v . pietatem 1. y . . . 1. so. . .
u 1 . 7 . . . 1 .37 . . . 1.97 . . a . V . 0. 1. a. . de inst. et subst ., v . th.
335 . not.
X d. 1.
5. . Non semper illicita, per 1 . 144 . de R. ., ita o jurej . turpis, 1 . a6 . . ., impletur licite,
1
1 . 62 . acq . heir.
Y late sumta includit c :eteras. d. 1 . r5 ., strictius pro illicita etiam et turpi, d. 1. 9 . arg . Paul . Sent.
. 4 . 1 5., strictissime, 1 . 14. . ., pro ca qua, est contra mores hominum, c. z . xtr. de ond. ppos., ejus
Reip ., ornel. Nep . prat. vit.
a suum hnredem facit voluntar ., 1. 69 .
. . 1. za. . .
a n . Zieg1Z
n. 40. de ond . xtrinseca (si leeeris) intrinsecam (si volueris) continet, alias differunt ut
tacita et expressa,1 . 68 . . ., sed permiscet 1. 46 . . z. fideic . lib. 1. z. pr. . 2 . 1.52. . .
b per modum nis adjicitur : aut voluntas toris, d . 67 ., (ut Testatoris, tum dispositio nulla est ejus,
a quo relinquit Testator, v. g. heredis, 1. 46. Pr. lid. lib. 1. 43. . pen. . z. 1 . 24. . 2. l . 27. reb . d. . z1 .
. 7 . . 3. nisi noluerit, fideic . valet, 1. zr . . 5 . . 3. si voluerit haeres, ibertas potest dari, d. 1. 46 ., Rei
promittendi, 1. 7 . contr. mt. z3 . . eod . 1. 8 .0 . et . 1.17 .1 . 46. . a. 1 . zo8. V. 0. Obst. . pen . . de mt.
Vend. Resp . o ibi est non simpliciter : si volueris, sed : si rem volueris) aut rii (ut : si volueris, aeres esto,
pura est, 1 . 69. . . 1 . za. . ., similiter : liber esto, d.1. 46 . . z. lid . lib . sed : si volueris, tibi lego, disp . est
lis, 1. 65. . z . de . z. 1 . 69. . . si volueris, spondeo, idem juris fore ait ujac . ad 1 . r7 . V.0 .) aut
Tertii (ut : si Tertius voluerit, nstitutio est nulla, 1 . 68 .1. 32 . . . tem egatum, 1 . 52 . . ., neque enim
ibi aevius designat haeredem,
ti enim in casibus formandis, si cui nomen imponunt, tertium intelligunt,
nisi aliud expressb significarint . Non obst .1. z. de . z . (ib. alterius id est rii) neque 1. 43. . 2. . x. (aliena
id est rii) neque 1 . zz. . S . de . 3. (quemadmodum aliud est : Titius haeres esto, si voluero, quod non valet,
et nisi noluero, quod valet) neque 1 . 46 . . a . lid. lib . (procedit enim favore libertatis) . Utri voluerit, Tutor
esto, non valet quid enim, si nolit constituere, 1. 23. pr. de Test . Tut. at : utri hares voluerit, dato, cogitur

15

eo fine adjecta praesumitur, ut quis alicui aliquid ultima Voluntate relinquat .


11'7 . onditio in potestatem collocata z vel intrinseca a (et aut voluntatem dicit, estque
li ec ipsa : si voluero b , vel si voluerit, aut si Titius voluerit 117 a. aut intellectum : si putaverit,
P id est apprehendendi copiam facere, 1 . 3 . . 8. tab . exh .

20

ss

30

35

40

io8

si arbitratusc fuerit

118 .

PZ

UN

TOR

1663-1666

rbitrium vel onditionato adjectum est, et est deductumin

ditionem, uti d. 117 ., vel est adjecturn


v . g . si Titii arbitratu nupserit

i ig .

potestatem collata est . izi .

122 . Qui si est ipsemet

labore impletur.
potest .

125 .

onditioni velut quaedam modificans circumstantia,


asualis d onditio est, que

xposita, qux in hominis potestatern collata est .

onditionarius, potestativa dicitur . 123 .

ifficilis est, quae cum

124. Operosa, quae sine magna mutatione proesentis status existere non

ividua e est, quae habet partes homogeneas, seu quam si plures impleant,

videntur singuli sed pro parte implevisse


o

on-

oni Viri arbitrium est, quod quivis vir bonus re per-

specta aequum esse judicaret), vel .extrinseca : si fecerit . 120 .

s in solius

N. 5

v . g. si io nummos dederint Titius et Sempronius

ajo et Titius et Sempronius singuli nummos dabunt, sed quinque uterque etiam io dabit,

sed dimidios nummos . Sed si monumentum fecerint, vel domum, singuli non dicentur fecisse
eam, quia domus pars domus non est . 176 . Pro parte impleri est parte
partern

onditionati existere . 127. Relevat f pars

superveniente residuo postea repetenda non est. 128 .

onditionis existente

onditionis, quze si separatim existit,


ndivisibilem voco, quae partes vel

s nullas habet, vel ita comparatas ipsa sui natura, ut si in partibus quidem praeliminaribus
desistatur, nihil acturn its sit, et partes eae non relevent, ver6m si ad ipsas essentiales perventurn sit frustra, desistatur, et actus seipso deinde perficiatur, v . g . si hominem occisurus inter
eundum animum mutet, nihil acturn est at cum semel lethale vulnus inflixit, frustra pcenitebit .
20

129.

ixtag

asualish est, quae an exposita futura sit in casu est . 130.

P o t e s t a t i v a', quee an casualis futura sit ex hominis potentate suspensum est . 1 3 i .

ixta

xemta

constituere, 1. z 6 . de . a. Tutor si voluerit, Testamento dari potest, 1 . 23 . . z. de Test . Tut., neque enim
tor propri6 est, neque rius, nullum enim jus ipse amittit aut pupilli acquirunt . Si cum morietur voluerit,
pro u . Vte est voluntas viventis non retractata, 1 . yy. - z o . de . 2 . um voluerit v . g. hares aut debiturus,
temporis arbitrium tantom datum est, et dies cedit morte, 1 . 41 . - z3 . 1 . zz . . 6 . . 3 ., add . 1. x7-1- 46 . . 4 .
c v. th . 8o .
25 fid. lib .) .
d ivisio in asual., Potest., i x t a m extat 1 . un . . 7 . . de cad. toll . Sed cum ea conferri possit,
1 . 6o. pr . . ., vel in hominem (quam xpositam voco), vel in casum, et illa vel in tertium aut
debiturum, vel accipientem, 1 . 23. . a . . ., Potestativa (al . promiscua, 1 . zz . . z . . .) proprie
sit, qua in accipientem, d . 1 . un . . 7 . 1 . 78. . z . . . igitur in factum alterius collata interdum refer. dicunt potestativam non retrotrahi, arg . 1. zz . qui pot . in pign ., qua
3 0 tur ad potestativam, ut cum
tamen est collata in debiturum interdum ad casualem, arg. d. 1. un. . 7 . et 1. 6. . de necess. serv., ne eam
speciem plane omissam putemus . Qua autem sit potestativa, est facti, 1 .4 . - z. . ., pro circumstantiis,
1. 28 . . 1. zo . . de inst. et subst., et a voluntate Testatoris, 1.84. . . si se filium meum probaverit, non
est potest ., 1 . 83. . .
e 1 .8o. . z . ad .
3s
. l. zzz . . . 1 . zz . . 23. . 3 ., quia talium partium ratio invicem et ad totum iniri potest .
f seu ad aliquid proficit, 1 . 74 . - z. de acq. her., et residua non est impedimento, 1 . 23. . 4. fid. lib.
g alia ad Potest. spectat, alia ad as ., ngel. a ambell. tr. de Testam . gl. 58. n . ra .
h 1. 4.
i 1 . z . . de inst . et subst.

N. 5
, et est deductum in on-

N. 5

ON

ejus facta, quae contra . 133 .

d quivis vir bonus re perualis d onditio est, quae

seu Parendil . 135 .

ifficilis est, quae cum

US .

109

est, quae ex exposita casualis, vel ex possibili impossibilis impraesentiarum facta est k . 132 .

iodificans circumstantia,

.is potestatem collata est .

T ON

dientia est voluntas efficax, seu summus conatus faciendi quod jussum est, quia jussum est,
mus

ussumm est conditiovoluntatis , quae obedientia contenta est . 136. Sum-

onatus in jure nostro sic effertur, si per , aliquem non stet quo minus fiat . Stat s

autem non solilm per eum, qui impedit, sed et qui non facit, quantum se posse intelligit' .

entis status existere non

136a. Persona

luam si plures impleant,

( ravatus) est Tertius, cujus vi dispositionis interest

int Titius et Sempronius

bulatoria r (Personae cohaeret s) est, quae existere (non) potest mutatis personis

uterque etiam 1o dabit,

ctiva(objectiva)est, quae active (passive) concurrit . 137 .

nalibus . 139. Van a, quam nullius interest extra

nguli non dicentur fecisse

140 . Oneiosa, quam extra

arte onditionis existente

pellatus est, quern alloquitur

uae si separatim existit,

ditionem in secunda persona accommodatum est .

.em voco, quae partes vel


s quidem praeliminaribus
ipsas essentiales perven-

op i a

onditio Voluntatis est, quae requirit obedientiam . 134 .Obe-

ispositionem

onoratus'

onditionem (non) existere . 138 .

onditio-

ispositionem existere vel non, uti : si riseris. s o

onditionarius mallet non existere . 141 .

onditionator in

m-

om-

onditione, seu ad quern deductum in con-

142 . Transmitti est transire ad haeredes . 143 .

n pendentit est jus, quod non alterius

pure est ad onditionem, alterius sub onditione, sed interim utriusque sub onditione alterius
onditioni contraria, eventu tamen alterutrius . 144 .

ctus

. hominem occisurus inter

factum quidem existit pure et plene, sed effectus juris, ut nempe pro tali habeatur, suspensus

ius inflixit, frustra pceni-

est

in casu est . 13o.

cipit

cnsum est. 131 .

ixta

ondition . i44a.

onditionator Primus est, cujus actu voluntatis declarativo in-

ispositio, 144b . Secundus, cujus tali actu perficitur, id est tribuit jus quaesitum.

xem t a

145 . Statu liber' est servusl'testamento 2 immediate manumissus'sub conditione b . 146. Re-

. z . de Test . Tut ., neque enim


unt . Si cum morietur voluerit,

k potest tamen restitui, l. Z04- . .


1 1. 23 . . a . . .
m 1. 62. . Y . acq . hear . in genre neutro.
n add . 1. 44.
o v. th . 51 .
34 . . r . St. . l . 5o. 83 . V . O.
Pr- . r. . .
P l. 13. ann . kg .
9 alias dicitur ipse rius, 1. un. . 7. . de cad. toll.
r 1 . 34. Pr- St . . ut 1. 6. . 7. St. .1. 94. . .

rit v. g. hires aut debiturus,


6. . 3., add . 1 . z7-1- 46 . . 4.

. Sed cum ea conferri possit,


et illa vel in tertium aut
ua, 1. zz . . z . . .) proprie
.rius collata interdum refer.1 . zz. qui pot . i n pign ., qua
. 6.
de recess . serv., ne earn
S. z.
. ., pro circumstantiis,
filium meum probaverit, non
vicem et ad totum iniri potest .
3imento, 1. 23 . . 4. lid. lib.
m . gl. 58 . n . 12 .

15

ventualis est, ubi ipsum

1. 24 . adim . kg. ut 1 . 23 . 1. ult . . l . 5 . l. 6 . . . 1. un . . 9. v . quid enim . de cad . toll .


uo aunt omini disjunctim, onus incertus ita res litigiosa, res legata pendente ne, 1 . 3. Pr . 25
ut kg. c . cav. nterdum interim sequestratur, ut illa interdum est pens alterum, hxredem, ut hmc
v. 1. 3. 6. . 7. St . . 1. 84. acq . har. 1. zg . manum . test . et th. t8o. not.
ita itis contestatio, P. z. onst. l. z3 . ppellatio, etc .
z ibertas data Testamento opponitur et differt'a egato, 1. 12 . . 2 . Tamil . here . 1 . 49 . sz. 8z. 86.
30
87 . . . 1 . 8. m. c . don . 1.19 . l . ao . . 3 . et t. t . St. .
Y
xredis pure, l. 9. 1. zs. St. . 1. zz. . 2 . (unde statu libera servum pant, 1 . z6 . St. .), sed ad nem
seu non pleat arg. 1. 38 . . 3 . Sol . et ib . 1 . 63. ond. ind . (state liberum solvens, si servurn promisit, non
liberator non obst. d. 1 . 9 .) 1 . 9. . f. de Pan . . z4 . de quzstion . (punitur ut liber obst . 1 . 29. St. .) .
2 excluditur libertas fideicommissaria arg . 1. 2 . Pr . v . orcini. St. .
a excluditur servus institutes cum libertate, 1. 2 . . 3. St. ., nam 5, se ipso accipit libertatem (non & 35
testatore, transit enim in personam testatoris), 1.6. . 4 . . . Unde : Stichus liber, et postea, ve1 si liber
exit, bares esto Postea, detrahitur 1. 9 . . z4 . l. 5z. . .
b 1. r. pr . St .
.
s

PZ

UN

TOR

1663-1666

N. S

onditio remissa c est, qua- natura et jure


possibilis habetur pro non adjecta . 148 . e ri soria d est, qua onditionario illuditur . 149 . mpeditur onditionatum, cum deficit onditio.
lictum est, quod ultima voluntate datur . 147 .

i5o .

us Quaesitum est, quod facto alterius auferri non potest' . 151 . Revocabile,

s quod convalescit, si ab autore non revocetur . 152 . Purum

us est, quod caret

i52a. Non plenum, quod aliquo extrinsecus existente perimitur . 153 .

onditione .

d si ab eo, qui tale

jus dedit, cautum est, dicitur onditio Resolutiva 1 et jus ipsum 154 . ad conditionems
datum. 155 .
odus h est contrarium onditionis resolutivx, v . g. do tibi donec fias onsul,
hic si

onsul eris

io hoc loco est

onditio resolutiva est, ne

onsul fias

odus collatus in potestatem accipientis . 157 .

nesciremus, quod agimus, non ageremus . i58 .


primis sermo, ante cujus existentiam

odus . 156 .

a u s a f i n a l i s dandi,

ausa impulsiva' est, quam si

onditio suspensiva est, de qua nobis in-

onditionatum non subsistit . 159 . Retrotrahitur ,

onditionatum, quod purum (nullum) esse intelligitur statim cum verum fuit, antequam actu

extitit . i6o . Protrahitur, quod intelligitur tam demum purum, cum extitit .
Theoremata cum

15

i.

onditio infert

emonstrationibus.

onditionatum . Nam ea posita id ponitur, d . i ., id autem est

inferre, d. 7.
2 . onditionatum suspendit

onditionern . Nam ea posita id ponitur, th . i .


remoto hoc removetur illa, conversione per contrapositionem, id est suspenditur, d. 8 .
20

3 . o nis est o ti. Si posito


ponetur , per fig . i . Syllog.

30

1s

, et posito

ponitur

etiam posito

quam pratores improbant,1 . z4 . . ., ita j u re j u ra nd i o est turpis, 1. 20 . . ., impletur tamen


27 . . .
d l. z4. .
., ut si loo dederis, zoo do lego, 1. 65 . ad . . ita si aliquid impossibile factum erit : ut
si quis borea thenis emnum veniret, orn . Nep .
ilt. c . z ., si mulus apud edos regnabit,
erod .
1. z . ta oraculum erat, lorentiam posse capi, si boves circa muros volitarent, quod factum est, cum obsessores in vexillis insignibus bovem expressissent .
ta Sylvester Papa se iabolo obstrinxit, si missam
ierosolymis celebraret . Oraculum erat onstantinopolin non nisi per ngelum capi posse, quod factum est,
cum hostes per turrim ngeli dictani irrumperent . um Philippus (R . allia) Valesius asletum obsideret,
oppidani gallos a lana factos in muris proposuerunt, tum capturum dictitantes, cum canerent . rossard . 1 . x .
e l . z z . de R .
.
t sub ne resolvi, 1 . 2 . pr. in d . add., finiri, 1. 3. quib . m . pign .
l . 4 . de servit., aliter accipitur 1 . 8. V. 0 .
h v . lot, l it . de
oed . cans . dat .
. de his qua, sub m od. de on . qua sub mod . s i mancip. ita vets .,
aliter sumitur : 1 . 4 .1 . 3' . 3.0 . et .
atur modus talis : quamdiu hoc erit, illud esto, et cum non erit,
non esto, ct cuin iterum erit, iterum esto . ta simul modus est et o, 1. 45 . . z . de xcus.
1. ,
1) .
[k fehlt .]
v.
> h.8 tsp t .
osta tr . de Retrolr . l. s o. Sol. el ib . 1 . 8 . pr . peric. r . V .
c

licitP,1 .
25

ponitur

rgo

N. 5

N. 5

a` est, quae natura et jure

lis moralis est dispositio , per. d. ii . junct. d . 63 .


6. TU
OR
est ffirmativum . Nam subjectum est persona, praedicatum s
jus, d . 63 ., quod de ea prius negabatur, nunc affirmatur, d . 65 .
7 . n potestate ondition atoris, nam deductum in tum est jus, d . 63 ., quod est
in potestate habentis onditionatoris, d . 68.
8 . Potest in potestatem onditionarii transferriq, d . 68 .

d si ab eo, qui tale

56 .

ausa finalis dandi,


impulsiva' est, quam si

9.

t . 159 . Retrotrahitur'

'erum fuit, antequam actu


cum extitit .

., id autem est

12 . Potest tamen certificari moraliter t, seu probari, alioqui etsi existeret


frustra peteretur tum", et esset ispositio inutilis, d. 85 .

vita id ponitur, th. 1 . rgo


t suspenditur, d . 8 .
)onitur
etiam posito

d impossibile factum erit : ut


)ud
edos regnabit,
erod .
nt, quod factum est, cum ob-

. pign .

ub m od. si mancip. ita ven .,


lud esto, et cum non erit,
0, 1 . 45 . . r. de

xcus .

o,

m Quod positum est in ne, id vel ejus contrarium non statim positum est in disposition, arg . 1 . 19.
. 1 . 8. si quis om . caus . 1 . 2 . . 5 . V . P . S. (si quod nunquam datum est adimitur sub ne, non statim 20
datur sub contraria, 1 . 59. . 2.
an . Test. si Pamphilum non dederis, tantum dare spondes ? peti is non
potest, 1 . rz5. . 2 . V. 0. circularis dispositio non esset perplexa, si utrique pure datum subintelligi posset),
nisi in Test . mil., 1. 7 . . de test mil.
n et demonstratio, 1 . 72 . . 8. .
.
U . Voluntas regit nes, 1. 19 . pr. . z. l. 84 .1. 9z. . zor . Pr .107. 1.27. 1. 36. 1 . 55. . . l . 1 . . 6.
.1
epos . 1. z . de his qua pan. 1 . z6. 1. de /ideic, v . tamen 1 . 9 . . 5. . .
25
P in rerum natura, l. z35. R. ., in commerc ., l. 34. . 2. contr . ml . l . 83 . . 5.
V . O., v . tn . th. 1 53 .
q etsi turn, cum testamentum conditur, non sit capax, 1. 4. Reg . aton. 1.41. . 2 . . z . 1.59 .1. x04 . . .
r l. 22 . mand . 1 .43 . adii. ed. 1.8. 37 . 39. R . . 1.4 .5.13. 21. 25. qu. d. 1. c. 1. z6. 18. 56. ond . in d.
1. 8. . 6. . . . z4. . 3 . 1. 26 . . . 1.19 . constit. pec . . z3. pignor. 1. z6 . . 5 . /ideb . 1. 6r . . 1 . 2. /id.
lib . l . 23. recept. arb . 1 .40. . 2 . 1. 4z. . . . 4 . . de V. 0 . 1 . rz6 . V . 0. 1. z69. R . . 213. V . S . 1. 7. 30
. z4. quib. ex c . in poss. 1 . 3. . de ond. ins. 1 . z. . de inst. et subst. l . un . . 2 . . cad . toll. 1.42.0.
.
seu valet in nibus arg .
contr. sensu,
verh . oc. eg . ib . n. 36 ., et cessante causa cessat effectus,
Tiraq. tr. de hoc pee . Unde quod liter debetur, nec neat nisi eventualiter, 1. z4. Pr . de Novat ., necoi
vari potest, l. 8 . . z . eod.
s 1. r. 7. 8. z8. . . l. 9 . . z. de Nova$.

., impletur tamen

iabolo obstrinxit, si missam

:0

ii. O
. est incertas . Nam si certum est veram esse, dispositio pura est, th . 33 2 . rs
et d . 30., si falsam, nulla, th . 144. et d . 31 .

S.

n capi posse, quod factum est,


Valesius asletum obsideret,
cumcanerent . rossard.1m
r.

oralis suspendit tumr . Nam tum est in potestate toris, th. 7 ., verum
igitur non est nisi eo volente, d . 12. s autem vult verum esse si vera o sit, d. . et th. .
rgo si o vera non sit, verum non est, seu o suspendit, d. 8 .
io. tum . infert nem. Nam si
non est,
non est, th . 9., . si
est,
est
convers . per contraposit .

aiva est, de qua nobis in-

5 . Propositio

n 154 . ad conditionem~
do tibi donec fias onsul,

1. 20 .

US

o nihil ponit t . Nam propositio onditionalis" abstracta est, nihil aliud dicens,
quam terminorum onnexionem, per d . ., abstracta autem propositio vera esse potest, etsi
termini non existant, per d . 18 .

~teste. 151 . Revocabile,


it, quod caret onditione.

)nitur, d.

T ON

4.

ionario illuditur . 149 . m-

. 1S3 .

ON

t Quae in sensum non incurrunt, non possunt deduci in


nem moralem, etsi certissima, uti : continuum
esse divisibile in infinitum . Nemo enim hoc juramento confirmabit, v . ic. 4 . ced. Qu . p. m . 48 .
e quo
u rius debet nis existentiam probare,
autem jurari non potest, non potest moraliter probari .
ellon .
cons . 50 . n. 3., et ipse scire debet, 1 . 2z. . . Non obst. 1. ar . . 3. aq . haw. Nam htc sermo est de ue hac
in specie : Si hares primo gradu hares non erit .
o aarios quoque certificari non potest : v. g . spondeo sub

ne, neque ullam exprimo, arg. 1 . 36.

. 1. 8 .

. de nst. et Subst .

" 1. 38 . R.

3s

40

112

13 . O

TU

PZ

d i f f e ru n t".

UN

TOR

1663-1666

N. S

sse enim tum non potest nisi sit o, per th . 9 ., id est ni-

si ipsum sit, si supponamus ipsum sui ipsius nem else, ipsum autem antequam sit esse non potest .
14 . S u n t s i m u l t e m p o re alterum enim alterum ponit et suspendit, th . 12 . 9. 10.
15 . Natura vero ut prius et posterius, seu ut ausa et ffectus. Priis enim o

s existere incipit, etsi simul perficiantur .

16 . o est accessorium, tum principale. Nam si tum pro non scripto est, per
th . 143 ., dispositio nulla est si o, dispositio pura est, th . 330.

ispositio ultiplicata est simplex inter extremos terminos . Nammultiplicata est v . g. si


est,
est, si est, est, d. 29., rgo, th . 318 . o lis est juris, d. 107.,
17 .

10

19 . et o dandi, per d . io8., quod enim in bonis nostris est, ad id jus habemus .
20 . nis isjunctivm contraria est onjunctiva'' . Nam si aut aut verum est,
unum horum sole m verum est, th . 95. isjunctivm igitur contraria non est quae unum negat,
1s

d . 46., sed qum utrumque singulatim, d . 47 ., talis autem est onjunctiva, d . z8.
21 . N ecessariae mpossibilis . Nam non posse non esse, et non posseessesuntcontraria .
22 .
o ontinuata est conjunctiva cum ordine . Nam pars parte tempore prior .
23 .

24.

o Status est negativaa . Quies enim motes privatio est .


o Negativa b est universalis : si Titius onsul non fiet . Si enim hoc vellet : si

Titius aliquando onsul non fiet, esset necessaria (omnibus enim momentis onsul fieri et esse
20

non potest), contra th .

25 . Quicquid in dispositione pura locum habet, habet in

majore enim minus continetur .

li, per th . 256 ., in

26 . Qui Testamenti aut pacti factionem activam, vel passivam non habet

(habet),
25

27 .

fiat fraus

onditionator vel

onditionarius esse (non) potest .

onorari a potest is, et in tantum, cui et in quantum

egibus, d . 11 4-

egari potest, ne

x v. d. 53 . Non obst. 1 . x6. . . bi enim interpungendum : Si Titius hares erit, Sejus hares esto.
Si Sejus hares exit, Titius hares esto . Neque 1. zo. . z. . .
y l. z3. . 2 . reb . d . 1.85. . . l. 6. Pr. . de inst . et subst.
z 1.7 . V . O .
a add. th . 315 . ex l. 42 . . .
30
b adjecta libertati impletur, cum contrarium commode fieri potuit, et factum non est, l . z7. - z . man. test.,
o contra Sabin.1 . zz5. . z . 2. Y. 0 .
quia servus non potest cavere.
. applicant ad pias causas quoque.
d 1. 9 . de
. . on., non obst. 1. 5 .5. . ., ubi :
avio lego, si allimacho dot zoo. ic non habet
testamenti factionem passivam cum illo, id est simul ei legari non potuisset . apit igitur, sed non fit ejus,
et apud eum solnm ponitur velut in mare . Objicit eyerus . . . . n . z4. absurde credi, sensisse
tU,
3s debere pecuniam in mare abjici . Resp. in eo conveniunt, quod utrumque est possibile, different, quod alterum remittitur (nempe abjicere in mare, v . m an. d osta om . ad . all. . 5. n. 20.), . alterum
faciendum est, quia pecunia ex mare repeti non potest, ab hoc vindicari .

N.S

nisi sit o, per th. 9., id est niantequam sit esse non potest .
suspendit, th. 12. 9. 10 .
et ffectus . Prids enim o
um pro non scripto est, per
zos terminos . Nam multit, ad id jus habemus .
un si aut aut verum est,
.a non est qua unum negat,
unctiva, d. z8 .
non posse esse sunt contraria .
n pars parte tempore prior.
o est.
, fiet. Si enim hoc vellet : si
iomentis onsul fieri et esse
bet in li, per th . 256., in
rel passivam non habet
~otest.
.ntum egari potest, ne
lius hares erit, Sejus hares alto .
a add . th. 315 . ex 1.42. . .
ctum non est, l . z7 . . z . man . test.,
contra Sabin .1. zzs. . X. 2. V. 0.
imacho det zoo.
ic non habet
. apit igitur, sed non fit ejus,
. absurdb credi, sensisse
tum,
st possibile, differunt, quod al. all . . s. X . 20 .), . alterum

N. 5

ON

T ON

US

1 13

28. n ne dandi, quia alicui dandum est, ille est per d . 137. onoratUs e.
29. Quicquid circa ( nern) tum ( rio) tori utile (damnosum) verum est
in (Ultimis Voluntatibus) ontractibus (U. V.), id in ( ontractibus) U . V. ( ontractibus) verum est . Nam quod tori damnosum est, rio est utile, th . 37. us le majus est
in contractibus, th . 253 . et th . 268., o minis gravis est in U . V., th. 46., quorum utrumque s
rio commodum, tori damnosum est . am quod est ubi minus esse videbatur, v. g. si us
le sit minus in contractibus, mult6 magis erit ubi magis esse videbatur, seu multb magis in
tall casu erit parvum in U . V.
30. n nstitutione xredis Testator est tor primo et secundo gradu . Nam
statim initio ipse loquitur, et dispositio valida est, sed revocabiliter . t cum moritur, tribuit o
jus quaesitum, th . 244 . rg6, per d. i44a. et i44b ., illic est primo gradu, hoc secundo .
31 . n egato ipse in primo gradu est, in secundo haeres. lle demonstr. pranced .,
hic th. 245. et d. i44b .
32. n ontractibus Reus Promittendi est tor primo et secundo gradu,
th. 248. Nam nisi Stipulanti respondeat, aut ontrahenti consentiat, nullus est ctus, rgo, ~ s
per d. 67. (Reus Stipulandi rius est) .
33 . Testator et Reus Stipulandi et agistratus sententiam ferens proponunt. i enim in ipso actu incipiunt loqui .
34. aeres in egato, Reus Promittendi et Subditus t unt debituri, d . 70.
ares enim si vult succedere in eis, qua testamento disposita sunt, est velut subditus Testa- 2o
tons, subditi autem jus et persona in magistratu est, hares igitur hypothetica necessitate, subditus absoluta, reus promittendi voluntari6 obligantur .
35 . o toris, tum rii causa adjectum est . Nam si o non adest, tor debet
pur6, th. 330. Si tum, rio nihil debitur, th . 143.
36. lectio in isjunctivis ejus est, cujus causa sunt adjecta . lter enim 25
nisi unum eorum incertum postulare non potest, th. 95., certitudo igitur et determinatio quia
a postulante non est, erit ~ pnaestante.
37. Quod debituro damnosum est in dispositione, rio utile est, et contra,
th. 38. et d. 68 .
38. ebiturus est tor. Nam cum sit obligatus (saltem existente ne inposterum) 30
et sine consensu suo nemo possit obligari, consensum declaratum esse necesse est, ., d . 67.
e poasunt hares et legatarius colludere in fraudem honorati, 1. 57. .
. 1 . 3. . 3. St . ., non, si is sit
coheres, d. . 3 . . 4.
f Nam verba judicis sententionantis censentur verba partis, id quod sibi injunotum est promitteatis,

. ad 1. 94 . .

N Z V .

vict.

35

114

PZ

UN

TOR

1663-1666

N. 5

et 68 ., et in secundo gradu, quia jus quaesitum est rio, d. i44b ., cum pcenitere debiturus
non possit .
39. Potestativag est finis (medium) tori primi gradus ( rio), tum rio
( tori primo), quia neque tum verum est sine ne, th . 9., neque rius nem impleturus
s est sine ti spe.
40. Si jus le transmitti potest, ( tor) rius est expressus aut ejus h eredes,
seu uno verbo expressi familia, per d. 142 .
41 . tem Substitutus in eandem causam, per th . 282 .
42. tor seu dans ( rius vel accipiens) ad nem est rius ( tor) sub ne.
7o Puta : ego ( tor) do tibi ( rio) Stichum, donec eum vendas (ad conditionem), jam to (
tor)
videris promittere mihi ( rio) Stichum iterum meum fore (sub ne), si eum vendas, d. 67. 68.
th. 38.
43 . Statu liberi rius initio est nemo, in effectu ipse. Nam si quis initio esset
rius, aut ipsemet servus esset, sed quicquid acquirit, omino acquirit, deberet igitur liber
1s esse, antequam fieret liber, ut sibi libertatem acquirere posset, quod est impossibile aut alius,
sed sic illius fieret, non igitur liber. it igitur manumissione nullius, in effectu primi occupantis : unusquisque autem sui ipsius possessionem vacuam primus occupat .
44. Res onditionata est ipsum corpus expressum'', aut ejus, quod culpa
toris, existente ne deest aestimatio'. Nemo enim alterius culpa minus habere debet .
20
45. eductum in nem non intelligitur, quod ab eo cujus causa adjecta
est o impeditur k.
46 . o in U .V . interpretationem extensivam'recipit, non intensivam t, in
ontractibus contra. ontractus enim est cum debituro, th . 34., in quo non praesumitur
25

30

35

9 Vultej .

ons . arp. T. z . P . Y24s l . 34. Tamil . lure.


8. peeul . 1.32. . . 1 . to . . 5 . . dot . 1. 2 . 5 . 8 . . z . peric . tt c. r. vend.
' l . z 4 . de nov . 1.26 . . z . . .
k l. 24. . ., quae repetitur 1. z6z. R . .
ottom . 4. obs . 2 . legit : non /it, male, arg. verb. promissorem
in f.
t nem impleri debere interest certe toris et onorati, th . 35 . 1. z6r. R. . habet non impleri,
tum ad solurn torem pertinet. Si onoratus impedit (seu non vult accipere), impleta est o : 1. 6. 84 . zoz .
45 , . . 1. 3 . zr . 23 . 20 . pr . . . l. z . . de his qua sub mod . 1 . r . . de inst . et subst. 1 .81 . . 5. . z .
ebiturus : d. l. 24 . d . l .
l. s. . 5. qu . d. 1 . c. 1. 30 . de us. et usu/r. 1. 20 . . 2 . 1 .34. r . St . . Si tor, seu
z6r . l. 8r . . z. . . 1.85 . . 7. V . O . 1. 39 . R. . 1 . 3 . . 7 .1 . 34 . . z . 1 .38 . St . . Si tamen in ipsum debiturum coUata est, non cogitur implere, v . tamen th . 751 extensiva est, per quarn pluribus modis impleri potest o intensiva, per quarn plura ad eam
implendam requiruntur, arg . 1. 2. . 4. quib. ex c . in poss.
m v.1. 2. . . l. 5 . . r. . z . restringitur tamen 1 . zoo. . . 1. 30 . . de /ideic . 1. 6 . . r . . de
inst. et subst.

N. 5
.b., cum peenitere debiturus
- adus

( rio), tum rio


que rius nem impleturus
essus aut ejus haeredes,
,t rius ( tor) sub ne.
.onditionem), jam to ( tor)
a), si eum vendas, d. 67 . 68 .
e. Nam si quis initio esset
cquirit, deberet igitur liber
, d est impossibile aut alius,
lius, in effectu primi occuis occupat .
', aut ejus, quod culpa
culpa minus habere debet .
!o cujus causa adjecta
t, non intensivam m, in
4., in quo non prmsumitur
. i . peric . et c . r . vend.
1, male, arg . verb . promissorem
r6r . R . . habet non impleri,
), impleta est o : 1. 6. 84 . zor.
inst. e t subst . 1. 8z . . 5. . z.
seu ebiturus : d. 1. 24 . d. 1.
St. . Si tamen in ipsum deiva, per quam plura ad eam
. de /ideic. 1 . 6 . . z.

. de

N.

ON

T ON

US

115

consensus nisi ad expressum, qua quo plus obligatus est eo magis damnosa ei dispositio est .
Verba autem ultimi Voluntatis a Testatore sunt, -th . 33 ., cui existentia nis damnosa non
est, nam post mortem demum debetur .
47 . n nem libertatis deductum non intelligitur, quod indirecte deficit" .
Omnis enim onditio libertatis habet instar ussi, quod sola voluntate efficaci impletur ejus s
in quem collatum est, ussum autem in servo semper extitisse intelligitur, si non apparet
contrarium, th . 72 .
48 . Si apparet expressum ob certum finem a tore ascriptum esse, deducturn in onditionem intelligitur aut ipsum, aut quod efficaciam ad illum finem
10
ae q u i p of l e t . eque enim volumus, quod xque utile est .
nem actui necessarium deductum est aut expressum, aut quod ei
49 . n
utcumque simileP . Nam quod necessario facimus, inviti facimus ut plurimum . Si igitur
tor totam nem libentius omisisset, quanto magis partem?
5o . n nem Voluntatis obedientiaq deducta est, d . 1 33 .
51 . n ussum deductum est aut factum, aut in subsidium obedientia r. Nam zs
summus conatus ad factum tendit, et si assequi non potest, in voluntate subsistit, d . 1 34 .
52 .
ussum est o voluntatis, d. 135gnorantis
non est obedientia, d . 135 ., neque enim facit, quia jussum est .
53 .
54 . Neque nolentis, d . 1 34.
20
55 . Neque ejus qui non vult efficaciter, d. 134 .
56.
o de praeterito in
T
est,
d.
135
.
et
d.
134
.,
nam
in
praeterita
TU
O
conatus nullus est .
57 . tem Tertio adjecta frustra enim ei jubetur qui obstrictus non est .
58 . Si apparet factum ob peculiarem utilitatem electum esse' quisque enim
quod utile est prae inutili velle praesumitur.
2s
ontractibus item, th. 46 .
59. n
n 1. 31. 81 . 94. . . 1 . 7 . . de ond. ins . Si o sit partim in casum partim in statu liberum collata,
etsi casus deficit, si egerit, quod in se est, Tiber erit, 1 . 20 . . 3 .1. 39. - 4. et 5. St. ., add . 1. zaa . R . .
0 1. az . . / . ann . leg. 1 . z7. . 7-1. 57 . - z. ad Treb. 1. f. . de post . hear.
P arg . l . 29 . de lib . et posth . 1 .22 . ad Treb . l . zs . qu . d . l. c .1 .3 . . de inst . et subst .1 . /. . de don. qua sub mod . 30
q animus parendi, 1. a .1. zz . . z . . .
r si per jussum non stet, paruisse videtur, l. z4 . 3z. 40 . 57. 56 . 66 . /. 78. 6 . 84 . . . 1. z8 . . z. 1. ao .
23 . ay . . . 1 .50 . cont. mt . 1 . 38 . oc. ond. 1 . 3 . . 9. ond . c . dal . . z. - z 3. extr. cogn . c . 4z . 66. de R .
. in' Sext . 1 . z . . de his qua sub mod . 1. z . . 4e inst. et subst. 1.54. - z, a. . z . 1.34 . . 4.1 . 76. . 6.
1 . 88. . 3 . . 2. 1. 5 . . 5. qu . d. 1 . c. Unde etsi continuari o nequeat, continuatur egatum, 1 . z . 1 . 8., . 35
de eg . l . 92 . . r. . z. . X3 . . r. 1. ao. . 3. alim. kg . l. so . pr . de a nn . kg . 1.30 . . 5. . 3., v. tamen
a 1. zoz. p r . . .
l. 84. . .
8

i'

xx6

PZ

UN

TOR

1663-1666

N. S

6o. Si

rius est omnino incertus`. Puta : qui filiam meam ducet, haeres esto si ea

6i . Si

o prorsus onerosa non est

nullum vellet, .et o non in factum sed obedientiam deducta esset, omnes essent haeredes, qui
ipsam vellent, th. 5 i .

s sequetur.

ibi enim summum conatum factum necessari6

62 . Omnis

o potestiva in U . V." voluntatis esse intelligitur, potestativa


faciendi etiam jussum. Potestativa enim in rium collata est, d. 122 ., ei juberi potest,
quia obstrictus est, acquirit enim ex testamento, d . 68 . ussum igitur praesumitur, per th . 46 .
o autem dandi obedientia contenta non est, th . 58.

10

63 .

ompellatus

ussus pra:sumitur.

64. Si factum deficit et

a enim est forma jubendi, d. 1 4 1 ussus in mora aut culpa est, jussum deficit'. Nam

neque conatus est, th. 65 ., et nunc frustra conaretur, per yp.


65 . Qui in culpa est non vult efficaciter . Talis enim vult quantum se posse intelligit, d . 136 ., sed qui in culpa est, non vult efficaciter, intelligere quantum possit .
1s

66. Qui in mora est non vulty .


ora enim est non facere cum scias to posse, et commod6 quidem id autem est non velle .
67. Si tentatum non est, praesumitur mora . Scivit enim se tentare posse, et commod6 quidem nam quid tentare nocebat?
68 . Sifacilis

20

oest . Praesumiturenimhocintellexisse .
Saltem igitur, quod non tentavit, mora est, th . 67 .
69 .

tsitentasset,deprehendisset .

usso temporario non est mora .


rustra enim o ante Tempus existet, si
dies adjectus est, ut quo faciendum sit : Sin, ut intra quem faciendum sit, dies est adjectus,
non potest praesumi intra parvum tempus factum impossibile fore . Quod autem praesumi non
zs

potest num peccavere, culpa non est, ergo nec mora .


70. Si tempus numero determinatum est, extremum ejus est utile, non continuum' . Puta : si intra loo dies feceris. Nam si extremis 1o diebus a latronibus rapiar, cum

in mora hactenus non fuerim, per th . 69 ., io dies ultimi dum apud latrones sum, vel praeteriisse

censebuntur, sic autem factum quidem defecit, ussum autem pro impleto habendum erit,
th. 51 . et 69 . vel non censebuntur praeteriisse, ita ut, cum reversus fuerit, tempus quo apud

30 eos fait non extitisse censeatur. tque id satius est, quia magis convenit voluntati
rogationem dare, qu3m prorsus liberate .

non si ex parte, 1. 23. 1 . 24. . . . v . tamen 1. zo . reb . d .


libertate, 1. 56. man test.
z 1. y. . cond. ins.
Y mora respondet htc dolo .
l. 40. . . Obst . 1 . 6 . . . Resp . ibi est ab initio impossibile aliter tamen in St. ., l. a3 . . 4.
t
n

35

toris pro-

Wt . lid. lib.

N. S

N. 5

earn ducet, haeres esto si ea


t, omnes essent haredes, qui
conatum factum necessarid
ntelligitur, potestativa
st, d. 122 ., ei juberi potest,
gitur prasumitur, per th. 46.
rma jubendi, d. 141 .
>t, jussum deficit . Nam
i vult quantum se posse in:re quantum possit.
cum scias to posse, et comim se tentare posse, et comsi tentisset, deprehendisset .
o ante Tempus existet, si
ndum sit, dies est adjectus,
Quod autem prasumi non
i ejus est utile, non conbus ik latronibus rapiar, cum
latrones sum, vel prmteriisse
pro impleto habendum erit,
us fuerit, tempus quo apud
)nvenit voluntati toris pro-

respondet hic dolo .


liter tamen in St. ., 1. 9,1 . . 4.

ON

T ON

US

11

71 . Sin chronologice tempus determinatum est, et extremum inutile est,


jussus videtur paruisse . Puta : si ad Kalendas ajas anni sequentis facies, salvo enim
sensu verborum prorogatio nulla esse potest .
72. n servo obedientia prasumitur. n Statu libero enim omnia sic interpretamur
in dubio, ut libertas sequatur potius quem deficiat .
5
73. n pupillo quoquea, culpa enim et mora in eo priesumi non potest .
74 . Si pluribus idem jussum est, atque unus implet, alterius inobedientia
id est mora vel culpa prasumitur b. Nam eventu manifestum est factum impleri potuisse .
75. Si o libertatis in h eredem collata est, hires videtur facere jussus,
et its casibus, quibus in rium collata deficeret, impleta videtur . Prasumitur to
enim libertas fideicommissaria pure data esse, qua : sohhn sit figura lis, per rationem th . 72.
76. oin onj unctum collata in tertium collata intelligitur d. lia enim atque
alia onjunctorum ispositio esse videtur, th . io8 ., qui autem in eadem dispositione non est
rius, aut tor, tertius est, d . 69.
77. Si quis impleat non interest, o collata est in expressum aut quem- 1 s
cunque ejus nominee . Quod enim in U. V. aque utile est, eque in onditionem deductum
intelligitur, th. 48., quamdiu vivit. ingiturg enim ipse facere, fictio autem terminos habiles
requirit.
78. o qua non relinquit daore eoa collata est in expressum tanttlm . n
ea enim utilitas, nisi qua ipsam personam expressam contingat, intelligi non potest .
.o
79. Qui facere potest, ut possit, jam potest h. ausa enim causese est causa causati,
quare qui potentia est causa causes, potentia est causa causati .
a etsi facto alterius vel casu deficiat jussum ejus, arg . 1. 78 . Pr. . ., nam si tutoris factum ei non
nocet, in quem jam tum habet actionem tutehe, quanto minus alterius?
b 1. 23.
. .
25
c 1. 4r . . r . lid. lib . 1. 20. . z . St. .
d si tamen o in unum conjunctorum collata est, et ei impleta intelligitur, prodest ca :teris, 1. 74. . .,
ne ei plus prastet fictio veritate, alioqui enim haberet solus .
e 1.51 . 1. rog . . . 1. 104. . z. . r. Pupillus parere potest sine tut . aut ., l. 26 . . . l . 5. . .,
add . 1. rr . aut . tut . . r. . eod . (etsi enim ita potest fieri necessarius hares, th . 345 . not ., tamen et sic PO - 30
test abstinere, 1 . Z . 2 . . si min. ab hared.). Qui in potestate est, sine consensu habentis, 1. 5. . z. . .
Obst. 1 . 25. . .
ujac. rz . obs . z6 . tollit Non .
lb . ent. r . lest. 5. distinguit inter egatum et nstitutionem, non male~. Nam in nstitutione prxfigitur tempus deliberandi, quod currit die impleta nis add .
1. r . Pr. de j . delib .
t uti dandi et faciendi aliquod opus v. 1 . ult . . . 1. r 5 . de Slat. om . 1 . 39 . . l. St. . 1. un . . 9 . 3s
. de ad. toll . 1. 11 . . l. . 3. 1.44 . l . 55 . . . . 3z. de solut. 1. z3. . de t oner . et cow. stip9
g nam morte deficit, l. 3r. 1 . 69.
. . 1. 48. V. O.
h l. 174 . de R. . 1 . 3. bon. poss .

118

PZ

UN

TOR

1663-1666

N. 5

8o .

rbitrium in U . V . est aut expressi aut boni viri' . U . V . enim subsistit cujuslibet viri boni . arbitrio .
81 .

onoratus est expressus k , aut quicunque ejus nominc dum vivit' . Nam

quod ipse accipit, dum vivit, donare cuilibet potest .


s

82 . Si statu liberi honoratus est

jus enim versatur utilitas, d. 137 .

ominus, aut proesens aut ejus successores

subintelliguntur t . psa enim in abstracto potestas

ominica in eum, honorata intelligitur,

qua: transit ad successores".


83 . Si

o est facti, persona objectiva tantum est quae expressa est" . Nam

quae facti sunt, in alium transferri non possunt .


o

1s

84.

o post tempus immemoriale non existit efficaciter . Nulla enim

ispositio

85 .

o in factum fiuturum collata, post Testamentum conditum quando-

jure ipso gentium vim habet in infinitum : commodior autem sphaerae activitatis terminus
assignari non potest, quam tempus immemoriale .

cunque, existit efficaciter . Nam vel mortuo eo existit, de qua difficultas nulla est, vel
vivoP . Sed cum ex postfacto, ubi constitit Testamentum revocatum non esse, Testator statim
post Testamentum conditum mortuus fingaturq, vi regulae

existit, mortuo eo existere intelligitur .

atonianae, etiam quae vivo eo

i in U . V. : si Titius arbitratus fuerit, o, pro non adjecta est, 1 . 46 . . 3. lid . lib. 1 . 75 . pr. . r . 1. 7 .
. z. reb. d. 1 . zz . . 7 . . 3. 1 .14-1 . 4z . . 2 . lid . lib ., quia est quasi viri boni, 1 . r . . z . . z . U . V. autem
20 valet cujuslibet viri boni arbitr., 1 . 43. . 3 . n contractibus : si Titius non arbitraretur, erit in subsidium
boni viri, 1. 7. contr . mt ., sed ustinianus statuit ut dcficeret, . r . . mt . Vend. . ult. . contr. m! .
1. 35. . z . . eod. 1 . 25 . ocati . Sponsalia in alterius arbitrium conferri possunt, c. super eo xtr. . .
Non obst . 1. 54. - r. . z ., quia illic ipsi contrahentes conferunt . Si arbitratu Titii aliquid /eceris, 1 . ult .
. z. . com . de eg. d. 1.54. 1. rr . . z . . 2 . 1.6.1 .27-1.28. . . . 4r . .4 . 1 .14 . 46. .3. 1.17 . lid . lib .,
. V . arb ., 1. r6 . . .
25 turn demum, si non arbitretur, videtur adjectum
k dari potest Tutori vel curatori, 1. z3 . .
. 1. 68 .1 . 95 . . 7. de Sol ., non
V. 0 . (excipe statu liberurn d. 1 . 44. . 2 .), non servo injusso, d . . . 3 .1. 94. .
priest . cont . tab . 1. 4. pr . . .

30 .

z.

orte ejus deficit, l. 3r . 94. ro4. 1. 51 . - r . 1 . zo9 .

. z., ibi enim vivo Testatore mortuus est, v . th. 356 .


m 1. 5r. . r . 1. 94 . . . 1. 4 . . 6. lid. lib. 1. 22 . St. .

. 1. 23. . 2 . ad

no, 1 . 44 . .

. . 38 . . 6 .
., adde huc 1. z 5. de eg.
.

quil . non obst . 1. 54.

uti dignitati legaturn dicimus, si transit ad successores,


enoch . 4 . press . zzz .
* - 3r. SOW. 1. 44. Pr. . .
P 1. z . 1. z o . pr. 1 . 6r . 1 . 9r.
. . 1. z8 . man . test. 1 . 7. . de ins! . et subst. (etiam potestiva, alioqui ibi
ustinianusnullam veterum dubitationem exploderet), v . tamen . th . 89 .
n

3s

q testamenti et mortis tempus fictione conjunguntur, et vel testamento immoto mors ad id retrotrahitur, ut hic, vel morte immota testamentum ad eam protrahitur, ita qux vivo testatore defecit,
ab initio videtur defecisse, arg . 1 . 8. . 7 . . ., utrumque, ut maneat dispositio.

N. 5

. V . enim subsistit cujusmine dum vivit 1 . Nam


-satur utilitas, d . 137 .
is aut ejus successores
'um, honorata intelligitur,
tae expressa est'. Nam
er. Nulla enim ispositio
.iaerae activitatis terminus
m conditum quandoa difficultas nulla est, vel
non esse, Testator statim
ianx, etiam quay vivo eo
3 . rid. lib . 1 . 75 . pr . . z . 1. 71 . r. . r. . 2 . U . V . autem
rbitraretur, erit in subsidium
it . Vend. 1 . ult. . contr . mt .
-ssunt, c . super eo xtr. . .
lu Titii aliquid feceris, 1 . ult .
. 1. 14 . 46 . . 3. 1. 17 . lid. lib . .
m

ad

n', 1. 44. . . 1. 38 . . 6 .
., adde huc 1. 15- de eg .
.

quil. non obst. 1 . 54 .

prau. 12%.
(etiam potestiva, alioqui ibi
o immoto mors ad id retroa quae vivo testatore defecit,

N. 5

ON

T ON

US 1 .

119

86. Sciente Testatore frustra existit ante Testamentum r. Neque enim quod
praeteritum esse sciret, concepisset ut futurum si de eo fuisset locutus .
87. gnorante valide, seu efficaciter . actum enim voluit, quod si scivisset impletum pure dispositurus praesumitur .
88 . o qu a repeti non potest, cum semel extitit quandocunque, existit s
efficaciter` . Nam si ante Testamentum, dispositio pura est, th . 334 . Si post Testamenturn.
post mortem existere intelligitur, ergo efficaciter, th . 85.
89. o voluntatis ante apertas tabulas frustra existit, th . 53.
9o. o cu i persona lis inest, in qua potest existere ipso momento mortis,
vivo eo non deficit', th. 162 . Si non potest, jam vivo eo deficit, quia momentum mortis to
vitae computatur'' .
91. o quae nomine personae lis in alio existere potest, in moriente existere
posse intelligitur' . Nam dum vivit in alio esse potest, th . 77. et 81 ., dum moritur vivit.
92. tem'quae existit in moriendo' .
93 . onditionis temporariae computatio incipit in dubio a die perfectas dis- i s
positionis`, turn enim primum rius habet jus quaesitum, th . 144 ., turn primurn igitur ei o
nocere vel prodesse incipit .
94. ies adjectus ni libertatis non intelligitur esse quo, sed intra quern
existere debeat d, per rationem th . 72.
r 1 . 9 . 1 . rr . . r . 1 . 68 . . . (1. 68. est quasi o divortii contra l . zo. . .) 1. 45. . 2 . eg. 2 ., et repe- 20
tenda est, vid . tamen th . 88 .
5 1. 3. pr . adim . leg . 1. 1o . . z . 1 . zz. pr. . . 1. 25. lib . et posth.
t 1 . 2. 1. rr. 1 . 6z . . . 1. 7 . . nst. et Subst.
. . 1. 4. . ond . ins . ( o in ipsum Testatorem collata est. 1. zo. . .
U 1. 2 . Th. xx. . r . 1. 3r . 1. 104.
1.38. 9r. . . 1. 5r . . r . . . 1 . 99. V. 0. 1. 28 . man, test .), ibertatis, etiam vivo Test ., 1.39. 3. St . . 2s
Potest. facilis, cum primum commode potest, implenda, 1 . 23. - r . . . 1. 29. . .
x 1 . 5.
. . 1. 28. . .
v 1 . z8. . z . 1. ult . man. test. 1. 42 . . X .
. . on. ell . V . r3z 1 . 28. . .
30
al.zo4..6.f . .1.
b uti cum morieris (se . rius), v . 1. 77 . . 3 . 4. zo. . 2.1. 4. - r. 1. 13 . qu . d. 1 . e. 1. 79. . 3. . .
(ex ea jus purum est, et transmittitur, licet dilatum, obst . 1 . 724 . 5. . . talis est ad summum : si non
/eceris, . 4 . . de V. 0 . 1. 65. . z ad Treb. 1. 73 . . .), et : cum debiturus, v . g. haeres morietur, 1 . 4.1. z3 .
1 . 22. qu . d . l . c . l . 28 . . . 1.79 . . r . l. z . . 2 . . . 1. 68. . f. . z . 1 . Y2 . . r . . 2 . Si legatarius prius
um tertius morietur, similiter, 1 . 40. 35
moriatur, non transmittit . Talis est ad summum : cum voluerit .
. 2.

.
1. 46. . . junct . th . 245d l. 4z . - r . man . test. . 4r . . zo. lid . lib., add . 1. 39 . 3. St .
c

., alias non, 1 . 49 .

120

PZ

UN

TOR

1663-1666

N. 5

95 . Plura disjuncta sunt unum incertume . Sunto enim : aut unicum tantilm
verum est, idque incertum utrum sit an .
96. Plura connexa sunt unum individuum . Sunto enim et , si non erit,
etiam non erit, et contra, per d . 6 . rg. est individuum, per th. 1oo ., si autem dividuum
s unum est, th. 98., multo magis individuum .
96a . onnexio non praesumitur 1 . Nam neque ex verbis conjungentibus sequitur, et
est valde dura .
97. Si plura (unumb) repraesentant unum (plura), unum (plura) sunt . Sint
enim b. .c. loco , et concurrat cum ad . Si ipsum concurrat, habebit unum dimidium
o
, th. 1o6 ., sin b et c cum concurrant, singula tanquam unum habebunt duas tertias simul,
th. io6., id est plus quam quod reprmsentant, sed hoc absurdum est .
98.- ividuum ante divisionem unum est` . Nam dividuum constans ex partibus
homogeneis esto a + a, id differt 6. pluribus a . a., illud enim praeter partes habet +, signum
unionis .
1s
99. Si dividuum pluribus applicandum est, dividitur seu fit actu plura k.
Nam cum a +a, applicanda ad . . sint homogenea, d . 125 ., licebit applicare pro lubitu,
per th. 104 . sit igitur a- . a- ., ita unt plura.
loo. Si pars*ejus fit nulla' .
101 . Plurium unum absque altero valere potest . lioqui connexa essent, d . 6.,
20 connexa autem sunt unum, th . 96.
102 . dem specie, seu enus pluribus additum, est plura homogeneam . dem
enim specie, puta : , continet plura numero, a+ a, ea applicata ad . . erupt actu plura,
th. 99 .
103 . Si plura pluribus applicanda sunt neque apparet quodnam cuinam
2s assignatum sit, in se invicem ducuntur . Sunt enim v. g. Titius
. et Sempronius .
applicandi ad Stichum . et gemmam . (id est jure ad has res concurrant), cum multum

30

e 1. z. 6 . 27 . . 2. 1. 2 . in d. add. l. 26 . .
sufficit unam disjunctarum existere, l. s. . . . zz .
. de . . 1. 98. . z. . . 1 . 6 . . inst . subst. Plures disjuncti aunt re et ue, si solum per utrumque non
stat, concurrunt, 1. z3. 24 . . .
1 1. 2. . z.

l. 29.

. .

. r3. . 3. 6. man . test . . 17.

de

eg.

52 . 1. r2z.

. z. 1 . zo . 1. 29 .

. t. . 3 . 1. 33.1. 56 .1 . 8z. Pr. . . . z3 . . 2 .1. 3r. . z. St. ., nisi exprimatur, l . z3 . - r. man. test. 1. pen .
.

ond. in s.

gut l. 56 . .
b 1.20. . 2 ., arg. . z. . 4 . SUP. sere. 1 . 44 . . 8. . .
1 1. 29. V. 0 .
k ita o vel tum collatum in plures, 1 . 56. l . 45. . z . 1. 46. . . . 1.30. us. et usu/r. 1.44. . 8 . . .
35 1. 8r. . z. . x
.
i v. l . zzz. . r.

m l. 2 . . r.

1. 6 . , z. 1.33. . 4 .

N. 5

aut

unicum tantum

N. S
i

m et , si non erit,
ioo ., si autem dividuum
)njungentibus sequitur, et
7um (plura) sunt. Sint
t, habebit unum dimidium
bebunt duas tertias simul,
est .
ium constans ex partibus
r partcs habet +, signum
it seu fit actu plurak.

!ebit applicare pro lubitu,


qui connexa essent, d. 6.,
ura homogeneam. dem
.d . . erupt actu plura,

ret quodnam cuinam


.tins . et Sempronius .
:oncurrant), cum multum
um existere, 1. 5 . . . . zz.
e, si solum per utrumque non
1. 52 . 1. zzz . . z. 1. zo . 1. s9 .
ir, l . 13 . . r- man. test . 1. pen .
1
. .
us. et usufr .

1. 29. V . 0 .
1 . 44. . 8 . .

ON

T ON

US .

121

intersit inter . et . neque etiam dictum sit, quod ad quem pertineat, per hyp . applicabuntur
singula unius partis, ad omnia alterius partis (sic nempe : - + . - + ., id est uterque habebit initio gemmam et Stichum, tota concursu communia erunt, th . 105 . 107, et
contra - + . - + .), id est in se invicem ducentur.
104 . Si plura sunt homogenea, apparet quod cui sit assignatum, quia quod s
cui applices nihil interest .
105 . Si unum pluribus applicandum est (id est si ea plura sunt re (una) conjuncts),
in singula ducitur, seu est omnium ab initio .
o6. oncursu autem fiunt partes si dividuum est 0.
107. Sin minus, fit commune .
t
Nam si v. g. sit res (uti too aut Stichus), plura autem sint (Titius) (Sempronius),
atque pertineat tum ad ( - ) tum ad ( - ), si solum applicetur, totum pertinebit
ad , quod est th . 105 . Si concurrat, id est simul applicetur, initio linea
tendet ad totum,
sed cum pervenit ad partem tantum suam facit, quia idem efficit linea
. t accurate
loquendo to (Stichus vel too nummi), turn (Titii), turn (Sempronii), erit Stichus aut too, 13
sed Stichus ille particularis erit
dimidium, id est dimidii valoris ratione Stichi totalis
(Servus enim communis duorum servorurn loco est, per th . 97 .) et too Titii erunt quidem too,
sed too dimidii nummi, seu 50 integri . Patet igitur in Sticho th. 107., in too nummis th . io6 .
io8 . Tot autem sunt propositiones seu applicationes, quot sunt plura partis
maxima. Nam et tot propositiones seu applicationes sunt quot lineaep et etsi unum pluribus 20
applicandum sit, plures tamen sunt applicationes, per th . 105 .
tog . Si re conjuncti concurrunt diverso tempore, priore concurrente alter
concursurus prasumitur 9. Nam si onus totum auferret, aut certd sine cautione, esset
materia litium, qua egislatori preecavenda est.
to. Si quod conjunctorum non concurrit, ipsum pro non scripto, propositio 25
ejus falsa, seu dispositio nulla estr . d est in proposito casu, si non concurrat, nulla
erit linea - .
o

ita si o dandi in plures collata est, qui partem implet, partem

l . zz. . r. man. test.

ti accipit, d. 1 . 56 . segq. 1. 13. . z.

0
o individua nihil tribuit ne quidem pro parte, nisi tote existit, l. rz . . 23. 24. . 3. 1 . 23. d.
. et . ad . . . tree sent dispositions .
l . 56. zz1 . . . d . l. z3. . 2 . man . test . 1 .13 . - z . St. .
P v. g.
q Unde pendente ue cohaeredis unus totem haereditatem non habet, . ab . d. 49 . err. 10 ., nee egatarius unus totum egatum, l. 54. . r . 1.30 . . .1.89 . . 2 . . 2 . Usum fructum tamen unus interim totum
habet, l. 6 . . s. usufr . accr .
. 1. 81 . . . 1 . 89.
r unus absque altero totem nem implere potent, et totum auferre, l. 3z . - r. St .
. z . . 2., (dummodo non eum dolosb prmveniat) neque alters prodest, l. r3. pr. . z. m an . test. 1.44. . .
1.6. . coed . ins . t si quis dimidia impleta dimidiam abstulit, residua o et tum ei accrescit, 1. 54. , z. . .

30

33

122

PZ

UN

TOR

1663-i666

N.5

i . Onine dividuum divisibile est, d . 125 et d . 128 .


Omne indivisibile individuum, th . ii . conversione per contrapositionem .
113 . ontinuatum discretum est plural, nempe divisa intervallis, . per th . .99.
114 . Si plures sunt
torcs, plures sunt dispositiones, d . 67.
115 . Si
rii', th . io8 .
116. Si plura ta, per th. io8 .
117 . Si pluressunt riietplura taindispositionerationeverborumeadem,
et suum cuilibe t assign atuin sit, una voce si sit nt verbis conjtin cti u, prisumuntur substituti in eandem causam . Nam verbis conjuncti medii sunt inter re conjunctos
xo et disjunctos verbis, igitur accrescit its pars vacans quidem, ne ad verbis disjunctos deprinantur, sed cum suo onere, seu cum conditione, ne re conjunctis, th . 105 ., equiparentur.
118 . Si plures nes intervallo eidem to adscriptae sunt in nstitutione,
statu libero, et pia causa, disjunctae prisumunturx .
119 . n egatoY et fideicommisso' una novissima .
s
2o. n
ontractibus conjuncti' .
121 . Sine intervallo ubique sunt conjuncti .
Nam ubi nullum intervallum est, mutatio voluntatis non praesumitur, hint th . 121 . e
caetero inter plus vel minus favorabilia proportio servanda . Pluris autem est o disjunctiva
seu una incerta quitm una certa, th . 263 . et una certa quam plures conjuncti, th. z64. Simiso liter nstitutiones egatis, hinc th . 118 ., egata ontractibus, hinc th .
9., favorabiliora sunt .
ccedit de ontractibus quod carent intervallo, quia jus singulare constituent, hinc th . 120 .
122 . Si res
lis ( ta) est Species, o ( tum) est individuab Si Quantitas,
dividuao. llius enim partes heterogeneae sunt, hujus homogeneae .
123 .
o ( tum) continuata est dividua . Nam nisi partes essent homogene a eadem
2s non continuaretur.
1i

112 .

s annua legata sunt plura, 1 . 4 . 1 . rr . ann . leg . 1. 28 . qu. n . u suslr . am . 1 . xx. Pr . 1 . :o. qu . d. 1 . c .
. . 1 . 1. . 16 . ad . . (primum est purum, reliqua lia, per th . 97.) .
t 1 . 44 . . 8. . .
t etiam coha'redes, juxta placitum
u s t i n i a n i 1 . tin . . in . . de ad. toll .
x
o levissima (j ung . t h . 35 . 36 .) in libertate, 1 . 35. 1 . 5r. Pr . 87. 88 . . . 1 . 5 . 1. r . 1. 45 . man . test.,
30 levissima autem prius existit, ita in nst ., 1. 27 . . /. . . 1 . 17 . . .
Y 1 . 8 . / . test . tut. (similiter in Tutelis ibi . 2 .) 1. x6. V . P . S. 1 . 12. . ult. . r. 1 . r6 . 17 . adim . leg.
1. 51. 87 . 89 . . . 1. 3. . de odicill. 1. r9 . . /ideic.
Z et per id data libertate, 1. 9o .
. . 1 . 5 . man . test .
a 1. 45, man . test . v. separatim, id est disjunctim, arg. 1. 51. Pr . . .
3s
b etiam fundus est dividuus, 1. 34. - r5. . r .
c pecunia in se dividua, 1. 23. . ., fit individua, si deputata est ad sumtus Operis individui, 1. 1r2.
. 2 . . .

1.

rot. . 4.

N. 5
per contrapositionem .
intervallis, . per th . .99 .
s, d . 67 .
.one verborum eadem,
-)njunctiu, prTsumuni sunt inter re conjunctos
verbis disjunctos deprih. to5 ., <equiparentur.
sunt in nstitutione,

umitur, hinc th . 121 . e


lutem est o disjunctiva
onjunctm, th. 264 . Simi. 1 19 ., favorabiliora sunt .
~onstituunt, hint th. 120 .
.idua b si Quantitas,
!ssent homogeneae eadem
n.

1. r . . pr . 1. :o. qu . d . 1 . c .

.97 .) .
i 1. un . . o. . de ad . toll .
. 1 . 5. 1. r . 1. 45. man . tes t .,

elt.

. r.

1 . r6 . 17 . adim . leg.

atus Operis individui, 1. 112.

N.5

ON

T ON

US 1 .

123

ussum item". Nam ve1 factum expressurn dividuum est, tiun res est manifcsta
vel individuum . sto igitur : Titio et Scmpronio fundum do lego, si hominem pinxerint . Si
limc o est jussum, suppono Titium capitali morbo impeditum intra datum tempus nihil
pingere posse et Sempronium solum pingere . Sempronius totum hominem pinxit verc, Titius
itidem tohmm (neque enim causa est cur pedes potifis quam caput cum pinxisse dicamus) fic- s
tione, th . 51 ., o igitur dividua est, per d. 125 .
125 . Si plures sunt honorati .
ando enim singulis actu dividitur .
126.
asualis o non dividitur . Nam tit o dividatur, oritur ex presumtione, cum
aliter ispositio subsistere non posset, th . 128 . t cum tor asualem adjecit ne 1, totum
rem reliquit arbitrio
, d. 120, de cujus judiciis przesumenduln non est .
P)
127 . Si
tum est individuum' . Nam o dividua pro parte impleta efficax est ad
parteni ti, sed tum individuum est .
128 . Si necesse non est
V
'. nterpretatio enim in subsidium adhibetur, tit o
dividatur, cum tota existere non potest aut debet, quia praesumitur tor malle voluntatem
suam pro parte quam in toturn nullam esse, per th . ioo .
15
129 . Si culpa est penes
rium, mult6 magic si mora . Neque enim ut dividatur
in tali casu ex necessitate, sed voluntate rii oritur, per. th. 65 . et 66 ., . per th . iz8 .
130 .
o qum non relinquit & ote) . op individua est . Nam aut in motu solum vago
consistit, turn statim ab initio impleta est vel ad terminum, v . g. si lexandriarn ieris, pars
autem vim non est motus ad lexandriam .
131 .
o facti immediati est indivisibilis . actuln enim immediatum est, quod
in solo motu membrorum consistit, v . g . si riseris, quia statim, cum ccepta, impleta est,
per d. 128 .
124 .

a 1. 23 .1. 24 . . . : putant ex 1. 74. . ., si plures conjuncti lint, sum, cui xquitate tantum habeatur
o pro impleta, non habere jus accressendi . Sed ita permovebitur quis ad jurandum v . g . aut ceelibem vitam, z5
ut habeat jus accrescendi . . 74. ita habet :
ulieri et Titio usus /ructus, si non nupserit mulier, relictus
est . Si mulier (lege non) nupserit, quamdiu Titius et vivit et in eodene statu erit (id est v . g . non deportatus),

partem uses fructus habebit (quia Titius concurret) tantum enim (non plus) bene/icio legis mulieri concessum
est, quantum haberet, si paruisset (nam si Titio non prodesset ficta mulieris impletio, haberet mulier sola,
et ita plus qubm si verb paruisset, quod est abs .) nec si Titius, qui conditions de/ectus est (in rei veritate, 3o
etsi non effectu juris), legatum repudiet (nam si o omnino defecisset, non posset repudiare, 1. 3. R . .), ea
res mulieri proderit (seu : incidemus in cam absurditatem, ut plus mulieri prosit fictio quam veritas, quia,
etsi paruisset, repudiante Titio totum haberet) .
1 . 23. . ., nisi in libert ., 1. 4. . 6. St. .
t th . co6 . 107 . 99 . coo . 1 . 74 . . 1 . acq. haer . 1 . 23-1 . 32. . .
t o imminuto minuitur o, seu onus, 35
l . 43 . .1.1.43 . . pen . l. 62 . . 1 . . . 1. 2o.
. . on ., v . tamen d. l. 43 . 3 ., add . l. 32 . . 4 . ad . .
1 . 44 . . 9 . . . 1. 63. . 12. ad Treb., et contra, si utrumque dividuum est, 1. l o . pr. ann . kg .

1 24

PZ

UN

TOR

1663-1666

N. 5

132 .
nis cum ordine onjunctivae ( isjunctivae) pars perturbate impleta non
relevate . Turn enim etiam ordo in nem deductus est .
133 . Si honorato nolenti partem offeras, et si repudiet, dedisse non videris,
seu non relevat h, per th. 128 . et quia incommoda solutio particularis .
5
134 . Partes quae implent relevant . Nam si impleta parte nis, partem fundi accepi,
ad habendam reliquam partem pars impleta non repetitur .
1. 444 . 6 . et ult . 1 . 56 . . .
h nisi in statu libero, 1.3. . 6. i . 4. . 6. St .
1. 74 . .-z. acq. h ar. 1. 23. . .
so

. Qui per errorem minus dedit, reliquum potest supplere,

tque hic ipsos Terminos simplices nem ingredientes spectavimus . Prohibuit me inopinatum
quiddam nunc totum exequi . Quare de ipsa ispositione, quando nulla, lis, pura intelligatur, restabit altera
isputatione, si
US aspiraverit, speculari .
N S.

O . STR U
US .
OTT R O U
O
NUZ O
suo ffini arissimo.
inas a Te accepi literas, et alteras priores una cum dissertation tua elegantissima .
quidem fere pudet ad illam tam diu tacuisse . Sane possum quam plurimas intermissi officii
allegare causas, quas etiam probare Tibi non dubitem : sed malo hanc deprecari quam purgare
2o culpam. Nunc hoc ex animi mei sententia habe, in tua dissertatione nupera, an ingenii felicitatem magis, an scientiam et industriam laudarem, hactenus me ambegisse . erte videris
viam, quam vulgd (prasfiscini dicam) monstrare non solent, tute tibi reperisse, ad prudentiae
nostra adyta, expeditam, praeclaram, rectam adeoque ire non qua itur, sed qua eundum.
Quare conatus tuos valde laudo, atque vellem adesse propius, quo provehere etiam si possem
liceret
. aeterum de onditionibus alganettum in bibliotheca publica cademiae Salanae vidi .
25
st et alius de hoc argumento in libris meis, Philibertus russelius, onsiliarius olim Karoli V.
et Philippi isp. R. ovanii editus, qui si non pleniils certe elegantiils scripsisse videtur . e
methodo tua sane non negem vel difficultate sua else spetiosam, sed vereor ut in omni argumento tenere eam possis . Quod ed dictum velim, non ut Te deterream sed ut excitem . Quod
3o superest, vale, et in affectu erga me persevera. runsvigae 6. ulii 1665 .
'5

[125]
N .5

!rturbat6 impleta non


dedisse non videris,
:1aris .
:nis, partem fundi accepi,

lit, reliquum potest supplere,


is. Prohibuit me inopinatum
ra intelligatur, restabit altera

ttione tua elegantissima .


)lurimas intermissi officii
deprecari qWm purgare
nupera, an ingenii feliciunbegisse. ert6 videris
i reperisse, ad prudentiae
1 itur, sed qua eundum.
-ovehere etiam si possem
a cademia Salanae vidi.
)nsiliarius olim Karoli V .
is scripsisse videtur . e
vereor ut in omni argum sed ut excitem. Quod
665 .

6.

SPUT T O

UR

17. (27.) ugust 1665 .

POST R OR

ruck

( eipzig 1665) .

ON

T ON

US

[126]

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

[127]

D.

B.

V.

DISPUTATIO JURIDICA
POSTERIOR .
De

CONDITIONIBUS
Quam

Indultu Amplissimi JCtorum ordinis

PRIESIDE
V I R O

Nobilissimo, Consultissimo atque Excellentissimo,

DNO .

BARTHOLOMiEO LE-

ONHARDO SCHWENDENDORFERO,
J . U . D . et Inst . Prof. Publ. celeberrimo Patrono ac
Praeceptore suo inprimis Venerando .

Publicie censure exponit

M . GOTTFREDUS GUILIELMUS LEIBNUZIUS, Lipsiensis,


AUTOR .

D . XVII. Augusti Anno M. DC. LXV.

LIPSIA,

Typis JOHANNIS WITTIGAU .

[128]

VIRIS

Magnifico, Nobili.rsimis, Consultissimis,


Amplissimis, Excellentissimis,

DN. QUIRINO SCHACHERO,

Academiae Lipsiensis Professori Publico, Serenissimi


Electoris Saxonia supremi Appelationum Judicii Consiliario,
Facultatis Juridica ibidem Seniori, Consistorii Electoralis ac
Ducalis Directori maxim8 Reverendo, Academia
Decemviro, JCtO famigeratissimo :
et

DN. JOHANNI BURSIO,

J. U . D . celeberrimo, Supreme Curia


Provincialis Electoralis ac Ducalis qua Lipsie est,
Advocato Ordinario Gravissimo,
Pr,rceptori, Patronis ac Fautoribus suis
maximis maximlque colendis.
Dat, Dicit, Addicit .

AUTO R.

[129]

Q . D . B. V.

rsrtmts,
Aenissimi
i Consiliario,
?lectoralis ac
:demon

r Fautoribus suis
ut colendis.
4lddicit .

0 R.

PARS ALTERA
QUA
IPSA DISPOSITIO, QUANDO NULLA,
CLIS, PURA SIT, EXPLICATUR .

i . (143 .) Si Ctum non est Morale', DISPOSITIO INVALIDA EST, quiadispositio


est Moralis propositio, d. 66.
2 . (144 .) Si Co est impossibilis', mero jure, quia sic etiam Ctum est impossibile,
th . 9 ., ac sic morale non est, per th . 7 ., E. nulla Dispositio est, per th. 1 43
3 .(145-) Si ipsa dispositio in se moralis non est, etsi termini sint morales lo
Nam si moralis non est, moraliter effectu caret, E., per d . 844- (146.) Perplexa dispositio d non est moralis, nam est impossibilis, d . 55 . Impossibile autem morale non est . Fictio enim ad impossibile non extenditur.
5 . (147 .) Etiam Lege perplexa, nam quod lege impossibile est, in moralibus natur$
impossibili aequiparatur, d. i i 1 .
15
a si necessarium in se, ut si alicui rem suam lego, 1 . 10 . L . z ., Cni, v. d . 53 . not., v. th . 6. 7 . 8 .
b Imposs. est falsa, d . 31 . not . ; cujus tempus prmterlapsum est, 1 . 4z . . za. lid. lib. 1. xx . . x .
L. 2 ., nisi justd ignoranti$ Crii, l. 3. . 3z . Sct. Silan. ; quae defecit ante Testamentnm, 1. 6 . . x. C . D . 1. x 0 4 . z . L . z. ; cujus aliqua circumstantia est imposs ., 1. b . C. J. Obst . quod utile inutili non vitiatur, 1. 34.
H. J . 1. z7. pact. dotal . th . 329 . 1 .8. . 4. C. J. Resp. plura qua- conjunguntur, vel ponuntur seorsim, ut : 20
Titius et Cajus, vel ut se afficientia : Titius obligatus est Cajo; illo casu dividua sunt, ita Cnis dividum pars
impossibilis reliquum non vitiat, l . xs. dot. praleg. 1. 6. . x . C. D. 1 . 8 . . 4. C. J., hoc individua.
C uti : si voluero dabo, v. d. 117. ; si per se necessaiia, v . d . 53 . not . ; si in se impossibilis seu perplexa .
d ubi Co et Ctum sibi obstant. 1. 43. H. J., nec patet quid's quo perimatur, 1. 5. fidej., v . d. 53 . 54.
th . 13 . Si inconditionabili adjicitur, 1. 77. R. J. Si contra substantiam actus ut matrimonii, c. ult. Extr. de 25
C. A . Si in tempus confertur, quo dispositio nulla est, 1 . 99. . 2. V . 0 . Ducans to si cognovero, quid juris?
Copula secuta alii putant pura quidem esse sponsalia, Bed in secundo coitu matrimonium, Innoc. in c .
per teas, C . A ., at Brunellus de spons . coed. 30 . statim primo, arg . c. 30. ex*. de spons . Si meliorem non
invenero, valida est, si certum tempus adjiciatur, Barth. Brixiens . qu. vener. 38. Si pulchriorem non invenero, est contra subst . matrim ., Damas . de Brocard. Memb. 3. n . zo . Si libel' exit hares esto (de servo pro- 30
prio), perplexa est. 1. az . 22. C. J ., nam primum hires esse debet, deinde it seipso accipit libertatem, 1. 6 .
f. 4. H. J., add. 1.9. f- z4 . 1 . Sr . pr. H. J.
Zu Z . 6 . Zwischen dem Ende des ersten Teiles der Disputatio de Conditionibus (N . 5) and dem Anfang des zweiten (N . 6) scheinen die Theoremata 135-142 zu fehlen : es handelt sich wtihl nur um einen
Zahlungsfehler.
35
LE?BNIZ VI . 1.
9

130

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 6

6. (148 .) Si Co est odiosae, DISPOSITIO EST LEGE PERPLEXA. Nam omina


veteres captabant .
7. (149) Si captatoria f; ne ultima voluntas ulla ratione constringatur .
8. (150.) Si difficillimag . Praesumitur enim animus dandi non esse .
3
9. 050 Poenae causa relictum nullum est, seu Conditio Legati in potestatern haeredis conferri non potest h, jure veteri .
10 . (152 .) Si Titius voluerit Institutio, invalida est i, seu Institutio in voluntatern
Tertii conferri non potest . Ha`reditas enim totam substantiam defuncti continet, quarn ab
alieno arbitrio pendere absurdum est .
10
11 . (153 .) SiDispositio derntaConditione invalida est k. Nam dernta Cne pura
esse debet, per th. 330.
12. (154.) Si A Testatore ademta est . Sic enim prior ultirna non est.
1 3-055 .) Si Cnem destinavit addere Ctor, nec fecit', quia neque scripsit quod
voluit, neque voluit quod scripsit . Quare neque quod scripsit valet, neque quod voluit m.
1s
14. (156.) Si Crius nolit habere quod sibi ultima Voluntate relictumn. Indignus enim beneficio est, quod sprevit . Et Testator iis, qui aliquid ex ejus testamento capere
volunt, observandus est ad instar superioris, per th . 34. et 6z., v. 1. 9. . 6. H. J.
15. (157.) Invalida est Poenae stipulatio, si, quod prohibiturn est, impossibile est, v . g. si coelum digito attigeris, 1o dare spondes, per th. 144 .
20
16. (158 .) Fidejussio debiti nullius nulla estP, quia nullum est Ctum, v . g. si Sempronius non solvet quod tibi debet, ego solvam ; nam si nihil debet nihil solvam .
e Mortis, 1 . :9 .1 .30 . C . de pact . Eam tamen hodi8 continet confraternitas, seu pactum successorium,
v . Goth. d . 1. r9 ., et concessio feudi viventis seu gratia expectativa . Distinguit Gerhard . c. r. . si
quis, de feud. : si fiat ejus consensu (sed contra 1 . zq.), Bal . in d. c. x . et H. Pisto. 2 . q . 25. : si aliter quam
25 succession res fieri possit Crii, sed contra v. Vult . z . feud . 7 . n . 48 . Si Titius erit serrus, 1. 34. . 2. contr.
Emt . l. 83. . s . V . 0., id enim nefas expectare.
f i. 6z. V . 0. 1 . 34. C . de transact. 1. 4. C . de inut. slip . 1 . zz. C . de Pact . I . z7. 29 .70. H. J. 1. 9 . 1. x41 . 20 . . a . C . J . 1. 2 . . 2. V. P. S. 1 . 46. L. z. 1. z . de his qua pro non script. 1 .83. . 5. V.0. l. un.C. de
his qua pan. In praeteritum collata captatoria non est, 1. 17z . l. 8z . . Z . l. 29 . H. J. l. 20 . . z . C . J .
30
g 1 . 4. - r. Sl . L .
h tot. tit. D, et C. de his qua pan . 1 .43. . 2 . L . r. Obst . l. 6 . l. 27 . C . D ., ubi haeres mulctatur, l. 3. de
L . 3 . ; hodie valet . z. J. de Legal. 1. un . C. d. c. t .
v. d . 11 7k Cliter tamen (non pure) potent res mea mihi acquiri, 1 . 6z . contr . Emt . I . 3r. 98. V. 0 ., aliena h& me
35 promitti, 1 . 7. - z. qui pot. in pign ., add . l. 57 . de j. dot. Et alios casus 1. 88 . 1 . 59 . . 4 . 1. 89. H. J. 1 . 4.
Reg. Caton . I . z04 . C . D . I. zo. . 4. de Test . tut. 1. 29. L . z.
1 1 . 9. . 4. H . J.
m l. 3. de rob. d.
n 1. c ., v. tamen 1. 45. . z. L. 2.
0 l . 69. (obst. 1. 8.) 1 . r9. V. 0 .
P 1. r6 . 1. s9. tidy
.

N. 6

N. 6

'ERPLEXA . Nam omina

DE CONDITIONIBUS II .

131

1 7-059 .) Dispositio inutilis invalida intelligiturq . Eundem enim effectum


habet, d . 85 ., E., d. 81 .
18. (16o .) Dispositio infirmata ab initio nulla intelligiturr . Nam nihil efficit
antequam purificetur, th . 9., multo minus cum fit nulla, patet igitur ex postfacto effectum
ejus prorsus nullum esse ab initio .
s
19; (161 .) Si Co defecit, Dispositio infirmatur s. Nam si illa est impossibilis, haec
invalida est, E . si illa fit impossibilis, ha:c invalida fit . E ., d. 9o.
20. (16z .) Etiamsi vivo Testatore, per demonstrationem th . 85 .
21. (163 .) Cum Co fit impossibilis, DEFICIT . Nam in momento ultimo possibilitatis solo adhuc pra :sens esse potest, d . 36., postea deficit, postea autem est impossibilis .
10
22. (164.) Co Continua uno actu contrario . Ita enim interrumpitur .
23 . (165 .) Si pars Cnis, qua : non relevat, et repeti non potest, extitit . Quia
repetenda est, d . 127 ., v. th. 88 .
24. (166 .) Cum Co indivisibilis in utrumque Crium collata est, alterius dispositio nulla est . Nam diversa alterius dispositio est, th . io8 ., et alterutri tantum possibilis =s
est Co (plures enim ad Conditionem indivisibilem concurrere non possunt, quia nec unus divisim
potest, th.118 .) . Alteri igitur est impossibilis . E . per th. 163 . et 161 . alteri dispositio infirmatur .
25 . (167 .) Infirmata Dispositione Ctum venit ad Substitutum`, d . 96.
26. (168 .) Re Conjuncti habent solidum u, th . ioo. et th. io6.
20
27. (169 .) Connexi nihil, d . 6.
2 8 .07 0.) Et quod implendae Cnis causa datum est, confici potest" . Causa
enim dati secuta non est.
29. (171 .) Jus Conditionabile est omne quod Conventione constitui potest .
Hoc inductione manifestum erit .
30. (172 .) Quod ipso jure transferri potest . Id enim in se nihil continet facti, E ., 25
per th. 178 .
31. (173 .) Quod diem recipitY . Nam quod diem certum recipit, quidni incertum? incertus autem est Co, th . 192 .

)nstringatur.
i non esse.
!itio Legati in potestaeu Institutio in voluntatem
lefuncti continet, quam ab
A k. Nam demta Cne pura
tima non est .
, quia neque scripsit quod
~t, neque quod voluit m.
luntate relictum . Inl ex ejus testamento capere
9 . . 6 . H. J.

)hibitum est, impossi144 .


um est Ctum, v . g. si Semt nihil solvam .
tas, seu pactum successorium,
Distinguit Gerhard. c . z. . si
Pisto. 2 . q . 25 . : si aliter qu3In
us erit servus, 1. 34. . 2. contr.

1. 17. 29 . 7o. H. J. 1. 9 . 1. 14.


t. 1 . 83 . . 5 . V- 0- 1 . un .C . de
?9. H. J. t. 20 . . 2 . C. J.

., ubi bares mulctatur, 1 . 3. de

q ut : momento valitura. 1.79. . 3. C . D . 1. ult . C. de bon. qua, lib ., non obst . 1. za7 . R . J ., Derisoria,
1. 65. ad L . Falc. 1 . zaa . . a . L . z.
r 1 . 2 . Pr . peric. etc . r. v .
S . a . J . quib. m . test . in/. 1. a . PP . i. U11 . C. J. l. un . . 2 . 7 . Cad. toll . 1. 8. V. P. S. 1 . X . 2 . C. inst. et
subst . 1 . 33. . 3. C . D . 1. 87 . H. J . 1. 3. C. cond. ins .
t 1. 26 . . z . 1.30 . 1. 54- - z . C . D . l . 2 7. 33 . H. J . l . a . C. de inst . et subst.
u 1 . 59. . 6. H . J.
z 1. 67. Cond. ind. t . t. Cond. caus. dat.

I. 3z . 98. V . 0., aliena a me


98 . 1. 59. . 4 . 1. 89. H. J . 1. 4.
L. 2 .

30

Y unde sxp8 conjunguntur dies et Co, Ut 1 . 4 . de serv. 1. x-- 3 . mand . 1. 2o . Loc . Cond . 1. 3 . de procur. 35

1. z . pr. C .

D . 1 . 77 . R. J .

9a

132

I . LEIPZIG UND ALTOItF 1663-1666

N. 6

32 . (174 .) Quod Modum recipit, per th . 42 . et 305 .


33-075 . ) Jus ad rem est Conditionabilez . Id enim convention constitui potest,
E ., per th . 171 ., et ipso jure transferri sine traditione et actu , corporali, E., per th. 172 .

34. (176.) Jus quod non potest esse Ctum Morale, EST INCONDITIONABILE,
s per d. 66.
35 . ( 1 77. ) Quicquid non est futurum, th . 7 . Id enim non est in potestate .
36. (178 .) Quod est facti', per d . 63 .

37 . (179.) Possessio . Nam est facti b, E ., per th. 178 .

1-

38 . (18o.) Dominium' . Quia turn acquisitio ejus est facti ; tum ipsum aliquid facti admixtum habet . Jus enim, ad quod habendum jus aliud datur, meri juris non est . Daretur
enim processus in infinitum .
39. (18i .) Nemo sub Cne servus esse potest . Erit enim ad conditionem liber, per
th . 305 ., id verd esse non potest, th . 296.

1s

40 . (182 .) Servitus sub Cne et ad Cnem constitui non potest d . Servitus enim
consistit in perpetuata constitution' quae est facti, th . 178.
41 . (183 .) M a j e s t a s , per th. 18o . Est enim dominium in subditorum membra et

zo

actus (privatus enim membrorum suorum Dominus non est), quod Imp e r i u m ; et per
consequens bona, quod Dominium e m i n e n s dicitur .
42 . (184 .) Actus Legitimi non recipiunt Conditionem l. Actus enim Legitimi
fiunt semel . Actus autem Cles quasi bis fiunt, tum cum constituuntur, et consummantur .

z Mort . c . don ., 1. zo. ib ., Fidejussio, 1. 7 . - z . r6 ., Sponsalia, t. t. Extr . de Cond . App ., Emtio, . 4.


J. de Emt., v . 1 . 7. contr. Emt., Locatio, 1. 20. . z . Locati, Mandatum, l . 3 ib., Societas, 1. z. 70 .75. Pro Soc .
I
1 . Pen . C . eod ., add . l. r4. C . J ., Actio, 1. 5 . C. qu . d . l. c., Investitura abusiva Feudi, Rosenth . c . 6. cond . 23 .
a v . g . jura sanguinis, Magn . Dn. Carps. Resp . VI. 8-77 . X2 .
9s
b v . Papponii diss . utrum possessio, juris an facti, Venet. ed. anno z6oo. E. nec actus possessorii,
traditio, investitura propria feudi, aditio haereditatis, 1. sr. . z . acq. A . 1. 77 . R . J., contractus realis,
pignus ; non obst. 1. zz . . 2 . pign. act ., nam sub Cue contrahi potest, etsi non constitui, depositio et oblatio,
Negusant . Pign . V . 3. 2 . zo.
a non obst . l. 8. R. C. 1.3. . 7. St L . l . 29 . M . c. don . l. z . C . de pact. inter Emt . et V . 1. x .- . de uiufr.
30 l. ult . z8. cons. prod . 1. 70. - z . usufr . (Nam interdum utilis soltim competit vindicatio, 1 . z. C. de don . quo
sub. mod., aut fingitur vel tum demum tradita res, cum extitit Co, vel tum statim cum tradita est, extitisse
Co). Interdum quia exceptio obstat vindicanti, alteri adjicitur Dominium . E . et Solutio, non obst.1 . .z6 . Sol. of
Lib. . Acceptilatio, l. 4 .5. Acceptil. l. 77. R . J ., obst. 1.43 . j. doe ., Donatio perfecta, v . tit. C. de don. quo sub mod .
d 1.4. de serv ., aliud enim est service, aliud ad serviendum esse obligatum, arg . 1 . 6. . f . Com. prod. ;
3s non obst. 1. z5. r6. z7- qu . m. ususfr. am., ubi videtur ipso jure amitti, nam simul amittitur etiam possessio,
seu exercitium.
e l . z. . 3., v . quotidie, do ususfr . accr .
t L 77 . R. J ., de qua breviter : Actus legitimi h . 1. vel sunt in genere jure validi, legendum : qui recipiunt, Cujac. zs. obs. z6., vel in specie ii, qui transferunt jus Quiritium, seu Mancipium et fiebant per

N .6

N. 6

porali, E ., per th. 172 .

;T INCONDITIONABILE,

46. (188 .) Legitima te. Nam deficiente Cne auferetur, quod est absurdum .
47, (18q .) Servus necessarius hires' . Nam eum haeredem esse, defuncti interest .

on est in potestate .

neri juris non est . Daretur

Si quis tamen sub potestativa institutus vel exhaeredatus est, incerta Co non fit, neque con- :o
traria existit nisi per ipsum ; semet igitur exhaeredat .
49 . (i9i .) Si Testamento pur6 institutus est hares, vel sub Cne, Codicillus
aliquam vel aliam non recipit' . Codicillis enim haereditas nec dari nec adimi potest . Sed

i ad conditionem liber, per


n potes td. Servitus enim

id potest contingere addita vel mutata Cne .


50. (192 .) SiCircumstantia aliqua incertum est an sit, Dispositio est Clism

in subditorum membra et

.ntur, et consummantur .

'tr . de Cond . App ., Emtio, . 4.


)., Societas, 1. Z. 70 .75. Pro Soc .
Feudi, Rosenth . c . 6 . cond. 23 .
r6oo . E . nec actus possessorii,
1. 77 . R. J ., contractus realis,
constitui, depositio et oblatio,
inter Emt . et V . 1 . za . de us'u/r .
vindicatio, 1 . z. C. de don . quo
atim cum tradita est, extitisse
:t Solutio, non obst . l. z6. Sol. at
ta, v. tit . C. de don . qua sub mod .
:um, arg. 1. 6 . . /. Com. prevd . ;
mul amittitur etiam possessio,
ere validi, legendum : qui reci;eu Mancipium et fiebant per

48-090 .) Qui prateriri non potest, non potest vel institui tanti3m vel exhaeredari sub Cne, nisi potestativa k. Nam qui sub Cne nominat, et sub contraria non
nominat, sub contraria praeterire intelligitur . Nam praeterire est in disponendo non nominare .

tum ipsum aliquid facti ad-

mf. Actus enim Legitimi

133

43-0 8 5 .) Assertio non recipit Cnemg, est enim de praterito, th . 1 77.


44 . (186.) Res Spiritualis . Ad instar juris publici .
45 . (187 .) Jus publicum* . Neque enim reipublicae administratio in casum aut priva=
torum voluntatem conferenda est .

)nventione constitui potest,

Iuod Imperium ; et per

DE CONDITIONIBUS II .

1s

Id enim tacit6 continet : si illa circumstantia sit .

5 1 -093 .) Talis Dispositionis Co est communicata, v . g. cum Titius Consul erit,


eo die to dare spondes? Nam circumstantia et in Cto posita est, est enim initio circumstantia
dispositi, et posted transit in Cnem. E . cotnmunicata est, d . 49 .

imaginariam emtionem, v . Ant . Hottoman. de rit . nupt . c . a r ., i . e. legis actiones. Em non poterant fieri 2o
per procuratorem, fiebant semel, certis verbis, pur6, v . Fr . Hot t om . 32 . illustr. q. fol. azg . seqq., is legit :
qui non recipiunt . Utraque sententia potest utraque lectione defendi .
g ita juramentum, confessio ; autoritas Tutoris, l. 8. de aut . et cons . tut. Tutor non potest dari 6.
Magistrate sub Cne, 1 . 97 . R . J. . r. Inst . Atil. Tut., tamen ad Cnem, 1 . zr. de Tut. 1. 3. . 7 . do suspect. Tut .
* Res spiritualis est inconditionabilis, c . un . /. extr. ut Eccl. benef. sine di. con/er. Obst. c . signi/icatum as
extr . de prmbend. c . signi/icasti extr. de Elect. c. relatum extr. do Cler. non res . in Eccles. vel prarb . Resp. sunt
Cnes extrinsecae . Jus publicum, item, uti jurisdictio, tutehe datio. Sententia, 1. r. . 5. quand . appall. sit.
Item Excommunicatio, c . ad hac do appall. c. a. . et teat eadem, de sent. excom .
h ne quidem potestativam, v. l. 32-1 . 35. C . de inof/ . test . 1. z5-1- 30-1 . 36. eod. 1 . 28. L. r. Diss.
Cuj ac. Putant DD. jure novo ei, qui pr&teriri non potest, in id, quod est ultra legitimam, posse adscribi 30
Cnem. Gotho/r. ad 1. 4. C. do inst. et subst.
1 1. 6 . C . de necass. serv.
k v. 1. 4 . 42 . 86. H. J. 1. z5 . 1. 28 . V. P. S . 1. za. 1. 28. C. J. 1 .83 . C. D .1. r. do ink . test . 1 . 4. C . de
i nst . et subst. 1. z6 . 1 . 29. lib . et posth.
1 . 1. 27. - z. C. J . . 2. J. do Codicill . 1. 6. D. eod.
35
m uti Demonstratio, 1. 6. 1. z7 . - r . L . z. 1 . 85. L . 3 . l . a. Pr- 1 . 9. . rz . H. J. 1. zo . pr . C . J.1. 34 .
. r . a. de aur . et arg . kg . 1. 5. pr. l- rz. rob. d. (opponitur tamen Cni 1. z9 . . z. 1.34 . - z. C. D.), Dies, 1. 36 .
1. 30. . 4 . L. z . l . 46 . ad Treb. 1. 75 . 1. z. . a . C . D . 1. z . . ult . kg. nom. l. a r. Pr. 1 . 8. C . Test. man . l . z6 .
1 . 56. Cond, ind. 1.38. . z6. V.0 .

I . LEIPZIG UND ALTORF 1661-1666

1 34

N. 6

52 . (194 .) Causa impulsiva habet vim Cnis de Praeteriton, d . 157 . et ratione th . 9 .


53-095 .) Qui accipit sub modo, sub Cne contraria restitutionem prom ittere
intelligitur . Demonstr . th . 42 .

54 . (196.) Si cui servus datus est ad Cnem, servus sub Cne liber est, per th . 1 95 .
s et th . 43
55-097 .) Dies incertus quando in U . V. facit Cnem
56. (198 .) Co requisiti est Co requirentis . Nam esto A, et A esse non possit nisi
sit B, ,r)V B autem Co sit C . Cum antequam C sit B esse non possit, th . 9 ., neque antequam

sit B possit esse A, A non poterit esse antequam sit C . Ergo C suspendit A, d. 8 . Sed cum
=o supponatur A initio pure dispositum, existente C existet B, per th . i . Et existents B remoto
impedimento, pure existet A . Existente igitur C existet A, seu C etiam inferet, d . 757 .099.) Puro eidem additum idem Cle facit Cle . Nam purum est ut integrum,
Cle ut fractio, per th . 256 . Fractio autem addita integro, facit fractionem . Nam duae tertke
addit e ad integrum, id est tres tertias, faciunt 5 tertias .

58 . (200 .) Item subtractump . Nam I minus duabus tertiis est una tertia .
59. (201 .) Si Dispositionis disjunctivae unum disjunctum est Cle, tota est
Clis ; puta : (Stichum) A aut gemmam B habeto, et gemmam B, si navis ex Asia venerit, C .

Una enim incerta dispositio est, th . 95 ., et alter antequam existat C neutrum petere potest,
quia utrumque petere debet, th . 36. et 35 . Alterum autem petere non potest valide ante
z- existentem Cnem, th . 249 .
6o .(202.) Si j us natura transmissibile non transmittitur, Dispositio est Clio .

Nam cum in transmissibili non soldm expressus sed et ejus successores Crii sint, th . 40 ., datum
its intelligitur sub Cne : si illo vivo fiet transmissibile .
61 . (203 .) Ctum transfertur cum Cne r . Nam si pure transfertur, alteri prorsus aliud

2s

datum videtur, v. th. 255 .

n Cliter concepta 1 . z7 . . 3 . 1. z2. C . D . . 3z. J . de Leg., vid . et 1 . 30 . . ult. adim . kg. 1. 62 . . 6 .


l. r2 . C . D. 1 . 36 . R . C . 1. 7 . 1. r4. l . ro. adim. leg. 1 . z3 . . ult. St . L . l. 6 . qu . d. 1. c . 1. zo6. zo7. C . D . 1 .43 .
. r . fid. lib .
0 1, z . . 2 .1. 75. C . D . 1. 30. . 4. L . z. 1 . 4. qu . d. 1. c . (non in contract ., l. 45 . . 3 . V. 0. 1. 48 . Cond .
30 ind. Opponuntur dies incertus et Co 1. un . . 7 . Cad. toll. 1. z. Pr. C. D. 1. z6. . z
. cond. ind.), v. tamen
1 . 5 . C. qu . d. 1 . c. 1. z6. man . test . 1 . z8 . . 2. 1. 23 . ., 3 . fideic . lib. l. z9. . 3. St . L ., adde : cum morieris, cum
volueris . Dies certus an (1 . 46. V. 0. 1. 70. solut ., in contract, non est Co) et quando non est Co, 1 . . z. C. D .
1 . 2r . qu . d. 1. c ., v. tamen 1. 40 . . 2. C. D .
P 1. 36. R . C . 1. 7 . zo . z4 . adim . kg . 1. 13. . f . St. L. 1 . 6. qu . d. 1. c . 1. zo6 . x07. C. D. 1 .43 . , z .
35 f id . lib.
q arg. 1. 4 . 1. 5 . ann . leg.
r l . r9 . 24 . adim . kg . 1. 94. 95. C. D .

N. 6

o", d. 157 . et ratione th . 9.


titutionem promittere
',ne liber est, per th . 195 .
et A esse non possit nisi
it, th. 9 ., neque antequam
Lspendit A, d. 8 . Sed cum
i . Et existents B remoto
tam inferet, d . 7.
n purum est ut integrum,
:tionem. Nam dua tertke
est una tertia.
:tum est Cle, tota est
i navis ex Asia venerit, C .
C . neutrum petere potest,
re non potest valide ante
ur, Dispositio est Clis9.
-es Crii sint, th. 40 ., datum
fertur, alteri prorsus aliud
o. . ult . adim . kg. 1. 6a . . 6 .
d. 1. c . 1. zo6 . ro7 . C. D. 1. 43.
.,1.45 . . 3. V . 0 . 1. 48. Cond .
z6. . z . cond. ind.), v. tamen

t. L ., adde : cum morieris, cum


ando non est Co, 1. . r. C . D .
1 . zo6 . ro7. C. D . 1 . 43. . z .

N. 6

DE CONDITIONIBUS II .

135

6z. (204.) Si cui pure datur sub Cne alteri datum, et est irrevocabile, sub
contraria Cne illi datum intelligitur`, quia ad contrariam Cnem usque interim habere
non potest, per th . z96. e t 309 .
63 . (zo5 .) Si mihi aut alteri sum stipulatus, Co mihi adjecta alteri intelligiturt. Ita enim stipulari videor : Mihi dare spondes ; aut si non mihi, illi dare spondes? sohim s
mihi possum petere, illi tantiim solvi potest, conf. ration . th. 337 ., pendente autem Cne sub
qua mihi stipulatus sum ne mihi quidem petere possum, th . 249. Stipulatio igitur mihi facta
est requisitum, illi requirens. Et Co requisiti est Co requirentis, th . 198 .
64.(2o6 .) Si in eodem Testamento primb pure deinde sub Cne Legatum est,
Cle est Legatum" . Quia quasi dum adjecta sunt Cnes una nulla, altera aliqua, et posterior :o
valet, th . i 19 .
65 . (207 .) Actus Eventualis Effectus est Ctus, d . 144.
66.(2o8). Actus cum est necessarius potest fieri eventualis . Puta : litis contestationem libenter differrem, quia autem injuncta est, contestor quidem sed eventualiter .
67. (209.) Actus inconditionabilis Eventualis esse non potest . In effectu enim is
perinde esset ac si esset Clis .
68. (zxo.) Si quis institutus est, si aliquid faciat ; quod, antequam est hares,
faciat inutiliter ; puta servum hareditarium manumittat, actus implendus est sed
even t u vale bit", puta exerceat actus solennes manumissions . Servus autem erit liber, cum
ille hares, th . zo8 .
20
69. (211 .) Actus circa aliquid quod in pendenti est sunt eventuales3. Nam
actus pure celebratus est, quia jus celebrandi in incerto est, tamdiu erit eventualis ejus
effectus .
70. (212 .) Si de dominio controvertitur, j us est in pendentiz . Neque enim alter
ad conditionem alter sub Cne habet, sed sententia declarabitur quis initio habuerit, d. 143 . 25
71 . (213 .) ClausulaCodicillariTestamentum fit Codicilluseventualis', d . 144.
72. (214 .) Substitutio est NATURA CLIS", d . 96. et d. 94.
73 . (z15 .) Fidejussio jure novo` . Nam id continet : si alter non solvet, ego solvam .
s 1 . 47. . 3. fid. lib .
t l. r4r. . 7 . 8 . V- 0x l. ao . . x. H. J . 1 . 24- 1 . 55 . C. D ., non obst .

u 1 . 87. 89 . C. D. 1. 52. 8z . . 7 . L . a .

1. zo . C. D.
Y ut circa rem litigiosam lite pendente, Nobiliss . Dn . T homh
tr. de concess..litigios. alienal., ita alienatio
rei legatx pendente Cne, v . inf.
z add . -, obst . th . i8o .
a Dn . Thabor diss . de Claus . Codic.
b arg. l. 23 . V . P. S. (non obst . l. 8 . pr. eod .), Crispin . ad pr. n . 6 . J. de V . P . S . Alcial . V. S .
c auth . pros . C. de fidej . Non. 4.
1. 3. n . z9 . Diss . Duaren . de C. J. c. z .

30

35

136

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 6

74 . (z16 .) Stipulatio Pcenalis d . Puta : Si hoc fades (vel non facies), dare spondes?
75 . (217 .) In diem addictio imperfectae. Si statuta die pretium solves, ea res tibi
emta esto .
76 . (218 .) Pactum successorium l , puta : Si alter morietur.
5
77 . (219 .) Pactum certatorium eine S9etteg . Si illud verum vel falsum est, tantum
dare spondes ?
78-(220.) Si Actus celebrantibus utilis nunc non subsistit, imposterum verb

10

existere speratur, Eventualis esse pra:sumitur . Nam malle videntur celebrantes


eventualem quam nullum esse .
79. (221 .) Si Co omnibus in genere adscripta est, nulli magis in specie quam
alteri, in omnibus subintelligitur h . Nam cum nulli in specie assignata sit, in omnes
ducitur, per th. 103 . et 105 .
8o. (222 .) Si quid modo pure modo Cliter scribitur sine intervallo, Cle esse

intelligitur. Nam quasi dux Bunt una aliqua altera nulla, per rationem th . 206. At cum
dux Cnes sine intervallo scribuntur, conjunguntur, th . 121 . Si conjunguntur nulla et aliqua
Co, seu purum et Cle, faciunt Cle, th. 199 ., v . 1. 89 . C . D.
81 . (223 .) Si quxdam scriptura conjunguntur, et specialis causa subest ;
propter conjunctionem conditio ex uno in aliud non repetitur' . Neque enim conditionis communicandae causa simul scripta sunt .
20
82 . (224..) Posita in Principali Co, subintelligitur in accessorio, th . 198 . et
ratione th. I6.
83 .(225-) Co adjecta libertati intelligitur in legato et institutione erga
eundem facta k . Neque enim intelligitur velle ut in aliam personam nempe Dominum servi
perveniat .
15

d Jul. Beym . tr . de papal. stipul .


e 1 . a . pr . l. 4. pr . de in d. add.
1 v. th. 148 .
g Sponsio v. g . si Eboracensensis Dux periit (vel non), dare spondes? Spondeo . Et ita mutuo alter
alteri. v. Paris A Puteo tr. de Ludis n . 36 . (qui valere ait) et Carmen Opitii, bet )oetifcfjen Iidlbet lib . z .
P- m . 46.
30
h 1 . 39 . C. D. 'De et verbis autem conjuncti non statim conjuncti aunt Cne, 1 . 89 . . 2. L . a . 1 . 8z. C. D
1. un . . :z . C. de Cad. toll.
i l. 8z . Pr. f. C. D.
k l. 82 . C. D., quamdiu eat servus testatoris, 1 . 3. . r . .. 38. . a . 3.4 . H. J .1. 49 . C. D . (servus communis
autem simul extraneus eat, v . 1. 7 . H . J.). Obst. 1. 86. C. D., contra : Co hxreditatis non intelligitur in liber35 tate quamdiu est hares sues, l . 9 . - z7- z8. H . J. lL r4. man. test . 1. a . l. a 6 . man. test . 1 . 42 . lid. lib. 1. a . .
Per St. L. 1. 4 . de reb. aut. jud ., non obst. 1 . az. . z. H. J. Reap. utrumque ex Cne pendet, id eat in eam
dilatum eat, quia antequam existat Co certum non eat, utrum suus libertus an orcinus sit futurus .
25

N. 6

N. 6

ion facies), dare spondes?


pretium solves, ea res tibi
ir.
um vel falsum est, tantum
dstit, imposterum verb
nalle videntur celebrantes
li magis in specie quam
cie assignata sit, in omnes
ine intervallo, Cle esse
rationem th. 2o6. At cum
)njunguntur nulla et aliqua
pecialis causa subest ;
e t i t u r' . Neque enim conn accessorio, th . 198. et
.o et institutione erga
iam nempe Dominum servi

' Spondeo. Et ita mutuo alter


i, bes goeti(d)en Bdtbes lib . r.
Cne, 1. 89. . 2. L . a . 1. 8z . C. D
l .1 . 47 . C . D. (servus communis

ditatis non intelligitur in liber-

man . test. 1. 42. Ad. lib. I. a . .

ex Cne pendet, id est in eam


as an orcinus sit futures .

DE CONDITIONIBUS II .

137

84 . (226.) Co adjecta institutioni in legato eidem facto subintelligitur' . Nam


ut haredi pralegatum intelligitur .
85 . (227.) Ex actu nullo nil repetitur m. Nam cum omnibus suis annexis, atque ita
etiam Cne nullus est .
86 . (228 .) Ex actu prorsus diverso in diversum non prasumitur subintel- 3
lecti&' .
87. (229 .) Si subintellecta vitiaret .
88 . (230 .) Si inepte subintelligeretur" .
89. (231 .) Si causa cessat hic ob quam posita est illic .
90. (232 .) Co facilius repetitur quam retrahitur . Co enim ordinarie praponitur :o
Cto et vim suam in sequentia exerit .
91 . (233 .) Ex prafatione repetitur in tractatum" . Idem enim actus est.
92 . (234 .) Ex re diversa ad diversam in eadem oratione positam, si intercedit
p a r t i c u l a c o n n e x i v a q, v . g. hoc amplius . Alioqui connexiva vis nulla esset, nihil autem
frustra positum prasumitur.
1s
.)
Si
Co
inter
duas
dispositiones
ponitur
et
pertinet
ad
priorem,
in
93 . (235
posteriore non repetitur r. Nam in illud latus ordinarie vim suam exerit, in quo ponitur
Ctum .
94. (236 .) Ex institutione in substitutionem non est repetitio' .
95 . (2 37 . ) Sub tacita Cne : si pretium solves, in contractibus nominatis com- 2o
mutatoriis, seu quibus res datur pro pretio, res promissa intelligitur .
96. (238 .) SUB TACITA CNE : si nuptia sequentur, dos constituiturt .
97 . (239 .) Si hares erit a quo relictum est, legatum relinquitur 0 .
98 . (240.) Si filius intra pubertatern decesserit, constituuntur omnia in
tabulis pupillaribus.
25
99 . (241 .) Jus Cle a parte rei initio statim aut nullum, aut purum est' . Nam
etsi futura sit Co, etiam futurorum certa est veritas aut falsitas .
i l. 70 . 79 . C. D . .t8 . C . J. l. a6. man. test.
m at ex testaments priore in posterius, G alganet. p. 2 . C. z. q. z4n tamen si quis omissa causa test. adire velit, nihilominus potestativas imptere debet, l. z. . 8. si

quis 0m. C .
0. 1 . us . . 9 . cad . tc; .'.
P 1L z34 . - z . V. 0 . 1. 4. . f. de Pact. 1. 6. Locat.
q l. 63-1. 54. L . .3. 1. 204 . . Pen . L . z. l. 8a . zo8. 77. C . D . l. z8. C. J., vid. tamen l. 47 . C . D .
s l. 29 . 73 . H. J. 1.56. fid. lib .
t l. az. 4z- j. dot., nisi 1. 32-C. inOft. test.
r 1 . 89. .z . L . a .
a 1. za6. . z . L . z . Est tamen potius Co extrinseca, l . 3 . L . z . 1 . z9 . . z . C . D. 1. az . . z . a . l. aa . qu . d . l . Cz arg. 1 . 28 . de judic .

3o

35

138

1 . LEIPZIG UND ALTORF x663-1666

N. 6

(242 .) Jus Cle ex Contractu initio statim est qua situm . Nam inter contrahentes ipsos actum est .
101 . (243 .) Ex U. V. revocabile . Nequc enim ab altero acceptatum est ; si revocari
non posset, non esset voluntas ultima .
s
roe . (244.) MorteTestatorisinstitutushabctjusquaesitum,posteaenimalterius
facto auferri non potest, d . 150 .
103 . (245 .) Legatarius adita h ereditate ab eo, a quo relictum est'. Nam si non
adeat, Legatum infirmatur, th. 2 39.
104-(246 .) Jus quzesitum mero jure transmissibile est . Nam obligatio cum poenizo tere non licet transmittitur ad haeredes, pariter igitur jus, cum soli habenti licet, id est cum
est quzesitum, th . 248 ; retrotrahibile autem prmsumitur, per th . 353 ., nihil enim mero
jure praesumitur, nisi quod ex re fluit .
105 . (247.) Si jus Cle qu esitum est, Ctor est obligatus z. Nam si existentia Cnis
ex non obligato fieret obligatus, posset obligatio produci casu aut facto alterius .
io6. (248.) Jus Cle quaesitum est in bonisa, in commercio b donari potestc,
1s
cedi d, satisdationem per pignora aut fidejussores recipite, potest acceptum
ferri f, etc. Jus enim quaesitum substanti a Crii appropriatum est, ut alterius facto auferri
non possit, d . 150.
107. (249.) Actionem tamen non producite.
_0
io8. (250.) Potest quis ex eo mitti in possessionem b.
109. (251 .) Et Institutus Cne pendente habere bonorum possessionem secundum tabulas potest .
110. (252.) Jus Cle revocabile continetur nomine omnium fortunarum, et
conferendum est in ej usmodi Societatem . Nam spes saltem quaesita est, quam evenire
25 est a fortuna.
100 .

z l. 65. C . D .
Y arg. l . 46 . C. D. th. 93 . 1.2 . - z. 1 .9 . . 3 .1. 33. St. L . . fin. J . de liarm qual.
a cessione omnium jurium non continetur, Bald. in 1 . 6. C . de 0 . A ., nisi adjecturn : grout possumus,

Cravett . Vol . 2. Cons. 227 .


b v. th . 259 (in eo non habet locum beneficium, 1. 2 . C. rest . vend. arg. 1. 8 . f. C . rest. ven d.), add.
30 1. z7- z9. her . vel act, vend.
0 arg . l. 3.C. de don. L 54. V . S . . 4. J. V. 0.
d Nobiliss . Dn . Schacher . de cess .'Act. diss . 7 th. 28.
e l. a8: pign. l . 6 . . z . fidej . I. z. - z4 .1. 5. . 2 . 1. X5. id legatorum .
f 1. z6. sol. 1. zs. 1 . 2r. acceptil . 1. 77. R . J.
9 l. az3. V. S . l. 9 . - z4 - quib . ex c. in possess., v . tamen 1. 42 . 0. A . 1 .44 . . 2 . O. A . ubi ait JCfus,
33 Crium exceptione repelli .
h l. 8. de stip. prat. 1 . z4 . - r. l . 6 . quib. ex c. in pons. Obst. 1. z4 . . 2 . eod . Resp . datur ei tanttim
possessio ex primo decreto .

N. 6

N. 6

139

DE CONDITIONIBUS II .

. ( 2c3 .) JUS CLE EX CONTRACTU id etiam civili jure obtinet, quod omne
qumsitum mero jure. Nam jus ex U . V. a vi juris qumsiti excepturn est, exceptio autem

-situm . Nam inter con-

Ill

firmat regulam in casibus non exceptis .


112 . (254 .) Conferendum est' . Quia, si emancipatus adhuc in potestate fuisset

-eptatum est ; si revocari


tum, posteaenim alterius

moriente patre, id statim acquisivisset Patri, per th . 242 ., tale autem omne conferendum est .

ictum est 3' . Nam si non

est Cle transmissibile et retrotrahibile . Jus enim purum transmittitur, non potest

Nam obligatio cum peenihabenti licet, id est cum


h . 353 ., nihil enim mero
' . Nam si existentia Cnis
acto alterius .

11.3 . (255 .) Jus ex U. V. pure datum suspensa in Cnem petendi potestate,

t
i

Jus nullum

Jus Clc

cyphra

fractio

incerta

Jus purum
necessaria

integrum.
Nam Co impossibilis jus nullum, th . 144 ., necessaria purum, th . 332 ., incerta Cle efficit,

115 .(257-) JUS CLE est illiquidum t , quia per th . it . Co incerta est .

116 . (258 .) Potest tamen aestimari, certitudo enim potest aestimari spe tanquam

communi mensura .
117. (259.) Tanti est quanti venire potest , tanti scilicet habendum est .

20

118 . (26o .) Tutius est, ut prorsus pro puro, vel prorsus pro nullo habeaturp,

adhibitis cautionibus 9 , sic enim in omnem eventum nullius damnum est .


119 . (261 .) Clis ad Cle datur compensation. Nam communis eorum mensura est .

nium fortunarum, et

120 . (262 .) Tanto majoris est Co data, quanto minoris contraria' . Nam si

luaesita est, quam evenire

altera cert6 vera est, seu necessaria ; altera certd falsa est, seu impossibilis, th. 21 . Quo certius

S l . 65. C . D.
goal .
;i adjectum : grout possumus,
.-g . 1 . 8. / . C . rest . vend.), add .

eod. Resp. datur ei tanhm

114 . (256 .) Parem inter se rationem habent k :

inter nullum et integrum l .

*um possessionem se-

44. . a. O . A . ubi ait JCtus,

dilata est, non etiam jus, per hyp ., quare retrotrahitur jus, th . 350., v . 1 . 5 . C . qu . d. 1. c.

th . 11 . Jus Cle autem est medium inter purum et nullum ; hoc majus, jib minus : uti fractio =s

,it e , potest acceptum

er. de cess . Act . diss . 7 . th . 28.

igitur actio nou transmitti, sine actione enim inutiliter transmitteretur jus . Et actio tantiim

Co impossibilis

^rcio b donari potest`,

ut aiterius facto auferri

25

i 1 . Z . . Z8 . 1. 2 . . 3. collat .
k jus Cle est conceptum, purum quasi natum . Nam v. g . qui servus fit, mori videtur, 1 . 209 . R . J.
E . qui liber, nasci, statu liber igitur velut conceptus est .
I non tamen Cliter testatus est pro parte intestatus, 1 . 56 . H . J. Jus Cle aliud est 'a puro, 1 . z69 . R .
J., item pars ejus, unde qui pure habet Cliter acquirendo nihil agit, 1. 7 . rest . vend.
30
m E. non compensabile ad purum, arg . 1 . 7.- pr. Comp.
n l. z4. - r. quib . ex c . in poss . l. 93. . z . ad L . F. 1. za. . z . /amil. hart ., v . omnino l. 55. ad L. F.
0 solet, 1 . z6 . cam . div.
vita Sabinus. Proculus censebat a timari debere, 1. 45. ad L . F.
9 1. 9 . . 4. ad exhib . l. 5. . z. usu/r. quern . cav . 1. 9 . f. de tributor. I. z4. ad L. F ., pendet interim L . 35
Falcidiae ratio, 1 . 53 . cod.
n arg. 1. 8 . 1. z6 . . z . Comp .
S majoris qu'm simplex, arg. 1. rz. adim . leg .

140

30

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 6

igitur alteram veram esse, hoc certius alteram falsam, et hoc certius illius jus else purum,
hujus nullum .
121 . (263 .) Co disjunctiva tanti est, quanti sunt .Cnes disjunctae computatx
(id est additae ad 0) .
122 . (264 .) Conjunctiva, quanti sunt conjunctae (detractx a puro) . Co enim disjunctive major est simplici 83, per th . 276 . Conjunctiva minor, per th . 275 ., minor autem est
detrahendo a puro, major addendo ad nullum .
123 . (265 .) Quo pluris est Ctum, hoc j us Cle est maj us . Puta si A erit, loo habeto ;
si B, zoo. Supposito A et B esse aeque incerta, pluris est Co B quam A .

12. (z66 .) Jus Cle revocabile ad Quaesitum,


125 . (267 .) item non transmissibile ad id quod tale est ; est ut Cle ad purum.

Ipsae enim iterum Dispositiones ex conditionibus suspensae sunt, revocabilis ex hac : si


non revocetur, d. 151 ., intransmissibilis ex hac : si Crius expressus non praemoriatur, per
th. 202.
15
126. (268 .) Jus retrotrahibile jure protrahendo tanto majus est, quanto est
jus purum, in diem dilato r. Nam si existat Co, illud censetur ab initio purum, th . 35 0.,
hoc in diem dilatum, th . 351 .
127 . (269 .) Jus Cle retrotrahibile, quaesitum, transmissibile simul, perfectissimum est", per th . z66. 267 . 268 .
20
128 . (270 .) Quanto Co Potestativa est onerosior Crio, tanto minus est Jus
Cle ; tanto majori enim ut ita dicam pretio ei Ctum constabit .
129 . (271 .) -Co Casualis tanti est quanti spes impletionis . Incertitudo enim spe
aestimatur, et timore, seu opinion futuri boni et mall .
130. (272 .) Quo magis damnosa : (utilis) est, ei qui impedire (provehere)

25 potest, et quo magis impedire potest (provehere), is cui damnosa (utilis), hoc

m i n o ri s (maj o ri s) C o est . Praesumitur enim facturus quod et potest, et vult .


131 . (273 .) Si Co incertissima est, tantum distat a puro, quantum a nullo, id
est puri dimidia est . Aequalis enim est spes, id est distantia a nullo ; et timor, id est distantia
a puro .
0
3
132 . (274.) Co aestimantibus penitus ignota, incertissima est . v . g. Si Titius
liberos habebit, neque verb quisquam sciat quis sit ille Titius. Tum enim circumstantix non
apparent, ex quibus probabilitas in alterutram partem esse possit .

35

a a rg . l. rz. adim. kg.


t quanti est interusurium medii temporis, 1. 66. pr. ad L . F. 1. 58. . 5. ad Treb .
" ex eo quis creditor est, sod Clis, l. 42 .0. A ., non obst. i. 54 . V. S .

N. 6
us Mius jus else purum,
.isjunctee computatm
:ae a puro). Co enim dish. 275 ., minor autem est
ata si A erit, 10o habeto ;
A.

est ut Cle ad purum .

revocabilis ex hac : si

is non praemoriatur, per

najus est, quanto est

1d. 6

DE CONDITIONIBUS II .

1 33 . (275 .) Quo Co est operosior, hoc est minoris. Probabilius enim est minus
quam majus extiturum esse .
134. (276.) Quo major est latitudo Cnis, seu quo pluribus modis contingere potest,

hoc major s p e s est . A quolibet enim modo separatim spes est .


135 . (277.) Co affirmativa pluris est quam negativa, pluribus enim modis nega- s
tivae contraria existere potest, v . g. si Titius non riserit, toto enim tempore omnibus pene

momentis contingere potest ut rideat . Ergo contraria est pluris, th . 276 . et th . 262 ., sed illa
ipsa negativae contraria est affirmativa .
136. (278 .) Co in debiturum collata est minoris, per th . 272 . et th . 35137- (279 .) Majoris in casum collata . Neque enim Dei, qui casualis arbiter est, ulla

138. (280 .) Maximi in Crium, per th . 273 . et th . 35 .


139. (281 .) Pendente Dispositione Crius habet jus Cle 2 . Nam ctlm habeat jus
habendi (nempe existente Cne), jam jus habere videtur, th . 79 . Id autem est Cle, d . 72 .

140 . (282 .) Co mutata statu posteriore censetur. Nam si cilm prorsus mutata est =s

(id est extitit vel defecit) eo nomine censetur, quanto magis cum paululum .

,sibile simul, perfec-

cedit, idem autem non est jus Cle et purum, .th . 256.

.s . Incertitudo enim spe


mpedire (provehere)
damnosa (utilis), hoc
:est, et vult.

quantum

a nullo,

id

et timor, id est distantia

.ma est . v . g. Si Titius

enim circurnstantiae -non

ul Treb .

=o

ratione interest, d . 120 .

b initio purum, th. 3S0.,

tanto minus est Jus

141

141 . (283 .) Res Clis transit cum sua conditions''. Nam qui succedit, in idem suc142 . (284 .) Si Ctor intereat, transmittitur obligatio n, Jus quaesitum tantilm ex

contractibus, per th . 253 . et th . 246 .

20

1 43 . (285 .) Jus Cle ex U. V. non transmittitur a .


144. . (286.) Legatum dilatum in diem incertam quando non transmittitur b.

Nam dies certus differt actionem, dies incertus quando differt jus (non igitur transmittitur
quia nondum quaesitum est, th . 246.), dies incertus an, seu Co per th. 192 ., suspendit utrumque, th. 9 .

145 . (287 .) Si dies certus per modum Cnis adj ectus est . Nam ne frustra id factum
intelligatur majorem effectum solito habebit, id est non sol$m actionem sed et jus differt, per

ns

demonstr. th . 286.
x id aliquid ponit, v. th. 248 ., add . 1 .97 . R . J: 1 . 78 . V . 0 . 1. 26 . slip . sere. in contract,
Y 1 . an. . 9. cad . toll. 1 . 6o. . z. C . D . 1. 9. ad Sct. Silan . 1 . 2 . . z. alim . kg. 1. 6 . 1 . jisc . Statu ;o
liber cum sua causa, 1. 2 . pr. St. L . 1. 66. C. D. 1 . r3 . C . de Test . man ., non obst. 1 . 30. St . L ., ibi enim eo
n . 4 . J . V-0 .
ipso, dum alienatur, Co defecit .
a seu morte Crii deficit Ctum, 1. 3z . 1. S9 . .. 6. H. J. 1 . 65 . . z. 1 .52 . 1. 104. 1. 49 . . 3. L. z . I. 3r.
59 . 69. 40 . . 2 . C . D . 1. zr. . 6 . L . 3. l . 42 .0 . A . 1 . un . . 7. cad . toll ., v . th . 179 . 197 . ; in contract. trans-

mittitur, . 4 . J . V. 0 . . 25. J. inut. slip, 1. 8. peric. e. r. v . 1.57. V . 0.


b v. th . 197 .

33

142

1 . LLIPZIG UNU ALTORF 1663--1666

N. 6

146 . (288 .) Jus Cle quod non transmittitur alienari non potest . Deterior enim

fieret Ctoris Conditio, quid enim si verus Crius prius moriatur, et postca existertt Co, Debiturus Crio substituto obligaretur, quod non contingeret, si nulla intercessisset alienatio . Nemo
autern plus juris quam habet, in alium transferre potest .
147 . (289 .) Crius' rem traditam' pendente Cne non usucapit . Quia enim scit

jus suum Cle tantum esse, si usucapere se posse speraret, in bona fide non esset .
148 . (290 .) Pendente Cne invito solvi non potest' . Nam nondum debetur, et
potest anticipata solutio damnosa esse .
149 . (291 .) Si Ctum est apud Crium, Ctor petere potest t . Nam interim est Ctoris,

th. 305 .

150. (292 .) Ctor solutum condicere potest pendente Cne . Nam cum debiturus

sit, d. 70 ., nondum debet . Indebitum autem solutum condici potest .

151 . (293 .) Si Statu liber partem tertio honorato solvit, Dominus potest

suos nummos vindicare h . Pendet enim conditio adhuc, quare repetere potest ; et actione
15

in rem, quia servus Dominium non transfert .

152 . (295 .) Modo contraria est Co Resolutiva, d. 155 .

153 . (296.) Jus irrevocabile ad Cnem, seu sub modo dari non potest' . Nam

quod datur ad Cnem, existente Cne revocatur.

(297 .) Modus tamen ei adjectus transit in obligationem (ne omnino sit


frustraneus), si est potestativus k .
155 . (298 .) Quod inconditionabile est, ad Cnem dari non potest', per th . 1 74 .
conversione per contrapositionem .
i56 . (299 .) Modus qui positus Cnis loco vitiaret,
1 54 .

.0

157 . (3oo .) aut vitiaretur 10 , pro non adj ecto est . Dispositio enim Modalis hoc con-

=s tint : tibi hanc rem do, et statim alter respondere intelligitur : si illud fiet, ego tibi reddam .
Sive igitur vitiet modus, nihil aliud vitiat, quam repromissionem . Sive vitietur, pura erit

repromissio, sed cum absurdum sit eo momento redditionem promittere, quo accipias, idque
praesumi non possit, et verb repromissio ex mera praesumtione sit, nulla repromissio esse intelligitur.
r

30

1 - 2 - - 3- Pro Eml . 1. 2 . Pr. Perk. C. r. V.


si dedit animo transferendi sciens, pure dat, 1 . zs . . 3 . man . test.
e 1 . 38 . - z6 . V. O .
t 1. 5. de dol . mal. et met. exc.
s 1. z6 . 56 . Cond. ind.
h 1. 3. . 5 . St . L.
1 libertas, arg . 1. zz. man. test., hxreditas, nisi 1. zs. . 4.1 . 4z. Test . milit.
k 1. 44. manum . test .
1 Dominium sub Cne ipso jure regulariter non resolvitur, arg . 1 . y. . 3 . j . dot ., non obst. I. 4z. R . V.
. 3 . in d. add. I. z. 1. 4 . C. de pact. inter Emt. et Vend., v. Vasqu. Ill. contr. c. 69. Per 1. 3. C. d. t.
m in fraudem legum, l. 37. C . D .
d

35

1. 4 .

N. 6
ion potent . Deterior cnim
postc3 existeret Co, Debitu-

ercessisset alienatio. Nemo

usucapit . Quia enim scit


t fide non esset .

Nam nondum debetur, et


t f . Nam interim est Ctoris,

Cneg . Nam cum debiturus


.est .
.olvit, Dominus potest

repetere potest ; et actione

N. 6

DE CONDITIONIBUS II .

143

158 . (301 .) Collatus item in Accipientem, seu potestativus, sed talis ut ad


eurn Accipiens se obligare non possit ; v. g . do tibi usque dum filium tuum exhxredes .

Modus enim instar pacti adjecti est .


159. (302 .) Talis est jure veteri : qui libertatem civis Romani infringit .
i6o. (303 .) Et captatorius .
s
161 . (304 .) Modus quoque pro non adjecto est, quem fieri vel non fieri

solius accipientis interest . v. g. Titio bibliothecam mearn lego, ut literis diligenticls


operam navet . Prxsumitur enim consiliump esse .

162 . (305 .) Ctor rem Ctarn pendente Cne habet ad Cnemq .


1 63 .(3o6.) Quare et si earn Crius possideat, ab eo non nisi ad Cnem acr

cipit .

164 . (307.) Hares qui habet ad conditionern rem sub Cne legatam interim

non potest alienare' . Nam etiam pendente Cne post aditam hareditatem Legatarius, quasi

Dominus est rei Legatm, neque enim nuda existentia Cnis ei acquiri Dominium potest . Omnes
quippe qui concurrent ad hareditatem ex testamento sunt velut una persona, quia et hare-

15

ditas jacens persona esse intelligitur . H eres autem est persona principalis, concurrens ex
dari non potest' . Nam

universali jure, legatarius est velut ejus membrum . Unde fictione juris adire in harede et

gationem (ne omnino sit

quasi commune sit penes hxredem tamen res est, existente autern Cne jus habet Legatarius

non potest', per th . 174.

hmredis et legatarii est, et in re communi potior est Co prohibentis, hares alienare non potest,

~sitio enim Modalis hoc con-

illud fiet, ego tibi reddam .

:n . Sive vitietur, pura erit

nittere, quo accipias, idque


:, nulla repromissio esse in-

e 1. 38. , z6. V . O .
I- 3. . . . St. L .
milit.
k 1 . 44 . manum. test.
3 . j . dot., non obst . 1 .4z. R. V.

nil. contr. c. 69 . Per l. 3 . C . d. t.

dominium ejus quod sibi assignatum est nancisci potest . Pendente autem Cne etsi dominium
quasi ad divisionem provocandi et rem suam vindicandi . Quia autem pendente Cne res simul

20

quod erat propositum ostendere .


165 . (308 .) Actus habentis circa rem qua habetur ad Cnern sunt validi ad
Cnem t. Actus enim ultra jus agendi valere non potest .

n 1. 7z . - z . C. D ., arg . 1 . s . de lib. hom. exhib.,


u 1. 44 . man . test.
P 1. 7r . C . D .
q arg. 1 . 66 . R. V. Hares est Dnus rei legat., 1 . 29. . z. qui at a quib . man . 1 . z . . 4 . ad Sct. Silan .
1. S. . 2 . qu. d. 1 . c. 1. zz. . ult. de usu/r . L rz. . s. Tamil. hercisc., statu liber est servus hxredis, v . su-

2s

pra, non obst. 1. 38. ad. L . F.

r 1 . 32. L . 2. L .5 . de dol. mat. axe .


s Jure Justiniani, 1. 3. . s . C. cow. de Leg ., nisi in casu Auth. res quo subjacent . ib. ex Novell. 30

39. C. z. Jure veteri poterat sed ad Cnem, v. th . seq.


t resoluto jure dantis resolvitur jus accipientis, 1. zos. C. D . 1. 3 . qu . m . pign . sole. Ita Haredis

. z . quemadm . serv . am . 1. z6. qu. m. ususfr. am .


1. 3. . 3. C. com. de Lag., add . th . 373 . (v. 1. t. de litigios. ; si hxredi controversia fit haereditatis, praestat
legata, ad Cnem, seu caventibus, l. 44 . . 3 . C. D.), lucrosi permanent, videtur enim hares legatarii negotia 35
gam, arg. 1. 39. Neg. gest., unde exceptio rei ergs hxredem judicata, prodest ei, si volet, non nocet, 1 . 7.
actus onerosi resolvuntur, 1. 4z. 8z . L . z . 1. zos. C. D. 1. zz .

Tamil. here .

1 44

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 6

166 . (3o9 .) Si quid pure datum sub Cne adimitur (aut transfertur), ad illam
Cnem, seu sub modo contrario datum intelligitur u , propterea enim ei pure potii s

quam sub contraria Cne datum est .


169. (310 .) Si unum diversis sub diversis Cnibus datum est, quarum una
s unius existere non potest nisi rem jam habeat, ille ad Cnem habere intelligitur. Nam cum Co antea sit impossibilis, nihilominus pura esset dispositio, th .
con343 .,

=o

venit igitur menti Testatoris, ut pura sit, sed sub modo .


170 . (311 .) Contractus implementum ab una parte, est ad Cnem si alterum
sequaturx . Nam si non sequatur, aut adimplendum, aut restituendum agi potest, E ., per
th . 326 .
171 . (312 .) Contractus cum pacto rescissorio, uti retrovenditionis, in diem addictionis perfecta, Legis Commissarix, Servi exportandi, etc ., est ad Cnem, pactum enim
rescissorium est ut aliquo existente contractus rescindatur, aut res restituatur .
172 . (313 .) Feudum est sub modo fidelitatis'', alioqui enim cadit in feloniam .

1s

173 .(314-) Co mere negativa prmsumitur esse modusx . Nam si sit Co suspensiva,
morte demum implebitur Crii . Testator autem non prmsumitur voluisse, ut Crius non fruatur
beneficio suo .

1 74-015 .) Continuata item indefinitaa . Alioqui enim posset fieri, ut nunquam


impleretur.
20

175 . (316 .) Objectum juramenti transit in modum ex Conditione jurisjurandi . Puta ei lego si juraverit se mihi monumentum exstructurum . Si caveat se exstructurum, statim admittitur ad legatum, perinde ac si ita datum esset : ei lego ut mihi monumentum exstruat .

=3

30

176. (317 .) Si prmsumitur Cnem extitisse, Crius rem relictam capere potest
ad Cnem donec probetur contrarium . Ea enim est natura praesumtionis .
u 1. 3 . . 4 . adim . leg . 1. 67 . C . D . (si alter est statu liber, alter habet eum ad Cnem, 1. z5 . man. test.
1. zz. 1 . a1 . lid . li b .), add. 1. 4. pr. J . C.
x Vultej . Cons. Marp . 1. z . cons . z8. n. 36. P . 17 5., add . Grot. J. B. P. III, z9- z4 . ; non tamen omnis
contractus est sub Cne, v . Bald . de Pact. n . 20., pretium tamen solet pure promitti, res sub Cne, 1 . zz .
. z8. Act. Emi.
Y Grot. II. 6 . 9 .

z nempe Crius admittitur statim, si caveat se contra Cnem non facturum, 1 . 7. 67. 73. z8 . z07. 79.
. z . C. D. l. 4 . - z. C. J. l. 37 . C. D. l. 4 . C . de Don . M. C. Quia alias est quasi : cum morietur, et non
fruetur Crius beneficio, . 4. J. V . O., non, si aliter quam morte Crli deficere potest, l. 71. 77 . . 2 . L zoz . .
35 pen . l. zo6 . C . D ., v . tamen 1. 4 . - z. C. J . 1. 7 . 67 . C . D ., non in contract ., . 4. J. V. O . 1.109 .99.115.
.O. 1. 39 . de pact . 1 . 44. /idej .
V
a 1. 73. C. D., v . tamen 1 . 42 . C . D .

N. 6
aut transfertur), ad illam
)pterea enim ei pure potilis
latum est, quarum una
Ld Cnem habere intelli,set dispositio, th . 343 ., conest ad Cnem si alterum
tuendum agi potest, E., per
trovenditionis, in diem adst ad Cnem, pactum enim
es restituatur .
enim cadit in feloniam .

L.

Nam si sit Co suspensiva,


oluisse, ut Crius non fruatur
a posset fieri, ut nunquam
i ex Conditione jurisurum . Si caveat se exstruct : ei lego ut mihi monumenrelictam capere potest
prxsumtionis .
eum ad Cnem, 1. z5 . man . test.
z9. z4. ; non tamen omnis

ire promitti, res sub Cne, 1 . zz .


,turum, 1. 7. 67 . 73. z8. z07. 79 .
;t quasi : cum morietur, et non
potest, 1. 72-77 . . a. I. roz. .
t., . 4. J. V. 0 . 1. z09. 99. zz5 .

N.

DE CONDITIONIBUS II .

145

177. (318.) Qui ad Cnem (seu sub modo) accipit, ei cavendum b est, existente Cne(modo deficiente), reminintegrum restitutum iri . Qudtutiorsitquidat .
178 . (319.) JUS AD CNEM est minus plenum. Quia tantum ex eo detrahitur, quantum est jus Cle ejus qui habet sub Cne .

1 79. (320 .) Tanto majus est, quanto Co resolutiva est minorisc . Nam sub Cne, s
habet alter, alterius autem jus detrahendum est, per th . 319.
i8o. (321 .) Transmittitur. Nam purum est, th . 329 ., E ., per th . 371 .
181 . (322 .) Qui in modo alteri aliquid ex Testamento capienti adjecto est
Honoratus, ei competit actio ex Testamento d. Ad eum enim se habet, uti Legatarius
ad haeredem .
=o
x82 .(323 .) Existente Cne resolutiva, seu modo deficiente datur ei qui dederat contra accipientem condictio ob causam dati causa non secuti, vel
actio in factum .
183 . (324.) Maxime tamen ex eo contractu cui modus instar pacti est adjectus.
Is
1 84-025 .) Tenetur autem ad implendum vel restituendum.
1 85-026.) Et vel rem vel id quod interest Crii.
186. 02 7-) Modus retrotrahiturt . Quia Co deficit si modus existit, sunt enim contraria, d. I55 . Co autem cum defecit, ab initio defecisse intelligitur, th . i6o .
187 . (328 .) Si quid sub modo datum est, pure datum estg . Purum enim est quod a~
sub condition desinit .
188 . (329.) Si Co pro non adjecta est, d . 8o., PURA EST DISPOSITIO b.
b cautio dicitur in Negativis specialiter Mutiana, A Mutio Scaevola, 1 . 77 . C . D. Nov . aa. C. 43. ;
cavetur its ad quos venturum esset deficiente Cue, lk z8 . C. D. 1. 6 5. . z. ad Treb. (obst . l. 4. . I. l . 7. C . J.
vi quarum Bachov . ad Tr. II, z3 . 6o.1 . venientibus ab intestato negat caveri), per satisdationein, 1 . 6v . zo6 . 25
C. D., fidejussores,1. 97 . C. D . auth. cui relictum C . de ind. vid ., cum usuris et fructibus et quanti ea res
exit, 1. 67. 79 . . 2 . C. D. 1. 67. . 2 . L . a. Si committatur datur actio, ex stipulatu etiam rei vindicatio,
Nov. 22. C. 44 . Potest i1 Testatore remitti, N. aa . C . 44 .1. 1 . 72 . .,' . 14 77 . - ult . C. D . 1. a. 4: 7 . C . id
in possess. Leg. l. a . C. cond. ins . 1. z a . ut leg. serv. c. cav . Nov . z5 . S i cavere nolit, repellitur Except.
doli, 1. 3 . . 4. adim. leg. .1. 5 . de dol. mat. axe .
30
c arg. L zo . St. L.
d arg . 1. 92 . C. D.
a aut etiam actio civilis incerti, sea P. V., 1. 7. . a. do pact. et arg . d . 1. 1. z6 . P. V.
f 1 . 79 . . a. C. D., non obst. l . a. . z. in d. add., suos enim facit fructus, non lucratur, id est restituere
debet, arg. L 6 . C. sod. 1. 5. L. Com .
a 1 . 8o. C. D. 1. a . Pr. de in d. add. l. z. et l. a . L . Com ., non obst. I. 3. . 3 . C. com . de Leg.
3s
h si plurium conjunctarum una pro non adjecta est, alteri non nocet,1 . 8. . 8. C. J . Melior implentis
quhm ejus qui fingitur implesse Co non est, l. 74. C . D . 1. 4. . a . l . z8 . St . L . * ipso jure praetorio, 1 . 8. .
ult. C . J.
LBIBNIZ VI . I.

10

146

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 6

18g.(330.) Si pr eterintentionem adjecta est' . Scripsit enim quod voluit, etsi non
voluit quod scripsit . Hoc igitur solum pro non adjecto est, nempe Co, E ., per th . 329 .
190 . (331 .) Si in se extra dispositionem necessaria est Co k. Omne enim quod
necessario et ipsa vi adest frustra adjicitur seu est pro non adjecto .
5
191-032 .) Si per se Cto necessaria est', ob eandem causam .
192. (333 .) In dubio dispositio pura potius quam Clis presumitur in U . V . m
Plenius enim interpretamur Ultimas Voluntates.
193-034.) Si Co est impossibilis, in U. V . dispositio est pura" .
1 94. (335 .) Item in sponsalibus . Ita enim receptum est .
'
195-035 a.) Si Dispositio perplexa est, seu Co lege vetita est, non quidem absolute sed ne per modum conditionis ingrediatur 9, in U. V . DISPOSITIO PURA EST . Nam
quia lege vetitae sunt, eo magis legi arbitrarium est eas remittere.
196. (336.) Si Conditionum disjunctarumq una pro non adjecta est . Nam equipollet existenti, th. 329 . et th. 349 . Satis est autem disjunctarum unam existere, per th . 95.

k 1.7. V-0 . i. 56. C. D . . ro. J. H. J. . zr. J. inut . stip . 1. 17 . V. 0 . 1 . 5o . H . J.


1-94-5-H .J .
Extrinseca Co, quae per se inest Cto, est pro non adjecta, 1 . 99 . 107 . C . D . 1. 3. L . r 1 . 6 .1. 25. . r.
qu . d. l.'c . (nisi aliud vult Test., l . 19 . . 1 . 1. zz . C . D . 1 . 8 . Pr. V. P. S .) . Obst. 1 . r . . ult . C . D ., quod vi ipsa
insit . Nam quod inest,.frustra exprimitur, 1. 6 . . 2 . fid . lib. I . Z9 . - z . 1 . 52 . C . D . 1 . zr . . r . 1 . zz . . z . qu .
d . 1. c. 1. 3. C. de fidej. 1. 7 . C. de revoc. don . 1 . 4 . L. z . Obstat : Expressa nocent, non expressa non nocent,
20 1. 5z. . z . 1 . 68 . H . J. 1 . 65 . . r . L. z . 1 . 47. 56 . mand. 1. 77 . z9S. R . J. Resp . si quae insunt superflua
sunt, seu nihil aliud continent, quam quod inert, etiam expressa non nocent, 1. 65 . V. 0. 1. 94. R . J . I . U .
C . de Test .
mMenoch. 6. pras. 4 .
n l. 3.1. 6. . Y. C. D . l. z .'4. zo. 6. C . J. 1.45. 50 . H. J. l . z 6. de inj. test. l. 1a. . z . L. z. l . zz . dot .
praleg . I. zo4. - z . L . z. (non obst . l. 16 . C . J .), in M . C. Don. arg . l . 8 . . 3 . C . J .
as
0 t . t. Extr.-C . A . ; etiam jure impossib., 1 . 9. C. J. 1 . 29. . z. Test . Mil . l. z . . 44. ad Sct . Teri. 1.14 .
I. z5 . C . J. l. 88 . ad L . F ., in fraudem legum, l . 64 . - z . l. 79 . . 4. C . D . 1 . 7. C . J . I . z o . de his guts ut Indigo . Obst. . z . J . fideic . har. Resp . alias leges sunt utiles Reipublicae, has extenduntur, 1 . 64 . . z . C. D.,
alias subtiles, has eludi possunt, 1 . un. pr ., v . mull as invenientibus, Cad. toll .
Put divortij, l. 5 . C. inst. e t subst . l . z. C . cond. ins . Si non nupserit, 1 . 22 . 62 . , f.1. 72 . .5 .1 .63 .
30 1 . 79. . ult . C . D . 1.134. V. O . (si arbitrio Titii nupserit, v. 1. 72 . . 4 . C. D . 1. 4 . usur .) 1. 3 . et t. i . C . de
ind. vid . Vidua enim nisi intra annum nupsisset, cavere Mutian3, aut relictum omittere cogebatur ; v . Ant .
Hottom . Rit. nupt. C . 22 . Add . M . Vertran . Maur . tr. de jur. trium liberorum . Si Titio nupserit, valet
1. Z . z. C . inst. et subst . 1.64 .71 . . z. C . D ., add . et 1. zo. 1. 68. C . D . 1. 72 . . 4 . 5 . 1 .79 . . 4 . C . D . 1. 4 .
de usur. Novellarum jure omnino valida est Co : si non nupserit, invalescente tum amore vitae Monachalis ;
35 v . Pagan
.Gaudentium de morib . sec . Justinian. Jurisjurandi Co pro non adj . est, 1. zo . C . D . 1. 29 .
. z. Mil. test. 1. 8 . C. J . (objectum tamen implendum, th. 316., l. 26 . Pr. C . D . 1. 8. . 6. C. J .) . O bst.
1. 97 . C . D . Resp . municipes jurare non est impossibile (servus debet jurare, 1. z2-1- 36 . man . test. 7 . pr.
. 2 . oiler. lib . 1. 36. L z3. St. L .). Obst. 1 . 62. acq . h. Resp. non prohibetur jurare . Nominis ferendi,
1. 63 . . zo . 1 . 7 . Set. Treb . ; non obst . 1 . zo8. C. D . Mutandae religionis, v . Dn . Ziegl. de Cond. n . 75.
4o Inepta, 1. zz3 . . ult. L . r . I . z4 . . 5. de religion . 1 . 27 . C . J .
'q l. 8 . . 5 . C. J ., add . 1.83. . 5. V. 0 . ; non obst. 1 . z6 . 97. zz6 . . z . 3 . 1 . zz8 . V . 0 .
Is

N. 6

enim quod voluit, etsi non


Co, E ., per th . 329 .

t C o k . Omne enim quod


0.

isam .

s pr .esumitur in U . V. m

est pura .
t i t a e s t, non quidem abDSITIO PURA EST . Nam
n adj ecta est . Nam aequi-

i unam existere, per th . 95 .


Ut . SUP. I- z7 . V. O. 1 . 50. H. J .

C . D . 1. 3 . L . z 1. 6 . 1 . 25. . z.
t . 1 . z. . ult . C . D ., quod vi ipsa
r, C. D. 1. 2z . . z.1. 22. . z. qu .
scent, non expressa non nocent,
esp . si qua! insunt superflua
nt, 1. 65. V . 0 . 1 . 94. R . J. I. z7.
test. 1. z2 . . z. L . z. 1 . z2 . dot .
C . J11. 1. 2 . . 44. ad Set. Tert . I . z47 . C . J . 1. z o . de his qua ut Ine extenduntur, 1. 64. - r. C . D . .
3.

t, 1 . 22. 62 . , f .1. 72 . . 5. 1.63. D. 1 . 4. usur.) 1 . 3 . et 1 . t. C. de


.urn ornittere cogebatur ; v. Ant .
rorum. Si Titio nupserit, valet
2 . . 4 . 5 . l . 79 . . 4. C. D . 1. 4.
ite turn amore vitae Monachalis ;
non adj . est, 1. 20 . C. D. 1 . 29.
Obst.
Y . C. D . 1. 8 . . 6 . C . J.) .
are, l . x2-1. 36. Man . test. 7 . pr.
.ur jurare . Norninis ferendi,
s, v . Dn. Ziegl. de Cond. n. 75 .
. . 3. 1. r28. V . 0.

N. 6

DE CONDITIONIBUS II .

1 47

197-037.) Si hoc non dabis illud dare spondes ; si illud non dabis, hoc dare spondes?
pura est stipulatio, seu Dispositio pura disjunctiva pura CStr . Nam si A non erit B
esto, sohim B debetur Cliter . A esto, si A non Brit B esto, A debetur pure B Cliter, c onf.
t h. 205 . Si A non erit B esto, si B non erit A esto, neutrum supponendo debetur, utrumque

Cliter singulatim, sed simul pure disjunctive . Plura autem disjuncta sunt unum incertum, s
th . 95 . Denique : A esto, si non Brit B esto ; et B esto, si non erit A esto, debetur utrumque
conjunctim .
198 . (338 .) Co subtrahitur de Cli, seu adimiturs . Nam si fractionem (unam dimidiam) a fractione (tribus dimidiis) detrahas, remanet integrum, th . 256.
1 99. (339 .) Si Co Cni contraria additurt, uti una tertia et duae tertiae faciunt in-

Io

tegrum unum, per th . 256. et th . 262 .

200. (340 .) Si quis solus institutus est partim pure partim sub Cne, ex
a s s e pure i n s t i t u t u s e s t . Nam sive existat Co, totum ipsius est eventu ; sive deficiat,
initio . Habet igitur partem alteram sub duabus Cnibus contrariis : sive sit sive non sit, E . pure,
per th . 339.
201 . (341 .) Qui in eodem Testamento alio loco pure institutus est, alio sub
Cne, pure institutus intelligitur" . Nam idem est ac si due essent adjectm Cnes, una

15

aliqua altera nulla, plures autem Cnes in institionibus intervallo adjectm sunt disjunctivae,
th . 118 . In disjunctivis autem Cnibus electio est Crii, hoc loco Hmredis, per th . 36. Is autem
potius nullam Cnem velle intelligitur .
zo
202 . (342 .) Pluribus separatim stipulantibus : si illi non dederis mihi dare
spondes? pr eoccupantis pura est stipulatio 1. Nam si omnium Clis esset stipulatio,
nullus agere posset ante mortem promissoris, d . 16. E . mortuo eo committetur omnium stipu-

latio. Et ita h eres promissoribus omnibus tenebitur. Sed ne hoc fiat, dicendum potius initio
puram stipulationem esse, sed ejus qui primus judicio experitur, caeterorum jus cum ille semel
judicium accepit exspirare .

25

20 3-043 .) Si servo libertas sub Cne non-potestativa hmreditas pure data


est, inverso modo libertas pure hmreditas sub Cne data intelligitur, jure
novo' .
r add . 1. zr5 . . 2. V. 0 . Diss. Alciat . Ir . de stipul. divid. n. z6 . arg. 1. 3. quiet & quib . man. 1. 9 . 3 1
opt . leg.
s 1. 53 . C . D., obst . I. 3. . 9. adim . leg.
t l. 6 o. pr . C. ind . l . zo . de lib . et posth . l. 8. . z . peric . c. r. v. 1. z3- qu . d. 1 . c. 1.37 . St. L . 1.87 .
. 3 . ad L. F.
u 1. 33 . H. J. 1 . 52. . X. 1. 53. 56 . acq. h .
X 1.27 . . 2 .1 . 33 . 67. H. J., add. si primb sub Cne, deinde pure legatum : pro adernta est Co, 1. 52. . r .
1 . 8r. . 7 . 1 . zz3. . 4 . L. z. 1. 89. C. D ., v . tarnen 1 . 63. L . 3 .
35
s 1 . 6. C . necess. sere.
Y 1. 9 . V. O.
10*

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

1 48

N. 6

204
. (3q. ..) Si Co pro non amplius adjecta est, DISPOSITIO PURIFICATUR .
Quia si initio pro non adjecta est, initio est pura, th . 329.

(345-) Si Co certificatur, seu certd vera est, turn enim verum est Ctum, th . i .
206. (346 .) Si Co extitit, Ctum, seu Jus et verum et praesens est' . Nam sive retros trahatur Ctum, jus non amplius suspenditur, sed est certum, per th . i ., sive non retrotrahatur,
jus non amplius differtur . Nam tum etiam dies incerta adjecta est, ea autem non amplius
205 .

differt, quia cessit .

Si Co post Testamentum vivo Testatore extitit, dispositio purificatur . Quia post mortem extitisse intelligitur, th . 85 .
208 . (348 .) Copula sponsalia Clia purificat b. Sponsalibus enim id praestat, quod
207-047 .)

10

matrimonium.

9. (349.) Votum omne in effectu purum est. Nam cum votum fecimus, credimus
Ctum seu promissum DEO gratum esse . Quicquid autem scimus Deo gratum esse, ad id
20

obligati sumus pure .

15

2o

210. (350 .) Si dies Cti venit ante diem Cnis, postea retrotrahitur dies Cnis,
et tum statim extitisse intelligitur, cum dies Cti extitit . Differtur enim Ctum a die suo qui
jam extitit .

211 . (351 .) Si Ctum non habet diem, suspenditur tantilm a Cne, id est non antes
verum est quam Co sit vera, non etiam differtur ; sed simul ac Co extitit certificata est,
ab initio intelligitur certificatum, id est retrotrahitur .
212. (352 .) Si habet diem, et suspenditur a Cne, per th. 9., ut pro vero non habeatur
donec Co verificata sit, e t a die di f f e r t u r, ut etsi certd extiturum nondum tamen existat .

Quare etsi certa sit Co aut existat ante diem Cti, jus quidem erit certd, nondum tamen est,
id est per d . 16o. protrahitur. Nam juxta th . 286 . Dies certus differt actionem, Dies incertus

as differt jus, Conditio suspendit utrumque. Sed Dies Cti vel idem est cum die Cnis, v . g . tum,

c$in Titius Consulatum inibit, io habeto, vel alius, isque vel prius existere potest quam dies,
v. g. si Titius erit consul, postridie to habeto, de quo v. th. 350 ., vel necessarid postea, v . g.
proximo anno postquam Titius erit Consul, 1o habeto. Tilm etsi Titius sit consul, dies tamen
expectandus est .

30

21 3 .(353-) Si Co certa est postquam extitit, ed retrotrahitur . Neque enim


amplius differtur.

'

eeu nec suapenditur nee differtur, l.. 4z. l . 44. C. D. 1.63. . r. ad Treb. I. z4- de lid. lib. I. zo. V . O.
Pr. . r. 1.8 . Pr- . 7. l . uU . C. J . : sufficit semel extitisse, l. r. C.
inst. st subst. lk zr . . z. C. D .

l. is . sol. matrim. L ult. . z. H. J. L a.


35

b c . 3o .

as*. do spousal.

O . z4. J .

rout.

Op. 1. 20. 64 . V, O . L 25 . C . do Testam .

N .6

N. 6

)SITIO PURIFICATUR.
m verum est Ctum, th . i .
ens est'. Nam sive retro1 ., sive non retrotrahatur,
.st, ea autem non amplius
ttitit, dispositio purius enim id praestat, quod
i votum fecimus, credimus
s Deo gratum esse, ad id
trotrahitur dies Cnis`,
r enim Ctum AL die suo qui
m i} Cne, id est non antes
Co ex ti t it certificata est,
., ut pro vero non habeatur
m nondum tamen existat .
certd, nondum tamen est,
rt actionem, Dies incertus
.t cum die Cnis, v. g. tum,
axistere potest quam dies,
,el nec essarid postea, v . g .
tius sit consul, dies tamen
otrahitur. Neque enim
b . I. Z4. de /id. lib . 1. zo . V. 0 .
ifficit semel extitisse, 1. r . C .
rs. C. de Testam.

DE CONDITIONIBUS II .

149

214. (354.) Mero Jure dies Cto adjecta non praesumitur . Nihil autem mero Jure
praesumitur quod non ex verbis sequatur . In verbis autem istis et similibus : Si Titius erit
consul tibi centum do lego, Si, nihil aliud continet quhm si illud verum est, Titium Consulem
fore (quod certe etiam ignorantibus nobis ab initio verum est), hoc, nempe legatum meum
verum seu validum esto .
s
21 5. (355 .) Dies Cni adjecta Cto adjecta praesumitur, jure Civili d.
V6.056.) Ctum Continuatum discretum habet diem Cnis . Nam si Ctum est
temporarium, computatur in dubio i die existentis Cnis .
21 7. (357) Jus quod in pendenti est non habet diem, sed retrotrahitur. Ne antea
ad nullum pertinuisse videatur.
10
218 . (358 .) Ctum non habet diem Cnis praeteritae . Ipsum enim est futurum, per
th. 177219 .059.) Actus Eventualis protrahitur, seu tum demum extitisse videtur, cum
extitit Co, vel habet diem Cnis` . Ea enim mente nunc fit, ut per omnia habeatur tanquam
postea celebratus.
=s
220.(36o.) Ctum Legati habet diem Cnisf .
221 . (361 .) Tutela Clisg.
222 . (362 .) Sed institutio h retrotrahitur. Ne haereditas interim nullius fuisse
videatur.
223 . (363 .) Conventio' et Libertas k. Nam regulariter semper retrotrahi Ctum debet . 20
Et exceptio firmat regulam in casibus non exceptis .
22 4-0 64.) Co quae in potestatem debituri collata est, diem habet' . Nam qui
facere potest quominus debeat, jam videtur liber esse th . 79. Nullum igitur contra eum jus
qumsitum esse intelligitur, per d . 15o .
d l. 4. C . D . 1. 4. . a. 1. 3. . z4 . St. L. 1. 6. 0 . A . . l. zor . R. J. 1. 27- , z. 1. 72 . . z. V. 0 . 1- zz. C. zs
de V. 0 . 1. un . C. ut action . et ab hared. 1. 8. V. 0., eui obstat l. zo. V. 0. Resp. in l. zo . Co in debiturum

collata est .
e unde pendente Litis Cont . eventuali licet libelum mutare. Moller. P. z. Const . 3. pag . z z .
f seu non retrahitur, 1 . 28. . ult. slip . sere. 1. za . famil. herc . 1'66 . R. V. I. z. . 4- ad Sc. Silan.
1. rz. quem . serv . am . 1. zz . . j . exc. rei jud., obst . l. 9 . . 2. qui pot . in pign.
so

g 1. 45. - z . excus . Tut .


h 1. a8 . . f . slip . sere . 1 . 54 . acq. h . I . 238 .1. z39 . R. J.
i l. a . f. l . 6 . in d . add. 1 .36. R . C. 1. 2 . . 4. Pro emtor. l . zz . qui pot. in pign., unde de contractu Cli,
cum extitit Co, gabella solvenda est gabellario, qui fuit, cum contractum est . Bertachin . tr . de Gabell.
P. V . IL n . z .
k 1. 7. man. test .
1 1. 9. . z . qui pot. in pign . 1 . zo . V. 0., add. Moller. P. r. Const . a8 . n . 7 2 . ; de sponsalibus quaerunt, ss
an, si Co certa fit, differatur tamen matrimonium donec existat? Thom. et Bonavent. in Magistr. IV.
sent . d. 20. negant . Aff. job. Brunei. de spousal. Concl . 36 . n . a.

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-x666

1 50

N. 6

225 . (365 .) ExistitCo negativa m in ultimo momento possibilitatis contrarii.


Unam enim contrariarum veram esse necesse est, d . 47.
226 . (369.) Si Co negative contraria facta est impossibilis impraesentiarum,
nec restituitur ; statim illa defecisse, et haec ad tempus quo exemta est retrotrahi intelligitur. Eventus enim ostendit tum cum facta est impossibilis impraescntiarum,
fuisse omnino impossibilem .
227-067 .) Co negativa existit vel personae Clis interitu" . Nam Co sit : si Titius
Alexandriam non ierit . Aut : si Stichus non sit manumissus . Cum primum Titius vel Stichus
mortuhs est, extitit Co .
x
228 . (368 .) Aut interitu ejus rei in quam collocata est ; v. g . si gemmam non
alienaverit, et gemma pereat.
229 . (369.) Si plus impletum est quam in Cnem deductum est, Co extitit .
Nam in eo quod plus est, .inest et quod est minus ; 1. 1 o . pr . R . J .
230-070 .) EXISTENTE CNE is qui Ultima Voluntate Honoratus est, mortis
1s causa capitP. Occasione enim Testamenti capit .
231 . (371 .) Potior debit or est, cujus dispositio prius purificata in telligitur 4.
Debetur enim Ctum non prius quam cum purificata dispositio est . Prior autem debitor
potior est .
232 . (372 .) Purificata Dispositione relictum transmittitur` . Nihil enim est
20 quod amplius possit expectari .
233-073 .) Et Legatarius est Dominus rei legate ipso jures, conf. th. 307 .
234-074 .) Statu Liber ipso jure fit liber t. Neque enim ipse sibi tradi potest .
235-075 .) Et debitor sciens est in mora , etsi non interpelletur . Satis enim diuturna dilatio ei concessa est .
FINIS.

25

m 1 . 103 . C . D.

n l . X3 . St. L. I . 103 . C. D.
1. 74 . pr . acq. h zr .
P 1 . 8. mort. c . d. 1. 30 . . 7 .1 . 76. pr . ad L . F. ; datum hxredi non computatur in Falcidiam, sed Trebellianicam, 1. 9z. eod.
a d. 1. 9. et zz. qui pot . in pign .
r 1. 28. C. J . 1 . z3, qu . d . 1. c.
s 1 . 8o . L . a ., potest vindieare, 1. 8z . . ,S . 6 . L . z ., add . l . 3 . . 3 . C . com . do leg. 1. 15. reb. d ., quia tum
30
dies testamento relicti cedit, 1. 8 . . 8. C. J. 1. 28 . C . J. 1. un . . 7 . Cad. toll.
t arg . 1. 3. 1. 9 . sere . export., obtingit 1 . 49. C. D., non tamen cogitur hares ad adeundum, 1. z3 . C.
J . 1. z . . z . Cond. caus. dat . 1 . 67. . z . acq . h .
u arg . l. z8. ubi DD . de usur. 1. za . C . contr . stip.

[151]
:i . 6

)ssibilitatis contrarii.
)ilis impresentiarum,
quo exemta est retro)ossibilis impraescntiarum,

7. NOTAE AD JOH . HENRICUM BISTERFELDIUM


1663-1666 (?) . Eigenh . Eintragungen in Leibniz' Handexemplaren des Phi 1 o s o phi ae
prima Seminarium and der Elementorum Logicorum Libri tres von
Joh . Heinrich Bisterfeld (Hannover) .

.u" . Nam Co sit : si Titius


primum Titius vel Stichus

JOH . HENRICI BISTERFELDII,


In Illustri, Schola Albensi, Theol . et Philos . Professoris,
PHILOSOPHIAE PRIMAE SEMINARIUM
ita traditum,
ut omnium disciplinarum fontes aperiat, earumque clavem porrigat :
editum,
AB
ADRIANO HEEREBOORD,
Philos. Professore in Acad . Leydensi Ordinario,
qui DISSERTATIONEM premisit,
DE
PHILOSOPHIAE PRIMAE
Existentia et Usu .
LUGDUNI BATAVORUM,
Apud DANIELEM et ABRAHAMUM GAASBECK .
Anno 1657. 1

3t; v . g. si gemmam non


ctum est, Co extitit .
Honoratus est, mortis
urificata intelligiturq .
~st . Prior autem debitor
t t i t u r `. Nihil enim est
jure s , conf. th. 307 .
ipse sibi tradi potest.
rpelletur. Satis enim diu-

~utatur in Falcidiarn, sed Tre-

de leg . 1. r5. reb . d ., quia turn


haeres ad adeundum, 1 . z3. C .
e usur . 1. z2 . C. eonlr . slip .

is

20

PHILOSOPHIA PRIMA .
CAP . I . De PRIMAE PHILOSOPHIAE definitione et distributione .
[Regula] IV . Philosophia prima explicat notiones communissimas . Notio est imago, qua
aliquid in mente reproesentatur . Et vel Bunt prima et generales, quibus omnes discipline
utuntur, vel nonprima et speciales, qua ad singular pertinent. Prima sunt nobis insita et ss
Zu N. 7 . Wir bringen wieder die beiden Werke von Bisterfeld, in Auszfgen, als Text, and Leibniz'
Bernerkungen als Fufinoten . Die gesperrten Stellen sind wieder unterstrichen . Vgl . S . 2t Z . ziff.
S . 42 Z . 25 ff .
1

[Auf dem Titelblatt :] Preclarissimum opusculum, et cui par in hoc genere non vidi .

15 2

N. 7

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

innatee ; nonprimse vel a corporibus per sensus, vel a Spiritibus variis modis inditse et illatae .
Primas notions nobis innatas esse, res ipsa testatur . Fieri enim nequit, ut primorum illorum
axiomatum, Omne ens est : omne ens habet suos modos : omne ens habet operationem congruam : quae in uno tertio conveniunt, ea inter se conveniunt : omne totum est majus sui parte,
s etc . veritates per universalem adeoque perfectam inductionem innotescant . Vulgare autem
Mud supplementum, Nec potest contraria instantia darn, plane otiosum est et futile .
Has primas innatasque notiones vera Metaphysica tanquam omnis humane cognitionis semina
investigat, observat, explicat, non implicat, evolvit, non involvit, congrue connectit et ordinat . . . . [p . 4-5]
CAP. II. De Ente et Essentie.
to
[Regula] III . Recte et utiliter Ens ejusque notiones explicantur per Conjugata . Conjugata sunt nomina ab eodem principio vane deducta : suntque vel abstractavel concreta : illa
habent modum significandi simplicem, haec compositum: quia verd mens nostra composita est,
nunc conjuncta seligit ac resolvit, nunc sejuncta colligit ac componit : atque per varios hos
=s intuitus accuratiorem rerum anatomen instituit . Ut autem concreta sensibus, ita abstracta
menti sunt notiora . . . Observentur monita sequentia . i . Omni omnino notioni, tam generali
qui m speciali, applicentur conjugata . . . . 2. Idque affirmative et negative . . . . 3. Utrumque
theoretice per EST 2, practice per DEBEP, pcetice per POTEST 4. 4. Conjugata exprimunt
potentiam, actum vel modum seu statum . . . . 5 . Si haec conjugata in aliqu$ lingua non
20 occurrant pura, fingenda sunt barbara ; eaque non tam in enuntiatione qu6m in meditatione
usurpanda . . . . 6. Conjugata se mutud notificant, id est explicant, probant et multiplicant .
7 . Conjugata sibi invicem sunt proportionalia5: Nempe quale et quantum est unum, tale et
tantum (intrinseco scilicet, non adventitio respectu) est alterum . . . [p. 16-19]
[Regula] VII . Ens est axiomatum, seu dignitatum, primorum mater . Axioma simplis titer primum affirmatum est, Ens est ; negatum, Ens non est non-Ens et Non ens non est Ens .
Proportionalia sunt axiomata ex conjugatis facta . Clarids tamen et efficaciiis primum Axioma
primb disjunctive effertur, Quodlibet, de quo dicitur vel cogitatur, aut est aut non est . Hic
quippe ratione mentis attentio adjuvatur et variatur . Hinc syllogismi disjuncti sunt omnium primi, communissimi, clarissimi et fortissimi, tantusque dileuunatum est uses : Deinde
copulative :
30 idem primum axioma, Omne ens est, enunciatur cum insigni fructu modaliter et
Impossibile est, idem esse et non esse . Sicuti enim prius entis et non entis immediatam, ita hoc
irreconciliabilem oppositionem et repugnantiam exprimit . Hoc principio nituntur syllogisms
1 v. Verulam. de Inductione .
5 v. Raym . Lullium .

2 scientia.

a prudentia .

* ars

N. 7

N. 7

.dentia .

an,

153

connexi seu conditionales, ideoque ipsis usu et evidentie proximi sunt . Hoc superstitiosi
quidam Logici, qui categoricos, quos vocant, syllogismos vix non adorant, observare debebant. Simplices enim dicti syllogismi in posteriori axiomate, suo loco indicando, fundantur .
[p. 26-28]

riis modis inditse et illatse .


.quit, ut primorum illorum
ns habet operationem contotum est majus sui parte,
notescant . Vulgare autem
)lane otiosum est et futile .
iumanae cognitionis semina
congrue connectit et ordi-

ntur per Conjugata. Conabstracta vel concreta : illa


mens nostra composita est,
onit : atque per varios hos
eta sensibus, ita abstracta
anino notioni, tam generali
negative . . . . 3 . Utrumque
4. 4. Conjugata exprimunt
gata in aliqua lingua non
tione quam in meditatione
t, probant et multiplicant .
juantum est unum, tale et
. . [p. 16-19]
an mater. Axioma simpli.ns et Non ens non est Ens.
efficaciis primum Axioma
aut est aut non est . Hac
;ismi disjuncti sunt ommmatum est usus : Deinde
u modaliter et copulative :
entis immediatam, ita hoc
icipio nituntur syllogismi

NOTAE AD JOH . HENR . BISTERFELDIUM

CAP . III . De Consistentia.


s
[Regula] II . Nullum Ens tam est absolutum 6, quin intimum eumque varium includat
respectum. Hoc universalis experientia et recta ratio demonstrat . Experientiam ostendit
modus loquendi, omnibus linguis communis, et inductio : omnes quippe linguae de omnibus
rebus usurpant voces relativas. Inductio : omne enim aut est primum aut a primo ortum.
Omnia entia orta a primo plane intrinsecum et essentialem respectum dicere ad Ens primum =o
liquet. Internos quoque respectus in Ente primo esse, infinita ejus perfectio, qua et in se est
et omnes secundae perfectiones ab eo derivantur, evincit . Hoc pulcherrime docet lingua sancta,
dum Deum El vocat 7, et El significat Ad ; haeque dune voces ab eadem radice oriuntur . . . [P-33 -441
[Regula] III . Nullum ens in universe rerum nature est solitarium, sed omne ens est
Symbioticum, seu pertinet ad societatem . Hoc, tanquam consectarium, fluit ex praecedenti- ss
bus ; idque universae naturee nexus, ordo et panharmonia confirmat . Hinc ineffabile rerum
omnium commercium infinitaque unio et communio, quae deinceps nobis varia axiomata suppeditabit. Hinc nullum in nature, vel spirituali vel corporea, datur vacuum$ ; sed omnia
arctissime suavissimeque inter se cohaerent : unde aurea natures Catena oritur . . . [p. 35-36]
[Regula] V. Communissimi illi termini, Habitudo, respectus, modus, etc . dupliciter 20
accipiuntur ; nempe vel antecedunt et quasi constituunt ens, vel id constitutum consequuntur
et afficiunt ; unde et affectiones vocantur . Illustremus singula : ubi vocibus entitas et aliquid
fere utemur promiscue . i .Habitudo est entitas, qua entitas est ad entitatem 9; seu qua
aliquid est ad aliquid . . . [P 37-38]
[Regula] VI. Ob consistentiam entia utiliter flectuntur per prxpositiones . Praepositiones 2s
enim rerum habitudines, statum motumve, exprimunt ; et petuntur ex circulo sitits corporeiir . . . [p . 40-41]
i

nullum Ens praeter Deum solum esse potest. Omne Ens etiam Deus cum alio est .
Et notat maxims Spir. S. uti Jehova Patrem .
8 sc. Entitative, licet corporaliter . Non n. datur Spatium Entis, nisi Deus indivisibilis .
Et nescio qvid extra, principium Existentiae, ubi Consistentia est conjunctio cum certa distantia in Spatio Entitativo .
9 Trinitas.
10
Praepositio Habitudinis in genere est Cum, ejus species sunt ad, ab, per, pro, contra etc .
sub, ob .

go

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

154

N. 7

CAP . IV. De attributis Entis in genere .


II . Attributa entis sunt vel Quantitates vel Qualitates ; vocibus communissime sumtis.
Quantitas est postessentialis, superaddita, habitudinum capacitas ; seu est entitas ex entis
5

principiis orta, per quam ad varias habitudines est aptum natum" . [p . 43]
[Regula] VI . Attributa entis generatim sumt<e non sunt accidentia, nec ens componunt,
verum id quasi ordinant et distinguunt . . . Nimirum attributa eandem dicunt entitatem quam
ens, sed certo respectu ac modo se habentem 12 . . . [p. 5 0- 5 11
CAP. V. De attributis Entis in specie et quidem de unitate .
[Regula] I . Attributa entis unita cum ente et seipsis simpliciter reciprocantur . Hinc

_o

nova et perampla oritur axiomatum classis ; ut Omne ens habet attributa unita et vicissim ;
Non ens non habet attributa unita et vicissim ; Quale et quantum est ens, talia et tanta sunt
ejus attributa unita et vicissim . . . Efficacissime enim tam negative quam affirmative, tam
proportionaliter quam simpliciter concluditur a singulis ad singula13 . [p . 57-5 8]
[Regula] IV . Unitas recto statuitur primum entis attributum . Vulg6 definitur Unitas,

1s

qubd sit modus, quo ens est indivisum in se et ab alio quocunque divisum . Sic ejus essentia
collocatur in negations divisionis, et tanquam consectarium deducitur divisio ab alio . Verum
primd termini definientes sunt obscuriores definito : neque enim intelligimus, quid sit divisum,
indivisum, aliud, nisi prius sciamus, quid sit unum . Deinde ita exiguus apparet hujus attributi
usus ; at longs maximus est, si observetur esse entis congruentiam cum seipso . Ita enim ejus

2o

applicatione, tanquam lydio lapide, en t i a imp ossibi1ia 14 et absurda deprehendimus. Porro

merit6 primum locum sibi vendicat unitas, non tam, qu6d sit absolutum quid (cum omnia
attributa sint respectiva), sed qu6d generaliorem dicat respectum, et sequentium sit quasi

genus . Posteriora enim attributa a prioribus et genus et differentiam accipiunt'5 . [p . 6i-62]


[Regula] VI . Impossibilitas non est affectio entis, sed non-entis . Infra quidem dividemus

23

ens in possibile et impossibile ; verium non erit divisio realis, sed dictinctio nominis . Ens enim
et impossibile sunt contradictoria ; ut patet ex utriusque definitione. Hwc impossibilitas autem

rar6 aperte ponitur, sed plerumque occults, unde dicitur implicita et in adjecto ; quando
nimirum ea conjunguntur quae unitati entis transcendentali repugnant 16 . . . [p . 63-64]
11
30

12
14

Tstimatio partium Entis, vel quasi partium .


resolvuntur omnia in propositiones identicas .

13 super his fundatur Lullii Ars .

impossibile non est unum, id est non congruum secum, s . etiam si sit, per suppositionem,

non est, qvare illa suppositio falsa est, seu omnino non est, qvia non potest esse, qvod non est .
15 Omne Ens est Unum s . Est qvod est.
16 s. Existentiae DEI, seu ut zu'roov non sit . NB .

N. 7

N. 7

NOTAE AD JOH . HENR . BISTERFELDIUM

155

[Regula] VII . Potentia activa est attributum entis plane transcendentale . Nullum
quippe ens est tam parvum et tam abjectum, quin habeat suam et proportionalem operatio-

:ibus communissime sumtis .

:as ; seu est entitas ex entis


111 . [p 43]
identia, nec ens componunt,
idem dicunt entitatem quam

de unitate .
pliciter reciprocantur . Hinc
attributa unita et vicissim ;

nem . Secus foret otiosum et frustra, nec ullam unionem vet communionem in rerum natura
posset exerccre17 . . . [p. 65]

[Regula] X . Vera rerum differentia est unitatis proles . Est enim repctita18 unitas . . . [p . 67] s
[Regula] XII . Ex unitate oritur nobilis qua:dam nobilissimorum axiomatum sylva . Nos

quaedam exempli causa recitabimus . I . Ration unitatis . Omne ens est unum ; et vicissim . . .
[p . 69] Porro quia unitas est entis congruentia, sicut quodlibet ens appetit se et suam

essentiam, ita quoque appetit suam seu proportionalem unitatem . Hinc res, quO est excellentior, e6 majorem capit voluptatem ex unione naturali, majorem dolorem ex disunione

=o

seu separatione contra naturam : unde patet, quid sit summa creaturarum rationalium beati-

n est ens, talia et tanta sunt

tudo et miseria . . . [p. 73] IV. Ration congrua rnultitudinis.

ltive quam affirmative, tam

fundatur in convenientia seu unitate ; adeoque 2 . Quacunque inter se positive differunt,

t1a13 . [P .57-58]

necessarib quoque inter se convenient . Positive differre dicuntur, quae verve res sunt ; ita

I.

Omnis diffcrentia positiva

am . Vulgo definitur Unitas,

homo differt ab Angelo, et opponitur diffcrentia positiva illi, qua ens revera differt a non =s

to divisum . Sic ejus essentia

ente, ut homo a nihilo . Unde oritur admirabile illud axioma. 3 . Necessum est, ut tandem

tcitur divisio ab alio . Verum


.ltelligimus, quid sit divisum,

una eademque res19 seu entitas sit radix omnis et convenientiae et differentiae . 4 . Omnis multitudo congrua potest et debet revocari ad unitatem . Sic omnis multitudo finium ad unum

iguus apparet hujus attributi

finem ; omnis multitudo efficientium ad unam efficientem ; omnis multitudo excmplorum seu

m cum seipso . Ita enim ejus

ectyporum ad unum exemplar seu prototypum : secus daretur progressus in infinitum . Item

surda deprehendimus . Porro

omnia principia, sive sint essendi live cognoscendi, possunt ac debent ad paucissima quadam

absolutum quid (cum omnia

principia revocari. Atque in hac reductione potissimum consistit Philosophia :

um, et sequentium sit quasi

Prima magisterium : sicut omnium reductio practica ad Deum est anima Theo-

tiam accipiunt'5 . [p . 61-62]


itis. Infra quidem dividemus

logize Practica 20 . . . [p. 75-76] VII . Ratione prasentia .

I.

Omne ens est praesens sibi

ipsi . 2 . Nullum ens abest a seipso . 3 . Nullum ens distat a seipso : unde revera contradicto-

Jictinctio nominis. Ens enim

rium est, unum idemque ens finiturn, v . g . angelum vel hominem, esse uno eodemque tem-

1e. H ec impossibilitas autem

pore in diversis locis adsequatis 21 . . . [p . 8o-81]

licita et in adjecto ; quando


agnant16 . . . [p.63-64]

r his fundatur Lullii Ars.


jam si sit, per suppositionem,
on potest esse, qvod non est .
EI, seu ut zu'roov non sit . NB .

20

25

CAP . V I . De Veritate.
[Regula] I . Veritas recte statuitur alterum entis attributum . Quid sit veritas entis,
vehementer controvertitur inter philosophos : plerique earn definiunt, qu6d sit convenientia
entis cum intellectu suo ; vel qu6d sit entis intelligibilitas . Qua descriptions licet very sint,
17

et esset membrum Reipublica: Entium inutile . posset aliqvis conscribere librum de

Legibus Entium .
1s NB .
19 DEUS .

20 NB .

21 aliud est spatium Entitativum, aliud Corporate .

3o

156

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 7

sunt tamen ipso definito long6 obscuriores . . . : quare nos rem ex notioribus ac clarioribus
deducere conati sumus : Nimirum veritas entis est Ma congruentia, qua congruam similitudinem in se habet . Quae perfectio duas alias perfectiones in se includit ; unam quasi passivam,
quam liceat vocare assimilabilitatem ; alteram quasi activam, quam liceat vocare assimilativis tatem . Sine his duabus perfectionibus nulls esset rerum unio et communio, nullum commercium, receptio et operatio nulla . . . Atque ut haec omnia veteres quidam Patres ac Scholastics
indicarent, sapienter omni enti tribuerunt sapientiam, hocque constituerunt utilissimum ac
profundissimum axioma, Omni enti competit potentia 2
s, sapientia'a et amor84. [p. 83-86]
CAP . VII. De Bonitate.
10
Huc usque de Veritate, sequitur Bonitas .
Bonitas est entis cum con sistentie sue 24acongruentia ; seu est talis entis congruentia,
qua ipsum cum ente et ens cum ipso esse potest .
Bonitas est vel summa vel non summa.
Bonitas summa est omnimoda25 omnis modi gradfisque congruentia. Haec absolut6 est
=s necessaria : nisi enim esset, prorsus nihil foret . . . [p. Io3-104]
IRegula] II . Malitia transcendentalis seu summa non est entis, sed nonentis et quidem
impossibilis attribiltum . . . [p. 107] 5 . Cim omne malum sit propter bonum, nec sit possibile
nisi quetenus ad bonum ordinabile, nec actu existat nisi quetenus ad bonum reipse est ordinatum, dare sequitur, nullum malum, magnum vel parvum, esse vel esse posse inscio vel invito
20 summo bono : sed, si quod malum sit vel fiat, id et sciente et volente, sed sanctissim6 summo
bono esse et fieri : Insulsissimum enim et plan6 contradictorium est figmentum, esse aliquod
malum vel ordinabile vel ordinatum ad bonum, summo bono id non ordinante . Ex quibus
liquet, quam futiles 26 sint atroces illae calumniae, quibus quidam Reformatos lacessunt, qu6d,
Natur$ et Scripture nixi, profiteantur : Nihil prorsus fieri, quod Deo causas secundas ab
2s aetemo prrdefiniente et in tempore eas determinante, hoc est perfect6 praeordinante, non
fiat . . . [p. I IO-III]
[Regula] III . Ex Bonitate oriuntur multa et praeclara axiomata . Et quidem I . ratione
ipsiusmet bonitatis . . . [p. I I I] II . Ratione appetites et communicationis varia se offerunt
axiomata ; quae, quia magni usfls sunt, paul6 altifis repetemus . I . Voces appetitus, affectus et
30 similes generalissim6 accipimus, ita ut omnibus entibus, corporibus, puts spiritibus ipsique
Deo, verb quamvis analogic6 tribuantur . a . Appetitus consideratur vel quetenus est motus
seu tendentia, vel quetenus est status seu quies . Ibi ratione termini ad quem est amor
22
25

Pater.
23 Filius. ' 24 Sp. S.
24 a s . cum officio suo in Republica Universi .
26 Egregi6.
uti est distantia simul ab omnibus infinita, et unio cum omnibus intima .

N. 7

N. 7
!x notioribus ac clarioribus
i, qua congruam similitudiidit ; unam quasi passivam,
m liceat vocare assimilativi:ommunio, nullum commeruidanr Patres ac Scholastici
)nstituerunt utilissimum ac
ia28 et amor24. [p. 83-86]

I
i est tabs entis congruentia,
gruentia. Hac absolute est
tis, sed nonentis et quidem
ter bonum, nec sit possibile
id bonum reipsa est ordinal else posse inscio vel invito
ate, sed sanctissime summo
!st figmentum, esse aliquod
non ordinante . Ex quibus
teformatos lacessunt, qu6d,
d Deo caugas secundas ab
perfecte praeordinante, non
aata. Et quidem I . ratione
nicationis varia se offerunt
Voces appetitus, affectus et
)us, puts spiritibus ipsique
tur vel quatenus est motus
termini ad quern est amor
in Republica Universi .
26 Egregie,
zebus intima .

NOTAE AD JOH . HENR . BISTERFELDIUM

157

seu desiderium unionis ; ratione termini a quo est amor benevolentie et beneficentiae, hic est
amor complacentiae . 3 . Magnum operae pretium est, habere tabulam appetituum catholicam,
in qua prima omnium appetituum adeoque virtutum activarum, actionum, passionum, motuum et statuum radices repraesentantur . Videamus igitur hujus tabula fabricam et usum .
Fabrica sic se habet . 4 . Appetitus entis est primitivus, vel derivativus . Ille est, qui enti primo s
competit, seu qu8 appetuntur intim8 consentanea enti . Estque constitutivus vel consecutivus .
S. Appetitus constitutivus est, qu8 ens sua principia vere vel quasi sic dicta appetit . . .
[p. I13-114] 6. Appetitus consecutivus est, qu8 ens sua attributa appetit ; . . . 7 . Appetitus
derivativus est, qui enti non primo competit ; adeoque primitivum praesupponit . Potest vocari
appetitus societatis : Estque communior vel specialior : Ille est unions, hic communions . zo
8. Appetitus unionis est, qu8 ens appetit esse cum alio ente ; potestque vocari appetitus NexOs .
Si ens vult esse cum suis correlativis, conjugatis, quasi extrinsecis : seu caeteris argumentis
consentaneis. Hic, in singulari gradu constitutus, dicitur Magneticus : qui est subtilis et
occultior sed efficacissimusn : . . . [9.] Appetitus communionis est appetitus operativus . Estque primarius vel secundarius . i o. Appetitus operativus primarius est productivus, quo ens =s
enti totam suam essentiam dat28. Estque generativus 29 vel spirativus. Generatio est
productio prima, qua ens et suam essentiam et vim productivam sua similem enti dat .
Spiratio est productio secunda, qua ens quidem suam essentiam, sed non vim productivam
ejusdem generis enti dat ; idque, ne detur progressus 80 in infinitum, sed congruus ad primum
productivum regressus . . . [p. 115-117] 17 . Sympathia est appetituum convenientia . Anti- so
pathia est appetituum disconvenientia, nominatim contrarietas . Ubi notandum, vi entium
superiorum, maxim 6 primi, omnem antipathiam tandem reduci ad sympathiam :
item in creaturis, praesertim corporeis, pro vario respectu earn affectionem, qua videtur anti
pathia, else sympathiam . . . [p. I I9---I2o]
2s
CAP . VIII. De Ordine.
[Regula] IV. In omni ordine saltem sunt tres termin$' . Hic terminorum ternarius est
plane uargpuAm summique per universam encyclopmdiam momenti ; nec immerit6 ipsum
totius nature, spiritualis et corporeie, clavem dixerim . Ejus veritas, necessitas et utilitas

NB. Bisterfeldius fere procedit in Metaphysicis, ut Verulamius in Physicis, v . eum


30
ubi de gradibus motes .
.
28 Datur igitur primarius DEI ad se, secundarius DEI ad creaturas
29 ingeniose .
80 unde patet Ternarius in Trinitate .
81 sc. aliqvid superius dato, et aliqvid inferius, s . primum medium et ultimum .
27

158

I . LEIPZIG UNll ALTORF 1663-1666

magis declarabitur in specialibus : interim consule Aristotelem, 1 .

N. 7

de coelo. t . i . e t seq. Hinc


quoque fluit, quod in omni effectu necessario occurrat triplex causa, nempe efficiens, exemplaris et finalis 32 . Dito salteln : quia etsi haud raro plures termini medii esse videantur, attamen
omnes vel ad unum revocari possunt ; vel est ordinis repetitio aut combinatio . Atque hunc vere
1.

s sacrum ordinis ternarium, Dei nomen n in', Jehovah, divinissime exprimit, juxta illud Pauli
Rom . II . 35 . Ex ipso 33 , per ipsum 34 ct in ipsum 35 sunt omnia . [p . 128-12q]

[Regula] VII . In nullo ordine datur progressus in infinitum . Secus ordo careret terminis
nullaque esset terminorum congruentia ; quod utrumque ordinis definitioni repugnat . . . porro

=o

ex hoc'axiomate oritur aliud uses plane infiniti : nempe Omnis multitudo et potest et
debet revocari ad unitatem . Quamobrem necessum est, ut universalis ordinis
terminus sit quis primus, sit qu oque medius et ultimus, et vicissim . Itaque nisi
veritati manifestam vim facere velimus, fatendurn est, omnium rerum pan-

15

harmoniam fundari in Sacro-sancta Trinitate ipsamque esse omnis ordinis f ontem, normam et finem . Ipsa cognita et agnita, universa natura et Scriptura
mera lux est : ipsa ignorata vel negata, nil nisi tenebrx et horrendum chaos .
[P .

130-132]

CAP . XI . De communibus Entis divisionibus, ratione essentize .

2o

[Regula] I . Distinctio entis in positivurn et non-positivum magnum habet usum, praesertim in disciplinis practicis . Quamvis non sit divisio realis, sed nominalis tantum : neque
enim negatio vel privatio, qualiscunque et quantacunque etiam sit, vere et proprie est ens, sed
entis negatio . Ergone falser sunt vel tantum fictitiac? Minime gentium . Vere enim occurrunt
in regno naturae, gratiae et gloriae plurimae negationes et privationes ; et per se non sunt entitates sed entitatum remotiones . Sic proh dolor! nimis multa sunt in humano genere peccata ;

25

verum illa non sunt verae entitates, substantiales vel accidentales, absolutae vel respective,
sed entitatum, pure potentiarum, habitudinum et actionum congruarum, absentiae . Quam-

obrem, quando ipsis notiones positivae attribuuntur, id fit non proprie sed analogice ; quia
secus nec concipi nec exprimi possunt . Ita Scriptura sapientissime peccatum originale vocat,

30

legem, corpus, carnem, veterern hominem, non ut indicet, qu6d habeat entitatem, sed ut multiplicem ipsius vim et noxam adumbret . Haec res pulchre posset explicari ex Algebra, ubi
frequentissima est additio subducens 86 . . . [p. 1 5 1- 153]
82 [necessario . . . finalis gestrichen .]
33 Pater principium .
84 Filius medium .
35 Sp. S. Finis.
36

NB .

3-1 = 2. 3-4, -}- 6,

idem est quod 6-1, seu 5 .

N. 7
r . de c oclo . t . i . e t seq . Hinc
iusa, nempe efficiens, exemiedii esse videantur, attamen

:ombinatio . Atquc hunt vere


exprimit, juxta illud Pauli
ia. [p . 128-129]

Secus ordo careret terminis


efinitioni repugnat . . . porro
s multitudo et potest et
t, ut universalis ordinis
et vicissim . Itaque nisi

st, omnium rerum pan-

e esse omnis ordinis f onrsa natura et Scriptura


r e et horrendum chaos .
ione essentiae .
magnum habet usum, pra--d nominalis tantr m : neque
t, vere et proprie est ens, sed

itium . Vere enim occurrunt


ies ; et per se non sunt entic in humano genere peccata ;
es, absolutse vel respectiv&-,

gruarum, absentiae. Quamproprie sed analogice ; quia


1e peccatum originale vocat,
)eat entitatem, sed ut multi-

t explicari ex Algebra, ubi

N. 7

NOTAE AD JOH . HENR . BISTERFELDIUM

159

CAP. XII . De communibus Entis divisionibus, ratione consistentiae .


Ratione consistentiae oritur tetras, seu quaternaries divisionum entis, et quidem hoc
modo. Prim6 ens est actu vel potestate . Ens actu est, quod revers est, seu quod existit .

Existentia est modus entis per quem revers est in rerum natura37 . Sic et ens primum et
omnia entis creata existunt . Existentiae adeoque omni enti, quod est actu, competit Duratio s
et alicubi esse seu Ubietas . Duratio est existentiae continuatio seu permansio . Duratio est
leternitas vel non-aeternitas . Aeternitas est duratio infinita et interminabilis ; seu quae nec
initium, nec medium, nec finem habet, nec habere potest . Non-aeternitas est duratio finita,
seu quae terminos habet, vel saltem habere potest . Talis est duratio omnium rerum creatarum .

Estque vel Aevum, vel Tempus . Aevum est duratio entium creatorum incorruptibilium, seu
per se indefectibilium : vel est duratio, quae initium habet, sed non habet fineM38. Ita Angeli,
animae rationales, materia prima sunt aeviterna : quin etiarn homo in statu integritatis erat

7o

aeviternus . Ipsum enim natura mortalem fuisse, est error non solurn Theologicus sed etiam
Physicus . . . [p. 161-162]
CAP . XIII . De communibus Entis divisionibus, ratione modorurn in genere .

1s

[Regula] III . Plane mirifica est relationum turn varietas, turn societas . Varietas plane
est ineffabilis et incomprehensibilis . Vulgb dicitur, relationes esse debilissimae entitatis ; quod
cumgranosalis est accipiendum . Rectius diceretur, qu6d sint frequentissimae
et efficacissimae entitates .

Omnia quippe argumenta consentanea exprimunt relationes convenientiae, dissentanea disconvenientiae : et universa

20

Logica nihil est aliud quam relationum speculum" . Hanc varietatem excipit mira
relationum societas, quam Graeci i. peyi~?rrw, circumincessionem, nos immeationem vocare solemus : qu-e nihil est aliud, quam varius relationum concursus, combinatio et com-

plicatio . Haec in universa Encyclopaedia, praesertim in profundiori rerum anatome utramque


facit paginam . Vide Logices nostrae c .3 . Admirabilis verb haec turn varietas, turn

25

societas relationum prim6 et ultim6 fundatur in adorando S . S . Trinitatis mysterio. [p . 185-186]


CAP . XVII . De communibus Entis divisionibus, ratione Bonitatis .

[Regula] I . Divisio entis in theoreticum et practicurn cum grano salis est accipienda .
In ea quippe uses potius quam naturae rerum habuimus rationem . Nos enim nudarn conterns . spatium Entitativum, aut Vita Communis musica (?) .
88 qvia infinita qvidem est sed non determinate, at si aeternitas esset divisibilis esset
37

infinitum actu .

89 NB .

30

1 60

I . LEIPZIG UND ALTORF z663-i666

N. 7

plationem minime probamus (adeoque hoc umbratili sensu nullas, ne disciplinas quidem
theoreticas agnoscimus), sed omnem cognitionem ad praxin destinatam volumus audacterque
pronuntiamus . Quaecunque cognitio non facit ad coguoscentis summum bonum, ea est imperfecta. Item, Quzecunque intellectio non juvat creaturam intelligentem ad visionem adeoque
s fruitionem Entis primi, imperfecta est 90 . . . [p. 227]
Praxis prime Philosophize.

V. Immeatio terminonum istorum est, quo de se invicem enunciantur, estque reciproca


vel disjuncta4 l . [p . 25 11
JOHANNIS HENRICI BISTERFELDII, Nassovii,
i0 Theologize ac Philosophic in illustri Scholl Albensi (dum viveret) Professoris, Celeberrimi,
ELEMENTORUM LOGICORUM
Libri tres
ad praxin exercendam apprime utiles.
Atque ita instituti, ut Tyro, trimestri spatio, fundamenta Logices, cum fructu jacere posit .
=s
Accedit,
Ejusdem Authoris,
PHOSPHORUS CATHOLICUS 1,
SEU
Artis meditandi Epitome .
20
Cui subjunctum est,
Consilium de Studiis feliciter instituendis .
LVGDVNI BATAVORUM,
Ex OFFICINA HENRICI VERBIEST .
CIO ID CLVII.
2$

LIB . I . De instrumentis inventionis .


CAP . II . De Themate.

Thema est instr unentum inventionis, quod mentem rei cogitandze seu notificande congrub unit, hoc est, veluti janua et centrnm omnis meditationis : ac medetur primo gravissimoque mentis morbo, nimirum INCOGITANTIAE$ . . . . [p. 3]
30

90 at nulla intellectio yen non juvat . E. nulla imperfecta est.


al potest per Ln1liAniS figuras adumbrari.
1 Ingeniosissimus Libellus .

2 s. Errori pure negations .

N. 7

N. 7

NOTAE AD JOH . HENR . BISTERFELDIUM

ullas, ne disciplinas quidem


inatam volumus audacterque
mmum bonum, ea est imper,entem ad visionem adeoque

1 61

CAP. III . De Argumentis in genere .


Argumentum est instrumentum inventionis, quod mentem rebus thema notificantibus
congrue applicat . Ciceroni dicitur Locus inventionis, h . e . herma seu index meditationis .
Docet enim miscere terminos Encyclopaedix, adeoque . medetur secundo morbo, scilicet
IGNORANTIAE 3 . . . [p .4]
Immeatio est relationum concursus, quo unum argumentum admittit aliud . Haec quo-

nunciantur, estque reciproca

niam universae Logicae su7:opi

clavis, nucleus et colophon est, nonnullisque ob vocis raritatern

videtur obscurior, necessum est, ut ejus originem et usum tradamus pauld explanatius. I . . . .
Massovii,
*et) Professoris, Celeberrimi,

2 . . . . 3 . . . . 4 . . . . 5 . Vsus i m m e a t ion i s est infinitus, idque tam in genesi quam in analysi . . .


[p. 6-8]

_0

CAP . IV . De Argumentis consentaneis.


Efficientis [causal] divisiones sunt tres, quae se immeant seu subdividunt . [p . I8-Ig]

es, cum fructu jacere posit .

PHOSPHORUS CATHOLICUS, seu Artis meditandi epitome. [p. I-32]


III . Ars meditandi generalis constat parte theoretica et practica ; nam praxis pra?sup-

ponit theoriam, et tantum homo potest, quantum de naturae ordine observavit : q u o d q u e =s


in natura verissimum, illud in praxi utilissimum est 4 . Pars theoretica explicat rei meditandae et mentis meditantis naturam, ac utriusque congruam unionem ac communionem . [p. 1-2]

is.

3 s. Errori pravae dispositionis.

4 v . Verulam.

20

r.

tandx seu notificandae conmedetur primo gravissimot.

LEIBNIZ VI .

I.

II

[162]

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

[163]

8. DISSERTATIO DE ARTE COMBINATORIA


Ende Marz 1666 . Druck B (Leipzig 1666) .

[164]

I. LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

[165]

DISSERTATIO
De

ARTE COMBINATORIA,
In qua

Ex Arithmetica: fundamentis Complicationum ac Transpositionum


Doctrina novis prmceptis exstruitur, et usus ambarum per universum scientiarum orbem ostenditur ; nova etiam
Artis Meditandi,
St u

Logicae Inventionis semina


sparguntur .

Pr,efixa est Synopsis totius Tractatus, et additamenti loco


Demonstratio

EXISTENTIjE

DEI,

ad Mathematicam certitudinem exacta


AUTO RE

GOTTFREDO GUILIELMO
LEIBNUZIO Lipsensi,
Phil . Magist. et J . U . l3accal .

LIPSI,

APUD JOH. SIMON . FICKIUM ET JOH .


POLYCARP. SEUBOLDUM

in Platea Nieoleea,

Literis SPORELIANIS .
A . M . DC . LXVI .

[166]

[167]

VIRO
SUMMO, MAGNIFICO, MAXIME
REVERENDO
DNO

MARTINO GEIERO,
I

S . Sta'. Theol. Doct. Serenissimi Electoris Saxonise Supremo


Concionatori Aulico, Supremi Dresdensis Consistoni
Assessori, et Consiliario Ecclesiastico .
Theologo Incomparabili :

Suo verd, prreter susceplionis beneficium, Patron et Mec enati maxim ;


rationem studiorum suorum constare voluit

AU TO R .

[168]

Synopsis Dissertationis
De
ARTE COMBINATORIA .
Sedes Doctrine istius Arithmetica . Hujus origo. Complexiones autem sunt Arithmeticae
s purse, situs figurate . Definitiones novorum terminorum . Quid aliis debeamus. Problema I . Dato numero et exponente Complexiones et in specie Combinationes invenire .
Probl. II . Dato numero complexiones simpliciter invenire . Horum usus (t .) in divisionis
inveniendis speciebus : v. g . Mandati, Elementorum, Numeri, Registrorum Organi Musici,
Modorum Syllogismi categorici, qui in universum sunt 512 juxta Hospinianum, utiles
=0 88 juxta nos . Novi Modi figurarum ex Hospiniano : Barbari, Celaro, Cesaro, Camestros, et
nostri Figurae IVt Galenicze : Fresismo, Ditabis, Celanto, Colanto . Sturmii modi novi ex
terminis infinitis, Daropti . Demonstratio Conversionum . De Complicationibus Figurarum
in Geometria, congruis, hiantibus, texturis . Ars casus formandi in Jurisprudentia . Theologia
autem quasi species est Jurisprudentiae, de Jure nempe Publico in Republica DEI super
=s homines . (2 .) In inveniendis datarum specierum generibus subalternis, de modo probandi
sufficientiam date divisionis . (3 .) Usus in inveniendis propositionibus et argumentis . De arte
Combinatoria Lullii, Athanasii Kircheri, nostra, de qua sequentia : Due sunt copulae in propositionibus : Revera, et Non, seu + et -. De formandis predicamentis artis Com2natorie .
Invenire : Dato definito vel termino definitiones, vel terminos equipollentes : Dato subjecto
2 . predicata in propositione UA, item PA, item N . Numerum Classium, Numerum Terminorum
in Classibus : Dato capite complexiones : Dato praedicato subjecta in propositione UA, PA,
et N . Datis duobus terminis in propositione necessaria UA et UN argumenta seu medios
terminos invenire. De Locis Topicis, seu modo efficiendi et probandi propositiones contingentes. Specimen mirabile Praedicamentorum artis Com2natoriae ex Geometria . Porisma de
25 Scriptura Universali cuicunque legenti cujuscunque lingua perito intelligibili . Dni de Breissac
specimen artis Com2natoriae seu meditandi in re bellica, cujus beneficio omnia consideratione
digna Imperatori in mentem veniant . De Usu rotarum concentricarum Chartacearum in arte
hac . Serge hac arte constructae sine davibus aperiendae, tafj~=C~c 16ffer, Mixturae Colorum.
Probl. III. Dato numero Classium et rerum in singulis, complexiones Cassium invenire .
3 o Divisionem in divisionem ducere, de vulgari Conscientie divisione. Numerus sectarum de
summo Bono 6 Varrone apud Augustinum . Ejus Examen . In dato gradu Consanguinitatis
numerus (i .) cognationum juxta 1. z . et 3. D . de Grad. et All. (2 .) personarum juxta 1. zo. D . eod.

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

1 69

singulari artificio inventus. Probl . IV . Dato numero rerum variationes ordinis invenire . Uti
hospitum in mensa 6 Drexelio, 7 Harsdorffero,

Les autem sunt Arithmetice


uid aliis debeamus. Pro-

- Combinationes invenire .

u m usus (i .) in divisionis

egistrorum Organi Musici,


uxta Hospinianum, utiles
faro, Cesaro, Camestros, et
.to . Sturmii modi novi ex
)mplicationibus Figurarum

Tessera Grammatica . Pro bl . V. Dato numero rerum variationem vicinitatis invenire . Locus
honoratissimus in rotundo. Circulus Syllogisticus. Probl . VI . Dato numero rerum varian-

Due sunt copulae in proimentis artis Com2natoriae .


uipollentes : Dato subjecto
.m, Numerum Terminorum
i in propositione UA, PA,
JN argumenta seu medios
)andi propositiones continex Geometria . Porisma de
itelligibili. Dni de Breissac
:ficio omnia consideratione
u un Chartacearum in ante

c iSff er, Mixturee Colorum .

exiones classium invenire .


:ie. Numerus sectarum de
tto gradu Consanguinitatis
jonarum juxta 1 . zo. D. eod .

darum, quarum aliqua vel aliqu e repetuntur, variationem ordinis invenire . Hexametrorum
species 76 . Hexametri 26, quorum sequens antecedentem litera excedit, Publilii Porphyrii

Optatiani : quis ille . Diphtongi ra scriptura . Probl . VII . Reperire dato capite variationes .
Probl . VIII . Variationes alteri dato capiti communes . Probl . IX . Capita variationes communes habentia . Probl . X . Capita variationum utilium et inutilium . Probl . XI . Variationes
inutiles . Probl . XII . Utiles . Optatiani Proteus versus, J . C. Scaligeri (Virgilii Casualis), Bau-

to

husii (Ovidii Casualis), Kleppisii (praxis computandi Variationes inutiles et utiles), Caroli a
olbftein, Reimeri . Cl . Daumii 4, quorum ultimi duo plus quam Protei . Additamentum :
Demonstratio Existentia DEI .

DEMONSTRATIO

15

EXISTENTIAE DEI .

in Republica DEI super


bus et argumentis. De arte

Henischio. Versus Protei, v . g . Bauhusii,

Lansii, Ebelii, Riccioli, Harsdorfferi . Variationes literarum Alphabeti, comparatarum Atomis ;

Jurisprudentia. Theologia
lternis, de modo probandi

Iz

Pracognita :

i . Definitio i : Deus est Substantia incorporea infinite virtutis .

2 . Def . 2 . Subs t a n t i a m autem voco, quicquid movet aut movetur .

3 . Def. 3 . Virtus infinita est Potentia principalis movendi infinitum . Virtus

20

enim idem est quod potentia principalis, hinc dicimus Causas secundas operari in vi r t u t e prime .
4. Postulatum . Lice at quotcunque res simul sum ere, et tanquam unum Totum

supponere . Si quis prafractus hoc neget, ostendo . Conceptus partium est, ut sint Entia
plura, de quibus omnibus si quid intelligi potest, quoniam semper omnes nominare vel in-

commodum vel impossibile est, excogitatur unum nomen, quod in ratiocinationem pro omni-

23

bus partibus adhibitum compendii sermonis causa, appellatur Totum . Cumque datis quotcunque rebus, etiam infinitis, intelligi possit, quod de omnibus verum est ; quia omnes particu
latim enumerare infinito demum tempore possibile est, licebit unum nomen in rationes
ponere loco omnium : quod ipsum erit T o t u m .

5 . Axioma i . Si quid movetur, datur aliud movens .


6 . Ax . 2 . Omne corpus movens movetur .

30

7 . Ax. 3 . Motis omnibus partibus movetur totum .


8. Ax. 4 . Cujuscunque corporis infinite sunt partes, seu ut vulgd loquuntur, Continuum

est divisibile in infinitum .

9 . Observatio . Aliquod corpus movetur .

35

1 70

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 8

"Exhat;.

(i .) Corpus A movetur per pracog . 9 . (2.) E. datur aliud movens per 5 . (3 .) et vel incorporeum, (4.) quod infinitae virtutis est (per 3. (5 .) quia A ab co motum habet infinitas
partes per 8 .) (6 .) et Substantia per 2. (7.) E. DEUS per z ., q . e . d. ; (8 .) vel Corpus, (9 .) quod
s dicamus B, (io .) id ipsumet movetur per 6 . (11 .) et recurret, quod de corpore A demonstravimus, (12 .) atque ita vel aliquando dabitur incorporeum movens, nempe ut in A ostendimus
ab ex4 . z . ad 7. DEUS, q. e. d. ; (13 .) vel in omne infinitum existent corpora continue se
moventia, (14.) ea omnia simul, velut unum totum liceat appellare C per 4. (i5 .) Cumque
hujus omnes partes moveantur per ex&A z3 ., (16 .) movebitur ipsum per 6 . (17.) ab alio per 5 .
=o (18 .) incorporeo (quia omnia corpora in infinitum retro, jam comprehendimus in C per exit. z4 .,
nos autem requirimus aliud a C per a d} . z7 .) (iq .) infinitae virtutis (per 3. quia quod ab eo
movetur, nempe C, est infinitum per ex8A z3. + 14.) (20 .) Substantia per 2 . (21 .) Ergo DEO
per z . D a t u r igitur DEUS. Q . E . D.
CUM DEOI

i . Metaphysica, ut altissime ordiar, agit turn de Ente, turn de Entis affectionibus :


ut autem corporis naturalis affectiones non sunt corpora, ita Entis affectiones non sunt
Entia.
2 . Est autem Entis affectio (seu Modus), alia absoluta quee dicitur Qualitas, alia
respectiva, eaque vel rei ad patuem suam, si habet, Q u ant i t a s ; vel rei ad aliam rem Re20 latio, etsi accuratius loquendo, supponendo patuem quasi a toto diversam etiam quantitas
rei ad partem relatio est.
3. Manifestum igitur neque Qualitatem neque Quantitatem neque Relationem Entia
esse : Earum verd tractationem in actu signato ad Metaphysicam pertinere .
4. Porro omnis Relatio aut est U n i o aut C o n v e n i e n t i a. In unione autem Res inter
25 quas haec relatio est dicuntur p a r t e s, sumtae cum unione, T o t u m . Hoc contingit quoties
plura simul tanquam Unum supponimus. Unum autem esse intelligitur quicquid uno actu
intellectus, s . simul, cogitamus, v . g . quemadmodum numerum aliquem quantumlibet magnum,
saepe C ae c a quadam c o g i t a t i o n e simul apprehendimus, cyphras nempe in charta legendo
cui explicate intuendo ne Mathusala : quidem aetas suffectura sit .
30
5. Abstractum autem ab uno est Unitas, ipsumque totum abstractum ex unitatibus,
seu totalitas dicitur Numerus . Quantitas igitur est Numerus partium . Hinc manifestum
in reipsa Quantitatem et Numerum coincidere . Illam tamen interdum quasi extrinsece, relatione seu Ratione ad aliud, in subsidium nempe quamdiu numerus partium cognitus non est,
exponi.
=s

N .8

N . R

co motum habet infinitas

aempe ut in A ostendimus
istent corpora continue se

Entium quorumcunquc, v . g. DEI, Angeli, Hominis, Motus, qui simul sunt Quatuor .

ire C per 4. (15 .) Cumque

7 . Cum igitur Numerus sit quiddam Universalissimum, meritd ad Metaphysicam pertinet . Si Metaphysicam accipias pro doctrina eorum quae omni entium generi sunt communia .

i per 6. (17.) ab alio per 5.


hendimus in C Per ix4 . x4.,

Mathesis enim (ut nunc nomen illud accipitur) accurate loquendo non est una disciplina, sed

:is (per 3. quia quod ab eo

ex variis disciplinis decerpt e particulx quantitatem subjecti in unaquaque tractantes, quay

MA per 2. (21 .) Ergo DEO

docendi potius, quam ordinern nature secuta est, absit ut convellamus .


8 . Caeterum Totum ipsum (et ita Numerus vel Totalitas) discerpi in partes tanquam

?ntis affectiones non sunt

diversis minoribus totis partes communes, v . g . Totum sit A . B. C., erunt minora Tota, partes
illius, AB . BC. AC : Et ipsa minimarum partium, seu pro minimis suppositarurn (nempe Unita-

vel rei ad aliam rem Re -

tum) dispositio, inter se et cum toto, qux appellatur situs, potest variari .
9 . Ita oriuntur duo Variationum genera Complexionis et Situs . Et turn Com-

diversam etiam quantitas

em quantumlibet magnum,
s nempe in charta legendo
abstractum ex unitatibus,

20

plexio tum Situs ad Metaphysicam pertinet, nempe ad doctrinam de Toto et partibus, si


in se spectentur : Si verd intueamur Variabilitatem, id est Quantitatem variations, ad
numeros et Arithmeticam deveniendum est . Complexionis autern doctrinam magis ad Arith-

meticam puram, situs ad figuratam pertinere crediderim, sic enim unitates lineam efficere zs
intelliguntur . Quanquam hic obiter notare volo, unitates vel per modum lineae rectae vel circuli
aut alterius lines linearumve in se redeuntium aut figuram claudentium disponi posse, priori

modo in situ absoluto seu partium cum toto, Ordine ; posteriori in situ relato seu partium ad
partes, Vicinitate, qua: quomodo differant infra dicemus def . q .. et 5 . Haec procemii loco
sufficiant, ut qua in disciplina materiae hujus sedes sit, fiat manifestum .
30

)artium. Hinc manifestum

DEFINITIONES .

dum quasi extrinsece, rela-

Vari at i o h. l . est mutatio relationis. Mutatio enim alia substantiae est alia quantitatis
alia qualitatis ; alia nihil in re mutat, sed solum respectum, siturn, conjunctionem cum alio

s partium cognitus non est,

Is

minora tota potest, id fundamentum est Complexionum, dummodo intelligas dari in ipsis

.x dicitur Qualitas, alia

3lligitur quicquid uno actu

I-

in unum propter cognationem meritd coaluerunt . Nam uti Arithmetica atque Analysis agunt
de Quantitate Entium ; ita Geometria de Quantitate corporum, aut spatii quod corporibus
coextensum est . Politicam verd disciplinarum in professiones divisionem, quae commoditatem

m de Entis affectionibus

tm . Hoc contingit quoties

171

portionibus, seu Quantitate non Exposita ; Arithmetica de Quantitate exposita, seu


Numeris : falsd autem Scholastici credidere Numerum ex sola divisione continui oriri nec ad s
incorporea applicari posse . Est enim numerus quasi figura quaedam incorporea orta ex Unione

de corpore A demonstravi-

[n unione autem Res inter

COMBINATORIA

mcntis Mathescos nniversa/is, ut vocat . Lst igitur Analysis doctrina de Rationibus et Pro-

(8 .) vel Corpus, (9.) quod

pertinere.

ARTE

6 . Et hac origo est ingenios :e Analyticx Speciosae, quam excoluit inprimis Cartesius,
postea in prxcepta collegere Franc . Schottenius, et Erasmius Bartholinus, hic ele-

vens per 5. (3 .) et vel in-

neque Relationem Entia

I)E

I.

aliquo.

172

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 8

Variabilitas est ipsa quantitas omnium Variationum . Termini enim potentiarum


in abstracto sumti quantitatem earum denotant, ita enim in Mechanicis frequenter loquuntur,
potentias machinarum duarum duplas esse invicem .
3 . Situs est localitas partium .
5
4. Situs est vel absolutus vel relatus : ille partium cum toto, hic partium ad partes . In
illo spectatur numerus locorum et distantia ab initio et fine, in hoc neque initium neque finis
intelligitur, sed spectatur tantum distantia partis a data parte. Hinc ille exprimitur linea aut
lineis figuram non claudentibus neque in se redeuntibus, et optime linea recta ; hic linea aut
lineis figuram claudentibus, et optime circulo . In illo prioritatis et posterioritatis ratio habetur
to maxima, in hoc nulla . Ilium igitur optime Ordinem dixeris ;
5 . Hunc V i c i nit a t e m, ilium dispositionem, hunc compositionem . Igitur ratione ordinis
different situs sequentes : abed . bcda . cdab . dabc . At in Vicinitate nulla variatio sed 'unus
b
situs esse intelligitur, hic nempe : a c. Unde festivissimus Taubmannus, cum Decanus Faculd
tatis philosophicae esset, dicitur Witebergx in publico programmate seriem candidatorurn
1s Magisterii circulari dispositione complexus, ne avidi lectores intelligerent, quis suillum locum
teneret .
6. Variabilitatem ordinis intelligemus fere, quando ponemus Variationes xai' &EoXrv .
v. g. Res 4 possunt transponi modis 2 47 . Variabilitatem complexionis dicimus Complexiones . v. g. Res 4 modis diversis
20 5 invicem conjungi possunt .
1
.8 . Numerum rerum variandarum dicemus simpliciter, Numerum, v . g. 4 in casu
proposito .
9 . Complexio, est Unio minoris Totius in majori, uti in proeemio declaravimus .
io . Ut autem certa Complexio determinetur, majus Totum dividendum est in partes
25 xquales suppositas ut minimas (id est qux nunc quidem non ulterius dividantur), ex quibus
componitur et quarum variatione variatur Complexio seu Totum minus ; quia igitur Totum
ipsum minus, majus minusve est, prout plures partes una vice ingrediuntur ; numerum simul
ac semel conjungendarum partium, seu unitatum, dicernus Exponentem, exemplo progressionis geometricae, v . g . sit Totum ABCD . Si Tota minora constare debent ex 2 partibus,
30 V- g. AB. AC . AD. BC. BD. CD ., exponens erit z ; sin ex tribus, v. g . ABC . ABD. ACD. BCD .,
exponens erit 3 .
ii . Dato Exponente Complexiones ita scribemus : si exponens est 2, Comznationem
(combinationem) ; si 3, Con3nationern (conternationem) ; si 4, Con4nationem, etc .
2.

N. 8

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

12.

Termini enim potentiarum

1173

ComplexionessimplicitersuntomnescomplexionesomniumExponentiumcom-

ianicis frequenter loquuntur,

putatae, v . g. 15 (de 4 . Numero) qua componuntur ex 4 (Unione), 6 (comznatione), 4 (con3na-

>, hic partium ad partes . In

potest ; v . g . 4 Elementa comznari possunt 6 mahl, sed dune comznationes sunt inutiles, nempe s

tione), i (con4natione) .

13 . Variatio utilis (inutilis) est qua propter materiam subjectam locum habere non

quibus contrariae Ignis, aqua ; aer, terra comznantur.

oc neque initium neque finis

14 . Classis rerum est Totum minus, constans ex rebus convenientibus in certo tertio,

linc ille exprimitur linea aut

tanquam partibus ; sic tamen ut relique classes contineant res contradistinctas ; v . g. infra

ne linea recta ; hic lines aut


posterioritatis ratio habetur

onem . Igitur ratione ordinis


:ate nulla variatio sed'unus
iannus, cum Decanus Faculmate seriem candidatorurn
ligerent, quis suillum locum

probl . 3 . ubi de classibus opinionum circa summum Bonum ex B . Augustino agemus.

15 . Caput Variationis est positio certarum partium ; Forma variationis, omnium,

et 9.

17 . Res homogenea est qua est xque dato loco ponibilis salvo capite . Monadica

autern qua non habet homogeneam, v . probl . 7 .


18 . Caput multiplicabile dicitur, cujus partes possunt variari .

19. Res re p e t i t a est quae in eadem variatione sapius ponitur, v . probl. 6.

20.

Signo + designamus additionem, - subtractionem,

multiplicationem,

1s

v divisio-

s Variationes xar' &EoXrv .

nem, f . facit, seu summam, = aqualitatem . In prioribus duobus et ultimo convenimus cum

. g. Res 4 modis diversis

Cantabrig . 8v0, anno 1655 .

imerum, v . g. 4 in casu
roeemio declaravimus.
a dividendum est in partes
erius dividantur), ex quibus
i minus ; quia igitur Totum
;rediuntur ; numerum simul
:ponentem, exemplo pro.istare debent ex

2 partibus,

g. ABC. ABD . ACD . BCD .,

ens est 2, Comznationem


Con4nationem, etc.

=o

quae in pluribus variationibus obtinet, v . infr . probl. 7.


16 . Variationes communes sunt in quibus plura capita concurrunt, v . infr. probl . 8 .

Cartesio, Algebraistis, aliisque : Alia signa hahet Isaacus Barrowius in sua editione Euclidis,

20

Problemata .
Tria sunt quae spectari debent : Problemata, Theoremata, Usus ; in singulis proble-

matis usum adjecimus ; sicubi opera pretium videbatur, et theoremata . Problematum autem

quibusdam rationem solutionis addidimus . Ex its partem posteriorem primi, secundum et

25

quartum aliis debemus, reliqua ipsi eruimus . Quis illa primus detexerit ignoramus. Schwenterus Delic. 1 . 1 . sect . 1 . prop . 3z . apu d Hieronymum Cardanum, Johannem Buteonem, et

Nicolaum Tartaleam extare dicit . In Cardani tamen Practica Arithmetica qua prodiit Mediolani anno 1539. nihil reperimus . Inprimis dilucid8, quicquid dudum habetur, proposuit
Christoph. Clavius in Com . supra Joh. de Sacro Bosc. Sphaer. edit. Roma forma 4ta anno 1585,
P . 33 . seqq .

30

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

=74

N. 8

Probl. I .
DATO NLMERO ET EXPONENTE COMPLEXIONES INVENIRE.
I . Solutionis duo sunt modi, unus de omnibus Complexionibus, alter de Com2nationibus
s solum : ille quidem est generalior, hic verb pauciora requirit data, nempe numerum solum et
exponentem ; cum ille etiam praesupponat inventas complexiones antecedentes .
2 . Generaliorem modum nos deteximus, specialis est vulgatus . Solutio illius talis est :
,,addantur complexiones exponentis antecedentis et dati de numero antecedenti, productum

erunt complexiones quaesitae" ; v . g . esto numerus datus 4, exponens datus 3, addantur de


10

numero antecedente 3 com2nationes 3 et con3natio I (3 + I f. 4), productum 4 erit quaesitum .


3 . Sed cum praerequirantur complexiones numeri antecedentis, construenda est Tabula K,

in qua linea suprema a sinistra dextrorsum continet Numeros,

o usque ad 12 utrimque in-

dusive, satis enim esse duximus hue usque progredi, quam facile est continuare : linea extrema
sinistra a summo deorsum continet Exponent e s a o ad 12, linea infima a sinistra dextror-

=s sum continet Complexiones simpliciter . Reliquae inter has 1inm continent Complexions

dato numero qui sibi in vertice directe respondet, et e x p o n e n t e qui

regione sinistra.

Tab. K .

20

3
I

4
6

5
io

6
15

7n
21

10

20

5
6

0
0

1
0

5
1

15
6

7
8

9
IO

II

1. 3 . 7.

1.

2 . 4. 8 .

,S
CD

CD

30

12

1
0

35

8u 9m
28

36

IOe

II T

121

45
120

55
165

220

66

56
84
70 126
56 126

210
252

33 0
462

495
792

28

84

210

462

924

36

120

330
165
S5

79 2

II

66

35
21

45
10

0
0

I
0

12

15 . 31 . 63 . 127 . 255 . 511 .

495
220

v
0a)
a
00
V

1023 . 2047 . 4095

16 . 32 . 64. 128 . 256 . 512 . 1024. 2048 . 4096 .

Complexiones simpliciter * (seu summa Complexionum dato exponente) addita unitate, quae
coincidunt cum terminis progressionis geometricae duplae t .

N. 8

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

175

4. Ratio solutionis, et fundamentum Tabulae patebit, si demonstraverimus, Com-

plexiones dati numeri et exponentis oriri ex summa complexionum de numero

COM-

prxcedenti exponentis et preecedentis et dati . Sit enim numerus datus 5, exponens

;atus. Solutio illius talis est :


nero antecedenti, productum

excedit 4, addita singulis com2nationibus hujus, facit totidem novas con3nationes), nempe
6 + 4 f . I0. E . Complexiones dati numeri etc. Q . E . D .

tonens datus 3, addantur de


tis, construenda est Tabula)t,

o usque ad 12 utrimque fin-

est continuare : linea extrema


tea infima a sinistri dextrorineae continent Complexiones

n t e qui 6 regione sinistra.

i
oe

I
II r

45
20

55
165

52

330
462

10

10
20
45

I0
I
0
0

462

33 0
165

55

II
I
0

0
00

U
Z

I
I2i

5 . Majoris lucis causa apposuimus Tabulam 2, ubi lineis trans-

Tab. 1 .

, productum 4 erit quaesitum.


L

ab

c 3

ab

ac

be

ab

ac

7
8
9

e E
e

bd

e Z
a
e

pa

num ri seque t s ex com= t o i

ec

e t

ddi

-n.-

gulis novo hospite orirentur, linea deorsum tendente combinationes


novo hospite distinximus .

Is

6 . Adjiciemus hic Theoremata quorum r6 girt ex ipsa Tabula K

manifestum est,

To

ot6tt ex Tabula-- fundamento : i . Si Exponens est

major Numero, Complexio est 0 . 2 . Si aequalis, ea est

I.

3 . Si Exponens

est Numero unitate minor, complexio et Numerus sunt idem . 4. Generaliter : Exponentes duo, in quos numerus bisecari potest, seu qui sibi in-

vicem complemento sunt ad numerum, easdem de illo numero habent complexiones . Nam

495

per Tab. K, et verd caeteri ex eorum additione oriantur per solut . probl . I . si a'qualibus (3 et 3)

79 2
9 24
79 2
495
220

66

=o

con3nationes priores sint sequenti communes, et per consequens tota


tabula sit con3nationum numeri 5, utque manifestum esset, qux con-

ad
be

versis distinximus Con3nationem de 3, et de 4, et de 5 . Sic tamen ut

66

220

nempe 4, et praeterea tot quot praecedens habet com2nationes (nova enim res, qua numerus 5

~s antecedentes .

Jam numerus 5 habet omnes con3nationes quas praxcedens (in toto enim et pars continetur),

a, nempe numerum solum et

datus 3 . Erit numerus antecedens 4, is habet con3nationes 4, per Tabulam X, com2nationes 6 .

ua

bus, alter de Com2nationibus

20

cum in minimis exponentibus i et 2, in quos bisecatur numerus 3, id verum sit quasi casu,

0
k
00
U

12

23 . 2047 . 40 95
24. 2048. 4096.
)onente) addita unitate, qua:

addas aequalia (superius i et inferius I), producta erunt a:qualia (3 + I f. 4 = 4) et idem eveniet
in caeteris necessitate . 5 . Si numerus est impar, dantur in medio duae complexiones sibi proxi-

23

mae aequales ; sin par, id non evenit . Nam numerus impar bisecari potest in duos exponentes

proximos unitate distantes ; v. g. I + 2 f. 3 . Par verd non potest . Sed proximi in quos bisecari
par potest sunt iidem . Quia igitur in duos exponentes impar numerus bisecari potest, hinc

duas habet Complexiones aequales per th . 4 ., quia iii unitate distant, proximas. 6. Com-

plexiones crescunt usque ad exponentem numero ipsi dimidium aut duos dimidio proximos, 30
inde iterum decrescunt . 7. Omnes numeri primi metiuntur suas complexiones particulares
(seu dato exponente) . 8 . Omnes Complexiones simpliciter, sunt numeri impares .

7 . Restat hujus Problematis altera pars quasi specialis : dato numero (A) comznationes

(B) invenire. Solutio : ,ducatur numerus in proiom4 minorem, facti dimidium erit quaesitum,
A-A--1' 2 = B." Esto v. g. Numerus 6,

5 f. 30,E 2 f. 15 . Ratio Solutions : esto Tab . A

35

176

1 . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 8

in qua enumerantur 6 rerum : abcdef com2nationes possibiles, prima


Tab . X .
ab ac ad ae of autem res a ducta per cxteras facit com2nationes 5, nempe ipso numero
be bd be bf unitate minores ; secunda b per exteras ducta tanti m 4, non enim in
s

cf antecedentem a duci potest, rediret' enim prior com2natio ba vel ab


cd ce
de df (hxc enim in negotio combinationis nihil differunt), ergo solum in se.
ef quentes quae sunt 4 ; similiter tertia c in sequentes ducta facit 3, quarta

d facit 2, quinta e cum ultima f facit I . Sunt igitur comznationes 5 , 4 ,


3, 2, I, -}-, f . I5 . Ita patet numerum com2nationum componi ex terminis progressionis arith-

meticx, cujus differentia : I, numeratis ab I ad numerum numero rerum proximum, inclusive ;


io sive ex omnibus numeris Numero rerum minoribus simul additis . Sed quia, uti vulg6 docent
Arithmetici, tales numeri hoc compendio adduntur, ut maximus numerus ducatur in proxime

majorem, facti dimidius sit qu esitus ; et verb proxime major h . 1 . est ipse Numerus rerum,

igitur perinde est ac si dicas : Numerum rerum ducendum in proxime minorem, facti dimidium
fore quaesitum .

Probl . II .

15

DATO NUMERO COMPLEXIONES SIMPLICITER INVENIRE .


8 . Datus Numerus qu eratur inter Exponentes progressionis Geometricae duplae, numerus
seu terminus progressionis ei
20

nem, seu

:r.

regione respondens demta Unitate erit qu esitum . Ratio-

otrt difficile est vel concipere, vel si conceperis explicare . Td to '-,t ex Tabula K

manifestum est . Semper enim complexiones particulares simul additx addita unitate terminum progressionis geometrica: duplx constituent, cujus exponens sit numerus datus . Ratio
tamen, si quis curiosius investiget, petenda erit ex discerptione in Practica Italica usitata,

nom 3erfMfen . Qux talis esse debet, ut datus terminus progressionis geometricae discerpatur
25

in unAL plures partes, quam sunt unitates exponentis sui, id est numeri rerum ; quarum semper
xqualis sit prima ultimx, secunda penultimae, tertia antepenultimx, etc . donec vel, si in parem
discerptus est numerum partium exponente seu Numero rerum impari existente, in medio duae
correspondeant partes per probl . I . th . 5 . (v. g .

128 de 7 discerpantur in partes 8 juxta Tabu-

lam K : I, 7, 21, 35, 35, 21, 7, I), vel si in imparem exponente pari existente, in medio relin3o quatur unus nulli correspondens (v . g . 256 de 8 discerpantur in partes 9 juxta Tab . Zi : I, 8,

28, 56, 70, 56, 28, 8, I) . [9 .] Putet igitur aliquis ex eo manifestum esse novum modum, eumque
absolutum, solvendi probl . I . seu dato exponente inveniendi Numerum complexionum, si
nimirum ope Algebra inveniatur discerptio Complexionum simpliciter seu Termini Progr .
Geom. dupla juxta modum datum. Verum non sunt data sufficientia, et idem numerus in

35

alias atque alias partes eadem tamen forma discerpi potest .

N. 8

m2nationes possibiles, prima


ationes 5, nempe ipso numero
lucta tantum 4, non enim in
I

prior com2natio ba vel ab

different), ergo solm in sequentes ducta facit 3, quarta


unt igitur com2nationes 5 , 4 ,
terminis progressionis arithrerum proximum, inclusive ;
rerum
Sed quia, uti vulga docent
' numerus ducatur in proxime
. 1 . est ipse Numerus rerum,
ime minorem, facti dimidium

N. 8

177

DE ARTE COMBINATORIA

USUS Probl . I . et II .

to . Cum omnia qux sent aut cogitari possunt, fere componantur ex partibus aut realibus

aut saltem conceptualibus, necesse est quee specie differunt aut eo differre, quad alias partes
habent, et hic Complexionum Usus, vel alio situ, hic Dispositionum ; illic materiae, hic

formae diversitate censentur . Imo Complexionum ope non solfim species rerum, sed et attri- s
buta inveniuntur . Ut ita tota propemodum Logicee pars inventiva illic circa terminos sim-

plices, hic circa complexos fundetur in Complexionibus ; uno verbo et doctrina d ivision.u m
et doctrina propositionum . Ut taceam quantopere partem Logices Analyticam, seu Judicii
diligenti de Modis syllogisticis scrutatione Exemplo 6 . illustrare speremus.
i i . In divisionibus triplex usus est Complexionum, i . dato fundamento unius divisionis
inveniendi species ejus,

2.

:o

datis pluribus divisionibus de eodem Genere, inveniendi species ex

diversis divisionibus mixtas, quod tamen servabimus problemati 3 ., 3 . datis speciebus in-

veniendi genera subaltema . Exempla per totam Philosophiam diffusa sunt, imo nec Jurisprudentix deesse ostendemus, apud Medicos very omnis varietas medicamentorum composi-

torum et papuaxoaoVrjTtxfrj ex variorum Ingredientium mixtione oritur ; at in eligendis mixtioni- =s


bus utilibus summo opus Judicio est . Primum igitur exempla dabimus Specierum hac ration
inveniendarum
Geometricx duplae, numerus
to erit quxsitum . Ratio:plicare . Td C:t ex Tabula K
additx addita unitate terns sit numerus datus . Ratio
in Practica Italica usitata,
onis geometricae discerpatur
meri rerum ; quarum semper
ae, etc . donec vel, si in parem
ipari existente, in medio dune
itur in partes 8 juxta Tabutri existente, in medio relinpartes 9 juxta Tab. K :

I,

8,

!sse novum modum, eumque


'umerum complexionum, si
pliciter seu Termini Progr.
cientia, et idem numerus in

12 .

I. Apud JCtOs 1 .2 . D. Mandati, et pr . J. de Mandato haee divisio proponitur : Man-

d a t u m contrahitur 5 modis : mandantis gratia, mandantis et mandatarii, tertii, mandantis et

tertii, mandatarli et tertii . Sufficientiam divisionis hujus sic venabimur : Fundamentum ejus

so

est fins w, see persona cujus gratia contrahitur, ea est triplex : mandans, mandatarius et

tertius . Rerum autem trium complexiones sent 7 : iniones tres : cum solius x . Mandantis,
2 . Mandatarii, 3 . Tertii gratia contrahitur. Comznationes totidem : 4. Mandantis et

Mandatarii, 5 . Mandantis et Tertii, 6. Mandatarii et Tertii gratia . Con3natio una,

nempe 7 . et Mandantis et Mandatarii et Tertii simul gratia . Hic JCti inionem illam,
in qua contrahitur gratia mandatarii sollirn, rejiciunt velut inutilem, quia sit consilium potilis

ss

quam mandatum ; remanent igitur species 6, sed cur 5 reliquerint, omissa con3natione, nescio .
13. II . Elementorum numerum, seu corporis simplicis mutabilis species Aristoteles libr . 2 .
de Gen . cum Ocello Lucano Pythagorico deducit ex numero Qualitatum primarum, quas 4 esse
supponit, tanquarn Fundamento, his tamen legibus, ut i . quodlibet componatur ex duabus
qualitatibus et neque pluribus neque paucioribus, hinc manifestum est inones, con3nationes

so

et con4nationem esse abjiciendas, solas com2nationes retinendas, quae sunt 6 ; 2 . ut nunquam


in unam comznationem veniant qualitates contrariae, hinc iterum dune com2nationes fiunt
inutiles, quia inter primas has qualitates dantur dune contrarietates, igitur remanent com-

znationes 4, qui est numerus Elementorum . Apposuimus Schema (vide paginam titulo trac- ss
LEIBNIZ VI . L

12

178

I. LEIPZIG UND ALTORF z663-z666

N. 8

tatus Proximam), quo origo Elementorum ex primis Qualitatibus luculenter demonstrator.


Porro uti ex his ills Aristoteles, ita ex this 4 temperamenta Galenus, horumque varias mix-

tiones medici posteriores elicuere : quibus omnibus jam superiori seculo se opposuit Claud .
Campensiiis Animadvers. natural. in Arist . et G alen . adject . ad Com. e j . in Aph. Hippocr.

s ed. 8 . Lugduni anno 1576.

i4. III . Numerus communiter ab Arithmeticis distinguitur in Numerum stricto dic-

tum ut 3, Fractum ut 3 , Surdum ut Rad. 3, id est numerum qui in se ductus efficit 3,


qualis in rerum natura non est, sed analogia intelligitur, et Denominatum, quem alii vocant

figuratum, v . g. quadratum, cubicum, pronicum . Ex horum commixtione efficit Hier. Carco danus Pract . Arith. C. 2. species mixtas i i . Sunt igitur in universum Complexions 15, nempe
miones 4, quas diximus ; Com2nationes 6 : Numerus et Fractus, v . g. -1, aut 1 1,-, Numerus

et Surdus, v . g . 7^ R. 3, Numerus et Denominatus, v . g. 3+ cub . de A, Fractus et


Surdus, ; +R. 3, Fractus et Denominatus, v . g . ; - cub . de A, Surdus et Denominatus, v . g . cub. de 7 ; Con3nationes 4 : Numerus et Fractus et Surdus, Numerus et

zs Fractus et Denominatus, Numerus et Surdus et Denominatus, Fractus et Surdus et Denominatus ; Con4natio i : Numerus et Fractus et Surdus et Denominatus .

f. 15.
dicitur
in
Organis
Pneumaticis
ansula
quaedam
15 . IV. Registrum Germanice em 3ug
cujus apertura variatur sonus non quidem in se melodic : aut elevations intuitu ; sed
10 ration canalis, ut modb tremebundus modb sibilans, etc . efficiatur. Talia recentiorum
industria detecta sunt ultra 30 . Sunto igitur in organo aliquo tantbm 12 simplicia, ajo fore in
universum quasi 4095, tot enim sunt 12 rerum Complexiones simpliciter per Tab . K, grandis
organistis, dum modb plura, modb pauciora ; modb haec, modb illa, simul aperit, variandi
materia.
1s [i6.] V. Th . Hobbes Element. de Corpore p . I. c. 5 . Res, quarum dantur Termini in propositionem ingredientes, seu suo stylo, Nominata, quorum dantur nomina, dividit in Corpora (id est substantias, ipsi enim omnis substantia corpus), Accidentia, Phantasmata,
et Nomina. Et sic nomina esse vel Corporum, v . g. Homo, vel Accidentium, v . g. omnia
abstracta, rationalitas, motus ; vel Phantasmatum, quo refert Spatium, Tempus, omnes
30 Qualitates sensibiles etc. ; vel N o m i n um , qub refert secundas intentiones. Ha:c cum inter se
sexies com2nentur, totidem oriuntur genera propositionum, et additis us ubi termini homogenei com2nantur (corpusque attribuitur corpori, accidens accidenti, phantasma phantasmati,
notio secunda notion secunda :), nempe 4, exurgunt 10. Ex its solos terminos homogeneos
utiliter combinari arbitratur Hobbes . Quod, si ita est, uti cert6 et communis philosophia
35 profitetur, abstractum et concretum, accidens et substantiam, notionem primam et secundam
Loco vocis : Numerus, . commodius substituetur vox : Integer. Jam 4, 6, 4 + I

N. 8
luculenter demonstrator.
us, horumque varias mixseculo se opposuit Claud .
;om. ej. in Aph. Hippocr .
in Numerum strict6 dicqui in se ductus efficit 3,
natum, quern alii vocant
nixtione efficit Hier. Carn Complexions 15, nempe
v. g. -1 , aut i-1- , Numerus
+ cub. de A, Fractus et
A, Surdus et Denomi:t Surdus, Numerus et
aatus, Fractus et Surirdus et Denominatus.
14, 6, 4+1 f. 15
ieumaticis
s ansula quaedam
t elevationis intuitu ; sed
aatur. Talia recentiorum
m 12 simplicia, ajo fore in
,liciter per Tab . K, grandis
Ha, simul aperit, variandi
an dantur Termini in pror nomina, dividit in Cordentia, Phantasmata,
ccidentium, v. g. omnia
Spatium, Tempus, omnes
!ntiones. Haec cum inter se
litis its ubi termini homo, phantasma phantasmati,
)los terminos homogeneos
et communis philosophia
)nem primum et secundam

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

male invicem prdedicari, erit hoc utile ad artem inventivam propositionum, seu electionem
com2nationum utilium ex innumerabili rerum farragine, observare ; de qua infra .
17 . VI . Venio ad exemplum complexionum haud paulo implicatius : determinationem
numeri Modorum Syllogismi Categorici . Qua in re novas rationes iniit Joh . Hospinianus
Steinanus Prof. Organi Basileensis vir contemplationum minim6 vulgarium libello paucis noto, s
edito in 8. Basileae, an . 156o . hoc titulo : Non esse tantum 36 bonos malosque categorici syllogisms
modos, ut Aristot. cum interpretibus docuisse videtur ; sed 512 quorum quidem probentur 36, reliqui
omnes rejiciantur .
18 . Incidi postea in controversias dialecticas ejusdem editas post obitum autoris Basileae 8. anno 1576. Ubi quae in Erotematis Dialecticis libelloque de Modis singularia statuerat, _o
velut quadam Apologia, ex 23 problematibus constante, tuetur . Promittit ibi et libellum de
inveniendi judicandique facultatibus, et Lectiones suas in universum Organon cum Latina
version, quas ineditas arbitror fortasse ab autore conceptas potius, quam perfectas . Etsi
autem variationem ordinis adhiberi necesse est, qum spectat ad probl . 4., quia tamen potissimm partes complexionibus debentur, huc referemus . Cum libri hujus de Modis titulus *s
primum se obtulit, antequam introspeximus, ex nostris traditis calculum subduximus h6c
mod6 : Modus est dispositio seu forma syllogismi ratione quantitatis et qualitatis simul :
Quantitate autem propositio est vel Universalis vel Particularis vel Indefinita. vel Singularis ;
nos brevitatis causa utemur literis initialibus : U. P. J. S. Qualitate vel Affirmativa vel Negativa, A. N . Sunt autem in Syllogismo tres propositions, igitur ratione quantitatis, Syllogis- 2o
mus vel est egnalis, vel inmqualis. Aequalis, seu habens propositiones ejusdem quantitatis 4
modis : 1 . Syllogismus tabs est : U, U, U. z. P, P, P. 3. 11 J. 4. S, S, S. ex quibus sunt utilesz,
l mus et 4tus. Inaequalis vel ex parte vel in totum .
19. Ex parte, quando duet quaecunque propositiones sunt ejusdem quantitatis, tertia
diverse. Et in tall casu duo genera Quantitatis sunt in eodem Syllogismo, etsi unum bis 25
repetitur : id toties diversimod6 contingit, quoties res 4, id est genera haec quantitatum :
U. P. J. S . diversimod6 sunt comznabilia, nempe 6 moot, et in singulis 2 sunt casus, quia jam
hoc bis repetitur, jam Mud, altero simplici existente . Ergo 6' 2 f. 12 . Atque ita rursus in
singulis, ratione ordinis, sent variationes 3 ; nam v. g. hoc U, U, P . vel ponitur uti jam ; vel sic
P, U, U., vel sic : U, P, U. Ergo 12-3 f. 36. Ex quibus utiles 18 : 2 U(S), U(S), S(U). 2 U(S), 30
S(U), U(S). 2 S(U), U(S), U(S) . 4 U(S), U(S), P . vel 14
U, J(P), J(P). vel loco U, S. 4 J,
P(U), J(P). et S loco U .
20. In totum inmqualis, quando nulla cum alters est ejusdem magnitudinis, et ita
quemlibet Syllogismum ingrediuntur genera 3, toties alia quoties 4 res possunt con3nari,
nempe 4 moot . Tria autem ratione ordinis variantur 6 moot,, v. g. U, P, J. U, J, P. P. U, J. 3s
12*

18o

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 8

P, J, U. J, U, P. J, P, U. Ergo 4-6 f . 24 . Ex quibus utiles 12 : 2 U, P(J), J(P) . 2 J(P), U,


P(J) ; totidem si pro U pons S. 4+4 f. 8 . 2 U(S), S(U), P ; totidem si pro P ponas J. 2 + 2 f. 4.

Addamus jam : 4+36+24f . 64 . Hae Bunt variationes Quantitatis solius . Ex quibus sunt
utiles : 2 + 18 + 12 f . 32. Caateri cadunt per Reg. 1 . ex puris particularibus, nihil sequitur,
s 2 . Conclusio nullam ex pnemissis quantitate vincit ; etsi fortasse interdum ab utraque vincatur,
uti in Barbari .

21 . Porro cum Qualitatis dune soldm sint diversitates A et N, Propositiones verb 3, hinc

repetitione opus est, et vel Modus est Similis, id est ejusdem qualitatis, vel dissimilis :
hujus nulla ulterius est variatio, quia nunquam ex toto, sed semper ex parte est dissimilis .
=o

Nunquam enim omnes propositiones sunt dissimiles quia 'solum 2 sunt diversitates . Similis
species sunt 2 : A, A, A . N, N, N . Dissimilis 2 : A, A, N . vel N, N, A. Dissimilis singulae variantur ratione ordinis 3 mal)1, v. g. A, A, N . N, A, A . A, N, A . Ergo 2- 3 f. 6 + 2 f. 8 . Toties
variatur Qualitas . Ex quibus utiles Variationes sunt 3 : A, A, A. N, A, N . A, N, N . per reg. i .

ex puris negativis nihil sequitur ; 2 . Conclusio sequitur partem in qualitate deteriorem. Sed

=s quia modus est variatio Qualitatis et Quantitatis simul, et ita singulae variationes Quantitatis

recipiunt singulas Qualitatis ; hinc 64-8 f. 512, Numerum omnium Modorum utilium et inutilium.

22 . Ex quibus utiles sic repereris : duc variations utiles quantitatis in qualitatis, 32- 3

f. 96 . De producto subtrahe omnes modos qui continentur in Frisesmo, id est qui ratione
20

Qualitatis quidem sunt A, N, N, ratione quantitatis verb Major prop . est J vel P, Minor autem
U vel S, et conclusio J vel P, quales sunt 8 . Frisesmo enim etsi modus est, per se quodam-

modo subsistens, tamen est in nulla figura, v . infra. Jam, 96-8 f. 88, Numerum utilium
Modorum .
Hospiniano, cui nostra methodus ignota, aliter, sed per ambages procedendum erat .

zs Primum igitur c . 2 . 3 . Aristotelicos modus 36 investigat ex complicatione U . P . J . omisso S.


et conclusione . Ex quibus utiles sunt 8 : UA, UA . in Barbara vel Darapti, UA, PA . in Darii
et Datisi, PA, UA . in Disamis, UA, UN . in Camestres ; UN, UA . in Celarent, Cesare, Felapton ;
UA, J N . i n Baroco, UN, JA . i n Ferio, Festino, Ferison ; JN, UA. in Bocardo. Quibus addit
cap . 4. Singulares similes aequales SA, SA. SN, SN., 2 inaequales 3 ium generum singulis in3o

versis, et quibuslibet vel A vel Neg . 3-- 2- 2 f. 12 + 2 f. 14 . Ex quibus Hospinianus solum

admittit, UA, PA . et ponit in Darii . Quia singulares ait particularibus aequipollere cum com-

muni Logicorum schola, quod tamen mox falsum esse ostendemus . C. 5 . addit singulares dissimiles totidem, nempe 14, ex quibus Hosp. solum admittit SN, UA . in Bocardo ; item UN,
SA . in Ferio . C . 6 . addita Conclusione quasi denuo incipiens enumerat modos similes oequales
3

4^ 2 f. 8, ex quibus utiles sohim UA, UA, UA . in Barbara.

N. 8

2 U, P(J), J(P) . 2 J(P), U,


si pro P ponas J . 2 + 2 f. 4.
tis solius. Ex quibus sunt
-ticularibus, nihil sequitur,
.:rdum ab utraque vincatur,
. Propositiones verd 3, hinc
fualitatis, vet dissimilis :
per ex parte est dissimilis.
sunt diversitates . Similis
. Dissimilis singulae varian2- 3 f. 6+2 f. 8 . Toties

A, N . A, N, N . per reg. i .
qualitate deteriorem . Sed
slae variationes Quantitatis
m Modorum utilium et inititatis in qualitatis, 32^ 3

isesmo, id est qui ratione


p. est j vel P, Minor autem
nodus est, per se quodam8 f. 88, Numerum utilium

ibages procedendum erat .


icatione U . P. J. omisso S .
Darapti, UA, PA . in Darii
-elarent, Cesare, Felapton ;
in Bocardo . Quibus addit
3 ium generum singulis inquibus Hospinianus solilm
ibus a:quipollere cum comC. 5 . addit singulares dis-

JA . in Bocardo ; item UN,

.rat modos similes equales

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

181

Juxta Hospin. similes ina:quales, sunt vet ex toto inequales, de quibus infra ; vet ex parte,
de quibus nunc . Ubi duae propositiones sunt ejusdem quantitatis, tertia quaecunque diverse ;

et tunc modb dune sunt universales una indefinita, quo casu sunt modi 6 (nam una vel initio

vel medio vet fine ponitur 3 ; semperque aut omnes sunt A, aut N, 3^ 2 fac . 6), vet contra
etiam 6 per cap. 7., fac. Iz . Ex solis prioribus 6 utilis est UA, JA, JA. in Darii et Datisi, item s
JA, UA, J A . i n Disamis, item UA, UA, JA . i n Darapti, et, ut Hospinianus non inepte, in
Barbari . Certe cum ex propositione UA sequantur due PA, una conversa, hinc oritur modus

indirectus Baralip ; altera subalterna J, v . g . Omne animal est substantia . Omnis Homo est
animal . E . Quidam Homo est substantia, hinc oritur iste : B a r b a ri. Totidem, nempe 12,
sunt Modi per caput 8 ., si due U . et una P. jungantur, vet contra ; et iidem sunt modi utiles =o
qui in proxima mixtione, si pro J . substituas P . Totidem, nempe I2, sunt modi per c . 8 ., si
jungantur due U ., et una S . per c. 9., et quia Hospin. habet S. pro P ., putat sohim modum
utilem esse in Darii UA, SA, SA . v. infra. It . Iz J, J, P . vet P, P, J . omnes inutiles per c . io .
Item 12 J, J, S . vet S, S, J . omnes, ut ille putatur, inutiles per c . I I . Item iz P, P, S . vet

S, S, P. omnes ut ille putatur inutiles per c . 12 . Jam 6-12 f. 72 + 8 fac . 8o, Numerum is
modorum similium additis variationibus Conclusionis .
Dissimiles modi sunt vel equales vel inaequales . Aequales sunt ex meriss vet U vet P
vet j vet S . 4 genera que singula variantur ratione qualitatis sic : N, N, A . A, N, N. etc . 6 mall
uti supra diximus n . 20. Jam 6-4 f. 24 . v . cap . 13 . Utilis est : UA, UN, UN . in Camestres .
23 . Dissimiles inequales sunt vel ex toto inequales, ut nulla Propositio alteri sit aequalis,

20

de quibus infra, vet ex parte, ut due sint equates una inequalis, de quibus nunc . Et redeunt
omnes variationes quantitatis, de quibus in similibus ex c . 7 . 8 . 9. 10. 11 . 12 . in singulis de

binis contrariis diximus, modi autem hic fiunt plures quam illic, ob variationem qualitatis
accedentem . Erat igitur in c . 7 . U, U, J . vet contra J, J, U. Ordo quantitatis variatur 3 mafjl,
quia v. g . J modo initio, modo medio, modo fine ponitur . Qualitatis tum complexus variatur 2

maw, N, N, A. vet A, A, N ., tum ordo 3 mall, uti supra dictum, ponendo A, vet N, initio
.aut medio aut fine, Ergo .2-3
3f . 18 de U, U, J . et contra etiam 18 de J, J, U . f . 36 per
c . 14- In prioribus 18 utiles sunt modi : UA, UN, JN ; vel loco JN, PN . aut SN . et sunt in
modo Camestros, uti supra Barbari . UN, UA, J(P, S)N . similiter in modo Celaro et Cesaro

25

et Felapton . UA, J(P, S)N, J(P, S)N . in Baroco ; UN, J(P, S)A, J(P, S)N . in Ferio Festin0 so
et Ferison qui ultimus tamen in S locum non habet . J(P, S)N, UA, J(P, S)N . in Bocardo.
Similiter U, U, P . vet P, P, U. 36 modos habent . Utiles designavimus proxime per P in () .
Similiter U, U, S . vet S, S, U . faciunt simul modos 36 per c .
1 5 . Modos utiles proxime signavimus per S . J, J, P . vel P, P, J . faciunt similiter 36 per c . I6., modi omnes sunt inutiles.
J, J, S . et S, S, J . et P, P, S . et S, S, P . faciunt modos z- 36 = 72 per c.
17 . qui omnes sunt inutiles .

35

182

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663=1666

N. 8

Huc usq ue distulimus Inaequales ex toto, ubi nulla propositio in eodem Syllogismo est
ejusdem quantitatis, sunt autem vel similes, vel dissimiles . InaEquales ex toto similes sunt :
U, J, P. quae forma habet modos 12, nam 3 res variant ordinem 6 moot . Qualitas autem
variatur 2 ma~1 . E . 6-2 f. 12 per c. 18 . Ubi runt inutiles : UA, J(P,S)A, P(J,S)A . UA,
s P(J, S)A, J(P, S)A . in Darii et Datisi . J(P, S)A, UA, P(J, S)A . P(J, S)A, UA, J(P, S)A . in
Disamis, nisi quod S . non ingreditur Minorem in Figura Tertia . U, P, S. et U, J, S . quae habent
modos 24 per c . io . Utiles signavimus proxim6 per S . J, P, S . quae habet modos iz per c .
20., omnes autem sunt inutiles juxta Hosp .
24 . Dissimiles omnino inaequales sunt eodem modo .uti similes : U, J, P. quae variant
=o ordinem 6 mah1 . Qualitas autem variatur 6 moot. Ergo 6-6 f . 36 per c . 21 . Modi utiles
sunt : UA, J(P,S)N, P(J,S)N. in Baroco ; UN, J(P,S)A, P(J,S)N . in Ferio, Festino et Ferison .
J(P,S)N, UA, P(J,S)N . in'Bocardo . U, J, S . et U, P, S . 36-z f . 72 per c . 22 . Modos utiles
signavimus proxim6 per S et P et J in (). J, P, S . habet modos 36 per c . 23 ., omnes inutiles
juxta hypothesin Hosp. Addamus jam omnes modos ih cap . 6 . ind. ad c. 23 . computatos
1s (nam anteriores in his rediere) + 8 0, 24, 36, 36, 36, 36, 72, 12, 24, 12, 36, 72, 36, seu 8o x-12
-36 f. 512 .
In his Hospiniani speculationibus quxdam laudarrius, quaedam desideramus . Laudamus
inventionem novorum modorum : Barbari, Camestros, Celaro, Cesaro ; laudamus qubd rect6
observavit, modos qui vulgb nomen invenere, v . g. Darii etc . habere se ad modos a se enume2o ratos velut genus ad speciem, sub Darii enim hi Novem continentur ex ejus hypothesi : UA,
JA, JA. UA, .SA, SA . UA, PA, PA . UA, JA, SA . UA, SA, JA. UA, JA, PA. UA, PA, JA. UA,
SA, PA . UA, PA, SA . Sed non aequ6 probare possumus, qu6d Singulares aequavit particularibus, quae res omnes ejus rationes conturbavit, effecitque ei modos utiles justo pauciores, ut
mox apparebit . Hinc ipse in controversiis dialect. C. 22 . p . 430. errasse se fatetur, et admittit
25 modos utiles 38, nempe 2 praeter priores 36 . 1 . In Darapti cum ex meris UA concluditur SA,
quoniam Christus ita conduserit Luc . XXIII . v. 37 . 38. 2 . I n Felapton cum ex UN et UA
concluditur SN, quia ita concluserit Paulus Rom . IX . v . 13 .
Nos etsi scimus ita vulg6 sentiri, arbitramur tamen alia omnia veriora . Nam haec :
Socrates est Sophronisci filius, si resolvatur fer6 juxta modum Joh . Rauen, ita habebit : Quiso cunque est Socrates, est Sophronisci filius. Neque mal6 dicetur : Omnis Socrates est Sophronisci filius ; etsi unicus sit. (Neque enim de nomine sed de illo homine loquimur) . Perinde ac
si dicam : Titio omnes vestes quas habeo, do lego, quis dubitet etsi unicam habeam ei deberi ?
Imo secundum JCtoS universitas quandoque in uno subsistit. 1 . municipium 7 . D . quod cujuscunque univers . nom. Magnif. Carpzov. p. 11 . c. VI . def . 17 . Vox enim : Omnis, non infert multiss tudinem, sed singulorum comprehensionem . Irnd supposito quod Socrates non habuerit

N. 8

in eodem Syllogismo est


sales ex toto similes sunt :
6 maw. Qualitas autem
J(P, S)A, P(J, S)A . UA,
'(J, S)A, UA, J(P, S)A. in
', S . et U, J, S. qua habent
tae habet modos 12 per c .
les: U, J, P. quae variant
36 per c. 21 . Modi utiles
Ferio, Festino et Ferison .
'2 per c . 22. Modos utiles
i per c. 23 ., omnes inutiles
act . ad c. 23 . computatos
12, 36, 7.2, 36, seu 80+ 12
desideramus . Laudamus
pro ; laudamus qu6d recta
se ad modos a se enumeir ex ejus hypothesi : UA,
(A, PA . UA, PA, JA . UA,
lares equavit particulariutiles justo pauciores, ut
sse se fatetur, et admittit
neris UA concluditur SA,
apton cum ex UN et UA
.

uiia veriora. Nam hac :


Rauen, ita habebit : Quianis Socrates est Sophroae loquimur) . Perinde ac
nicam habeam ei deberi?
icipium 7. D. quod cujusOmnis, non infert multiI Socrates non habuerit

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

183

fratrem, etiam ita recta loquor : Omnis Sophronisci filius est Socrates . Quid de hac proposition dicemus : Hic homo est doctus? Ex qua recta concludemus : Petrus est hic homo, E.
Petrus est doctus. Vox autem : Hic, est S i g n u m Sing u 1 are . Generaliter igitur pronunciare
audemus : omnis Propositio singularis ratione modi in syllogismo habenda est pro Universali .
Uti omnis indefinita pro particulari . Hinc etsi Modos utiles solilm 36 numerat, sunt tamen 88, 5
de quo supra, omissa nihilominus variation, qum oritur ex figuris . Nam modi diversarum
figurarum correspondentes, id est quantitate et qualitate convenientes, sunt unus simplex
v. g. Darii et Datisi . Simplices autem modos voco, non computata figurarum varietate,
Figuratos contra, tales sunt modi Figurarum quos vulg6 recensent .
Age igitur, ne quid mancum sit, et ad hoc descendamus dum fervet impetus . Ad figuram to
requi .vntur termini tres : Major, quem signabimus grace : ; minor quem latine : M ; medius
quem germanice : fit ; et singuli bis . Ex his fiunt com2nationes 3 qum hic dicuntur propositions, quarum ultima conclusio est, priores prmmissa . Regule comznandi generates cuique
figure sunt : i . Nunquam com2nentur duo termini iidem, nulla enim propositio est : MM seu
minor minor. 2 . M et ~t solilm comznentur in Conclusione, ita ut semper praeponatur M hoc 1s
modo : Myt. 3 . In praemissarum Ima comznentur 1t et M in secunda M et u. Neque enim
pro variatione figure habeo, quando aliqui pr emissas transponunt, et loco . hujus : B est C .
A est B. Ergo A est C, ponunt sic : A est B . B est C . Ergo A est C, uti collocant P. Ramus,
P. Gassendus, nescio quis J . C. E. libello peculiari edito, et jam ohm Alcinous lib . 1 . Doct .
Plat. Qui semper Majorem prop . postponunt, Minorem prop . praeponunt . Sed id non variat so
figuram, alioqui tot essent figure quot variationes numerant Rhetores, dum in vita communi
Conclusionem nunc initio, nunc medio, nunc fine qukm observant .
25 . Manifestum igitur fgusrum varietatem oriri ex ordine medii in premissis, dum model
in majore praeponitur, in minore postponitur, qua est Aristotelica I ., model in majore et minore
postponitur, qua est Arist . II ., model utrobique praeponitur, qua est III ., model in majore post- 2s
ponitur, in minore
pr, qua est IV . Galeni (frustra ab Hospiniano contr. Dial.
ponitur,
Prob1.19. tributa Scoto, cum ejus meminerit Aben Rois) quam approbat Th . Hobbes Elem .
de Corp. P. I . c. 4. art. 11 . Designabuntur sic : I . fit, MR, M. II . fit, MR, M . III. fit,
filM, M. IV. IM, fi2M, M. IVt figure hostibus unum hoc interim oppono : Quarta figura.
aqua bona est ac ipsa prima ; im6 si modo, non proedicationis, ut vulg6 solent, sed subjectionis, 30
ut Aristoteles, eam enunciemus, ex IV . fiet I. et contra. Nam Arist. ita solet hanc v . g. propositionem : omne a est (3, enunciare : ;i inest omni a . IVt$ igitur figure designatio orietur
talis. i?
f inert T4) , M inest nj fit, E . M est . Vel ut conclusio etiam sic enuncietur, transponenda prmmissee, et conclusio erit : Ergo inert T M . Idem in aliis fieri figuris potest,
quod reducendi artificium nemo observavit hactenus .
35

184

1 . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. S

26 . Caterum secunda oritur ex prima, transposita propositione majore ; 3tia, transposit$


minore, 4ta, transposita conclusione, sed hic alius efficitur syllogismus, quia alia conclusio .
Unde modi hujus4tm sunt designandi modis indirectis primae figure ut vulgb vocant, dummodo pr eponas majorem propositionem minori, non contra, ut vulg6 contra morem omnium
s figurarum hanc unicam ob causam, ut vitaretur quarta Galeni, factum est, v. g . sit Syllogismus in Baralip: Omne animal est substantia, omnis homo est animal, E . quaedam substantia
est homo. Certe substantia est minor terminus, igitur premissa in qua ponitur, est minor, et
per consequens, propositio hac : 0. animal est substantia, non est ponenda primo sed secundo
loco ; tum prodibit ipsissima IVta figura.
10
27. Propter hanc transpositionem propositionum, quos vulg6 Syllogismos in Celantes
ponunt, sunt in Fapesmo, loco Frisesmo dicendum Fresismo, loco Dabitis Ditabis ;
Baralip manet. Hi sunt modi- figura IVt$ quibus addo Celanto et Colanto . Erunt simul
6. Modi Im$ sunt 6 : Barbara, Celarent, Darii, Ferio ; Barbari, Celaro. Modi IId$6 :
Cesare, Camestres, Festino, Baroco ; Cesaro, Camestros . Modi IIIti$ etiam 6 :
=s Darapti, Felapton, Disamis, Datisi, Bocardo, Ferison . Itaignotahactenusfigurarum
harmonia detegitur, singula enim modis sunt aquales . i . Im-- autem et 2d-- figure semper Major
Propositio est U . 2. Im$ et IIItiae semper Minor A . 3 . In Ilea semper Conclusio N . 4. In IIItia
Conclusio semper est P . 5 . In IVta Conclusio nunquam est UA. Major nunquam PN . Et si
Minor N, Major UA . Propter has regular fit, ut non quilibet 88 modorum utilium in qualibet
20 figura habeat locum . Alioqui essent Modi utiles : 4^ 96 f . 384. Modi autem figurati in universum
utiles et inutiles 5 12- 4 f. 2048 . Qui autem in qua figura sint utiles, prasens schema docebit

25

30

8 UA, UA, UA. SA, SA, SA . UA, UA, SA. UA, SA, UA. SA, UA, UA.
8 UN, UA, UN . SN, SA, SN . UN, UA, SN . UN, SAY, UN . SN, UA, UN .
8 UA, UN, UN. SA, SN, SN . UA, UN, SN . UA, SN, UN . SA, UN, UN .
8 UA, UA, PA. UA, UA, JA. SA, SA, PA. SA, SA, JA . UA, SA, JA.
8 UN, UA, PN . UN, UA, JN . SN, SA, PN . SN, SA, JN . UN, SA, JN .
8 UA, UN, PN. UA, UN, JN . SA, SN, PN . SA, SN, JN . UA, SN, JN .
8 UA, JA, JA. UA, PA, PA . UA, PA, JA . UA, JA, PA. SA, JA, JA.
8 UN, JA, JN . UN, PA, PN . UN, PA, JN . UN, JA, PN . SN, JA, JN .
8 UA, JN, JN. UA, PN, PN . UA, PN, JN . UA, JN, PN . SA, JN, JN .
8 JA, UA, JA. PA, UA, PA . JA, UA, PA . PA, UA, JA. JA, SA, JA.
8 JN, UA, JN. PN, UA, PN. JN, UA, PN. PN, UA, JN . JN, SA, JN .
Restat .
8 JA, UN, JN . PA, UN, PN . JA, UN, PN . PA, UN, JN . JA, SN, JN .

N. 8
ne majore ; Pa, transposita
;ismus, quia alia conclusio .
urge ut vulgd vocant, dumilgd contra morem omnium
lctum est, v. g. sit Syllogisimal, E. quaedam substantia
i qua ponitur, est minor, et
ponenda primo sed secundo
,gd Syllogismos in Celantes
,o, loco Dabitis Ditabis ;
et Colanto . Erunt simul
)ari, Celaro . Modi IIdae 6 :
os . Modi IIIt1 etiam 6 :
i ignota hactenus figurarum
et 2d$ figura: semper Major
per Conclusio N . 4. In IIItia
Major nunquam PN . Et si
odorum utilium in qualibet
tutem figurati in universum
s, prxsens schema docebit
A. SA, UA, UA.
N. SN, UA, UN .
N. SA, UN, UN .

.X . UA, SA, JA .
4. UN, SA, JN .
v. UA, SN, JN .
A. SA, JA, JA .
N. SN, JA, JN .
N. SA, JN, JN.
k. JA, SA, JA .
4. JN, SA, JN.
N. JA, SN, JN.

N. S

185

DE ARTE COMBINATORIA

SA, SA, UA . SA, UA, SA . UA,


SN, SA, UN . SN, UA, SN . UN,
SA, SN, UN . SA, UN, SN. UA,
UA, - SA, PA . SA, UA, JA. SA,
UN, SA, PN . SN, UA, JN . SN,
UA, SN, PN . SA, UN, JN . SA,
* SA, PA, PA . SA, PA, JA . SA,
SN, PA, PN . SN, PA, JN . SN,
SA, PN, PN . SA, PN, JN . SA,
PA, SA, PA . JA, SA, PA. PA,
PN, SA, PN. JN, SA, PN . PN,

SA, SA .
SA, SN .
SN, SN . 3.
UA, PA . 4.
UA, PN. 5.
UN, PN . 6.

.
.
.
.

..
..
..
..

JA, PA . 7. . . .
JA, PN . 8 . . . .
JN, PN . 9. . . .

SA, JA . Io. . . .
SA, JN . II . . . .

Restat .
PA, SN, PN . JA, SN, PN. PA, SN, JN .

Cesare .

Celarent .

Barbara.
Camestres .

Baralip . Darapti .
Celanto .

Felapt .

Fapesmo.

Cesaro.

Ferison.

Celaro .
Darii .

Festino .

Ferio.

Baroco .
Ditabis .

Camestros .

Datisi .
Fresismo.

Barbari .

10

Disamis .

Colanto . Bocardo .

12. Frisesmo . _

In quo descripti sunt omnes modi utiles, ex quibus octo semper constituunt modum
figuratum generalem, tales autem voco illos vulgd appellatos, in quibus U et S, item J
et P habentur pro iisdem : Ipsae linear modorum constant ex quatuor trigis, in qualibet lineae
quantitate conveniunt, differunt pro tribus illis utilibus qualitatis differentiis. Ipsae autem
trigs: inter se differunt quantitate, positae eo ordine quo supra variations ejus invenimus, in
quarum quatuor reducuntur omnes supra inventae, quia hie U et S, item J et P reducuntur
ad eandem . Cuilibet linear ad marginem posuimus Modos figuratos generales, in quos quilibet
ejus Modus simplex specialis cadit . In summo signavimus numeris figuram .
28 . Ex eodem autem manifestum est, Modos figuratos generates esse vel Monadicos ; vel
correspondentes, et hos vel 2 vel 3 vet 4, prout plures paucioresve uni lneae sunt appositi .
Singuke porro linear habent unum modum simplicem . generalem, quem explicare possumus
sumtis vocalibus, uti vulgd, ut A sit UA (vet SA), E sit UN (vel SN), J sit P (vel J)A, 0 sit
P(J)N (ita omittendae sunt 4 praeterea vocales U pro JA ; Y pro JN ; OY, seu ou pro SA ;
to, pro SN; quas ad declarandum Hospinianum posuit Joh . Regius, quem vid . Disp. Log. lib . 4.
probl . 5 .), et ita modus lineae i. est A, A, A . 2 . E, A, E. 3 . A, E, E. 4. A, A, J. 5 . E, A, O.
6 . A, E, O . 7. A, J, J. 8 . E, J, O . 9. A, O, O . Io. J, A, J . i I . 0, E, O . 12. J, E, O . abjectis
nempe consonantibus ex vocibus vulgaribus, in quibus Scholastici per consonas figuram, per
vocales modos simplices, designarunt . Ultimus verd modus : J, E, 0, quern diximus Frisesmo,
et collocavimus in figura nulla, proptera est inutilis, quia major est P, hinc locum non habet
in i . et 2., minor very N, hinc locum non habet in i. et 3 . Etsi ex regulis modorum non sit

20

25

30

186

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 8

inutilis. Quod verd in 4. locum non habeat, exemplo ostendo : Quoddam Ens est homo . Nullus
Homo est Brutum . E. quoddam brutum non est Ens .
29. Atque hoc obiter consilium suppeditabo utile, quod vel ipso exemplo hoc comprobatur, in quo consistit Proba, ut sic dicam, seu ars examinandi modum propositum, et sicubi
s non forma, sed materiae vi concludit, celeriter instantiam reperiendi, qualem apud Logicos
hactenus legere me non memini. Breviter : Pro UA sumatur propositio quam materia non
patitur converti simpliciter, v. g. sumatur haec potius : Omnis homo est animal, quam, omnis
homo est animal rationale, et quo remotius genus sumitur, hoc habebis accuratius. Pro UN
eligatur talis, qua negentur de se invicem species quam Anaxim6 invicem vicina sub eodem
7 o genere proximo, v. g. homo et brutum : et quae non sit convertibilis per contrapositionem in
UA, seu cujus neque subjectum neque praedicatum sit terminus infinitus . Pro P(J)A sumatur
semper talis quae non sit subalterna alicujus UA, sed in qua de genre quam maxiin6 generali
dicatur species particulariter. Pro (J)PN sumatur quae non sit subalterna alicujus UN, et
cujus neuter terminus sit infinitus, et in qua negetur de genere maxim6 remoto species .
1s
30. Quod diximus de Terminis infinitis vitandis, ejus ratio nunc partebit : Prodiit cujusdam Joh . Christoph. Sturmii Compendium Universalium seu Metaphysicae Euclidea, ed . 8.
Hagae anno i66o . apud Adrian. Vlacq . Cui annexuit novos quondam modos syllogisticos AL se
demonstratos, qui omnes videntur juxta communem sententiam impingere in alteram vel
utramque harum duarum regularum qualitatis : ex purls negativis nihil sequitur ; et : conclusio
20 sequitur qualitatem debilioris ex praemissis . Ut tamen rect6 procedat argumentum, vel
assumat propositionem affirmativam infiniti subjecti, quae stet pro negativa finiti ; aut contra,
v. g. aquipollent : Quidam non lapis est homo : et quidarn lapis non est homo. (Venlm annoto, non procedere in universali, contra, v . g. Omnis lapis non est homo. E. omnis non lapis
est homo .) Vel assumat negativam infiniti praedicati pro affirmativa finiti ; vel contra, v. g.
zs aquipollent : Omnis philosophus non est non homo ; et : est homo . Vel 3 . assumat loco datae
conversam ejus per contrapositionem . Jam UA convertitur per contrap. in UN. UN et PN
in PA . Ita facile illi est elicere ex purls neg . affirmantem, si negativa ejus tales sunt ut stent
pro affirmativis ; item ex A et N elicere affirmantem, si ista stet pro negativa . Ita patet omnes
8 f. 256 juxta
illas 8 variationes Qualitatis fore utiles, et per consequens modos utiles fore 32
3o nostrum calculum. Similis fere ratio est syllogismi ejus de quo Logici disputant : Quicunque
non credunt, damnantur. Judai non credunt. E. damnantur . Sed ejus expeditissima solutio
est, minorem esse affirmantem ; quia Medius terminus affirmatur de minore. Medius terminus
autem non est : credere, sed : non credere, id enim praexstitit in majore prop.
[31 .] Non possum hoc praterire modum Daropti ex ingenioso invento Cl . Thomasii nostri.
35 Is observavit ex Ramo Schol. Dialect . lib . 7. c . 6. pag . M . 214. Conversionem posse demon-

N. 8

jam Ens est homo. Nullus


pso exemplo hoc comprodum propositum, et sicubi
ndi, qualem apud Logicos
positio quam materia non
o est animal, qui xn, omnis
bebis accuratius . Pro UN
.nvicem vicinx sub eodem
is per contrapositionem in
nitus . Pro P(J)A sumatur
ere quim maxiine generali
ubalterna alicujus UN, et
jdme remoto species.
nc partebit : Prodiit cujusaphysicae Euclidex, ed . 8.
m modos syllogisticos b. se
impingere in alteram vel
dhii sequitur ; et : conclusio
rocedat argumentum, vel
negativa finiti ; aut contra,
on est homo. (Venlm anhomo. E . omnis non lapis
iva finiti ; vel contra, v. g.
. Vel 3 . assumat loco date
ontrap. in UN. UN et PN
.va ejus tales sunt ut stent
negativa . Ita patet omnes
files fore 32 8 f. 256 juxta
?gici disputant : Quicunque
ejus expeditissima solutio
minore . Medius terminus
iajore prop .
nvento Cl. Thomasii nostri .
onversionem posse demon-

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

187

strari per Syllogismum adjiciendo propositionem identicam ; v . g. UA in PA. Sic : Omne a


est 7 . Omne a est a (si in 3ti$ modo Darapti velis ; vel omne 7 est 7, si in 4t- modo Baralip) .
E. quoddam 7 est a . Item PA in PA . Sic : Quoddam a est 7 . Omne a est a (si in 3tiz modo
Disamis velis, vel omne y est y, si in 4tae modo Ditabis) . E . quoddam 7 est a . Item UN in
UN (in Cesare 2dw) sic : Nullum a est 7 . Omne 7 est 7 . Ergo nullum 7 est a. Item PN in PN s
vel in Baroco 3t'$ sic : Omne a est a. Quoddam a non est 7 . E . quoddarn 7 non est a. (Vel
in Colanto 4tm : Quoddam a non est y . Omne 7 est 7 . Ergo quoddam 7 non est a.) Idem igitur
ipse in Conversione per Contrapositionem tentavit, v . g. hujus PN : Quidam homo non est
doctus, in hanc PA infiniti subjecti : Quoddam non doctum est homo. Syllogismus in Daropti
erit talis: Omnis homo est homo . Quidam homo non est doctus . E . quoddam quod non est =o
doctum est homo .
[32 .] Observari tamen hic duo debent, Minorem juxta Sturmianam doctrinam videri quasi
pro alia positam : Quidam homo est non doctus ; deinde omnino optimc sic dici : propositionis
hujus : Quidam homo non est doctus, conversam per contrapositionem proprio hanc esse etiam
negativam : Quoddam doctum non est non non homo, et in conversion per contra- =s
positionem identicam ipsam debere esse contrapositam ; id ostendit Syllogismus jam non
amplius in Daropti, sed Baroco : Omnis homo est .non non homo (id est : omnis homo est
homo) . Quidam homo non est doctus . Ergo quoddam doctum non est non non
homo (id est : quoddam non doctum est homo).
3 3 . Ceterum Sturmianos illos modos arbitror non forma sed materia ratione condudere, 20
quia quod termini vel finiti vel infiniti sint non ad formam propositionis seu copulam aut
signum pertinet, sed ad terminos . Desinemus tandem aliquando Modorum, narn etsi minime
pervulgata attulisse speramus, habet tamen et novitas taedium in per se txdiosis . Ab instituto
autem ablisse nemo nos dicet, qui omnia ex intima Variationum doctrina erui viderit : qua
sola propo per omne infinitum obsequentem sibi ducit animum ; et harmoniam mundi, et 23
intimas constructiones rerum, seriemque formarum una complectitur . Cujus incredibilis
utilitas perfect$ demum Philosophia, aut propo perfecta, recto a'stimabitur .
34 . Nam VIImus est in complicandis figuris geometricis usus, qua in re glaciem fregit
Joh. Keplerus lib. 2. Harmonicwv . Istis complicationibus, non solihn infinitis novis Theorematis locupletari Geometria potest, nova enim complicatio novam figuram compositam efficit, so
cujus jam contemplando proprietates, nova theoremata, novas demonstrations fabricamus ;
sed et (si quidem verum est grandia ex parvis, sive hac atomos, sive moleculas voces, componi) unica ista via est in arcana natures penetrandi . Quando eo quisque perfectius rem
cognoscere dicitur, quo magis rei partes et partium partes, earumque figuras positusque percepit . Haec figurarum ratio primum abstracto in Geometria ac Stereometria pervestiganda : ss

188

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 8

inde ubi ad historiam naturalem existentiamque, seu id quod revera invenitur in corporibus, accesseris, patebit Physicae porta ingens ; et elementorum facies, et qualitatum
origo et mixturae origo, et mixtura mixturarum, et quicquid hactenus in nat ua stupebamus.
5

35 . Caeterum brevem gustum dabimus quo magis intelligamur : Figura omnis simplex
aut rectilinea aut curvilinea est . Rectilineae omnes symmetrae, commune enim omnium principium : Triangulus. Ex cujus variis complicationibus congruis, omnes Figurae rectilineae coeuntes (id est non hiantes) oriuntur . Veram curvilinearum neque circulus in ovalem etc. neque contra reduci potest, neque ad aliquid commune . Neutra verb triangulo et

_o

triangulatis symmetros . Porro quilibet circulus cuicunque circulo est symmetros, nam quilibet

cuilibet aut concentricus est aut esse intelligitur . Ovalis verb vel Elliptica ea tantam symmetros quae concentrica esse intelligitur . Ita neque omnis ovalis ovali symmetros est etc . Haec
de simplicibus, jam ad complications.

[36 .] Complicatio est aut congrua aut hians . Congrua turn cum figurae compositae lines
=s extremae seu circumferentiales nunquam faciunt angulum extrorsum, sed semper introrsum .
Extrorsum a. fit angulus, cum portio circuli inter lineas angulum facientes descripta ex

puncto concursus tanquam centro, cadit extra figuram, ad cujus circumferentiam lineaE angulum facientes pertinent : introrsum, cum intra . Hians est complicatio, cum aliquis

2o

angulus fit extrorsum . Stella autem est complicatio hians, cujus omnes radii (id est lines
stelhe circumferentiales angulum extrorsum facientes) sunt aequales ; ita ut si circulo inscri-

batur, ubique eum radiis tangat . Carterum hiantes figurarum complications texturas voco,
congruas proprie figuras . Sunt tamen et quaedam Texturae figuratae, quas et figuras
hiantes ad oppositionem coeuntium voco .
2s

37 . Jam sunt theoremata : i . Si dune figure asymmetra : sunt contiguee (complicatio


enimvel immediata est contiguitas ; vel mediata, inter tertium et primum, quoties tertium
contiguum est secundo, et secundum vel mediate vel immediate primo), complicatio fit hians .

2 . Curvilinearum inter se omnis contiguitas est hians, nisi alteri circumdetur Zona alterius

symmetri dato concentrici . 3 . Curvilineae cum rectilinea omnis contiguitas est hians, nisi in
medio Zonae ponatur rectilinea . Zonam autem voco residuum in figura curvilinea majori,

so exemptd concentrica minori . In contiguitate Rectilinearum autem aut angulus angulo, aut
angulus linear, aut lines lineae imponitur . q. . Si angulus angulo imponitur aut lineae, conti-

guitas est in puncto . 5 . Omnis curvilinearum inter se contiguitas hians est in puncto . 6 . Ornnis earum cum rectis contiguitas etiam non hians, itidem . 7 . Linea lineae nonnisi ejusdem

generis imponi potest, v . g . recta rectae, curvilinea ejusdem generis et sections . 8 . Si linea
35

lines aequali imponatur, contiguitas est congrua, si inaequali, hians .

N. 8
d revera invenitur in cor)rum facies, et qualitatum
hactenus in natura stupenur : Figura omnis simplex
mmune enim omnium prinlruis, omnes Figurse recirum neque circulus in ova. Neutra verb triangulo et
est symmetros, nam quilibet
A Elliptica ea tantilm sym'ali symmetros est etc. Haec
:um figurae composiae liner
sum, sed semper introrsurn.
alum facientes descripta ex
:ircumferentiam liner angucomplicatio, cum aliquis
is omnes radii (id est lineae
ales ; ita ut si circulo inscriaplicationes texturas voco,
:iguratse, quas et figuras
int contiguae (complicatio

et primum, quoties tertium

)rimo), complicatio fit hians .


i circumdetur Zona alterius
ontiguitas est hians, nisi in
in figura curvilinea majori,
:em aut angulus angulo, aut
imponitur aut liner, contihians est in puncto. 6 . Ornhinea liner nonnisi ejusdem
teris et sectionis . 8 . Si linea
ns.

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

189

38 . Observandum a . est plures figuras ad unum punctum suis angulis componi posse,

qu a est textura omnium maxime hians . Sed et hoc ficri potest, ut duae vel plures contiguae

sint hiantes, accedat verb tertia vel plures, et efficiatur una figura, seu complicatio congrua .
Unde nova contemplatio oritur, quae figura vel textura quibus addita faciat ex textura

figuram . Quod nosse magni momenti est ad rerum hiatus explendos . Restat ut computatio- s
nem ex nostris praeceptis instituamus, ad quam requiritur ut determinetur numerus figurarum

ad conficiendam texturam ; et determinentur figurae complicandae ; utrumque enim alias infinitum est . Sed hoc facile cuilibet juxta enumeratos casus et theoremata praestare ; nobis ad
alia properantibus satis est prima lineamenta duxisse tractationis de Texturis hactenus fere

neglectae . Decebat fortasse doctrinam hanc illustrare schematibus, sed intelligentes non in-

=o

digebunt ; imperiti, uti fieri solet, nec intelligere tanti aestimabunt .

39 . VIII" Usus est in casibus apud Jureconsultos formandis . Neque enim semper exspectandum est precipue legislatori, dum casus emergat ; et majoris est prudentix leges quam
maxime initio sine vitiis ponere, quam restrictionem ac correctionem fortunae committere .

Ut taceam, rem judicariam in qualibet republica hoc constitutam esse melius, quo minus est is
in arbitrio judicis. Plato lib . 9. de Leg. Arist . i . Rhet . Menoch . Arbitr . Jud. lib . i . proeem. n. i .
40 . Porro Ars casuum formandorum fundatur in doctrina nostra de Complexionibus .
Jurisprudentia enim cum in aliis Geometrize similis est, turn in hoc quod utraque habet
Elementa, utraque casus . Elementa sunt simplicia, in Geometria figurr triangulus, circu-

lus etc ., in Jurisprudentia actus promissum, alienatio etc . Casus : complexiones horum, qui

so

utrobique variabiles sunt infinities . Elementa Geometrise composuit Euclides, Elementa juris
in ejus corpore continentur, utrobique tamen admiscentur Casus insigniores . Terminos autem
in jure simplices, quorum mixtione caeteri oriuntur, et quasi Locos communes, summaque

genera colligere instituit Bernhardus Lavintheta Monachus ordinis Minorurn Com . in Lullii
Artem Magnam, quern vide . Nobis sic visum : Termini quorum complicatione oritur in Jure

2s

diversitas casuum, sunt : Personae, Res, Actus, Jura .


41 . Personarum genera sunt turn naturalia, ut : Mas, Fcemina, Hermaphroditus, Monstrum, Surdus, Mutus, Csecus, Aeger, Embryo, Puer, Juvenis, Adolescens, Vir, Senex, atque

alix differentiae, ex Physicis petendae quae in jure effecturn habent specialem : Turn artificialia,
nimirurn genera vitae, corpora seu Collegia et simi ia . Nomina officiorum huc non pertinent,

3o

quia complicantur ex potestate et obligatione, sed ad jura .

42 . Res Bunt mobiles, immobiles, dividuae (homogener), individuae, corporales, incor-

porates ; et speciatim : Homo, animal cicur, ferum, rabiosum, noxium ; Equus, aqua, fundus,
mare etc . Et omnes omnino res de quibus peculiare est jus . H e differentiae petenda ex
Physicis .

35

Igo

I . LEIPZIG UND ALTORF X663-2666

N. 8

43 . Actus (a . non actus, s. status) considerandi qua naturales : ita dividui, individui,
relinquunt aao r) ap.a vel Bunt facti transeuntis ; Detentio quae est materiale possessionis,
traditio, effractio, vis, caedes, vulnus ; noxa, huc temporis et loci circumstantia, hae differentiae
itidem petendae ex physicis ; qua morales : ita Bunt actus spontanei, coacti, necessarii, mixti ;
s significantes, non significantes ; inter significantes verba, consilia, mandata, praecepta, pollicitationes, acceptationes, Conditiones. Hic omnis verborum varietas et interpretatio ex Grammaticis. Denique actus sunt vel juris effectum habentes, vel non habentes ; et illi quidem
pertinent ad catalogum jurium qua : efficiunt, hi ex Politicis Ethicisque uberius enumerandi .
44. Jurium itidem enumerandae vel species vel differentiae . Et hae quidem sunt v . g.
ro realia, personalia ; pura, dilata, suspensa ; mobilia vel personae aut rei affixa etc . Species
v. g. Dominium, directum, utile ; Servitus, realis, personalis ; Ususfructus, usus, proprietas,
Jus possidendi, Usucapiendi conditio . Potestas, obligatio (active sumta) . Potestas administratoria,.rectoria, coercitoria . Turn actus judiciales sumti pro jure id agendi ; tales sunt : postulatio, seu jus exponendi desiderium in judicio, cujus species pro ration ordinis : Actio, Ex=s ceptio, Replica etc . nempe in termino ; turn in scriptis aut alias extra terminum ; supplicatio
pro impetranda citatione, pro Monitorio etc . Jurium a. catalogus ex sola Jurisprudentia
sumitur.
45 . Nos hic festini quicquid in mentem venit attulimus, saltem ut mens nostra perspiceretur ; alii termini simplices privata cujusque industria suppleri possunt . Sed ita ut eos
so tantilm ponat terminos, qui revera sunt simplices, id est quorum conceptus ex aliis homogeneis non componitur . Quanquam in locis communibus, quorum disponendorum artificium
potissimum huc redit, licebit terminos complexos simplicibus valde vicinos etiam tanquam
peculiarem titulum collocare, v . g. Compensationem, quae componitur ex obligatione Titii
Cajo, et ejusdem Caji Titio in rem dividuam, homogeneam seu commensurabilem
25 quae utraque dissolvitur in summam concurrentem .
46. Ex horum Terminorum simplicium, turn cum seipsis aliquoties repetitis, turn cum
aliis, comznatione, con3natione etc. et in eadem complexion, variation situs prodire casus
prope infinitos quis non videt ? Imo qui accuratius haec scrutabitur, inveniet regulas eruendi
casus singulariores. Ac nos talia quaedam concepimus, sed adhuc impolitiora, qukn ut afferre
30 audeamus .
47. Par in Theologia terminorum ratio est, quae est quasi Jurisprudentia quaedam
specialis, sed eadem fundamentalis ratione caeterarum . Est enim velut doctrina quaedam de
Jure publico quod obtinet in Republica DEI in homines ; ubi Infideles quasi rebelles sunt ;
Ecclesia velut subditi boni ; personae Ecclesiasticae, imb et Magistratus Politicus
ss velut Magistratus subordinati ; Excommunicatio velut Bannus ; Doctrina de scriptura

N .8

-ales : ita dividui, individui,


est materiale possessionis,
xcumstantia, hae differentiae
ei, coacti, necessarii, mixti ;
L, mandata, pra septa, polli:as et interpretatio ex Gram:)n habentes ; et illi quidem
cisque uberius enumerandi.
Et hae quidem sunt v . g.
aut rei affixa etc . Species
usfructus, usus, proprietas,
imta) . Potestas administra1 agendi ; tales sunt : posturatione ordinis : Actio, Exxtra terminum ; supplicatio
gus ex sola Jurisprudentia
altem ut mens nostra perLeri possunt . Sed ita ut eos
n conceptus ex afiis humoi disponendorum artificium
lde vicinos etiam tanquarn
aitur ex obligatione Titii
a seu commensurabilem
iquoties repetitis, tum cum
riatione situs prodire casus
ir, inveniet regulas eruendi
mpolitiora, qudm ut afferre
si Jurisprudentia quacdam
velut doctrina qua:dam de
ideles quasi rebelles sunt ;
Magistratus Politicus
is; Doctrina de scriptura

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

1 91

sacra et verbo DEI velut de Legibus et earum interpretatione ; de Canone, quae leges
authenticae ; de Erroribus fundamentalibus quasi de Delictis capitalibus ; de Judicio
extremo, et novissimi die, velut de Processu Judiciario, et Termino pramstituto ; de Remissione Peccatorum velut de jure aggratiandi ; de damnatione aeterna velut de Poena
capitali etc.
5
48 . Hactenus de usu Complexionum in Speciebus Divisionum inveniendis, sequitur
IXnus usus : datis speciebus divisionis, praedivisiones seu genera et species subalternas inveniendi. Ac siquidem divisio cujus species datae sunt, est StXoTo(a, locum problema non
habet, neque enim ea est ulterius reducibilis ; sin aoAuro(a, omnino .
49 . Esto enim zptXoro(a inter aoAuro(ac minima, seu dati generis species 3, a . b. c. io
Con3natio igitur earum tantilm z est in dato genre summo . iniones verd 3 . Illic ipsum
prodit genus summum, hic ipsa : species infimae, inter con3nationem autem et inionem, sola
restat com2natio . Trium autem rerum comznationes sunt 3, hinc oriuntur 3 genera intermedia,
nempe abstractum, seu genus proximum r6v a. b ., item Trov b. c., item rwv a . c. Ad genus
autem requiritur, Ulm ut singulis competat, trim ut cum omnibus disjunctive sumtis sit con- =s
vertibile.
50. Exemplo res fiet illustrior . Genus datum sit Respublica, species erunt 3, loco A .
Monarchia, loco B . Oligarchia Polyarchica seu optimatum, loco C . Panarchia, his
enim terminis utemur commodissime, ut apparebit, et voce Panarchiae, etsi alio sensu, usus
est Fr. Patritius, Tomo inter sua opera peculiari ita inscripto, quo Hierarchias coelestes ex- 2o
plicuit . Polyarchiae voce tanquam communi oligarchim et panarchiae usus est Boxhornius
lib. 2. c. 5. Inst. Polit . Igitur i. Genus subalternum rwv A. B. seu Monarchiae et regiminis
Optimatum, erit Oligarchia. Imperant enim vel non omnes, Oligarchia (sed vel unus,
Monarchia ; vet plures, Oligarchia Polyarchica), vel omnes, Panarchia .
51. 2 . Genus subalternum rwv B . C. erit Polyarchia. Imperat enim vel unus, Mon- 25
archia, vel plures, Polyarchia (in qua iterum vel non omnes, Polyarchia Oligarchica,
vel omnes, Panarchia).
52. 3 . Genus subalternum Teov A. C . est Respublica, extrema. Nam species reipublicx
alia i n t e rm e d i a est optimatum (hint et nomen duplex : oligarchia polyarchica), alia e xtrema. Extremae autem sunt, in quibus imperat unus, item in quibus omnes. Ita in minima 3o
rwv iaoAuTOtwv, TptXoro(x, usum complexionurn manifestum fecimus, quantae, amabo, in
divisione virtuturn in ii species, similibusque aliis erunt Varietates? Ubi non sohlm
singulae comznationes, sed et con3nationes etc . usque ad con io nations, eruntque computato genere summo et speciebus infimis in universurn complications seu genera speciesque
possibiles 2047 .
33

19 2

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 8

53 . Nam profectd tam est in abstrahendo foecundus animus poster, ut datis quotcunque
rebus Genus earum, id est conceptum singulis communem, et extra ipsas nulli, invenire possit .

Imo etsi non inveniat, sciet Deus, invenient angeli, igitur praeexistet omnium ejusmodi abstractionum fundamentum.
5

54 . Haec tanta varietas generum subalternorum facit, ut in praedivisionibus, seu tabellis


construendis, invenienda etiam data alicujus in species infimas divisionis, sufficienti$, diversas
vias ineant autores, et omnes nihilominus ad easdem infimas species perveniant . Deprehendet
hoc, qui consulet Scholasticos numerum praedicamentorum, virtutum cardinalium, virtutum
ab Aristotele enumeratarum, affectuum, etc . investigantes .

10

55 .

X. A Divisionibus ad Propositiones tempus est ut veniamus, alteram partem Logicae

inventionis. Propositio componitur ex subjecto et praedicato, omnes igitur propositiones sunt


com2nationes. Logicae igitur inventive propositionum est hoc problema solvere : i . dato
subjecto pradicata, .2 . dato preedicato subjecta invenire, utraque tiim affirmative, tdm negative .
1s

56 . Vidit hoc Raym . Lullius Kabbalae Tr . i . c . i . fig. i . p. 46. et ubi priora repetit
pag. 239 . Artis Magnae . Is, ut ostendat, quot propositions ex novem illis suis terminis Universalissimis : Bonitas, magnitudo, duratio, etc. quas singulas de singulis prrdicari
posse dicit, oriantur, describit Circulum, ei inscribit . 1vvaa(wvov figuram regularem, cuilibet
angulo ascribit terminum, et a quolibet angulo ad quemlibet ducit lineam rectam. Tales lineae

20

sunt 36, tot nempe quot com2nationes i i rerum . Cumque variari situs in qualibet com2natione possit bis, seu propositio quaelibet converti simpliciter, prodibit 36-2 f. 72, qui est

numerus propositionum Lullianarum . Imo talibus complexionibus omne artificium Lullii ab-

solvitur, v. ejusdem Operum Argentorati in 8 . anno 1598 . editorum pag . 49 . 53 . 68 . 1 35 . qua


repetuntur p . 240. 244 . 245 . Idem tabulam construxit ex 84 columnis constantem, quarum
25

singulm continent zo complexions, quibus enumerat con4nationes suarum regularum literis


alphabeticis denominatarum ; ea tabula occupat pag . 200. 261 . 262 . 263 . 264 . 265 . 266 . Con-

3nationum verd tabulam habes apud Henr . Corn . Agrippam Coin. in artem brevem Lullii qua

occupat 9 paginas, a pag. 863 . usque 871 . inclusive . Eadem ex Lullio pleraque exequitur, sed
brevius, Joh. Henr . Alstedius in Architectura artis Lullianae, inserts Thesauro ejus Artis
3-

Memorativa pag. 47 . et seqq.

57 . Sunt autem Termini Simplices hi : I . Attributa absoluta : Bonitas, Magnitudo,

Duratio, Potestas, Sapientia, Voluntas, Virtus, Veritas, Gloria . II. Relata : Differentia, Concordantia, Contrarietas, Principium, Medium, Finis, Majoritas, Aequalitas, Minoritas .
III . Q u ae s t i o n e s : Utrum, Quid, de Quo, Quare, Quantum, Quale, Quando, Ubi, Quomodo

ss (cum Quo) . IV . Subjecta : Deus, Angelus, Ceelum, Homo, Imaginatio, Sensitiva, Vegetativa,

N.8

DE ARTE COMBINATORIA

N. 8

193

oster, ut datis quotcunque

Elementativa, Instrumentativa . V. V i r tut e s : Justitia, Prudentia, Fortitudo, Temperantia,

tet omnium ejusmodi ab-

Invidia, Ira, Mendacium, Inconstantia . Etsi Jan. Cacilius Frey via ad Scient . et art . part . XI.
c. I . classem Pam et 6tam omittat .

ipsas nulli, invenire possit .

aedivisionibus, seu tabellis


;ionis, sufficientia, diversas
; perveniant. Deprehendet
am cardinalium, virtutum

Fides, Spes, Charitas, Patientia, Pietas . VI . Vi ti a : Avaritia, Gula, Luxuria, Superbia, Acedia,

58 . Cum igitur in singulis classibus sint 9 res, et 9 rerum sint complexiones simpliciter, s

5 11, totidem in singulis classibus complexiones erunt, porro ducendo classem in classem per

prob. 3 . 511, 511, 5II, 511, 5II^5II f. 17804320388674561, Zensicub . de 5II . Ut omittam
omnes Was Variationes, quibus idem terminus repetitur, item quibus una classis repetitur, seu
ex una classe termini ponuntur plures .

is, alteram partem Logicae


!s igitur propositiones sunt

59 . Et ha: solum sunt complexiones, quid dicam de Variationibus Situs, si in complexiones ducantur . ,Atque hic explicabo obiter Problema hoc : variationes situs, seu dis-

roblema solvere : i . d a t o

positiones, ducere in complexiones . Seu datis certis rebus omnes variations tam com-

utraque turn affirma-

plexionis seu materiae, quam situs seu formic reperire . Sumantur omnes Complexiones particu-

46 . et ubi priora repetit

quaratur variatio dispositionis singulorum Exponentium, per probl . 4 . infra(v . g.1 dat 1, z dat 2, :s

em illis suis terminis Uni-

lares dati Numeri (v . g . de Numero 4 : Iniones 4, comznationes 6, con3nationes 4, con4natio 1),


3 dat 6, 4 dat 24), ea multiplicetur per complexionem suam particularem, seu de dato ex-

;uram regularem, cuilibet

ponente (v . g . I -4f- 4, z-6 f. 12, 4-6f. 24,


24 f. 24) . Aggregatum omnium factorum
Brit factus ex ductu Dispositionum in Complexiones, id est Quaesitum (v. g. 4, 12, 24,241+1

ineam rectam . Tales lineae

f . 64) ."

ilas de singulis praedicari

situs in qualibet comzna-

6o . Verlim in Terminis Lullianis multa desidero . Nam tota ejus methodus dirigitur ad

xiibit 36-2 f . 72, qui est

artem potius ex tempore disserendi, quam plenam de, re data scientiam consequendi, si non

a Pag 49. 53 . 68 . 135 . qua:


mnis constantem, quarum

arbitrio, hinc in singulis classibus sunt novem . Cur praedicatis absolutis, qua abstractissima

omne artificium Lullii ab-

else debent, commiscuit Voluntatem, Veritatem, Sapientiam, Virtutem, Gloriam, Cur Pulchritudinem omisit, seu Figuram, cur Numerum? Pradicatis relatis debebat accensere multO

: . 263 . 264 . 265 . 266 . Con-

plura, v . g . Causam, totum, partem, Requisitum, etc . Praeterea Majoritas, Aequalitas, Minori-

n artem brevem Lullii qua

tas est nihil aliud quam concordantia et differentia magnitudinis . Quaestionum tota classis

ho pleraque exequitur, sed

ad pradicata pertinet ; utrum sit, est existentix, qua durationem ad se trahit ; Quid, Essentia ;

serta Thesauro ejus Artis

Quare, Causx ; de quo, objecti ; Quantum, magnitudinis ; Quale, Qualitas, qua est genus pra-

uta : Bonitas, Magnitudo,

omnes terminorum suet, qui aut relati sunt inter prxdicata, aut referendi . Et cur Quamdiu

s, Aequalitas, Minoritas .

modo, et cum quo, male confunduntur .

.e, Quando, Ubi, Quomodo


atio, Sensitiva, Vegetativa,

20

ex ipsius Lullii, certe Lullistarum intentione . Numerum Terminorum determinavit pro

s suarum regularum literis

Relata : Differentia, Con-

=o

2s

dicatorum absolutorum ; Quando, Temporis ; ubi, loci ; Quomodo, forma ; cum quo, adjuncti : 3o
omisit, an ne durationi coincideret? cur igitur alia aque coincidentia admiscet : Denique Quo61 . Classes verb ultima Vitiorum et Virtutum sunt prorsus ad Scientiam hanc tam
generalem aapoaoadvuaot . Ipsa quoque earum recensio quam partim manca, partim superflua! ss
LEIBNIZ VI .

1.

13

3194

I . LEIPZIG tiND ALTORF x663-i666

N. 8

Virtutum recensuit priores 4 cardinales, mox 3 theologicas, cur igitur addita Patientia quae
in fortitudine dicitur contineri ; cur Pietas, id est amor DEI, quae in Charitate? scilicet ut
novenarii hiatus expleretur. Ipsa quoque vitia cur non virtutibus opposita recensuit? An
ut intelligeremus in virtute vitia opposita, et in vitio virtutem? at ita vitia 27 prodibunt .

s Subjectorum census placet maxime . Sunt enim hi inprimis Entium gradus : DEUS, Angelus,

Ceelum (ex doctrina peripatetica Ens incorruptibile), Homo, Brutum perfectius (s. habens

imaginationem), imperfectius (seu sensum soli3m, qualia de ~wopurot ; narrant), Planta, Forma
communis corporum (quails oritur ex commixtione Elementorum, quo pertinent omnia inanima), Artificalia (quae nominat : Instrumenta) . Haec sunt quorum complexu Lullius utitur,
to

de quo judicium, maturum utique, gravis viri Petri Gassendi Logicae suae Epicureae T . i .
operum capite peculiari . Quare artem Lullii dudum Com2natoriam appellavit Jordan . Br uius
Nolanus Scrutin . praefat . p . m . 684 .
62 . Atque hinc esse judico, qubd immortalis Kircherus suam illam diu promissam artem
magnam sciendi, seu novam portam scientiarum, qua de omnibus rebus infinitis rationibus

is disputari, cunctorumque summaria cognitio haberi possit (quo eodem fere modo suam Syntaxin attis mirabilis inscripsit Petr . Gregor . Tholosanus), Com2natoriae titulo ostentaverit .
Unum hoc opto, ut ingenio vir vastissimo, altius quam vel Lullius vel Tholosanus penetret
in intima rerum, ac quae nos praeconcepimus, quorum lineamenta duximus, quae inter desiderata ponimus, expleat : quod de fatali ejus in illustrandis scientiis felicitate desperandum non
2o

est. Ac nos profect6 haec non tam Arithmeticae augendae, et si et hoc fecimus, quam Logica !
inventivae recludendis fontibus destinavimus, fungentes praeconis munere, et quod in catalogo
desideratorum suis augmentis Scientiarum Verulamius fecit, satis habituri, si suspicionem
tantae artis hominibus faciamus, quam cum incredibili fructu generis humani alius producat .
63 . Quare age tandem artis complicator a (sic enim malumus, neque enim omnis com-

25

plexus comznatio est) uti nobis constituenda videatur, lineamenta prima ducemus . Profundissimus principiorum in omnibus rebus scrutator Th . Hobbes meritd posuit omne opus mentis
nostrae esse computationem, sed hac vel summam addendo vel subtrahendo differentiam colligi . Elem. de Corp. p . I . c. i . art .

2.

Quemadmodum igitur duo sunt Algebraistarum

et Analyticorum primaria sigria + et - ; ita dune quasi copulas est et non-est : illic componit
3o

mens, hic dividit . In tali igitur sensu r' Est non est proprie copula, sed pars praedicati, dune
a. sunt copula, una nominata, non, altera innominata, sed includitur in ru`i est, quoties ipsi

non additum : non . Quod ipsum fecit, ut rd Est habitiun sit pro Copula . Possemus adhibere in .
subsidium vocem : revera, v. g. Homo revera est animal. Homo non est lapis . Sed haec obiter.
64 . Porro ut constet ex quibus omnia conficiantur, ad constituenda hujus artis pnedica-

3s

menta, et velut materiam, analysis adhibenda est . Analysis haec est : i . Datus quicunque

N. 8
gitur addita Patientia quae
iae in Charitate? scilicet ut
us opposita recensuit? An

at ita vitia 27 prodibunt .

m gradus : DEUS, Angelus,

utum perfectius (s . habens


:oe; narrant), Planta, Forma

n, quo pertinent omnia in.m complexu Lullius utitur,


,ogicae suae Epicureae T . I .

i appellavit Jordan . Brunus


illam diu promissam artem
is rebus infinitis rationibus
)dem fere modo suam Syniatoriae titulo ostentaverit.
us vel Tholosanus penetret

duximus, qux inter desidefelicitate desperandum non


hoc fecimus, quam Logica8
nunere, et quod in catalogo
is habituri, si suspicionem
iris human alius producat .
is, neque enim omnis com-

a prima ducemus . Profunitd posuit omne opus mentis


,el subtrahendo differen-

N.8

1)E ARTE COMBINATORIA

195

Terminus resolvatur in partes formales, seu ponatur ejus definitio ; partes autem he iterum
in partes, seu terminorum definitionis definitio, usque ad partes simplices, seu terminos indefinibilcs. Nam cu las'' -iv-L ; rpov ;r,-6v ; et ultimi illi termini non jam amplius definitione,
sed analogia intelliguntur .
65 .

2.

Inventi omnes Termini primi ponantur in una classe, et designentur notis quibus-

dam ; commodissimum erit, numerari .

66 . 3 . Inter Terminus primos ponantur non soliim res, sed et modi, sive respectus .

67 . 4 . Cum oinnes Termini orti varient distantia a primis, prout ex pluribus Terminis
primis componuntur, seu grout est exponens Complexionis, hinc tot classes faciendce, quot

exponentes sunt . Et in eandem classem conjiciendi termini, qui ex eodem numero primorum
68 . 5 . Termini orti per com2nationem scribi aliter non poterunt, quam scribendo termi-

nos primos, ex quibus componuntur, et quia termini primi signati sunt numeris, scribantur
duo numeri duos terminos signantes .

69 . 6 . At Termini orti per con3nationem aut alias majoris etiam exponentis Complexiones, seu Termini qui sent in classe 3tia et sequentibus, singuli toties vane scribi possunt, quot

ut numerus rerum . Habet hoc suum fundamentum in Usu IX ., v . g. sunto termini primi his
numeris signati 3 . 6 . 7. 9 . Sitque terminus ortus in classe tertia, seu per con3nationem com-

positus, nempe ex 3bus simplicibus 3 .6 .9 . Et sint in dasse 2da combinationes hze : (I) 3 . 6.

quasi-fractiones quid significent mox dicetur . Quo autem classis a prima remotior, hoc variatio

major . Semper enim terinini classis antecedentis sunt quasi genera subalterna ad terminos

25

quosdam variationis sequentis .

70. 7 . Quoties terminus ortus citatur extra suam classem, scribatur per modum frac-

8 . Commodius est in terminis ortis exponendis non omnes terminos primos, sed inter-

numerus classic .

]itur in Tea est, quoties ipsi

medios scribere, ob multitudinem, et ex its eos qui maxime cogitanti de re occurrunt . Verum

o n est lapis . Sed haec obiter .

71 . 9 . His ita constitutis possunt omnia subjecta et praedicata inveniri, tam affirmativa

:c est : i . Datus quicunque

20

( 2) 3 . 7-0) 3 . 9-4) 6 . 7 .(5) 6 . 9 . (6) 7 . 9 . Ajo terminum illum datum dassis 3 tix scribi posse
vel sic : 3 . 6. 9 . exprimendo omnes simplices ; vel exprimendo unum simplicem, et loco caetero'
rum duorum simpliciurn scribendo com2nationem, v . g. sic : . 9 . vel : 2 .6 . vel sic : 2 . 3 . Hoe

la, sed pars praedicati, duae

tuenda hujus artis praedica-

Is

habet complexiones simpliciter exponens ipsorum spectatus non jam amplius ut exponens, sed

tionis, ut numerus superior seu numerator, sit numerus loci in classe ; inferior, seu nominator,

pula . Possemus adhibere in.

to

componuntur.

ir duo sunt Algebraistarum


et non-est : illic componit

30

omnes primos scribere est fundamentalius .

quam negativa, tam universalia, quam particularia . Dati enim subjecti praedicata sunt omnes

termini priini ejus : Item omnes orti primis propiores, quorum omnes termini primi sunt in dato .
i3 *

3s

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

1 96

N. 8

Si igitur Terminus datus qui subjectum esse debet scriptus est terminis primis, facile est eos
primos qui de ipso prxdicantur invenire, ortos verd etiam invenire dabitur, si in complexionibus disponendis ordo servetur . Sin terminus datus scriptus est ortis, aut partim ortis partim

simplicibtis, quicquid prxdicabitur de orto ejus, de dato prxdicabitur . Et haec quidem omnia
s predicata sunt latioris de angustiori, prxdicatio verb xqualis de xquali est, quando definitio

de Termino, id est vel omnes termini primi ejus simul, vel orti, aut orti et simplices, in quibus
omnes illi primi continentur, prxdicantur de dato. Ex sunt tot, quot modis nuperrime dixi-

mus, unum Terminum scribi posse .


72 . Ex his jam facile erit numeris investigare omnia praedicata, quae de omni dato sub1o

jecto praedicari possunt, seu omnes UA. Propositions de dato subjecto, nimirum singularum
classium A prima usque ad classem dati inclusive, numeri ipsas denominantes, seu exponentes
.ponantur ordine, v . g. I . (de classe Ima) 2 . (de zda) 3 . 4. etc . Unicuique tanquam non jam

amplius exponenti sed numero assignetur sua complexio simpliciter, v. g. I, 3, 7, 15 . Quxrantur complexiones particulares numeri classis ultimx seu de qua est terminus datus, v. g. de 4 .

1s

cujus complexio simpliciter I5, iniones 4, com2nationes 6, con3nationes 4, con4natio i . Singulx complexions simpliciter classium multiplicentur per complexionem particularem classis
ultimx, qux habeat ex-ponentem eundem cum numero sux classis, v . g . I-44 f . 4, 3-6 f. 18,
4^7 f . 28, 15-1 f. 1 5 . Aggregatum omnium factorum erit numerus omnium prxdicatorum
de dato subjecto ita ut propositio sit UA, v. g. 4, 18, z8, 1 5, +, f . 65 .

=o

73 . Praedicata per propositionem PA seu numerus Propositionum Particularium affirma-

tivarum ita investigabitur : inveniantur praedicata UA dati termini, uti nuper dictum est ; et
subjecta UA, uti mox dicetur . Addatur numerus uterque, quia ex UA proposition oritur PA
tum per conversionem simpliciter, tum per subalternationem . Productum erit Quxsitum .
25

74. Subjecta in propositione UA dati termini, sunt tum omnes termini orti, in quibus
terminus datus totus continetur, quales sunt solilm in classibus sequentibus, et hinc oritur
subjectum angustius, tum omnes termini orti, qui eosdem cum dato habent terminos simplices, uno verbo ejusdem termini definitiones, seu variations eum scribendi, invicem, sunt
sibi subjecta aequalia.

75 . Numerum subjectorum sic computabimus : inveniatur numerus omnium Clas3o

sium . Ex a. sunt tot, quot termini sunt primi in prima classe, v . g. sunt termini in prima
classe tantlim 5, erunt classes in universum 5, nempe in ima Iniones, in 2da com2nationes, in

3tia con3nationes, in 4ta con4nationes, in 5ta con5nationes . Ita erit inventus etiam
numerus omnium classium sequentium, subtrahendo numerum classis termini dati,

v . g. 2 de numero classium in universum 5, remanebit 3 . Numerum autem classium seu


3s

terminorum primorum supponamus pro Numero rerum, numerum classis pro exponente, erit

N. 8

N .8

DE ARTE COMBINATORIA

197

numerus terminorum in classe idem cum complexionibus particularibus dato numero et ex-

rminis primis, facile est eos

ponente, v . g. de 5 rebus iniones sunt 5, comz(3)nationes io, con4nationes 5, con5natio i .

e dabitur, si in complexioni-

Tot igitur erunt in singulis classibus exponenti correspondentibus termini, supposito quod

-tis, aut partim ortis partim


itur. Et hac quidem omnia

termini primi sint 5 . Praterea Terminus datus cujus subjecta quaruntur respondebit capiti

t orti et simplices, in quibus

dati termini subjecta angustiora inveniemus, si problema hoc solvere poterimus :

complexionum ; Subjecta angustiora ipsis complexionibus quarum datum est caput . Igitur s

:equali est, quando definitio

76 . ,Dato capite complexiones invenire ; partim simpliciter (ita inveniemus subjecta

quot modis nuperrime dixiata, quae de omni dato subbjecto, nimirum singularum
nominantes, seu exponentes

angustiora omnia), partim particulares, seu dato exponente (ita inveniemus ea tantum
qua sunt in data classe) . Problema hoc statim imprasentiarum solvemus, ubi manifestus ejus
usus est, ne, ubi seorsim posuerimus, novis exemplis indigeamus . Solutio igitur h &-c est : Subtrahatur de Numero rerum, v. g . 5, a. b . c . d . e ., exponens capitis dati, v . g. a . b ., z-5 f. 3,

r, v . g . I, 3, 7, I5 . Quaeran-

aut a., 1-5-f- 4 . Sive supponamus datum caput inionem, sive comznationem esse ; complexio enim ut sit necesse est . Proposito item exponente subtrahatur de eo itidem exponens

ationes 4, con4natio i . Sin-

caput reperiatur invenire sit propositum ; quaratur complexio exponentis tanto minoris dato,

nicuique tanquam non jam

,t terminus datus, v. g. de 4 .

capitis dati . Igitur : si datus sit quicunque exponens, in cujus complexionibus quoties datum

xionem particularem classis

quantus est exponens capitis dati, in numero rerum, qui sit itidem tanto minor dato, quantus

erus omnium praedicatorum

plexions simpliciter capitis dati in omnibus complexionibus dati numeri quocunque exponente,

v . g . 1-4 f. 4, 3-6 f. 18,

1 .65 .

num Particularium affirmani, uti nuper dictum est ; et


UA proposition oritur PA

-oductum erit Quasitum .

:rues termini orti, in quibus


sequentibus, et hint oritur
dato habent terminos simim scribendi, invicem, sunt

numerus omnium Clas-

queerere propositum sit ; complexio Numeri rerum, numero dato tanto minoris, quantus est
exponens capitis dati, erit quaesitum" :

20

77 . E . g. in 5 rerum a . b . c . d . e . i nionibus datum caput a . reperitur r vice (qum est

nullio, seu o llio de 4), datum caput a . b . o lla vice (qua est superollio, ut ita dicam, de 3),
in comznationibus earundem illud reperitur vicibus 4 (qua Bunt Iniones de 4) hoc
o hio de 3), in con3nationibus illud 6 (comznatio de 4) hoc 3

(I nio

(quae est

de 3), in con4nationibus illud 4

(con3natio-de 4) hoc 3 (comznatio de 3), in con5nationibus utrobique i vice (illic con4natio,

2s

hic con3natio de 3) . Ha complexiones sunt dato exponente, ex quarum aggregatione oriuntur


complexiones simpliciter sed et sic : in 5 rerum complexionibus simpliciter (qua sunt 31)
a. reperitur vicibus 15 (complexio simpliciter de 4), a . b . 7 (complexio simpliciter de 3) vicibus .
78 . Ha: complexiones sunt numerus subjectorum angustiorum dati termini . Subjecta

v . g. sunt termini in prima


to erit inventus etiam

vertibiles, igitur ex pradicatis fiunt subjecta et contra, pradicata autem tot sunt, quot dati

nes, in 2da comznationes, in

supra pnedicata aqualia . Termini enim aquales, sunt servata quantitate et qualitate con-

nerum classis termini dati,

termini (cuj us subjecta quaruntur), termini primi habent complexiones simpliciter, v. g . + a.

n classis pro exponente, erit

t5

est exponens capitis dati per Tab . At probl. I ., inventum erit quod quarebatur. At si Com-

aqualia, quando definitiones definitionibus subjiciuntur, eadem methodo inveniuntur qua

nerum autem classium seu

to

31

I,

a. b . 2 . Additis jam subjectis aqualibus ad angustiora I + 1 5 f . 16, 2 + 7 f. 9, prodibit numerus


subjectorum omnium dati termini . Quem erat propositum invenire .

35

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

1 98

N. R

79 . Subjecta hactenus Unvversalia, restant Particularia, ea tot sunt quot pr<edicata


particularia . Preedicata et Subjecta negativa sic invenientur : computentur ex datis certis

Terminis primis tanquam Numero renim, omnes termini tam primi quam orti, tanquam complexiones simpliciter, v. g . si termini primi sint 5, erunt 31 . Dc producto detrahantur omnia

s praedicata affirmativa universalia, et subjecta angustiora affirmativa universalia : Residuum


erunt omnia praedicata negativa . De subjectis contra . Particularia negativa ex universalibus
computentur, uti supra PA ex UA computavimus . Omisimus verb propositiones identicas UA,

quarum sunt tot quot complexiones simpliciter Terminorum primorum ; seu quot sunt omnino

termini et primi et orti . Quia quilibet terminus vel primus vel ortus de se dicitur . Caeterum
zo

inter complexiones illas omisimus, in quibus idem terminus repetitur, qua : repetitio in nonnullis producit variationem in infinitum, ut in numeris, et figuris Geometriae .

8o . Methodus porro argumenta inveniendi hac est : Esto datus quicunque terminus tanquam subjectum A, et alius quicunque tanquam predicatum B . Quaratur Medium . Medium
erit praedicatum subjecti et subjecturn pradicati, id est terminus quicunque continens A, et

1s

contentus a B . Continere a . terminus terminum dicitur, si omnes ejus termini primi sunt in
illo . Fundamentalis a . demonstratio est : si uterque terminus resolvatur in primos, manifestum

erit alterum alterius aut partem esse, aut partium earundem . Mediorum a . numerum sic inveniemus. Subjectum et praedicatum vel sunt in eadem classe, vel diversa . Si in eadem,

necesse est utrumque terminum esse ortum, et variationem scriptionis saltem seu definitionis
2o

ejusdem termini ; poterunt igitur dune definitiones ejusdem termini non nisi per tertiam de se invicem probari . Igitur de numero definitionum ejusdern termini orti, quern investigavimus supra

n . 69 ., subtrahatur z, residuum erit numerus mediorum possibilium inter terminos aquales .


8i . Sin non sunt in eadem classe, erit praedicatum in classe minoris exponentis, subjec-

turn in classe majoris . Jam supponatur Pradicatum velut caput complexionis, exponens
25

classis subjecti supponatur pro numero rerum . Inveniantur omnes complexiones dati capitis

particulares per singulas classes a classe pradicati ad dassem subjecti inclusive ; in singulis
classibus complexiones dati capitis particulares ducantur in complexiones simpliciter, Exponentis ipsius classis pro numero rerum suppositi . Aggregatum omnium factorum subtracto 2
erit quasitum .
30

82 . Pnedicatum autem de subjecto negari facile inveniemus, si utroque termino in primos

resoluto manifesturn est neutrum altero contineri. Probari tamen negativa sic potent : inveniantur omnia pradicata subjecti, cum de omnibus negetur pradicatum, totidem erunt
media probandi negativam. Inveniantur omnia subjecta pradicati, cum omnia negentur de

subjecto, etiam erunt totidem media probandi negativam . Utrisque igitur computatis nume-

3s

rum mediorum probandi negativam habebimus.

N. R

199

83 . Admonendum denique est, totam hanc artem complicatoriam directam esse ad

i tot sunt quot predicata

theoremata, seu propositions que Bunt eterne veritatis, seu non arbitrio DEI sed sua natura

:)mputentur ex datis certis

constant . Omnes verd propositiones singulares quasi historicae, v . g . Augustus fuit Romano-

ii quam orti, tanquam com-

rum imperator, aut observationes, id est propositiones universales, sed quarum veritas non

roducto detrahantur omnia

in essentia, sed existentia fundata est ; queque verae sunt quasi casu, id est DEI arbitrio, - s

tiva universalia : Residuum

v. g . omnes homines adulti in Europa habent cognitionem DEI . Talium non datur demonstratio sed inductio. Nisi quod interdum observatio per observationem interventu Theorematis

.a negativa ex universalibus
propositiones identicas UA,

demonstrari potest .

)rum ; seu quot sunt omnino

t us de se dicitur . Caeterum

titur, quwe repetitio in non-

84. Ad tales observationes pertinent omnes propositiones particulares, quae non sunt
converse vel subalternae universalis . Hinc igitur manifestum est, quo sensu dicatur singula- :o

rium non esse demonstrationem, et cur profundissimus Aristoteles locos argumentorum

Geometriae.

posuerit in Topicis, ubi et propositiones sunt contingentes, et argumenta probabilia, Demon-

us quicunque terminus tan-

strationum autem unus locus est : definitio. Veram cum de re dicenda sunt ea que non ex

)ueratur Medium . Medium

ipsius visceribus desumuntur, v . g. Christum natura esse Bethleemi, nemo huc definitionibus
deveniet : sed historia materiam, loci reminiscentiam suppeditabunt . Haec jam locorum Topi-

. quicunque continens A, et
ejus tennini primi sunt in

!diorum a . numerum sic invel diversa. Si in eadem,

quern investigavimus supra

Lugd. Bat . anno 1657 ., qua tota fundatur in immeatione et xepLXwpraec, ut vocat, universali

im inter terminos equales .

s complexiones dati capitis


Lbjecti inclusive ; in singulis
nplexiones simpliciter, Ex2

ii utroque termino in primos

en negativa sic potent : inpradicatum, totidem Brunt

iti, cum omnia negentur de


lue igitur computatis nume-

85 . Uno saltem verbo indigitabimus omnia ex doctrina metaphysica relationum Entis

singulorum maxima efformentur . Hoc vidisse arbitror, prater morem compendiographorum :o


solidissimum Joh . Henr . Bisterfeld in Phosphoro Catholico, seu Epitome artis meditandi ed .

non nisi per tertiam de se in-

)ut complexionis, exponens

nisi timeremus ne in progressu sermons cupiditate declarandi omnia abriperemur .

ad Ens repetenda esse, sic ut ex generibus quidem relationum Loci, ex theorematis autem

ionis saltem seu definitionis

minoris exponentis, subjec-

1s

corum origo, et in singulis maximarum, quibus omnibus qui sint fontes, ostenderemus itidem,

a tur in primos, manifestum

nnium factorum subtracto

DE ARTE COMBINATORIA

N. S

omnium in omnibus, similitudine item et dissimilitudine omnum cum omnibus, quarum princi-

pia : Relations . Eum libellum qui legerit, usum artis complicatorie magis magisque perspiciet .
86 . Ingeniosus ille, quem saepe nominavimus, Joh . Hospinianus, libellum promisit de in- 25
veniendi et judicandi facultatibus, in quo emendationem doctrine Topics paraverat, locosque recensuerat 18o, maximas 2796, v . controvers . dial. P . 442 . Hunc ego insigni rei logice
damno nunquam editum arbitror . Abibimus hinc, cum primum ys`vu x quoddam praxeos artis
comznatoriae dederimus .

87. Commodissima Mathesis extemporaneo conatui visa est : hinc non k primis simpliciter 30
terminis orsi sumus, sed a primis in Mathesi ; neque omnes posuimus, sed quos ad producendos
complicatione sua terminos ortos propositos sufficere judicabamus . Potuissemus eadem
methodo omnes definitiones ex Elementis Euclidis exponere, si tempus superfuisset . Quonam

autem non a primis simpliciter terminis orsi sumus, hinc necessarium erat signa adhibere,
quibus casus vocabulorum aliaque ad sermonem complendum necessaria intelligentur. Nam 3s

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

20 0

N. 8

siquidem a primis simpliciter terminis incepissemus, pro ipsis casuum variationibus, quorum

ib. de Caus. L . L .,
ex relationibus et Metaphysica originem exposuit Jul . Caesar Scaliger l
terminos .posuissemus . Adhibuimus autem articulos graecos . Numerum pluralem signavimus
adscripto in () 15, si quidem indefinitus ; 2, 3, etc . s i determinatus .
s

88 . Esto igitur Classis I . in qua termini primi : i . Punctum . 2 . Spatium . 3 . Intersitum .

4. Adsitu m seu Contiguum . 5 . Dissitum, seu Distans . 6. Terminus, seu qux distant . 7 . In
situm . 8 . Inclusum (v. g. centrum est insitum circulo, inclusum peripheria:) . 9 . Pars . Io .Totum.

I I . Idem . . 12 . Diversum. 13 . Unum. 14. Numerus. 15 . Plura, v . g. I, z, 3, 4, 5, etc . 16. Dis-

,0

tantia. 17 . Possibile. 18 . Omne. I9 . Datum. 20 . Fit . zI . Regio. 22 . Dimensio. 23 . Longum .


24. Latum. 25 . Profundum . 26. Commune . 27 . Progressio, seu Continuatum .
Classis II . I . Quantitas est 14 . Twv 9 (I5). 2 . Includens est 6 . io.

III . I . Intervallum eqt 2 . 3 . I0 . 2 . Aequale, A Tr ; II . ;. 3 . Continuum est A ad B

si Tof A r`, 9 . est 4. et 7 . Tw B .

IV . I . Majus est A habens Trv 9 . 3. T4) B . 2 . Minus, B 3 . Tr`, 9 . -rot A . 3 . Linea,


13 3. Twv I (z) . 4. Parallelum, 3 . lv TY I6 . 5 . Figura, 24 . 8 . ab 18 . 21 .
V" i . Crescens, quod 20 . 4 . 2 . Decrescens, 20. 4 . 3 . Implexum est 4. in T`r, I I . 22 .
4 . Secans, 3 . in Tr i2 . 22 .
VI . I . Convergens,

20

s. iv Tit, i6. 2. Divergens, 4. iv

I6 .

VII . I . Superficies, 3. Tw"v 4 . 2 . Infinitum,-L . quam 18 .19 .17 . 3 . Peripheria,


4. 13 . ; . 4 . A dicitur Mensura, seu metitur B, si Io. ex A (I5) 3. est 3 . TcW B.
VIII. I . Maximum est 4 . non ; . 2 . Minimum, ; . non 4 . 3 . Recta, 4 .3 . Tr, 16 .
r v 6 (z) . 4. quae non talis, Curva. 5 . Arcus, 9 . Tr;
IX . I . Ambitus est y . ; .

3.

f. z6 . est et i . et 2 .
4 (z) . 4 .
XII . I . Planum est ~. 3. TY 16. 'rc v 6 .
XIII . I . Gibbus, 7. 4. Tr 16. Twv 6 .
XIV . I . Rectilineum est 4 . cujus z. est Twv T'(15) . 2 . qua; dicuntur Latera 3 . Si
$- (3). Triangulum . 4 . Si s (1
.) . Quadrangulum etc .
.
Twv
30
XV. I . Lunula est 3
non3 . 4 (2). (subintelligo a. tam lunulam gibbosam
X . I . Commensurabilia sent, quorum

2$

XI . I . Angulus est quern faciunt

a (z).

qua arcus arcui concavitatem obvertit, quam falcatam qua interior alterius concavitati

suam convexitatem).

XVI .I .AngulusrectusestII.2.in'r I8 .2I .z .Segmentumest3 .Twv ;.etg .7 .'r 4.


XVII. I . Aequilaterum est 4. cujus z . est 8 . Twv

ss rum est 4. cujus

s (I5).

2. Triangulum aequicru-

. est Twv 8 (3) . 3(z). 3 . Scalenum est 4 . cujus ?. est Twv a (3) . non 3(3).

N. S

N. 8

3. Tr 9. Tou A. 3 . Linea,

18 . 21 .
Aexum est 3 . in -6r. 11 .22 .
:6.
18 .19-17. 3 . Peripheria,
3. est 3. -nil B .
4. 3. Recta, 4. 3.'[716 .

use dicuntur Latera. 3 . Si


a tam lunulam gibbosam
iterior alterius concavitati
imest3 .Twv ;2 .et a. 7 .Tr 4.
: . Triangulum sequicru. est Twv a (3). non -13 (3).

2 01

s.

turn variationibus, quorum


:auger lib. d e Caus . L . L.,
serum pluralem signavimus
is.
2. Spatium . 3 . Intersitum .
us, seu qua distant . 7 . In
pheria). 9 . Pars. io.Totum
; 1, 2, 3, 4 , 5, etc . 16. Dis12 . Dimensio. 23 . Longum.
,ntinuatum .
est 6 . 10 .
3 . Continuum est A ad B

2.

DE ARTE COMBINATORIA

XVIII . , . Angulus contactus est, quern faciunt 4 (2). 4. 6 . non


27 . mod6 17 .
XIX . r. Inscriptum est 4. 7 . cujus I (15)- sunt 4 . Tfil ; . 2. Circumscripta verd est
ea figura cui inscripta est .
XX . I . Angulus obtusus est 4' quern i6. 2 . Acutus, 4 . quam i6.
XXI. 1 . Diameter est 8. 8. 7. c 4.
s
XXII. i . Circulus est 2
1 . 8. ab 18 . 21 . habens Trv r6 . 3. Tov 19 . alicuius i . (quod dicitur
2 . Centrum Circuli) ab r8 . 6. z . Triangulum rectangulum est
4. cujus I (3) . sunt
omnes 31 sed 13 . est in -c6'1 18 . 21 .
XXIII . i . Centrum Figure est 1 . 26. Toil ;_ (15) .
XXIV. i . Semifigura data (v. g . semicirculus, etc .) est 3 . Twv I
* et (dimidium T6) ; . :o
22
Hinc facile erit definitiones conficere, si observetur, quod n . 70 . diximus : in its notis, quae
per fractiones scriptae sunt, nominatorem, designare numerum classis ; numeratorem,
numerum termini in classe, v. g. cent rum est i . (punctum) 26 . (commune) rol; -L . (diametric) 15 . pluribus. Diameter est 8. (recta) 8. (maxima) 7. (insita) Tr 4. (figurae) .
89. Ex his que de Arte complicatoria Scientiarum, seu Logica, inventiva disseruimus, 1s
cujus quasi praedicamenta ejusmodi Terminorum tabula absolverentur, fluit velut Porisma,
seu usus XI. : Scriptura Universalis, id est cuicunque legenti, cujuscunque lingua perito intelligibilis, qualem hodie complures viri eruditi tentarunt, quorum diligentissimus Caspar
Schottus hos recenset lib. 7 . Techn . Curios. Primd Hispanum quendam, cujus meminerit
Kenelm. Digbaeus tr . de Nat . Corp. C. 28 . n . 8 . quique fuerit Romae anno 1653 . Ejus methodus 2o
hac ex ipsa natura rerum satis ingeniose petita : distribuebat res in varias classes, in qualibet
classe erat certus numerus rerum . Ita meris numeris scribebat, citando numerum classis et
rei in classe ; adhibitis tamen notis quibusdam flexionum grammaticarum et orthographicarum . Idem fieret per classes a nobis prascriptas fundamentalius, quia in its fundamentalior
digestio est . Deinde Athanasium Kircherum, qui Polygraphiam suam novam et universalem 2s
dudum promisit . Denique Joh . Joachimum Becherum Archiatrum Moguntinum, opusculo
primum Francofurti Latino edito, deinde germanice anno 1661 . Is requirit, ut construatur
Lexicon Latinum, tanquam fundamentum, et in eo disponantur voces ordine pure alphabetico
et numerentur ; fiant deinde Lexica, ubi voces in singulis linguis disposita non alphabetice,
sed quo ordine Latina dispositae sunt ipsis respondentes . Scribantur igitur quae ab omnibus so
intelligi debent, numeris, et qui legere vult, is evolvat in Lexico suo vernaculo vocem dato
numero signatam, et ita interpretabitur. Ita satis erit legentem vernaculam intelligere et
ejus Lexicon evolvere, scribentem necesse est (nisi habeat unum adhuc Lexicon sua linguae
alphabeticum ad numers se referens) et vernaculam et latinam tenere, et utriusque Lexicon
evolvere. Veram et Hispani illius et Becheri artificium et obvium et impracticabile est . Ob ss

2 02

I . LEIPZIG UND ALTORF t663-i666

N. S

synonyma, ob vocum ambiguitatem, ob evolvendi perpetuum tedium (quia numeros nemo


unquam memorie mandabit), ob s-.&poy

.vacxv

phrasium in linguis .

9o . Verdm constitutisTabulis vel predicamentis artis nostre complicatorie majora emergent . Nam Termini primi, ex quorum complexu omnes alii constituuntur, signentur notis,
s he note erunt quasi Alphabetum . Commodum autem erit notas quam maxime fieri naturales,
v. g. pro uno punctum, pro numeris puncta ; pro relationibus Entis ad Ens lineas, pro variatione angulorum aut terminorum in lineis genera relationum . Ea si recto constituta fuerint
et ingeniose, scriptura hec universalis atique Brit facilis quam communis, et quo possit sine
omni lexico legi, simulque imbibetur omnium rerum fundamentalis cognitio . Fiet igitur omnis
_~ talis scriptura quasi figuris geometricis ; et velut picturis, uti olim Aegyptii hodie Sinenses,

verism eorum picture non reducuntur ad certum Alphabetum seu literas, quo fit ut incredibili
memorie afflictione opus sit, g11od hic contra est . Hic igitur est Usus XI . complexionum, in
constituenda nempe polygraphia universali .

91 . XII10 loco constituemus jucundas quasdam partim contemplationes, partim praxes

=s ex Schwenteri Deliciis Mathematicis et supplementis G . P. Harsd6rfferi, quern librum publice


interest continuari, haustas . P . r . sect . I . prop . 32 . reperitu r numerus complexionurn simpli-

citer, quern faciunt res 23, v. g . literati Alphabeti, nempe 8388607 . P . 2 sect . 4 . prop . 7 . docet
dato textu melodias invenire, de quo nos infra, probl . 6.
92 . Harsd6rfferus parte e ad. sect. r o. prop . 25 . refert ingeniosum repertum Dai de Breis-

sac, quo nihil potest arti scientiarum complicatorie accommodatius reperiri . Is, quecunque
in re bellica attendere bonus imperator debet, ita complexus est : facit classes novem, in

Ima questions et circumstantias, in Ilda status, in III. personas, in IV. actus, in V. fines,
in VI . instrumenta exemte actionis, seu quibus uti in nostra potestate est, facere autem ea,

non est, VII . instrumenta quae et facimus et adhibemus, VIII . instrumenta quorum usus con-

-s sumtio est, IX . actus finales seu proximos executioni . V. g .

30

1 . An .

Cum quo .

Ubi.

Quando.

2 . Bellum .

Pax .

Induciae .

Colloquium. Foedus.

Transactio.

3 . Patriote.

Subditi.

Fcederati .

Clientes.

Neutrales.

Hostes.

4 . Manere .

Cedere .

Pugnare .

Proficisci.

Expeditio.

Hyberna .

5 . Decus .

Lucrum .

Obedientia . Honestas .

Necessitas.

Commoditas .

6 . Sol .

Aqua.

Ventus .

Itinera.

Angustiae .

Occasio.

7 . Currus .

Scalae.

Pontes.

Ligones.

Palae (ed)au ffeln) . Naves.

8 . Pecunia.

Commeatus. Pulvis Torm . Globi Torm. Equi.

Medicamenta.

9. Excubiae .

Ordo.

Consilia .

Impressio.

Securitas .

Quomodo.

Aggressio .

Quantum .

N .8

N . R

it

s.

COMBINATORIA

2 03

t quzelihet relignis immotis rotari possit . Ita prommota leviter quacunque rots nova qu .stio,

nova complexio prodibit . Venim cum hic inter res (jusdem classis non detur complexio, atque

complicatori a majora emer-

ita accurate lognendo non sit complexio terminorum cum terminis, sed classium cum classibus,

istituuntur, signentur notis,

pcrtincbit computatio variationis ad probl . 3 . Quoniam tamen complexio etiam, qux hujus

*Lm maxim& fieri naturales,

iggitur invenicmus : multiplicetur 6 in se novies : 6, 6, 6, 6, 6, 6, 6, 6, - 6, scu quxratur pro-

gressio geolnetrica sextupla, cujus exponens 9, aut : Cubicubus de 6, f. 10077696 . Tantum

superest, ut sint solum 216 quxstiones, quod putat Harsdorffcrus .

is cognitio. Fiet igitur omnis

94 . Cxtenim quoties in Complexionibus singuuli termini in singulos ducuntur, ibi necesse

m Aegyptii hodie Sinenses,


literas, quo fit ut incredibili

scribi omnes res . Ita variis rotarum conversionibus complexiones innumerabiles gignentur .

templationes, partim praxes

libri sufficient .

Eruntque omnes complexiones quasi jam script e seorsim, quibus revera scribendis vix grandes
95 . Sic ipsemet doctissimus H arsdorff. P. 2 . sect . 14 . prop. 5 . machina m 5 rotarum concentricarum construxit, quam vocat, giin f facf en Zendring ber tent fcl)en C~pracf e . Ubi in rota

irfferi, quem librum public&


ierus complexionum simpli. P. 2 sect . 4. prop . 7 . docet

intima sent 48 Torfitben, in penintima 6o 2fn fangs: unb .Reins=Tucf ftaben, in media 12 Rittel-

sum repertum Dni de Breis-

9lacfjfglben . In has omnes voces germanicas resolvi contendit . Cum hic similiter classes sint
in classes ducenda, multiplicemus : 48, 6o, 12, 120, 24 factus ex prioribus per sequentem,
tium, et inutilium .

s, in IV. actus, in V . fines,

Quantum .
Transactio.

es .

Hostes .

io .

Hyberna.

:as.

Commoditas .

a.

Occasio.

icoau f fetn) . Naves.

Medicamenta .

io .

Consilia.

20

f. 97209600. Qui est numerus vocum germanicarum hinc orientium, utilium seu significan-

st : facit classes novem, in

do.

=5

iucfjf taben, vocales nempe vel diphthongs ; in penextima 120 enb : ucfjftaben, in extima 24

ius reperiri. Is, quxcunque

:rumenta quorum usus con-

in

est tot fieri rotas, quot unitates continet nunu'rus rerum : deinde necesse est singulis rotis in-

Usus XI . complexionum, in

estate est, facere autem ea,

loci est, potest reprascntari rotis, ut mox dicemus, fecit cognatio, tit prxoccuparemus . Sic

tis ad Ens lineas, pro variammunis, et qux possit sine

ARTE

93 . Maw novem rot ;& ex papyro, onino- concentric<-e, et se invicem circumdantes, its

_edium (quia numeros nemo

.a si rect& constituta fuerint

DE

96 . Construxit et rotas Raym . Lullius ; et in Thesauro artis memorativx Joh . Henr .


Alstedius, cujus rotis, in quibus res et quxstiones, adjecta est norma mobilis, in qua loci
Topici, secundum quos de rebus disseratur, quxstiones probentur ; et fraternitas Rosex Crucis

25

in fama sua promittit grandeur librum titulo Rotx Mundi in quo omne scibile contineatur .
Orbitam quandam pietatis, ut vocat, adjecit suo Veridico Christiano Joh . Davidius Soc. J .

Ex eodem principio Complicationum est Rhabdologia Neperi, et pensiles illx Sera :, bie Borleg-

t cfjlbf;er, qux sine clave mirabili arte aperiuntur, vocant Rafjl=C4tuf;er, nempe superficies
sera armillis tecta est, quasi annulis gyrabilibus, singulis annulis liter Alphabeti inscripta

30

sunt . Porro sera certum nomen impositum est, v. g . Ursula, Catharina, ad quod nisi casu
qui nomen ignorat, annulorum gyrator pervenire non potest . At qui novit nomen, ita gyrat
annulos invicem, ut tandem nomen prodeat, seu liter Alphabeti datum nomen conficientes

sint ex diversis annulis in eadem linea, justa serie . Turn dernurn ubi in tali statu annuli erunt,
potent facillim& sera aperiri . Vide de his Seris armillaribus Weckerum in Secretis, Illustrissi-

33

2 04

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 8

mum GustavumSelenum in Cryptographia fol . 489 ., Schwenterum in Deliciis Sect . 15 . prop .25 .
Desinemus Usus Problematis i . et 2 . enumerare, cum Coronidis loco de Coloribus disseruerimus.
97. Harsdarfferus P. 3 . Sect . 3 . prop. 16 . ponit colores primos hos 5 : Albus, flavus, rubeus,
s caeruleus, niger . Eos complicat, ita tamen ut extremi : albus et niger, nunquarn simul coeant .
Oritur igitur ex AF subalbus, AR carneus, AC cinereus ; FR aureus, FC viridis, FN fuscus ;
RC purpureus, RN subrubeus ; CN subcaeruleus . Sunt igitur 9, quot nempe sunt com2nationes
5 rerum, demta Una, extremorum . Quid verd si tertii ordinis colores addantur, seu con3nationes primorum, et com2nationes secundorum, et ita porno, quanta multitudo exurget? Hoc
,o tamen admoneo ipsos tanquam primos suppositos non esse primos ; sed omnes ex albi et nigri,
seu lucis et umbrae mixtione oriri .
98 . Ac recordor legere me, etsi non succurrit autor, nobilem acupictorem nescio quern
8o colores contexuisse, vicinosque semper vicinis junxisse, ex filis tamen non nisi nigerrimis
ac non nisi albissimis ; porro varias alternations alborum nigrorumque filorum ; et immediate tiones modb plurium alborum, mode plurium nigrorum, varietatem colorum progenuisse ; fila
verd singula per se inermi oculo invisibilia pene fuisse. Si ita est, fuisset hoc solum experimenturn satis ad colorum naturam ab ipsis incunabulis repetendam .
Probl . III.

20

DATO NUMERO CLASSIUM ET RERUM IN


CLASSIBUS COMPLEXIONES CLASSIUM INVENIRE .

i . ,Complexiones autem classiurn sunt, quarum exponens cum numero clacsium


idem est ; et qualibet complexione ex qualibet classe res una . Ducatur numerus rerum unius
classis in numerum rerum alterius ; et, si plures sunt, numerus tertiae in factum ex his : seu
2s semper numerus sequentis in factum ex antecedentibus : factus ex omnibus continue, erit
quaesitum ."
2 . Usus hujus problematis fuit turn in usu 6 . probl . I . et 2 . ubi modos syllogisticos investigabamus, turn in usu 12 . ubi et exempla prostant . Hic aliis utemur. Diximus supra
Complexionum doctrinam versari in divisionum generibus subalternis inveniendis, inveniendis
3o item speciebus unius divisionis ; et denique pluriurn in se invicem ductarurn . Idque postremum
huic loco servavimus .
3. Divisionem a . in divisionem ducere est unius divisionis membra alterius membris subdividere, quod interdum procedit vice versa, interdum non . Interdum omnia membra
unius divisionis omnibus alterius subdividi possunt ; interdum quaedam tantilm, aut quibus-

N. 8
i in Deliciis Sect. 1 5 . Prop- 25 .
loco de Coloribus disseruerihos 5 : Albus, flavus, rubeus,
iger, nunquam simul coeant .

reus, FC viridis, FN fuscus ;

of nempe sunt com2nationes


Mores addantur, seu con3naita multitudo exurget ? Hoc
s ; sed omnes ex albi et nigri,
-n acupictorem nescio quern

N. S

DE ARTE COMBINATORIA

dam tantilm . Si vice versa, ita signabimus A

c
dam quibusdam tantilm, ita : A a d .
I b . .e

(b

205
C

d si quaedam tantilm, ita : A

Ib

a si qux-

Ad nostram verd computationem primus saltem

modus pertinet . In quo exemplum suppetit ex Politicis-egregium . A esto Respublica, a recta,


b aberrans, quae est divisio moralis ; c Monarchia, d Aristocratia, e Democratia, qux est

divisio numerica : Ducta divisione numerica in moralem, orientur species mixtx z- 3 f . 6, ac . s


ad. ae . be. bd . be .
4. Hinc origo formulae hujus : divisionem in divisionem ducere, manifesta est, ducendus
enim numerus specierum unius in numerum specierum alterius . Numerum autem in numerum

ducere est numerum numero multiplicare, et toties ponere datum, quot alter habet unitates .
Origo est ex Geometria, ubi si linea aliam extremitate contingens ab initio ad finem ipsius

is tamen non nisi nigerrimis

movetur, sic ut earn radat, spatium omne, quod occupabit linea mota, constituet figuram

~m colorum progenuisse ; fila

quadrangularem, si ad angulos rectos alteram contingit, ETepc4 .rxe; aut quadratum ; sin aliter,
rhombum aut rhomboeides ; si alteri xqualis, quadratum aut rhombum ; sin aliter, a.zp6m-nxr. ;

tmque filorum ; et immediauisset hoc solum experimen-

=o

aut rhomboeides . Hinc et spatium ipsum quadrangulare facto ex multiplicatione linex per
lineam aequale est .

15

5 . Caeterum ejusmodi divisionibus complicabilibus pleni sunt libri tabularum ; oriunturTM IN


S-

nens cum numero classium


tcatur numerus rerum unius
;ertiae in factum ex his : seu
ex omnibus continue, erit

ubi modos syllogisticos iniis utemur. Diximus supra

mis inveniendis, inveniendis

uctarum. Idque postremum


onis membra alterius memo. Interdum omnia membra
isedam tantilm, aut quibus-

que nonnunquam confusiones ex commixtione diversarum divisionum in unum, quod dividentibus conscientiam in rectam erroneam probabilem scrupulosam dubiam, facturn videtur .
Nam ratione veritatis in rectam et erroneam dispescitur ; ratione firmitatis in apprehendendo
in certam, probabilem, dubiam ; quid autem aliud dubia, quam scrupulosa?

20

6 . Hujus problematis est etiam propria investigatio Varronis apud B . Augustinum lib . 19 .

de Civ . DEIL cap. i . numeri sectarum circa summum bonum pogsibilium . Primum igitur
calculum ejus sequemur, deinde ad exactius judicium revocabimus .
7 . Divisions sunt 6. Ima quadrimembris, 2da et 6ta trimembris ; reliqux bimembres .
I . Summum Bonum esse potest vel Voluptas, vel Indoloria, vel utraque, vel Prima
naturae. 4. II . Horum quodlibet vel propter virtutem expetitur, vel virtus propter
ipsum, vel et ipsum et virtus propter se . 4-3 f. 12 . III . S . B . aliquis vel in se quaerit,
vel in societate . I2-2f. 24. IV. Opinio autem de S . B . constat vel apprehensione certa,

25

vel probabilitate Academica . 24-z f . 48 . V. Vitae item genus cynicum vel cultum .
48-z f. 96. VI . Otiosum, negotiosum vel temperatum . 96-3 f . 288 . Hxc spud 3o
B . Augustinum Varro cap . i . At c. 2 . accuratiorem retro censum instituit . Divisionem ait
3 . 5 . et 6 . facere ad modum prosequendi, 4 . ad modum apprehendendi S . B ., corruunt igitur
divisiones ultimae, et varietates 276, remanent 12 . Porro capite 3 . Voluptatem, indoloriam

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

2 06

N. 8

et utramque ait contineri in Primis naturz . Remanent igitur 3 (corruunt 9) : Prima nature
propter se, virtus propter se, utraque propter se . Postremam autem sententiam et quasi
cribratione facta in fundo remanentem amplectitur Varro .
9 . Ego in his noto, Varronem non tam possibiles sententias colligere voluisse, quarry
s celebratas, hinc axioma ejus : qui circa st.mmum bonum differant, sects differre ; et contra .
Interim dum divisionern instituit, non potuit, quin quasdam z)scr~-ou ; admisceret . Alioqui
cur divisiones attulit, quas postea summi boni varietatem non facere agnoscit ; an ut numero
imperitis admirationem incuteret? Praeterea si genera vitae admiscere voluit, cur non plura?
nonne alii scientias sectantur alii minime ; alii professionem faciunt ex sapientia, creduntque
10

hac inprimis summum bonum obtineri? Etiam hoc ad S . B . magni momenti est in qua quis
republica vivat : alii vitam rusticam urbane praetulere : suntque genera variationum infinita
fere, in quibus singulis aliqui fuere, qui hac sola via crederent ad S. B . iri posse .

to . Porro quando prima divisio duciturin imum membrum secundw, facit 4 species :

I . voluptas, 2 . indoloria, 3 . utraque, 4 . prima naturae, propter virtutem, cum tamen in omni-

15

bus sit unum summum Bonum Virtus ; qui prima naturz, is et caetera ; qui voluptatem, is et

indoloriam ad virtutem referet . Adde quod erat in potentate Varronis, non solum edam et

6tam sed et 3 . et 4 .'et 5 . trimembrem facere, addendo Pam speciem, semper mixtam ex

duabus, v . g . in se, vel in societate, vel utraque ; apprehensione certa, probabili, dubia ; cynicum, cultum, temperatum .
20

11 . Fuit et sententia, quee negaret dari S . B . constans, sed faciendum quod cuique veniret
in mentem, ad quod ferretur motu puro animi et irrefracto . Huc fere Academia nova, et
hodiernus Anabaptistarum spiritus inclinabat . Ubi verb illi qui negant in hac vita culmen
hoc ascendi posse? quod Solon propter incertitudinem pronunciandi dixit, Christiani philosophi ipsa rei natura moti. Valentinus verb Weigelius nimis Enthusiastice, beatitudinern

as hominis esse Deificationem .

12 . Apud illos quoque, quibus collocatur beatitudo in aeterna vita ; alii asserunt, alii

negant Visionem substantiie DEI beatificam . Hoc reformatos recordor facere, et extat de
hoc argumento dissertatio inter Gisb . Voetii selectas ; illud nostros, ac pro hac sententia scripsit
Matth. Hoe ab Hoenegg peculiarem libellum contra Dnum Budowiz a Budowa .
30

13 . In hac quoque vita omnes illos omisit Varro, qui bonum aliquod externum, eorurn
qua! fortune esse dicunt, summum esse supponunt, quales fuisse, ipsa Aristotelis recensio
indicio est . Corporis bona sane pertinent ad prima naturae, sed fieri potest ut aliquis hoc
potissimum genus voluptatis sequatur, alius aliud . Et bonum animi jam aut habitus aut actin
est, illud Stoicis hoc Aristoteli visurn . Stoicis hodie se applicuit accuratus sane vir, Eckardus

ss Leichnerus Medicus Erphordiensis tr . de apodictica scholaruni reformatione et alibi .

N. 8
(corruunt 9) : Prima naturae
autem sententiam et quasi
ias colligcie voluisse, quam
at, secta diffcrre ; et contra .

admisceret . Alioqui

cere agnoscit ; an ut numero


scere voluit, cur non plura?

.nt ex sapientia, creduntque


gni momenti est in qua quis
genera variationum infinita
S. B . iri posse .
n secunche, facit 4 species :
tutem, cum tamen in omni-

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

20 7

14. Quin et voluptatem animi pro S . B . habendarn censet Laurentius Valla in l ib . d e

Vero Bono, et ejus Apologia ad Eugenium IV . Pontificern Maximum, ac P . Gassendus in

Ethica Epicuri, idque et Aristoteli excidisse VII . Nicomach .

12 . et 1 3 . observavit C1 .Thomasius
Tab . Phil. Pract . XXX. lin . 58 . Ad voluptatem animi gloriam, id est triumphum animi

internum, sua laude sibi placentis, reducit Th . Hobbes initio librorum de Cive. Fuere qui s
contemplationem actioni praeferrent, alii contra, alii utramque aequali loco posuere . Breviter
quotquot bonorum imae sunt species, quotquot ex illis complexiones, tot sunt summi boni
possibiles sectae numerandae .

is .

Ex hoc ipso problemate origo est numeri personarum in singulis gradibus Arboris

a studiorum nostrorum summa divertisse videamur,


eruemus . Computationem autem canonica neglecta civilem sequemur .
Consanguinitatis, eum nos, ne nimium

16. Duplex Personarum in singulis gradibus enumeratio est, una generalis altera specialis .

In Illa sunt tot personae quot diversi flexus cognationis eadem tamen distantia . Flexus autem
cog nation i s, voco ipsa velut itinera in arbore consanguinitatis, lineas angulosque, dum modo

:etera ; qui voluptatem, is et

sursum deorsumve modo in latus itur . In hac non solum flexus cognationis varietatern facit,

irronis, non solum edam et

sed et sexus turn intermediarum, turn personae cujus distantia quaeritur

:rta, probabili, dubia ; cyni-

sororque, habentur pro eadem persona, et convenientissime intelliguntur in voce Pat rui, quia

peciem, semper mixtam ex

a data . In illa enumera-

masculinus dignior feemininum comprehendit . Sed in enumeratione speciali habentur pro

iendum quod cuique veniret


.uc fere Academia nova, et

fratres, vel plures sorores, quia ne sexu quidem variant, pro una utrobique persona habeantur) .
Illa generalis computatio est Caji in l. z.

et 3. (quanquam

;nthusiastice, beatitudinem

haec specialis Pauli in grandi Illa l. zo. D. de Grad. et Affinibus. Etsi autem prior fundata
est in prob. i . et 2 ., quia tamep posterioris fundamentum est, quae hue pertinet, praemittemus .

rna vita ; alii asserunt, alii

ratione rectitudinis et inflexionis, et harum alternations . Persona h. 1. est Persona date

ecordor facere, et extat de

cognationis, et dati gradus, sexusque turn sui, turn intermediarum, inter cognatam scilicet
et datam. Datum autern voco personam, eurn earnve, de cujus cognatione quaeritur, ut ap-

ac pro hac sententia scripsit

a aliquod externum, eorum


se, ipsa Aristotelis recensio
. fieri potest ut aliquis hoc
ni jam aut habitus aut actio
ccuratus sane vir, Eckardus
.ormatione et alibi .

17 . Cognatio est forma lineae vel linearum

20

specialis nonnunquam mixta est),

cndi dixit, Christiani philo-

'iz a Budowa .

1s

tione Patruus, Amita ; id est Patris frater sororve : Avunculus, Matertera ; id est Matris frater

4 diversis personis . Igitur ilic cognationes, hic personae numerantur : (Sic tamen ut plures

negant in hac vita culmen

=0

cognata persona ad datam ductarum ;

2s

pellant JCti veteres ; Joh. Andreae Petruciurn nomine sui Bidelli fertur nominasse : Fr. Hottomannus l
ib . de Gradib. Cognationum, koOe ixbv, latine Propositum .
30
i8 . Terminus est persona vel cognatio, quae est de conceptu complexae, v . g. frater
est Patris filius . Igitur Patris et Filius, sunt Termini ex quibus conceptus Fratris com-

ponitur . Termini autem sunt vel primi, tales accurate loquendo sunt hi sohlm : Pater et
filius, nos tamen commodioris computationis causa, omnes personas lineae rectae vel supra vel
infra, supponemus pro primis ; vel orti : accurate loquendo omnes qui plus uno gradu remoti

35

2 . Avi

6. Tritavi 7

5 . Atavi 6

4. Abavi 5

3 . Proavi 4

i . Patris

Gr. Cognationes

patruus

truus

4 .2

Subpro-

* Consobrin. secundus .

3 .3

Magnus vel *

2 .3

3 .2
4 .1

patruus

brinus

gnus
Prosub-

conso-

truus Mapatruus

Sub-

Subpa-

Pro-

2 .2

nus

gnus
3 .1

Consobri-

Patru-

pa5 .1

elis

us

I 2

tru-

tru2 I

Pa-

Pa-

I .I

ER

AT

FR

D A . T U S

us Ma-

Patris .

Ab-

2 .4

brinus

conso-

1 .4

elis

Pro-

1 .5

elis

Abpatru-

patru-

Prosub-

1 -3

parvus

elis-

Patru-

Filius.

2.

I.

448 Trinepos 6.

192 Atnepos 5 .

8o Abnepos 4.

32 Pronepos3 .

12 Nepos

4 Filius

~;

rr

r:y-

b Ct

~j'

U)
G
G
r.

'

En

p+

`D

b r-,

~ w

`~

V;

G. G

v t
w
0

-,

w -

o
CD P

^ "I

o 0
~ . w
"Z1 ~l
0

~
M ~ n. w
N

+ w ?;

(D
r.

~ ~

U)

~.

'0

03
o
w
E3 ' a
E. 0

Personae Gr . `P

z
a

a0

Cl

trn

N
0
00,

66

N. S

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

20 9

a . transversales componuntur

20 . Sunt in hoc Schemate infinita propemodum digna observatione . Nos pauca stringe-

:cium data quacunque cognata

mus . Personke eo loco intelligantur, ubi puncta sunt . Numeri puncta includentes, designant

ulsversalium persona, Fratre

terminos, seu gradus lineae rectae (antecedens ascendentis, sequens descendentis), ex quibus

f . 2, in quo est Frater .

datus gradus transversalis componitur. In eadem Linea transversa directa sunt ejusdem
gradus cognationes : obliqua a summo, ad imum dextrorsum ordinem generationis ; at sinistror- s
sum complectuntur cognationes homogeneas gradu differentes . Linea perpendicularis unica

tn

(n

a vertice ad basin, triangulum dividens, continet cognatlones quarum terminus et ascendens

'

et descendens sunt ejusdem gradus ; tales voco aequil.ibres, et dantur sole m in gradibus pari
F.
In

rn
..

numero signatis, in uno non nisi unus .


21 . Nam si libra esse fingatur, cuj us Trutina sit linea gradus primi ; brachia verd sint : dex- :o
trum quidem, linea perpendicularis a summa persona descendentium ; sinistrum verd, perpendicularis a summa ascendentium ducta ad terminum vel ascendentem vel descendentem datam

'~

cognationem componentem ; tum brachiis aequalibus, si utrinque 3, 3, aut 2, 2, etc ., cognatio erit

"
--

aequilibris et ponenda in medio trianguli ; in inaequalibus, cognatio talisponendain eolatere, quod


N
a

lineae recte vel ascendenti vel descendenti, ex qua brachium longius sumtum est, est vicinum . i

22 . Hic jam complexionum vis apertissime relucet . Componuntur enim omnes persrnix
transversae ex 2 terminis, una cognatione recta ascendenti altera . scendenti. Semper autem
sic, ut ascendens in casu obliquo, 4escendens in casu recto conjungantur, v . g . frater, id est

patris filius . At si contra, redibit persona data, nam qui patreln filii sui nominat se nominat .
a
o
;

Quia unus pater plures filios habere potest, non contra .

>

Zo "'

.n
a

tumspeciesreperire :Numerustransversaliumsempereritunitateminorgradu(numerus
omnium semper unitate major, quia addi debent duke cognationes lineae rectae, una sursum

.,

20

23 . Ex his jam datur proposito quocunque gradu cognationum tum numerum,

altera deorsurn), cujus ratio ex inventione specierum patebit . Nam comznationes partium,

obey herfbllungen in poeg Zt eil, dati numeri cujuscunque sunt tot quot unitates habet numeri
dati paris dimidium, imparts demta unitate dimidium, v. g. 6 habet has : 5, i ; 4, z ; 3 . 3 .

tissimo,
tissimo, pene proximus cum pene remotissimo complicatur, etc ." Sed cum hic non soldm

23

Ejusque rei ratio manifesta est, quia semper numerus antecedens proximus dato cum remo-

complexionis, sed et situs habenda ratio sit, v . g. alia cognatio est 5, x, nempe Abpatrui, quam

U)

~^
~o

i~
\O

I, 5, nempe Abpatruelis, hinc cum 2 res situm varient 2 vicibus, ergo duplicentur discerptiones, 3o
redibit nurnerus datus si par fuerat ; sed cum in ejus discerptionibus detur una homogenea,
v . g . 3, 3, in qua nihil dispositio mutat, hinc subtrahatur de numero dato, seu duplo discerptionum, iterum : i . Si verb numerus datus fuerat impar, redibit numerus unitate minor .
24 . Ex hoc manifestum est generaliter : (i .) Subtrahatur de numero gradus unitas, productum erit numerus cognationum transversalium . (z .) Duo numeri, qui sibi Bunt comple- 3s
LEIBNIZ VI . r .

I4

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

210

N.8

mento ad datum, seu quorum unus tantum distat ab i, quantum alter a dato, complicati
dabunt Speciem cognationis, si quidem praecedens intelligatur significare ascendentem,
sequens descendentem sui gradus .

25 . Hac occasion obiter explicandum est, quae sint, dati numeri discerptiones, per=

fdllungen, possibiles . Nam omnes quidem Discerptiones sunt Complexiones, sed Complexionum ex tantum Discerptiones sunt, quee simul toti sunt xquales . Instigari similiter possunt
turn comznationes tum con3nationes, tum discerptiones simpliciter, tum dato exponente .
Quot factores, vel divisores exactos numerus aliquis datus habeat, scio solutum vulg6 . Et

hinc est quod Plato numerum civium voluit esse 5040, quia hic numerus plurimas recipit
to divisiones

civium pro officiorum generibus, nempe 6o, lib . 5 . de Legib . fol. 845 . Et hoc quidem

in multiplicatione et divisione, sed qui additione datum numerum producendi varietates, et

subtractione discerpendi collegerit, quod utrumque eodem recidit, mihi notus non est . Viam
autem colligendi comznationes discerptionum ostendimus proxim6 . At ubi pluses partes admittuntur, ingens panditur abyssus discerptionum . In qua videmur nobis aliquod fundamen-

is tum computandi agnoscere, nam semper discerptiones in 3 partes oriuntur ex discerptionibus


in

2,

praeposita una ; exequi verb hujus loci fortasse, temporis autem non est.
26. Caeterum antequam in Arbore nostra A computation generali ad specialem veniamus,

unum hoc admonendum est Definitions cognationum AL nobis assignatas in populari usu non
esse. Nam v. g. Patruum nemo definit avi filium, sed potius patris fratrem . Quicunque igitur
2o

has definitiones ad popularem efformare morem velit, si quidem persona transversalis ascendit,

in termino descendenti loco filii substituat, fratrem ; nepotis patruum etc . loco Descendentem
ponat uno gradu minorem . Sin descendit, contra .
27. Nunc igitur cum ostendimus cognationes in quolibet gradu, gradus numero unitate

majores esse : age et Personas cognationum numeremus . Quae est Specialis Enumeratio .
25

Diximus autem in eodem cognatione diversitatem facere tum Sexurn cognatae, tum intermediarum inter cognatam et datam personarum . Sexus autem aplex est . Igitur semper con-

tinue numerus personarum est duplicandus, v . g . non soliim et pater et mater sexu variant,
2, sed iterum pater habet patrem vel matrem . Et mater quoque. Hinc 4 . Avus quoque It
patre habet patrem vel matrem, et avia AL patre ; et avus A matre aviaque similiter : hinc 8, etc .

3o

Igitur regulam colligo : z ducatur toties in se, quotus est gradus cujus personae quaeruntur,

vel quod idem est, quaeratur numerus progressionis geometricae duplae, cujus exponens sit
numerus gradus . Is ducatur in numerum cognationum dati gradus : Productum erit numerus
personarum dati gradus."
3s

28. Et hac methodo eundem numerum personarum erui, quem Paulus JCS in d .1 . io .
excepto gradu 5 . Gr. I . 2^2 f . 4 . Consentit Paulus d . 1 . io . . tz. Gr. II. 2-2 f. 4's3 f. I2 .

N .S

m alter a dato, complicati


r significare ascendentem,
numeri discerptiones, her=
uplexiones, sed ComplexioInstigari similiter possunt
:iter, turn dato exponente .
at, scio solutum vulgd . Et
numerus plurimas recipit
;ib. fol . 845 . Et hoc quidem
n producendi varietates, et
, mihi notus non est. Viam
te. At ubi plures partes adur nobis aliquod fundamenoriuntur ex discerptionibus
tem non est .
srali ad specialem veniamus,
-ignatas in populari usu non
s fratrem . Quicunque igitur
rsona transversalis ascendit,
1um etc. loco Descendentem
adu, grades numero unitate
,t Specialis Enumeratio .
3exum cognate, tum interplex est . Igitur semper con)ater et mater sexu variant,
ie. Hinc 4. Avus quoque N
viaque similiter : hinc 8, etc .
.s cujus personae queeruntur,
duplae, cujus exponens sit
us : Productum erit numerus
acm Paulus JCS in d . l. 10.
z. Gr. IL 2-2 f- 4-13 f- 12.

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

211

. 13 . Gr. III . z, 2, 2,-, f. 8-4 f . 32 . . 14 . Gr. IV . 2, 2, 2, z,-, f


. 16-5 f . 8o . . I5 . Gr. V.
2, 2, 2, 2, 2,-, f. 32-6 f. 192 . Dissentit Paulus . 16 . et ponit : 184, cujus tamen calculo
errorem inesse necesse est . Gr. VI . 2, 2, 2, 2, 2, 2,-, f. 64-7 f. 448 . Consentit Paulus
. 17 .
Gr. VII . 2, 2, 2, 2, 2, 2, 2,-, f. 128-8 f. 1024 . . fin . 18 .
Probl . IV.

I . Solutio : ,Ponantur omnes numeri ab unitate usque ad Numerum rerum, inclusive,


in serie naturali : factus ex omnibus continue, erit quasitum ." Ut : esto Tabula 1 quam ad
24 usque continuavimus .

10

DATO NUMERO RERUM VARIATIONES


ORDINIS INVENIRE .

2
6
24
120
720

5040
40320
362880
3628800
39916800
479001 600
6227020800
87178291200
13078 74368000
20922789888000
355687428096000
6402 373705728000
1216451oo4o8832000
2432902008176640000
5 10909421 71709440000
1124000727777607680000
25 85201673 888497664
620448401 733 23943930

3
4
5
6

15

7
8

To

20

II

12
13
14
15
16

23

17
18
19
20
21
22
23
24

30

I4*

2112

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. $

Latus dextrum habet exponentes, seu numeros rerum, qui hic coincidunt ; in
medio sunt ipsae Variations . Ad sinistrum posita est differentia variationum A b cd
. dc
duarum proxiinarum, inter quas est posital . Quemadmodum exponens in latere
dextro est ratio variations datae ad antecedentem . Ratio, solutionis erit manibd
s festa, si demonstraverimus Exponentis dati variationem, esse factum
db
ex ductu ipsius in variationem exponentis antecedentis, quod est
fundamentum Tabulae 1M
d be
. cb
[2.] In hunc finem esto aliud Schema 1 . In eo 4 rerum ABCD 24 variationes
;
directP
.
Puncta
significant
rem
prmcedentis
linen
ordinis, oculariter expressimus
B a cd
1o supra positam . Methodum disponendi secuti sumus, ut primum quam minimum
dc
variaretur, donec paulatim omnia . Caeterum quasi limitibus distinximus Variationes exponentis antecedentis ab its quas superaddit sequens. Breviter igitur :
ad
addita
una
praeterea
poni
,
:,
v
.
g.
tres
6
mah1
;
da
Quotiescunque vanentur, res data
2do,
6
jam 3 0, jam
potent servatis variationibus prioris numeri jam initio, jam
d ac
;
seu
toties
potent
prioribus
vane
adjungi,
quot
habet
unitates :
13 ultimo seu 4to loco
. ca
Et quotiescunque prioribus adjungetur, priores variations omnes ponet . Vel sic :
quaelibet res aliquem locum tenebit semel, cum interim reliquae habent variatio- C b ad
nem antecedentem inter se, conf . problem . 7. Patet .igitur variations priores in , , da
exponentem sequentem ducendas esse .
a bd
20
[3 .] Theorem atahicobservosequentia :(I .)omnesnumerivariationumsunt
. db
pares ; (2.) omnes verd quorum exponens est supra 5 in cyphram desinunt, imb
in tot cyphras, quoties exponens 5narium continet ; (3.) omnes summae variatiod ba
num (id est aggregata variationum ab x aliquousque) runt impares ; et desinunt
ab
in 3 ab exponente 4 in infinitum ; (4.) qumcunque variatio antecedens, ut et ex-
s5 ponens ejus omnes sequentes variations metitur . (5.) Numeri variationum con- D b ca
ac
ducunt ad conversionem progressions arithmeticae in harmonicam . Esto enim
progressio arithmetica 1, 2, 3, 4 , 5, convertenda in harmonicam ; Maximi numeri,
ba
h. 1. 5, qua:ratur variatio : 120 ; ea dividatur per singulos, prodibunt : 120, 6o,
ab
40, 30, 24, termini harmonicas progressionis . Per quos si dividatur idem numerus :
a be
30 I2o, numeri progressionis illius arithmeticae redibunt . (6.) Si data quaecunque
. cb
variatio duplicetur, a producto subtrahatur factus ex ductu proxime antecedentis
in suum exponentem ; residuum erit summa utriusque variations ; v . g. 24's2
f. 48 -'6- 3, 118, f. 30 = 6 + 24 f. 30. (7.) Variatio data ducatur in se, factus dividatur
per antecedentem, prodibit differentia inter datam et sequentem, v. g. 6-6 f. 36-2
1 Die linke Zahlenreihe fehlt .
35

I
coincidunt ; in
b
a variationum A
onens in latere
)nis erit mani
esse factum
t i s, quod est
d
24 variations .
is lineae directs
B a
uam minimum

nximus Varia3reviter igitur :

praeterea poni

jam 3 t10, jam


d
habet unitates :

ponet. Vel sic


abent variatio- C b
iones priores in

N .$

cd
dc
bd
db
be
cb
cd
dc
ad
da
ac
ca
ad
da

a bd
uiationum sent
db
i desinunt, imd
.mmae variatiod ba
,es ; et desinunt
ab
;dens, ut et exLriationum con- D b ca
ac
1m . Esto enim
vlaximi numeri,
ba
ibunt : 120, 6o,
ab
idem numerus :
a be
ata qua:cunque
ne antecedentis
. cb
is; v. g . 24^ 2
ur in se, factus dividatur
ntem, v . g . 6-6 f. 36-2

N. S

DE ARTE COMBINATORIA

213

f. 18=24-6 f. 18 . Inprimis autern duo haec postrema theoremata non facile obvia crediderim .
4. Uses etsi multiplex est, nobis tamer danda opera, ne caeteris problematibus omnia
praeripiamus . Cumque series inprimis applications Complexionum doctrine miscuerimus
(sa pe enim recess erat Ordinis Varietates in Complexions duci), erupt hic pleraque magis s
jucunda, quam utilia.
S. Igitur quaerunt quoties data quotcunque personae uni men&e silo atque alio ordine
accumbere possint . Drexelius in Phaethonte orbis, see de vitiis lingua p . 3 . c. 1 ., ubi de lingua
otiose, its fabulam narrat : Paterfamilias nescio quis 6 ad ccenam hospites invitaverat. Hos
cum accumbendi tempus esset, apoe$pixv sibi muted deferentes, its increpat : quid? an stantes co
cibum capiemus? imd ne sic quidem, quia et stantium necessaries ordo est . Nisi desinitis,
turn verd ego vos, ne conqueri possitis, toties ad ccenam vocabo, quoties variari ordo vester
potest . Hic antequam loqueretur, ad calculus profectb non sederat, its enim comperisset
ad 720 variations (tot enim sent de 6 exponents, uti Drexelius illic 12 paginis, et in qualibet
paging 3 columns, et in qualibet columns 20 variationibus oculariter monstravit) totidem zs
ccenis opus esse ; quae etsi continuarentur, 720 dies, id est Io supra biennium absument .
6. HaisdOrfferus Delic . Math. P. 2. sect . I . prop. 32, hospites punt 7 ; its variations,
were, dies ervnt 5040, id est anni 14, septimanx 10. At Georg. Henischius Medicus Augustanus Arithmetice perfectas lib. 7. pag . 399 . hospites vel convictores punt 12 ; variations,
ceenae, dies prodeunt 479001600; its absumentur anni 1312333 et dies 5 . Imo si quis in hoc 20
Exponents tentare vellet, quod Drexelius in dimidio ejus effecit, nempe variations oculariter
experiri, annos insumeret 110, demto quadrants, et si singulis diebus 12 horis laboraret et hors
qualibet loon variations effingeret . Pretium opera si Diis placet!
7. Alii, ut cruditatem nudge contemplationis quasi condirent, versus elaborarunt, qui
salvo et sense et metro, et verbis variis modis ordinari possunt . Tales primes Jul . Caes. Scaliger 25
lib. 2. Poetices Proteos appellat . Horum alii minus artis habent, plus variations, ii nempe
quorum omnis est a monosyllabic variatio ; alii contra, in quibus temperature est monosyllaborum caeterorumque . Et quoniam in his plurimae esse Solent inutiles variations, de
quibus problemate I I . et 12 . erit contemplandi locus, de illi s soils nunc dicemus .
8. Bernhardus Bauhusius Societatis Jesu, Epigrammatum insignis artifex tall Hexa- so
metro Salvatoris nostri velut Titulos Novoaul),ajiouS complexes est :
Rex, Dux, Sol, Lex, Lux, Fons, Spes, Pax, Mons, Petra
CHRISTUS
Hunc Eryc. Puteanus Thaumat. Pietat. Y . pag. 107 . aliique ajunt variari posse vicibus 362 88o,
scilicet monosyllabas tantum respicientes, quae 9 . Ego numerum props decies majorem esse 35

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

214

N. 8

arbitror, nempe hunc : 36z88oo . Nam accedens decima vox CHRISTUS etiam ubique potest
poni, dummodo Petra maneat immota, et post Petram vel vox Christus vel 2 monosyllabee
ponantur . Erunt igitur-variationes inutiles, quibus post Petram ponitur i monosyllaba
p roxime antecedente Petram Christo, id contingit quoties caeterae 8 monosyllabae sunt varia-

sbiles, nempe 40320 maht . .Cum ultima possit esse quaecunque ex illis 9, 40320-9 f . 362880
-36z88oo f. 3265920 . Qui est numerus utilium versus hujus Bauhusiani variationum .

9 . Thomas Lansius verb amplius progressus priefatione Consultationum tale quid moli-

tus est
10

Lex, Rex, Grex, Res, Spes, Jus, Thus, Sal, Sol(bona) Lux, Laus .
Mars, Mors, Sors, Lis, Vis, Styx, Pus, Nox, Fex(mala) Crux, Fraus .

Hic singuli versus, quia i i monosyllabis constant, variari possunt vicibus : 3991 6 800.
to . Horum exemplo Joh . Philippus Ebelius Giessensis Scholae Ulmensis quondam Rec

tor, primum Hexametrum, deinde Elegiacum Distichon commentus est . Ille extat praefat . n . 8

hoc, quia et retrocurrit, in ipso opere pag . 2 . Versuum Palindromorum, quos in unum fascicu
=s lum collector, Ulmae anno 1623 . in 12m0 edidit. Hexameter ita habet :
DIs, VIs, Us, LaVS, frays, stIrps, frons, Mars,
regnat In orbe.
Ubi eadem opera annus, quo et compositus est, et verissimus erat, a Christo nato 16zomus,
exprimitur. Cujus cum monosyllabae sint 8, 40320 variationes necesse est nasci .
20

I I . At Distichon ad Salvatorem tale est :


Dux mihi tu, mihi to Lux, to Lex, Jesule, to Rex
Jesule to Pax, to Fax mihi, to mihi Vox .
Variations ita computabimus : tituli Salvatoris Novocua).af3oc, sunt 7, hi inter se variantur 5040
vicibus . Cumque singulis adjecta sit vox Tu, quae cum titulo suo variatur z vicibus, quia jam

23

ante, jam post poni potest, idque contingat vicibus septem, ducatur 2narius septies in se,

2, 2, 2, 2, 2, 2,- 2 f. 128, seu Bissurdesolidum de 2, factus ducatur in 5o4o-128 f . 645120.


Productum erit Quaesitum .
12 . Hos inter nomen suum voluit et Joh . Bapt . Ricciolus legi, ut alieniori in opere
Poetica facultas professoris quondam sui tanto clarius reluceret . Symbola ejus Almagest. nov.
30

P . I . lib . 6. c. 6. Scholio IL fol . 413 . talis :

Hoc metri tibi me en nunc hic, Thety, Protea sacro


Sum Stryx, Glis, Grus, Sphynx, Mus, Lynx, Sus, Bos, Caper et Hydrus .

Cujus 9 monosyllabae variantur z6z88o vicibus . Si loco postremarum vocum : et Hydrus,

substituisset monosyllabas, v . g . Lar, Grex, ascendisset ad Lansianas varietates . Hic ad-

N .8

N. 8

XUS etiam ubique potest

DE ARTE COMBINATORIA

215

monere cogor, ne me quoque contagio criminis corripiat, primam in Thety correptam non
legi . Et succurrit opportune Virgilianus ille, Georg . lib . I . v. 31 .

iristus vel z monosyllabae


ponitur i monosyllaba

Teque sibi generum Thetys emat omnibus undis .

monosyllabae sunt varia-

Nam alia Thetys, oceani Regina, Nerei conjux ; alia Thetis, nympha marina vilis, Peleo

[is 9, 40320-9 f . 362880


husiani variationum.

mortali nupta, Achillis parens, nec digna cui se Proteus sacret . Ea sane corripitur :

ltationum tale quid moli-

Vecta est frenato caerula pisce Thetis .


Caeterum Ricciolus Scaligerum imitari voluit, utriusque enim de Proteo Proteus est . Hujus
autem iste :

Lux, Laus.

Crux, Fraus .

Perfide sper3sti divos to fallere Proteu .

,icibus : 399168oo.
Ulmensis quondam Rec

De cujus variationibus infra probl . fin .

m, quos in unum fascicu

cujus D elic. Math . P. 3 . Sect. i . prop . 14. disticho n extat :

10

13 . Ne verb Germani inferiores viderentur, elaborandum sibi Harsd6rfferus esse duxit,

!st . Ille extat pnefat . n. 8


2t :

Qhr, Stunf}, elb, Out1, 26, Y43eib unb Sinb

Is,

Ran eat, fucfjt, fefflt, fjofft, unb berf cfjminb .


Cujus

i monosyllaba habent variations 39916800 . Tantum de Versibus . Quanquam autem

a Christo nato 162omus,

et Anagrammata huc pertinent, quae nihil sunt aliud, quam Variationes utiles literarum

,ex :

14 . Unum a literaria re vel dissensu computantium qu eri dignum est : quoties situs
literarum in Alphabeto sit variabilis . Clav . Com. in Sphaer. Joh. de Sacro Bosco cap . 1 . pag. 36.
23 literarum lingua latina dicit variationes esse 2 5 8 5 2016 73 888497664
, cui nostra
assentitur computatio . 24 literarum germanicae lingua variationes Laurembergius assignavit

data orations ; nolumus tamen vulgi scrinia compilare .

,se est nasci .

hi inter se variantur 5040

62o4483978z7o51993 .

iatur 2 vicibus, quia jam

Henricus ab Etten :

ur znarius septies in se,

62o448o1733239439360000 .

Omnes justo pauciores .

At

Numerus

Omnes in eo

mentis, sed calami vel typorum esse videtur, nihil aliud enim, quam loco 7m0 numerus 4 est
omissus.

bola ejus Almagest . nov.

15 . (Aliud autem sunt variationes, aliud numerus vocum ex datis literis componibilium .

Qua' enim

nas varietates . Hic ad-

62 o448 59343886o613360000 .

zo

conveniunt, quod numeri initiates sint : 6zog48 . Puteanaa computationis error non =s

gi, ut alieniori in opere

m vocum : et Hydrus,

Erycius Putcanus dicto libello,

verus, ut in Tabula ; t manifestum, est hic : 6zo4484oI733239439360000 .

in 5040- 128 f. 645120 .

Caper et Hydrus .

15

VOX

23 literarum est? Imo quantacunque sit, inveniantur omnes complexiones 23

rerum, in singulas ducantur variations sum juxta probl . 2 . num. 59 ., productum erit numerus
i

omnium vocum nullam literam repetitam habentium. At habentes reperire docebit problema 6.) . Porro tantus hic numerus est, ut, etsi totus globus terraqueus solidus circumquaque

esset, et cuilibet spatiolo homo insisteret, et quotannis, imb singulis horis morerentur omnes

216

1 . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 8

surrogatis novis ; summa omnium ab initio mundi ad finem usque multum abfutura sit : ut .
ait HarsdOrff . d . 1. Hegiain Olynthium Graecum dudum censuisse .
16 . His contemplationibus cum nuper amicus quidam objiceret, ita sequi, ut liber esse

possit in quo omnia scripta scribendaque inveniantur : Turn, ego : et fatcor, inquam, sed legenti

s grandi omnino fuicro opus est, ac vereor ne orbem terrarum opprimat . Pulpitum tamen com-

modius non inveneris cornibus animalis illius, quo Muhamed in ceelum vectus arcana rerum
exploravit, quorum magnitudinem et distantiam Alcorani oracula dudum tradiderunt .

1 7 . Vocum omnium ex paucis literis orientium exemplo ad declarandam originem rerum

ex Atomis usus est ex doctrina Democriti ipse A ristot. i . de Gen. et Corr. text . 5 . et illustrius

Io lib . i .

Metaph . c . 4 . ubi ait ex Democrito : Atomos differre a,,,=re id est figura, uti literal A

et N ; $east id est situ, uti literas N et Z, si enim

a latere

aspicias, altera in alteram commuta-

bitur ; -raEe id est ordine, v . g. syllabae AN . et NA . Lucret . quoque lib . 2 . ita cant :
Quin etiam refert nostris in versibus ipsis

1s

Cum quibus (complexiones) et quali sint ordine


(variatio situs) quaeque locata.
Namque eadem ceelum, mare, terras, flumina, solem
Significant : eadem fruges, arbusta, animantes :
Si non omnia sint, at multo maxima pars est

Consimilis ; verum positura discrepitant ha'c .


20

Sic ipsis in rebus item jam materiai

Intervalla, vine, connexus, pondera, plagae,


Concursus, motus, ordo, positura, figura
Cilm permutantur, mutari res quoque debent .
Et Lactant . Divin. Inst. lib. 3 . c . 49 . pag . m . 163 . Vario, inquit (Epicurus), ordine ac position

:s eonveniunt atomi sicut liters, qua cum sint paucce, vane tamer colloealce innunnerabilia verba
conficiunt. Add . Pet . Gassend. Com . in l
ib . i o. Laertii ed . Lugduni anno 1649 . fol . 227 . et
Joh . Chrysost . Magnen . Democrit. redivivo Disp. 2. de Atomis c. 4. prop. 32 . P . 269.
18 . Denique ad hanc literarum transpositionem pertinet ludicrum illud docendi genus,

cujus meminit Hieronymus ad Paulinam, tesserarum usu literal syllabasque puerulis impri30

mens. Id HarsdOrfferus ita ordinat Delic. Math . P. 2 . Sect . 13 . prop . 3 . - Sunt 6 cubi, quilibet
cubus sex laterum est, eruntque inscribenda 36, haec nempe : I . a . e. i. o . u. P . II . b. c. b .

f. g . 6. III . ! . 1 . m. n. p . q. IV. r. 8. L,
Alphabetum autem lusus onus tesserae,
paulatim voces orientur .

t. tv . r. V. b . j . $. r. A . 6. VI .

ff. ff. 0 . f4 . 6h . 6.

syllabas (bad Mud)ftabiren) duarum docebit : inde

N. 8

N. 8

multum abfutura sit : ut .


:t, ita sequi, ut liber esse
ateor, inquam, sed legenti
Lt . Puipitum tamen comlum vectus arcana rerurn
ludum tradiderunt .
larandam originem rerum
Corr. text . 5 . et illustrius
id est figura, uti literal A
.era in alteram commutalib . 2 . ita canit :

DATO NUMERO RERUM VARIATIONEM SITUS


MERE RELATI SEU VICINITATIS
INVENIRE .

,Quaeratur Variatio situs absoluti, seu ordinis, de numero rerum unitate minori quam s
est datus, j uxta probl . 4 . Quod invenietur in Tab. #I. erit quaesitum ."
2 . Ratio Solutionis manifesta est ex Schemate 1 quo rationem solutionis problematis
precedentis dabamus . V. g. in variationibus vicinitatis, variations hae : Abed . Bcda. Cdab .
Dabc . habentur pro una, velut in circulo scripta. Et ita similiter de ceteris, omnes igitur
ills? 24 variationes dividendx stint per numerum rerum, qui hoc loco est 4, prodibit variatio lo
ordinis de numero rerum antecedenti, nempe 6 .
3 . Finge tibi hypocaustum rotundum in omnes 4 plagas januas habens, et in medio positam mensam (quo casu quis sit locus honoratissimus disputat Schwenter, et pro janua orientern
spectante decidit, t cujus regione collocandus sit honoratissimus hospes. Delic . Math. sect .VII .
prop. 28 .) ; atque ita hospitum situm variari cogita prioritatis posterioritatisque consideratione rs
remota.
4. Hic obiter aliquid de Circulo in demonstratione perfecta dicemus . Ejus cum omnes
Propositiones sint convertibiles, prodibunt syllogismi sex, circuli tres . Ut esto demonstratio :
r. I. O . rationale est docile . O. homo est rationalis. E . O. homo est docilis. II . O . homo est
docilis . O . rationale est homo. E. O . rationale est docile . 2 . III . O . homo est rationalis. 20
O. docile est homo . E . O. docile est rationale. IV . O. docile est rationale . O . homo est docilis.
E. O . homo est rationalis. 3 . V . O. homo est docilis . O . rationale est homo . E. O. rationale
est docile . VI . O . rationale est docile . O . homo est rationales. E . O. homo est docilis .
t.

a, solem
es :
t

curus), ordine ac position

cake innunjerabilia verba

Probl . VI .

ai anno 1649 . fol . 227: et


prop. 32 . P. 269.
rum illud docendi genus,
llabasque puerulis impri3. Sunt 6 cubi, quilibet

e. i . o. u . t) . II. b. c. b.
6 . VI . f f . if. ji. fd) . d). A .

z) duarum docebit : inde

217

Probl . V.

nt ordine

t.

DE ARTE COMBINATORIA

DATO NUMERO RERUM VARIANDARUM,


QVARUM ALIQVA VEL ALIQVA REPETUNTUR,
VARIATIONEM ORDINIS
INVENIRE.

ss

,Numerentur res simplices et ex iisdem repetitis semper una tantdm ; et ducantur in


variationem numeri numero variationum dato unitate minoris ; productum erit quaesitum", 3o
v. g. sint sex : a. b . c. c. d. e ., sunt semplices 4+ 1 (duo illa c. habentur pro 1) f. 5^ 120
(12o autem sunt variatio numeri 5 antecedentis datum 6) f . 6oo .
1.

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

218

N. 8

2 . Ratio manifesta est, si quis intueatur Schema 1, corruent enim omnes variationes
quibus data res pro se ipsa ponitur . Usum nunc monstrabimus.
3 . Esto propositum : dato textu omnes melodias possibiles invenire . Id Harsdorfferus
quoque Delic . Math . P. 2 . sect . 4. prop . 7 . tentavit . Se d ille in textu 5 syllabarum melodias
s possibiles non nisi 120 else putat, solas variationes ordinis intuitus . At nobis necessarium
videtur etiam complexiones adhibere, ut nunc apparebit .

4 . Sed altius ordiemur : Textus est vel simplex, vel compositus . Compositum voco in

lineas, 9teimaeilen, distinctum . Et compositi textus variationem discemus melodiis simplicium


in se continue ductis per probl . 3 . Textus simplex vel excedit 6 syllabas, vel non excedit .
.a

Ea differentia propterea necessaria est, quia 6 sunt voces : Ut, Re, Mi, Fa, Sol, La (ut omittam Imam : Bi, quam addidit Eryc . Puteanus in Musathena) . Si non excedit, aut sex syllabarum, aut minor est .

5 . Nos in exemplum de Textu hexasyllabico ratiocinabimur, potent harum rerum

intelligens idem in quocunque praestare . Caeterum in omnibus plus quam hexasyllabicis


1s

necesse est vocum repetitionem esse . Porro in textu hexasyllabico capita variationum
sunt haec
720

I . ut, re, mi, fa, sol, la. Variatio ordinis est


II . ut, ut, re, mi, fa, sol. Variatio ordinis est 720-120 f . 6oo. Non solum autem
ut, sed et quaelibet 6 vocum potest repeti 2 mall. E. 6--6oo f. 3600 . Et reli20

quarum 5 vocum semper 5 mall aliae 4 possunt poni post ut ut ; nempe : re mi

fa sol . re mi fa Ia . re mi sol la . re fa sol la . mi fa sol la . Seu 5 res habent


5 con4nationes : 5-s 360o f
III . ut ut re re mi fa . 480-S15 f . 7200's 6 f
IV . ut ut re re mi mi . 360'20 f
25

V . ut ut ut re mi fa. 360- 6 f. 2100- 20 f

VI . ut ut ut re re mi . 360^6"5^4 f
VII . . ut ut ut re re re . 240- 15 f

VIII . ut ut ut ut re mi. 36o .6-Io f


IX . ut ut ut ut re re . 240's 6' 5 f

18000
43 200
7200
43 200
43 200
3600
z16oo
7200

Summa 187920

30

6 . Quid verb si septimam vocem Puteani Bi, si pausas, si inmqualitatem celeritatis in


notis, si alios chairacteres musicos adhibeamus computationi ; si ad Textus plurium syllabarum
quam 6, si ad compositos progrediamur, quantum erit mare melodiarum, quarum pleraeque
aliquo casu utiles esse possint ?

N.8
,nt enim omnes variations
invenire . Id Harsdorfferus
extu 5 syllabarum melodias
ttus . At nobis necessarium
>situs . Compositum voco in
tiscemus melodiis simplicium
6 syllabas, vel non excedit .
:e, Mi, Fa, Sol, La (ut omiti non excedit, aut sex syllamur, potent harum rerum
s plus quam hexasyllabicis
,llabico capita variationum
. . .
720
Non solum autem
500 f. 3600 . Et reliut ut ; nempe : re mi
t . Seu 5 res habent
18000
.

43 200
7200
43200
43200

3600
21 6oo
7200

Summa

187920

inaequalitatem celeritatis in
I Textus plurium syllabarum
lodiarum, quorum pleraeque

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

219

Admonet nos vicinitas rerum posse cujuslibet generis carminum possibiles species seu
flexus, et quasi Melodias inveniri, quae nescio an cuiquam hactenus vel tentare in mentem
venerit .
8 . Age in Hexametro conemur . Cum hexametro sex sint pedes, in caeteris quidem dactylus spondaeusque promiscue habitare possunt, at penultimus non nisi dactylo, ultimus 5
spondaeo aut trochaeo gaudet . Quod igitur 4 priores attinet, erunt vel meri dactyli, i ; vel men
spondaei, i ; vel tres dactyli unus spondaeus, vel contra : z ; vel 2 dactyli 2 spondaei, i ; et ubique
variatio situs, 12. 2 + 1 f. 3-s 12 f. 36 + i + i f. 38 . In singulis autem his generibus ultimus
versus vel spondaeus vel trochaeus est, 2-38 f. 76. Tot sunt genera hexametri si tantilm
metrum spectes.
10
9 . Ut taceam varietates qua: ex vocibus veniunt, v. g . qubd vel ex monosyllabis vel
disyllabis etc . vel his inter se mixtis constat ; qubd vox mode cum pede finitur, mode facit
caesuram eamque varii generis ; qubd crebrae intercedunt elisiones aut aliqux aut null~e .
io . Caeterum et multitudine literarum hexametri differunt, quam in rem extat carmen
Publilii Porphyrii Optatiani (quem male cum Porphyrio Graeco, philosopho, Christianorum is
hoste, Caesar Baronius confudit) ad Constantinum Magnum z6 versibus heroicis constans,
quorum primus est 25 literarum, caeteri continue una litera crescunt, usque ad 26tum qui
habet 50 . Ita omnes organi Musici speciem exprimunt . Meminere Hieron . ad Paulinam,
Firmicus in myth ., Rab. Maurus, Beda de re metrica. Edidit Velserus ex Bibliotheca sua
Augustae cum figuris An . 1591 . Adde de eo Eryc. Puteanum in Thaum . Pietatis lit . N . qui 20
ait hoc carmine revocari ab exilio meruisse ; Gerh. Joh . Vossium syntag . de Poet . Latinis
v. Optatianus, item de Historicis Graecis, I . 16., Casp . Barthium Commentariolo de Latina
Lingua, et Aug . Buchnerum Notis in Hymnum Venantii Fortunati (qui vulgb Lactantio ascribitur) de Resurrect . ad v . 29 . pag . 27 . Qui observat Hexametros fistulis, Versum per medium
ductum : Augusto victore, etc . regulae organi, jambos anacreonticos dimetros omnes 18lite- :s
rarum, epitoniis respondere. Versus ipsos quia ubique obvii non sunt expressimus [S . 220f
.
.]
Ex quibus multa circa scripturam Veterum observari possunt, inprimis Diphthongum
duabus exprimi solitum ; qui tamen mos non est cur rationem vincat, unius enim soni una
litera esse debet . Sed de hoc Optatiano vel propterea fusius diximus, ut infra dicenda praeoccuparemus ; ubi versus Proteos ab eo compositos allegabimus .
so
7.

Probl . VII .
DATO CAPITE VARIATIONES REPERIRE .

i . Hoc in Complexionibus solvimus supra . De situs variationibus nunc : Sunt autem


diversi casus. Caput enim Variations hujus aut constat una re, aut pluribus : si una, ea

I . LEIPZIG UND ALTORF x663-x666

220

C
G)
3

H
O
C
H

H
O
t0

tTl

C
C

H
03

a
20

t1

25

C
0
H

25
26
27
28
29

30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50

N. S

O si diviso Metiri Limite Clio


Una Lege Sui Uno Manantia Fonte
Aonio Versus Heroi Jure Manente
Ausuro Donet Metri Felicia Texta
Augeri Longo Patiens Exordia Fine
Exiguo Cursu Parvo Crescentia Motu
Ultima Postremo Donec Vestigia Tota
Ascensus Jugi Cumulato Limite Cludat
Uno Bis Spatio Versus Elementa Prioris
Dinumerans Cogens Aequali Legc Rctenta
Parva Nimis Longis Et Visu J)issona Multum
Tempore Sub Parili Metri Rationibus Isdem
Dimidium Numero Musis Tamen Aequiparantem
Haec Erit In Varios Species Aptissima Cantus
Perque Modos Gradibus Surget Fecunda Sonoris
Aere Cavo Et Tereti Calamis Crescentibus Aucta
Quis Bene Suppositis Quadratis Ordine Plectris
Artificis Manus Innumeros Clauditque Aperitque
Spiramenta Probans Placitis Bene Consona Rythmis
Sub Quibus Unda Latens Properantibus Incita Ventis
Quas Vicibus Crebris Juvenum Labor Haud Sibi Discors
Hinc Atque Hinc Animaeque Agitant Augetque Reluctans
Compositum Ad Numeros Propriumque Ad Carmina Praestat
Quodque Queat MinimumAdmotum Intremefacta Frequenter
Plectra Adaperta Sequi Aut Placitos Bene Claudere Cantus
Jamque Metro Et Rythmis Praestringere Quicquid Ubique Est .

vel monadica est, vel dantur inter Res (variandas) alia aut alias ipsi homogeneae . Sin pluribus constat, tum vel intra caput dantur invicem homogeneae vel non, item extrinsecm
quaedam intrinsecis homogeneae sunt vel non .
30
2 . ,Primum igitur capite variations fixo manente numerentur res extrinsecae ; et qumratur variatio earum inter se (et si sint discontiguar seu caput inter eas ponatur) praeciso
capite, per prob. 4., productum vocetur A. Si caput multiplicabile non est, seu neque
pluribus rebus constat, et una ejus res non habet homogeneam, productum A erit
quaesitum."

N. S

N. 8

i
n
rm
itus
noris
Aucta
?lectris
peritque
Rythmis
:ita Ventis
3ibi Discors
ie Reluctans
.mina Praestat
LctaFrequenter
:laudere Cantus
quid Ubique Est .
ipsi homogeneae . Sin plurivel non, item extrinsecae
itur res extrinsecae ; et quainter eas ponatur) praeciso
:abile non est, seu neque
eam, productum A erit

25
26
27
28
29
3o
3t
32

DE ARTE COMBINATORIA

Post martios labores,


Et C esarum parantes
Virtutibus, per orbem
Tot laureas virentes,
Et .Principis troph ;ea ;
Felicibus triumphis
Exultat omnis etas,
Urbesque flore grato,
Et frondibus decoris
Totis virent plateis.
Hinc ordo veste clam
In purpuris honorum
Fausto precantur ore,
Feruntque dona laeti .
Jam Roma culmen orbis
Dat munera et coronas
Auro ferens coruscas
Victorias triumphis,
Votaque jam theatris
Redduntur et Choreis.
Me sors iniqua laetis
Solemnibus remotum
Vix haec sonare sivit
Tot vota fronte Phoebi,
Versuque comta solo,
Augusta rite seclis .

221

3. Sin caput est multiplicabile, et constat i re habente


homogeneam, productum A multiplicetur numero homogenearum aque in jib capite ponibilium, et factus erit
quaesitum ."
4 . ,Si ver6 caput constat pluribus rebus, quzeratur s
variatio earum inter se (etsi sint discontiguze seu res
extrinsec:e interponantur), per probl . 4 ., ea ducatur in
productum A, quodque ita producitur dicemus B . Jam si
res capitis nullam'habet homogeneam extra caput, pro33
34
ductum B erit quaesitum ."
=o
C5 .] ,Si res capitis habet homogeneam tantilm extra
35
36
caput, non verb intra, productum B multiplicetur numero
rerum homogenearum, et si saepius sunt homogeneae, factus
37
38
ex numero homogenearum priorum multiplicetur numero
homogenearum posteriorum continue, et factus erit =s
39
4o
quaesitum ."
4r
6. Sin res capitis habet homogeneam intra caput et
42
extra, numerentur prim6 res homogeneae intrinsecae et
extrinsecae - simul, et supponantur pro Numero compli43
cando ; deinde res datee homogeneae tantum intra caput zo
44
supponantur pro exponente . Dato igitur numero et ex45
46
ponente quaeratur complexio per probl . r., et si saepius
47
contingat homogeneitas, ducantur complexiones in se in48
vicem continue . Complexio vel factus ex complexionibus
ducatur in productum B . Et factus erit quaesitum ." zs
49
5o
7 . Hoc problema casuum multitudo operosissimum
efficit, ejusque nobis solutio multo et labore et tempore
constitit . Sed aliter sequentia problemata ex antis principiis nemo solvet . In illis igitur usus
hujus apparebit .
Probl. VIII .
3o
VARIATIONES ALTERI DATO CAPITI COMMUNES REPERIRE .
8 . ,Utrumque caput ponatur in eandem Variationem quasi esset unum caput compositum (etsi interdum res capitis compositi sint discontiguae) et indagentur variations onus
capitis compositi per probl . r o., productum erit quasitum ."
33

22 2

I LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 8

Probl. IX .
CAPITA VARIATIONES COMMUNES HABENTIA REPERIRE .
9. ,i . Si plura capita in variatione ordinis in eundem . locum incidunt vel ex toto vel ex
s parte, non habent variationes communes. 2 . Si eadem res monadica in plura capita incidit,
ea non habent variationes communes. Caetera omnia habent variationes communes."
Probl. X .
CAPITA VARIATIONUM UTILIUM AUT
INUTILIUM REPERIRE .
10
io. Capita in universum reperire expeditum est . Nam quaelibet res per se, aut
in quocunque loco per se, aut cum quacunque alia aliisve, quocunque item loco cum alia
aliisve, breviter omnis complexio aut variatio proposit$ minor et earundem rerum, seu quae
tota in altera continetur, est caput . Methodus autem in disponendis capitibus utilis, ut AL minoribus ad majora progrediamur, quando v. g. propositum nobis est omnes variationes oculariter
is proponere, quod Drexelius loco citato, Puteanus et Kleppisius et Reimerus citandis factitarunt .
ii . Caeterum ut Capita utilia vel inutilia reperiantur, adhibenda disciplina est
ad quam res variandae, aut totum ex us compositum pertinet. Reguhe ejus inutilia quidem
elident ; utilia verd relinquent . Ibi videndum qu2e cum quibus et quo loco conjungi non possint,
item qua- simpliciter quo loco poni non possint v . g. primo, tertio, etc. Inprimis autem primo
2o et ultimo . Deinde videndum quae res potissimum causa sit anomaliae (v . g. in versibus hexametris Proteis syllabae breves) . Ea ducenda est per omnes caeteras, omnia item loca, si quando
autem de 'pluribus idem judicium est, satin erit in uno tentasse.
Probl . XI .
VARIATIONES INUTILES REPERIRE.
23
12 . Duae sunt vine . (i .) Per probl . 12 . hoc modo : Inventa summa variationum utilium
et inutilium per probl . 4. subtrahatur summa utilium per probl. 12 . viam secundam ; Residuum
erit quaesitum ." (a .) Absolute hoc modo : ,Inveniantur capita variationum inutilium per
probl. zo. Quaerantur singulorum capitum variationes per probl . 7 . Si qua capita communes
habent variations per probl. 9 ., numerus earum inveniatur per probl . 8 . et in uno so111m
so capitum variations Communes habentium relinquatur, de caeterorum variationibus subtrahatur ; aut si hunc laborem subtrahendi subterfugere velis, initio statim capita quam maxime
composita pone, conf. probl. 8 . Aggregatum omnium variationum de omnibus complexionibus, subtractis subtrahendis, erit q u ae si t um."

N. 8

ABENa incidunt vel ex toto vel ex


.diva in plura capita incidit,
iationes communes."
BUT
[am quaelibet res per se, aut
)cunque item loco cum alia
t earundem rerum, seu quae
s capitibus utilis, ut a minoriomnes variationes oculariter
'.eimerus citandis factitarunt .
ir, adhibenda disciplina est
Regulae ejus inutilia quidem
uo loco conjungi non possint,
etc . Inprimis autem primo
ialiae (v . g. in versibus hexa;, omnia item loca, si quando

RE.
summa variationum utilium
. viam secundam ; Residuum
. variationum inutilium per
7. Si qua capita communes
'r probl . 8. et in uno solilm
rorum variationibus subtrastatim capita quam maxim6
tm de omnibus complexioni-

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

223

Probl. XII.
VARIATIONES UTILES REPERIRE .
13 . Solutio est ut in proxim6 antecedenti, si haec saltem mutes, in via i . loco problem . 12 .
pone i i . etc. e t subtrahatur summa inutilium per probl . i i . viam secundam . In via 2 . inveniantur capita variationum utilium, caetera ut in probl . proximo .
s
Usus P roblem . 7 . 8 . 9. 10. II . 1 2 .
i4. Si cui haec problemata aut obvia aut inutilia videntur, cum ad praxin superiorum
descendent, aliud dicet . Rarissim6 enim vel natura rerum vel decus patitur omnes variations
possibiles utiles esse . Cujus specimen in argument6 min s fortasse fructuoso, in exemplum
tamen maxim6 illustri daturi sumus .
to
15 . Diximus supra Proteos versus esse pure Proteos, id est in quibus pleraeque variations possibiles utiles sunt, ii nimirum qui toti propemodum monosyllabis constant ; vel
m i x t o s , in quibus plurimae incidunt inutiles, quales sunt qui polysyllaba, eaque brevia
continent.
i6. In hoc genre inter veteres, qui mihi notus sit tentavit tale quiddam idem ille, de =s
quo probl. 6., Publilius Porphyrius Optatianus . Et Erycius Puteanus Thaumat . Piet . lit :.
pag. 92 . ex aliis ejus de Constantino versibus hos refert :
Quem divus genuit Constantius Induperator
Aurea Romanis propagans secula nato .
Ex illis primus est Torpalius, vocibus continue syllaba crescentibus constans ; alter est Proteus 20
sexiformis, si ita loqui fas est .
Aurea Romanis propagans secula nato
Aurea propagans Romanis secula nato
Secula Romanis propagans aurea nato
Secula propagans Romanis aurea nato
25
Propagans Romanis aurea secula nato
Romanis propagans aurea secula nato.
17. Verdm plures habet primus ille Virgilianus :
Tityre to patulae recubans sub tegmine fagi
quern usus propemodum in jocum vertit . Ejus variations sunt hae : pro to sub 2 ; pro 30
patulae recubans 2 ; et Tityre jam initio, ut nunc ; jam tegmine initio ; jam Tityre
tegmine, fine ; jam tegmine Tityre, fine, 4'2'2 f. i6. Verdm in Porphyrianaeis non
singuli Protei, sed omnes, neque unus versus, , sed carmen totum talibus plenum admirandum
est . Ejusmodi versus composituro danda opera, ut voces consonis aut incipiant aut finiant .

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

2 24

N. 8

18 . Alter qui et nomen Protei indidit, est Jul . Cms. Scaliger, vir si ingenii ferocia absit,
plane incomparabilis, Poet . lib . 2 . C . 30. pag. 185 . Is hunc composuit, formarum, ut ipse dicit,
innumerabilium, ut nos 64 :
Perfide sperasti divos to fallere Proteu .
s Plures non esse facile inveniet, qui vestigia hujus nostn computationis leget . Pro Perfide
fallere 2, pro Proteus divos 2'"2 f. .+ . Sperasti divos te, habet variationes 6'4 f. 24 .
Divos perfide Te sperasti, habet var. 2 . Divos Te sperasti perfide, habet 6+2+2
f. 10-4 f. 40 + 24 f . 64 . Observavimus ex Virgilio, mque, imb plus variabilem, Aen . lib . i .
V . 282 . Queis (pro : His) ego nec metas rerum nec tempora pono . Nam perfide una
io vox est ; q u e i s ego in duas discerpi potest .

19 . Venio ad ingeniosum illum Bernhardi Bauhusii Jesuitee Lovaniensis, qui inter Epigrammata ejus exstat ; utque superior, v. probl . 4 ., de Christo, ita hic de Maria est :
Tot tibi sunt dotes virgo, quot sidera ceelo.
Dignum hunc peculiari opera esse duxit vir doctissimus Erycius Puteanus libello, quern
1s

Thaumata Pietatis inscripsit, edito Antverpi a anno 1617 . forma 4ta, ejusque variations utiles
omnes enumerat A
. pag. 3 . usque ad 50 . inclusive, quas autor, etsi longius porrigantur, intra
cancellos numeri 1022 continuit, turn quod totidem vulgd stellas numerant Astronomi, ipsius
autem institutum est ostendere dotes non esse pauciores quam stellee sunt ; turn quod nimia
propemodum cura omnes illos evitavit, qui dicere videntur, tot sidera ceelo, quot Maria dotes

so esse, nam Maria dotes esse multo plures . Eas igitur variations si assumsisset (v . g . Quot tibi sunt

dotes virgo, tot sidera ceelo), totidem, nempe 1022, alios versus ponendo tot pro quot, et contra,
emersuros fuisse manifestum est . Hoc verb etiam in praefatione Puteanus annotat pag . 12 .
interdum non sidera tant>3m, sed ed dotes ceelo adharere, ut ceelestes esse intelligamus, v . g .
Tot tibi runt ceelo dotes, quot sidera virgo .
25 Praterea ad variationem multum facit, quod ultima in Virgo, et Tibi ambigui quasi census

et corripi et produci patiuntur, quod artificium quoque infra in Daumiano illo singulari observabimus .

20. Meminit porro Thaumatum suorum et Protei Bauhusiani aliquoties Puteanus in

apparatus Epistolarum cent . I . ep . 49 . et 57 . ad Gisbertum Bauhusium Bernhardi Patrem ;

so add . et ep . 5 1 . 5 2 . 53 . 56 . ibid . Editionem autem harum Epistolarum habeo in 12 . Amstelodami anno 1647 ., nam in editioneEpistolarum in 4to, quia jam anno 1612 . prodiit, frustra quaeres .

21 . Caeterum Joh . Bapt . Ricciol . Almag. nov. P . i . lib . 6 . c. 6. schol . 1 . f. 413 . peccato

jvrij .ovtxw Versus Bauhusiani Puteanum autorem preedicavit his verbis : quoniam vend vetus
erat opinio 4 Ptolemceo usque Pro/ agata, stellas omnes esse 1022, Erycius Puteanus pietatis et

N. 8
:r, vir si ingenii ferocia absit,
suit, formarum, .ut ipse dicit,
eu .
itationis leeet . Pro Perfide
habet variationes 6-4 f. 24 .
ti perfide, habet 6+2+2

plus variabilem, Aen . lib . t .


a pono . Nam perfide una
e Lovaniensis, qui inter Epita hic de Maria est
.celo .
:ius Puteanus libello, quem
tai ejusque variationes utiles
:si longius porrigantur, intra
numerant Astronomi, ipsius
stellae sunt ; turn quod nimia
idera ccelo, quot Mariae dotes
sumsisset (v . g. Quot tibi sunt
nendo tot pro quot, et contra,
e Puteanus annotat pag . 12 .
Testes esse intelligamus, V . g .

N. 8

Daumiano illo singulari obsiani aliquoties Puteanus in


uhusium Bernhardi Patrem ;

non autor sed commentator, commendatorque est.

22 . Denique similem prorsus .versum in Ovidio, levissima mutatione observavimus hunc

Metam . XII . fab . 7 . v. 594 :

Det mihi se, faxo

Is talis fiet :

Det mihi se faxo trina quid cuspide possim .


10

Dant tria jam Dresdae, ceu sol dat, lumina lucem .


cujus variationes peculiari libro enumeravit 1617 : occasionem dedere tres soles qui anno 1617 .
in ceelo fulsere, quo tempore Dresdie convenerant tres soles terrestres ex Austriaca domo :
Matthias Imperator, Ferdinandus Rex Bohemiae, et Maximilianus Archidux, supremus ordinis
Teutonici Magister . Libellum illis dedicatum titulo Protei Poetici eodem anno edidit, quem =s
variationum numerus signat .
24 . Omnino verd plures sunt variations qu'm 1617 . Quod ipse tacite confitetur autor
dum in fine inter Errata ita se praemunit : fieri potuisse, ut in tanta multitudine aliquem bis
posuerit, supplendis igitur lacunis novos aliquot ponit, quos certus sit nondum habuisse . Nos
ut aliquam praxin proximorum problematum exhibeamus, Variationes omnes utiles computabi-

2o

mus . Id sic fiet, si inveniemus omnes inutiles . Capita variationum expressimus notis quantitatis,

sic tamen ut pro pluribus transpositis unum assumserimus, v . g . -- - - '- . .. etiam


continet hoc : - -- -

~-., etc . Punctis designamus et includimus unam vocem .

362880

25 . Summa Omnium Variationum utilium et inutilium

Catalogus Variationum inutilium :

2s

1 . a . . v. g . tria dant jam Dres&P ceu sol dat lumina lucem .


2.

40320
10080

Dresdae tria dant jam ceu sol etc .

3.

dant jam tria.

14400

28800

4 . -- ~. .. . Dresdae dant jam tria .

c . 6 . schol . i . f . 413 . peccat o

7.
8.

Erycius Puteanus pietatis et

23 . Extat in eodem genere Georg. Kleppisl nostratis Poetae laureati versus hic :

arum habeo in 12 . Amstelo-

is verbis : quoniam verd vetus

Sentiat etc.

triplici quid cuspide possim

Nam etiam ultima in mihi et faxo anceps est .

5.
6.

1612 . prodiit, frustraqueeres .

22 5

ingenii sui monumentum posteris reliquit, illo arti/iciosissimo carmine, Tot tibi etc ., qui tamen

irgo .
~t Ti b i ambigui quasi census

DE ARTE COMBINATORIA

9. --

1440

Dresdae lucem tria .

28800
7200

Dresdae lucem ceu sol tria .

- -

1 o. in fine
. - v. g . tria .
LEIBNIZ VI . I.

30

288o

Dant jam ceu sol tria.


Dresdae dant j am ceu sol tria .
Dresdae lucem dant jam ceu sol trig .
i5

7.200

40 3 20 35

226

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 8

26. Summa Variationum ob vocem Tria inutilium, quae exact6 constituit dimidium summee Variationum possibilium
181440
dant lumina.
18ooo
12 .
dant Dresdae lumina .
9600
s 13, - - -
dant jam cen lumina .
4320
14.
dant jam ceu sol dat lumina .
240
15. - -- -- - ~. dant Dresdae lucem lumina .
2 16o
16.
dant jam ceu lucem lumina.
5760
17. - - - - - --
dant ceu jam sol dat lucem lumina .
0
=0 18. - - - - - - - - - ., dant ceu jam Dresdae lucem lumina .
1200
19. - - - - - -- --
dant ceu jam sol dat lucem
Dresdae lumina .
0
20. fine
v. g. lumina.
11620
11 .

ab initio : -

.,

27. Summa Variationum ob solam vocem : lumina inutilium

52900

21. ubicunque :
.. lumina tria.
40320
22.
lumina Dresda tria.
14440
23. - . . . . lumina ceu jam tria.
4800
.
lumina
ceu
jam
sol
dat
tria.
144o
24
25.
lumina Dresdae lucem tria .
480
20 26.
lumina ceu jam Dresdae tria .
4800
27.
lumina ceu j am Dresdae lucem tria. 4080
28. - - - - --
lumina ceu jam dat sol lucem trig .
S32
29.
lumina ceu jam dat sol
lucem Dresdae tria.
2978
1s

25

28. Summa Var. inut . ob complicationem Lumina et Tria, illo praeposito

30.
dant tria jam lumina.
31.
dant tria jam Dresdae lumina .
32. ceu sol .
- - 33 - - - .- .- .- - - .- . .danttriajamceusollucemlumina.
3034- -'
' - v v dant tria jam ceu sol lucem
Dresdae lumina.

59870
2400
384o
1 4.40
5 760
9360

N. 8

N. S

DE ARTE COMBINATORIA

227

Summa Var . inut ob complic . T r i a et Lumina, illo praeposito

:e constituit dimi-

22800

18144?

59 8 7 0
52900

18000

181 440

9600
i n a.

Summa summarum Var . inut .

4 320
240
2100

t lucem lumina .
lucem lumina .
sol dat lucem
lumina .

a.

Spondaicos reliquimus ne laborem computandi augeremus, quot tamen inter

omnes variations utiles et inutiles existant spondaici, sic invenio :

1200

1.

2.

154080

30 . Extat praeterea versus nobilissimi herois Caroli a Goldstein :


in arte sibi neganda artificiosus, qui 1644 variationes continere dicitur . Aemulatione horum,

532

Collega, Proteo instructus tali


Da pIe Chrlste VrbI bona paX sIt teMpore nostro .
qui idem annum 1619 ., quo omnes ejus variations uno libello in 12 . Hamburgi edito, inclusae

2978

Ilo praeposito

S987o

31 . Laboriosissimus quoque Daumius, vir in omni genere poematum exercitatus, ne

hoc quidem intentatum voluit a se relinqui . Nihil de ejus copia dicam, qua idem termillies
aliter carmine dixit (hoc enim non alia verba, sed eorundem verborum alius ordo esse debet),

quod in hac sententia : fiat justitia aut pereat mundus, Vertumno poetico Cygneae anno 1646 .

ss

8 . edito praestitit. Hoc saltein adverto, quad et autori annotatum, in Millenario i . num . 219.
et 220 . versus Proteos esse . Hi sunt igitur :

2400
3840

v . 219 .

1440

v . 220 . Vis, fraus, lis absint, aequum gerat, aut ruat orbis .

5 760
9360

z0

prodierunt, continet .

jam dat sol


resdae tria.

I3

Kleppisl inprimis, prodiit Henr. Reimerus Luneburgensis, Scholae Patriae ad D . Johannis

1440

sol lucem tria.

um in a.

43 200

1 4440
4800

4o8o

zo

ioo8o

- - . - . v . g. dant ceu sol .

Ars non est tales bene structos scribere versus,

sdae lucem tria.

i ceu sol lucern

8oo

40320

4800

'.lucemlumina .

1 oo

-- . v . g . Dresdae lucem .

Summa omnium spondaicorum util. et inut .

480

nina .

si in fine ponitur - - - v . g . dant lucem .

3.

11620

t ri a.

36288o

29. Remanet : Summa utilium Variationum versus Kleppisl admissis spondaicis 45 870

5760

52900

t ri a .

3 1 7 010

subtrahatur de summa Universali

Aut absint vis, fraus, ac jus ades, aut cadat nether .

32 . Nacti verb nuper sumus, ipso communicante, alium ejus versurn invento sane publice 30

legi digno, quern merit6 plus quam Protea dicas, neque enim in idem tant$m, sed alia
plurima carminis genera convertitur. Verba enim hec : 0 alme (sc . Deus) mactus Petrus
.1 5 ,

22 8

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. S

(sponsus) sit lucro duplo : vane transposita dant Alcaicos 8, Phaleucios 8, Sapphicos 14, Archilochios 42, in quibus omnibus intercedit elisio . At verb sine elisione facit Pentametros 32,
Jambicos senarios tantilm 20, Scazontes tantitm 22, Scazontes et Jambos simul 44 (et ita
Jambos omnes 64, Scazontes omnes 66), si syllabam addas fit Hexameter, v . g .
variabilis versibus 480 .

Fac duplo Petrus lucro sit mactus, 6 alme 1

33 . Caeterum artificii magna pars in eo consistit, qudd plurimm syllaba, ut prima in


duplo, Petrus, lucro, sunt ancipites . Elisio autem efficit ut eadem verba, diversa genera
carminis syllabis se excedentia, efficiant . Alium jam ante anno x655 . dederat, sed variationum
=o partiorem, nempe Alcaicum hunc :
Faustum alma sponsis da Trias 6 torum!
convertibilem in Phaleucios q ., Sapphicos 5, Pentametros 8, Archilochios 8, Jambicos senarios 14, Scazontes 16.
=s

Sed jam tempus equtim spumantia solvere colla .

34. Si quis tamen prolixitatem nostram damnat, is vereor ne, cum ad praxin ventum
erit, idem versa fortuna de brevitate conqueratur.
FINIS

Leibniz hat den Anfang der Dissertatio de Arte Combinatoria (S . 170 Z . t4 - S. 175 Z . 3z unserer
Ausgabe) zum Zwecke der Disputation unter folgendem Titel vorweg verdffentlicht :
20

Disputatio Arithmetica DE COMPLEXIONIBUS Quam in Illustri Academia Lipsiensi


Indultu Amplissimae Facultatis Philosophica PRO LOCO in ea obtinendo prima vice habebit
M. GOTTFREDUS GUILIELMUS LEIBNUZIUS Lipsiensis . J . U. Baccal . d. 7 . Marti i
Anno 1 666. H . L. Q. C. LIPSIAE . Literis SPORELIANIS.
Dieser Disputatio sind folgende COROLLARIA angehangt :

23

I. LOGICA . I . Duae sunt propositiones prima, una principium omnium theorematum


seu propositionum necessariarum : Quod est (tale) id est seu non est (tale) vel contra ;
altera omnium observationum seu propositionum contingentium : Aliquid existit .

N. 8

icios 8, Sapphicos 14, Archisione facit Pentametros 32,


et Jambos simul 44 (et ita
exameter, v. g .
,i
urime syllaba, ut prima in
>adem verba, diversa genera
'55 . dederat, sed variationum
:hilochios 8, Jambicos senare colla.
ne, cum ad praxin ventum

Z . 14 - S . 175 Z . 32 unserer
ffentlicht :

'0

Illustri Academia Lipsiensi


''3tinendo prima vice habebit
J. U. Baccal . d . 7 . Martii

.m omnium t h e o r e m a t u m
ion est (tale) vel contra ;
,ntium : A l i q u i d e x i s t i t .

N. 8

DE ARTE COMBINATORIA

229

Dantur demonstrationes perfecta in omnibus disciplinis . 3. Si disciplinas in se spectemus,


omnes sunt theoretica ; si usum, omnes practice . Eae tamen, ex quibus usus magis immediate fluit, meritb practice xxr' goy v dicuntur. 4. Methodus etsi in omni disciplina
omnis adhiberi potest ; ut vel vestigia inquisitionis nostra vel producentis nature in tradendo
sequamur ; tamen in practicis fit ut coincidat et naturae et cognitionis ordo, quia in its s
ipsa rei natura A cogitatione et productione nostra oritur . .Nam finis et nos movet ad media
producenda, et ducit ad cognoscenda ; quod in us quae cognoscere tantum, non etiam efficere
possumus secus est. Praeterea etsi omnis methodus licita est, non tamen omnis expedit .
5 . Syllogismus non est fins Logicae, sed contemplatio simplex ; propositio verb est
medium ad hanc, syllogismus ad propositionem .
=o
II. METAPHYSICA . x . Infinitum aliud alio majus est . Cardan. Arithmet . Pract . c. 66.
n . 165. et 260 . Dissentire dicitur Sethus Wardus in Arithmetica infinitorum . 2. DEUS est
substantia, Creatura accidens . 3 . Necesse est dari disciplinam de Creatura in genere, sed ea
fere hodie in Metaphysica comprehenditur . 4 . Vix est probabile terminum Cause unvocum
conceptum dicere, ad efficientem, materialem, formalem, finalem . Nam vox in fluxus itidem is
quid nisi Vox est?
III . PHYSICA . 1 . Cum observandum sit alia mundi corpora moved circa proprium
axem, idem de terra absurdum non est quemadmodum nec contrarium . 2. Cum corporum
summa differentia sit densum et rarum, manifestum est quatuor primas qualitates, ita
illustrari posse : Humidum est rarum, Siccum est densum ; Calidum est rarefactivum, 20
Frigidum condensativum. Omne autem rarum facile alienis terminis continetur, difficulter
suis ; densum contra : Et omne rarefaciens copiam facit in raro homogeneis ad se invicem properandi, et heterogeneis se separandi ; quibus in denso via interclusa est . Unde definitionum
Aristotelicarum ratio redditur . Neque igns, qui rarus esse videtur, cum tamen siccus esse
debeat, obstat, nam respondeo : aliud dicendum de igne per se, aliud de igne alii corpori in- 25
harente, nam ejus naturam sequitur . Ita patet, flammam, qua nihil aliud est quam aer igntus, fluidam esse debere quemadmodum et aer ipse ; contra ignem in ferro ignito consistentem,
quemadmodum et ferrum ipsum . 3 . Vim Magnetis ab Adamante sisti fictum est .
IV. PRACTICA . t . Justitia (particularis) est virtus servans mediocritatem circa affectus hominis erga hominem, juvandi et nocendi, seu favorem et odium . Regula mediocritatis 3o
est : licere eb usque alterum (me) juvare, quo usque (alteri) tertio non nocetur .
Hoc observare necesse est .- ut tueamur Aristotelem contra cavillum Grotii, qui de J. B . et
P. Prolegom. **4. fac . a. ita dieit : Non retie autem universaliter positune hoc fundamentum (qubd .
virtus posita sit in mediocritate) vel ex justitia apparel, cui opositum nimium et jarum, cum
in af feetibus et sequentibus eos actionibus invenire non posset (Aristoteles), in rebus ipsis circa 33
2.

2 30

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 8

quas justitia versalur utrumque qua'sivil, quod ibsu,n primum est desilire de genere in genus
alterum, quod in aliis merild cul/al . Vult nempe Grotius incongrue in speciebus division is
alicujus aliquarn interseri,quae ex alio prorsus dividendi fundamento derivetur (quod vocat
3

minus Philosophice tezapaivew eic &'a),o ylvo;) ; et certe aliud prorsus est mediocritas affectuum ; aliud rerum. Virtutes quoque non rerum, sed animorum habitus sunt . Quare ostendimus Justitiam et ipsam in affectuum moderatione esse positam .

2.

Non ineptc dicit Trasy-

machus apud Platonern de Republ . lib. i . fol. 379. Juslum esse potentiori utile. Nam DEUS
proprie et simpliciter est caeteris potentior (homo enim homine absolute potentior non est,
cum fieri possit, ut quantumcunque robustus ab infirmo occidatur) . Caeterum DEI utilitas
=o

non in lucro, sed honore consistit . Igitur Gloriam DEI mensuram omnis juris esse
manifest um est . Et qui Theologos moralistas et casuum conscientiae scriptores consulet,

videbit eos plerumque discursus suos in hac fundare . Constituto igitur certo Principio, doctrina de justo scientifice conscribi potent . Quod hactenus factum non est .

FINIS .

[231]
N.8

it desilire de genere in genus

igrue in speciebus divisionis


nento derivetur (quod vocat
)rorsus est mediocritas affechabitus sunt . Quare ostendi. i . Non ineptc dicit Trasy-)otentiori utile . Nam DEUS
absolute potentior non est,
Ltur) . C eterum DEI utilitas
nsuram omnis juris esse
iscientix scriptores consulet,
:) igitur certo Principio, docm non est .

9. DISPUTATIO DE CASIBUS PERPLEX IS IN JURE

5. (t5 .) November 1666 . Druck B (Nurnberg 1666).

[232]

LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

[233]

DISPUTATIO INAUGURALIS

DE

CASIBUS PERPLEXIS INJURE


quam
Indultu Nobilif et Amplif. JCtorum
r

Ordinisin celeberrimaUniveriitate Norica


PRO LICENTIA

ASSUMENDI HONORES ET PRIVILEGIA DOCTORAL IA


PROPONIT

M. GOTTFREDUS GUILIELMUS LEIBNOZIUS


LIPSIENSIS, J . U . BACC .

d. 5 . Menf. Nov. A. M DC LXVI.


Typis Viduae GEORGI HAGEN, Univerfitatis Typogr .

[234]

LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

[BLANK]

[235]
I

Q. D. B . V.
. I . De casibus perplexis commentaturi breviter, videamus : turn quis casus perplexus sit, turn posito, quod datus casus sit perplexus, quid de eo statuendum . Illic
natura, causa, subjecta, notio et vis termini ; hic accidentia, effectus, praedicata, usus denique
in ipsis rerum argumentis consistens explicatur . Et quemadmodum in plerisque materiis s
separata facti et juris tractatio est, Conr . Lagus A1eth . Jur. p . i . c . i. n. i. Joh. Althus .
Dic eol . lib . i . c . I . n . ., ita hic illud plus facti, hoc plus juris habere crediderim .
II . Porro ipsa Casus perplexi notio ex duobus componitur : Casu et Perplexitate .
Casus vocem apud Mechanicos natam vicini Geometrae primi adhibuerunt in rem suam,
quibus
i

n-.(~ki;

est ipsa figura (seu linearum, superficierum, corporum ad se invicem positus),

de qua deinde ~~rrvx, nimirum quantitas, ratio, analogia, uti apud JCtos jus de facto

demonstratur. Unde problemata eorum =).u-Tor similia sunt controversiis JCtorum distinctione expediendis, a dd. Dn . Erhard . Weigel . Analys . Euclid . sect . 2 . C .12
Z 2 ."
. . 4., et impossibilia
casibus perplexis, in quibus pro solutione est advertere et demonstrare impossibilitatem, quod
Algebra praestat . Manavit inde vox ad Medicos, et Theologos Moralistas quoque, qui propterea =s
I

et Casuist arum titulum ascivere, S peidel. Spec . lit . C . n. 27 . A quibus omnibus abstrahendo, casus in genere est antecedens propositionis hypotheticae, applicando verd ad Jurisprudentiam, tale antecedens dicitur fact um, consequens j us ; et casus definietur factum in
ordine ad jus .

III . Hoc sensu Casus jam turn v e t e ri b u s J Ctis usurpatur in 1 . 37. D. de Leg . 1. zg . Pr .

20

de Jurisd. 1 .28 . f. de noxal . ca t . 1.12 . . 4 . ad exhib . et bis in 1 .122 . de V. S ., dicitur et Species,

l . z6. 17 . de Jurisd. 1.5. . 3 . ad L . Aquil. 1 .5 . . Pen . 1. z5. P. V. l. 4 . de Ventr. insp . 1 .5 .

. 7 .1-39. . 2 . de admin. tut . 1.2. de reb . eor. qui sub tut. Et fact urn, quod praeter loca infinita probat illa formula : ex facto quaesitum est, tot Legibus initialis .
IV . A Casu ad PERPLEXITATEM . Perplexum, graeck a,ropov exitum non habens,

2s

1. 88. D . ad L . Falc., Latinis eleganter caecum, quasi oculis impervium, Virgil . lib . 5. lEn.
Parietibus textum antis iter, et lib. 6 . clausi tenebris et carcere cceco, hint et Medicis i n t e s t i n u m
caecum ; Perplexum inquam, dicitur b . perplectendo tom burcfjeinanber mideln, plecto
verb frequentativurn k plico (ut
z

Zu N . 9.
. 13 D :

jacio jacto) quod ipsum

Abweichungen des Druckes D (1669) :


expediendis, et

impossibilia

graeco 1)/ixw idem significante


30

236

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N .9

fluxit . Perplex it as autem proprie diciturde plicabiIibus, qualessuntresflexilessimulet


tenaces, et proprium ejus subjectum : Nodus . Inter Nodos Gordius inprimis celebris est, et
extat elegansApologus Joh . Valentini Andrew Mythol. Christ. Manip . z. Apol . 48 . d e Nodo
ferreis filis constricto quem construxerit Machiavellus et Principem nominaverit ; fuisse eum
s aculeis plenissimum nec nisi Chirothecis tractabilem . Hunc cum Fr . Vieta, summus in Gallis
Mathematicus (cui hodierna Analysis, quam vocant Speciosam, a Cartesio aucta, fundaments maxime debet), sua Analyseos arte frustra tentasset ; ad extremum versa in iram diligentia, malleo aggressum, dissilientibus vane scintillis parum a summo periculo afuisse . Cujus
fabulaepartem evolvit V. Cl. Dn. Jac. Thomasius in Program . Lipsiensi aliquo de Machia1o vellismo anno 2662 .
V. A corporalibus ad incorporalia frequenti Metaphora translata voce, Nodus pro omni
intricato sumitur, Cic . VIII . Fam . ii. incideramus in dif/icilem nodum, perplexum pro
omni dubio circulari (uti tales quaestiones vocat A ccursius in 1 . Claudius Felix z6 . qui pot.
in pign. in quibus res ad nodi similitudinem in se ita redeunt, et gyros faciunt, ut quodlibet
1s quasi filum separatim sumendo exitus appareat, at non nunc, cum sibi invicem implicantur,
quas solvere Berlich . Part. z. c(Mcl. 49 . n. 6. eleganter appellat : quadrare circulum), hinc a
dubio late dicto differt ut species a genere. Dubium enim a duobus dictum est, quoties
quaerimus simul et nescimus, quid a duobus sit eligendum, sed in perplexo pars invenit
utraque causas, easque solidas, in dubio stricte dicto, neutra . Est autem ut dubium ita
2o et perplexum vel mentale tantum, seu quoad nos ; vel reale tantum, seu a parte rei, in its
nempe ubi veritas rei a voluntate humana pendet, ut in Legibus positivis, in quibus perplexitas
realis facile contingit, quia Legislatores homines utique sunt, et statuunt ea, quae se invicem
in casu concurrentiae, qui tamen rar6 contingit, indirecte impediunt, quae vera et unica causa
est realis in Jure perplexitatis de qua etiam nos dicemus . Casum igitur (proprie) PER2s PLEXUM definio (eum, qui realiter in jure dubius est ob) copulationem contingentem
plurium in facto eum effectum juris habentium, qui nunc mutuo concursu impeditur . In
Antinomia autem ipsarum immediate legum pugna est, quanquam et perplexitas Antinomia quaedam indirecta did potest . Caeterum exemplis mox omnia erunt clariora .
VI . Vidimus quid casus perplexi sint, circumspiciamus Alexandri gladium quern nimis
so ex vero dixeris : DECISIONEM, seu quid proposito tali casu sit statuendum . Scilicet : duro
nodo durus cuneus! Caeterum alii putant (r) nihil statuendum, . 7 ., alli aliquid : ALIQVID ex facto vel jure : EX FACTO, quod suadebit vel (2) sors, . 8 ., vel judicis arbitrium . JUDICIS ARBITRIUM vel (3) liberum, . 9., vel (4) regulatum, . lo., quan33

Z . 6---7 D : Speciosam, fundamenta


Z . 2o D : reale edam,

N .9

N. 9

des runt res flexiles simul et


fanip. i. Apol. 48. de Nodo

tremam quasi graviorem et in fundo residentem eligentes . Nam sententias de industria sic

n nominaverit ; fuisse eum

disposuimus, ut gradibus speratx certitudinis crescant . Et si ex jure decidi res potest,

r. Viela, summus in Gallis

sequitur quod decidi etiam ex eo debeat, quia ad subsidiaria remedia - non nisi cum necesse s
est, confugiendum .

i, a Cartesio aucta, funda-

:tremum versa in iram dili-

VII . Nihil igitur statuendum, sed judicem pronunciare debere sihi non liquere,

imo periculo afuisse . Cujus

in causa certi possessorii censent Jac . de Aretio in 1. un . n . ii . C . uti poss. Specul. in lit.

,ipsiensi aliquo de Maehia-

de p etit. et possess.

n sibi invicem implicantur,


quadrare circulum), hinc a
n o b u s dictum est, quoties
i perplexo pars invenit
Est autem ut dubium ita
Ltum, seu a parte rei, in its
itivis, in quibus perplexitas
:atuunt ea, quae se invicem
it, qua vera et unica causa
Lm igitur (proprie) PER.opulationem contingentem
io concursu impeditur . In
Lam et perplexitas Antiiia erunt clariora .
xandri gladium quern nimis
tatuendum . Scilicet : duro
n, . 7., alii aliquid : ALI-

s , . 8 ., vel judicis arbi-

regulatum, . 1o ., quan-

v. et nota; idem obiter Bald . in 1 . 3 . C . de sent. et interloc . omn .


24.

de Prob . Et in casu quo judicis conscientia ab actis et w

probatis dissidet, neque secundum acta judicandum (quod tamen volebat Johannes Glossa-

nodum, perplexum pro

gyros faciunt, ut quodlibet

. I. IT. 32 .

jud . Imola in c . licet causam n .

Lata voce, No dus pro omni


Claudius Felix z6 . qui pot .

237

quam regulae illx non tam juris sunt, quam commoditatis, humanitatis, equitatis, etc . EX
JURE mero (5) nos . i 1 . 12 . seqq . rem decidendam arbitramur, cribratis opinionibus ex-

[us inprimis celebris est, et

it

DE CASIBUS PERPLEXIS

tor, et C ujac . XII. obs . z . e t est communis) neque secundum conscientiam (ut volebant

Covarruv. II . Resol . i . Fr . Balduin . pr. J . de Off . Jud. Hottoman . Ill. quest . 20 .), sed

supersedendum arbitrantur Alciat. in c . z . n . 91 . de Off. Ordin . Donell . 26 . cons . z . Coras .


miscell. IV .

20 .

n. zz . It a Areopagit a causam Protagorx et Evathli, de qua infra . 16 ., in ~s

longissimum diem distulere ; et iidem in causa mulieris, qua virum et filium interemit, qudd

ab his optima indolis juvenem, quem ex priore viro enixa erat, occisum conperisset, a Dolabella Proconsule Asiae ad se rejecta, accusatorem et ream post loo annos redire jusserunt,
Valer. Max. VIII. z . sect . 3 . nuns.

2.

Gell . XII. 7 . Simile Orestis facinus, is matrem Clytem-

nestram adulterio, et patris sui Agamemnonis ca ;de pollutam filius trucidavit, et furiis con-

20

scientiae agitatus ad extremum stitit se Areopagitarum Judicio . Ibi agitata re, par calculorum

nigrorum alborumque numerus evasit : sed Minerva prises judicii animadversa re album ad-

jecit de suo . Ita Orestes absolvitur, et furix quievere . Unde proverbium : Minerve Calculus
(cujus rationem hanc in Chil. 3 . cent . 4 .

IT.

53 . Erasmus non penetravit) . Qua fabula signari

volunt, in dubio reum absolvendum . Unde ad . 12 . casus hic potius referendus est, sed simili-

25

tudine exempli maluimus hic praeoccupare . Simillimus quoque casus, quern Valerius Maxim.
refert d. 1 . n . i. : quaedam matrem fusti interfecerat, dolore liberorum commota ab avia filiae
infensa necatorum, parricidiumque ulta parricidio . Qua de re M . Popilius Loenas, Prxtor,
nihil pronunciavit . L . Fimbria judex electus de sponsione, quam quis cum adversario fecerat,

qudd esset vir bonus, judicare noluit, ne vel probatumVirum fama spoliaret ; vel juraret, virum 3 0
bonum esse, calm ea res innumerabilibus laudibus contineatur, Valer. Max . VII. 2. sect. z .
n. 4. Cum vir integrx existimationis ageret contra hominem improbum ex mutui capite, sed

probationibus deficeretur ; Gellius, judex lectus, pronunciare noluit, juravitque sibi nonliquere,

Z . 3 D : et fundo

238

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N .9

Gell . XIV . 2 ., idque licuisse judicibus ostendit 1 . 13- . 4 . de recept . qui arb . l . 36 . de re jud .
Sed hodii fieri debere negat Treutler . X2 . 17 . et de ordinariis magistratibus, quibus necessitas
juris reddendi imposita est, consentit Bachov . ad d. I ., quo pertinet eorum sententia, qui

statuunt judicem inferiorem referre dubia ad superiorem debere . Qualibus consultationibus

Epistolarum Plinii, add . 1 . 6 . . 2 . D. de off. Protons . et Leg .


I. z4 . verb . consules nos, de off. praesid . Et si hodieque reducatur, minim6 tantum Juris controversi fore ait solidissimus Nicol. Vigelius Meth . Jur . controv . procrm . seu Rat. Legendi col . 2 .

s constat totus liber ultimus

Et faciendum quasi jure devolutionis (uti cum intra trimestre inferior ordinarius non praevidet,

de Elect.), ut non pro7o nunciante inferiore pronunciet superior : Idque in beneficialibus in specie approbat Gem i n i a n .
in c . eum qui : de eo qui mitt. in possess . col . Pen. v . quid si Fr . de Marchis p . z . qu . 1149 n . 3 .
J oh . I gneus in l . 3 . . si cum omnes 4. n . 37. et 38 . D . de SCt. Silan . Sed hoc remedium bonum
devolvitur in prebendis jus eligendi ad proximum superiorem, c. 4z.

quidem, nihil tamen facit ad hanc rem, quia non quaerimus a qub, sed quid in proposito casu
vel ab ipso demum Principe sit judicandum .

1s

non exempla 26. q. 5. c. licet causam 9 .


de Prob . ad v . uti possidetis. Felin . ibid. n. 48 . Berojus n. 59 . Decius n . 28 . per 1 . 14 . D.
de Judic. 1 . ult. Pr. C com . de Leg. Sed ad 1. 14. resp. earn non ad merita cause sed ordinationem processus pertinere : ad 1. ult. resp . ibi non casum controversum sorte decidi, sed modum
VIII . Sorte rem dirimendam, dicit Gl . in c.

finiendae optionis pmscribi . Nec obstat, quod ita DEO res commissa intelligatur, cujus judi20

c. fin.
de purg . vulg., neque enim hic extraordinarium auxilium DEUS ea in re promisit . Cmterum
Bartolus in concursu perplexo creditorum, non quidem modum pronunciandi judici, cautelam
cium justissimum est . Nam hoc est quasi tentatio DEI, uti in purgationibus vulgaribus,

tamen partibus hanc tradit : si hypothecarius unus possessionem habens rem vendat, neque

rem concurrentes caeteros vindicare posse, quia bona fide et justo titulo emerit tertius, arg .
23

. Papinianus respondit 5 . D. qui pot . in pign ., neque pecuniam petere, quia venditor
num
suum recepit . Sed hoc Bartoli consilium refutant H . Pistor. 1.3. q. 20 ..20.
Berlich. p . z .
concl . 49 . n. 24 . Cert r et rem videntur vindicare posse, actione hypothecaria (quia in d. . 5 .
1 . z2 .

alius casus est, ubi primus possessionem habens, quia indubie primus est, vendit et residuum
ultra suum ereditum restituit secundo) et conaicere a venditore, quod plus accepit (arg . C ar
30 p-

p z.

z. c. 25. d. z8o . quod priores hypothecarii solutum posterioribus jure repetere possint) ultra

suam ratam, quia pares sunt .

IX . Liberum Judicis arbitrium admittunt, qui introducunt casus pro amico,

d . 1. n . 40 . Joh.
Bapt. AsinA
in 1. ult . D. de religios . etsumtt
fun. Tiraqu ell . tr. de fur . Primog . q . 17 . opin . 2 .
.5.
Cla
u
d.
Ma
r
mer
.
in
l
.
na
l
ura
l
iter

.
nihil
commune . n . 92 . D. de acquir . Poss . Fr. de Mar35-n
seu tam dubios, ut liceat in its alterutri parti gratificari . Quod putat Igneus

N-9

ceps . qui arb . 1. 36. de re jud .


Lgistratibus, quibus necessitas
ertinet eorum sententia, qui
e . Qualibus consultationibus
?. D. de off. Procons . et Leg .
minime tantum Juris contro, rocem . seu Rat. Legendi Col. 2.
2rior ordinarius non previdet,
c. 41 . de Elect.), ut non prop specie approbat G c m i n i a n .
Marchis p . z . qu. 1149 n. 3 .
in . Sed hoc remedium bonum
ib, sed quid in proposito casu
51o 26 . q . 5 . c . licel causam 9 .
. Decius n. 28 . per 1 . z4. D .
ad merita cause sed ordinarsum sorte decidi, sed modurn
nissa intelligatur, cujus judirgationibus vulgaribus, c. fin .
ea in re promisit . Ceterum
)ronunciandi judici, cautelam
n habens rem vendat, neque
,to titulo emerit tertius, arg.
uniam petere, quia venditor
num . Berlich. p. z .
q. 20 ..2o
iypothecaria (quia in d. . 5 .
imus est, vendit et residuum
uod plus accepit (arg. C a r p z.
;s jure repetere possint) ultra
ducunt casus pro amico,
itat Igneus d. 1. n. 40 . Joh.
!e Jur. Primog . q. 17. opin. 2 .
de acquir . poss . Fr . deMar-

N. 9

f
f

DE CASIBUS PERPLEXIS

239

this 1. c . q. 1148 . n. z. (qui dicit in talib. optimum esse Judicem habere amicum et favorabilem) M a i t h . d e Afflict . decis . 385 . et 422 . num. z5. B a c h o v . ad Tr . p. z. disp . z. th. z. lit . B.
Amicitie causa posse judicem mitigare peenam putat Tiraquell. tr . de peen . temper. caus . z6 .
et Joh . Althus . in Diereol. lib. z . c . 99 . n. 66 . Theophrastu s quoque, et Gellius I. 3. in
amici causa capitis fame, aut summa fortunarum, licere declinare de via, utque magna aeris s
lamina parva argenti pretiosior sit, ita magnae necessitatis causa honestatem parumper relinqui
posse . Sed casus pro amico refutant B ald. tonsil . 420 . col . 2 . v. sed si pari modo. Navarr.
in cap . si quis autem n. 530. de pcenitent . disc . 7 . Menoch . remed . retin poss. 3 . num . 767. seqq.
Tessaur . decis . 89 . et 206 . (qui casus pro amico appellat pro diabolo) N ic . Vigel. Meth . jur .
controv. procem . n . 20 . Treutler. p . z. disp . z. th. z . lit. b . Besold. in Delibat. jurid. ad 1. io . D . to
de just. et Jur. Valent . Arithmevus peric .1 . disp . X. th . 4. Et certe liberum arbitrium judici
non competit, nisi concessum expresse probet, ab habente (ex quibus verbis illud concessum videatur, late explicat Menoch . arbitr . jud. lib. z . q . 7 . et 8.) . Habet autem liberum
arbitrium ne Princeps quidem in foro interno, et si fortasse in externo quoad validitatem rei
=s
judicatae .
X . Regulatum Judicis arbitrium, ubi res ex jure decidi non potest, regulas sequitur
charitatis, aequitatis,, humanitatis, commoditatis, utilitatis, etc . Nempe Judicem debere pro
indigentiore judicare, putat Johannes 2ei6lr
6 oom Torgang ber bibubiger edito Noriberg . in
form . z2. anno 1647. pag. 69 ., pro melioreGellius XIV. 2 .1. c., pro sententia humaniore l. zz .
. fin . D . de reb . dub . 1 . 56. de R. J ., pro favorabiliore c . odia 15. de R . J . in 6 ., pro libertate 20
1. 24 . pr. de manumiss . 1. 20. de R. Jur., pro dote 1. 85. pr . de R . J., pro matrimonio c . licet ex
quadam 47 . in fin . de Testib ., pro eo potius qui damnum vitat, quam lucrum captat, 1 . 33 . 4z.
de R. J. Quidam putant posse partes in casu dubio compelli ad Transactionem, ita Zasius
ad 1. 2 . . ex his n . 12 . D . de V . 0 . Treutler. 1 . c ., quod recte refutat Bachov. ibid ., cum ne
validum quidem futurum sit, quod coactum est . Illud M. Salvii Othonis imitentur qui 2s
volunt, velle debent, qui per facultates possunt, id est Principes ; hic Judex datus, rem controversam ab uno ligantium emit, alteri donavit, factoque hoc privato futuro splendori pra`lusit .
Vid. Fulgos. in Memorabil. lib . 8. C. 2.M . 2.
XI. Nos speramus ex mero jure decidi omnes casus posse, Gloss . Qanbrec'fjt. I . 33. n. 2.
(roenn ed i~ Qein eea*, bo t1 u bad 9tec t Au, old bie QrOneg bu ber (Beucfje, id est nullam esse 30
causam, cui jure occurri non possit, uti nuhus sit morbus qui omnem prorsus medicinam
respuat) et Treutler. d . 1. Dissentit Bachovius, quia Legum positivarum interpretatio adZ . i8-ig D : 18ubiger. pag. 69.
Z . 25 D : coactum est. add . Novell. r24 . C. 4 .

24 0

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-z666

N. 9

modum sit incerta, et ob opinionum communium ssepe communes, pelagus incertum sxpe sit
quze opinio magis sit usu recepta . Sed quia Leges positiva : civili ratione nituntur jus natura
et gentium velut in modum exceptionis determinante, ac specialius restringente ; hinc jus istud
natura' et gentium in proposito aliquo casu tamdiu obtinebit, donec contrarium lege, quasi
s pacto universali populi (nam etiam quad Princeps leges ferre possit, ex populi in eum consensu descendit) introductum probetur. Quod si jam interpretatio incerta est, adhibendae
regulae interpretandi rationis naturalis, et etsi pro utraque parte aequales reguke et praesumtiones militent, judicandum contra eum, qui se in Lege aliqua positiva, quam tamen introductam satis probare non potest, fundat . Ita patet omnia ex mero jure naturae et gentium
zo in effectu semper decidi, quibus nihil incertum esse, ipse Bachovius fatebitur. Hoc igitur
supposito talia decidi jure posse ruunt opiniones praecedentes omnes, quia existente primario
cessat subsidiarium, 1. z. . 3 . de dol . mal .
XII . Sed distinctione rem expediemus : in CASU PERPLEXO vel est dispositio, vel
concursus . DISPOSITIO PERPLEXA est, quando intelligi potest, quis actor, quis reus ;
=s et quaestio est utrum actori jus competat, isque (vel ii, si plures actores sunt) fundat se in
aliquo perplexo actu, qui actus, quia voluntarius est, et disponit aliquid circa rem disponentis,
vocatur a me dispositio : igitur hoc casu ab uno tantium latere, actoris nempe, seu potids
allegantis (nam et reus in exceptione perplexa se fundare potest, et turn pro actore habendus
est) existit perplexitas . Unde facile colligitur nostra REGULA I . DISPOSITIO PERPLEXA
20 INVALIDA EST, ET QUI SE SUPER EA FUNDAT, NIL OBTINET . Adde l . 188. de R . J .
I . 14 . C. de lid. instrum ., quo pertinet regula : in dubio reum absolvendum, 1 . 41 . 1. 125 . D.
de R. J. 1. 4. C. de Edend. Rutg. Ruland . de Commissar . P. z. lib. 2 . C . 19 . n. 13. Quod fit in
effectu nihil pronunciando, v. supr. . 7 . Fit autem Dispositio perplexa variis modis inprimis
ob adjectionem aliquam, v. g. Conditionem, quae conditionato vel incompatibilis, . 13 .,
2s est, vel identica, . iq. ., item ob plures personas, sibi invicern obstantes, nam qui in
dispositione perplexa se fundat, vel simplex est, d. . 13 . et 14 . seqq ., vel duplex, hint
dispositio circularis, . 17 .
XIII . INCOMPATIBILIS CONDITIO est, cum contrarium contrarii conditio est vel
direet8, v. g . si hares non eris, hares esto, ubi quis sibi substituitur, 1 . 9 . . fin . D. de V . P . S .,
30 qui erat CASUS I ., vel indirecte, v . g . II . Testator, qui jam turn dodrantem legatis exhausit,
Titio ita loo legat, si Legi Falcidiee in suo testamento locus non sit, quae conditio cum legato
tali propter ipsius testatoris factum incompatibilis, ethic brevissime sensus est obscurEe legis 88 .
D. ad L . Falc. quam quasi in Syllogismos redegit Dn . Rebhan . in Hodeg . Jur. P. 2 94 .
Z . i D : pelagus dubium saepe sit

66

N. 9

ines, pelagus incertum cape sit


ili ratione nituntur jus natures

lius restringente ; hint jus istud


donec contrarium lege, quasi

possit, ex populi in eum conretatio incerta est, adhibenda


rte aquales regula et praesum-

N. 9

DE CASIBUS PERPLEXIS

24 1

XIV . IDENTICA CONDITIO etiam est vel directa, vel indirecta . DIRECTAM ex-

primit illud Germanorum : III . roarte bip bu


INDIRECTAE exempla sunt : IV .

geCeft, id est : gel}e erft, menn bu fcCon gefjejt.

Si socius bonorum tneorum manseris, 1 . 4 . de Cond. Inst .


4. . z . 1 . 2o. sod., qua omnia to hxredem jure

V . Si servum hcsreditarium manumiseris, d . 1.

stricto jam esse supponunt, hares esto . Item VI . Si petiero, dare spondes? cum ante impletam s
Conditionem petere non possim, et impleatur ea demum petendo, nisi vocem petendi benignius
explices, nunquam potent impleri, 1 .

48. de V. 0.

a positiva, quam tamen intro-

XV. Similis farina est : VII . Stichus liber, et postea, vel si liber erit, hares esto . Qux in-

; mero jure nature et gentium

stitutio et libertatis datio stricto jure perplexa est, sed favore libertatis illud postea detrahitur,

. z4.1 . 51. D. de H. J. Perplexitatem fortasse non quivis animadvertet, ergo ostendamus . =o

chovius fatebitur . Hoc igitur

1. 9 .

)mnes, quia existente primario

Voluere nempe JCti veteres servum haredem institutum prius hxredem esse intelligi, et in

LEXO vel est dispositio, vel

1. 2 . . 3 . de stat . Lib., quia servus est necessarius hares, nullus autem liber et extraneus

i potest, quis actor, quis reus ;


ires actores sunt) fundat se in
t aliquid circa rem disponentis,
!ere, actoris nempe, seu potiils
it, et tum pro actore habendus

I . DISPOSITIO PERPLEXA

personam testatoris transire, deinde videri a seipso accipere libertatem,

1. 6 . . 4. D. d. t .

necessarius hares est, si igitur prius liber fieret, esset in ejus potestate, an velit hares esse,
quare ne hoc sit in ejus potestate, expectet prius dum possit hares esse . Unde cum Jure =s
libertas suspendatur ex hareditate, si contra voluntate Testatoris hareditas suspendatur ex
libertate, erit manifesta perplexitas . Huc pertinet

1. 21. . z . junct . 1. 22 . D . sod. ubi dicit ur :

servo libertas pure, hareditas sub Conditions dari potest, ut tamen utrumque ex conditions pendeat .
Quomodo igitur et quare inquies utrumque, ex conditione pendet? Resp . quia in libertatibus

legatis, dies demum cedit ab adita hareditate, unde, quia pendente institutione haeredis scripti so

1. z88. de R. J.
absolvendum, l. 41. 1. 12,5 . D .
lib . 2. c . z9 . n . z3 . Quod fit in

hareditas adiri non potest, hinc minim non est, libertatem etiam pure datam, suspendendam

13 .,

utrum in hac alius sit scriptus hares, qui haereditatem adeat, vel non, ac priore quidem casu

3TINET. Adde

perplexa variis modis inprimis


vel incompatibilis, .

wicem obstantes, nam qui in


t 14 . seqq ., vel duplex, hinc

esse, dum conditio extiterit institutionis, per 1 . un . .

6. Cod. de Cad. toll., qubd si eadem de-

ficiat, perinde erit ac si libertas sine hareditate data fuisset, h . e . secundum distinctionem,
competat, posteriore verb extinguatur, d. 1. un .

25

XVI . Ex hoc capite vulgb VIII . perplexam faciunt controversiam Rhetoris a discipulo
certam summam stipulantis, tum dandam, cum discipulus primam causam obtinuisset . Dis-

ium contrarii conditio est vel

cipulus moram in orandis causis facit, Rhetor igitur agit ipse contra eum hoc modo : Hac,

itur,

inquit, causa, seu vines, ex pacto mihi tenebere ; seu viilceris, ex re judicata : Cui discipulus

1. 9. . fin. D. de V. P . S .,

tm dodrantem legatis exhausit,

contra, hac, inquit, causa, seu vincam, nihil tibi ex re judicata debebo ; seu vincar, nihil ex so

s sit, quae conditio cum legato

pacto. Praceptorem Protagoram, discipulum Evathlum, Judices Areopagitas faciunt

;ime sensus est obscures legis 88 .

V.zo . Apulej.III.Florid.

i . in Hodeg. Jur . p.

dicitur, Hieronem verb Judicem acclamasse dubium sententia : Kaxoi xopaxec, xaxov wov . Certe

294.

Gellius
At inProlegomenisRhetoricorumHermogenisilleCorax,hicTisias

Quintilianus tam Coraca et Tisiam Siculos, quam Protagoram et Evathlum, de preeceptis


Rhetorica scripsisse refert, Inst.
LEIBNIZ VI . I.

or.- III . z. Controversiam illam soli, quod sciam, decidere ss


I6

242

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 9

conati sunt Laur. Vall. lib. 3. Dialect . et Joh . Caramuel a Lobkowiz. IX . Metalog . lol. 144.,
uterque pro praeceptore ex principiis xquitatis magis quam juris . Et Caramuelis sententiam
ex professo expendimus in Specimine nostroQutzstionum Philosophicarum ex jure collectarum,
q.

12.

Nostra est, hunc casum immerito referri inter perplexos . Nam Respublica in qua

s agitatur haec quxstio, plus tempore petentem vel amissione litis punit, ut olim Romani . si
quis agens 33. J. de A ct. Paul . sent . lib . z . 1 . zo . de plus petendo, et lib. 2. l. 2 . de pignoribus .
compensatio, (vel aliis pcenis uti ConstitutioZenonis et Justiniani in 1.1.2. C. de plus petit.),
vel denique ex Jure gentium amissione instantix, uti hodic moris est ; illo casu victus est
Protagoras, hoc vicit . Nam Protagoras cum petat a Discipulo salarium antequam dies cesserit

=o

ac venerit, conditioque fuerit adimpleta (conditio enim salarii est : victoria prima causx), haud

dubie plus tempore petiisse videbitur. Igitur cadet causa in hac instantia prima vice, eoque
ipso implebitur conditio salarii, quia eo ipso Evathlus primam causam obtinuit . Igitur jam
vere competit Protagore actin contra Evathlum, nulla amplius exceptione infirmabilis, ne rei
1s

judicatm quidem, quia Evathlus ob exceptionem non peremtoriam, sed dilatoriam non a lite
sed instantix est absolutus . Ita aquitas et jus strictum conjungentur, cum in dubio causa
Magistri favorabilior esse debeat .

XVII . Videamus nunc quando duo pluresve in perplexa dispositione se fundant, ipsi

2o

incerti, quis eorum jus habeat contra tertium ; hi se mutud perimunt, ut ex fratribus Cadmaeis
unus eominus ease lerit, jaculo cadit eminus ipse . Quo pertinet IX . CASUS legis x . et 16. D .
.5
de Stat. Horn . Arescusa si tres pepererit testamento jussa est libera esse . Parit priimd unum

(vel duos) qui haud dubie servus nascitur, quippe ex serva, conditione nondum impleta ;
deinde tres (vel duos) ex quibus ultimus erit Tiber, quippe tribus (uno separatim, duobus
cum ultimo) natis conditio impleta est . At quid si non appareat, quis ultimus fuerit?
cum non appareat, quis quern vincat, nec per rationem j uris liberi omnes esse possint, m u t u 6
25

sibi impedient libertatem . Favore tamen libertatis


simili determinat omnes liberos fore .

l. z6.

C . de lid . lib. in casu non ab-

XVIII . Pertinent huc quoque DISPOSTIIONES CIRCULARES exque vel Incompatibiles, vel Identica . I n c o m p a t i b i l i s species est X . 1. 9 . D . de V. 0 . a Caj o duo stipulantur : Titius, si Sejo non dederis, mihi dare spondes? Sejus: si Titio non dederis, mihi dare sponso

des? Spondeo . Quo casu non dubito stricto jure neutrum petere posse . Sed in d . 1 .

9.

con-

trarium respondetur, quia benignius explicatur eorum sententia, quasi voluerint tantiim se
duos reos credendi constituere, in quibus alias ipso jure sic comparatum est, ut si uni

35

detur, expiret erga alterum obligatio . XI . Identica species est : si Titius hcsres exit,
Sejus hceres esto ; si Sejus hares exit, Titius hawes esto, qualis institutio invalida est 1. z6 . de

Cond . Inst.

N .9
owiz. IX . Metalog. lol . z44 .,
Et C a r a m u e l i s sententiam
>hicarune ex jure collectarum,
s . Nam Respublica in qua

punit, ut olim Romani . si

t lib . 2 . t . 2 . de pignoribus .
m i in 1 . z. 2 . C. de plus petit.),
)ris est ; illo casu victus est

rium antequam dies cesserit


victoria primae cause), haud
instantia prima vice, eoque
ausam obtinuit . Igitur jam
:ceptione infirmabilis, ne rei

m, sed dilatoriam non a lite
;entur, cum in dubio causa
ispositione se fundant, ipsi
nt,
ut ex fratribus Cadmais

CASUS legis i5 . et z6 . D.
L

esse . Pant primd unum

nditione nondum impleta ;

CS (uno separatim, duobus


at, quis ultimus fuerit?
omnes esse possint, m u t u 6

de lid. lib . in casu non abkRES eaque vel IncompaV. 0 .


a

Caj o duo stipulan-

non dederis, mihi dare spon-

posse. Sed in d. 1. 9. con-

quasi voluerint tanhm se


omparatum est, ut si uni

est : si Titius hazres erit,

:itutio invalida est 1. z6. de

N. 9

DE CASIBUS PERPLEXIS

243

XIX . Post Dispositiones perplexas sequitur CONCURSUS PERPLEXUS, in quo,


contra quam in disposition e, non intelligi potest, quis actor, quis reus ; nec quaestio est
utrum alicui jus competat, sed polio omnibus competere, quis alteri sit praferendus, in

quastionibus ordinis seu prioritatis . Talis perplexitas est ad minimum inter tria, si nempe
A pracedat To B, B praecedat -.o C, et nihilominus, quod totam rem perplexam et circularem s
efficit in eadem serie, ex alio principio, C pracedat

-ro A . Sunt autem in omni concursu perplexo-consideranda 4 . (1 .) Casus, id est enumeratio concurrentium, v. g . A . B . C . (2 .) Fun-

damenta Locationis, seu positions, quae ad minimum sunt, tres, sic : Positio I . A praecedit B . Positio 2 . B pracedit C . Positio 3 . C praecedit A. (3 .) Schema perplexitatis
est vel immobile, vel mobile . Immobile enumerando tres Vias :
Via

I0

(I) A per pos . i . B per pos. 2 . C


contra pos . 3 .
I
I

Via (II) B per 2 . C per 3 . A


contra i .
I
I

Via (III) C per 3 . A per i . B

contra 2 .

25

Schema Mobile in frontispicio disser - tatiunculae locavimus, in quo uno omnes viae

reprrsentantur, quia triangulum circulo inscriptum mobile est, et model hoc, model illud loco
primo, medio, ultimo applicari, et quid emergat observari potest . Fundo autem immobili in-

scripta sunt loca, quia Locus immobilis esse debet ; triangulo mobili in cuspide, persona ; quia
de its varies sententiae et ordines et via sunt . Semper tamen A immediatum manet tw B,
B -rw C, C r i A. Inter locum autem I . et II ., item I I . et III . semper obtinet ^rd PER, inter

2o

locum III . et I . ,r6 CONTRA, quia cum cetera pulchre procedunt, semper quod in ultimo loco
ponitur expostulat, et dicit hoc fieri contra aliquam positionum, et vult ipsi primo praponi .

XX . Perplexitas autem horum casuum populariter facillime ostendi potest, qubd ibi

rerum concurrentium nullum poni possit loco I ., nullum loco III ., seu ultimo, quia quolibet
assumto aliquod datur prius et posterius . Id quod inter res finitas evenire non potest nisi

25

in situ in se redeunte, seu circulari . Sed est contra naturam ordinis, in quo necessarib prius
et posterius datur . In Circulo autem principium et finis est 'Nast tantilm non natura, cum

tamen in jure nihil ex mero arbitrio praponi vel postponi debeat . Aliud est, quando res ipsa
certum principium inchoandi vel finiendi suppeditat . Ibi enim ista perplexitas cessat . Quale
est v. g. si persona A, sciens personam B se posteriorem, esse priorem persona C, nihilominus
cum persona C paciscatur, quod ea posterior esse velit, eo ipse fiet posterior persona B, ex

16*

30

24 4

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 9

ipso enim pacto personae A, priori juri derogante, habemus incipiendi fundamentum . Unde
Creditor hypothecarius in pignus tertii creditoris consentiens, etiam secundo posterior fit, et

transit in tertii locum, ut habet Dn . Carpzovius pia memorize, fax illustris Saxonici
juris paucis ab hinc mensibus Lipsim cum summo omnium .dolore extincta, ad

s p . z. Const. Elect. 28 . d. z3z ., cujus ego Viri autoritate tanto libentius utor, quanto

et praxi propior est, et plush abet in for6 Saxonico Electorali autoritatis . Simi-

liter si Princeps A rejecerit post C, rejecisse etiam intelligetur post B, per c . authoritate Martini

7 . de c oncess. prceb . in 6. Nam voluntas subditi in voluntate Princiis continetur, Th . Hobbes


Elementis de Cive c . 5 . n . 67 . Et similiter datur in hoc principium numerandi, perinde ac si

io ipse subditus sit pactus esset . Aliud est si Princeps alia verborum parte nihilominus B post-

posuerit -rip A, tune enim manebit perplexitas . Prmterea comparando positiones, si una
pugnantium alters fortior est, v . g . una ex jure speciali, altera ex communi descendit, una
alteram vincit, et victa non adesse intelligitur, cessatque perplexitas .
XXI . Ut autem in proximis casibus resolutio, ita in aliis ORIGO PERPLEXITATIS

Is est a celeberrima regula : si vinco vincentem te, multo magis vinco to ipsum, per l . de accessionibus

z4 . . et si mihi pignori. 3 . D. de divers . et temp. prcescript., seu, ut ego enunciare malo : Prior
priore est prior posteriore. Qum ex intima Philosophia fluxit, et longe altius abstrahi potest,
nam et causa causze est causa causati, et genus generis est genus speciei, et requisitum requisiti
est requisitum requirentis, et conditio conditionis est conditio conditionati, et simile simili est
so simile simulacro, et subjectum subjecti est subjectum prmdicati, et pars partis est pars totius .

Qum omnes regulze etiam inverti possunt, sic v . g. : Totum totius est totum partis, praedicatum
prmdicati est pr,edicatum subjecti . Quales regular omnes cum Everhardo in Locis Legalibus
appellare possis : argumentum d primo ad ultimum . Putet igitur aliquis generaliter sic dici
posse : Si est A ad B, ut B ad C, similiter exit A ad C . Quod verum est tilm in actibus, trim in
2s relationibus . In actibus indeterminatis, et generalibus nec cum speciali qualitate, quam forte

efficiunt, sumtis, v . g . in genere physice loquendo verum est : impellens impellentis, esse im-

pellens impulsi, per longam consequentiam, nec semper sensibilem, tamen modi cessant, nam
v . g . etsi ego lapidem fortiter impulero, non tamen semper lapis rem, evanescente ob spatium
impetu . Tales actus speciales sunt : amare, Societatem contrahere, manumittere, locare, man-

3o dare . Unde amicus amici meus amicus non statim est, Gl. in d. 1. z. lit. P . ad v . debet. Socius
socii meus socius non est, 1 . 19 .20 . pro soc . 1. 47 . . z . de R . J ., neque libertus liberti mei mews
libertus est, 1.105. de V. S. Si ego tibi mandavero, to alii, non videtur meo jussu factum per

1. 6 . D. quod vi aut clam . Neque coloni mei aut inquilini colonus inquilinusve, meus colonus
aut inquilinus est, quod et velle videtur tametsi subobscure, 1 .20. D . de vi et vi armata, nisi

35 dicas d. 1. fin. sc . 20 .# . unde vi hoc velle, quod propter dejectionem etiam secundi inquilini

N. q
iendi fundamentum . Unde
im secundo posterior fit, et
fax illustris Saxonici
.um dolore extincta, ad
i libentius utor, quanto
torali autoritatis . SimiB, per c . authoritate Martini
pis continetur, Th. Hobbes
n numerandi, perinde ac si
i parte nihilominus B postirando positiones, si una
!x communi descendit, una
'Ltas.
)RIGO PERPLEXITATIS

psum, per 1. de accessionibus


. ego enunciare malo : Prior
onge altius abstrahi potest,
eciei, et requisitum requisiti
iitionati, et simile simili est
t pars partis est pars t otius.
it totum partis, pradicatum
erhardo in Locis Legalibus
aliquis generaliter sic dici
. est tum in actibus, tam in
eciali qualitate, quam forte
)ellens impellentis, esse imi, tamen modi cessant, nam
m, evanescente ob spatium
manumittere, locare, manr4. lit. P . ad v . debet. Socius
ue libertus liberti mei meus
letur meo jussu factum per
inquilinusve, meus colonus
D . de vi et vi armata, nisi
em etiam secundi inquilini

N. 9

DE CASIBUS PERPLEXIS

2 45

vel secundi coloni domino detur interdictum unde vi, maxime junta 1. 30. . fin . H. de acquir.
poss . Et hac de actibus .
Relationes similiter sunt vel indeterminate, vel determinate seu quantitatem continentes . In his non procedit catena hec, seu Sorites, v . g. duplum dupli non est duplum
simpli, sed quadruplum . Quo pertinet in relatione situs quantitas distantie, seu gradus, 5
v. g. proximus proximo non est proximus primo, et pater patris non est pater filii, sed avus ;
et avus avi non est avus nepotis, sed abavus. Quia termini : Proximus, pater, avus, indistantiam vel distantia quantitatem continent . Si verd loco patris, avi, filii sumamus terminum
indeterminatum parentis et liberorum (quia et avus est parens, et nepotes sunt liberi) procedit : parens parentis est parens'liberorurn : Similiter si loco proximi et primi dicamus prior io
et posterior, emerget verissimum hoc : Posterior posteriore est posterior priore, vel contra : Prior
priore est prior posteriore, scilicet in eadem serie . Sic accepta regula est illimitabilis, et contrarium implicat contradictionem .
XXII . Doctorum verd ingenium miratus sum, qui axioma hoc, quod sic enunciant : Si vinco
vincentem to etc ., quoties favet adorant ; quoties adversum est, elevant ; nec minus cum dotem =s
ceteris praferri debere argumentantur, hac regula abutuntur . Nam incipiunt in ratiocinapdo
ubi volunt, ab eo nempe, quem pralatum mallent, quasi nihil intersit, sed hoc ipsurn in his
gyris multum refert . Uti in puerorum dinumerationibus circularibus, quibus experiuntur, per
ambages; quis denique supersit ; et in ludo regio, im .Sbnigsfpiel, multum interest, quae manus
primum substernatur. Et in talibus eventus etiam calculo pranosci potest, Schwenter. Delic .

so

Mathem . P . X . prop . 47. Quo pertinet elegans Josephi in specu demersi historia, nam cum socii
convenissent, ut sorte ducti semper duo se mutud confoderent, ipse rem sic ordinavit, ut ad

extremum cum imbecilli Judo superesset, cui facile quietem persuasit, ut ipse refert Bell .

Jud . VI. 71. 72 . et Egesipp . III. z8. Apud eundem Schwenterum, insignem quondam
Academia Noricae Mathematicum, p . z . pr. 46. d. 1. refertur simile quid de R . A ben Esra .

25

Recte igitur in illos, qui in his perplexis pro lubitu incipiunt, torqueri potest illud Diogenis,
nisi fallor ; nam cum Sophista objiceret : ego sum homo, quod ego sum to non es, to igitur
non es homo ; Bene habet, inquit, si a me inceperis .
XXIII . Quoties igitur ipsis ab alia parte hoc objicitur (v . g . cum ipsi argumentantur :
Dos posterior pracedit hypothecam tacitam anteriorem, ista expressam intermediam, E . et 30
dos hanc ; et objicitur : imd verd incipite ab hypotheca expressa, hoc modo : Hypotheca expressa intermedia pracedit dotem posteriorem, dos tacitam anteriorem, E . et illa hanc ; vel
Z . 15 D : elevant ; cum verb dotem
Z . 16 D : hac regula plane abutuntur .
Z . 28 D : inceperis, et in to desieris .

35

24 6

I . LEIPZIG UND ALTORF x663-i666

N. 9

sic : Hypotheca anterior tacita prmcedit intermediam expressain, hec dotem posteriorem,
E . et illa hanc), statim regerent : istarn regulam si vinco etc . in posterioribus duabus viis fallere .
Cur igitur non similiter (in via prima) cum doti favetis, fallit? Propterea, inquient, quia in

dubio pro dote pronunciandum, 1 . 85 . pr . de R . J . Sed favores tales turn demum adhiberi
s debent, cum decisio aliter haberi non potest, quod contingit aliquando in dubiis facti, et de
its intelligenda d.1.85 ., non in dubiis juris, qui semper tandem accurate decidi possunt, supra

. i i . Quare accurate sic dicendum : in talibus casibus regula : si vinco vincentem to etc . non

fallit ; quia nullus alterum vincit in effectu, mutua victoria proprie non victoria, sed paritas
appellatur . Cum igitur vincant singula et vincantur
3o

singulis per latus singulorum, omnia

erunt paria . Conceditur igitur regula, consequentia, seu Major : Si vinco vincentem te, vinco

to ipsum; negatur applicatio, et antecedens, seu Minor : QUOD vincam vincentem te, quia ab
ipso iterum vincor per latus tuum, qui alias me vincis . Vulg6 sic limitant : Cum vinco vincentem te, to ipsum vinco ; dummodo idem sit modus vincendi (v . g . Ulysses Ajacem vicit,

Ajax aliquando Hectorem, Ergone et Ulysses Hectorem? quod falsum est ; quia Ajax Hec=s torem tunc fortitudine, Ulysses Ajacem eloquio) . Gloss . ad d. 1 . z4 . D . de div . et temp . prcsscript .
Gl . Petrus et Cynus ad Auth . Lccet . C . de nat . lib . lit. m . Joh . Andrece Bononiensis in a ddit .
a d Gloss . c . 7 . de concess . prceb . in 6. O l d r a d. consil. 189 . fol
. 62 . Bart . a d d . 1 . 14 . ad d . 1 . 16 .
qui pot . in p ign . e t ad d . 1. 2 . D . ad Set. Tertull. A bb . et Fe l i n . in c . pastoralis in pr. de Off.
Ordinar. Lambert. de Ramponibus in d . 1 . z6. Salicetus in Auth . quo jure, C . qui pot.
20

in pign . Roman . tonsil. 436 . et t onsil . 28 . lib . 4 . Covarruv . var. Resol. I. 7 . n. 3. Everhard.

Loc. Legal. a Primo ad ultim . Donellus ad 1. assiduis, C . qui pot . in pign. n. 9. in med. v . Sed
hoc dictum tune locum habet . Joh . Robertus lib . 3. Animadvers . c . z4 . /in. v. qudd illi regulce

tunc locus sit . A n dr. Rauchbar . p . z. q. 4. n . 33. Josia s Nolden de S tat. Nobil. c . 10 . n. 107 .
Dissentiun t recte, licet obiter tantiim, B erlich. p. z. concl . 49. n . 27 . Dn . Carpzov. p . m.

2s

P. z .

const . 28. def . 175- n . 7 . Et certe limitatio ista incongrua est, tametsi communis . Ambiguitas
est in voce vincendi, Vincere enim est non tam prmcedere ordine, quam excellere dignitate,

licet dignitas quandoque sit fundamentum ordinis . Loquamur magis proprie, et enunciemus regulam ut supra : prior priore est prior posteriore, sic cadet statim de Ajace et Ulysses
cavi lls tio. Et unica limitatio adjici debet : in eadem serie, v . g . non sequitur, TitiusCajo
30

in illo collegio est prior, et Caius Sejo, E . et in hoc collegio Titius .Sejo est prior. In eodem

collegio tamen si hmc duo certa sunt (i) Titius Sejo est prior

(2)

Sejus Cajo, quamcunque ob

causam id fiat, eo ipso, si omnes tres simul in una linea stent, necessarid etiam Titius Cajo

erit prior et contrarium dicere, est nugari . Nostra igitur de mutua victoria, et hint orta paritate commodior, ni fallor, responsio est, qua non regulam destruimus, sed subsumtionem
35

oppugnamus.

N. 9
, haec dotem posteriorem,
rioribus duabus viis fallere .
ropterea, inquient, quia in
ales turn demum adhiberi
Lando in dubiis facti, ct de
urat6 decidi possunt, supra
vinco vincentem to etc. non
.6 non victoria, sed paritas
r latus singulorum, omnia
ii vinco vincentem te, vinco
ncam vincentem te, quia ab
mitant : Cum vinco vincenv . g . Ulysses Ajacem vicit,

dsum est ; quia Ajax Hec-

). de div . et temp. prescript .


e e Bononiensis in addit .
'art . ad d . 1 . 14 . ad d . 1 . z6 .
i c . pastoralis in pr . de Off .
Auth. quo jure, C . qui pot .
.esol . I . 7. n . 3 . Everhard.

n pign . n . 9 . in med. v . Sed


. z4. fin . v . qudd illi regule

de SW . Nobil . c . 10 . n . 107.
7 . Dn . Carpzov. p. m . p . i.

tsi communis . Ambiguitas


, quam excellere dignitate,

tr magis propri6, et enunstatim de Ajace et Ulysse


non sequitur, Titius Cajo
Sejo est prior. In eodem
ejus Cajo, quamcunque ob
:cessarid etiam Titius Cajo
victoria, et hinc orta pariuimus, sed subsumtionem

N. 9

DE CASIBUS PERPLEXIS

247

XXIV . Cum igitur in Concursu de jure concurrentium non dubitetur, sed de ordine

jurium, per . t9 ., et in casu ejusmodi perplexo sint pares, per . 23 ., res ad quam concurrunt,
fiet communis, si fieri potest ; sin minus, uterque excidet, quia causa non est cur unus

prae altero sit admittendus . Quare, ut haec distinct6 tractemus, duae emergent Conclusiones .

Conclusio I . quae est in toto hoc negotio REGULA I I . I N CONCURSU PERPLEXO AD s


REM INDIVISIBILEM, ET INCOMMUNICABILEM CONCURRENTES OMNES CAREBUNT . Quicquid autem i n c o m m u n i c a b i l e est, seu non recipit partes pro indiviso et intellectu constantes, id multo magis erit indivisibile seu non recipiet partes reales : contra
omne divisibile multo magis communicabile est . Incommunicabilis est PRAEBENDA
seu beneficium, id est plures unum simul habere non possunt pro indiviso, c . majoribus 8 . c. =o
tuv f raternitatis 20 . c . dilecto 25. de Prebend. (possunt tamen fructus unius, si satis opulenti,
consensu impetrato scindi, et sic quilibet accipiet novum titulum seu beneficium, non videbitur
divisum vetus, c . vacante 26 . eod.), quare per reg. 2 . carebit uterque ex perplexo fundamento
litigantium, GeminianG

in c . eum qui col . Penult. de eo qui mitt. in p oss. in 6 . Fr. de M a r c h i s

p . r . q . 1149 . n. 3. Menoch. remed . retin. puss . 3. n . 857., confer c. Penult. de Prabend . in 6 .

z5

ubi dicitur : et quoniam quis eorum jus habeat dubitatur, nos neutrum habere decernimus . Idem
juris in LIBERTATE per 1. 15 . et 16 . D. de Stat. Hom ., v . sup. . 17 ., adde 1 . 43 . de Hared.
Instit . 1 .31 . de manumiss . test . 1. z9 . 27 . de reb . dub., quia nemo pro parte liber esse potent
argumento decisionis Justinianeae in t . t. C . de com . sere. et . ult . J. de Donat. quae haec est
si ex duobus communem servum habentibus unus manumittat, alter retineat, ohm quidem et

20

stricto jure manumittentis portio Dominica retinenti accrescebat, sed hoc Justiniano durum
visum, constituit igitur, ut si servus pro parte manumissus retinenti pretium portions suae
dominicae offerret, totus liber esset . Quod ipsum jam dudum in simillimo casu decisum est

a Juliano in 1.30. D. de liberali cans. Ubi elegans ad rem praesentem quaestio fer6 ut in 1.16.

qui pot. in pign. a nullo, quod sciam, adhibita in hoc negotio . Nimirum duo p e t u n t h o m i-

2s

nem, pro parte dimidia quisque, alter vincit, alter vincitur. Et sequetur servum
pro parte liberum esse, a-roxov . Quid igitur? Sabinus, Cassius, et stricto jure ipse Julianus putant, victoris totum esse, quia pro qua parte liber est, nullius est, et sic alteri accrescit .
Idem tamen Julianus ex bono et aequo sic censet : cogendos judices ut in utraque causa idem
Z . 9 D : c o m m u n i c a b i l e est . Solet tamen in its quae commode dividi non possunt partibus non 30
invitis hoc remedium adhiberi, ut alter rem accipiat, alter aestimationem, idque maximb in judiciis divisoriis,
ut scant Famil . here. Com . divid. Fin. regund., viget, v. . g . J. de O//ic . Jud ., nec minus in libertate, per
l. 30 . et t . t. C. de com. serv. et . ult. J . de Don., de quibus mox, quanquam stricto jure minus accurate,
libertas enim inaestimabilis res est . In beneficiis hoc non procedit, esset enim SIMONIA . Sic incommuni35
cabilis est

248

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. 9

pronuncient, sin consensus non contingat, favore libertatis liberum fore, sed victori dimidium
aestimationis suae preestiturum, confer 1 . 9 . . 2 . D. eod .

XXV . Sic et in TUTELA . Testator voluit Titium Tutorem esse, duo sunt Titii, nec

apparet, quem voluerit : cum tutela sit indivisibilis, apparet enim testatorem Unum tantum

s Titium velle, neuter tutor erit, per 1. 30 . D . de Test. Tutel . Quid de POSSESSIONE? si ad
earn plures perplexo jure concurrant? cum possessio sit indivisibilis, seu plures in solidum,

eodem possessionis genre possidere non possint, 1 . 3 . . 5 . de acquir. possess ., sequestrandam


putavit possessionem Butrigarius ad 1. un. C. uti Possid. seu neutri interim tribuendam .
Sed si accuratius considero, falsum illud Proculianorum Principium de indivisibilitate possesIo

sionis esse arbitror, verioremque Sabini sententiam in 1. z5. . 4 . de Precar . et 1 . 3 . D . uti


Possid . etiam de una eademque naturali possessione . Nam cum qui in parte rei stat, reliqua
animo obiens, totum possidere possit, Paulus in ead. 1 . 3 . . z . de acq. poss ., quid prohibebit
plures simul in ejusdem fundi diversis partibus . Ambos animo possidendi totum stare, assentientem habeo Joh . Fabrum, de castro aliquo in . retinenda, n . 27. v . si verd et de interdict .

Is

Neque de mobilibus aliud dicemus : falsum enim, contra naturam esse, ut quod ego teneam,
to tenere videaris, tametsi Paulus d . 1. 3 . . 5 . pro comperto habet . Ecce enim si urceum
utrinque ansatum eodem tempore ego et Titius oppositis locis apprehendamus, quidni ambo
teneamus aut possideamus, cum dici non possit uter magis aut minus possideat . Ergo arg .
1. 5 . verb . nec enim potest reperiri D. de /idejuss. e t longe ineptius dicatur : Neutrum possidere .

20

Quare et in solidum uterque possidebit, cum altero subtrahente manum, alter nihilominus
sustentaturus sit . Taceo si servus communis, imd et amicus possessionem ingrediatur, animo

eam pluribus acquirendi ; Omnes quibus possidet, in solidum possidere . Dicendum igitur casu
perplexo neutrum vinci, id est utrumque in possessione manere, per 1 . 3. Pr . D . uti possidetis .
Sed haec ex naturalis seu meri juris principiis disputavi, de caetero Paulo JCto

ss controversiam autoritatis (quam ipsi Justinianus dedit, responsaque ejus in


Pandectas relata vim legis civilis habere voluit) minime facturus.

XXVI . Cum porrd dixerimus Praebendas indivisibiles esse, concursus ad eas perplexi

exempla videamus. Et est CASUS XII . in c. authoritate Martini 7. de concess . Preeb . in 6.


In Ecclesia Parmensi Martinus Papa concessit gratiam expectativam Titio A, deinde Boni-

so facius Cajo B, denique idem Bonifacius Sejo C, cum clausula ut praeferatur omnibus gratiam

habentibus a suis antecessoribus, non verd a se. Orta vacanti$ quaeritur quis prior sit : FUNDAMENTA LOCATIONIS sunt : (I) Titius praefertur Caj o prioritate temporis, (2) Caj us
Sej o tum ob cessationem clausulae prioritatem temporis irritantis, (3) Sej us Titio per clausu35

Z . 14 D : de castro aliquo loquentem in


Z . 32-33 D : (z) Cajus Sejo, ob cessationem

N. 9

N. 9

i fore, sed victori dimidium

DE CASIBUS PERPLEXIS

249

lam expressam . Circulus et PERPLEXITAS manifesta est . SCHEMA non adhibebimus


singulatim, contenti semel turn in frontispicio, turn in . ig. posuisse . Unde quo facilius

n esse, duo sunt Titii, nec

exempla possint ad Schema applicari, et addidimus hic, et addemus alibi literas A, B, C .


DECISIO Pontificis est in d . c. 7 . ut Imo loco ponatur Cajus, secundus, IIdo Sejus tertius,

testatorem Unum tantum


de POSSESSIONE? si ad

IIItio Titius primus . Approbamus nos decisionem, v . supr . 20. . fin ., sed non rationem, quia s
Pontifex argumentatur ex 1. 2 . . 1 7 . D. ad Set . Tertull ., sed, ut ibi diximus, est contra rationern

~ilis, seu plures in solidum,

ir . possess ., sequestrandam

jurist talia autem non sunt trahenda ad consequentias, 1 . 14. 1. 39 . D . de Legibus .

n de indivisibilitate posses-

secundus B specialem, tertius C specialem cum clausula, quad omnibus pra:ferri debeat generalem gratiam habentibus . Fundamenta Locationis sunt ut in praecedenti casu . Ipse :o
Compostellanus Imo loco ponit primum, IIdo secundum, IIItio tertium. Sed recte Gloss . in

Porra
Compostellanus in d. c . 7. alium CASUM XIII . affert : Primus A accipit gratiam generalem,

Leutri interim tribuendam .

F. de Precar. et 1 . 3 . D. uti
ui in parte rei stat, reliqua
acq. Poss ., quid prohibebit

d. c . 7. lit. e . ad v . primana secundus tuetur contrarium . Eadem enim qua: in priori ratio et
decisio est . Igitur ponetur secundus loco Imo, tertius IIdo, primus IIItio . Patet igitur in his

sidendi totum stare, a ssen27. v. si vero et de interdict .

casibus, perplexitatern cessare.

esse, ut quod ego teneam,

XXVII. Jam ad rem divisibilem et communicabilem : Quare sequitur Conclusio 2 . et =s


in hoc negotio REGULA III . principalis, IN CONCURSU PERPLEXO AD REM DIVISI-

bet . Ecce enim si urceum


~rehendamus, quidni ambo

BILEM AUT COMMUNICABILEM LITIGANTES OMNES ADMITTENTUR PRO RATA .

sinus possideat . Ergo arg.

Uti enim, si de facto incertum est, quis prior altero hypothecam v . g. aut arestum nactus sit,

catur : Neutrum possidere .

concurrunt Creditores pro rata, quod specialiter definitum in Electoratu Saxonize a Divo
Augusto p . z. C . 28. . nacj jeto berA rtem, v . unb ba Sroo Terpfdnbungen, et ibi Dn . 2o

manum, alter nihilominus


sionern ingrediatur, animo

Carpzov. p . m. def .146 . et Ordinatio Processus Divi Johannis Georgl 1-i t . 44 . . bo Ouch
ifjrer 3neen . Quidni igitur, cum de jure incertitudo est? et quid dubitamus? in casu perplexo

ere . Dicendum igitur casu


:r 1. 3 . Pr. D. uti possidetis.

, de caetero Paulo JCto


t, responsaque ejus in
16 facturus'
concursus ad eas perplexi
i 7. de concess . Prob . in 6 .

'am Titio A, deinde Bonia?feratur omnibus gratiam


:ritur quis prior sit : FUNritate temporis, (z) Caj us

;) Sej us Titio per clausu-

litigantes pares sunt, per . 23 . fin . supr., pares autem concurrunt pro rata : daturque a :quilibrium justitia', cum libra paria utrinque pondera sustinet . Idem et aequitati (id est equali-

tati Geometricae) congruum . Nam, ut ingeniose definit Vultejus in Jurisp . Rom. Pr ., zequi tas -s
duorum pluriumve proportio est, id est, ut participent de jure pro rata meritorum cause' :

Qub pertinet, quad in dubio tenendum, quod minimum habet iniquitatis, 1. 200 . de R. J .,
Medium nempe, 1 . 3 . D . si pars har . Pet. I . final. 3 . . et si quis i . C . com . de Legal ., add
Cujac. X. observ . 4. Qua pertinent qui statuunt dividendam rem Dynus et Albericus in
1. Titice textores 36. D . de Leg . r . quorum hic dicit ita Bononiae observatum . Adde quos fuse so
citant Tiraquell . tr. de jure Primogen . q. 17. opin. 4. et M enoch. Remed. retin . Poss. 3. n.. 755 .
Et argumentantur ab accrescendi, aut potius non decrescendi jure in quo ab initio quisque
habet solidum, concursu fiunt partes, 1 . 89. D. de L . 3. 1. 142 . D. de V . S.
Z . 6 D : sed ea, ut ibi diximus,

250

I . LEIPZIG UND ALTORF 1663-1666

N. g

XXVIII . Talis concursus ad rem divisibilem est concursus ad possessionem, v . supr.

item ad sessionem, . hic . H ereditatem . 29 . 30 . Bona debitoris . 31 . seqq . SESSIONEM putes fortasse indivisibilem, sed contra est . Sint enim duo in eodem Collegio inter se
. 25 .,

litigantes uter locum tertium tenere debeat, uter quartum ; et neuter sit in possessione, cum

s pendente lite exciudi

a conventibus non possint, multo minus si negat decidi controversia :

consequens est hos duos litigantes esse in eodem loco indefinito, et quasi disjunctivo, ut aut

hic aut ille sit in tertio vel quarto loco . Nec obstat regula : non esse possibile, ut ubi ego sedeo
to sedere videaris, 1 . 3 . . 5 . de acq . Poss
., quam huc applicat D o m i n i c at s A r it M 'T u s tr. de
Comitiis c. 7 . n. zz2 . Quoniam hoc casu non unus sedet in loco alterius, sed potius in incerto
=o

relinquitur, uter in loco tertio sedeat, uter in quarto . Interim ita collocandi sunt, ut non
appareat, uter prior sit, uter posterior . Quam in rem recenset complura remedia Dn . Jac.
Andr. Crusius novissime, Ir. de lure Sessionis l . z . C . 7 . V. g . (t) remedium alternationis
it .

x . sqq. quod inter lineas diversas Saxonicas, item inter Hassiacas placuit, ut alternis Senior

liner proecederet, primus autem actus alternationis determinatur sorte .

(2)

Remedium sedis

=s extraordinariae, ita in Concilio Tridentino Legato Hispanico Gallis controversiam moventi


datus locus extra ordinem

a regione Franci, ad latus Secretarii Apostolici, Petr. Suavis

Polanus (id est transpositione literarum : Paulus Sarpius Venetus) Hist. Coneil. Trident.
lib . 8 . P . 847 . Etsi indignabatur Francus, et haud contentus non vinci, etiam vincere volebat .
(3) Sessionis promiscuae, Crus . d. 1 . n . z6 ., id solitum in actibus Extraordinariis in Comitiis
20

Crus . (ex Arumzo) lib. z. c . z. n . 2I. Et nonnunquam in Conviviis, quod, si Novellis fides,

nuper Legatus quidam observavit Viennae . (4) Sortis, quod probat Venturus de Valentia,
improbat Crus . I. 5.27. (5) Mensae orbicularis, elegans remedium, quod suadet etiam
Crusius I . 7. zz., sed non addidit quam multa praerequirat . Scilicet mensam in medio
triclinii positam, ne dignior,
videatur, qui

25

a tergo tutus se parieti applicarepotest ; quatuor

j anuas sibi oppositas, alioqui is dignior habetur, qui januam prospicere potest, ad vitandas
insidias ; in omnibus lateribus fenestras, alioqui qui luci nulli oppositus est inferior
videbitur . Imo servatis his omnibus cautelis digniorem putat Schwenterus Delic. Mathem.

P. 7 . Pro. 28. qui orientem prospicit ; sic plane rueret remedium mensae orbicularis, sed ab
oriente dignitas longius petita est . (6) Absentia ejusque mutuae (alioqui qui solus abest,
30

possessione cessisse videbitur) de quo remedio Arummus de Comit. C . 7 . n. r15.


XXIX . Concursus Perplexi ad HEREDITATES ab intestato exempla haec observamus : XIV. ex 1. 5. . 2. D . ad Set. Tertull. CASUS est : Avus emancipat nepotem, nepos super-

stite matre (A), avo (B), et patre (C) moritur, quid juris? FUNDAMENTA LOCATIONIS :
(i) mater excludit avum,
35

1.2 .

. 15. D. eod.,

(2)

avus patrem, per 1 . z . .

larente manumiss., (3) et tamen pater matrem, per d. 1.

2.

2.

D . si quis a

. z5 . D . ad Set . Tertull . Quid

N. 9
ad possessionem, v . supr .
bitoris . 31 . seqq . SESSIOin eodem Collegio inter se
Liter sit in possessione, cum
negat decidi controversia :

et quasi disjunctivo, ut aut


;e possibile, Lit ubi ego sedeo

minicus Arumceus tr . de

terius, sed potius in incerto

ita collocandi sunt, ut non


omplura remedia Dn . Jac .
remedium alternationis

Ls

placuit, ut alternis Senior

sorte .

(2)

Remedium sedis

as controversiam

moventi

Apostolici, Petr . Suavis

etus) Hist. Coneil. Trident.

inci, etiam vincere volebat .

Extraordinariis in Comitiis

viis, quod, si Novellis fides,

at Venturus de Valentia,

tedium, quod suadet etiam

cilicet mensam in medio

i applicarepotest ; q u a t u o r
-ospicere potest, ad vitandas
nulli oppositus est inferior

hwenterus Delic. Mathem.

mensae orbicularis, sed ab

iae (alioqui qui solus abest,


:it .

X. ITS .
tato exempla haec observaC. 7 .

cipat nepotem, nepos super-

)AMENTA LOCATIONIS
n, per 1 . z . . 2 . D . si quis a

r5. D. ad Sct. Tertull . Quid

N. 9

DE CASIBUS PERPLEXIS

2 51

igitur? DECIDIT Paulus JCtus in d . 1. 5 . . 2 . avum pr~eferendum . Causam ipse viderit.


Mero certe juri consonantius, concurrere avum, patrem, matrem . Occurrit CASUS non absimilis XV. in 1 . 2 . . 15 . D . eod . Defunctus reliquit superstitem, patrem naturalem (A), sed

minimam capitis deminutionem passum arrogatione fortasse aut emancipation, et ita non
amplius agnatum, sed cognatum ; deindc matrem (B) ; et denique agnatum fratre remotiorem, s
v . g. patruum (C) . FUNDAMENTA LOCATIONIS sunt : (i) Pater naturalis etiam non
agnatus proefertur matri, per 1 . 2 . . 15 . D. ad Sct. Tert ., (z) mater ex Scto excludit
agnatum, qui non est frater vel soror consanguinea, A fratre excluditur, cum sorore
cncurrit, . 4. J. de Sct . Tertull ., (3) et tamen agnatus talis excludit Patrem non

agnatum, quia agnati vocantur ex LXII . Tabb . ut legitimi, cognati demum his deficientibus t~
ex edicto Pretoris, per . 4 . J . de legit . agn. succ . Quid igitur? Ulpianus in d. . 17. decidit
matrem solum successuram (aut, si soror consanguinea defuncti adsit, cum ea concursuram,
. A) Causam ipse viderit . Mero certe juri consonantius concurrere matrem, patrem, agnaturn . Argumento hujus . 17. sed minus recte, utitur Boni f a c i u s in d . c . 7 . de concess . prceb.
in 6., v. supr . . 26 .

cs

XXX. Praecedentes duo casus in Legibus extant, addamus duos elegantes ex interpretibus, conf. Everhard. in loc. a prim . a d ult. n . 1 . CASUS XVI . Statuto cautum est : agnatos
usque tertium gradum inclusive excludere matrem : Moritur igitur aliquis, relicta Amita A,
Fratre uterino B, Matre C . FUNDAMENTA LOCATIONIS : (i) Amita excludit matrem,

per d. statutum, (2) mater fratrem uterinum, per jus commune, (3) frater uterinus 20
amitam, itidem per jus commune . Albericus de Rosate DECIDIT pro Amita in 2 . Part.
Statut. q. III. Et recte, nam quia inter positionem i . et 3 . pugna est, praevalebit haud dubie
prima, quia jus speciale derogat communi . Et ab ista voluntate condentis statutum derogatoria habemus principium ab amita incipiendi . Nec obstat statuta strictissime interpretanda,

aliud enim interpretatio, aliud necessaria consequentia, qualem praebet regula : si vinco vin- zs
centem to etc ., adde . 20. fin. Similis CASUS XVII . Statuturn est : filiam excludi ab agnatis

ad gradum tertium inclusive, et agnatos ultra secundum gradum A fratre uterino . Moritur
aliquis relicto Fratre uterino A, Amita B, Filia C . FUNDAMENTA LOCATIONIS : (i) Frater
uterinus excludit amitam, per d . statut . express ., (2) amita filiam, per d . statut . express., (3) filia consanguinea fratrem uterinum, per jus commune . Socin. vol. z. con- 30

sil. z . fin . DECIDIT pro Fratre, et recte, per rationem decidendi casus praecedentis .

XXXI. Nunc denique ad perplexitatem in CONCURSU CREDITORUM deveniemus .


Cujus exempla habent Andr. Rauchbar. p . z . quasi . 4 ., apud quern est casus poster to . 20.

21 . 24., M atth . Berlich . P . z . concl . 49 . Per totum, apud quern sunt nostri casus concursus
creditorum omnes pra:ter i 8 . e t 22 . Ex quo hausit qua: de talibus casibus habet ~5'ol)ann 266 35

25 2

I . LEIPZIG UND ALTORF :663-2666

N. 9

supr. cit . . io. Ir. bpm Il3organg ber @3lbubiger d pag. 62. usque ad 68 . quemadmodum alias
totus tractatus ex Berlichio extractus est . Porro Dn. Carpzov . p. m . i n definitionibus p. z.
c. 28. d. z75. 176. 177 . habet casum nostru mi9 . 20 . 23 . et casum i6 . repetit in Responsis
lib . IV . Resp . z7. Sunt hi, quos dixi omnes juris Saxonici interpretes, et casus nostri i8 . 19.
s 20. 21 . sunt juris communis et Saxonici, reliqui Saxonici tantum . Casus tamen 24 . et 25 .
habebant locum ex jure Saxonico D . Augusti, sed cessat eorum perplexitas ex jure Saxonico
D. Johannis Georgl primi, postquam constitutiones in Ordinatione Processus hac in parte non
parum sunt immutatae . Caeterum, ut hoc quoque addam, in jure Saxonico Joh . Georgius I .
Gloriosissimae Record . Princeps armis et toga inclytus, viam monstravit apertissimam, casus
zo istos sine disputatione solvendi . Ita enim loquitur Ord. Proc . t. 43 . . final. menn man abet
fol . 590. Corp . Saxon. p. z. men n man aber feine Jlac1 rid)t C)aben fan, meldje binglicfje erecfjtig%
feit unter ben Olaubigen alter fetc ; foll in f olden ~mei fel erflick bad Qhemeib il,+re$ einge=
bracC)ten QC)egelbd, folgenb$ bie 32unblein (sc . si habent jus reale cum privilegio, v. g. jus
crediti ademtionem, refectionem) unb Sum britten ber Fiscus feiner ecC)ulb be3aC)let merben,
=s bie folgenben abet etc . merben einanber gleicI gered)net. Ut igitur in dubio facti, ita in dubio juris mens eadem Serenissimi Legislatoris videtur extitisse, quae etiam in Praxi observatur.
XXXII . Jam ad ipsa Exempla . CASUS XVIII . express6 extat in 1. Claudius Felix . z6 .
qui pot . i n pign . Claudius Felix eundem fundum tribus oppignoravit : Primo Eutychianae A,
2o Secundo Turboni B, Tertio Titio C ; creditor primus contra tertium de suo jure docens, vincitur, et sententia transit in rem judicatam . 4ccedit mox et secundus, is docet se Eutychiana
quidem posteriorem, sed Titio priorem esse . Sperat igitur Eutychiana hujus adventu se jus
suum contra Titium indirect6 recuperaturam, Titius sperat se per latus Eutychianae etiam
hanc superaturum . Quid igitur juris? FUNDAMENTA LOCATIONIS : (r) Primus praess cedit secundum prioritate temporis, (2) Secundus tertium ex eodem fundamento, (3) et
nihilominus Tertius primum, ob rem judicatam . Nam res judicata pro veritate habetur,
1. 207 . de R . J. et ut eleganter ait Bachovius ad Tr. I. z. z. v . verum non nisi unum. Verum,
inquit, vel judiciale vel reale est. DECIDENDUM igitur mero jure Imo loco ponendum Secundum, IId0 Tertium, IIItio primum, Quia pugnant Posit. r . e t 3 ., sed cum verum judiciale
so vincat verurn reale, in praejudicium ejus, qui sententiam sua culpa passus est rem judicatam
fieri, vincet pos. 3 . et positio r . habebitur pro nulla . Decisionem JCti Pauli, ut mollissirn6
dicam, non intelligo . Negat restituendam Eutychianam (quanquam id humanissimum), negat
Tertium etiam Secundo praeponendum, et hactenus rect6 . Sed cum negat etiam Seeundum
Eutychiana: praeponi debere, acumen ejus requiro . Nam quid denique decidit, aut quomodo
ss negatis prioribus aliter possibile est? Nam Secundum vult praeponi Tertio, et Tertium Primo

66

N. 9

N. 9

ce ad 68 . quemadmodum alias
)v. p. m . in definitionibus p . I.
asum 16 . repetit in Responsis
rpretes, et casus nostri 18 . r9 .
itum. Casus tamen 24. et 25 .
n perplexitas ex jure Saxonico
one Processus hac in parte non
ure Saxonico Joh . Georgius I .
tonstravit apertissimam, casus
t. 43. . final. menn man aber
fan, mefcfje binglicfje erecfjtig=
tficfj bad Csfjemei6 ifired einge=
eale cum privilegio, v . g. jus
einer &fjulb 6ebafjfet merben,
itur in dubio facti, ita in due, qua: etiam in Praxi obserextat in 1. Claudius Felix. z6 .
)ravit : Primo Eutychianae A,
ium de suo jure docens, vinciindus, is docet se Eutychiana
ychiana hujus adventu se jus
per latus Eutychianae etiam
.TIONIS : (i) Primus praeex eodem fundamento, (3) et
udicata pro veritate habetur,
'erum non nisi unum. Verum,
re Imo loco ponendum