Sie sind auf Seite 1von 821

N I K O L A U S VON KUES: W E R K E I

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
QUELLEN UND S T U D I E N ZUR
GESCHICHTE DER PHILOSOPHIE

H E R A U S G E G E B E N VON

PAUL W I L P E R T

BAND V

1967

WALTER DE GRUYTER & CO. / BERLIN


VORMALS G. J. GÖSCHEN'SCHE V E R L A G S H A N D L U N G · J. GUTTENTAG, VERLAGS-
BUCHHANDLUNG · GEORG REIMER · KARL J. T R Ü B N E R · VEIT & COMP.

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
NIKOLAUS VON KUES
WERKE

(NEUAUSGABE DES STRASSBURGER DRUCKS VON 1488)

BAND I

H E R A U S G E G E B E N VON

PAUL W I L P E R T

1967

WALTER DE GRUYTER & CO. / BERLIN


V O R M A L S G. J. G Ö S C H E N ' S C H E V E R L A G S H A N D L U N G · J. GUTTENTAG. VERLAGS-
B U C H H A N D L U N G · GEORG R E I M E R · K A R L J. T R Ü B N E R · VEIT it COMP.

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
Aichiv-Nr. 3496671

1967 by Walter de Gruyter & Co., vormals G. J. Göschen'sche Verlagshandlung — J. Guttencag, Verlagsbuchhandlung
Georg Reimer — Karl J. Trübner — Veit & Comp., Berlin 30
Printed in Germany
Ohne ausdrückliche Genehmigung des Verlages ist es auch nicht gestattet, dieses Buch oder Teile daraus auf
photomechanischem Wege (Photokopie, Mikrokophie, Xerokopie) zu vervielfältigen.
Satz und Druck: Walter de Gruyter & Co., Berlin 30

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
Vorwort des Herausgebers
Als Nikolaus von Kues im Jahre 1464 starb, waren noch keine
zehn Jahre seit dem epochemachenden ersten Bibeldruck Gutenbergs
vergangen. Dennoch stand der Buchdruck schon in seiner ersten
Blüte. Von Mainz ausgehend, verbreitete sich die neue Technik schnell
in alle Länder. Straßburg (seit 1458), Köln (seit 1465), Basel (seit
1468), Paris (seit 1470), Mailand (seit 1471) waren die bekanntesten
und bedeutendsten Orte damaliger Buchkunst. Aber auch kleinere
Orte wie Oppenheim und Schlettstadt verschafften sich Geltung.
Nikolaus selbst hatte die Bedeutung der neuen Kunst erfaßt1 und
sich um die Errichtung einer Druckerei in Italien bemüht. Die An-
regung wurde nach seinem Tode durch seinen Familiären Johannes
Andreas Bussi in Subiaco verwirklicht2.
Neben dem Buchdruck blieb jedoch noch lange Zeit die handschrift-
liche Überlieferung und das Kopieren von Büchern von Bedeutung.
Vor allem galt das für die Schriften der Autoren, die in den Anfängen
der Buchdruckkunst publizierten. Denn zunächst wurden die Werke
des klassischen Literaturkanons des Mittelalters gedruckt, allen voran
die Bibel, dann aber auch die Schriften der bedeutendsten Kirchen-
lehrer und Philosophen.
Nikolaus hat den Druck seiner Werke nicht erlebt. Er mußte sich
damit bescheiden, zu seinen Lebzeiten eine handschriftliche Sammlung
seiner Schriften und Predigten in Auftrag zu geben. Seine Ausgabe
letzter Hand, vom Autor selbst durchgesehen, korrigiert und autori-
1
Die Hospitalbibliothek in Kues enthält noch heute eine Inkunabel, die 1460 bei
Gutenberg in Mainz gedruckt wurde (Joannis Baldi de Janua Catholicon; s. /. Marx,
Verzeichnis der Handschriften-Sammlung des Hospitals zu Cues bei Bernkastei
a./Mosel, Trier 1905, S. 329). Daß Nikolaus mit dem späteren Kölner Drucker Jo-
hannes Guldenschaff bekannt wurde, wie Vansteenberghe, Le cardinal Nicolas de Cues,
Paris 1920 (Nachdruck Frankfurt 1963) S. 30 annimmt, muß bezweifelt werden.
Vansteenberghe hat aus einer Namensgleichheit des Magisters Johannes Gulden-
schaff, Dekans des Kollegiatstifts St. Stephan in Mainz von 1436—1449 (Joannis,
Scriptores Hist. Mogunt. III455 sqq.), den Nikolaus in der Apologie erwähnt
(Opera omnia II p. 25, 5), mit dem Kölner Drucker auf Personenidentität geschlossen.
Dies ist jedoch ausgeschlossen, weil der Mainzer Dekan bereits 1439 starb, während
die Wirksamkeit des Kölner Druckers 1465 beginnt.
2
Über J. A. Bussi s. P. Wilpert, Schriften des Nikolaus von Cues, Heft 12 (Vom
Nichtanderen) Hamburg 1952, S. ggff.

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
Vorwort des Herausgebers

siert3, ermöglichte aber schon bald spätere Drucke, deren erster knapp
25 Jahre nach seinem Tode erschien. Abgesehen von einigen für die
moderne kritische Textgestaltung unwichtigen Textzeugen des 16.,
17. und sogar noch des 18. Jahrhunderts (eine handschriftliche Über-
lieferung der Concordantia catholica), dauerte die Periode der hand-
schriftlichen Überlieferung der Werke des Nikolaus gerade 50 Jahre.
Wie die Überlieferungsgeschichte zeigt, sind seine Schriften nicht
sonderlich weit verbreitet4. Das gilt vor allem für die Werke seiner
späten Arbeitszeit. Die Überlieferungsgeschichte bietet uns das er-
staunliche Bild einer immer geringer werdenden Verbreitung der
Schriften. Man kann sagen, je später das Werk entstand, desto spär-
licher sind seine Kopien. Ein Grund dafür, wenn auch nicht der
einzige, mag in der Tatsache liegen, daß Nikolaus weder eine eigene
Schule begründet noch große bedeutende Schüler gefunden hat. Die Ab-
schrift eines oder mehrerer seiner Werke entsprang immer einer persön-
lichen Begegnung des Kopisten oder des Auftraggebers einer Kopie
mit dem Autor oder dem Wunsch, sein Werk näher kennenzulernen.
Um so erstaunlicher ist die Tatsache, daß die Schriften des Nikolaus
schon relativ früh gedruckt wurden, im dritten Jahrzehnt der jungen
Buchdruckkunst. Die Erstausgabe seiner Werke erfolgte im Jahre 1488,
drei weitere folgten bis zum Jahre 1565.

Die frühen Drucke der Nikolaus-Schriften

Der Inkunabeldruck von 1488 ist die einzige Ausgabe des 15. Jahr-
hunderts6. Er erschien in Straßburg und wurde von Martin Flach
aus Küttolsheim gedruckt und verlegt. Man darf den bekannten
3
Diese Sammlung ist uns in den Prachtbänden codd. 218 u. 219 der Hospitalbibliothek
in Kues erhalten. Beschreibung bei /. Marx, Verzeichnis der Handschriften-Samm-
lung S. 212—217.
4
Vgl. P. Wilpert, Die handschriftliche Überlieferung des Schrifttums des Nikolaus
von Kues, in: Nicolö da Cusa Relazioni tenute al Convegno Interuniversitario di
Bressanone nel 1960. Facolta di Magistero dell'Universitä di Padova IV, Firenze
1962 S. i—15. Die Wirkungsgeschichte des Nikolaus im italienischen Raum unter-
sucht E. Garin, Cusano e i Platonici italiani del Quattrocento, ebenda S. 75—100.
5
Beschreibung bei L. Hain, Repertorium bibliographicum Vol. I 1826 p. 219 Nr. 5893.
Ferner bei A. Richter, Die neuesten Darstellungen der Philosophie des Nikolaus
von Cues, in: Zeitschrift für Pliilosophie und philosophische Forschung N. F. 78
(1881) S. 285f. Vgl. auch F. Gentili di Guiseppe, L'edizione princeps degli „Opuscula
varia theologica et mathematica" di Nicolo da Cusa, in: La Bibliofilia 32 (April—Mai
1930) S. 137—145.

VI

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
Vorwort des Herausgebers

Drucker aus Straßburg nicht, wie früher häufig geschehen, mit seinem
Namensvetter Martin Flach aus Basel verwechseln, der ebenfalls
ein bedeutender Buchdrucker und Verleger des 15. Jahrhunderts war,
dessen Arbeiten aber fast zwei Jahrzehnte früher einsetzen. Unser
Straßburger Flach hatte dort den Buchdruck erlernt. Seit 1487
arbeitete er nachweislich selbständig, wie einige signierte Frühdrucke
beweisen. Demnach hat Flach bereits im zweiten Jahr seiner Selb-
ständigkeit die Nikolaus-Schriften verlegt. Ungefähr hundert Drucke
sind uns aus der Werkstatt Flachs bekannt. Er starb im Jahre 1500
am Ort seiner Wirksamkeit6.
Die Straßburger Ausgabe (in der Literatur häufig mit der Sigle a
bezeichnet) erschien ohne Orts- und Jahresangabe. Dennoch sind
beide Angaben heute nicht mehr umstritten und gelten als gesichert.
Die Inkunabel enthält in zwei Bänden fast das gesamte Werk des
Nikolaus. Beide Bände wurden meist von ihren Besitzern in einen
Band gebunden. Der erste Band, unpaginiert erschienen wie auch der
zweite, umfaßt 204, der andere 335 Seiten. Die Typen sind nach Art
der gotischen Schreibweise7. Die Ausgabe sucht, wie alle Frühdrucke,
das Bild einer Handschrift nachzuahmen. Der Text weist starke
Abbreviation auf. Die Initialen fehlen, weil sie üblicherweise in dieser
Zeit noch von Hand nachgemalt wurden. Die Seiten sind mit 45 Zeilen
eng bedruckt. Über die Auflagenhöhe ist nichts bekannt. Doch wird
man sie nicht zu hoch ansetzen dürfen. Drucke mit einer Auflagen-
hohe von 200 Exemplaren waren in damaliger Zeit schon Bestseller.
Dennoch ist eine Vielzahl von Exemplaren dieser Ausgabe erhalten
und bekannt, so daß man auf die Gewohnheit der älteren Cusanus-
literatur verzichten kann, die fleißig Exemplarbelege anführte.
Dem Straßburger Druck liegt die oben erwähnte Ausgabe letzter
Hand zugrunde. Beide Kodizes sind Pergamenthandschriften, in
Prachteinband gebunden. Sie entstanden Anfang der sechziger Jahre
unter Mitwirkung und Redaktion des Sekretärs des Kardinals, Peter
von Erkelenz. Da sie weder die Concordantia catholica noch die
lateinischen Predigt entwürfe enthalten, ist die Straßburger Ausgabe
eine Teilausgabe. Gegenüber der dritten Druckausgabe, dem Pariser
Druck von 1514, hat sie den Vorteil der größeren Texttreue.
Im Jahre 1502 erschien die zweite Ausgabe der Nikolaus-Werke
in Mailand. Sie wurde von Benedictus Dolcibelli auf dem markgräf-
6
Über M. Flach siehe E. Voullieme, Deutsche Drucker des 15. Jahrhunderts, Berlin
IQ22 2 , S. 157.
7
Vgl. die beiden Tafeln hinter S. 2 und 292.

VII

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
Vorwort des Herausgebers

liehen Schloß Castrum Laurum (heute Corte Maggiore) gedruckt'


Herausgeber war Roland Pallavicini. Diese Ausgabe folgt dem Straß-
burger Druck, sieht man von einigen Änderungen in der Interpunktion
und Rechtschreibung ab. Sie hat in der Forschung und Literatur
nicht die Bedeutung der Straßburger Inkunabel, erst recht nicht die
der Pariser Ausgabe erreicht.
Die dritte und wirkungsgeschichtlich bedeutendste Ausgabe ist
die 1514 in Paris erschienene8. Herausgeber war Johannes Jacobus
Faber Stapulensis (Jean Jacques Lefevre), der kurz vor 1440 in Etaples
in der Normandie geboren wurde und 1537 in Paris starb9. Faber ist
sowohl durch seine Bibel- und Aristoteles-Kommentare als auch
durch seine Editorentätigkeit bekannt. Die Herausgabe der Werke
des Pseudo-Dionysius, des Raimundus Lullus, des Jan van Ruysbroek,
der Hildegard von Bingen zeigt seine Neigung zu mystischer Spekula-
tion. Seine Nikolaus-Ausgabe (Sigle p) ließ er in dem bekannten
Prelum Ascensianum, der Druckerei des Jodocus Badius Ascensius
(1462—1535) drucken10. Badius, ein berühmter Humanist wie Faber,
stammte aus Gent und hatte, bevor er 1503 eine eigene Druckerei
mit Verlag eröffnete, bei Jean Petit in Paris als wissenschaftlicher
Berater und Editor gearbeitet.
Faber sammelte, unterstützt von einigen „Mitarbeitern" und
Freunden, zu denen Beatus Rhenanus aus Schlettstadt, Michael
Hummelberg, Georg Reisch und Reuchlin, vor allem aber der Pole
Johannes Solidus aus Krakau und Petrus Meriel gehören, alle ihm
zugänglichen Nikolaus-Schriften. Gegenüber der Straßburger Ausgabe
konnte er einige Werke erstmalig in seine Ausgabe aufnehmen: die
Concordantia catholica und Auszüge aus den lateinischen Predigt-
entwürfen. Die in drei Bänden erschienene Ausgabe enthält im ersten
Band die philosophischen Schriften, im zweiten Band die theologischen
und mathematischen Werke sowie die zehn Bücher der Excitationes,
jene von Faber erstellte Auswahl aus den Predigten des Nikolaus,
8
Beschrieben von /. E. Erdmann, Grundriß der Geschichte der Philosophie Bd. I,
Berlin 1866 S. 458.
9
Zu Faber Stapulensis siehe /. Albertus Fdbricius, Bibliotheca Latina mediae et
infimae aetatis. Florenz 1858 (unveränderter Nachdruck Akad. Druck- und Verlags-
anstalt Graz 1962) Bd. II p. 544. Eine umfangreichere neuere Darstellung des Lebens
und Werkes des Faber Stapulensis bietet R. Weier, Der Einfluß des Nicolaus Cusanus
auf das Denken Martin Luthers, in: Mitteilungen und Forschungsbeiträge der
Cusanus-Gesellschaft (MFCG) Bd. 4 (Mainz 1964) S. 21411.
10
Über Badius s. Lexikon des gesamten Buchwesens, hrsg. von K. Löffler und /. Kirch-
ner Bd. i Leipzig 1935.

VIII

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
Vorwort des Herausgebers

die er auf einer Romreise in der vatikanischen Bibliothek entdeckt


hatte. Sie sind erhalten in den heutigen Cod. Vat. lat. 1244 und 1245,
zwei illuminierten Prachthandschriften, die Nikolaus auf Drängen
seiner Freunde hatte anfertigen lassen. Der dritte Band schließlich
enthält die Concordantia catholica.
Faber Sfapulensis ist ein ,,moderner" Editor und seine Ausgabe
eine „intelligente" Edition, die nicht nur auf der Überlieferung der
Werke in den beiden Kueser Handschriften 218 und 219 beruht,
sondern auch weitere Textzeugen heranzieht. Bei der Texterstellung
erlaubt Faber sich bisweilen starke Eingriffe in den Text, der ihm
oft schwer verständlich scheint. Er glättet mit dem Sinn eines Hu-
manisten das Cusanische Latein, dem er damit zum Teil seine charak-
teristische Eigenart nimmt. Er konjizierte, emendierte, kürzte und
fügte Zusätze ein. Dabei hat er nicht immer die Grenze des Notwendi-
gen und Vertretbaren beachtet. Für einzelne Schriften und Teile der
Predigtsammlung ist p noch solange von Bedeutung, bis die Lücken
in der kritischen Ausgabe geschlossen sind11.
Der vierte und letzte Frühdruck der Nikolaus-Schriften erschien
1565 bei dem von Kaiser Karl V. geadelten Henricus Petri in Basel.
Er folgt im Text und Umfang der Pariser Ausgabe.

Mit dieser Neuedition des Straßburger Druckes wird eine historisch


interessante und wichtige Ausgabe zugänglich gemacht. Verlag und
Herausgeber entschlossen sich vor Jahren zu diesem Unternehmen aus
einem zweifachen Grunde. Sie wollten, solange noch die große kritische
Ausgabe der Opera omnia12 und die Edüio minor™, die zwar der
Editio maior vorauseilt, die bestehenden Lücken noch nicht zu
schließen vermögen, das Werk des Nikolaus möglichst vollständig
allen Interessierten zugänglich machen. Die Neuherausgabe eines
Altdruckes kann wesentlich schneller erstellt werden, da es der oft

11
Ein unveränderter photomechanischer Nachdruck der Pariser Ausgabe erschien 1962
im Minerva Verlag Frankfurt/M.
12
Nicolai de Cusa opera omnia iussu et auctoritate Academiae Litterarum Heidel-
bergensis ad codicum fidem edita, Lipsiae — Hamburg! in aedibus Felicis Meiner
i932ff.
13
Schriften des Nikolaus von Cues Im Auftrag der Heidelberger Akademie der Wissen-
schaften in deutscher Übersetzung hrsg. von Ernst Hoffmann f und Paul Wilpert,
Leipzig—Hamburg igsöff. Inzwischen sind 15 Hefte erschienen. Die Reihe bringt
ab Heft 14 auch den lateinischen Text.

IX

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
Vorwort des Herausgebers

schwierigen Textgestaltung einer kritischen Ausgabe und der zeit-


raubenden Arbeit eines Quellenapparates nicht bedarf.
Das Fehlen der Concordantia catholica und der Excitationen
nahmen sie bewußt in Kauf um der größeren Texttreue willen. Für
die Concordantia catholica steht obendrein bereits die kritische Aus-
gabe zur Verfügung14. Das Fehlen der Predigten wird der nicht allzu
schmerzlich empfinden, der weiß, daß die Pariser Ausgabe nur Auszüge
bringt, wobei die einzelnen Predigten nicht chronologisch, sondern
nach thematischen Gesichtspunkten geordnet und damit für ein
kritisches Studium nur bedingt geeignet sind.
Zum anderen verfolgten Herausgeber und Verlag die Absicht, eine
für die Geschichte der cusanischen Wirksamkeit bedeutsame Edition
nach fast 500 Jahren wieder zugänglich zu machen. So mag diese
Neuedition als eine Art „Textzeuge" aufgenommen werden, der durch
seine Verbreitung mehr Bedeutung als die Handschriften gewonnen
hat. Sie steht gleichsam stellvertretend für die Handschriften Cod.
Cus. 218 und 219 als eine Lesart neben anderen Überlieferungs-
gruppen.

Für die Neuausgabe einer alten Druckausgabe bestehen grund-


sätzlich zwei Möglichkeiten: entweder unveränderter Nachdruck in
photomechanischem Verfahren oder transkribierter moderner Druck.
Aus verschiedenen Gründen wurde die zweite Möglichkeit gewählt.
Herausgeber und Verlag gingen bei ihren Überlegungen davon aus,
daß für einen Großteil der Leser das Studium einer Inkunabel mit
den teils starken und schwierigen Abbreviaturen, die in der Frühzeit
der Drucke denen der Handschriften gleichen, nicht ohne Schwierig-
keiten ist. Ein transkribierter Text in moderner Typengestaltung
ist lesbarer. Das Druckbild wirkt übersichtlicher, zumal sich die
Möglichkeit einer großzügigeren Raumeinteilung bietet. Schließlich
besteht die Möglichkeit, in Anmerkungen Erläuterungen und Hilfe
bei sinnentstellenden Druckfehlern zu geben, denen die alten Editoren
anscheinend in noch stärkerem Maße als ihre modernen Nachfahren
ausgeliefert waren.

14
Nicolai de Cusa De Concordantia catholica libri tres, Opera omnia Vol. XIV i—3
hrsg. G. Hallen, Leipzig—Hamburg 1939—1965. Buch i und 2 erschienen inzwischen
in 2. verbesserter Auflage.

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
Vorwort des Herausgebers

Editionsprinzipien

Grundsätzlich gilt, daß sich der Neudruck streng an die Schreib-


weise des Straßburger Druckes hält. Der Neudruck erfolgt nach Art
eines urkundlichen Abdrucks. Deshalb werden keine Eingriffe in den
Text vorgenommen. Etwaige Veränderungen, die zum besseren Ver-
ständnis des Textes oder um seiner größeren Übersichtlichkeit willen
vorgenommen werden, sind durch Anmerkungen angezeigt. Nur offen-
sichtliche Druckfehler von a werden korrigiert. Die fehlerhafte Lesart
wird als Anmerkung mit abgedruckt. Dagegen werden alle Abbrevia-
turen einschließlich der der Buch- und Kapitelüberschriften, der
Incipits und Explicits aufgelöst. Die Transkription bedient sich dabei
der überwiegend gebrauchten Schreibweise der Silben und Wörter in a.
Von diesen Ausnahmen abgesehen bieten wir einen buchstaben-
getreuen Nachdruck. Die charakteristischen Druckbesonderheiten
werden beibehalten. So steht für modernes ae das in a stets gebrauchte
e, z. B. que statt heutigem quae. Gleichfalls steht für v ein u und
umgekehrt; am Satzanfang jedoch nur U wie in a, z. B. ciuile statt
civile; vt statt ut; Uirtus statt Virtus. Eigenarten wie conprehendere
oder unquam werden übernommen. Normalisiert werden nur ij zu ii,
z. B. iis statt ijs; sibiipsi statt sibijpsi. Alle Eigennamen bleiben
jeweils in der Form stehen, in der sie in a gedruckt wurden, auch
wenn sie von Stelle zu Stelle variieren, z. B. Pyctagoras, Pythagoras,
Pithagoras, pithagoras. Es ist anzumerken, daß die Schreibweise
einzelner Wörter in a nicht konsequent durchgeführt ist. Es läßt
sich häufig ein Wechsel in der Schreibgewohnheit feststellen, den die
Neuausgabe übernimmt.
Während wir in den Traktaten die Abschnitte von a beibehalten
haben, beginnen wir, anders als a, in den Dialogen und Trialogen
jedesmal, wenn ein Redner beginnt, mit neuem Absatz. Der Redende
wird wie in a angekündigt. Hinter seinem Namen steht ein Doppel-
punkt, der in a nicht steht. Der Text beginnt in derselben Zeile,
z. B. Orator: Pulcra sunt ista.
Durch ein | im Text des Neudrucks und durch Angabe auf dem
linken Rand einer jeden Seite wird die übliche pagina-Zählung der
Straßburger Ausgabe kenntlich gemacht (in Kursive). Um eine
Parallelbenutzung mit der kritischen Ausgabe der Opera omnia zu
ermöglichen bzw. Zitate nach der Heidelberger Ausgabe verifizieren
zu können, wird zudem die Paragraphierung der kritischen Ausgabe
— ebenfalls auf dem linken Rand — abgedruckt. Die Paragraphen

XI

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
Vorwort des Herausgebers

der bisher noch nicht erschienenen Bände der kritischen Ausgabe


können, da sie bereits festgelegt sind, in der für die Heidelberger
Ausgabe gültigen Form vorabgedruckt werden. Der Beginn eines
neuen Paragraphen wird in der Druckzeile nicht mehr gesondert
markiert. Die in a wie in Handschriften überhaupt und in Früh-
drucken übliche willkürliche Trennung bei Zeilenfüllung wird nicht
übernommen. Die Trennung richtet sich nach den üblichen Trennungs-
prinzipien.
Die Interpunktion wird z. T. interpretierend gehandhabt. Und
zwar gilt ein Punkt mit nachfolgender Großschreibung in a als Satz-
endzeichen. Punkt mit nachfolgender Kleinschreibung in a wird als
Komma wiedergegeben. Semikolon, Ausrufungszeichen und Frage-
zeichen werden wie in a nicht verwendet. Die in a oft fehlenden Punkte
am Satzende bei nachfolgender Großschreibung werden ohne besondere
Kenntlichmachung ergänzt.
Bei den mathematischen Schriften und anderen Werken mit
mathematischen Beispielen werden die vor und hinter den Zahlen
stehenden Punkte als Kommata wiedergegeben. Es steht z. B. für
„quod sit triangulus .a. b. c. causatus" in a „quod sit triangulus, a, b, c,
causatus" in unserem Druck. Falls der letzte Punkt zugleich auch
Satzzeichenfunktion hat, erscheint er als Punkt, z. B. „vt angulus
.a.b.c." in a als „vt angulus ,a, b, c." Zitat- und Quellenangaben
bleiben wie in a ungekennzeichnet.
Der Neudruck übernimmt nur die in a enthaltenen Zeichnungen.
Er übernimmt also nicht die in p oder anderen Hss. darüber hinaus
befindlichen. Die Zeichnungen wurden neu klischiert, aber an gleicher
Stelle wie in a eingefügt. Veränderungen wurden nur insoweit vor-
genommen, als es notwendig war, Zahlen alter Schreibweise in die
heute üblichen arabischen Zahlzeichen zu übertragen.
Die Seitentitel sind der Übersicht wegen zur Hilfe des Lesers bei-
gegeben. Auf den linken Seiten mit gerader Seitenzahl steht in mo-
derner Schreibweise der Werktitel des auf dieser und der nächsten
Seite abgedruckten Werkes mit Angabe des Buches und der Kapitel,
z. B. De docta ignorantia I 2—4. Auf den rechten Seiten mit unge-
rader Seitenzahl wird der Band und die pagina der Straßburger Aus-
gabe vermerkt, um dem Leser einen Vergleich mit der Inkunabel bzw.
die Verifizierung von Textzitaten nach der Straßburger Ausgabe zu
erleichtern. Es steht z. B.: Ed. Argent. I 25—26.
Der Neudruck wird in zwei Bänden erscheinen, deren Seitenzählung
durchlaufend ist. Die Aufteilung der Bände entspricht um einer aus-
XII

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
Vorwort des Herausgebers

gewogeneren Aufteilung willen nicht der Bandeinteilung in a. Die


Zäsur wurde so gesetzt, daß beide Bände ungefähr gleichen Umfang
haben.
Zum Schluß bleibt noch die Aufgabe, dem Verlag Walter de
Gruyter zu danken, der dieses Werk ermöglicht und die Schwierig-
keiten der Drucklegung mit großem Verständnis getragen hat.

Der Herausgeber

XIII

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
Inhalt
Vorwort des Herausgebers V
Prooemium (zum ersten Band des Straßburger Drucks) . . . . i
De docta ignorantia 2
Apologia doctae ignorantiae IOL
De coniecturis 120
De filiatione dei 188
De genesi 200
Idiota de sapientia 216
Idiota de mente 234
Idiota de staticis experimentis 277
Prooemium (zum zweiten Band des Straßburger Drucks) . . . . 291
De visione dei 292
De pace fidei 338

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:48
p. 2 Prohemium
In hoc volumine continentur certi tractatus et libri altissime
contemplationis et doctrine: a preclare memorie prestantissimo doc-
tissimoque viro Nicolao de Cusa Sacrosancte Romane ecclesie tituli
sancti Petri ad vincula presbytero Cardinal!: inter alios plures editi,
de cuius quidem viri summis laudibus et virtute, sicut Uenerandus
quondam lohannes andreas episcopus Aleriensis, apostolice bibliothece
secretarius homo eloquentissimus ac doctus: illius familiaritate et
commercio aliquando vsus in quodam loco testatur, quisquis velit
scribere facillime quod laudet obuium promptumque inueniet, vbi
tamen desinat aut cui quid preferat: de summis eius mentis vel or-
namentis nunquam si sapiat poterit exacte iudicare. Fuit enim vt
ille refert tanta bonitate dum viueret: vt vir eo melior nunquam sit
natus, vitiorum omnium hostis acerrimus atque publicus inimicus,
fastus et ambitionis totus aduersarius, integritate animi immutabilis,
honestorum laborum indecliui etiam senectute patientissimus, bene-
faciendi et gratificandi gratieque referende promptitudine admirabilis
vt natus omnibus maxime: sibiipsi minime videretur. Sane tanta
doctrinarum omnium vbertate fuit: vt quicquid ex tempore dicendum
incidisset: tali id semper ille copia dissereret: vt ei solum facultati
censeretur studuisse, vir ipse supra opinionem eloquens et latinus,
historias omnis non priscas modo sed medie tempestatis: turn veteres:
turn recentiores memoria retinebat. In disciplinis mathematicis suo
tempore doctior eo fuit nemo. lus ciuile et pontificium recte pureque
didicerat, et vt immortali atque eterna memoria erat: tanquam tune
primum ex illorum studiorum officina prodiisset, memoriter sanc-
tiones et patrum decreta omnia: et doctorum insuper sententias
recitabat. Philosophie aristotelice acerrimus disputator fuit. Theologie
vero Christiane summus interpres et magister: et celestis archani
antistes sapientissimus. Huius aut em celeberrimi viri plurima extant
summi ingenii sui opera: quorum aliqua in hoc volumen aggregata hie
per ordinem suis titulis designantur.
De docta ignorantia libri tres
Apologia docte ignorantie
De coniecturis libri duo
De filiatione dei
Dyalogus de Genesi
Ydiote libri quatuor |

l Nikolaus von Kues i l

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia Ι ι—ζ

De Docta Ignorantia
Deo amabili Reuerendissimo patri domino luliano sancte apostolice
sedis dignissimo Cardinal! preceptori suo metuendo.
Admirabitur et recte maximum tuum et iam probatissimum inge-
nium quid sibi hoc velit. Quod dum meas barbaras ineptias incautius
pandere attempto, te arbitrum eligo, quasi tibi pro tuo Cardinalatus
officio apud apostolicam sedem in publicis maximis negociis occupa-
tissimo aliquid ocii supersit, et post omnium latinorum scriptorum
qui hactenus claruerunt supremam notitiam, et nunc grecorum etiam
ad meum istum fortassis ineptissimum conceptum tituli nouitate
trahi possis, qui tibi qualis ingenio sim iam dudum notissimus existo.
Sed hec admiratio non quod prius incognitum hie insertum putes, sed
pocius qua audacia ad de docta ignorantia tractandum ductus sim,
animum tuum sciendi perauidum spero visendum alliciet. Ferunt
enim naturales appetitum quandam tristem sensationem in stomachi
orifitio anteire, vt sic natura que seipsam sapientiam conseruare niti-
tur stimulata reficiatur. Ita recte puto admirari: propter quod philo-
sophari sciendi desiderium preuenire: vt intellectus cuius intelligere
est esse studio veritatis perficiatur, rara quidem etsi monstra sint nos
monere solent. Quamobrem preceptorum vnice pro tua humanitate
aliquid digni hie latitare existimes: et ex germano in rebus diuinis
talem qualem ratiocinandi modum suscipe, quern mihi labor ingens
admodum gratissimum fecit.
Capitulum I1
Quomodo scire est ignorare
Diuino munere omnibus in rebus naturale quoddam desiderium
inesse conspicimus vt sint meliori quidem modo quo hoc cuiusque
nature patitur conditio, atque ad hunc finem operari instrumentaque
habere oportuna, quibus indicium conatum est conueniens proposito
cognoscendi ne sit frustra appetitus et in amato pondere proprie nature
quietem attingere possit. Quod si fortassis secus contingat hoc ex
accident! venire necesse est, vt dum infirmitas gustum aut opinio
rationem seducit. Quamobrem sanum liberum intellectum verum quod
insatiabiliter indito discursu cuncta perlustrando attingere cupit:
apprehensum amoroso amplexu cognoscere dicimus non dubitantes
verissimum illud esse cui omnis sana mens nequit dissentire. Omnes
autem inuestigantes in comparatione presuppositi certi propor-
1
Capitulum primum

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
»tolurr frdia
rabiforcrnaKffudmamniumctum probanfTW
/^*fmi!n tngcntom qodftbt boc vdw. fX oum mcje bj:·/
^wrae mcpnaeincaunue pandcrc affempro.rc jrtHrs,
rti6o.qu Hftt«ip»fu0 Cadmataraeoffwoap apo
"ftdiC3fn fcdcm BI pebtwe maoimte ncgoctje occwpj»
nflimo alj^docij fuperfir.er port ommu m ί 'nnom^ (en
er nimcgrccoiumctum admcumirtumfarjiiteincp//
rlimum conccpnim rutiti nooif ate trobi poflie. qui nn
i>edum nonmmue eofto.93cd bet adimranono qtf
p:iU8tncc^Mmmbtctnfcrroffipufce.fedpociu8quaaudaaa3d^crK>CT3] no
ramuracrandiwioucruerim.animammumf cmiipirauulumfpcrovifcnd
oiiacr.fmirtf cmm nanirake ajperaum quandammftonfinfanonminfto»
macbtoflfew anrrirc. vr fie narura quc fapfant fiiptawm confcruarc nirimr fti»
mutirarcftaaiur>3ra recitpuro admiran;piopraquod pbilofopbari factidi
jwfidirmm p«3imtrt;ttifttcUccni8ariU8 intd crccfteflcftudio vcnrane per
fioi tur.rara quidcm ctft monftra finr noe moncrc roknf.QuamooM·? p:«rpro
rum vniccpzo ruabumani fcahqiJidotgntbiclaritarcailhmcacr cc gcmu»
no tnrcbue ^mmeralnnqualmiranodnatidirnodurafapc,qu«nmib» Uboi
w&ne admodum gnmffimomfcctr.
Capifotum gtynum
3&KffiE
Ir nfpiamuerrfwtmc onqutdm modo quo boccuiiif«|t nature pan*
^ fnjrcondirio.at^adbuiK(wemup^jninim)incntaq!tbabcreopouwf
fuu}uibu0 iudiaomconammdt corMKiucnep:opofitocDt{nofcaidin«fitrru»
ftra a jpcrime crmamato pondcrr p:op:»cnanirc qmctrm amiisc«poflif. jCXfi
(him aur oput ίο rarionnn faJuctt. Quamob:em (anum Idxnim intdiocmm vc*
ramquodinfanabtltraindiroDifcurfucuncfapcrtuftrandrtafTinocrccupinapi
put»cnfum atncnofo ampicni cognofccrtwamuemon wibirantce Tcnmmuin
UiuddTcau uitime Una mcne «cquir MifcnttrbOmnce autcj mudhpruce in
cx>mparanoncp:du|pofmf0Tip:opomonabttifcrincmumiudtcanf.compii//
quirunnirp:opinquap:opo:nonalt rrdoctionc p:dafl?ofifopo(rtnt companif
n faokdt 3ip:dxnftoni8 ludtaum t»um matne mcdije upue babanue oiffKul
MertUbo:cro:uunvribccuimjfbcmatiaenofafunf.vbtad piinu ηοηίΓρα
p:mcipia p:to:re p:opofwutKe fadiut» rtducuwor ct pofhrno:te qm non mfi β

car abfqj numcro mceuigi ?Kq4uc,*Humcnw ergo omma pwpoawwbiiw tad«


' ' ti^ >^*

Ed. Argent. I p. 3

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 3—4

tionabiliter incertum iudicant, comparatiua igitur est omnis inquisitio


medio proportionis vtens: vt dum hec que inquiruntur propinqua
proportional! reductione presupposito possint comparari facile est
apprehensionis indicium dum multis mediis opus habemus diffi-
cultas et labor exoritur, vti hec in mathematicis nota sunt, vbi ad
prima notissima principia priores propositiones facilius reducuntur
3 et posteriores quoniam non nisi per medium priorum difficilius. Omnis
igitur inquisitio in comparatiua proportione facili vel deficili existit,
propter quod infinitum vt infinitum cum omnem proportionem aufu-
giat ignotum est. Proportio vero cum conuenientiam in aliquo vno
simul et alteritatem dicat absque numero intelligi nequit. Numerus
ρ. 4 ergo omnia proportionabilia inclu|dit. Non est igitur numerus in
quantitate tantum qui proportionem efficit: sed in omnibus que
quouismodo substantialiter aut accidental!ter conuenire possunt ac
differre. Hinc forte omnia pyctagoras per numerorum vim constitui et
4 intelligi iudicabat. Precisio vero combinationum in rebus corporalibus,
ac adaptatio congrua noti ad ignotum humanam rationem supergre-
ditur: adeo vt socrati visum sit se nihil scire nisi quod ignoraret.
Sapientissimo salomone asserente cunctas res difficiles et sermone
inexplicabiles. Et alius quidam diuini spiritus ait vir absconditam
esse sapientiam: et locum intelligentie ab oculis omnium viuentium.
Si igitur hoc ita est vt etiam profundissimus aristoteles in prima
philosophia affirmat in natura manifestissimis talem nobis difficul-
tatem accidere vt nocticoraci solem videre attemptanti, profecto cum
appetitus in nobis frustra non sit desideramus scire nos ignorare.
Hoc si ad plenum assequi poterimus doctam ignorantiam assequemur.
Nihil enim homini etiam studiosissimo in doctrina perfectius adueniet
quam in ipsa ignorantia que sibi propria est doctissimus reperiri, et
tanto quis doctior erit: quanto se schient magis ignorantem. In quem
f inem de ipsa docta ignorantia pauca quedam scribendi labores assumpsi.

5 Capitulum II
Elucidatio preambularis subsequentium
Tractaturus de maxima ignorantie doctrina ipsius maximitatis na-
turam aggredi necesse habeo. Maximum autem hoc dico quo nihil
maius esse potest, abundantia vero vni conuenit, coincidit itaque
maximitati vnitas que est et entitas, quod si ipsa talis vnitas ab omni
respectu et contractione vniuersaliter est absoluta: nihil sibi opponi
manifestum est cum sit maximitas absoluta. Maximum itaque abso-

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 2—4

lutum vnum est quod est omnia, in quo omnia quia maximum, et
quoniam nihil sibi opponitur secum simul coincidit minimum: quare
et in omnibus, et quia absolut um: tunc est actu omne possibile esse:
nihil a rebus contrahens a quo omnia. Hoc maximum quod et deus
omnium nationum fide indubie creditur primo libello supra humanam
rationem incomprehensibiliter inquirere: eo duce qui solus lucem in-
6 habitat inaccessibilem laborabo. Secundo loco sicut absoluta maximitas
est entitas absoluta per quam omnia id sunt quod sunt, ita et vniuer-
salis vnitas essendi ab ilia que maximum dicitur ab absoluto, et hinc
contracte existens vti vniuersum: cuius quidem vnitas in pluralitate
contracta est: sine qua esse nequit quod quidem maximum etsi in
sua vniuersali vnitate omnia complectatur: vt omnia que sunt ab abso-
luto sint in eo: et ipsum in omnibus: non habet tarnen extra pluralita-
tem in qua est subsistentia cum sine contractione a qua absolui nequit
non existat. De hoc maximo vniuerso scilicet in secundo libello pauca
7 quedam adiiciam. Tercio loco maximum tercie considerationis subse-
quenter manifestabitur. Nam cum vniuersum non habeat nisi con-
tracte subsistentiam in pluralitate in ipsis pluribus inquiremus vnum
maximum in quo vniuersum maxime et perfectissime subsistit actu
vt in fine, et quoniam tale cum absoluto quod est terminus vniuersalis
vnitur, quia finis perfectissimus supra omnem capacitatem nostram:
de illo maximo quod simul est contractum et absolutum: quod iesum
semper benedictum nominamus, nonnulla prout et ipse iesus inspira-
8 uerit subiiciam, oportet autem attingere sensum volentem potius
supra verborum vim intellectum efferre quam proprietatibus vo-
p-5 cabulorum insistere: que tantis | intellectualibus1 mysteriis proprie
adoptari non possunt exemplaribus etiam manuductionibus ne-
cesse est transcendenter vti linquendo sensibilia vt ad intellectuali-
tatem simplicem expedite lector ascendat ad quam viam querendam
studui communibus ingeniis quanto clarius potui aperire: omnem
stili scabrositatem euitando: radicem docte ignorantie etiam in-
apprehensibili veritatis precisione statim manifestans.

9 Capitulum III
Quod precisa veritas sit incomprehensibilis
Quoniam ex se manifestum est infiniti ad finitum proportionem
non esse. Est et ex hoc clarissimum quodvbi est reperire excedens et
excessum non deueniri ad maximum simpliciter: cum excedentia et
1
intellecrualibus

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 4—5

excessa finita sint, maximum vero tale necessario est infinitum, dato
igitur quocunque quod non sit ipsum maximum simpliciter dabile
maius est manifestum est. Et quoniam equalitatem reperimus gradua-
lem vt vnum equalius vni sit quam alteri secundum conuenientiam1
et differentiam genericam: specificam: localem: influentialem: et
temporalem cum similibus, patet non posse aut duo vel plura adeo
similia et equalia reperiri, quin adhuc in infinitum similiora esse
possint. Hinc mensura et mensuratum quantuncunque equalia semper
10 differentia remanebunt. Non potest igitur finitus intellectus rerum
veritatem per similitudinem precise intelligere, veritas enim non est
nee plus nee minus in quodam indiuisibili consistens: quam omne non
ipsum verum existens precise mensurare non potest, sicut nee cir-
culum cuius esse in quodam indiuisibili consistit non circulus. In-
tellectus igitur qui non est veritas nunquam veritatem adeo precise
comprehendit quin per infinitum precisius comprehend! possit: ha-
bens se ad veritatem sicut poligonia ad circulum que quanto inscripta
plurium angulorum fuerit tanto similior circulo, nunquam tamen
efficitur equalis etiamsi angulos vsque in infinitum multiplicauerit
nisi in idemptitatem cum circulo se resoluat. Patet igitur de vero nos
non aliud scire quam quod ipsum precise vti est scimus incomprehen-
sibile veritate se habente vt absolutissima necessitate: que nee plus
aut minus esse potest quam est: et nostro intellectu vt possibilitate.
Quidditas ergo rerum que est entium veritas in sua puritate inattingi-
bilis est, et per omnes philosophos inuestigata: sed per neminem vti
est reperta, et quanto in hac ignorantia profundius docti fuerimus:
tanto magis ipsam accedimus veritatem.
11 Capitulum IV2
Maximum absolutum incomprehensibiliter intelligitur cum quo
minimum coincidit
Maximum quo maius esse nequit simpliciter et absolute cum maius
sit quam comprehend! per nos possit, quia est veritas infinita non aliter
quam incomprehensibiliter attingimus, nam cum non sit de natura eo-
rum que excedens admittunt et excessum super omne id est quod per
nos concipi potest, omnia enim quecunque sensu ratione aut intellectu
apprehenduntur intra se et ad inuicem tauter differunt quod nulla est
equalitas precisa inter ilia. Excedit igitur maxima equalitas que a
nullo est alia aut diuersa omnem intellectum: quare maximum ab-
solute cum sit omne id quod esse potest est penitus in actu, et sicut
1 2
couenientiam Capitulum IIII

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 4—5

non potest maius esse eadem ratione nee minus: cum sit omne id
ρ. 6 quod esse potest. Minimum au|tern est quo minus esse non potest.
Et quoniam maximum est huiusmodi: manif estum est minimum maximo
coincidere. Et hoc tibi clarius fit: si ad quantitatem maximum et
minimum contrahis. Maxima enim quantitas est maxime magna,
minima quantitas est maxime parua. Absolue igitur a quantitate
maximum et minimum: subtrahendo intellectualiter magnum et
paruum: et clare conspicis maximum et minimum coincidere. Ita
enim maximum est superlatiuus sicut minimum superlatiuus, igitur
absoluta non est magis maxima quam minima, quoniam in ipsa mi-
12 nimum est maximum coincidenter. Oppositiones1 igitur his tantum ex-
cedens admittunt et excessum: et his differenter conueniunt. Maximo
absoluto nequaquam: quoniam supra omnem oppositionem est. Quia
igitur maximum absolute est omnia absolute actu que esse possunt: ta-
liter absque quacunque oppositione: vt in maximo minimum coincidat:
tune super omnem affirmationem est pariter et negationem, et omne id
quod concipitur esse non magis est quam non est. Et omne id quod
concipitur non esse: non magis non est quam est, sed ita est hoc quod
est omnia, et ita omnia quod est nullum, et ita maxime hoc quod est
minime ipsum. Non est enim aliud dicere: Deus qui est ipsa maximitas
absoluta2 est lux, quam ita: Deus est maxime lux quod est minime lux.
Aliter enim non esset maximitas absoluta omnia possibilia actu si
non foret infinita et terminus omnium: et per nullum omnium termina-
bilis: prout postea in sequentibus ipsius dei pietate explanabimus.
Hoc autem omnem nostrum intellectum transcendit: qui nequit con-
tradictoria in suo principio combinare via rationis, quoniam per ea
que nobis ab ipsa natura manifesta fiunt ambulamus, que longe ab hac
infinita virtute cadens ipsa contradictoria per infinitum distantia:
connectere simul nequit. Supra omnem igitur rationis discursum in-
comprehensibiliter absolutam maximitatem videmus infinitam esse:
cui nihil opponitur: cum qua minimum coincidit. Maximum autem
et minimum vt in hoc libello sumuntur: transcendentes absolute
significationis termini existunt: vt supra omnem contractionem ad
quantitatem molis aut virtutis in sua simplicitate absoluta omnia
complectantur.
13 Capitulum V3
Maximum est vnum
Ex his clarissime constat, maximum absolute incomprehensibiliter
1 2 3
Oppositioens abfoluta Capitulum quintum

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 5—7

intelligibile pariter et innominabiliter nominabile esse, vti de hoc


manifestiorem doctrinam inferius pandemus. Nihil est nominabile
quo non possit maius aut minus dari: cum nomina his attributa sint
rationis motu que quadam proportione excedens admittunt aut ex-
cessum. Et quoniam omnia sunt eo meliori modo quo esse possunt: tune
sine numero pluralitas1 entium esse nequit. Sublato enim numero cessant
rerum discretio, ordo, proportio, armonia, atque ipsa entium pluralitas.
Quod si numerus ipse esset infinitus: quoniam tune maximus actu
cum quo coincideret minimum: pariter cessarent omnia premissa. In
idem enim redit numerum infinitum esse: et minime esse. Si igitur
ascendendo in numeris deuenitur actu ad maximum: quoniam finitus
est numerus non deuenitur tarnen ad maximum quo maior esse non
p. 7 possit, quoniam hie foret infinitus, qua|re manifestum ascensum nu-
meri esse finitum actu et ilium in potentia fore ad alium etsi in des-
censu pariter se numerus haberet: vt dato quocunque paruo numero
actu quod tune per subtractionem semper dabilis esset minor, sic
in ascensu per additionem maior, adhuc idem quoniam nulla rerum
discretio foret neque ordo: neque pluralitas: neque excedens et ex-
cessum in numeris reperiretur, immo non esset numerus. Quapropter
necessarium est in numero ad minimum deueniri quo minus esse
nequit: vti est vnitas. Et quoniam vnitati minus esse nequit erit
vnitas minimum simpliciter quod cum maximo coincidit per statim
14 ostensa. Non potest autem vnitas numerus esse: quoniam numerus
excedens admittens nequaquam simpliciter minimum nee maximum
esse potest, sed est principium omnis numeri quia minimum est finis
omnis numeri quia maximum. Est igitur vnitas absoluta cui nihil
opponitur ipsa absoluta maximitas que est deus benedictus. Hec
vnitas cum maxima sit non est multiplicabilis: quoniam est omne id
quod esse potest. Non potest igitur ipsa numerus fieri. Uide per nu-
merum ad hoc nos deductos vt intelligamus innominabili deo vnitatem
absolutam propius conuenire: quodque deus ita est vnus vt sit actu
omne id quod possibile est esse, quapropter non recipit ipsa vnitas
magis nee minus, nee est multiplicabilis, deitas itaque est vnitas in-
finita, qui ergo dixit audi israel: deus tuus vnus est: et vnus est ma-
gister et pater noster in celis nihil verius dicere potuit, qui diceret
plures deos esse hie nee deum nee quicquam omnium vniuersi esse
falsissime affirmaret vti in sequentibus ostendetur. Nam vti numerus
qui ens rationis est fabricatum per nostram comparatiuam discretio-
nem presupponit necessario vnitatem pro tali numeri principle vt sine
1
pluratitas

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 5—7

eo impossibile sit numerum esse, ita rerum pluralitates ab hac infinita


vnitate descendentes ad ipsam se habent vt sine ipsa esse nequeant,
quomodo enim essent sine esse: vnitas absoluta est entitas vt posterius
videbimus.
15 Capitulum VI
Maximum est absoluta necessitas
Ostensum est in precedentibus omnia preter vnum maximum
simpliciter1 eius respectu finita et terminata esse, finitum vero et
terminatum habet a quo incipit et ad quod terminatur, et quia non
potest did quod illud sit maius dato finito et finitum: ita semper in
infinitum progrediendo, quoniam in excedentibus et excessis progressio
in infinitum actu fieri non potest, alias maximum esset de natura
finitorum, igitur necessario est maximum actu omnium finitorum
principium et finis, preterea nihil esse posset si maximum simpliciter
non esset, nam cum omne non maximum sit finitum est et principiatum,
erit autem necessarium quod ab alio: alioquin si a seipso fuisset
quando non fuisset, nee in principiis et causis est vt ex regula patet
possibile ire in infinitum. Erit igitur maximum simpliciter sine quo
16 nihil esse potest. Preterea contrahamus maximum ad esse et dicamus
maximo esse nihil opponitur, quare nee esse nee minime esse, quo-
modo igitur intelligi potest maximum non esse posse, cum minime
esse sit maxime esse. Neque quicquam intelligi potest esse sine esse.
Absolutum autem esse non potest esse aliud quam maximum absolute.
Nihil igitur potest intelligi esse sine maximo, preterea veritas maxima
est maximum absolute, maxime igitur verum est ipsum maximum
ρ. 8 simplici|ter esse vel non esse, vel esse et non esse, vel nee esse nee non
esse, et plura nee dici nee cogitari possunt, qualecunque horum dixeris
maxime verum: habeo propositum, nam habeo veritatem maximam
17 que est maximum simpliciter. Unde et si per premissa manifestum
sit quod hoc nomen esse aut aliud quodcunque nomen non sit pre-
cisum nomen maximi quod est supra omne nomen: tarnen esse maxime
et innominabiliter per nomen maximum super omne esse nominabile
sibi conuenire necesse est. Talibus quidem et infinitis consimilibus
rationibus ex superioribus docta ignorantia apertissime videt maximum
simpliciter necessario esse: ita quod sit absoluta necessitas, est autem
ostensum non posse nisi vnum esse maximum simpliciter, quare
vnum esse maximum est verissimum.
1
simpliciciter

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 7—9

18 C a p i t u l u m VII
De trina et vna eternitate
Nulla vnquam natio fuit que deum non coleret: et quern maximum
absolute non crederet. Reperimus Minar1, in libris antiquitatum anno-
tasse: sissennios vnitatem maximo adorasse. Pyctagoras autem vir suo
euo autoritate irrefragabili clarissimus: vnitatem illam trinam astrue-
bat. Huius veritatem inuestigantes altius ingenium eleuantes: dicamus
iuxta premissa. Id quod omnem alteritatem precedit: eternum esse
nemo dubitat. Alteritas namque idem est quod mutabilitas, sed omne
quod mutabilitatem naturaliter precedit immutabile est: quare eter-
num. Alteritas vero constat ex vno et altero, quare alteritas sicut
numerus posterior est vnitate. Unitas ergo natura prior est alteritate,
19 et quoniam earn naturaliter precedit est vnitas eterna. Amplius omnis
inequalitas est ex equali et excedente. Inequalitas ergo posterior natura
est equalitate, quod per resolutionem firmissime probari potest. Omnis
enim inequalitas in equalitatem resoluitur, nam equale inter maius et
minus est. Si igitur demas quod maius est equale erit, si vero minus
fuerit: deme a reliquo quod maius est et equale fiet. Et hoc etiam facere
poteris: quousque ad simplicia demendo veneris. Patet itaque quod
omnis inequalitas demendo ad equalitatem redigitur, equalitas ergo
naturaliter precedit inequalitatem, sed inequalitas et alteritas simul
sunt natura. Ubi enim inequalitas: ibidem necessario alteritas: et
econuerso. Inter duo namque ad minus erit alteritas. Ilia vero ad vnum
illorum duplicitatem facient: quare erit inequalitas. Alteritas ergo et
inequalitas simul erunt natura: presertim cum binarius sit prima
alteritas et prima inequalitas, sed probatum est equalitatem precedere
natura inequalitatem: quare et alteritatem, equalitas ergo eterna.
20 Amplius si due fuerint cause quarum vna prior natura sit altera: erit
effectus prioris prior natura posterioris, sed vnitas vel est connexio:
vel est causa connexionis. Inde enim aliqua connexa dicuntur: quia
simul vnita sunt. Binarius quoque vel diuisio est: vel causa diuisionis.
Binarius enim prima est diuisio. Si ergo vnitas causa connexionis est :
binarius vero causa diuisionis, ergo sicut vnitas est prior natura bina-
rio, ita etiam connexio prior natura diuisione. Sed diuisio et alteritas
simul sunt natura: quare et connexio. Sic vnitas est eterna: cum prior
21 sit alteritate. Probatum est igitur quoniam vnitas ipsa eterna: est et
ρ. 9 equalitas eterna. Si|militer et connexio eterna sed plura eterna esse non
possunt, si enim plura essent eterna tune quoniam omnem pluralita-
1
i. e. Marcus Varro

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 7—ίο

tern precederet vnitas esset aliud prius natura eternitate quod est
impossibile. Preterea si plura essent eterna alterum alteri deesset, ideo-
que nullum illorum perfectum esset, et ita esset aliquod eternum:
quod non esset eternum, quia non esset perfectum, quod cum non sit
possibile, hinc plura eterna esse non possunt, sed quia vnitas eterna est
equalitas eterna est, similiter et connexio, hinc vnitas equalitas et
connexio sunt vnum. Et hec est ilia trina vnitas quam pitagoras
omnium philosophorum primus italie et grecie decus docuit adorandam.
Sed adhuc aliqua de generatione equalitatis ab vnitate subiungamus
expressius.
22 Capitulum VIII
De generatione eterna
Ostendamus nunc breuissime ab vnitate gigni vnitatis equalitatem,
connexionem vero ab vnitate procedere et ab vnitatis equalitate. Uni-
tas dicitur quasi ώντα$ ab ων1 greco, quod latine ens dicitur et est
vnitas quasi entitas, deus nanque ipsa est rerum entitas, forma enim
essendi est: quare et entitas. Equalitas vero vnitatis quasi equalitas
entitatis, id est equalitas essendi siue existendi, equalitas vero essendi
est quod in re neque plus neque minus est: nihil vltra nihil infra. Si
23 enim in re magis est: monstruosum est, si minus est nee est generatio
equalitatis ab vnitate, clare conspicitur quando quid sit generatio
attenditur, generatio est enim vnitatis repetitio vel eiusdem nature
multiplicatio a patre procedens in filium, et hec quidem generatio in
sous rebus caducis inuenitur, generatio autem vnitatis ab vnitate est vna
vnitatis repetitio: id est vnitas semel: quod si bis vel ter vel deinceps
vnitatem multiplicauero iam vnitas ex se aliud procreabit vt binarium
vel ternarium vel alium numerum, vnitas vero semel repetita solum
gignit vnitatis equalitatem, quod nihil aliud intelligi potest quam quod
vnitas gignit vnitatem, et hec quidem generatio eterna est.

24 Capitulum IX
De connexionis eterna processione
Quemadmodum generatio vnitatis ab vnitate est vna vnitatis re-
petitio, ita processio ab vtroque est repetitionis2 illius vnitatis siue
mains dicere vnitatis et equalitatis vnitatis ipsius vnitas. Dicitur autem
processio quasi quedam ab altero in alterum extensio: quemadmodum
cum duo sunt equalia tune quedam ab vno in alterum quasi extenditur
1 z
Ed. Argent, lacunam exhibet, sed media in lacuna ab. repetionis

10

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 9—10

equalitas que ilia coniungat quodammodo et conectat, merito ergo


dicitur ab vnitate et equalitate vnitatis connexio procedere, neque enim
connexio vnius tantum est, sed ab vnitate in equalitatem vnitas pro-
cedit, et ab vnitatis equalitate in vnitatem. Merito igitur ab vtroque
25 procedere dicitur, eo quod ab altero in alterum quasi extenditur, sed
nee ab vnitate nee vnitatis equalitate gigni dicimus connexionem,
quoniam nee ab vnitate per repetitionem fit neque per multiplicatio-
nem, et quamuis ab vnitate gignatur vnitatis equalitas: et ab vtroque
connexio procedat, vnum tarnen et idem est vnitas: et vnitatis equali-
tas : et connexio procedens ab vtroque, velut si de eodem dicatur hoc id
idem. Hoc ipsum quidem quod dicitiir id ad primum refertur, quod vero
ρ. ίο dicitur idem relatum | connectit et coniungit ad primum. Si igitur ab
hoc pronomine quod est id formatum esset hoc vocabulum quod est
iditas, vt sic dicere possemus, vnitas: iditas: idemptitas: relationem
quidem faceret iditas ad vnitatem. Idemptitas vero iditatis et vnitatis
26 designaret connexionem satis propinque trinitati conuenirent. Quod
autem sanctissimi nostri doctores vnitatem vocarunt patrem, equali-
tatem filium: et connexionem spiritumsanctum: hoc propter quandam
similitudinem ad ista caduca fecerunt. Nam in patre et filio est quedam
natura communis que vna est, ita quod ipsa natura filius patri est
equalis. Nihil enim magis vel minus humanitatis est in filio quam in
patre, et inter eos quedam est connexio. Amor enim naturalis alterum
cum altero connectit, et hoc propter similitudinem eiusdem nature que
in eis est: que a patre in filium descendit, et ob hoc ipsum filium plus
diligit quam alium secum in humanitate conuenientem. Ex tali quidem
licet distantissima similitudine pater dicta est vnitas, filius equalitas,
connexio vero amor seu spiritussanctus creaturarum respectu tantum:
prout infra etiam suo loco clarius ostendemus. Et hec est meo arbitratu
iuxta pyctagoricam inquisitionem trinitatis in vnitate: et vnitatis in
trinitate semper adorande manifestissima inquisitio.

27 Capitulum X
Quomodo intellectus trinitatis in vnitate supergreditur omnia
Nunc inquiramus quid sibi velit martianus quando ait philosophiam
ad huius trinitatis noticiam ascendere: volentem circulos et speras euo-
muisse. Ostensum est in prioribus vnicum simplicissimum maximum,
et quod ipsum tale non sit nee perfectissima figura corporalis: vt est
spera, aut superficialis vt est circulus, aut rectilinealis vt est triangulus,
aut simplicis rectitudinis vt est linea, sed ipsum super omnia ilia est: ita

11

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia Ι ίο—11

quod ilia que aut per sensum: aut ymaginationem ant rationem cum
naturalibus appendiciis attinguntur: necessario euomere oporteat: vt
ad simplicissimam et abstractissimam intelligentiam perueniamus vbi
omnia sunt vnum, vbi linea sit triangulus: circulus et sphera, vbi
vnitas sit trinitas: et econuerso, vbi accidens sit substantia, vbi corpus
sit Spiritus, motus sit quies, et cetera huiusmodi, et tune intelligitur
quando quodlibet in ipso vno intelligitur vnum: et ipsum vnum omnia:
et per consequens quodlibet in ipso omnia, et non recte euomuisti
spheram: circulum: et huiusmodi, si non intelligis ipsam vnitatem maxi-
mam necessario esse trinam, maxima enim nequaquam recte intelligi
28 poterit, si non intelligatur trina: vt exemplis ad hoc vtamur conuenien-
tibus. Uidemus vnitatem intellectus non aliud esse: quam intelligens,
intelligibile et intelligere. Si igitur ab eo quod est intelligens velis te ad
maximum transferre: et dicere maximum esse maxime intelligens, et
non adiicias ipsum etiam esse maxime intelligibile et maximum intel-
ligere : non recte de vnitate maxima et perfectissima concipis. Si etenim
vnitas est maxima et perfectissima intellectio: que sine istis correlatio-
nibus tribus nee intellectio nee perfectissima intellectio esse poterit:
non recte vnitatem concipit: qui ipsius vnitatis trinitatem non attingit.
Unitas enim non nisi trinitas est, nam dicit indiuisionem, discretionem,
et connexionem. Indiuisio quidem ab vnitate est similiter discretio,
p. a similiter et vnio siue connexio, maxima igitur vnitas non | aliud est
quam indiuisio: discretio: et connexio, et quoniam indiuisio est tune
est eternitas siue absque principio, sicut eternum a nullo diuisum quo-
modolibet discretio est ab eternitate immutabili est, et quoniam con-
29 nexio siue vnio est: ab vtroque procedit, adhuc cum dico vnitas est
maxima: trinitatem dico. Nam cum dico vnitas dico principium sine
principio: cum ilia per verbum est copulatio et vnio, dico processionem
ab vtroque. Si igitur ex superioribus manifestissime probatum est
vnum esse maximum: quoniam minimum: maximum: et connexio
vnum sunt: ita quod ipsa vnitas est et minima et maxima et vnio. Hinc
constat quomodo euomere omnia imaginabilia et rationabilia necesse
est philosophiam que vnitatem maximam non nisi trinam simpli-
cissima intellectione voluerit comprehendere. Admiraris aut em de his
que diximus quomodo volentem maximum simplici intellectione appre-
hendere necesse sit rerum differentias et diuersitates ac omnes mathe-
maticas figuras transilire, quoniam lineam diximus in maximo super-
ficiem et circulum et speram. Unde vt acuetur intellectus ad hoc te
facilius indubitata manuductione transferre conabor vt videas ista
necessaria atque verissima que te non inepte si ex signo ad veritatem te

12

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 10—12

eleuaueris verba transsumptiue intelligendo in stupendam suauitatem


adducent, quoniam in docta ignorantia proficies in hac via vt quantum
studioso secundum humani ingenii vires eleuato conceditur videre
possis ipsum vnum summe maximum incomprehensibile deum vnum
et trinum semper benedictum.

30 C a p i t u l u m XI
Quod mathematica nos iuuet plurimum in diuersorum
diuinorum apprehensione

Consensere omnes sapientissimi nostri et diuinissimi sanctissimique


doctores visibilia veraciter inuisibilium imagines esse: atque creatorem
nostrum ita cognoscibiliter a creaturis videri posse quasi in speculo et
in enigmate. Hoc autem quod spiritualia per se a nobis inattingibilia
symbolice inuestigarentur radicem ex his que superius dicta sunt, quon-
iam omnia ad se inuicem quandam nobis tarnen occultum et incom-
prehensibilem habent proportionem vt ex omnibus vnum exurgat vni-
uersum, et omnia in vno maximo sint ipsum vnum, et quamuis omnis
imago accedere videatur ad similitudinem exemplaris, tarnen propter
maximam imaginem que est hoc ipsum quod exemplar in vnitate
nature non est imago adeo similis aut etiam equalis exemplari quin per
infinitum similior atque equalior esse possit: vt iam ista ex superioribus
31 nota facta sunt. Quando autem ex imagine inquisitio fit necesse est
nihil dubii apud imaginem esse: in cuius transsumptiua proportione
incognitum inuestigatur, cum via ad incerta non nisi per presupposita
et certa esse possit. Sunt autem omnia sensibilia in quadam continua
instabilitate propter possibilitatem materialem in ipsis habundantem.
Abstractiora autem istis vbi de rebus consideratio habetur non vt
appenditiis materialibus sine quibus imaginari nequeunt penitus care-
ant neque penitus possibilitati fluctuant! subsit firmissima videmus at-
que nobis certissima vt sunt ipsa mathematicalia: quare in illis sapientes
exempla indagandarum rerum per intellectum solerter quesiuerunt et
nemo antiquorum qui magnus habitus est res difficiles alia similitudine
ρ. i2 quam mathematica aggressus est: ita vt boetius ille romanorum | litte-
ratissimus assereret: neminem diuinorum scientiam: qui penitus in
32 mathematicis exercitio careret attingere posse. Nonne pyctagoras pri-
mus et nomine et re philosophus: omnem veritatis inquisitionem in
numeris posuit: quern Platonici et nostri etiam primi intantum secuti
sunt, vt Augustinus noster et post ipsum Boetius affirmarent indubie

13

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia Ι 11—13

numerum creandarum rerum in animo conditoris principale1 exemplar


fuisse, quomodo aristoteles qui singularis videri voluit priores confu-
tando, aliter nobis in mathematicis specierum differentiam tradere
potuit: quam quod ipsas numeris compararet. Et idem dum de formis
naturalibus quomodo vna sit in alia scientiam tradere vellet: ad formas
mathematicas necessario conuolauit dicens. Sicut trigonus in tetragono:
ita inferior in superiori. Taceo de innumeris exemplis suis similibus.
Aurelius etiam Augustinus platonicus quando de quantitate anime et
eiusdem immortalitate: et ceteris altissimis inuestigauit ad mathe-
matica pro adiutorio conuolauit. Ista via Boetio nostro adeo placere
visa est: vt constanter assereret omnem veritatis doctrinam in multi-
tudine et magnitudine comprehend!. Et si velis vt compendiosius
dicam. Nonne epicurorum de athomis et inani sententia: que et deum
negat et cunctam veritatem collidit solum a pyctagoricis et peripateticis
mathematica demonstratione periit: non posse scilicet ad athomos in-
diuisibiles et simplices deueniri quod vt principium Epycurus suppo-
suit. Hac veterum via incedentes cum ipsis concurrentes dicimus: cum
ad diuina non nisi per symbola accedendi nobis via pateat: quod tune
mathematicalibus signis propter ipsorum incorruptibilem certitudinem
conuenientius vti poterimus.

33 Capitulum XII
Quomodo signis mathematicalibus sit vtendum in proposito
Uerum quoniam ex antehabitis constat maximum simpliciter nihil
horum esse posse que per nos sciuntur aut concipiuntur. Hinc cum
ipsum symbolice inuestigare proponimus: simplicem similitudinem
transilire necesse est. Nam cum omnia mathematicalia sint finita: et
aliter etiam ymaginari nequeant, si finitis vti pro exemplo voluerimus:
ad maximum simpliciter ascendendi primo necesse est figuras mathe-
maticas finitas considerare cum suis passionibus et rationibus, et ipsas
rationes correspondenter ad infinitas tales figuras transferre. Post hec
tercio adhuc altius ipsas rationes infinitarum figurarum transsumere
ad infinitum simplex absolutissimum etiam ab omni figura, et tune
nostra ignorantia incomprehensibiliter docebitur quomodo de altissimo
34 rectius et verius sit nobis in enigmate laborantibus sentiendum. Ita
igitur agentes: et sub directione maxime veritatis incipientes dicimus
quod sancti viri et eleuatissimi ingenii qui se figuris applicauerint
varie locuti sunt. Anselmus deuotissimus veritatem maximam recti-
1
princincipale

14

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 12—13

tudini infinite comparauit, quern nos sequentes ad figuram rectitudinis


quam lineam rectam ymaginor conuolemus. Alii peritissimi trinitati
superbenedicte: triangulum trium equalium et rectorum angulorum
compararunt. Et quoniam talis triangulus necessario est ex infinitis
lateribus vt ostendetur: did poterit triangulus infinitus, et hos etiam
sequimur. Alii qui vnitatem infinitam figurare nisi sunt: deum circulum
p. 13 dixerunt infinitum. | Illi vero qui actualissimam dei existentiam con-
siderarunt deum quasi speram infinitam affirmarunt. Nos autem istos
omnes simul de maximo recte concepisse et vnam omnium sententiam
ostendemus.
35 Capitulum XIII
De passionibus linee maxime et infinite
Dico igitur si esset linea infinita ilia esset recta: ilia esset triangulus:
ilia esset circulus: et esset spera: et pariformiter si esset spera inf inita:
ilia esset triangulus circulus et linea, et ita de triangulo infinite atque
circulo infinite idem dicendum est. Primum autem quod linea inf inita
sit recta patet, diameter circuit est linea recta: et circumferentia est
linea curua maior diametro, si igitur curua linea in sua curuitate recipit
minus quanto circumferentia fuerit maioris circuli, igitur circumferentia
maximi circuli que maior esse non potest est minime curua: quare
maxima recta: coincidit igitur cum maximo minimum ita vt ad oculum

videatur necessarium esse quod maxima linea sit recta maxime et mini-
me curua, nee hie potest remanere scrupulus dubii: quando in figura
hie lateraliter videtur quomodo arcus, c, d, maioris circuli plus recedit
a curuitate quam arcus, e, f, minoris circuli: et ille plus a curuitate
recedit quam arcus, g, h, adhuc minoris circuli: quare linea recta, a, b,
erit arcus maximi circuli qui maior esse non potest, et ita videtur
quomodo maxima et infinita linea necessario est rectissima cui curui-
tas non opponitur: immo curuitas ipsa maxima linea est rectitudo, et
36 hoc est primum probandum. Secundo dictum est lineam infinitam

15

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 13—15

triangulum maximum circulum et speram et ad hoc ostendendum


oportet vt in finitis lineis videamus quid sit in potentia finite linee, et
quia quicquid est in potentia finite hoc est infinita actu, erit nobis
clarius id quod inquirimus, et pri-
mo scimus quod linea f inita in longi-
tudine potest esse longior et rectior,
et iam probatum est maximam esse
longissimam atque rectissimam. |
d, a, i>

p 14- Secundo si linea, a, b, remanente puncto a, immobili circumducere-


tur quousque, b, veniret in c, ortus est triangulus, si perficitur circum-
ductio quousque, b, redeat ad initium vbi incepit fit circulus. Si iterum,
a, remanente immobili, b, circumducitur quousque perueniat ad locum
oppositum vbi incepit qui sit, d, est ex linea, a, b, et, a, d, effecta vna
continua linea: et semicirculus descriptus, et si remanente, a, d1, dya-
metro immobili circumducatur semicirculus: exoritur spera, et ipsa
spera est vltimum de potentia linee totaliter existens in actu, quoniam
spera non est in potentia ad aliquam figuram vlteriorem. Si igitur in
potentia linee finite sunt iste figure et linea infinita est omnia actu ad
que finita est in potentia: sequitur infinitam esse triangulum circulum
et speram: quod erat probandum. Et quia fortassis clarius hoc videre
velles quomodo ea que sunt in potentia finiti est actu infinitum: adhuc
de hoc te certissimum reddam.
37 Capitulum XIV2
Quod infinita linea sit triangulus
Imaginatiua que genus sensibilium non transcendit non capit lineam
posse triangulum esse: cum improportionabiliter ista in quantis differ-
ant erit tarnen apud intellectum hoc facile. Nam iam constat non nisi
vnum possibile esse maximum et infinitum. Deinde constat quoniam
omnia duo latera cuiuslibet trianguli simul iuncta tercio minora esse non
possunt: trianguli cuius vnum latus est infinitum alia non esse minora.
1
vult intelligi bd, quam lectionem solum Ed. Paris, habet. Ceieri editiones et omnes
2
codices habent ad. Capitulum XIIII

16

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 13—15

Et quia quelibet pars infiniti est infinita, necessarium est omnem tri-
angulum cuius vnum latus est infinitum alia pariformiter esse infinita.
Et quoniam plura esse infinita non possunt: transcendenter intelligis
triangulum infinitum ex pluribus lineis componi non posse: licet sit
maximus verissimus triangulus incompositus et simplicissimus. Et quia
verissimus triangulus qui sine tribus lineis esse nequit erit necessarium
ipsam vnicam infinitam lineam esse tres: et tres esse vnam simpli-
cissimam, ita de angulis, quoniam non erit nisi angulus vnus infinitus: et
ille est tres anguli: et tres anguli vnus. Nee erit iste maximus triangulus
ex lateribus et angulis compositus: sed vnum et idem est linea infinita
et angulus, ita quod et linea est angulus: quia triangulus linea.
38 Adhuc poteris te iuuare ad huius intelligentiam per ascensionem a
ρ. 15 triangulo | quanto ad non quantum, nam omnem triangulum quantum
habere tres angulos equales duobus rectis manifestum1 est, et ita quanto
vnus angulus est maior, tanto alii minores, et licet angulus vnusquisque
possit augeri vsque ad duos rectos exclusiue, et non maxime secundum
principium primum nostrum, admittamus tarnen quod maxime augea-
tur vsque ad duos rectos inclusiue triangulo permanente, tune est
manifestum triangulum vnum angulum habere qui
39 est tres: et tres esse vnum, pariter videre poteris
triangulum lineam esse, quoniam cum omnia duo
latera trianguli quanti sint simul iuncta: tanto
tertio longiora quanto angulus quern faciunt est
duobus rectis minor, vt angulus, b, a, c, quia duo-
bus rectis multo est minor, hinc linee, b, a, et, a,
c, simul iuncte multo longiores, b, c. Igitur quanto
angulus ille maior fuerit vt, b, c, d, et superficies
minor: quare si per positionem angulus valeret
duos rectos resolueretur in lineam simplicem totus
triangulus. Unde cum hac positione que in quantis
impossibilis est: iuuare te potes ad non quanta ascendendo in qui-
bus quod in quantis est impossibile: vides per omnia necessarium, et
in hoc patet lineam esse infinitam: triangulum maximum quod erat
ostendendum.
Capitulum XV
40
Quod ille triangulus sit circulus
Deinde clarius videbitur triangulum esse circulum. Nam ponatur
quod sit triangulus, a, b, c, causatus per positionem per circumductio-
1
manisestum

2 Nikolaus von Kucs i 17

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 15—16

nem linee, a, b, quousque1, b, venit in, c, a, fixo remanente, non habet


dubium quando linea, a, b, esset infinita et penitus circumduceretur, b,
quousque rediret ad initium circulum maximum causari, cuius, b, c, est |
p. 16 portio, et quia est portio arcus infiniti, tunc est linea recta, b, c, et
quoniam omnis pars infiniti est infinita igitur, b, c,
non est minor integro arcu circumferentie infinite,
erit igitur, b, c, non tantum portio sed completis-
sima circumferentia, quare necessarium est triangu-
lum, a, b, c, esse circulum maximum, et quia, b, c,
circumf erentia est linea recta non est maior, a, b,
infinite: cum infinite non sit maius, nee sunt due
linee quia duo infinita esse non possunt, quare
linea infinita que est triangulus est etiam circulus: quod fuit proposi-
41 turn. Adhuc quod linea infinita sit spera ita manifestum sit, linea, a,
b, est circumferentia maximi circuli: immo et circulum vt iam proba-
tum est, et est in triangulo de2, b, ducta in c, vt supra dictum est,
sed, b, c, est infinita linea vt etiam statim probatum est, quare, a, b,
rediit in, c, supra se reditione completa, et quando hoc est sequitur
speram necessario exortam ex tali reuolutione circuli supra se, et quia
supra probatum est, a, b, c, esse circulum triangulum et lineam, habe-
mus nunc probatum esse etiam speram, et ista sunt que inuestigare
proposuimus.

42 Capitulum XVI

Quomodo translatiue maximum se habeat ad omnia sicut


maxima linea ad lineas

Postquam nunc3 manifestum est quomodo infinita linea est omnia


illa actu infinite que in potentia sunt infinite: habemus translatiue in
maximo simplici pariformiter quomodo ipsum maximum est actu
maxime omnia illa que in potentia sunt simplicitatis absolute. Quicquid
enim possibile est: hoc est actu ipsum maximum maxime: non vt ex
possibili est: sed vt maxime est, sicuti ex linea triangulus educitur, et
infinita linea non est triangulus vt ex finita educitur: sed actu est tri-
angulus infinitus qui est idem cum linea. Preterea ipsa possibilitas
absoluta non est aliud in maximo quam ipsum maximum actu, sicut
linea infinita est actu spera, secus in non maximo, nam ibi potentia non
1 2 3
quosque de nvmc

18

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 15—17

43 est actus: sicut linea finita non est triangulus. Unde hie videtur magna
speculatio que de maximo ex isto trahi potest quomodo ipsum est tale
quod minimum est in ipso maximum: ita quod penitus omnem oppo-
sitionem per infinitum supergreditur, ex quo principle possent de ipso
tot negatiue veritates elici: quot scribi aut legi possent. Immo omnis
theologia per nos apprehensibilis ex hoc tanto principio elicitur, propter
quod maximus ille diuinorum scrutator dyonisius ariopagites in mistica
sua theologia dicit beatissimum Bartholomeum mirifice intellexisse
theologiam qui aiebat eam maximam pariter et minimam, qui hoc enim
intelligit omnia intelligit, omnem intellectum creatum ille supergredi-
tur. Deus enim qui est hoc ipsum maximum vt idem dyonisius de
diuinis1 nominibus dicit, non istud quidem est et aliud non est, neque
alicubi est: et alicubi non, nam sicut omnia ita quidem et nihil omnium,
nam vt idem in fine mystice theologie concludit tunc ipse super omnem
positionem est perfecta et singularis omnium causa, et super ablatio-
nem omnium est excellentia illius qui simpliciter absolutus ab omnibus
et vltra omnia est. Hinc concludit in epistola ad Gayum: ipsum super
44 omnem mentem at que intelligentiam nosci. Et ad hoc concordanter
ait rabbi Salomon omnes sapientes conuenisse quod scientie non appre-
hendunt creatorem: et non apprehendit quod est nisi ipse, et apprehen-
sio nostra respectu ipsius est defectus apropinquandi apprehension!
eius, et propterea idem alibi concludens dicit, laudetur creator in cuius
ρ. 17 essentie | comprehensione inquisitio scientiarum abbreuiatur: et sapi-
entia ignorantia reputatur et elegantia verborum fatuitas, et ista est
illa docta ignorantia quam inquirimus: per quam dyonisius ipsum
solum inueniri posse non alio arbitror principio quam prefato multi-
45 pliciter ostendere nisus est. Sit igitur nostra speculatio quam ex isto:
quod infinita curuitas est infinita rectitudo elicimus transsumptiue in
maximo de simplicissima et infinitissima eius essentia, quoniam ipsa
est omnium essentiarum simplicissima essentia: ac quomodo omnes
rerum essentie que sunt: fuerunt aut erunt: actu semper et eternaliter
sunt in ipsa ipsa essentia: et ita omnes essentie, sicut ipsa omnium
essentia, ac quomodo ipsa omnium essentia ita est quelibet quod simul
omnes et nulla singulariter, ac quomodo ipsa maxima essentia vti in-
finita linea est omnium linearum adequatissima mensura: pariformiter
est omnium essentiarum adequatissima mensura, maximum enim cui
non opponitur minimum necessario est omnium adequatissima men-
sura, non maior quia minimum, non minor quia maximum, omne au-

1
diuinibus

2* 19

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia Ι 16—iy

tern mensurabile cadit inter maximum et minimum. Est igitur ad-


equatissima et precisissima omnium essentiarum mensura infinita
46 essentia, et adhuc vt hoc clarius videas: considera si linea infinita con-
stitueretur ex infinitis pedalibus: et alia ex infinitis bipedalibus: illas
nihilominus equates esse necesse esset: cum infinitum non sit maius
infinito. Sicut igitur vnus pes non est minor in linea infinita quam duo
pedes, ita infinita linea non est maior plus vno pede quam duobus,
immo cum quelibet pars infiniti sit infinita: tune vnus pes linee infinite
ita cum tota infinita conuertitur: sicut duo pedes pariformiter, cum
omnis essentia in maxima sit ipsa maxima: non est maximum nisi
adequatissima mensura omnium essentiarum, neque reperitur alia
precisa mensura cuiuscunque essentie quam ilia, nam omnes alie
deficiunt et precisiores esse possunt: vt hoc superius est clarissime
ostensum.

47 Capitulum XVII
Ex eodem profundissime doctrine
Adhuc circa idem linea finita est diuisibilis: et infinita indiuisibilis,
quia infinitum non habet partes in quo maximum coincidit cum mini-
mo, sed finita linea non est diuisibilis in non lineam: quoniam in
magnitudine non deuenitur ad minimum quo minus esse non possit vt
superius est ostensum, quare finita linea in ratione linee est indiuisibi-
lis. Pedalis linea non est minus linea quam cubitalis, relinquitur ergo
quod infinita linea sit ratio linee finite. Ita maximum simpliciter est
omnium ratio, ratio autem est mensura. Quare recte ait aristotiles in
methapisis, primum esse metrum et mensuram omnium, quia omnium
48 ratio. Adhuc sicut linea infinita est indiuisibilis que est ratio linee
finite: et per consequens immutabilis et perpetua, ita et ratio omnium
rerum que est deus benedictus sempiternus et immutabilis est. Et in
hec aperitur intellectus magni dyonisii dicentis essentiam rerum in-
corruptibilem, et aliorum qui rationem rerum eternam dixerunt. Sicut
ipse diuinus plato qui vt refert calcidius in phedrone dixit vnum esse
omnium rerum exemplar: siue ydeam vti in se est, in respectu vero
rerum que plures sunt: plura videntur exemplaria. Nam cum lineam
bipedalem et aliam tripedalem et sie deinceps considero: duo occurrunt,
scilicet ratio linee que est in vtraque et omnibus vna et equalis, et
diuersitas que est inter bipedalem et tripedalem. Et ita alia videtur
ratio bipedalis: et alia tripedalis. Manifestum autem est in infinita
linea non esse aliam bipedalem et tripedalem, et ilia est ratio finite.

20

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 17—18

Unde ratio est vna ambarum linearum, et diuersitas rerum siue linea-
rum non est ex diuersitate rationis que est vna: sed ex accidenti, quia
non eque rationem participant vnde non est nisi vna omnium ratio que
49 diuersimode participatur. Quod autem diuer|simode participetur: hoc
euenit quia probatum est superius non posse esse duo eque similia, et
per consequens precise equaliter participantia vnam rationem, nam
non est ratio in summa equalitate participabilis nisi per maximum quod
est ipsa ratio infinita, sicut non est nisi vna vnitas maxima: ita non
potest esse nisi vna vnitatis equalitas, que quia est equalitas maxima
est ratio omnium, sicut enim non est nisi vna linea infinita que est
ratio omnium finitarum, et per hoc quod finita linea cadit necessario ab
ipsa que est infinita: tune etiam per hoc non potest esse suiipsius ratio,
sicut non potest esse finita pariter et infinita. Unde sicut nulle due
linee finite possunt esse precise equales: cum precise equalitas que est
maxima non sit nisi ipsum maximum, ita esse non reperiuntur due
50 linee equaliter rationem vnam omnium participantes. Preterea linea
infinita non est maior in bipedali quam bipedalis, neque minor vt
superius dictum est, et ita de tripedali et vltra, et cum sit indiuisibilis et
vna est tota in qualibet finita: sed non est tota in qualibet finita
secundum participationem et finitationem: alioquin quando esset tota
in bipedali non posset esse in tripedali: sicut bipedalis non est tri-
pedalis, quare est ita tota in qualibet quod est in nulla, vt vna est ab
aliis distincta per finitationem. Est igitur linea infinita in qualibet
linea tota: ita quod quelibet in ipsa et hoc quidem coniunctim consi-
derandum est, et clare videtur quomodo miximum est in qualibet re et
in nulla, et hoc non est aliud nisi maximum cum sit in eadem ratione in
qualibet re sicut quelibet res in ipso: et sit metipsa ratio quod tune
maximum sit in seipso. Non est ergo aliud esse maximum metrum et
mensuram omnium quam maximum simpliciter esse in seipso: siue
maximum esse maximum. Nulla igitur res est in seipsa nisi maximum,
et omnis res vt in sua ratione est in seipsa, quia sua ratio est maximum.
51 Ex his quidem potest se intellectus iuuare: et in similitudine linee in-
finite ad maximum simpliciter super omnem intellectum in sacra
ignorantia plurimum proficere, nam hoc nunc clare videmus quomodo
deum per remotionem participationis entium inuenimus. Omnia enim
entia entitatem participant. Sublata igitur ab omnibus entibus parti-
cipatione: remanet ipsa simplicissima entitas que est essentia omnium,
et non conspicimus ipsam talem entitatem nisi in doctissima igno-
rantia, quoniam cum omnia participantia entitatem ab animo re-
moueo: nihil remanere videtur. Et propterea magnus dyonisius dicit

21

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 17—19

intellectum dei magis accedere ad nihil quam ad aliquid. Sacra autem


ignorantia me instruit hoc quod intellectui nihil videtur esse maximum
incomprehensibile.

52 C a p i t u l u m XVIII
Quomodo ex eodem manuducimur ad intellectum
participationis entitatis

Amplius non satiabilis noster intellectus cum maxima suauitate


vigilanter per premissa incitatus inquirit quomodo hanc participatio-
nem vnius maximi possit clarius intueri, et iterum exemplo infinite
rectitudinis linealis se iuuans ait. Non est possibile curuum quodrecipit
magis et minus esse maximum aut minimum, neque curuum vt curuum
est aliquid, quoniam casus a recto. Esse igitur quod in curuo est: est ex
participatione rectitudinis, cum maxime et minime curuum non sit nisi
rectum, quare quanto curuum est minus curuum: vt est circumferentia
maioris circuli: tanto plus participat de rectitudine, non quod partem
capiat: quia rectitudo infinita est impartibilis, sed linea recta finita
quanto maior: tanto videtur plus participare de infinitate linee in-
finite maxime. Et sicut finita recta in hoc quod recta in quod quidem
p. 19 rectum curuitas minima | resoluitur secundum simpliciorem parti-
cipationem participat1 infinitam, et curuum non ita simplicem et
immediatam, sed potius mediatam et distantem, quoniam per medium
rectitudinis quam participat, ita aliqua sunt entia immediatius enti-
tatem maximam in seipso subsistentem participantia, vt sunt simplices
finite substantie, et sunt alia entia non per se, sed per medium sub-
stantiarum entitatem participantia: vt accidentia, vnde illa diuersa
participatione non obstante: adhuc vt ait aristoteles rectum est sui et
obliqui mensura, sicut infinita linea linee recte et curue, ita maximum
53 omnium qualitercunque diuersimode participantium, et in hoc aperitur
intellectus illius quod dicitur substantiam non capere maius nee minus,
nam hoc ita verum sie linea recta finita in eo quod recta non suscipit
magis et minus, sed quia finita tunc per diuersam participationem in-
finite vna respectu alterius maior aut minor est, nee vnquam due re-
periuntur equales, curuum vero quo ad participationem rectitudinis
recipit magis et minus: et consequenter per ipsam participatam recti-
tudinem sic rectum recipit magis et minus, et hinc est quod accidentia

1
particiapt

22

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 18—19

quanto magis participant substantiam sunt nobiliora, et ad hec quanto


magis participant substantiam nobiliorem tanto ad nobiliora, et in hoc
videtur quomodo non possunt esse nisi entia aut per se aut per alia enti-
tatem primi participantia, sicut non inueniuntur nisi linee aut recte aut
curue, et propterea recte diuisit aristoteles omnia que in mundo sunt
54 in substantiam et accidens. Substantie igitur et accidentis vna est
adequatissima mensura que est ipsum maximum simplicissimum, quod
licet neque sit substantia neque accidens, tarnen ex premissis mani-
feste patet ipsum potius sortiri nomen immediate ipsum participantium
scilicet substantiarum quam accidentium. Unde dyonisius maximus
ipsum plus quam substantiam siue supersubstantialem vocat potius
quam superaccidentalem, quoniam multo magis est aliquid dicere
supersubstantiale esse quam superaccidentale, hinc maximo conueni-
entius attribuitur. Dicitur autem supersubstantiale, hoc est scilicet non
substantiate, quia hoc inferius eo, sed supra substantiam, et ita est
negatiuum verius maximo conueniens, vt infra de nominibus dei dice-
mus. Posset quis ex superioribus multa circa accidentium et substan-
tiarum diuersitatem et nobilitatem inquirere de quibus hie locus trac-
tandinon existit.

55 Capitulum XIX
1
Transsumptio trianguli infiniti ad trinitatem maximam

Nunc de eo quod dictum et ostensum est maximam lineam esse


triangulum maximum in ignorantia doceamur: ostensum est maxi-
mam lineam triangulum, et quia linea est simplicissima erit simpli-
cissimum trinum erit omnis angulus trianguli linea, cum totus trian-
gulus sit linea, quare linea infinita est trina, non est autem possibile
plura esse infinita, quare ilia trinitas est vnitas. Preterea cum angulus
maiori lateri oppositus sit maior vt in geometria ostenditur, et hie
sit triangulus qui non habet latus nisi infinitum erunt anguli maximi
et infiniti, quare vnus est minor aliis nee duo maiores tertio, sed quia
extra infinitam quantitatem non posset esse quantitas ita extra vnum
angulum infinitum non possunt esse alii, quare vnus erit in alio, et
56 omnes tres vnum maximum. Insuper sicut maxima linea non plus
est linea triangulus circulus vel spera, sed in veritate est ilia omnia
absque compositione vt ostensum est, ita consimiliter maximum
simpliciter est vt maximum lineale quod possumus dicere essentiam.

1
Trassumptio

23

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 19—20

Est vt trianguläre et potest did trinitas, est vt circulare et potest


. 20 dici vnitas est vt spe|rale: et potest dici actualis existentia. Est igitur
maximum essentia trina vna actu nee est aliud essentia quam trinitas,
nee aliud trinitas quam vnitas, nee aliud actualitas quam vnitas tri-
nitas vel essentia, licet verissimum sit maximum ista esse idemptice
et simplicissime. Sicut igitur verum est maximum esse et vnum esse,
ita verum est ipsum trinum esse eo modo quo veritas trinitatis non
57 contradicit simplicissime vnitati: sed est ipsa vnitas. Hoc autemaliter
possibile non est quam vt per similitudinem trianguli maximi attingi-
bile est, quare ipsum verum triangulum atque simplicissimam lineam
ex prehabitis scientes modo quo hoc homini possibile est in docta
ignorantia trinitatem attingemus. Nam videmus quod non reperimus
angulum vnum: et post alium: et tercio adhuc alium vt in triangulis
finitis, quoniam alius et alius et alius in vnitate trianguli absque com-
positione esse non possunt, sed vnum absque numerali multiplicatione
triniter est. Quare recte quidem doctissimus augustinus ait. Dum
incipis numerare trinitatem: exis veritatem. Oportet enim in diuinis
simplici conceptu quantum hoc possibile est complecti contradic-
toria ipsa antecedenter preueniendo, puta non oportet in diuinis
concipere distinctionem et indistinctionem tanquam duo contra-
dicentia, sed illa vt in principio suo simplicissimo antecedenter, vbi
non est aliud distinctio et indistinctio, et tunc clarius concipitur
trinitas et vnitas esse idem, nam vbi distinctio est indistinctio trinitas
est vnitas, et econuerso vbi indistinctio est distinctio: vnitas est tri-
nitas. Et ita de pluralitate personarum et vnitate essentie, nam vbi
pluralitas est vnitas: trinitas personarum est idem cum vnitate
essentie. Et econuerso vbi vnitas est pluralitas vnitas essentie est
58 trinitas in personis, et ista clare in nostro exemplo videntur vbi simpli-
cissima linea est triangulus: et econuerso simplex triangulus est
vnitas linealis. Hie etiam videtur quomodo numerari anguli trianguli
per vnum duo tria non possunt: cum quilibet sit in quolibet: vt ait
filius. Ego in patre: et pater in me. Iterum, veritas trianguli requirit
tres angulos. Sunt igitur hie verissime tres anguli: et vnusquisque
maximus: et omnes vnum maximum. Requirit insuper veritas trian-
guli quod vnus angulus non sit alius, et ita hie requirit veritas vnitatis
simplicissime essentie quod tres illi anguli non sint aliqua tria
distincta sed vnum, et hoc etiam verum est hie. Coniunge igitur ista
que videntur opposita antecedenter vt predixi: et non habebis
vnum et tria vel econuerso: sed vnitrinum seu triunum, et ista
est veritas.

24

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 19—21

59 Capitulum 1 XX
Adhuc circa trinitatem: et quod non sit possibilis quaternitas
et vltra in diuinis

Amplius requirit veritas trinitatis que est trinitas trinum esse vnum,
quia dicitur triunum. Hoc autem non cadit in conceptu nisi eo modo
quo correlatio distincta vnit et ordo distinguit. Unde sicut dum
f acimus triangulum finitum primo est angulus vnus, secundo alius, tercio
tercius ab vtroque, et illi anguli ad inuicem correlationem habent:
vt sit vnus ex ipsis triangulus, ita quidem et in infinito infinite:
tarnen concipiendum est ita quod prioritas taliter concipiatur in
eternitate quod posterioritas non sibi contradicat, aliter enim priori-
tas et posterioritas in infinito et eterno cadere non possent. Unde
pater non est prior filio et filius posterior: sed ita pater est prior quod
filius non est posterior. Ita pater prima persona: quod filius non est
post hoc secunda, sed sicut pater est prima absque prioritate, ita
filius secunda absque posterioritate, et spiritussanctus pariformiter
'"Q tercia. | Sed quia hoc superius dictum est amplius sufficiat. Uelis
tarnen circa hanc semper benedictam trinitatem aduertere quod
ipsum maximum est trinum et non quaternum vel quinum et vltra,
et hoc certe est nota dignum, nam hoc repugnaret simplicitati et per-
fectioni maximi, omnis enim figura poligonia pro simplicissimo ele-
mento habet triangulärem, et ilia est minima figura poligonia qua
minor esse nequit. Probatum autem est minimum simpliciter cum
maximo coincidere. Sicut igitur se habet vnum in numeris, ita trian-
gulus in figuris poligoniis, sicut igitur omnis numerus resoluitur in
vnitatem ita poligonie ad triangulum2, maximus igitur triangulus cum
quo minimus coincidit omnes figuras poligonias complectitur. Nam
sicut vnitas maxima se habet ad omnem numerum, ita triangulus
maximus ad omnem poligoniam, quadrangularis autem figura non
est minima vt patet, quia ea minor est triangularis, igitur simpli-
cissimo maximo quod cum solo minimo coincidere potest, quadran-
gularis que absque compositione esse non potest, cum sit maior
minimo nequaquam3 poterit conuenire, immo implicat contradictionem
esse maximum et esse quadrangulare, nam non posset esse mensura tri-
angularium adequata, quia semper excederet, quomodo igitur esset
maximum quod non esset omnium mensura, immo quomodo esset maxi-
mum quod esset ab alio et compositum, et per consequens finitum.
1 2 3
Capitulum triangulum nequaque

25

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 20—21

61 Et iam patet quare primo ex potentia linee simplicis oritur triangulus


simplex quo ad poligonias, deinde circulus simplex deinde spera
simplex, et non deuenitur ad alias quam istas elementales figuras ad
inuicem infinitas improportionabiles omnes figuras intra se compli-
cantes. Unde sicut si nos vellemus concipere mensuras omnium
quantitatum mensurabilium primo pro longitudine necesse esset habere
lineam infinitam maximam cum qua coincideret minimum, deinde
pariformiter pro latitudine rectilineali triangulum maximum, et
pro latitudine circuli circulum maximum, et pro profunditate speram
maximam, et cum aliis quam cum istis quatuor omnia mensurabilia
attingi non possent, et quia iste omnes mensure necessario essent
infinite et maxime cum quo minimum coincideret, et cum plura
maxima esse non possint, hinc ipsum vnicum maximum quod esse
debet omnium quantorum mensura dicimus esse ilia sine quibus
maxima mensura esse non posset, licet in se consideratum absque
respectu ad mensurabilia nullum istorum sit aut dici possit veraciter,
sed per infinitum et improportionabiliter supra, ita maximum sim-
pliciter cum sit omnium mensura, ipsum ilia esse dicimus sine quibus
ipsum omnium metrum posse esse non intelligimus. Unde maximum
licet sit super omnem trinitatem per infinitum trinum dicimus: quia
aliter ipsum rerum quarum vnitas essendi est trinitas, sicut in figuris
vnitas triangularis in trinitate angulorum consistit causam simplicem
metrum et mensuram esse non intelligeremus, licet in veritate et
nomen et conceptus noster trinitatis semoto isto respectu maximo
nequaqam conueniat, sed per infinitum ab ilia maxima et incom-
62 prehensibili veritate deficiat, habemus itaque maximum triangulum
omnium triniter subsistentium mensuram simplicissimam quemad-
modum sunt operationes actiones in potentia obiecto actu triniter
subsistentes, similiter visiones: intellectiones: volitiones: similitudines:
dissimilitudines: pulcritudines: proportiones: correlationes: appetitus
naturales: et cetera omnia, quorum essendi vnitas consistit in plu-
p.22 ralitate sicut est principaliter esse | et operatio nature consistens in
correlatione agentis: patientis et communis ex illis resultantis.

63 Capitulum XXI
Transsumptio1 circuli infiniti ad vnitatem
Habuimus de triangulo maximo pauca quedam: similiter de infi-
nite circulo subiungamus. Circulus est figura perfecta vnitatis et
1
Transumptio

26

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 21—22

simplicitatis et iam ostensum est superius triangulum esse circulum,


et ita trinitas est vnitas, ista autem vnitas est infinita, sicut circulus
infinitus, quare est vnior aut idemptior omni expressibili vnitati atque
per nos apprehensibili per infinitum, nam tanta est ibi idemptitas
quod omnes etiam relatiuas oppositiones antecedit, quoniam ibi aliud
et diuersum idemptitati non opponuntur, quare est cum maximum
sit infinite vnitatis: tune omnia que ei conueniunt sunt ipsum absque
diuersitate et alietate, vt non sit alia bonitas eius: et alia sapientia:
sed idem. Omnis enim diuersitas in ipso est idemptitas. Unde eius
potentia cum sit vnissima: est et fortissima et infinitissima. Tanta
quidem est eius vnissima duratio quod preteritum non est aliud a
futuro: et futurum non est aliud a present! in ea: sed sunt vnissima
duratio siue eternitas sine principio et fine, nam tantum est in ipso
64 principium: quod et finis est in ipso principium. Hec autem omnia
ostendit circulus infinitus sine principio et fine eternus indiuisibiliter
vnissimus atque capacissimus. Et quia ille circulus est maximus:
eius dyameter etiam est maximus, et quoniam plura maxima esse non
possunt: est intantum ille circulus vnissimus quod dyameter est circum-
ferentia. Infinitus vero dyameter habet infinitum medium, medium vero
est centrum, patet ergo centrum, dyametrum: et circumferentiam idem
esse. Ex quo docetur ignorantia nostra incomprehensibile maximum
esse cui minimum non opponitur, sed centrum est in ipso circum-
ferentia. Uides quomodo totum maximum perfectissime est intra
omne simplex et indiuisibile: quia centrum infinitum: et extra omne
esse omnia ambiens, quia circumferentia infinita et omnia penetrans,
quia dyameter infinitus, principium omnium quia centrum, finis om-
nium quia circumferentia, medium omnium quia dyameter. Causa
efficiens quia centrum, formalis quia dyameter, finalis quia circum-
ferentia. Dans esse quia centrum, gubernans quia dyameter, conseruans
65 quia circumferentia, et horum similia multa. Apprehendis itaque per
intellectum quomodo maximum cum nullo est idem neque diuersum
et quomodo omnia in ipso: ex ipso: et per ipsum, quia circumferentia,
dyameter et centrum, non quod aut sit circulus aut circumferentia
dyameter vel centrum: sed maximum tantum simplicissimum quod
per ista paradigmata inuestigatur et reperitur omnia que sunt et non
sunt ambire, ita quod non esse in ipso est maximum esse, sicut mini-
mum est maximum: et est mensura omnis circulationis que est de
potentia in actum, et redeundo de actu in potentiam compositionis, a
principiis ad indiuidua: et resolutionis indiuiduorum ad principia, et
formarum perfectarum circularium, et circularium operationum et.

27

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 21—23

motuum super se, et ad principium redeuntium, et consimilium om-


66 nium, quorum vnitas in quadam circular! perpetuitate consistit. Multa
hie de perfectione vnitatis ex hac figura circular! trahi possent: que
cum faciliter per vnumquemque iuxta premissa fieri possint: breuitatis
causa transeo. Hoc tantum notatum esse admoneo quomodo omnis
theologia circularis et in circulo posita existit, adeo etiam quod voca-
bula attributorum de se inuicem verificentur circulariter, vt summa
ρ. 23 iusticia | est summa veritas, et summa veritas est summa iusticia,
et ita de omnibus, ex quo si extendere inquisitionem volueris tibi
infinita theologicalia iam occulta manifestissima fieri poterunt.

67 Capitulum XXII
Quomodo dei prouidentia contradictoria vnit
Ad hoc autem vt etiam experiamur quomodo ad altam ducimur
intelligentiam per premissa ad dei prouidentiam inquisitionem appli-
cemus, et quoniam ex prioribus manifestum est deum esse omnium
implicationum etiam contradictoriorum, tunc nihil potest eius effugere
prouidentiam, siue enim fecerimus aliquid siue eius oppositum aut
nihil totum in dei prouidentia implicitum fuit, nihil igitur nisi secun-
68 dum dei prouidentiam eueniet, vnde quamuis deus multa potuisset
prouidisse que non prouidit nee prouidebit, multa etiam prouidit
que potuit non prouidere, tarnen nihil addi potest diuine prouidentie
aut diminui, vt in simili, humana natura simplex et vna est, si nascere-
tur homo qui etiam nunquam nasci expectabatur, nihil adderetur
humane nature, sicut nihil demeretur ab illa si non nasceretur, sicut
nee cum nati moriuntur, et hoc ideo quia humana natura complicat
tarn eos qui sunt quam qui non sunt neque erunt: licet esse potuerunt
ita licet eueniret quod nunquam eueniet: nihil tarnen adderetur
prouidentie diuine, quoniam ipsa complicat tarn ea que eueniunt
quam ea que non eueniunt sed euenire possunt. Sicut igitur multa
sunt in materia possibiliter que nunquam euenient, ita per contrarium
quecunque non euenient si euenire possunt, si in dei sunt prouidentia
non sunt possibiliter sed actu, nee inde sequitur quod ista sint actu.
Sicut ergo dicimus quod humana natura infinita complicat et com-
plectitur quia non solum homines qui fuerunt: sunt: et erunt, sed qui
possunt esse: licet nunquam erunt, et ita complectitur mutabilia
immutabiliter, sicut vnitas infinita omnem numerum, ita dei prouiden-
tia infinita complicat tarn ea que euenient quam que non euenient sed
euenire possunt, et contraria, sicut genus complicat contrarias differen-

28

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 22—24

tias et ea que seit non seit cum differentia temporum, quia non seit
futura vt futura: nee preterita vt preterita: sed eterne et mutabilia
69 immutabiliter, hinc ineuitabilis et immutabilis est et nihil earn exce-
dere potest, et hinc omnia ad ipsam prouidentiam relata necessitatem
habere dicuntur: et merito quia omnia in deo sunt deus qui est ne-
cessitas absoluta, et sic patet quod ea que nunquam euenient eo modo
sunt in dei prouidentia vt predictum est, etiamsi non sunt prouisa
vt eueniant et necesse est deum prouidisse que prouidit, quia eius
prouidentia est necessaria et immutabilis, licet etiam oppositum eius
prouidere potuit quod prouidit, nam posita complicatione non ponitur
res complicata, sed posita explicatione ponitur complicatio, nam
licet eras possum legere vel non legere quodcunque f ecero prouidentiam
non euado: que contraria complectitur, vnde quicquid f ecero secun-
dum dei prouidentiam eueniet, et ita patet quomodo per premissa
que nos docent maximum omnem anteire Oppositionen! quoniam
omnia qualitercunque complectitur et complicat, quod de prouidentia
dei et aliis consimilibus verum sit apprehendimus.

70 C a p i t u l u m XXIII
Transsumptio spere infinite ad actualem existentiam dei
Conuenit adhuc pauca quedam circa speram infinitam speculari:
et reperimus in infinita spera tres lineas maximas longitudinis latitu-
dinis et profunditatis in centro concurrere, sed centrum maxime
spere equatur diametro et circumferentie igitur illis tribus lineis in
infinita spera equatur centrum, immo centrum est omnia ilia scilicet
p. 24 longitudo | latitude et profunditas: erit itaque maximum simplicissime
atque infinite, omnis longitudo latitude et profunditas que in ipso
sunt vnum simplicissimum indiuisibile maximum et vt centrum
precedit omnem latitudinem longitudinem atque profunditatem, et
est finis omnium illorum atque medium: quoniam in spera infinita
centrum crassitudo et circumferentia idem sunt, et sicut spera in-
finite est penitus in actu et simplicissima: ita maximum est penitus in
actu simplicissime, et sicut spera est actus linee: trianguli et circuli:
ita maximum est omnium actus, quare omnis actualis existentia ab
ipsa habet quicquid actualitatis existit, et omnis existentia pro tanto
existit actu pro quanto in ipso infinite actu est, et hinc maximum est
1
7 forma formarum et forma essendi: siue maxima actualis entitas, vnde
permenides subtilissime considerans aiebat deum esse cui esse quod-
libet quod est: est esse omne id quod est. Sic igitur spera est vltima

29

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 23—24

perfectio figurarum qua maior non est, ita maximum est omnium
perfectio perfectissima: adeo quod omne imperfectum in ipso est
perfectissimum, sicut infinita linea est spera et curuitas est recti-
tudo, et compositio simplicitas, et diuersitas idemptitas, et alteri-
tas vnitas, et ita de reliquis, quomodo enim posset esse ibi ali-
quid imperfectionis vbi imperfectio est infinita perfectio: et possi-
72 bilitas infinitus actus, et ita de reliquis. Uidemus nunc clare cum
maximum sit vt spera maxima quomodo totius vniuersi et omnium in
vniuerso existentium est vnica simplicissima mensura adequatissima,
quoniam in ipso non est maius totum quam pars, sicut non est maior
spera quam linea infinita. Deus igitur est vnica simplicissima ratio
totius mundi vniuersi, et sicut post infinitas circulationes exoritur
spera, ita deus omnium circulationum vti spera maxima est simpli-
cissima mensura, omnis enim viuificatio, motus et intelligentia ex
ipso: in ipso et per ipsum, apud quem vna reuolutio octaue spere non
est minor quam infinite, quia finis est omnium motuum: in quo omnis
motus vt in fine quiescit. Est enim quies maxima in qua omnis motus
quies est. Ita maxima quies est omnium motuum mensura, sicut
maxima rectitude omnium circumferentiarum, et maxima principia
73 siue eternitas omnium temporum, in ipso enim omnes motus natu-
rales vt in fine quiescunt, et omnis potentia in ipso perficitur vt in
actu infinito. Et quia ipse est entitas omnis esse: et omnis motus est
ad esse, igitur quies motus est ipse qui est finis motus scilicet forma
et actus essendi. Entia igitur omnia ad ipsum tendunt, et quoniam
finita sunt et non possunt equaliter participare finem in comparatione
ad se inuicem: tune aliqua participant hunc finem per medium aliorum,
sicut linea per medium trianguli et circuli in spheram ducitur: et
triangulus per medium circuli, et circulus in spheram per seipsum.

74 Capitulum XXIV1
De nomine dei et theologia affirmatiua
Postquam nunc auxiliante deo exemplo mathematico studuimus
in nostra ignorantia circa primum maximum peritiores fieri: adhuc pro
completion doctrina de nomine maximi inuestigemus, et ista quidem
inquisitio si recte sepedicta menti habuerimus: facilis adinuentionis
erit. Nam manifestum est cum maximum sit ipsum maximum simpli-
citer cui nihil opponitur nullum nomen ei proprie posse conuenire,
omnia enim nomina ex quadam singularitate rationis per quam discre-
tio fit vnius ab alio imposita sunt, vbi vero omnia sunt vnum: nullum
1
Capitulum XXIIII

30

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 24—25

75 nomen proprium esse potest. Unde recte ait hermes trismegistus,


quoniam deus est vniuersitas rerum: tune nullum nomen proprium
ρ. 25 est eius, quoniam autem necesse esset omni nomine deum, aut | omnia
eius nomine nuncupari, cum ipse in sua simplicitate complicet omnium
rerum vniuersitatem, vnde secundum ipsum proprium nomen quod
ineffabile per nos dicitur, et tetragramaton siue quatuor litterarum
est, et ex eo proprium quia non conuenit deo secundum aliquam habi-
tudinem ad creaturas, sed secundum essentiam propriam interpretari
debet vnus et omnia siue omnia vniter, quod melius est, et ita nos
reperimus superius vnitatem maximam que idem est quod omnia
vniter, immo adhuc videtur nomen propinquius et conuenientius vnitas
quam omnia vniter. Et propter hoc dicit propheta quomodo in ilia die
erit deus vnus: et nomen eius vnum. Et alibi. Audi israel: id est deum
76 per intellectum videns quoniam deus tuus vnus est, non est autem vnitas
nomen dei eo modo quo nos aut nominamus aut intelligimus vnitatem,
quoniam sicut supergreditur deus omnem intellectum ita a fortiori
omne nomen, nomina quidem per motum rationis qui intellectu multo
inferior est ad rerum discretionem imponuntur, quoniam autem ratio
contradictoria transilire nequit, hinc non est nomen cui aliud non
opponatur secundum motum rationis, quare vnitati pluralitas aut
multitudo secundum rationis motum opponitur, hinc vnitas deo non
conuenit, sed vnitas cui non opponitur aut alteritas: aut pluralitas aut
multitudo. Hoc est nomen maximum omnia in sua simplicitate vni-
tatis complicans, istud est nomen ineffabile et super omnem intellec-
77 turn. Quis enim intelligere posset vnitatem infinitam per infinitum
omnem Oppositionen! antecedentem: vbi omnia absque compositione
sunt in simplicitate vnitatis complicata, vbi non est aliud vel diuersum,
vbi homo non differt a leone: et celum non differt a terra: et tarnen
verissime ibi sunt, ipsum non secundum finitatem suam sed compticite
ipsamet vnitas maxima: vnde si quis posset intelligere aut nominare
talem vnitatem que cum sit vnitas est omnia, et cum sit minimum
sit maximum ille nomen dei attingeret, sed cum nomen dei sit deus
tune eius nomen non est cognitum nisi per intellectum qui est ipsum
maximum et nomen maximum, quare in docta ignorantia attingimus
licet vnitas videatur propinquius nomen maximi, tarnen adhuc a
vero nomine maximi quod est ipsum maximum distat per infinitum.
78 Est itaque ex hoc manifestum nomina affirmatiua que deo attri-
buimus per infinitum diminute sibi conuenire, nam talia secundum
aliquid quod in creaturis reperitur sibi attribuuntur. Cum igitur deo
nihil tale particulare discretum habens oppositum sibi nisi diminutis-

31

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 24—25

sime conuenire possit, hinc affirmationes sun t incompacte vt ait dyoni-


sius. Nam si dicis ipsum veritatem occurrit falsitas. Si dicis ipsum
virtutem occurrit vitium. Si dicis substantiam occurrit accidens,
et ita de reliquis. Cum autem ipse non sit substantia que non sit omnia
et cui nihil opponitur, et non sit veritas que non sit omnia absque
oppositione: non possunt ilia particularia nomina nisi diminute valde
per infinitum sibi conuenire. Omnes enim affirmationes quasi in ipso
aliquid sui significati ponentes illi conuenire non possunt qui non est
79 plus aliquid quam omnia et perpetua nomina affirmatiua si sibi
conueniunt non nisi in respectu ad creaturas conueniunt, non quod
creature sint causa quod sibi conueniant, quoniam maximum a crea-
turis nihil habere potest, sed sibi ex infinita potentia ad creaturas1
conueniunt, nam ab eterno deus potuit creare, quia nisi potuisset
summa potentia non fuisset, igitur hoc nomen creator quamuis sibi
in respectu ad creaturas conueniat, tarnen etiam conuenit antequam
creatura esset, quoniam ab eterno creare potuit. Ita de iusticia et
ceteris omnibus nominibus affirmatiuis que nos translatiue a creaturis
deo attribuimus propter quandam perfectionem per ipsa nomina
ρ. 26 significatam: licet ilia omnia nomina | ab eterno ante etiam quam
nos sibi illa attribuimus fuissent veraciter in summa sua perfectione
et infinito nomine complicata, sicut et res omnes que per ipsa talia
80 nomina significantur, et a quibus per nos in deum transferuntur, et in
tantum hoc est verum de affirmatiuis omnibus quod etiam nomen
trinitatis et personarum scilicet patris et filii et spiritussancti in
habitudine creaturarum sibi imponuntur, nam cum deus ex eo quod
vnitas est sit gignens et pater, ex eo quod est equalitas vnitatis ge-
nitus siue filius, ex eo quod vtriusque connexio spiritussanctus: tunc
darum est filium nominari filium ex eo quod est vnitatis siue enti-
tatis aut essendi equalitas. Unde patet ex hoc quod deus ab eterno
potuit res creare: licet eas etiam non creasset, respectu ipsarum rerum
filius dicitur, ex hoc enim est filius quod est equalitas essendi res,
vltra quam vel infra res esse non possent, ita videlicet quod est filius
ex eo quod est equalitas entitatis rerum quas deus facere poterat,
licet eas etiam facturus non esset, quas si facere non posset: nee
deus pater vel filius vel spiritussanctus: immo nee deus esset quare
si subtilius consideras patrem filium gignere: hoc fuit omnia in verbo
creare, et ob hoc Augustinus verbum etiam artem ac ydeam in respectu
81 creaturarum affirmat. Unde ex eo deus pater est quia genuit equalitatem

1
ceraturas

32

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 25—27

vnitatis, ex eo autem spiritussanctus quod vtriusque amor est: et hec


omnia respectu creaturarum. Nam creatura ex eo quod deus pater est
esse incipit, ex eo quod filius perficitur, ex eo quod spiritussanctus est
vniuersali rerum ordini concordat, et hec sunt in vnaquaque re trini-
tatis vestigia. Et hec est sententia aurelii augustini exponentis illud
geneseos. In principio creauit deus celum et terram: dicens deum ex eo
82 quia pater principia rerum creasse. Quare quicquid per theologiam
affirmationis de deo dicitur in respectu creaturarum fundatur: etiam
quo ad ilia sanctissima nomina in quibus maxima latent misteria
cognitionis diuine que apud hebreos et chaldeos habentur: quorum
null urn deum nisi secundum aliquam proprietatem particularem signi-
ficat: preter nomina quatuor literarum que sunt Joth He Nau He,
quod est proprium et ineffabile superius interpretatum, de quibus
hieronimus et rabi Salomon in libro ducis neutrorum extense tractant
qui videri possunt.
83 C a p i t u l u m XXV
Gentiles deum varie nominabant creaturarum respectu
Pagani pariformiter deum variis creaturarum respectibus no-
minabant louem quidem propter mirabilem pietatem. Ait enim iulius
firmitus quod iupiter adeo prosperum sidus sit: quod si solus in celo
iupiter regnasset: homines essent immortales. Ita saturnum propter
profunditatem cogitationum et inuentionum in rebus vite necessariis.
Martern propter victorias bellicas. Mercurium propter consiliarem
prudentiam. Uenerem propter amorem conseruatiuum nature. Solem
propter vigor em motuum naturalium. Lunam propter humoralem
conseruationem in quo vita consistit. Cupidinem propter vnitatem
duplicis sexus, ob quam rem etiam naturam ipsam vocarunt, quoniam
per duplicem sexum species rerum conseruat. Hermes ait omnia tarn
animalia quam non animalia duplicis sexus propterea causam omnium
scilicet deum in se masculinum et femininum sexum dixit complicare
cuius cupidinem et venerem explicationem credebat. Ualerius etiam
romanus idem af firmans canebat iouem omnipotentem: genitorem geni-
tricemque deum. Unde dicebat cupidinem prout scilicet vna res cupit
aliam filiam veneris, hoc est ipsius pulcritudinis naturalis. Uenerem
vero iouis aiebant omnipotentis filiam: a quo natura et cuncta ipsam
84 concomitantia, templa etiam pacis scilicet et eternitatis ac concordie
ρ. 27 panjtheon in quo erat altare termini infiniti cuius non est terminus
in medio sub diuo et consimilia nos instruunt paganos deum secundum
respectum ad creaturas varie nominasse, que quidem omnia nomina

3 Nikolaus von Kues i 33

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 25—26

vnius ineffabilis nominis complicationem sunt explicantia, et secun-


dum quod nomen proprium est infinitum, ita infinita nomina talia
particularium perfectionum complicat, quare et explicantia possent
esse multa et nunquam tot et tanta quin possent esse plura: quorum
quodlibet se habet ad proprium et ineffabile vt finitum ad infinitum.
Deridebant veteres pagani iudeos qui deum vnum infinitum quem
ignorabant adorarunt: quem tarnen ipsi in explicationibus venera-
bantur, ipsum scilicet ibi venerantes vbi diuina sua opera conspicie-
bant, et ista inter omnes homines differentia tune fuit: vt omnes
deum vnum maximum quo maius esse non posset crederent: quem
alii vt iudei et sissennii in sua simplicissima vnitate vt est rerum
omnium complicatio colebant, alii vero in his colebant vbi expli-
cationem diuinitatis reperiebant: recipiendo notum sensibiliter pro
manuductione ad causam et principium, et in hac vltima via seducti
sunt simplices populäres qui non sunt vsi explicatione vt imagine:
sed vt veritate ex qua re idolatria introducta est in vulgum. Sapien-
tibus vt plurimum de vnitate dei recte credentibus vti hec nota cuique
esse possunt, qui tullium de deorum natura ac philosophos veteres
85 diligenter perspexerit, non negamus tarnen quosdam ex paganis non
intellexisse deum cum sit entitas rerum aliter quam per abstractionem
extra res esse, sicut materia prima extra res non nisi per abstrahentem
intellectum existit, et hi tales deum in creaturis adorarunt: qui etiam
rationibus ydolatriam astruebant, quidam etiam deum deuocabilem
putarunt quorum quidam in angelis eum deuocabant vt sissennii,
gentiles vero deuocabant eum in arboribus qualia de arbore solis et
lune leguntur, et quidam in aere aqua vel templis certis carminibus
eum deuocabant qui omnes qualiter seducti sint et longe fuerint a
veritate premissa ostendunt.

86 Capitulum XXVI
De theologia negatiua
Quoniam autem cultura dei qui adorandus est in spiritu et veritate
necessario se fundat in positiuis deum affirmantibus. Hinc omnis
religio in sua cultura necessario per theologiam affirmatiuam ascendit,
deum vt vnum ac trinum vt sapientissimum piissimum lucem in-
accessibilem vitam veritatem: et ita de reliquis adorando, semper
culturam per fidem quam per doctam ignorantiam verius attingit
dirigendo credendo scilicet hunc quem adorat vt vnum esse vniter
omnia et quem vt inaccessibilem lucem colit, non quidem esse lucem

34

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 27—28

vt est hec corporalis cui tenebra opponitur, sed simplicissimam et


infinitam in qua tenebre sunt lux infinita, et quod ipsa infinita lux
semper lucet in tenebris nostre ignorantie, sed tenebre eum com-
prehendere nequeunt, et ita theologia negationis adeo necessaria est
quo ad aliam affirmationis vt sine ilia deus non coleretur vt deus
infinitus, sed potius vt creatura, et talis cultura idolatria est que hoc
imagini tribuit1 quod tantum conuenit veritati. Hinc vtile erit ad
87 hec parum de negatiua theologia submittere. Docuit nos sacra igno-
rantia deum ineffabilem: et hoc quia maior est per infinitum omnibus
que nominari possunt, et hoc quidem quia verissimum verius per
remotionem et negationem de ipso loquimur, sicut et maximus dyoni-
sius qui eum nee veritatem nee intellectum nee lucem nee quicquam
eorum que dici possunt esse voluit, quern rabbi Salomon et omnes
p. 28 sapientes sequuntur, vnde neque | pater est neque filius neque spiritus-
sanctus, secundum hanc negatiuam theologiam secundum quam est
infinitus tantum. Infinitas vero vt infinitas neque generans est neque
genita neque procedens, quare hilarius pictauensis subtilissime dixit
dum personas distingueret. In eterno inquit infinitas species in imagine
vsus in munere, volens quod quamuis in eternitate non nisi infini-
tatem possumus videre, tarnen ipsa infinitas que est ipsa eternitas
cum sit negatiua non potest intelligi vt generans: sed bene eternitas,
quoniam eternitas est affirmatiua vnitatis siue presentie maxime,
quare principium sine principio, species in imagine dicit principium
88 a principio, vsus in munere dicit processionem ab vtroque, que omnia
per premissa notissima sunt nam quamuis eternitas sit infinitas:
ita quod eternitas non sit maior causa patris quam infinitas, tarnen
secundum considerationis modum eternitas patri attribuitur: et non
filio nee spirituisancto. Infinitas vero non plus vni persone quam
alteri, quoniam ipsa infinitas secundum considerationem vnitatis
pater est: secundum considerationem equalitatis vnitatis filius, secun-
dum considerationem connexionis spiritussanctus, secundum simpli-
cem considerationem infinitatis nee pater nee filius nee spiritus-
sanctus, licet ipsa infinitas sit et eternitas quelibet trium personarum
sit et econuerso quelibet persona infinitas et eternitas, non tarnen
secundum considerationem vt prefertur. Quoniam secundum con-
siderationem infinitatis deus nee vnum est nee plura, et non reperitur
in deo secundum theologiam negationis aliud quam infinitas, quare
secundum illam nee cognoscibilis est in hoc seculo neque in future,

1
tribubuit

3* 35

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia I 26—II ι

quoniam omnis creatura tenebra est eo respectu que infinitum lumen


89 comprehendere nequit: sed sibi solus notus est, et ex his manifestum est
quomodo negationes sunt vere et affirmationes insufficientes in theo-
logicis, et nihilominus quod negationes remouentes imperfectiora de
perfectissimo sunt veriores aliis, vt quia verius est deum non esse lapi-
dem quam non esse vitam aut intelligentiam, et non esse ebrietatem
quam non esse virtutem, contrarium in affirmatiuis, nam verior est
affirmatio deum dicens intelligentiam ac vitam quam terram lapidem
aut corpus. Ista enim omnia clarissima sunt ex prehabitis. Ex quibus
concludimus precisionem veritatis in tenebris nostre ignorantie incom-
prehensibiliter lucere, et hec est ilia docta ignorantia quam inquisiui-
mus per quam tantum ad infinite bonitatis deum maximum vnitrinum
secundum gradus doctrine ipsius ignorantie accedere posse explicaui-
mus, vt ipsum ex omni nostro conatu de hoc semper laudare valeamus
quod nobis seipsum ostendit incomprehensibilem qui est super omnia in
secula benedictus.
Finit de docta ignorantia liber primus.

90 Incipit liber secundus.


Doctrina ignorantie taliter circa absoluti maximi naturam expedita
per symbolicos quosdam caracteres amplius per ipsam aliquantulum in
vmbra nobis resplendentem eadem via ea inquiramus que omne id quod
sunt ab ipso absolute maximo sunt. Cum aut em causatum sit peni-tus a
causa: et a se nihil et originem atque rationem qua est id quod est,
quanto propinquius et similius potest concomitetur, patet difficile con-
tractionis naturam attingi exemplari absoluto incognito1, supra igitur
nostram apprehensionem in quadam ignorantia nos doctos esse con-
uenit vt precisionem veritatis vti est non capientes ad hoc saltim duca-
p. 29 mur vt ipsam esse videamus quam nunc com|prehendere non valemus.
Hie est mei laboris finis in hac parte quern dementia tua indicet et
acceptet.
91 Capitulum I2
Correlaria preambularia ad inferendum vnum infinitum
vniuersum
Proderit plurimum doctrine ignorantie correlaria preambularia ex
principio nostro premitti. Prestabunt enim quandam facilitatem ad
1 2
iucognito Capitulum primum

36

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 28—29

infinita similia: que pari arte elici poterunt et dicenda facient clariora.
Habuimus in radice dictorum in excessis et excedentibus ad maximum
in esse et posse non deueniri. Hinc in prioribus ostendimus precisam
equalitatem soli deo conuenire, ex quo sequitur omnia dabilia preter
ipsum differre. Non potest igitur vnus motus cum alio equalis esse nee
vnus alteri mensura, cum mensura a mensurato necessario differat. Hec
quidem etsi ad infinita tibi deseruiant, tarnen si ad astronomiam trans-
fers apprehendis calculatoriam artem precisione carere, quoniam per
solis motum omnium aliorum planetarum motum mensurari posse
presupponit, celi etiam dispositio quo ad qualemcunque locum siue
quo ad ortus et occasus signorum siue poli eleuationem ac que circa hoc
sunt precise scibilis non est, et cum nulla duo loca in tempore et situ
precise concordent, manifestum est indicia astrorum longe in sua parti-
2
9 cularitate a precisione esse. Si consequenter hanc regulam mathematice
adaptes in geometricis figuris: equalitatem actu impossibilem vides: et
nullam rem cum alia in figura precise posse concordare nee in magni-
tudine. Et quamuis regule vere sint in sua ratione date figure equalem
describere, in actu tarnen equalitas impossibilis est in diuersis, ex quo
ascendis quomodo veritas abstracta a materialibus vt in ratione equali-
tatem videt: quam in rebus experiri per omnia impossibile est, quoniam
93 ibi non est nisi cum defectu. Age in musica ex regula precisio non est,
nulla ergo res cum alia in pondere concordat: neque longitudine neque
spissitudine, neque est possibile proportiones armoniacas inter varias
voces fistularum campanarum hominum et ceterorum instrumentorum
precise reperiri quin precisior dari possit, neque in diuersis instrumentis
idem gradus veritatis proportionis est, sicut nee in diuersis hominibus
sed in omnibus secundum locum: tempus: complexionem, et alia diuer-
sitas necessaria est, precisa itaque proportio in ratione sua videtur tan-
turn, et non possumus in rebus sensibilibus dulcissimam armoniam abs-
que defectu reperiri, quia ibi non est. Ascende hie quomodo precisissima
maxima armonia est proportio in equalitate quam viuus homo audire
non potest in carne, quoniam ad se attraheret rationem anime nostre:
cum sit omnis ratio, sicut lux infinita omnem lucem, ita quod anima a
sensibilibus absoluta sine raptu ipsam supreme concordantem armoni-
am aure intellectus non audiret. Magna quedam dulcedo contemplatio-
nis hie haurire posset, tarn circa immortalitatem intellectualis et
rationalis nostri spiritus qui rationem incorruptibilem in sua natura
gestat, per quam similitudinem concordantem et discordantem ex se
attingit in musicis: quam circa gaudium eternum in quod beati a
94 mundanis absoluti transferuntur. Sed de hoc alias. Preterea si regulam

37

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II ι—2

nostram arithmetice1 applicamus, nulla duo in numero conuenire posse


videmus: et quoniam ad veritatem numeri compositio: complexio: pro-
portio: armonia: motus et omnia variantur extendendo infinita. Ex
hoc nos ignorare intelligimus quoniam nemo est vt alius in quocunque,
neque sensu: neque imaginatione: neque intellectu: neque operatione:
aut scriptura: aut pictura: vel arte, etiam si mille annis vnus alium
imitari studeret in quocunque, nunquam tarnen precisionem attingeret,
licet differentia sensibilis aliquando non participatur. Ars eciam natu-
P-3o ram imitatur quantum | potest, sed nunquam ad ispius precisionem
poterit peruenire, carent igitur medicina alkymia magica et cetere artes
transmutationum veritatis precisione, licet vna verier in comparatione
ad aliam, vt medicina verier quam artes transmutationum, vt ista ex
95 se patent. Adhuc ex eodem fundamento elicientes dicamus quoniam in
oppositis excedens et excessum reperimus vt in simplici et composite:
abstracto et concreto, formali et materiali, corruptibili et incorruptibili:
et ceteris. Hinc ad alterum purum oppositorum non deuenitur aut in
quo concurrant precise equaliter. Omnia igitur ex oppositis sunt in
gradus diuersitate habendo in vno plus de alio minus: sortiendo natu-
ram vnius oppositorum per victoriam vnius supra aliud, ex quo rerum
notitia rationabiliter inuestigatur vt sciamus quomodo compositio in
vno est in quadam simplicitate et in alio simplicitas in compositione: et
corruptibilitas in incorruptibilitate in vno contrarium in alio, ita de
reliquis: prcut extendimus in libro coniecturarum vbi de hoc latius
agetur. Suff .ciant ista pauca pro mirabili potestate docte ignorantie
96 ostendenda. Amplius magis ad propositum descendendo dico quoniam
ascensus ad maximum et descensus ad minimum simpliciter non est
possibilis: ne fiat transitus in infinitum, vt in numero et diuisione con-
tinui constat. Tunc patet quod dato quocunque infinito semper est
maius et minus: siue in quantitate aut virtute vel perfectione, et de
ceteris necessario dabile cum maximum aut minimum simpliciter da-
bile in rebus non sit nee processus fuit in infinitum vt statim ostensum
est, nam cum quelibet pars infiniti sit infinita: implicat contradictio-
nem magis et minus ibi reperiri vbi ad infinitum deueniretur, cum ma-
gis et minus sicut nee infinito conuenire possunt, ita nee qualemcunque
proportionem ad infinitum habenti cum necessario ipsum etiam infini-
tum2 sit. Binarius enim non esset minor centenario in numero infinito si
per ascensum ad ipsum possit actu deueniri, sicut nee linea infinita ex
infinitis bipedalibus esset linea infinita ex infinitis quadrupedalibus

1 2
arismetrice inifinitum

38

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 29—31

lineis, nihil est itaque dabile quod diuinam terminet potentiam, quare
omni dato dabile est maius et minus per ipsam nisi datum simul esset
97 absolutum maximum, vt in tertio libello deducetur. Solum igitur ab-
solute maximum est negatiue infinitum, quare solum illud est id quod
esse potest omni potentia, vniuersum vero cum omnia complectatur que
deus non sunt non potest esse negatiue infinitum, licet sit sine termino,
et ita priuatiue infinitum, et hac consideratione nee finitum nee infini-
tum est. Non enim potest esse maius quam est, hoc quidem ex defectu1
euenit, possibilitas enim siue materia vltra se non extendit. Nam non est
aliud dicere vniuersum posse semper actu esse maius quam dicere posse
esse transire in actum infinitum esse: quod est impossibile, cum infinita
actualitas que est absoluta eternitas ex posse oriri nequeat, que est actu
omnis essendi possibilitas, quare licet in respectu infinite dei potentie
que est interminabilis vniuersum posset esse maius, tamen resistente
possibilitate essendi aut materia que est in infinitum non est actu ex-
tendibilis vniuersum maius esse nequit, et ita interminatum, cum actu
maius eo dabile non sit ad quod terminetur et sit priuatiue infinitum,
ipsum autem non est actu nisi contracte vt sit meliori quidem modo quo
sue nature patitur conditio. Est enim creatura que necessario est ab esse
diuino simpliciter absoluto, prout consequenter in docta ignorantia
quanto clarius et simplicius fieri poterit quam breuiter erimus osten-
suri.

98 C a p i t u l u m II
Quod esse creature sit intelligibiliter ab esse primi
, 3χ Docuit nos sacra ignorantia in prioribus nihil a se esse nisi maximum
simpliciter: vbi a se in se per se iidem sunt ipsum scilicet absolutum esse,
necesseque esse omne quod est id quod est inquantum est ab ipso esse,
quomodo enim id quod a se non est aliter esse posset quam ab eterno
esse. Quoniam autem ipsum maximum procul est ab omni inuidia, non
potest esse diminutum vt tale communicare, non habet igitur creatura
que ab esse est omne id quod est corruptibilitatem: diuisibilitatem:
imperfectionem diuersitatem: pluralitatem: et cetera huiusmodi a
maximo eterno indiuisibili perfectissimo indistincto vno, neque ab
99 aliqua causa positiua. Sicut enim linea infinita est rectitude infinita que
est causa omnis esse linealis, linea vero curua in hoc quod linea ab infi-
nita est in hoc quod curua non ab infinita est, sedcuruitassequiturfini-
tatem quoniam ex eo curua quia non maxima, si enim maxima esset
1
defefectu

39

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 2

curua non esset, vt superius est ostensum, ita quidem contingit rebus,
quoniam maximum esse non possunt: vt sint diminuta altera distinct a
et cetera huiusmodi, que quidem causam non habent, habet igitur
creatura a deo vt sit vna discreta et connexa vniuerso, et quanto magis
vna tanta deo similior, quod autem eius vnitas est in pluralitate discre-
tio in confusione et connexio in discordantia a deo non habet, neque
aliqua causa positiua sed contingenter. Quis igitur copulando simul in
creatura necessitatem absolutam a qua est, et contingentiam sine qua
non est: potest int eiligere esse eius, nam videtur quod ipsa creatura que
nee est deus nee nihil sit quasi post deum, et ante nihil intra deum, et
nihil vt ait vnus sapientum deus est oppositio nihil mediatione entis,
nee tarnen potest esse ab esse et non esse composita. Uidetur igitur neque
esse per hoc quod descendit de esse neque non esse, quia est ante nihil,
neque compositum ex illis. Noster autem intellectus qui nequit tran-
silire contradictoria diuisiue aut compositiue esse creature non attingit:
quamuis sciat eius esse non esse nisi ab esse maximi, non est igitur ab
esse intelligibile postquam esse a quo non est intelligibile, sicut nee ab
esse accidentis est intelligibile: si substantia cui adest non intelligitur,
et igitur non potest creatura vt creatura dici vna, quia descendit ab
vnitate: neque plures, quia eius esse est ab vno, neque ambo copulatiue,
sed est vnitas eius in quadam pluralitate contingenter, ita de simplici-
tate et compositione et reliquis oppositis pariformiter dicendum vide-
101 tur. Quoniam vero creatura per esse maximi creata est, in maximo vero
idem est esse facere et creare, tunc non aliud videtur esse creare quam
deum omnia esse. Si igitur deus est omnia et hoc est creare, quomodo
intelligi hoc poterit quod creatura non est eterna, cum dei esse sit
eternum, immo ipsa eternitas, inquantum enim ipsa creatura est esse
dei nemo dubitat esse eternitatem. Inquantum igitur cadit sub tempore
non est a deo quia est eternus. Quis igitur intelligit creaturam ab eterno
et cum hoc temporaliter esse, non potuit enim creatura in esse ipso in
eternitate non esse: neque potuit prius tempore esse, quando ante tem-
102 pus non fuit prius, et ita semper fuit quando esse potuit. Quis denique
intelligere potest deum esse essendi f ormam: nee tarnen immisceri crea-
ture, non enim ex infinita linea et finita curua potest vnum exoriri
compositum, quod absque proportione esse nequit. Proportionen! vero
inter infmitum et finitum cadere non posse nemo dubitat. Quomodo
igitur capere potest intellectus esse linee curue ab infinita recta esse,
que tarnen ipsam non informat vt forma sed vt causa et ratio, quam
quidem rationem non potest participare partem capiendo: cum sit
infinita et indiuisibilis: vt materia participat formam: vt sortes et plato

40

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 31—32

p. 32 humanitatem: aut vt totum participator a partibus, sicut | vniuersum a


suis partibus, nee vt plura specula eandem faciem diuersimode: cum
non sit esse creature ante abesse cum sit ipsum, sicut speculum ante est
103 speculum quam ymaginem faciei recipiat. Quis est igiturquiintelligere
queat quomodo diuersimode vna infinita forma participetur in diuersis
creaturis: cum creature esse non possit aliud esse quam ipsa resplen-
dentia non in aliquo alio positiue recepta: sed contingenter diuersa,
quemadmodum fortassis si penitus artificiatum ab ydea artificis depen-
dens non haberet aliud esse quam dependence1 a quo haberet esse: et sub
cuius influentia conseruaretur, sicut ymago speciei in speculo posito
quod speculum ante aut post per se et in se nihil sit. Neque potest in-
telligi quomodo deus per creaturas visibiles possit nobis manifestus
fieri, nam non sicut intellectus noster solum deo et nobis cognitus, qui
dum in cogitationem venerit ex quibusdam fantasiis formam quandam
in memoriam recipit coloris aut soni aut alterius qui prius informis fuit,
et post hoc aliam assumens signorum vocum aut literarum formam se
aliis insinuat, nam quamuis deus propter suam cognoscendam bonita-
tem vt religiosi volunt aut ex eo quia maxima absoluta necessitas crea-
uit mundum qui ei obediat vt sint qui cogantur, et eum timeant et
quos iudicet vel aliter, tarnen manifestum est eum nee aliam formam
induere cum sit forma omnium formarum, nee in positiuis signis appa-
rere cum ipsa signa pariformiter in eo quod sunt alia requirentur in
104 quibus: et ita in infinitum. Quis ista intelligere posset quomodo omnia
illius vnice infinite forme sunt ymago: diuersitatem ex contingent! ha-
bendo quasi creatura sit deus occasionatus, sicut accidens substantia
occasionata, et mulier vir occasionatus, quoniam ipsa forma infinita
non est nisi finite recepta, vt omnis creatura sit quasi infinitas finita:
aut deus creatus, vt sit eo modo quo hoc melius esse possit, ac si
dixisset creator fiat, et quia deus fieri non potuit qui est ipsa eter-
nitas: hoc factum est quod fieri potuit deo similius. Ex quo subinfertur
omnem creaturam vt talem perfectam: etiam si alterius respectu minus
perfecta videatur. Communicat enim piissimus deus esse omnibus eo
modo quo percipi potest. Cum igitur deus absque diuersitate et inuidia
communicet et recipiatur ita quod aliter et alterius contingentia recipi
non sinat: quiescit omne esse creatum in sua perfectione quam habet ab
esse diuino liberaliter, nullum aliud creatum esse appetens tanquam
perfectius, sed ipsum quod habet a maximo prediligens quasi quoddam
diuinum munus hoc incorruptibiliter perfici et conseruari optans.

1
depedentie

41

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 3

105 Capitulum III


Quomodo maximum complicet et explicet omnia intellectibiliter
Nihil dici aut cogitari potest de veritate inuestigabili quod in prima
parte non sit complicatum, omnia enim que cum eo quod de veritate
prima ibi dictum est concordant, vera esse necesse est: cetera que dis-
cordant falsa sunt. Ibi autem ostensum reperitur non posse esse nisi
vnum maximum omnium maximorum. Maximum autem est cui nihil
potest opponi: vbi et minimum est maximum. Unitas igitur infinita1
est omnium complicatio. Hoc quidem dicit vnitas que omnia vnit: non
tantum vt vnitas numeri complicatio est est maxima, sed quia omnium,
et sicut in numero explicante vnitatem non reperitur nisi vnitas, ita in
omnibus que sunt non nisi maximum reperitur, ipsa quidem vnitas
punctus dicitur in respectu quantitatis ipsam vnitatem explicantis
quando nihil in quantitate reperitur nisi punctus, sicut vndique in
linea est punctus vbicunque ipsam diuiseris, ita in superficie et corpore,
nee est plus quam vnus punctus qui non aliud quam ipsa vnitas infinita,
p. 33 quoniam ipsa punctus qui est terminus, perfectio | et totalitas linee et
quantitatis ipsam complicans cuius prima explicatio linea est in qua
106 non reperitur nisi punctus. Ita quidem quies est vnitas motum compli-
cans qui est quies seriatim ordinata, si subtiliter aduertis, motus igitur
est explicatio quietis, ita nunc siue presentia complicat tempus, pre-
teritum fuit presens, futurum erit presens, nihil ergo reperitur in tem-
pore nisi presentia ordinata, preteritum igitur et futurum est explicatio
presentis, presens est omnium presentium temporum complicatio, et
presentia tempora illius seriatim sunt explicatio, et non reperitur in
ipsis nisi presens. Una est ergo presentia omnium temporum compli-
catio, et illa quidem presentia est ipsa vnitas. Ita idemptitas est diuersi-
tatis complicatio, equalitas inequalitatis et simplicitas diuisionum siue
107 discretionum. Una est ergo omnium complicatio et non est alia sub-
stantie alia qualitatis aut quantitatis et ita de reliquis complicatio,
quoniam non est nisi vnum maximum: cum quo coincidit minimum,
vbi diuersitas complicata idemptitati complicanti non opponitur, sicut
enim vnitas alteritatem precedit, ita et punctus qui est perfectio ma-
gnitudinem, perfectum enim omne imperfectum antecedit, ita quies
motum, idemptitas diuersitatem, equalitas inequalitatem, et ita de
reliquis que cum vnitate conuertuntur que est ipsa eternitas, plura
enim eterna esse non possunt. Deus ergo est omnia complicans in hoc
108 quod omnia in eo est omnia, explicans in hoc quia ipse in omnibus, et vt
1
iufinita

42

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed, Argent. I pp. 32—34

in numeris intentionem declaremus. Numerus est explicatio vnitatis,


numerus autem rationem dicit, ratio autem ex mente est, propterea
bruta que mentem non habent numerare nequeunt. Sicut igitur ex
nostra mente per hoc quod circa vnum commune multa singulariter
intelligimus numerus exoritur, ita rerum pluralitas ex diuina mente in
qua sunt plura sine pluralitate quia in vnitate complicante. Per hoc
enim quod res non possunt ipsam equalitatem essendi equaliter parti-
cipare deus in eternitate vnam sic aliam sic intellexit, ex quo pluralitas
que in ipso est vnitas exorta est. Non habet autem pluralitas siue nume-
rus aliud esse quam vt est ab ipsa vnitate. Unitas igitur sine qua nume-
rus non esset numerus est in pluralitate, et hoc quidem est vnitatem
109 explicare omnia scilicet in pluralitate esse. Excedit autem mentem
nostram modus complicationis et explicationis, quis rogo intelligeret
quomodo ex diuina mente rerum sit pluralitas, postquam intelligere
dei sit esse eius qui est vnitas infinita. Si pergis ad numerum similitu-
dinem considerando, quomodo numerus est vnius communis per men-
tem multiplicatio, videtur quasi deus qui est vnitas sic in rebus multi-
plicatus postquam intelligere eius est esse, et tarnen intelligis non esse
possibile illam vnitatem que est infinita et maxima multiplicari. Quo-
modo igitur intelligis pluralitatem cuius esse est ab vno absque multi-
plicatione, aut quomodo intelligis multiplicationem vnitatis absque
multiplicatione, non quidem sicut speciei vnius: aut vnius generis in
multis speciebus aut indiuiduis extra que genus aut species non est nisi
no per intellectum abstrahentem. Deus igitur cuius esse vnitatis non est
per intellectum a rebus abstrahentem neque rebus vnitum aut immen-
sum, quomodo explicetur per numerum rerum nemo intelligit: si con-
sideras res sine eo ita nihil sunt sicut numerus sine vnitate, si consideras
ipsum sine rebus ipse est, et res sunt nihil si consideras ipsum vt est in
rebus res aliquid esse in quo ipse est consideras, et inhocerras vtpatuitin
proximo capitulo, quoniam esse rei non est aliud vt est diuersa res, sed
eius esse est ab esse, si consideras rem vt est indeotunc est deus et vnitas,
non restat nisi dicere quod pluralitas rerum exoriatur: eo quod deus
est in nihilo. Nam tolle deum a creatura et remanet nihil, tolle sub-
P-34 stantiam a composite: et non rejmanet aliquod accidens et ita nihil re-
manet, quomodo hoc possit per nostrum intellectum attingi, nam
quamuis accidens pereat sublata substantia: non est propterea accidens
nihil, pariter autem quia accidentis esse est adesse, et propterea sicut
quantitas non est nisi per esse substantie: tarnen quia adest: tune
substantia per quantitatem est quanta, non sic hie, nam creatura ita
deo non adest, nihil enim confert deo sicut accidens substantie, immo

43

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 3—4

accidens intantum confert substantie: quod quamuis ab ea habeat


esse: tarnen ex consequent! substantia sine omni accidente esse nequit,
in hoc quidem in deo similiter esse nequit. Quomodo igitur intelligere
poterimus creaturam vt creaturam que a deo est et nihil etiam ex con-
sequenti ei tribuere potest qui est maximus, et si vt creatura non habet
etiam tantum entitatis sicut accidens sed est penitus nihil: quomodo
intelligitur pluralitatem rerum per hoc explicari quod deus est in nihilo:
cum nihil non sit alicuius entitatis. Si dicis eius voluntas omnipotens
causa est, et voluntas et omnipotentia sunt suum esse: nam tota est in
circulo theologia, necesse est igitur fateri te penitus et complicationem
et explicationem quomodo fiat ignorare hoc tantum scire quod tu
ignoras modum, licet etiam scias deum omnium rerum complicationem
et explicationem, et vt est complicatio omnia in ipso esse ipse, et vt est
explicatio ipsum in omnibus esse id quod sunt sicut veritas in ymagine,
ac si f acies esset in ymagine propria que ab ipsa multiplicatur distanter
et propinque quo ad ymaginis multiplicationem, non dico secundum
distantiam localem sed gradualem a veritate faciei: cum aliter multi-
plicari non possit in ipsis multiplicatis ab vna facie diuersis ymaginibus
diuersimode et multipliciter vna f acies appareret supra omnem sensum
et mentem in intelligibiliter.
na Capitulum IV1
Quomodo vniuersum maximum contractum tantum est
similitudo absoluti
Si ea que in premissis nobis per doctam ignorantiam manifestata
sunt subtili consideratione extenderimus ex hoc tantum quod omnia
absolutum maximum esse aut ab eo esse scimus de mundo seu vniuerso:
quod maximum contractum tantum esse volo multa nobis patere poter-
unt, nam ipsum contractum seu concretum cum ab absolute omne id
habeat quod est: tune illud quod est maximum maxime absolutum
quantum potest concomitatur. Igitur que in primo libro de absoluto
maximo nobis nota facta sunt illa vt absoluto absolute maxime conue-
113 niunt: contracto contracte conuenire affirmamus: aliqua exemplifice-
musvtinquirenti ingressumparemus. Deus est absolutamaximitasatque
vnitas absolute differentia atque distantia preueniens atque vniens uti
sunt contradictoria quorum non est medium que absolute est id quod
sunt omnia in omnibus absolutum principium atque finis rerum atque
entitas in quo omnia sunt sine pluralitate ipsum maximum absolutum
simplicissime indistincte sicut infinita linea omnis figure. Ita pari-
1
Capitulum IIII

44

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 34—35

formiter mundus siue vniuersum est contractum maximum atque


vnum opposita preueniens contracta vt sunt contraria: existens con-
tracte id quod sunt omnia in omnibus principium contractum atque
contractus finis rerum: ens contractum: infinitas contracta vt sit con-
tracte infinitus. In quo omnia sine pluralitate sunt ipsum maximum
contractum cum contracta simplicitate et indistinctione, sicut linea
114 maxima contracta est contracte omnis figure, vnde quando recte con-
sideratur de contractione omnia sunt clara: nam infinitas contracta aut
simplicitas seu indistinctio per infinitum descendit in contractione ab
eo quod est absolutum vt infinitus et eternus mundus cadat absque
proportione ab absoluta infinitate et eternitate, et vnum ab vnitate,
vnde vnitas absoluta ab omni pluralitate absoluta est, sed contracta
vnitasque est vnum vniuersum licet sit vnum maximum cum sit contrac-
tum non est a pluralitate absolutum licet sit nisi vnum maximum con-
P- 35 tractum, quare quamuis | sit maxime vnum, est tarnen ilia eius vnitas
per pluralitatem contracta, sicut infinitas per finitatem, simplicitas per
compositionem, eternitas per successionem, necessitas per possibili-
tatem et ita de reliquis, quasi absoluta necessitas se communicet absque
permixtione, et in eius opposite contracte terminaretur, ac si albedo
haberet in se esse absolutum sine abstractione nostri intellectus a qua
album esset contracte album, tune albedo per non albedinem in actu
albo terminatur vt hoc sit album per albedinem quod absque ea album
non esset. Ex his multa inuestigator elicere poterit. Nam sicut deus cum
sit1 immensus non est nee in sole nee in luna, licet in illis sit id quod sunt
absolute, ita vniuersum nee est in sole nee luna sed in ipsis est id quod
sunt contracte, et quia quidditas sous absoluta non est aliud a quiddi-
tate absoluta lune, quoniam est ipse deus qui est entitas et quidditas
absoluta omnium, et quidditas contracta sous est alia a quidditate con-
tracta lune, quia vt quidditas absoluta rei non est res ipsa ita contracta,
non est aliud quam ipsa. Quare patet quod cum vniuersum sit quidditas
contracta que aliter est in sole contracta et aliter in luna, hinc idempti-
tas vniuersi est in diuersitate sicut vnitas in pluralitate, vnde vni-
uersum licet non sit nee sol nee luna, est tamen in sole sol, et in luna
luna, sed id quod est sol et luna sine pluralitate et diuersitate, vni-
uersum dicit vniuersalitatem: hoc est vnitatem plurium, propter hoc
sicut humanitas non est nee socrates nee plato, sed in socrate est
socrates: in platone plato, ita vniuersum ad omnia. Quoniam vero
dictum est vniuersum esse principium contractum tantum atque in hoc
1
fit
45

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 4—5

maximum patet quomodo per simplicem emanationem maximi con-


tracti a maximo absolute totum vniuersum prodiit in esse, omnia
autem entia que sunt partes vniuersi sine quibus vniuersum cum sit
contractum vnum totum et perfectum esse non posset simul cum vni-
uerso in esse prodierunt: et non prius intelligentia, deinde anima no-
bilis, deinde natura vt voluit auicenna et alii philosophi, tarnen sicut
in intentione artificis est prius totum puta domus quam pars: put a
paries, ita dicimus quare ex intentione dei omnia in esse prodierunt:
quod tune vniuersum1 prius prodiit, et in eius consequentiam omnia
sine quibus nee vniuersum nee perfectum esse posset. Unde sicut ab-
stractum est in concrete, ita absolutum maximum in contracto maximo
prioriter consideramus vt sit consequenter in omnibus particularibus,
quia est absolute in eo quod est omnia contracte. Est enim deus quiddi-
tas absoluta mundi seu vniuersi, vniuersum vero est ipsa quidditas
contracta, contractio dicit ad aliquid, vt ad essendum hoc vel illud,
deus igitur qui est vnus est in vno vniuerso, vniuersum vero est in vni-
uersis contracte, et ita intelligi poterit quomodo deus qui est vnitas
simplicissima existendo in vno vniuerso est quasi ex consequent! medi-
ante vniuerso in omnibus et pluralitas rerum2 mediante vno vniuerso
in deo.

117 Capitulum V
Quodlibet in quolibet
Si acute iam dicta attendis, non erit tibi difficile videre veritatis üli-
us anaxagorici quodlibet esse in quolibet fundamentum, fortassis altius
anaxagora. Nam cum manifestum sit ex libro primo deum ita esse in
omnibus quod omnia sunt in ipso, et nunc constet deum quasi medi-
ante vniuerso esse in omnibus, hinc omnia in omnibus esse constat: et
quodlibet in quolibet, vniuersum enim quasi ordine nature vt perfectis-
simum precessit omnia vt quodlibet in quolibet esse posset, in qualibet
enim creatura vniuersum est ipsa creatura, et ita quodlibet recipit
omnia, vt in ipso sint ipsum contracte cum quodlibet non possit esse
actu omnia: cum sit contractum contrahit omnia vt sint ipsum, si igitur
p. 36 omnia sunt in omnibus, omnia videntur | quodlibet precedere. Non
igitur omnia sunt plura, quoniam pluralitas non precedit quodlibet.
Unde omnia sine pluralitate precesserunt quodlibet ordine nature, non
sunt igitur plura in quolibet actu: sed omnia sine pluralitate sunt id-
118 ipsum. Non est autem vniuersum nisi contracte in rebus, et omnis res
1 2
vninersum rereum

46

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 35—36

actu existens contrahit vniuersa vt sint actu id quod est. Omne autem
actu existens in deo est: quia ipse est actus omnium. Actus autem est
perfectio et finis potentie. Unde cum vniuersum in quolibet actu exis-
tenti sit contractum: patet deum qui est in vniuerso esse in quolibet et
quodlibet actu existens immediate in deo sicut vniuersum. Non est ergo
aliud dicere quodlibet esse in quolibet: quam deum per omnia esse in
omnibus, et omnia per omnia esse in deo. Subtili intellectu ista altissima
clare comprehenduntur: quomodo deus est absque diuersitate in omni-
bus, quia quodlibet in quolibet, et omnia1 in deo quia omnia in omnibus,
sed cum vniuersum ita sit in quolibet quod quodlibet in ipso, et vni-
uersum in quolibet contracte id quod est ipsum contracte, et quodlibet
in vniuerso est ipsum vniuersum: quamuis vniuersum in quolibet sit
119 diuerse: et quodlibet in vniuerso diuerse. Uide exemplum, manifestum
est lineam infinitam esse lineam triangulum circulum et speram, om-
nis autem linea finita habet esse suum ab infinita que est omne id quod
est, quare in linea finita omne id quod est linea infinita, vt est linea
triangulus et cetera est linea finita. Omnis igitur figura in linea finita est
ipsa linea et non est in ipsa aut triangulus aut circums aut spera actu,
quoniam ex pluribus actu non fit vnum actu: cum quodlibet actu non
sit in quolibet, sed triangulus in linea est linea et circulus in linea est
linea, et ita de reliquis. Et vt clarius videas: linea actu esse nequit
nisi in corpore vt ostendetur alibi, in corpore autem longo lato et pro-
fundo omnes figuras2 complicari nemo dubitat. Sunt igitur in linea actu
omnes figure actu ipsa linea, et in triangulo triangulus, et ita de reli-
quis, nam omnia in lapide lapis, et in anima vegetatiua ipsa anima, et in
vita vita, et in sensu sensus, in visu visus in auditu auditus, in ymagine
ymaginatio, in ratione ratio, in intellectu intellectus in deo deus, et
nunc vide quomodo rerum vnitas siue vniuersum est in pluralitate, et
120 econuerso pluralitas in vnitate. Considera attentius et videbis quomodo
quelibet res actu existens ex eo quiescit: quia omnia in ipso sunt
ipsum, et ipsum in deo deus. Mirabilem rerum vnitatem, admirandam
equalitatem, et mirabilissimam vides connexionem vt omnia sint in om-
nibus. Rerum etiam diuersitatem et connexionem in hoc exoriri intelli-
gis, nam cum quelibet res actu omnia esse non potuit quia fuisset deus,
et propterea omnia in quolibet essent eo modo quo possent secundum id
quod est quodlibet, nee potuit quodlibet esse consimile per omnia alteri
vt patuit supra: hoc fecit omnia in diuersis gradibus esse, sicut et illud
esse quod non potuit simul incorruptibiliter esse: fecit incorruptibiliter

1 2
omia fignras

47

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 5—6

in temporali successione esse: vt ita omnia id sint quod sunt quoniam


121 aliter et melius esse non potuerunt. Quiescunt igitur omnia in quolibet,
quoniam non posset vnus gradus esse sine alio, sicut in membris corporis
quodlibet confert cuilibet, et omnia in omnibus contentantur. Post-
quam enim oculus non potest esse manus et pedes et alia omnia actu:
contentatur se esse oculum, et pes pedem, et omnia membra sibi mutuo
conferunt: vt quodlibet sit meliori modo quo potest id quod est, et non
est manus nee pes in oculo, sed in oculo sunt oculus inquantum ipse
oculus est immediate in homine, et ita omnia membra in pede inquan-
tum pes immediate in homine, vt quodlibet membrum per quodlibet
immediate sit in homine, et homo siue totum per quodlibet membrum
sit in quolibet, sicut totum in partibus est per quamlibet in qualibet.
122 ^ l igi^ur consideras humanitatem quasi esse quid absolutum imper-
miscibile et incontrahibile, et hominem consideras in quo est ipsa
absoluta humanitas absolute et a quo est ipsa contracta humanitas que
est homo, est ipsa humanitas absoluta quasi deus, et contracta quasi
vniuersum, et sicut ipsa absoluta humanitas est in homine principaliter
seu prioriter, et consequenter in quolibet membro aut qualibet parte, et
ipsa contracta humanitas est in oculo oculus, in corde cor, et ita de reli-
quis. Et ita contracte in quolibet quodlibet, tunc secundum hanc qui-
dem positionem reperta est similitudo dei et mundi, et eorum omnium
manuductio que in istis duobus capitulis tacta sunt cum aliis multis que
ex hoc sequuntur.
123 C a p i t u l u m VI
De complicatione et gradibus contractionis vniuersi
Supra omnem intellectum in prioribus vniuersum siue mundum esse
comperimus vnum: cuius vnitas contracta est per pluralitatem, vt sit
vnitas in pluralitate, et quia vnitas absoluta est prima et vnitas vni-
uersi ab ista erit vnitas vniuersi, secunda vnitas que in quadam
pluralitate consistit, et quoniam vt in de coniecturis ostendetur secun-
da vnitas est denaria: decem vniens predicamenta, erit vniuersum vnum
explicans primam absolutam vnitatem simplicem denaria contractione,
complicantur autem omnia in denario: quoniam non est numerus supra
ipsum, quare vnitas vniuersi denaria pluralitatem omnium contracto-
rum complicat. Et quia illa vniuersi vnitas vt principium contractum
omnium est in omnibus, tunc vt denarius est radix quadrata centenarii
et cubica millenarii, ita vnitas vniuersi est radix vniuersorum a qua
quidem radice primo oritur quasi numerus quadratus vt vnitas tertia, et
cubicus numerus vt vnitas vltima siue quarta, et est vnitatis vniuersi

48

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 36—38

prima explicatio. Unitas tertia centenaria et vltima explicatio, vnitas


124 quarta millenaria, et ita reperimus tres vniuersales vnitates gradua-
liter descendentes ad particulare in quo contrahuntur vt sint actu ip-
sum. Prima absoluta vnitas omnia complicat absolute prima contracta
omnia contracte, sed ordo habet vt absoluta vnitas videatur quasi pri-
mam contractam explicare: vt per eius medium alia omnia et contracta
prima videatur secundam contractam complicare: et eius medio tertiam
contractam et secunda contracta tertiam contractam que est vltima
vniuersalis vnitas et quarta a prima vt eius medio in particulare deue-
niat, et sic videmus quomodo vniuersum per gradus tres in quolibet
particular! contrahitur. Est igitur vniuersum quasi decem generalissi-
morum vniuersitas, et deinde genera: deinde species, et ita vniuersalia
sunt ilia secundum gradus suos que ordine quodam nature gradatim
ante rem que actu ipsa contrahit existunt, et quoniam vniuersum est
contractum: tune non reperitur nisi in generibus explicatum, et genera
non reperiuntur nisi in speciebus, indiuidua vero sunt actu in quibus
125 sunt contracte vniuersa. Et in ista consideratione videtur quomodo vni-
uersalia non sunt nisi contracte actu, et eo quodammodo verum dicunt
peripatetic! vniuersalia extra res non esse actu, solum enim singulare
actu est in quo vniuersalia sunt contracte ipsum, habent tarnen vni-
uersalia ordine nature quoddam esse vniuersale contrahibile per singu-
lare, non quod sint actu ante contractionem aliter quam naturali
ordine, vt vniuersale contrahibile in se non subsistens sed in eo quod
actu est, sicut punctus linea superficies ordine progressiuo corpus in
quo actu tantum sunt precedunt, vniuersum enim quia non est actu
nisi contracte, ita omnia vniuersalia non sunt vniuersalia solum entia
rationis: licet non reperiantur extra singularia actu, sicut1 linea et super-
P-3& ficies: licet extra corpus non reperiantur | propterea non sunt entia
rationis tantum: quoniam sunt incorporee, sicut vniuersalia in singula-
ribus, intellectus tarnen facit ea extra res per abstractionem esse, que
quidem abstractio est ens rationis: quoniam absolutum esse eis conue-
126 nire non potest. Uniuersale enim penitus absolutum deus est. Quomodo
autem vniuersale fit in intellectu: in libro coniecturarum videbimus
licet ex superioribus hoc satis patere posset cum non sint ibi nisi intellec-
tus, et ita intellectualiter contracte, cuius Anteiligere cum non sit esse
clarius et altius apprehendit vniuersalium contractionem in se et in aliis.
Canis enim et cetera animalia eiusdem speciei vniuntur propter natu-
ram communem specificam que in eis est: que etiam in ipsis contracta
esset si platonis intellectus species ex comparatione similitudinum sibi
1
ficut

4 Nikolaus von Kues ι 49

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 6—7

non fabricaret. Sequitur igitur anteiligere esse et vnire quo ad operatio-


nem suam, quoniam per operationein suam nee potest dare esse nee
viuere nee intelligere, sed intelligere ipsius intellectus1 quoad res in-
tellectas sequitur esse et viuere et intelligere nature in similitudine,
quare vniuersalia que ex comparatione facit sunt similitudo vniuersa-
lium contractorum in rebus que in ipso intellectu iam sunt contracte
antequam etiam exteris illis notis explicet per intelligere quod est
operari ipsius. Nihil enim intelligere potest quod non sit iam in ipso
contracte ipsum. Intelligendo igitur mundum quendam similitudinari-
um qui est in ipso contractus notis et signis similitudinariis explicat.
De vnitate et contractione vniuersi in rebus hoc loco satis dictum est:
amplius de trinitate eius subiiciamus.

127 Capitulum VII


De trinitate vniuersi
Postquam vnitas absoluta est necessario trina: non quidem con-
tracte sed absolute, nam non est aliud absoluta vnitas quam trinitas
que quidem in quadam correlatione humanius apprehenditur, vt de hoc
satis in primo libro dictum est. Ita quidem vnitas maxima contracta
etiam vt est vnitas est trina: non quidem absolute vt trinitas sit vnitas:
sed contracte ita quod vnitas non sit nisi in trinitate, sicut totum in
partibus contracte, in diuinis vnitas non est contracte in trinitate vt
totum in partibus seu vniuersale in particularibus: sed ipsa vnitas est
trinitas, propterea quelibet personarum est ipsa vnitas, et quoniam
vnitas est trinitas: vna persona non est alia. In vniuerso vero non
potest ita esse, propter hoc tres ille correlationes que in diuinis persone
128 vocantur non habent esse actu nisi in vnitate simul. Oportet acute ista
aduertere, nam in diuinis tanta est perfectio vnitatis que est trinitas
quod pater est actu deus, filius actu deus, spiritussanctus actu deus,
filius et spiritussanctus actu in patre, filius et pater in spiritusancto,
pater et spiritussanctus in filio, ita quidem in contracto esse nequit,
nam correlationes non sunt subsistentes per se nisi copulate, neque
quelibet propterea potest esse vniuersum sed simul omnes, neque vna
est in aliis actu: sed sunt eo modo quo hoc patitur conditio contractio-
nis perfectissime ad inuicem contracte: vt sit ex ipsis vnum vniuersum:
quod sine illa trinitate esse non posset vnum. Non potest enim con-
tractio esse sine contrahibili contrahente et nexu qui per communem
actum vtriusque perficitur. Contrahibilitas vero dicit quandam possi-
1
iutellectus

50

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 38—39

bilitatem, et ab ilia vnitate gignente in diuinis descendit: sicut alteritas ab


vnitate, dicit enim mutabilitatem et alteritatem cum inconsideratione
principii, nihil enim precedere videtur posse. Quomodo enim quid esset:
si non potuisset esse, possibilitas igitur ab eterna vnitate descendit,
129 ipsum autem contrahens cum terminet possibilitatem contrahibilis: ab
equalitate vnitatis descendit. Equalitas enim vnitatis est equalitas
essendi. Ens enim et vnum conuertuntur. Unde cum contrahens sit
adequans possibilitatem ad contracte istud vel aliud essendum: recte
ab equalitate essendi que est verbum in diuinis descendere dicitur. Et
p. 39 quoniam ipsum verbum quod est ratio et ydea atque absoluta | re-
rum necessitas possibilitatem per ipsum tale contrahens necessitat
et constringit, hinc ipsum contrahens quidam formam aut animam
mundi et possibilitatem materiam vocauerunt, alii fatum in sub-
stantia, alii vt platonici vt necessitatem complexionis, quoniam a
necessitate absoluta descendit vt sit quasi quedam contracta necessitas
et forma contracta in qua sint omnes forme in veritate, de quo infra
130 dicetur. Est deinde nexus contrahentis et contrahibilis siue materie
et forme, aut possibilitatis et necessitatis complexionis qui actu per-
ficitur quasi quodam spiritu amoris motu quodam ilia vnientis, et hie
nexus determinata possibilitas a quibusdam nominari consueuit,
quoniam posse esse ad actu esse hoc vel illud determinatur ex vnione
ipsius determinantis forme et determinabilis materie. Hunc autem
nexum a spiritusancto qui est nexus infinitus descendere manifestum
est. Est igitur vnitas vniuersi trina, quoniam ex possibilitate necessi-
tate complexionis et nexu: que potentia actus et nexus dici possunt. Et
ex hoc quatuor modos vniuersales essendi collige. Nam est modus
essendi qui absoluta necessitas dicitur, vt scilicet deus est forma for-
marum, ens entium, rerum ratio siue quidditas, et in hoc essendi modo
omnia in deo sunt ipsa necessitas absoluta. Alius modus est vt res sunt
in necessitate complexionis in qua sunt rerum forme in se vere cum
distinctione et ordine nature sicut in mente, an autem hoc ita sit vide-
bimus infra. Alius modus essendi est vt res sunt in possibilitate deter-
minata actu hoc vel illud. Et infinitus modus essendi est vt res possunt
131 esse: et est possibilitas absoluta. Tres modi essendi vltimi sunt in vna
vniuersitate que est maximum contractum, ex quibus est vnus vni-
uersalis modus essendi, quoniam nihil sine ipsis esse potest. Dico
essendi modos: quoniam non est vniuersalis essendi modus quasi ex
tribus illis vt partibus tauter compositus, sicut domus ex tecto, funda-
mento etpariete: sed ex essendi modis, quoniam rosa que est in rosario in
potentia in hyeme: et in actu in estate: transmit de vno modo essendi

4* 51

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 7—8

possibilitatis ad determinatum actu: ex quo videmus alium esse essendi


modum possibilitatis, alium necessitatis, et alium actualis determina-
tionis, ex quibus est vnus vniuersalis modus essendi, quoniam sine illis
nihil est, neque est vnus sine alio actu.

132 Capitulum VIII


De possibilitate siue materia vniuersi
Ut summatim saltern ea que nostram ignorantiam doctam efficere
possunt hie enarremus: iam dictos essendi trinos modos aliquantulum
discutiamus: a possibilitate inchoantes, de qua multa quidem per ve-
teres dicta sunt: quorum omnium sententia fuit ex nihilo nihil fieri, et
ideo quandam absolutam omnia essendi possibilitatem: et illam eter-
nam affirmarunt: in qua omnia possibiliter complicata credebant,
quam quidem materiam seu possibilitatem contrario modo ratio-
cinando, sicut de absoluta necessitate conceperunt: vt per abstractio-
nem forme corporeitatis a corpore corpus non corporaliter intelligendo,
et ita non nisi ignoranter materiam attigerunt, quomodo enim intelligi-
tur sine forma incorporee. Hanc omnem rem natura preire dicebant, ita
quod nunquam verum fuit dicere deus est: quinetiam verum esset
dicere, absoluta possibilitas est, non tarnen affirmarunt earn deo coeter-
nam: quoniam ab ipso est que nee est aliud nee nihil, neque vna neque
plures, neque hoc neque illud, neque quid neque quäle, sed possibilitas
133 ad omnia: et nihil omnium actu, quam platonici quia omni forma caret
carentiam dixerunt, et quia caret appetit: et per hoc est aptitudo, quia
obedit necessitati que ei imperat, id est attrahit ad esse actu. Sicut ipsa
p. 40 cera artifici: ex ea aliquid | facere volenti. Procedit autem informitas
ex carentia et aptitudine ipsa connectens vt sit possibilitas absoluta
quasi trina incomposite, quoniam carentia et aptitudo et informitas
non possunt esse eius partes, alioquin possibilitatem absolutam pre-
cederet aliud quod est impossibile. Unde sunt modi sine quibus possi-
bilitas absoluta talis non esset. Carentia enim contingenter est in possi-
bilitate. Ex eodem enim quod formam non habet quam habere potest:
carere dicitur ex quo carentia. Informitas vero est quasi forma possi-
bilitatis : que vt voluerunt platonici est quasi materia formarum. Nam
anima mundi materie secundum ipsam connectitur quam stirpeam
vegetabilem dixerunt, ita quod cum anima mundi possibilitati immis-
cetur vegetabilitas illa informis: in actu vegetatiuam animam per-
ducitur: ex motu ab anima mundi descendente, et ex mobilitate possi-
bilitatis siue vegetabilitatis. Ex quo affirmarunt ipsam informitatem

52

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 39—40

quasi materiam formarum que per sensitiuam: rationalem et intellec-


134 tualem formatur: vt sit actu. Unde hermes aiebat yle esse corporum
nutricem et illam informitatem nutricem animarum, et ex nostris
quidam aiebat cahos mundum naturaliter precessisse: et fuisse rerum
possibilitatem in quo ille informis Spiritus fuit in quo omnes anime
sunt possibiliter. Unde aiebant veteres stoyci formas omnes in possi-
bilitate actu esse: sed latitare et per sublationem tegumenti apparere,
quemadmodum si coclear ex ligno fit per ablationem partium tantum.
135 Peripatetic!1 vero solum possibiliter formas in materia esse dicebant, et
per efficientem educi. Unde istud verius est: quod scilicet forme non
solum sunt ex possibilitate sed efficiente. Qui enim tollit ex ligno partes
vt fiat ex ligno statua: addit de forma, et hoc quidem manifestum est,
nam quod ex lapide non potest fieri area per artificem defectus est ma-
terie, et quod quis alius ab artifice ex ligno earn efficere nequit: defectus
est in efficiente. Requiritur igitur materia et efficiens. Et hinc forme
quodammodo possibiliter sunt in materia que ad actum secundum
conuenientiam efficientis deducuntur, sic in possibilitate absoluta
vniuersitatem rerum possibiliter dixerunt, et est ipsa possibilitas abso-
luta interminata et infinita propter carentiam forme et aptitudinem ad
omnes, vt possibilitas figurandi ceram in leonis aut leporis figuram: aut
alterius cuiuscunque interminata est, et ista infinitas contraria est infi-
nitati dei, quia ista est propter carentiam, dei vero propter abundantiam,
quoniam omnia in ipso ipse actu. Ita infinitas materie est priuatiua, dei
negatiua. Hec est positio eorum qui de possibilitate absoluta locuti
136 sunt. Nos autem per doctam ignorantiam reperimus impossibile fore
possibilitatem absolutam esse. Nam cum inter possibilia nihil minus
possit esse quam possibilitas absoluta que est propinquissime circa non
esse secundum etiam positionem autorum, hinc ad minimum deuenire-
tur atque ad maximum in recipientibus magis et minus: quod est
impossibile, quare possibilitas absoluta in deo est deus, extra ipsum vero
non est possibilis, nunquam enim est dabile aliquid quod sit in potentia
absoluta: cum omnia preter primum necessario sunt contracta. Si enim
reperiuntur diuersa in mundo ita se habentia quod ex vno possunt
plura esse quam ex alio: ad maximum et minimum simpliciter et abso-
lute non deuenitur, sed quia ista reperiuntur: patet absolutam possibili-
ty tatem non esse dabilem, omnis igitur possibilitas contracta est: per
actum autem contrahitur, quare non reperitur pura possibilitas penitus
indeterminata per quemcunque actum neque aptitudo possibilitatis

Paripatetici

53

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 8—9

potest esse infinita et absoluta omni carens contractione. Deus enim


cum sit actus infinitus non est nisi causa actus, sed possibilitas essendi
est contingenter, si igitur possibilitas est absoluta cui contingit, con-
tingit autem possibilitas per hoc quod esse a primo non potest esse
p. 41 penitus et simpliciter et absolute actus, quare con|trahitur actus per
possibilitatem vt non sit absolute nisi in potentia, et potentia non est
absolute nisi per actum sit contracta. Cadunt autem differentie et
graduationes vt vnum magis actu sit aliud magis potentia absque hoc
quod deueniatur ad maximum et minimum simpliciter, quoniam maxi-
mus et minimus actus coincidit cum maxima et minima potentia et
sunt maximum absolute dictum, vt in primo libro est ostensum.
138 Amplius nisi possibilitas rerum contracta esset non posset ratio rerum
haben, sed casu omnia essent vt voluit falso epicurus, quod enim hie
mundus prodiit rationabiliter ex possibilitate ex eo necessario fuit quod
possibilitas ad essendum mundum istum tantum aptitudinem habuit,
contracta igitur et non absoluta fuit aptitudo possibilitatis, ita de terra
et sole et ceteris que nisi quadam contracta possibilitate latitassent in
materia, non maior ratio fuisset cur ad actum potius quam non prodi-
139 issent. Unde quamuis deus infinitus sit et mundum secundum hoc in-
finitum creare potuisset, tarnen quia possibilitas necessario contracta
fuit, et non penitus absoluta nee infinita aptitudo, hinc secundum
possibilitatem essendi mundus actu infinitus aut maior vel aliter esse
non potuit. Contractio autem possibilitatis ex actu est, actus autem ab
ipso maximo actu est, quare cum contractio possibilitatis sit ex deo et
contractio actus ex contingent!, hinc mundus necessario contractus ex
contingent! finitus est, vnde ex notitia possibilitatis videmus quomodo
maximitas contracta euenit ex possibilitate necessario contracta: que
quidem contractio non est ex contingent! quia per actum et ita vni-
uersum rationalem et necessariam causam contractionis habet, vt
mundus qui non est nisi esse contractum non sit contingenter a deo qui
140 est maximitas absoluta, et hoc quidem singularius considerandum, vnde
cum possibilitas absoluta sit deus, si mundum consideramus vt in ipsa
est, tunc est vt in deo, et est ipsa eternitas si vt est in possibilitate con-
tracta consideramus, tunc possibilitas natura tantum mundum prece-
dit, et non est illa possibilitas contracta nee eternitas nee deo coeterna,
sed cadens ab ipsa vt contractum ab absoluto que distant per infinitum,
hoc enim modo ea que de potentia aut possibilitate siue materia dicun-
tur: secundum regulas docte ignorantie limitare necesse est, quomodo
autem possibilitas ad actum gradatim progrediatur, libro de coniecturis
tangendum relinquimus.

54

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 40—42

141 C a p i t u l u m IX
De anima siue forma vniuersi
Sapientes omnes in hoc concordant quod posse esse ad actu esse non
potest nisi per actu esse deduci, quoniam nihil seipsum ad actu esse
perducere potest, ne sit suiipsius causa, esset enim antequam esset,
vnde illud quod possibilitatem actu esse facit ex intentione agere dixe-
runt, vt ordinatione rationabili possibilitas ad actu esse deueniret et
142 non casu. Hanc excelsam naturam: alii mentem: alii intelligentiam:
alii animam mundi: alii factum in substantia: alii vt platonici necessi-
tatem complexionis nominarunt qui estimabant possibilitatem ne-
cessitate per ipsam determinari vt sit nunc actu quod prius natura
potuit. In ilia enim mente formas rerum actu intelligibiliter esse aiebant,
sicut in materia possibiliter, et ipsa necessitas complexionis in se veri-
tatem habens formarum cum his que ipsas concomitanter secundum
nature ordinem moueret celum vt mediante motu tanquam instrumen-
to possibilitatem ad actum, et quanto conformius posset conceptui
veritatis intelligibili equale deduceret, concedentes formam vt in
materia est per hanc operationem mentis mediante motu esse imaginem
vere intelligibilis forme1, et ita non veram sed verisimilem, et ita aiebant
platonici non tempore sed natura prius esse formas veras in anima
ι** mundi quam in rebus, quod pe|ripatetici non concedunt, quoniam di-
cunt formas aliud esse non habere nisi in materia, et per abstractionem
in intellectu que sequitur rem vt patet. Placuit autem platonicis talia
distincta exemplata in necessitate complexionis plura cum naturali
ordine ab vna infinita ratione esse in qua omnia sunt vnum: non tarnen
ab ilia ista exemplata creata crediderunt: sed taliter descendere quod
nunquam verum fuit dicere deus est: quin etiam esset verum anima
mundi est: affirmantes earn esse explicationem mentis diuine vt omnia
que in deo sunt vnum exemplar: sint in mundi anima plura et distincta:
addentes deum naturaliter precedere hanc complexionis necessitatem:
et ipsam animam mundi precedere naturaliter motum: et instrumen-
tum explicationem temporalem rerum, ita quod ilia que essent vera-
citer: essent in anima possibiliter, in materia per motum temporaliter
explicarentur, que quidem temporalis explicatio sequitur ordinem
naturalem que est in anima mundi et dicitur fatum in substantia: et
ei us explicatio temporalis est fatum ab illo descendens actu et opere
144 nominatum a plerisque, et ita modus essendi in anima mundi est se-
cundum quern dicimus mundum intelligibilem, modus essendi actu per

55

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 9

determinationem1 possibilitatis: actu per explicationem vt iam dictum


est: est modus essendi secundum quem iste mundus est sensibilis secun-
dum eos, neque voluerunt illas formas vt sunt in materia esse alias ab
ipsis que sunt in anima mundi: sed tantum secundum modum essendi
differenter, vt in anima mundi veraciter et in se: in materia verisimi-
liter non in sua puritate sed cum obumbratione: adiicientes veritatem
formarum solum per intellectum attingi per rationem ymaginationem
et sensum: non secundum ymagines prout forme sunt permixte possi-
bilitati, et quod propterea non vere attingenter quicquam sed opina-
145 tiue. Ab hac mundi anima omnem motum descendere putarunt: quam
totam in toto: et in qualibet parte mundi esse dixerunt: licet non eas-
dem virtutes in omnibus partibus exerceat, sicut anima rationalis in
homine non exercet in capillis et in corde eandem Operationen!, licet
tota sit in toto et in qualibet parte, vnde in ipsa omnes animas compli-
cari voluerunt: siue in corporibus siue extra: quoniam per totum vni-
uersum earn diffusam dixerunt, non per part es quia simplex et im-
partibilis: sed totam in terra vbi terram connectit, totam in lapide vbi
partium tenacitatem operatur, totam in aqua, totam in arboribus, et
ita de singulis, quoniam ipsa est prima explicatio circularis mente di-
uina se vt puncto centrali habenti, et anima mundi vt circulo centrum
explicante,etcomplicationaturalis omnistemporalis ordinis rerum. Ideo
ipsam propter discretionem et ordinem numerum se mouentem dixe-
runt, ac esse ex eodem et diuerso affirmarunt, quam etiam solo
numero ab anima hominis differre putabant: vt sicut hominis anima
ad hominem se habet: ita ipsa ad vniuersum credentes omnes ani-
mas ab ipsa et in ipsam finaliter resolui si demerita non obstarent.
146 Multi christianorum illi vie platonice acquieuerunt: ex eo presertim
cum alia sit ratio lapidis, alia hominis, et in deo non cadat distinctio et
alietas, necessarium putabant has rationes distinctas secundum quas
res distincte sunt post deum et ante res esse: cum ratio rem precedat et
hoc in intelligentia rectrice orbium, quodque ipse tales distincte ratio-
nes notiones sint rerum in ipsa anima mundi nunquam delibiles, immo
ipsam animam ex omnibus omnium notionibus esse voluerunt, ita quod
omnes notiones in ipsa substantia sint ipsius: licet dictu et cognitu hoc
asserant difficile. Hoc quidem autoritate diuine scripture astruunt,
dixit enim deus, fiat lux et facta est lux. Si enim lucis veritas prius natu-
raliter non fuisset: quomodo dixisset fiat lux, postquam autem tempo-
raliter fuit explicata ilia lux: quare potius dicta lux quam aliquid aliud
fuisset: si non fuisset prius lucis veritas, et multa consimilia tales
1
determinationem

56

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 42—43

147 adducunt pro fortificatione huius. Peripatetici vero quamuis fateantur


p. 43 opus nature esse opus intelligentie | exemplaria tarnen ilia non admit-
tunt quos certe nisi per intelligentiam deum intelligant deficere puto,
nam si non est notitia in intelligentia quomodo mouet secundum pro-
positum si est notitia rei explicande temporaliter que est ratio motus,
talis a re que nondum est temporaliter abstrahi non potuit, si igitur est
notitia sine abstractione certe tune est ilia de qua loquuntur platonici
que non est a rebus sed res secundum earn. Unde platonici non volue-
runt tales rerum rationes esse quid distinctum et diuersum ab ipsa
intelligentia sed potius quod tales distincte inter se vnam quandam in-
telligentiam simplicem in se omnes rationes complicantem efficerent,
vt quamuis ratio hominis non sit ratio lapidis sed sint distincte ratio-
nes, tarnen ipsa humanitas a qua descendit homo sicut ab albedine
album, non habet aliud esse quam in ipsa intelligentia secundum natu-
ram intelligentie intelligibiliter et in ipsa re realiter non quod sit alia
humanitas platonis et alia separata sed eadem secundum diuersos
modos essendi existens prius naturaliter in intelligentia quam materia
148 non prius tempore, sed sicut ratio rem natura precedit. Acute satis
atque rationabiliter locuti sunt platonici forte irrationabiliter per
aristotelem reprehensi qui potius in cortice verborum quam medullari
intelligentia eos redarguere nisus est. Sed quid sit verius per doctam
ignorantiam eliciemus. Nam ostensum est non perueniri ad maximum
simpliciter, et ita non posse esse aut absolutam potentiam aut absolu-
tam formam siue actum qui non sit deus et quod non sit ens preter
deum non contractum, et quod non est nisi vna forma formarum et veri-
tas veritatum, et non est alia veritas maxima circuli quam quadranguli.
Unde forme rerum non sunt distincte nisi vt sunt contracte, vt sunt
absolute sunt vna indistincta que est verbum in diuinis, anima igitur
mundi non habet esse nisi cum possibilitate per quam contrahitur et
non est mens separata a rebus aut separabilis. Nam si de mente con-
sideremus prout separata est a possibilitate ipsa est mens diuina que
solum penitus actu est. Non est igitur possibile plura distincta exem-
plaria esse, quodlibet enim ad sua exemplata esset maximum atque
verissimum, sed hoc non est possibile vt plura maxima et verissima
sint, vnum enim infinitum exemplar tantum est sufficiens et necessa-
rium, in quo omnia sunt vt ordinata in ordine, omnes quantuncunque
distinctas rerum rationes adequatissime complicans, ita quod ipsa
infinita ratio est verissima ratio circuli et non maior nee minor nee
diuersa aut alia, et ipsamet est ratio quadranguli non maior nee minor
nee diuersa, et ita de reliquis, vt ex exemplo linee infinite comprehend!

57

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 9—ίο

i49 potest. Nos autem rerum diuersitates videntes admiramur quomodo


vnica ratio simplicissima omnium sit etiam diuersa singulorum, quod
tarnen necessarium scimus ex docta ignorantia que diuersitatem in deo
ostendit idemptitatem. In hoc enim quod videmus diuersitatem ratio-
num rerum omnium verissime esse tunc in hoc quod hoc est verissimum
apprehendimus vnam omnium rationem verissimam que est ipsa veri-
tas maxima. Quando igitur dicitur deum alia ratione creasse hominem:
alia lapidem: verum est habende respectum ad res non ad creantem,
sicut in numeris videmus, ternarius est ratio simplicissima non reci-
piens nee magis nee minus in se vna, vt autem ad res diuersas refertur
secundum hoc alia ratio existit. Nam alia est ratio ternarii triangulorum
in triangulo, alia materie forme et compositi in substantia, alia patris
matris et filii, aut trium hominum et trium asinorum, vnde necessitas
complexionis non est vt posuerunt platonici scilicet mens minor
gignente, sed est verbum et filius equalis patri in diuinis, et dicitur
logos seu ratio, quoniam est ratio omnium. Nihil est ergo illud quod de
imaginibus formarum platonici dixerunt quoniam non est nisi vna in-
finita forma formarum, cuius omnes forme sunt imagines vt superius
°iuo(lam loco diximus. Oportet igitur acute in|telligere ista, quoniam
anima mundi est consideranda vt quedam forma vniuersalis in se com-
plicans omnes formas: non tarnen existens actu nisi contracte in rebus:
que in qualibet re est forma contracta rei: vti de vniuerso superius
dictum est. Est igitur deus causa efficiens et formalis atque finalis
omnium: qui efficit in verbo vno omnia quantuncunque diuersa inter
se, et nulla potest esse creatura que non sit et contractione diminuta
ab isto opere diuino per infinitum cadens, solus deus est absolutus:
omnia alia contracta, nee cadit eo modo medium inter absolutum et
contractum vt illi ymaginati sunt qui animam mundi mentem putarunt
post deum et ante contractionem mundi. Solus enim deus anima et
mens mundi est eo modo quo anima quasi quod absolutum in quo omnes
rerum forme actu sunt consideratur. Philosophi quidem de verbo diuino
et maximo absoluto sufficienter instruct! non erant, ideo mentem et
animam ac necessitatem in quadam explicatione necessitatis abso-
lute sine contractione considerarunt. Non sunt igitur forme actu nisi in
verbo ipsum verbum: et in rebus contracte, forme autem que sunt in
natura intellectual! creata licet secundum intellectualem naturam sint
magis absolute tarnen sine contractione non sunt, vt sint intellectus
cuius operatio est intelligere per similitudinem abstractiuam vt ait
aristoteles, de quo quedam in libro de coniecturis. Et ista de anima
mundi dicta sufficiant.

58

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 43—45

Capitulum X
De spiritu vniuersorum
Motum per quern est connexio forme et materie spiritum quendam
esse quasi inter formam et materiam medium quidam opinati sunt, et
hunc in applane in planetis et rebus terrenis diffusum considerarunt,
primum atropos1 quasi sine conuersione vocarunt, quia applane sim-
plici motu ab Oriente in occidens moueri crediderunt. Secundum clotho2
vocarunt id est conuersio, quoniam planete per conuersionem contra
applane de occidente in oriens mouentur. Tercium lachesis3, id est sors,
quoniam casus rebus terrenis dominatur. Motus planetarum est vt euo-
lutio primi motus, et motus temporalium et terrenorum est euolutio
motus planetarum. In rebus terrenis latent quedam prouentuum cause:
vt seges in semine, vnde dixerunt quod ea que in anima mundi quasi in
glomo sunt complicata per talem motum explicantur et extenduntur.
Considerarunt enim sapientes quasi sicut artifex vult statuam in lapide
exculpere formam statue in se habens quasi ydeam per quedam in-
strumenta que mouet ipsam formam statue in figura ydee et in eius
ymagine efficit, ita putabant mentem siue animam mundi in se gestare
exemplaria rerum, et per motum ilia in materia explicare, et hunc
motum per omnia diffusum dixerunt sicut animam mundi: quern in
applane in planetis et rebus terrenis quasi fatum descendens actu et
opere a fato in substantiam dixerunt esse explicationem fati in sub-
stantia, quoniam res actu ad sic essendum per ipsum talem motum seu
152 spiritum determinatur. Hunc spiritum connexionis procedere ab vtro-
que scilicet possibilitate et anima mundi dixerunt, nam materia cum
habeat ex aptitudine sui recipiendi formam quendam appetitum: vt
turpe appetit bonum et priuatio habitum, et cum forma desideret esse
actu: et non possit absolute subsistere cum non sit suum esse nee sit
deus: descendit vt sit contracte in possibilitate: hoc est ascendente
possibilitate versus actu esse descendit forma vt sit finiens: perficiens et
terminans possibilitatem, et ita ex ascensu et descensu motus exoritur
connectens vtrumque, qui motus est medium connectionis potentie et
actus, quoniam ex possibilitate mobili et motore f ormali oritur ipsum
153 mouere medium. Est igitur hie spiritus per totum vniuersum et singulas
eius partes diffusus et contractus qui natura dicitur. Unde natura est
p. 45 quasi | complicatio omnium que per motum fiunt, quomodo autem hie
motus ab vniuersali contrahatur vsque in particulare seruato ordine per
gradus suos, hoc exemplo consideratur. Nam dum dico deus est: quo-
1 2 3
antropos dato lathesis

59

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II ίο—11

dam motu progreditur hec oratio, sed ordine tali vt primo proferam
litteras, deinde syllabas, deinde dictiones, deinde orationem vltimo,
licet auditus hunc ordinem gradatim non discernat, ita quidem motus
gradatim de vniuerso in particulare descendit: et ibi contrahitur ordine
temporali aut naturali. Hie autem motus siue Spiritus descendit a
spiritu diuino qui per ipsum motum cuncta mouet. Unde sicut in lo-
quente est quidam spiritus procedens ab eo qui loquitur qui contrahitur
in orationem vt prefertur, ita deus qui est spiritus est a quo descendit
omnis motus, ait enim veritas non vos estis qui loquimini, sed spiritus
patris vestri qui loquitur in vobis, et de aliis omnibus motibus et ope-
154 rationibus. Hie igitur spiritus creatus est spiritus sine quo nihil est
vnum aut subsistere potest, sed totus iste mundus et omnia que in eo
sunt per ipsum spiritum qui replet orbem terrarum naturaliter id sunt
connexe quod sunt, vt potentia per eius medium sit in actu: et actus
eius medio in potentia, et hie est motus amorose connexionis omnium
ad vnitatem: vt sit omnium vnum vniuersum, nam dum omnia1
mouentur singulariter vt sint hoc quod sunt meliori modo: et nullum
sicut aliud equaliter, tarnen motum cuiuslibet quodlibet suo modo con-
trahit et participat mediate aut immediate, sicut motum celi elementa:
et elementa et motum cordis omnia membra vt sit vnum vniuersum, et
per hunc motum sunt res meliori quodam modo quo possunt, et ad hoc
mouentur vt in se aut in specie conseruentur per naturalem sexuum
diuersorum connexionem qui natura complicante motum sunt vniti et
155 diuisiue contract! in indiuiduis2. Non est igitur aliquis motus simpliciter
maximus, quia ille cum quiete coincidit quare non est motus aliquis ab-
solutus, quoniam absolutus est quies: et deus et ille complicat omnes
motus. Sicut igitur omnis possibilitas est in absoluta que est deus eter-
nus et omnis forma et actus in absoluta forma que est verbum patris et
filius in diuinis, ita omnis motus connexionis et proportio ac armonia
vniens est in absoluta connexione diuini spiritus vt sit vnum omnium
principium deus in quo omnia et per quem omnia sunt in quadam vni-
tate trinitatis similitudinarie contracta secundum magis et minus intra
maximum et minimum simpliciter secundum gradus suos: vt alius sit
gradus potentie actus et connexionis motus in intelligentiis vbi intelli-
gere est mouere: et alius materie forme et nexus in corporalibus vbi esse
est mouere de quibus alibi tangemus, et ista de trinitate vniuersi suffi-
ciant pro presenti.
1 2
omuia indiuiuiduis

60

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 45—46

156 C a p i t u l u m XI
Correlaria de motu

Fortassis admirabuntur qui ista prius inaudita legerint postquam


ea vera esse docta ignorantia ostendit, scimus nunc ex istis vniuersum
trinum, et nihil vniuersorum esse quod non vnum ex potentia: actu: et
connexionis motu, et nullum horum sine alio absolute subsistere posse,
ita quod necessario ilia in omnibus sunt secundum diuersissimos gradus
adeo differenter quod nulla duo in vniuerso per omnia equalia esse
possunt simpliciter propter quod ad machinam mundanam habere aut
istam terrain sensibilem aut aerem vel ignem vel aliud quodcunque pro
centro fixo et immobili variis motibus orbium consideratis est impossi-
bile, non deuenitur enim in motu ad minimum simpliciter puta fixum
centrum, quia minimum cum maximo coincidere necesse est, centrum
igitur mundi coincidit cum circumferentia, non habet igitur mundus
circumferentiam, nam si centrum haberet, haberet et circumferentiam,
et sic intra se haberet suum initium et finem, et esset ad aliquid aliud
p. 46 ipse mundus terminatus: et extra mundum esset | aliud et locus que
omnia veritate carent. Cum igitur non sit possibile mundum claudi
intra centrum corporale et circumferentiam non intelligltur mundus
cuius centrum et circumferentia sunt deus, et cum hoc non sit mundus
infinitus: tarnen non potest concipi finitus cum terminis careat intra
157 quos claudatur. Terra igitur que centrum esse nequit motu omni carere
non potest, nam earn moueri taliter etiam necesse est quod per infini-
tum minus moueri posset. Sicut igitur terra non est centrum mundi: ita
nee spera fixarum stellarum eius circumferentia: quamuis etiam com-
parando terram ad celum ipsa terra videatur centro propinquior et
celum circumferentie, non est igitur centrum terra neque octaue aut
alterius spere, neque apparentia super orizontem sex signorum terram
concludit in centro esse octaue spere, nam si esset etiam distanter a
centro et circa axim per polos transeuntem, ita quod vna parte esset
eleuata versus vnum polum in alia depressa versus alium: tunc homini-
bus tantum a polis distantibus sicut orizon se extendit sola medietas
spere appareret vt est manifestum. Neque etiam est ipsum mundi cen-
trum plus intra terram quam extra, neque etiam terra ista neque aliqua
spera habet centrum nam cum centrum sit punctus equedistans cir-
cumferentie : et non sit possibile verissimam speram aut circulum esse
quin verior dari possit, manifestum est non posse dari centrum quin
verius etiam dari possit, atque precisius equedistantia precisa ad di-
uersa extra deum reperibilis non est, quia ipse solus est infinita equali-

61

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 11—12

tas, qui igitur est centrum mundi scilicet deus benedictus: ille est cen-
trum terre et omnium sperarum atque omnium que in mundo sunt, qui
158 est simul omnium circumferentia infinita. Preterea non sunt in celo poli
immobiles atque fixi, quamuis etiam celum stellarum fixarum videatur
per motum describere graduates in magnitudine circulos minores colu-
ros quam equinoctialem, et ita de intermediis, sed necesse est omnem
celi partem moueri licet inequaliter comparatione circulorum per
motum stellarum descriptorum. Unde sicut quedam stelle videntur
maximum circulum describere, ita quedam minimum: sed non reperitur
stella que nullum describat. Quoniam igitur non est polus in spera fixus:
manifestum est neque equale medium reperiri quasi equedistanter a
polis. Non est igitur stella in octaua spera que per reuolutionem de-
scribat maximum circulum, quoniam illam equedistare a polis necesse
esset qui non sunt, et per consequens non est que minimum circulum
159 describat. Poli igitur sperarum coincidunt cum centro: vt non sit aliud
centrum quam polus: quia deus benedictus. Et quoniam nos motum
non nisi comparatione ad fixum scilicet polos aut centra deprehendere
possumus: et illa in mensuris motuum presupponimus, hinc in coniec-
turis ambulantes: in omnibus nos errare comperimus et admiramur
quando secundum regulas antiquorum stellas in situ non reperimus
concordare, quia eos recte de centris et polis et mensuris credimus
concepisse. Ex his quidem manifestum est terram moueri, et quoniam
ex motu comete aeris et ignis elementa experti sumus moueri, et lunam
minus de Oriente in occasum quam mercurium aut venerem vel solem
et ita gradatim. Hinc terra ipsa adhuc minus omnibus mouetur, sed
tarnen non est vt stella circa centrum aut polum minimum describens
circulum, neque octaua spera descrtbit maximum vt statim probatum
160 est. Acute igitur considera quoniam sicut se habent stelle circa polos
coniecturales in octaua spera: ita terra, luna et planete sunt vt stelle
circa polum distanter et differenter mote coniecturando polum esse vbi
creditur centrum. Unde licet terra quasi stella sit propinquior polo
centrali: tarnen mouetur et non describit minimum circulum in motu vt
est ostensum, immo neque sol neque luna neque terra neque aliqua
spera, licet nobis aliud videatur describere potest verum circulum in
motu: cum non moueantur super fixo. Neque verus circulus dabilis est:
p. 47 quinetiam | verior dari possit, neque vnquam vno tempore sicut alio
equaliter precise aut mouetur aut circulum verisimilem equalem descri-
161 bit, etiamsi nobis hoc non appareat, necesse est igitur si de motu vni-
uersi aliud aliquid quo ad iam dicta vere intelligere vel centrum cum
polis complices: te quantum potes cum imaginatione iuuando, nam si

62

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 46—47

quis esset supra terrain et sub polo artico, et alius in polo artico sicut
existenti in terra appareret polum esse in cenith, ita existenti in polo
appareret centrum esse in cenith, et sicut antipodes habent sicut nos
celum sursum: ita existentibus in polis ambobus terra appareret in
cenith esse, et vbicunque quis fuerit se in centre esse credit. Complica
igitur istas diuersas imaginationes vt sit centrum cenith et econuerso,
et tune per intellectum cui tantum docta seruit ignorantia vides mun-
dum et eius motum ac figuram attingi non posse quoniam apparebit
quasi rota in rota: et spera in spera, nullibi habens centrum vel cir-
cumferentiam vt prefertur.
162 Capitulum XII
De conditionibus terre
Ad ista iam dicta veteres non attigerunt quia in docta ignorantia
defecerunt. Iam nobis manifestum est terram istam in veritate moueri,
licet nobis hoc non appareat cum non apprehendimus motum nisi per
quandam comparationem ad fixum, si enim quis ignoraret aquam
fluere: et ripas non videret existendo in naui in medio aque nauem
quomodo apprehenderet moueri, et propter hoc cum semper cuilibet
videatur quod siue ipse fuerit in terra siue sole aut alia stella quod ipse
sit in centro quasi immobili, et quod alia omnia moueantur: ille certe
semper alios et alios polos sibi constitueret: existens in sole et alios in
terra: et alios in luna et märte: et ita de reliquis. Unde erit machina
mundi quasi habens vndique centrum, et nullibi circumferentiam,
quoniam circumferentia et centrum deus est qui est vndique et nullibi,
163 terra etiam ista non est sperica vt quidam dixerunt, licet tendat ad
spericitatem, nam figura mundi contracta est in eius partibus sicut et
motus, quando autem linea infinita consideratur vt contracta taliter
quod vt contracta perfectior esse nequit atque capacior: tune est circu-
laris, nam ibi principium coincidit cum fine, motus igitur perfectior est
circularis et figura corporalis perfectior ex hoc sperica, quare omnis
motus partis est propter perfectionem ad totum, vt grauia versus
terram et leuia sursum, terra ad terram: aqua ad aquam: aer ad aerem,
ignis ad ignem: et motus totius quantum potest circularem concomitatur
et omnis figura spericam figuram, vt in animalium partibus et arbo-
ribus et celo experimur. Unde vnus motus est circularior et perfectior
164 alio, ita et figure sunt differentes terre igitur figura est nobilis et
sperica: et eius motus circularis: sed perfectior esse posset. Et quia
maximum aut minimum in perfectionibus motibus et figuris in mundo
non est: vt ex statim dictis patet, tune non est verum quod terra ista

63

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 12

sit vilissima et infinita, nam quamuis videatur centralior quo ad mun-


dum, est tarnen etiam eadam ratione polo propinquior vt est dictum,
neque est ipsa terra pars proportionabilis seu aliquota mundi, nam cum
mundus non habeat nee maximum nee minimum: neque habet medium
neque partes aliquotas, sicut nee homo aut animal, nam manus non est
pars aliquota hominis licet ponduseiusad corpus videatur proportionem
habere, et ita de magnitudine et figura, neque color nigredinis est argu-
mentum vilitatis eius, nam in sole si quis esset non appareret illa clari-
tas que nobis, considerato enim corpore sous tune habet quandam
quasi terram centraliorem et quandam luciditatem quasi ignilem cir-
cumferentialem: et in medio quasi aqueam nubem et aerem clariorem :
165 quemadmodum terra ista sua elementa, vnde si quis foret extra regio-
nem ignis terra ista in circumferentia regionis per medium ignis lucida
stella appareret, sicut nobis qui sumus circa circumferentiam regionis
sous sol lucidissimus apparet et non apparet luna adeo lucida quoniam
ρ. 48 forte circa eius cir|cumferentiam sumus versus partes magis centrales
puta in regione quasi aquea ipsius, et hinc non apparet eius lumen licet
habeat lumen proprium illis in extremitatibus circumferentie eius
existentibus apparens, et solum lumen reflexionis solis nobis apparet,
etiam propterea calor lune que sine dubio ex motu efficit plus in cir-
cumferentia vbi est maior motus nobis non communicatur sicut in sole.
Unde ista terra inter regionem solis et lune videtur situata, et per
horum medium participat aliarum stellarum influentiam quas nos non
videmus, propter hoc cum extra earum regiones sumus, videmus enim
166 tantum regiones earum que scintillant. Est igitur terra stella nobilis
que lumen et calorem et influentiam habet aliam et diuersam ab omni-
bus stellis, sicut etiam quelibet a qualibet lumine natura et influentia
differt, et sie quelibet stella alteri communicat lumen et influentiam,
non ex intentione: quoniam omnes stelle mouentur tantum atque
choruscant vt sint meliori modo. Unde ex consequent! participatio
oritur, sicut lux ex sua natura lucet non vt ego videam: sed ex conse-
quent! paticipatio fit dum vtor lumine ad finem videndi. Ita quidem deus
benedictus omnia creauit: vt dum quodlibet studet esse suum conseruare
quasi quoddam munus diuinum: hoc agat in communione cum aliis, vt
sicut pes non sibi tantum sed oculo ac manibus ac corpori et homini toti
seruit per hoc quod est tantum ad ambulandum, et ita de oculo et reli-
quis membris. Parif ormiter de mundi partibus. Plato enim mundum ani-
mal dixit: cuius animam absque immersione deum si concipis: et multa
167 horum que diximus tibi clara erunt. Neque dici debet quod quia terra
est minor sole: et ab eo recipit influentiam quod propterea sit vilior,

64

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 47—49

quoniam regio tota terre que vsque ad ignis circumferentiam se extendit


magna est. Et quamuis terra minor sit quam sol: vt ex vmbra et
eclipsibus hoc notum nobis est: tarnen non est nobis notum quantum
regio sous sit maior aut minor regione terre, equalis autem ei precise
esse nequit, nulla enim stella alteri equalis esse potest, neque terra est
minima stella, quia est maior luna, vt experientia eclipsium nos docuit,
et mercurio etiam vt quidam dicunt, et forte aliis stellis. Unde ex
168 magnitudine argumentum vilitatem non concludit. Influentia etiam
quam recipit non est argumentum concludens imperfectionem, nam
ipsa vt est stella soli et sue regioni forte pariformiter influit vt prefer-
tur, et cum non experiamur nos aliter quam in centre esse in quo con-
fluunt influentie: de ista refluentia nihil experimur. Nam et si terra
quasi possibilitas se habeat: et sol vt anima siue intellectualitas for-
malis eius respectu: et luna vt medius nexus, ita vt iste stelle intra
vnam regionem posite: suas ad inuicem influentias vniant: aliis scilicet
mercurio et venere et ceteris supra existentibus vt dixerunt antiqui et
aliqui etiam moderni: tune patet correlationem influentie talem esse
quod vna sine alia esse nequit, erit igitur vna et trina in quolibet pari-
formiter secundum gradus suos, quare patet per hominem non esse
scibile an regio terre sit in gradu perfection et ignobiliori respectu
169 regionum stellarum aliarum sous lune et reliquarum quo ad ista. Neque
etiam quo ad locum, puta quod hie locus mundi sit habitatio hominum
et animalium atque vegetabilium que in gradu sunt ignobiliora in regione
solis et aliarum stellarum habitantium, nam et si deus sit centrum
et circumferentia omnium regionum stellarum, et ab ipso diuerse nobi-
litatis nature procedant in qualibet regione habitantes: ne tot loca celo-
rum et stellarum sint vacua, et solum ista terra fortassis de minoribus
inhabitata, tarnen intellectual! natura que hie in hac terra habitat et in
sua regione non videtur nobilior atque perfectior dari posse secundum
hanc naturam etiamsi alteri us generis inhabitatores sint in aliis stellis,
ρ. 49 non enim appetit | homo aliam naturam sed solum in sua perfectus esse.
170 Improportionabiles igitur sunt illi aliarum stellarum habitatores
qualescunque illi fuerint ad istius mundi incolas etiam si tota regio ilia
ad totam regionem istam ad finem vniuersi quandam occultam nobis
proportionem gerat: vt sic inhabitatores istius terre seu regionis ad
illos inhabitatores per medium vniuersalis regionis hincinde quandam
ad se inuicem habitudinem gestent, sicut particulares articuli digitorum
manus per medium manus proportionem habent ad pedem: et parti-
culares articuli pedis per medium pedis ad manum: vt omnia ad animal
171 integrum proportionata sint. Unde cum tota nobis regio ilia ignota sit

5 Nikolaus von Kues I 65

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 12—13

remanent inhabitatores illi ignoti penitus sicut in hac terra accidit, quod
animalia vnius speciei quasi vnam regionem specificam facientia se
vniunt: et mutuo propter communem regionem specificam participant
ea que eorum regionis sunt, de aliis nihil aut se impedientes aut vera-
citer apprehendentes, non enim animal vnius speciei conceptum alterius
quem per signa exprimit vocalia apprehendere potest nisi in paucissi-
mis signis extrinsecus: et tunc per longum vsum et solum opinatiue,
minus autem de habitatoribus alterius rationis improportionabiliter
scire poterimus, suspicientes in regione solis magis esse solares claros et
illuminates intellectuales habitatores spiritualiores etiam quam in luna:
vbi magis lunatici: et in terra magis materiales et grossi, vt illi intellec-
tuales nature solares sint multum in actu et parum in potentia, terrene
vero magis in potentia et parum in actu, lunares in medio fluctuantes,
172 hoc quidem opinamur ex influentia ignili solis et aquatica simul et
aerea lune et grauedine materiali terre consimiliter de aliis stellarum
regionibus suspicantes, nullam inhabitatoribus carere quasi tot sint
partes particulares mundiales vnius vniuersi quot sunt stelle quarum
non est numerus, vt vnus mundus vniuersalis sit contractus triniter
progressione sua quaternaria descensiua in tot particularibus quot
eorum nullus est numerus nisi apud eum qui omnia in numero creauit.
Etiam corruptio rerum in terra quam experimur non est efficax argu-
mentum ignobilitatis. Nobis enim constare non poterit postquam est
mundus vniuersalis: et proportiones influentiales omnium particula-
rium stellarum adinuicem quod aliquid sit corruptibile penitus, sed bene
secundum alium essendi modum quando ipse influentie iam quasi con-
tracte in vno indiuiduo resoluuntur: vt modus essendi sie vel sie pereat:
vt non sit morti locus vt ait virgilius, mors enim nihil esse videtur nisi
vt compositum ad componentia resoluatur, et an talis resolutio solum
173 sit in terrenis incolis quis scire poterit, dixerunt quidam tot esse rerum
species in terra quot sunt stelle, si igitur terra omnium stellarum in-
fluentiam ita ad singulares species contrahit, quare similiter non fit in
regionibus aliarum stellarum influentias aliarum recipientium, et quis
scire poterit an omnes influentie contracte prius in compositione in
dissolutione redeant, vt animal nunc existens indiuiduum alicuius
speciei in regione terre contractum ex omni stellarum influentia resol-
uatur, ita ad principia redeat forma tantum ad propriam stellam red-
eunte a qua ilia species actuale esse in terra matre recipit, vel an forma
tantum redeat ad exemplar siue animam mundi: vt dicunt platonici: ad
materiam ad possibilitatem remanente spiritu vnionis in motu stella-
rum, qui spiritus dum cessat vnire se retrahens ab organorum indispo-

66

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 49—50

sitione vel alias vt ex diuersitate motus separationem inducat, tune quasi


ad astra rediens forma supra astrorum influentiam ascendente et mate-
ria ilia descendente, aut an forme cuiuslibet regionis in altiori quadam
forma puta intellectual! quiescant, et per illam ilium finem attingant
qui est finis mundi: et quomodo hie finis attingitur per inferiores formas
5
' ° in deo per illam: et quomodo | ilia ad circumferentiam que deus est
ascendat corpore descendente versus centrum vbi etiam deus est vt
omnium motus sit ad deum, in quo aliquando sicut centrum et circum-
ferentia sunt vnum in deo. Corpus etiam quamuis visum sit quasi ad
centrum descendere et anima ad circumferentiam: iterum in deo
vnientur cessante non omni motu sed eo qui ad generationem est: tan-
quam partes ille mundi essentiales necessario redeant: tune successiua
generatione cessante sine quibus mundus esse non possit, redeunte enim
spiritu vnionis et connectente possibilitatem ad suam formam, hec
quidem nemo hominum ex se nisi singularius a deo habuerit scire
poterit, licet non dubitat quisquam deum optimum ad se omnia
creasse et non velle quicquam perire eorum que fecit, sciatque eum re-
muneratorem largissimum omnium ipsum colentium, modum tarnen
diuine operationis presentis et future remunerationis deus ipse solum
seit qui estsua operatio, dicam tarnen inferius iuxta inspiratamdiuinitus
veritatem pauca circa hoc: de quibus nunc sufficit in ignorantia tauter
tetigisse.

175 Capitulum XIII1


De admirabili arte diuina in mundi et elementorum creatione
Quoniam sapientum concors sententia est per ista visibilia et magni-
tudinem pulcritudinem atque ordinem rerum nos duci in stuporem
artis et excellentie diuine, et nonnulla admirabilis scientie dei artificia
tetigimus quam breuiter in vniuersi creatione pauca subiungamus
ammiratiue de elementorum situ et ordine. Est autem deus arismetrica
geometria atque musica simul et astronomia vsus in mundi creatione,
quibus artibus etiam et nos vtimur dum proportiones rerum et ele-
mentorum atque motuum inuestigamus. Per arismetricam enim ipsa
coadunauit, per geometriam figurauit vt ex hoc consequerentur firmi-
tatem et stabilitatem atque mobilitatem secundum conditiones suas,
per musicam proportionauit tauter vt non plus terre sit in terra quam
aque in aqua, et aeris in aere et ignis in igne: vt nullum elementorum in
aliud sit penitus resolubile, ex quo euenit mundi machinam perire non
1
Capitulum XIIII

5* 67

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia II 13

posse, et licet pars vnius in aliud resolui possit: nunquam tarnen totus
aer qui est permixtus aque in aquam conuerti potest propter aerem cir-
cumstantem hoc impedientem vt elementorum semper sit permixtio.
Unde egit deus vt partes elementorum resoluerentur mutuo, et quando
hoc fit cum mora aliquid generatur ex concordia elementorum ad ipsum
generabile: durans quamdiu durat concordia elementorum, qua rupta
176 rumpitur et dissoluitur generatum. Admirabili itaque ordine elementa
constituta sunt per deum: qui omnia in numero pondere et mensura
creauit, numerus pertinet ad arismetricam: pondus ad musicam, men-
sura ad geometriam, grauitas enim leuitate constringente sustinetur,
terra enim grauis quasi in medio suspensa ab igne, leuitas autem graui-
tati innititur vt ignis terre, et dum hec eterna sapientia ordinaret: pro-
portione inexpressibili1 vsa est: vt quantum quodlibet elementum
aliud precedere deberet presciret, ponderans ita elementa vt quanto
aqua terra leuior: tanto aer aqua, et ignis aere: vt simul pondus cum
magnitudine concurreret, et continens maiorem locum occuparet con-
tento, et tali habitudine ipsa ad inuicem connexuit: vt vnum in alio
necessario sit, vbi terra est quasi animal quoddam vt ait plato habens
lapides loco ossium, riuos loco venarum, arbores loco pilorum, et sunt
animalia que intra illos terre capillos nutriuntur vt vermiculi inter pilos
177 animalium, et ad ignem terra se habet quasi vt mundus ad deum,
multas enim dei similitudines ignis habet in ordine ad terrain, cuius
potentie non est finis omnia in terra operans penetrans illustrans et
distinguens atque formans per medium aeris et aque, vt nihil quasi in
omnibus sit que ex terra gignuntur: nisi alia et alia ignis operatic: vt
rerum forme diuerse ex diuersitate resplendentie ignis sunt. Est tarnen
ρ. 51 ipse ignis rebus ipsis immersus: sine quibus | nee est nee res sunt terrene,
deus autem non est nisi absolutus, vnde quasi ignis consumens absolu-
tus et claritas absoluta deus qui lux in quo non sunt tenebre ab antiquis
vocatur, cuius quasi igneitatem atque claritatem omnia que sunt nitun-
tur iuxta posse participare, vt in omnibus astris conspicimus, vbi reperi-
tur ipsa talis claritas materialiter contracta: que quidem discretiua et
penetratiua claritas quasi immaterialiter est contracta in vita viuentium
178 vita intellectiua, quis non admiratur hunc opificem qui etiam tali
siquidem arte in speris et stellis ac regionibus astrorum vsus est vt
sine omni precisione cum omnium diuersitate sit omnium concordantia
in vno mundo magnitudines stellarum situm et motum preponderans et
stellarum distantias tauter ordinans vt nisi quelibet regio ita esset sicut

1
inexpressibili

68

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 50—51

est nee ipsa esse nee in tali situ et ordine esse nee ipsum vniuersum esse
posset dans omnibus stellis differentem claritatem influentiam figuram
et colorem atque calorem qui claritatem concomitatur influentialiter,
et ita proportionabiliter partium ad inuicem proportionem constituens:
vt in qualibet sit motus partium ad totum deorsum a medio in grauibus,
et sursum a medio in leuibus, et circa medium vti stellarum motum
179 orbicularem percipimus. In his tarn admirandis rebus tarn variis et
diuersis per doctam ignorantiam experimur iuxta premissa, nos omni-
um operum dei nullam scire posse rationem, sed tantum admirari,
quoniam magnus dominus cuius magnitudinis non est finis, qui cum sit
maximitas absoluta vti est omnium operum suorum auctor et cognitor,
ita et finis vt in ipso sint omnia et extra ipsum nihil, qui est principium
medium et finis omnium, centrum et circumferentia vniuersorum: vt in
omnibus ipse tantum queratur, quoniam sine eo omnia nihil sunt: quo
solum habito omnia habentur, quia ipse omnia, quo omnia sciuntur:
quia veritas omnium, qui etiam vult vt in admirationem ex mundi
machina tarn mirabilia ducamur: quam tarnen nobis occultat eo plus
quo plus admiramur quoniam ipse tantum est qui vult omni corde et
diligentia queri, et cum inhabitet ipsam lucem inaccessibilem que per
omnia queritur solus potest pulsantibus aperire et petentibus dare, et
nullam habent potestatem ex omnibus creatis1 se pulsanti aperire et se
180 ostendere quid sint, cum sine eo nihil sint qui est in omnibus. Sed
quidem in docta ignorantia ab eis sciscitanti quid sint aut quomodo aut
ad quid respondent ex nobis nihil, neque ex nobis tibi aliquid quam
nihil respondere possumus cum etiam scientiam nostri non nos habea-
mus, sed ille solus per cuius anteiligere id sumus quod ipse in nobis vult
imperat et seit, muta quidem sumus omnia, ipse est qui in omnibus
loquitur, qui fecit nos solus seit quid sumus: quomodo: et ad quod, si
quid scire de nobis optas hoc quidem in ratione: et causa nostra non in
nobis quere, ibi reperies omnia dum vnum queris: et neque teipsum nisi
in eo reperire potes, fac itaque ait nostra ignorantia vt te in eo reperias
et cum omnia in ipso sunt ipse: nihil tibi deesse potent, hoc aut em non
est nostrum vt inaccessibilem accedamus, sed eius qui nobis dedit f aciem
ad ipsum conuersam eum summo desiderio querendi, quod dum feceri-
mus piissimus est et nos non deseret, sed seipso nobis ostenso cum
apparuerit gloria eius eternaliter saciabit, qui sit in secula benedictus.
Finit liber secundus. I

1
ereatis

69

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III ι

Incipit liber tercius docte ignorantie.


Faucis his de vniuerso premissis, quomodo in contractione subsistat
ad finem vt de maximo absolute pariter et contracto iesu christo semper
benedicto aliqua docte in ignorantia perquiramus in augmentum fidei
et perfectionis nostre. Amplius tue admirande Industrie quambreuiter
de iesu conceptum pandemus, ipsum inuocantes vt sit via ad se ipsum
qui est veritas qua nunc per fidem et post hac per adeptionem viuifi-
cemur in ipso per ipsum qui et vita extat sempiterna.

Capitulum I1
Maximum ad hoc vel illud contractum quo maius esse nequeat2
esse sine absoluto non posse
Primo libello ostenditur vnum absolute maximum incommunica-
bile, immersibile et incontrahibile ad hoc vel illud in se eternaliter,
equaliter et immobiliter idem ipsum persistere. Post hec secundo loco
vniuersi contractio manifestatur, quoniam non aliter quam contracte
hoc et illud existit. Unitas itaque maximi est in se absolute, vnitas
vniuersi est in pluralitate contracte. Plura autem in quibus vniuersum
actu contractum est: nequaquam summa equalitate conuenire possunt,
nam tune plura esse desinerent, omnia igitur ab inuicem differre necesse
est: aut genere specie et numero, aut specie et numero, aut numero, vt
vnumquodque in proprio numero pondere et mensura subsistat, qua-
propter vniuersa ab inuicem gradibus distinguuntur, vt nullum cum alio
183 coincidat. Nullum igitur contractum gradum contractionis alterius
precise participare potest, ita vt necessario quodlibet excedat aut
excedatur a quocunque alio. Consistunt igitur inter maximum et mini-
mum omnia contracta: vt quocunque dato possit dari maior et minor
contractionis gradus: absque hoc quod hie processus fiat in infinitum
actu, quia infinitas graduum est impossibilis: cum non sit aliud dicere
infinitos gradus esse actu quam nullum esse: vt de numero in primo
diximus. Non potest igitur ascensus vel descensus in contractis esse ad
maximum vel minimum absolute, hinc sicut diuina natura que est
absolute maxima non potest minorari vt transeat in finitam et contrac-
tam, ita nee contracta potest in contractione minui vt fiat penitus
184 absoluta. Omne igitur contractum cum possit esse minus et magis con-
tractum terminum non attingit neque vniuersi neque generis neque

1 2
Capitulum primum neqneat

70

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 52—53

speciei, nam vniuersi prima generalis contractio per generum plurali-


tatem est que gradualiter differre necesse est. Non autem subsistunt
genera nisi contracte in speciebus, neque species nisi in indiuiduis que
solum actu existunt. Sicut igitur non est dabile secundum naturam
contractorum indiuiduum nisi infra terminum sue speciei, sic etiam
omne indiuiduum terminum generis et vniuersi attingere nequit. Inter
plura etenim eiusdem speciei indiuidua diuersitatem graduum per-
fectionis cadere necesse est, quare nullum secundum datam speciem
erit maxime perfectum quo perfectius dari non possit, neque etiam adeo
imperfectum est dabile: quod imperfectius dabile non sit, terminum igi-
185 tur speciei nullum attingit. Non est igitur nisi vnus terminus aut specie-
rum aut generum aut vniuersi qui est centrum circumferentia atque
connexio omnium, et vniuersum non euacuat ipsam infinitam absolute
maximam dei potentiam vt sit simpliciter maximum terminans dei
potentiam. Non attingit itaque vniuersum terminum maximitatis abso-
lute, neque genera terminum vniuersi attingunt, neque species ter-
minum generum, neque indiuidua terminum specierum: vt omnia sint
id quod sunt meliori modo intra maximum et minimum, et deus prin-
cipium medium et finis vniuersi et singulorum: vt omnia siue ascendant
p. 53 siue descendant siue ad medium tendant: ad deum | accedant, con-
nexio autem vniuersorum1 per ipsum est vt omnia quanquam sint
differentia: sint et connexa, qua propter inter genera vnum vniuersum
contrahencia talis est inferioris et superioris connexio, vt in medio
coincidant ac inter species diuersas talis conbinationis ordo existit vt
suprema species generis vnius coincidat cum infima immediate super-
186 ioris, vt sit vnum continuum perfectum vniuersum, omnis autem con-
nexio graduatiua est et non deuenitur ad maximam, quia ilia deus est.
Non ergo connectuntur diuerse species inferioris et superioris generis in
quodam indiuisibili magis et minus non recipient!, sed in tertia specie
cuius indiuidua gradualiter differunt, vt nullum sit equaliter parti-
cipans vtranque quasi ex ipsis sit compositum, sed proprie speciei
naturam vnam in gradu suo contrahit que ad alias relata ex inferior!
et superiori composita videtur neque equaliter ex ipsis cum nullum
compositum precise ex equalibus esse possit, et inter ipsas species
media cadens secundum vnam superiorem aut inferiorem scilicet
necessario vincit vti de hoc in philosophorum libris in ostreis et in
187 conchis marinis et aliis exempla reperiuntur. Non igitur descendit
species aliqua vt sit minima alicuius generis, quoniam antequam ad

1
vnuiuersorum

71

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III ι—2

minimum deueniat commutatur in aliam prius quam maxima sit. In


genere animalitatis species humana altiorem gradum inter sensibilia
dum attingere nititur in commixtionem intellectualis nature rapitur,
vincit tarnen pars inferior secundum quam animal dicitur. Sunt for-
tassis alii spiritus de quibus in de coniecturis, et hi quidem large di-
cuntur de genere animalitatis propter sensibilem quandam naturam,
sed quoniam in ipsis natura intellectualis vincit aliam potius species
quam animalia dicuntur, licet platonici ipsos animalia intellectualia
credant, quapropter concluditur species ad instar numeri esse ordinatim
progredientis qui finitus est necessario, vt ordo armonia ac proportio
188 sit in diuersitate vt in primo ostendimus, et ad infinitam speciem infimi
generis qua actu minor non est: est supremam supremi qua pariformiter
actu nulla maior et altior est, quibus tarnen minor et maior dari posset
absque processu in infinitum deuenire necesse est, vt siue sursum nu-
meremus siue deorsum ab vnitate absoluta que deus est vt ab omnium
principio initium sumamus vt sint species quasi obuiantis numeri de
minimo quod est maximum et de maximo cui minimum non opponitur
progredientes, vt nihil sit in vniuerso quod non gaudeat quadam sin-
gularitate que in nullo alio reperibilis est ita quod nullum omnia in
omnibus vincat, aut diuersa equaliter, sicut cum nullo vllo vnquam
tempore equale in quocunque esse potest, etiam si vno tempore minus
eo fuerit et alio maius, hunc transitum facit in quadam singularitate vt
nunquam equalitatem precisam attingat, sicut quadratum inscriptum
circulo transit ad magnitudinem circumscripti de quadrato quod est
minus circulo ad quadratum circulo maius absque hoc quod vnquam
perueniat ad equale sibi, et angulus incidentie de minori recto ad maio-
rem ascendit absque medio equalitatis, et plura horum in libro con-
189 iecturarum elicientur. Principia enim indiuiduantia in nullo indiuiduo
in tali possunt armonica proportione concurrere sicut in alio, vt
quodlibet per se sit vnum et modo quo potest perfectum. Et quamuis in
quacunque specie puta humana in dato tempore aliqui reperiantur aliis
perfectiores et excellentiores secundum certa vti Salomon ceteros vicit
sapientia, absolon pulcritudine, samson fortitudine, et illi qui magis in
parte intellectiua ceteros vicerunt meruerunt preceteris honorari, ta-
rnen quia diuersitas opinionum secundum diuersitatem religionum et
sectarum ac regionum diuersa facit iudicia comparationum vt laudabile
secundum vnam sit vituperabile secundum aliam, sintque nobis per
orbem dispersi incogniti, ignoramus quis ceteris mundi excellentior,
p. 54 quando nee vnum ex omnibus per|fecte cognoscere valemus. Et hoc
quidem a deo factum est vt quisque in seipso contentetur licet alios

72

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 53—54

ammiretur et in propria patria vt sibi videatur natale solum dulcius, et


in moribus regni et lingua ac ceteris vt sit vnitas et pax absque inuidia
quanto hoc possibilius esse potest: cum omnimoda esse nequeat nisi cum
ipso regnantibus qui est pax nostra omnem sensum exuperans.

190 Capitulum II
Maximum contractum pariter est et absolutum: creator et creatura
Bene satis apertum est vniuersum non nisi contracte esse plura, que
actu1 ita sunt quod nullum pertingit ad simpliciter maximum. Amplius
adiiciam si maximum contractum ad speciem actu subsistens dabile es-
set quod tune ipsum secundum datam contractionis speciem omnia actu
esset que in potentia generis aut speciei illius esse possent, maximum
enim absolute est omnia possibilia actu absolute, et in hoc est infini-
tissimum absolute maximum ad genus et speciem contractum, parifor-
miter est actu possibilis perfectio secundum datam contractionem: in
qua cum maius dabile non sit est infinitum ambiens omnem naturam
date contractionis, et quemadmodum minimum coincidit maximo ab-
solute: ita etiam ipsum contracte coincidit cum maximo contracto.
191 Huius exemplum clarissimum de maxima linea que nullam patitur
Oppositionen!, et que est omnis figura et equalis omnium figurarum
mensura: cum qua punctus coincidit, vt in primo libro ostendimus,
quapropter si aliquod dabile foret maximum contractum indiuiduum
alicuius speciei: ipsum tale esse illius generis ac speciei plenitudinem
necesse esset, vt via forma ratio atqueveritas inplenitudine perfectionis
omnium que in ipsa specie possibilia forent, hoc tale maximum con-
tractum supra omnem naturam contractionis illius terminus finalis
existens in se complicans omnem eius perfectionem cum quocunque
dato supra omnem proportionem summam teneret equalitatem: vt
nulli maior et nulli minor esset omnium perfectiones in sua plenitudine
192 complicans. Et ex hoc manifestum est ipsum maximum contractum
non posse vt pure contractum subsistere secundum ea que pauloante
ostendimus: cum nullum tale plenitudinem perfectionis in genere per-
fectionis contractionis attingere possit, neque etiam ipsum tale vt con-
tractum deus qui est absolutissimus esset: sed necessario foret maxi-
mum contractum, hoc est deus et creatura: absolutum et contractum:
contractione que in se subsistere non posset nisi in absoluta maximitate
subsistente, non est enim nisi vna tantum maximitas vt in primo osten-
1
acta

73

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III 2—3

dimus: per quam contractum dici posset maximum si maxima potentia


ipsum contractum sibi tauter vniret vt plus vniri non posset saluis
naturis vt sit ipsum tale: seruata natura contractionis secundum quam
est plenitude speciei contracta et creata propter ypostaticam vnionem
deus et omnia, hec admiranda vnio omnem nostrum intellectum excel-
193 leret nam si ipsa conciperetur quemadmodum diuersa vniuntur error est.
Non enim maximitas absoluta est alia aut diuersa cum sit omnia. Si vt
duo conciperetur prius diuisa nunc coniuncta error, non enim aliter se
habet diuinitas secundum prius et posterius, neque est potius hoc quam
illud, neque ipsum contractum ante vnionem potuit hoc esse vel illud
quemadmodum indiuidualis persona in se subsistens, neque vt partes
194 coniunguntur in toto: cum deus pars esse non possit. Quis igitur tam
admirandam conciperet vnionem que neque est vt forme ad materiam
cum deus absolutus sit impermiscibilis materie non informans, omnibus
profecto vnionibus intelligibilibus hec maior esset vbi contractum non
subsisteret cum sit maximum nisi in ipsa absoluta maximitate: nihil ei
adiiciens cum sit maximitas absoluta, neque in eius naturam transiens
ρ. 55 cum sit contractum. Subsisteret igitur | contractum in absolute tauter
quod si ipsum deum conciperemus falleremur, cum contractum natu-
ram non mutet, si creaturam ipsam esse imaginaremur: deciperemur,
cum maximitas absoluta que deus est naturam non deserat, si vero vt
compositum ab vtroque putaremus erramus, cum ex deo et creatura
contracto et absolute maxime compositio sit impossibilis. Oportet ip-
sum tale ita deum esse mente concipere vt sit et creatura, ita creaturam
vt sit et creator, creatorem et creaturam absque confusione et com-
positione, quis itaque in excelsum adeo eleuari possit, vt in vnitate
diuersitatem: et in diuersitate vnitatem concipiat, supra omnem igitur
intellectum hec vnio foret.

195 Capitulum III


Quomodo in natura humanitatis solum est ipsum tale
maximum possibilius
Faciliter ad ista consequenter inquiri poterit cuius nature contrac-
tum ipsum maximum esse deberet, postquam enim ipsum necessario
est vnum sicut vnitas absoluta est maximitas absoluta, et cum hoc con-
tractum ad hoc vel illud, primo quidem manifestum est ordinem rerum
necessario deposcere, vt quedam res sint inferiores nature comparatione
aliorum vt sunt ipse que carent vita et intelligentia, quedam superioris

74

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 54—56

nature que sunt intelligentie ac quedam medie. Si igitur maximitas


absoluta est omnium entitas vniuersalissime: ita vt non magis vnius
quam alterius clarum est hoc ens magis maximo sociabile: quod magis
196 vniuersitati entium est commune. Si enim ipsa inferiorum natura con-
sideratur: et aliquod talium entium ad maximitatem eleuetur erit tale
deus et ipsum vt in linea maxima exemplum datur, nam ipsa cum sit
infinita per infinitatem absolutam et maxima per maximitatem: cui
necessario vnitur si maxima est deus erit per maximitatem et remanet
linea per contractionem, et ita erit actu omne id quod ex linea fieri pot-
est, linea autem non includit neque vitam neque intellectum, quomodo
ergo linea ad ipsum maximum gradum poterit assumi si plenitudinem
naturarum non attingit, esset enim maximum quod maius esse posset
197 et perfectionibus careret. Pariformiter de suprema natura dicendum
que inferiorem non complectitur: ita vt maior sit inferioris et superioris
adunatio quam separatio, maximo autem cui minimum coincidit
conueniet ita vnum amplecti quod et aliud non dimittat sed simul om-
nia. Quapropter natura media que est medium connexionis inferioris et
superioris est solum ilia que ad maximum conuenienter eleuabilis est
potentia maximi infiniti dei, nam cum ipsa intra se complicat omnes
naturas vt supremum inferioris: et infimum superioris, si ipsa secundum
omnia sui ad vnionem maximitatis ascenderit, omnes naturas ac totum
vniuersum omni possibili modo ad summum gradum in ipsa peruenisse
198 constat. Humana vero natura est ilia que est supra omnia dei opera
eleuata, et paulominus angelis minorata intellectualem et sensibilem
naturam complicans, ac vniuersa intra se constringens vt microcosmos1
aut paruus mundus a veteribus rationabiliter vocitetur, hinc ipsa est ilia
que si eleuata fuerit in vnionem maximitatis plenitudo omnium per-
fectionum vniuersi et singulorum existeret, ita vt in ipsa humanitate
199 omnia supremum gradum adipiscerentur. Humanitas autem non est
nisi contracte in hoc vel illo, quare si non esset possibile plus quam
vnum verum hominem ad vnionem maximitatis posse ascendere2, et
hie certe ita esset homo quod deus, et ita deus quod homo, perfectio
vniuersi in omnibus primatum tenens in quo minima: maxima: ac
media nature maximitati absolute vnite ita coinciderent vt ipse omni-
um perfectio esset et cuncta vt contracta sunt in eo vt in sua perfectione
quiescerent, cuius hominis mensura esset et angeli, vt iohannes ait in
apocalipsi: et singulorum quoniam esset vniuersalis contracta entitas
£.56 singularum creaturarum per vnionem ad absolutam que est enti|tas

2
micromosmos ascendedere

75

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III 3—4

absoluta vniuersorum: per quem cuncta initium contractionis atque


finem reciperent: vt per ipsum qui est maximum contractum a maximo
absolute omnia in esse contractionis prodirent, et in absolutum per
medium eiusdem redirent tanquam per principium emanationis et per
200 finem reductionis. Deus autem vt est equalitas essendi omnia creator
est vniuersi cum ipsum sit ad ipsum creatum. Equalitas igitur summa
atque maxima essendi omnia absolute illa est cui ipsa humanitatis
natura vniretur vt ipse deus per assumptam humanitatem ita esset
omnia contracte in ipsa humanitate quemadmodum est equalitas
essendi omnia absolute. Homo igitur iste cum in ipsa maxima equali-
tate essendi per vnionem subsisteret filius dei foret sicut verbum in quo
omnia facta sunt, aut ipsa essendi equalitas que dei filius nominatur
secundum ostensa in prioribus, nee tarnen desineret esse filius hominis,
201 sicut nee desineret esse homo prout infra dicetur. Et quoniam deo opti-
mo atque perfectissimo non repugnant ista que absque sui variatione
diminutione aut minoratione per ipsum fieri possunt: sedpotius immense
bonitati conueniunt vt optime atque perfectissime congruo ordine
vniuersa ab ipso et ad ipsum creata sint: tune cum semota hac via
omnia perfectiora esse possent: nemo nisi aut deum aut ipsum optimum
negans ab istis rationabiliter poterit dissentire. Relegata est enim pro-
cul omnis inuidia ab eo qui summe bonus est cuius operatio defectuosa
esse nequit, sed sicut ipse est maximus: ita et opus eius quanto hoc
possibilius est ad maximum accedit. Potentia autem maxima non est
terminata nisi in seipsa: quoniam nihil extra ipsam est, et ipsa est
infinita, in nulla igitur creatura terminatur quin data quacunque ipsa
202 infinita potentia possit creare meliorem aut perfectiorem. Sed si homo
eleuatur ad vnitatem ipsius potentie vt non sit homo in se subsistens
creatura sed in vnitate cum infinita potentia non est ipsa potentia in
creatura: sed in seipsa terminata. Hec autem est perfectissima opera-
tio maxime dei potentie infinite et interminabilis in qua deficere
nequit: alioquin neque creator esset neque creatura, quomodo enim
creatura esset contracte ab esse diuino absolute: si ipsa contractio sibi
vnibilis non esset, per quam cuncta vt sunt ab ipso qui absolute est
existerent, ac ipsa vt sunt contracta ab ipso sint cui contractio est
summe vnita vt sie primo sit deus creator, secundo deus et homo creata
humanitate supreme in vnitatem sui assumpta: quasi vniuersalis rerum
omnium contractio: equalitate omnia essendi ypostatice ac personaliter
vnita, vt sit per deum absolutissimum mediante contractione vniuer-
sali que humanitas est. Tercio loco omnia in esse contractum prodeant,
vt sit hocipsum quod sunt esse possint ordine et modo meliori. Hie autem

76

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 56—57

ordo non temporaliter consideraridebet quasi deus in temporeprecesserit


primogenitum creature, aut quod primogenitus deus et homo tempore
mundum anteuenerit: sed natura et ordine perfectionis supra omne
tempus: vt ille apud deum supra tempus cunctis prior existens in
plenitudine temporis multis reuolutionibus preteritis mundo appareret.

203 C a p i t u l u m IV1
Quomodo ipsum est ihesus2 benedictus deus et homo

Quoniam quidem ad hoc indubia nunc fide his talibus ratiocinationi-


bus prouecti sumus: vt in nullo hesitantes firmiter teneamus premissa
verissima esse, subiungentes dicimus temporis plenitudinem preteritam,
ac ihesum semper benedictum primogenitum omnis creature esse, nam
ex his que ipse existens homo supra hominem diuine operatus est, ac
aliis que ipse in omnibus verax repertus de seipso affirmauit testimo-]
p. 57 nium in sanguine suo perhibentes qui cum ipso conuersati sunt, con-
stantia inuariabili infinitis dudum ineffabilibus probata argumentis
iuste asserimus ipsum esse quern omnis creatura in tempore futurum ab
initio expectauit, et qui per prophetas se in mundo apparaturum pre-
dixerat, venit enim vt omnia adimpleret, quoniam ipse voluntate cunc-
tos sanitati restituit, et omnia occulta et secreta sapientie tanquam
potens super omnia edocuit peccata tollens vt deus: mortuos suscitans:
naturam transmutans: imperans spiritibus3: mari et ventis, supra
aquam ambulans: legem statuens in plenitudine supplement! ad omnes
leges in quo secundum testimonium illius singularissimi predicatoris
veritatis pauli desuper in raptu illuminati habemus perfectionem: om-
nem redemptionem et remissionem peccatorum, qui est imago dei in-
uisibilis primogenitus omnis creature, quia in ipso condita sunt vni-
uersa in celis et in terris: visibilia et inuisibilia siue throni siue domi-
nationes: siue principatus siue potestates, omnia per ipsum et in ipso
creata sunt et ipse est ante omnes: et omnia in ipso constant, et ipse est
caput corporis ecclesie qui est ipsum principium primogenitus ex
mortuis vt sit in omnibus ipse primatum tenens quia in ipso compli-
cauit omnem plenitudinem inhabitare, et per eum ratiociliari omnia in4
204 ipsum. Talia quidem et alia plura perhibentur sanctorum de eo testi-
monia, quoniam ipse deus et homo in quo ipsa humanitas in ipsa di-
uinitate verbo vnita est vt non in se sed in ipso subsisterent: postquam
1 2 3 4
Capitulum IIII hiesus spiribus n

77

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III 4—5

humanitas in summo gradu et omni plenitudine aliter esse non potuit,


nisi in diuina filii persona, et ad hoc vt supra omnem intellectualem
nostram comprehensionem quasi in docta ignorantia hanc personam
concipiamus que hominem sibi vniuit. Ascendentes in nostro intellectu
consideremus cum deus per omnia sit in omnibus et omnia et per omnia
in deo, vt quodam loco superius ostendimus, tune cum ista simul
copulatiue consideranda sint sic quod deus sit in omnibus: ita quod
omnia in deo: et cum esse ipsum diuinum sit supreme equalitatis et
simplicitatis, hinc deus vt est in omnibus: non est secundum gradus in
ipsis quasi se gradatim et particulariter communicando, omnia autem
sine diuersitate graduali esse non possunt, quapropter in deo sunt
secundum se cum graduum diuersitate. Hinc cum deus sit in omnibus
ita vt omnia in eo, est manifestum deum absque sui mutatione in
equalitate essendi omnia esse in vnitate cum humanitate ihesu maxima,
quoniam maximus homo in ipso non aliter quam maxime esse potest,
et ita in ihesu qui sie est equalitas omnia essendi tanquam in filio in
diuinis qui est media persona, pater eternus et spiritussanctus existunt
et omnia vt in verbo, et omnis creatura in ipsa humanitate summa et
perfectissima vniuersaliter omnia creabilia complicanti vt sit omnis
205 plenitudo ipsum inhabitans, manuducamur aliqualiter ad ista hoc
exemplo. Sensualis cognitio est quedam contracta cognitio propter
quod sensus non attingit nisi particularia. Intellectualis cognitio est
vniuersalis propter quod respectu sensualis absoluta existit atque
abstracta a contractione particulari, contrahitur autem sensatio varie
ad varios gradus, per quas quidem contractiones varie animalium
species exoriuntur secundum gradus nobilitatis et perfectionis, et
quamuis ad maximum gradum simpliciter non ascendat vt superius
ostendimus, in specie tarnen illa que actu suprema est in genere animali-
tatis puta humana ibi sensus tale animal efficit quod ita est animal vt et
sit intellectus, homo enim est suus intellectus vbi contractio sensualis
quodammodo in intellectual! natura suppositatur, intellectual! natura
existente quoddam diuinum separatum abstractum esse sensuali re-
206 manente temporal! et corruptibili secundum suam naturam, quare
quadam licet remota similitudine ita in ihesu considerandum vbi
humanitas in diuinitate suppositatur, quoniam aliter in sua plenitudine
p. 58 maxima esse non posset. | Intellectus enim iesu cum sit perfectissimus
penitus in actu existendo non potest nisi in diuino intellectu qui solum
est actu omnia suppositari personaliter. Intellectus enim in omnibus
hominibus possibiliter est omnia crescens gradatim de possibilitate in
actum: vt quanto sit maior: minor sit in potentia. Maximus autem cum

78

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 57—58

sit terminus potentie omnis intellectualis nature in actu existens pleni-


ter nequaquam existere potest quin ita sit intellectus quod et sit deus qui
est omnia in omnibus, quasi vt si poligonia circulo inscripto natura foret
humana: et circulus diuina: si ipsa poligonia maxima esse debet qua
maioresse non potest: nequaquam infinitis angulisper sesubsisteret sed
in circular! figura, ita vt non haberet propriam subsistendi figuram
etiam intellectualiter ab ipsa circular! et eterna figura separabilem.
207 Maximitas autem perfectionis humane nature in substantialibus et
essentialibus attenditur puta quo ad intellectum cui cetera corporalia
seruiunt, et hinc maxime perfectus homo non debet esse in accidentali-
bus eminens nisi in respectu intellectus, non enim requiritur vt sit aut
gigas aut gnanus, aut illius vel illius magnitudinis, colons, figure, et
ceteris accidentalibus, sed hoc tantum est necessarium quod ipsum
corpus declinet ita ab extremis vt sit aptissimum instrumentum intel-
lectualis nature: cui absque renitentia: murmuratione ac fatiga obediat
et obtemperetur. lesus noster in quo omnes thezauri scientie et sapi-
entie etiam dum in mundo apparuit absconditi fuerunt: quasi lux in
tenebris ad hunc finem eminentissime intellectualis nature corpus
aptissimum atque perfectissimum vt etiam a sanctissimis testibus sue
conuersationis fertur creditur habuisse.

208 Capitulum V
Quomodo christus conceptus per spiritumsanctum natus est ex maria
virgine
Amplius considerandum quoniam humanitas perfectissima sursum
suppositata cum sit terminalis contracta precisio nature illius penitus
speciem non exit. Simile autem a simili generatur, et hinc secundum
nature proportionem procedit generatum a genitore. Terminus autem
cum careat termino caret finitatione et proportione, quare homo maxi-
mus via nature non est generabilis, neque etiam omnino carere potest
principio speciei cuius vltima perfectio existit, partim igitur secundum
humanam procedit naturam quia homo. Et quoniam est altissimum
principiatum immediatissime principio vnitum: tune ipsum principium
a quo est immediatissime est, vt creans aut generans vt pater, et prin-
cipium humanum est vt passiuum materiam receptibilem ministrans:
209 quare a matre sine virili semine. Omnis autem operatic ex spiritu et
amore quodam procedit vniente actiuum passiuo, vt quodam loco in
superioribus ostensum reperitur, et hinc maxima operatic supra omnem
nature proportionem per quam creator vnitur creature ex maximo

79

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III 5—6

vniente amore procedens non dubium a sancto spiritu qui absolute amor
est necessario existit, per quern solum sine adminiculo agentis contract!
infra latitudinem speciei concipere potuit mater filium dei patris, vt
sicut deus pater omnia spiritu suo formauit: que non extantibus ab
ipso in esse prodierunt, ita principalius hoc egit eodem sanctissimo
210 spiritu quando perfectissime operatus est: quasi vt exemplo instruatur
ignorantia nostra dum excellentissimus aliquis doctor verbum intellec-
tuale ac mentale suum vult discipulis pandere: vt ostensa ipsis con-
cepta veritate spiritualiter pascantur: agit vt ipsum tale suum mentale
verbum vocem induat, quoniam aliter ostensibile discipulis non est: si
non induat sensibilem figuram. Non potest autem aliter hoc fieri nisi
per spiritum naturalem doctoris qui ex attracto aere adaptat vocalem
p. 59 figuram mentali verbo conuenientem: cui taliter ipsum | verbum vnit,
vt vox ipsa in ipso verbo subsistat: ita quod audientes mediante voce
211 verbum attingant. Hac licet remotissima similitudine supra id quod
intelligi per nos potest alleuiamur parumper in nostra meditatione,
quoniam pater eternus immense bonitatis nobis volens diuitias glorie
sue ad omnem scientie et sapientie plenitudinem ostendere verbum
eternum filium suum qui ist a et plenitudo omnium existit nostris in-
firmitatibus compatiens quoniam aliter quam in sensibili et nobis
simili forma percipere non poteramus ipsum secundum nostram capa-
citatem manifestans humana natura induit per spiritumsanctum sibi
consubstantialem, qui quidem spiritus quasi vt vox ex aere attracto per
inspirationem de puritate fecunditatis virginalis sanguinis corpus ipsum
animale contexuit, ration em adiiciens vt hoc esset verbum dei patris a
deo interne adunauit, vt centrum substantie humane nature existeret,
et hec omnia non seriatim vt in nobis conceptus temporaliter exprimi-
tur, sed operatione momentanea supra omne tempus secundum volun-
212 tatem conformem infinite potentie peracta sunt. Hanc autem matrem
talem virtute plenam materiam ministrantem nemo dubitare debet
cunctas virgines omni virtutis perfectione excessisse: et inter omnes
mulieres fecundas excellentiorem benedictionem habuisse. Ipsa enim
que per omnia fuit ad tarn excellentissimum vnicum partum virginalem
preordinata omnibus ex debito carere debuit: que aut puritati aut
vigorositati simul et vnitati tarn excellentissimi partus obesse potu-
issent. S i enim preelectissima virgo non fuisset quomodo ad partum
virginalem sine virili semine apta fuisset, si sanctissima et superbene-
dicta a domino non fuisset: quomodo sacrarium sanctispiritus in quo
filio dei corpus effingeret facta fuisset. Si post partum virgo non re-
mansisset prius excellentissimo partui centrum materne fecunditatis in

80

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 58—60

sua suprema perfectione limpiditatis non communicasset, sed diuisiue


et diminute, non vt tanto filio vnico et supremo debuisset. Si igitur
virgo sanctissima se totam deo obtulit cui operatione spiritussancti
etiam omnem fecunditatis naturam penitus participauit, remansit in
ipsa immaculata virginitas ante partum: in partu: et post partum
213 supra omnem naturalem communem generationem incorrupta. Ex
patre igitur eterno et matre temporal! virgine scilicet gloriosissima
maria deus et homo ihesus christus natus est ex patre maximo et ab-
solute plenissimo, ex matre plenissima virginali fecunditate suprema
benedictione referta in temporis plenitudine, non enim potuit esse homo
ex matre virgine nisi temporaliter, neque ex patre deo nisi eternaliter,
sed ipsa temporalis natiuitas requisiuit in tempore plenitudinem per-
214 fectionis sicut in matre plenitudinem fecunditatis, quando igitur venit
plenitude temporis cum sine tempore homo nasci non posset, tune
natus est in tempore et loco ad hoc aptissimo, omnibus tamen crea-
turis occultissimo. Summe enim plenitudines incomparabiles sunt aliis
quotidianis experientiis, hinc nullo signo quecunque ratio eas appre-
hendere potuit, quamuis quadam occultissima prophetica inspiratione
quedam signa obscura tradiderint obumbrata humanis similitudinibus,
ex quibus rationabiliter incarnandum verbum in temporis plenitudine
preuidisse potuissent sapientes, precisionem vero loci vel temporis aut
modi solus eternus genitor presciuit, qui ordinauit vt dum medium
silentium tenerent omnia quod tune in noctis discursu filius ab arce
superna in vterum virginalem descenderet, et ordinato conuenienti
tempore in forma serui se mundo manifestaret.

215 Capitulum VI
Mysterium mortis ihesu christi
Digressionem paruam ad expressionem intenti antemitti conuenit:
vt mysterium crucisclariusattingamus. Non dubium hominem ex sensu
et intellectu atque ratione media que vtrunque nectit existere, ordo
p. 60 autem submittit sensum rationi | rationem vero intellectui. Intellectus
de tempore et mundo non est: sed absolutus ab his, sensus de mundo
sub tempore motibus subiectus existit, ratio quasi in orizonte est quo
ad intellectum: sed in auge quo ad sensum: vt in ipsa coincidant que
216 sunt infra et supra tempus. Sensus incapax est supertemporalium et
spiritualium1. Animal igitur non percipit ea que dei sunt: cum deus
Spiritus et plusquam spiritus existat, et propter hoc sensualis cognitio
1
spiritalium

6 Nikolaus von Kucs I ol

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III 6—7

in tenebris est ignorantie eternorum: et mouetur secundum carnem ad


carnalia desideria per concupiscibilem potentiam: et ad repellendum
impediens per irascibilem. Ratio vero supraeminens in sua natura ex
paiticipatione intellectualis nature leges quasdam continet: per quas
vt rectrix passionibus desiderii ipsas moderetur et ad equum reducat:
ne homo in sensibilibus finem ponens desiderio spiritali intellectus
priuetur, et est potissima legum ne quis faciat alteri quod sibi fieri
nollet, et quod eterna temporalibus preponantur etmunda atque sancta
caducis et immundis, et ad hoc cooperantur leges ex ipsa ratione elicite
a sanctissimis legislatoribus secundum diuersitatem loci et temporis
217 pro remediis in rationem peccantium promulgate. Intellectus altius
volans videt etiam si sensus rationi subiiceretur per omnia sibi con-
naturales passiones non insequendo: quod nihilominus homo per se
in finem intellectualium et eternorum affectuum peruenire non valeret,
nam cum homo ex semine adam in carnalibus voluptatibus sit genitus
in quo ipsa animalitas secundum propagationem vincit spiritualitatem:
tunc ipsa natura in radice originis carnalibus deliciis immersa per quas
homo in esse a patre prodiit penitus impotens remanet ad transcenden-
dum temporalia pro amplexu spiritualium, quapropter si pondus de-
lectationum carnalium attrahit deorsum rationem et intellectum vt
consentiant illis motibus non resistendo: darum est hominem ita deor-
sum tractum a deo auersum, fruitione optimi boni quod est intellec-
tualiter sursum et eternum penitus priuari. Si vero ratio dominatur
sensui: adhuc opus est vt intellectus dominetur rationi, vt supra
rationem fide formata mediator! adhereat: vt sie per deum patrem at-
218 trahi possit ad gloriam. Nemo vnquam fuit ex se potens supra seipsum
ac propriam suam naturam ita peccatis desiderii carnalis originaliter
subditam posse ascendere supra suam radicem ad eterna et celestia nisi
qui de celo descendit Christus iesus, hie est qui et propria virtute
ascendit, in quo ipsa humana natura non ex voluntate carnis: sed ex
deo nata: nihil obstaculi habuit quin et potenter ad deum patrem red-
iret. In christo igitur ipsa humana natura per vnionem ad summam
potentiam exaltata est et erepta de pondere temporalium et grauan-
tium desideriorum. Uoluit autem Christus dominus omnia humane
nature f acinora nos ad terrena attrahentia in suo humano corpore non
propter se cum peccatum non fecerit: sed propter nos penitus morti-
ficare, et mortificando purgare: vt omnes homines eiusdem humani-
tatis cum ipso: omnem peccatorum suorum purgationem reperirent in
ipso. Uoluntaria et innocentissima, turpissima atque crudelissima
hominis christi crucis mors, omnium carnalium desideriorum humane

82

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 60—61

nature extinctio: satisfactio atque purgatio fuit, quicquid humaniter


contra caritatem proximi fieri potest in plenitudine caritatis christi qua
seipsum morti etiam dedit pro inimicis abundanter extat adimpletum.
219 Humanitas igitur in christo iesu omnes omnium hominum defectus
adimpleuit, nam ipsa cum sit maxima totam speciei potentiam am-
plectitur: vt sit cuiuslibet hominis talis essendi equalitas quod multo
amplius quam frater et amicus specialissimus cuilibet coniunctus sit,
nam hoc agit maximitas humane nature vt in quolibet homine sibi per
p. 61 formatam fidem adherenti christus sit ipse idem | homo vnione per-
fectissima cuiuslibet numero saluo, per quam hoc verum est quod
ipsemet ait, quicquid vni minimo ex meis feceritis mihi fecistis et
econuerso, quicquid christus ihesus passione sua meruit, illi meruerunt
qui vnum sunt cum ipso salua differentia graduum meriti secundum
differentiam graduum vnionis cuiusque cum ipso per fidem caritate
formatam, hinc in ipso circumcisi: in ipso baptisati: in ipso mortui: in
ipso denuo per resurrectionem viuificati: in ipso deo vniti et glorificati
220 fideles existunt. Non est igitur iustificatio nostra ex nobis sed ex
christo qui cum sit omnis plenitudo in ipso omnia consequimur si
ipsum habuerimus quern cum in hac vita per fidem formatam attinga-
mus non aliter quam ipsa fide iustificare poterimus, vt infra quodam
loco extensius dicemus, hoc est illud ineffabile crucis mysterium nostre
redemptionis in quo vltra ea que tacta sunt christus ostendit quomodo
veritas et iusticia et virtutes diuine temporal! vite vt eterna caducis
preferri debeant, ac quod in perfectissimo homine summa constantia
atque fortitude caritas et humilitas esse debent, sicut mors christi in
cruce in maximo ihesu illas ac omnes alias virtutes maxime fuisse
ostendit, quanto igitur homo plus in ipsis immortalibus virtutibus
ascendent, tanto christo similior sit, coincidunt enim minima maximis:
vt maxima humiliatio cum exaltatione: turpissima mors virtuosi cum
gloriosa vita, et ita de ceteris, vt omnia ista nobis christi vita passio
atque1 crucifixio manifestant.

221 Capitulum VII


De mysterio resurrexionis
Christus homo passibilis et mortalis non aliter ad gloriam patris per-
uenire potuit qui est ipsa immortalitas quoniam absoluta vita nisi
mortale immortalitatem indueret, quod fieri nequaquam potuit preter
mortem, quomodo enim mortale aliter induere posset immortalitatem
1
aque

6* 83

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III 7

nisi spoliaretur mortalitate, quomodo ab ilia absolueretur nisi soluto


debito mortis propter quod ait ipsa veritas, stultos et tardi cordis eos
esse qui non intelligunt christum oportere mori, et ita in gloriam
intrare. Quoniam autem in prioribus ostendimus christum propter nos
mortuum morte quidem crudelissima, dicendum consequenter quoniam
aliter humanam naturam ad immortalitatis templum quam per mortis
victoriam transduci non conueniebat, hinc mortem subiit vt secum
resurgeret humana natura ad vitam perpetuam et animale mortale
corpus fieret spirituale incorruptibile, non potuit verus homo esse nisi
mortalis et non potuit ad immortalitatem mortalem naturam vehere:
222 nisi spoliata mortalitate per mortem, audi quam pulcre nos instruit ipsa
veritas de hoc loquens cum ait, nisi granum frumenti in terram cadens
mortuum fuerit ipsum solum manet, si vero mortuum fuerit multum
fructum affert, christus igitur si semper mortalis remansisset, etiamsi
nunquam mortuus fuisset quomodo nature humane immortalitatem
prestitisset mortalis homo etsi ipse mortuus non fuisset solus remansis-
set mortalis sine morte, oportebat ergo ipsum a possibilitate moriendi
per mortem liberari si multum fructum afferre debuit vt sic exaltatus
ad se omnia traheret, quando eius potestas non tantum esset in mundo
ac terra corruptibili, sed et in celo incorruptibili, hoc autem aliqualiter
in nostra ignorantia attingere poterimus, si ea que sepedicta sunt menu
223 habuerimus. Ostendimus in antehabitis: hominem ihesum maximum in
se separatim a diuinitate personam subsistendi habere non posse quia
maximus, et ob hoc communicatio idiomatum admittitur, vt humana
coincidant diuinis quoniam humanitas ilia inseparabilis a diuinitate
propter supremam vnionem quasi per diuinitatem induta et assumpta
seorsum personaliter subsistere nequit, homo vero ex corpore et anima
vnitus est quorum separatio mors est, quia igitur ipsa maxima humani-
tas in diuina suppositatur persona, non erat possibile aut animam aut
p. 62 corpus eciam post diuisionem localem mortis tempore | separari a per-
224 sona diuina: sine qua homo ille non subsistebat. Non igitur mortuus fuit
christus quasi persona eius defecisset, sed absque etiam locali diuisione
quo ad centrum in quo humanitas suppositabatur remansit diuinitati
ypostatice vnitus, et secundum naturam inferiorem: que diuisionem
anime a corpore secundum sue nature veritatem pati potuit, tempora-
liter et localiter diuisio facta est, vt eodem loco et eodem tempore non
essent simul mortis hora, anima et corpus. Quare in corpore et anima
non fuit corruptibilitas possibilis cum vnita essent eternitati, sed tem-
poralis natiuitas morti et separation! temporali subdita fuit, ita quod
completo circulo reditionis ad solutionem de compositione temporali

84

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 61—62

absolutoque amplius corpore ab his motibus temporalibus veritas


humanitatis que supra tempus est vt diuinitati vnita incorrupta re-
manens, prout eius requirebat veritas, veritatem corporis veritati
anime adunaret, vt sic dimissa vmbrosa ymagine veritatis hominis, qui
in tempore apparuit verus homo ab omni temporali passione absolutus
resurgeret, vt idem iesus supra omnes temporales motus amplius non
moriturus verissime resurgeret per vnionem anime ad corpus supra
omnem mo turn temporalem. Sine qua quidem vnione veritas humani-
tatis incorruptibilis verissime absque confusione nature diuine persone
225 ypostatice vnita non fuisset. Adiuua ingenii paruitatem ac ignorantiam
tuam exemplo christi in frumenti grano, vbi numerus grani corrumpi-
tur remanente essentia specifica sana: qua mediante natura multa
grana resuscitat, quod si ipsum granum esset maximum at que perf ectis-
simum: tale in terra optima atque fecundissima moriens: non tantum
centesimum aut millesimum fructum afferre posset: sed tantum quan-
tum natura speciei in sua possibilitate amplecteretur. Hoc est quidem
quod ait veritas quomodo fructum multum afferet, multitudo enim
finitas est sine numero. Intellige itaque acute, humanitas enim iesu eo-
ipso quod ad hominem christum contracte consideratur: eoipso etiam
diuinitati vnita simul intelligatur, cui vt vnita est plurimum absoluta
est, vt consideratur christus verus homo ille contracta est: vt per
humanitatem homo sit, et ita humanitas iesu est vt medium inter pure
absolutum et pure contractum, secundum hoc itaque non fuit corrupti-
bilis nisi secundum quid et simpliciter incorruptibilis. Fuit igitur
secundum temporalitatem ad quam contracta fuit corruptibilis, et
secundum hoc quod fuit absoluta a tempore et supra tempus et
226 diuinitati vnita incorruptibilis. Ueritas autem vt est temporaliter
contracta est quasi signum et ymago veritatis supertemporalis, ita
veritas corporis temporaliter contracta est quasi vmbra veritatis cor-
poris supertemporalis, sic et veritas anime contracta est vt vmbra
anime a tempore absolute, videtur enim potius sensus aut ratio quam
intellectus dum est in tempore: vbi sine fantasmatibus non appre-
hendit, et supra tempus eleuata intellectus est ab his liber et absolutus.
Et quoniam ipsa humanitas sursum fuit in incorruptibilitate diuina
radicata inseparabiliter, tune completo motu temporali corruptibili:
non potuit resolutio fieri nisi versus radicem incorruptibilitatis quare
post finem motus temporalis qui mors fuit: sublatis his omnibus que
temporaliter veritati nature humane accesserunt, resurrexit idem iesus
non in corpore graui corruptibili vmbroso passibili et ceteris que tem-
poralem compositionem consequuntur: sed in corpore vero glorioso im-

85

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III 7— 8

passibili agili et immortali, vt veritas a conditionibus absoluta tempo-


ralibus requirebat, et hanc quidem vnionem necessario exposcebat ipsa
veritas ypostatice vnionis humane nature et diuine, quapropter iesum
benedictum a mortuis resurgere oportebat : vt ipsemet ait dicens. Opor-
tebat christum sie pati et tercia die resurgere a mortuis. |

Capitulum VIII
Christus primitie dormientium celos ascendit
Ostensis his facile est videre christum primogenitum ex mortuis
esse, nemo enim ante ipsum resurgere potuit quando humana natura
nundum in tempore ad maximum perueniens incorruptibilitati et
immortalitati vti in christo vnita fuit, omnes enim impotentes erant
quousque veniret ille qui ait potestatem habeo ponere animam meam et
iterum sumere. Induit igitur in christo humana natura immortalitatem
qui et primitie dormientium. Non est autem nisi vnaindiuisibilishumani-
tas et omnium hominum specif ica essentia per quam omnes particulares
homines sunt homines inter se numeraliter distincti, ita vt eadem etiam
humanitas sit christi et omnium hominum distinctione numerali indiui-
duorum inconfusa remanente. Hinc manif estum est omnium hominum
qui temporaliter ante aut post christum fueruntauterunthumanitatem
in christo immortalitatem induisse, quapropter patet rationem hanc
concludere christus homo resurrexit. Hinc omnes homines resurgent per
ipsum post omnem temporalis corruptibilitatis motum vt sint perpetuo
228 incorruptibiles. Et quamuis omnium hominum vna sit humanitas, sunt
tarnen indiuiduantia1 principia: ipsam ad hoc vel illud suppositum
contrahentia varia et diuersa: ita quod in ihesu christo erant solum
perfectissima et potentissima et essentie humanitatis propinquissima
que diuinitati vnita fuit : in cuius virtute potens erat christus propria
virtute resurgere, que quidem virtus sibi a diuinitate aduenit, propter
quod deus ipsum a mortuis dicitur resuscitasse, qui cum deus et homo
esset propria virtute resurrexit, et nullus hominum preter ipsum nisi in
christi virtute qui et deus est poterit vt christus resurgere. Est igitur
christus per quem secundum humanitatis naturam immortalitatem
nostra humana natura contraxit et per quem etiam supra tempus in
suam similitudinem resurgemus cessante motu qui penitus sub motu
nati sumus, hoc erit in fine seculorum, christus autem qui solum vt a
matre prodiit temporaliter natus fuit non totum tempus fluxum in
1
indiuidantia

86

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 62—64

resurrectione expectauit: quia eius natiuitatem tempus penitus non


apprehendit. Aduerte naturam immortalitatem in christo induisse
propter quod omnes quidem siue boni siue mali resurgemus, sed non
omnes immutabimur per gloriam transformantem nos in filios adoptio-
num per christum dei filium, resurgent igitur omnes per christum:
sed non omnes vt christus, et in ipso per vnionem nisi illi qui sunt
229 christi per fidem: spem: et caritatem. Uides ni fallor nullam perfectam
religionem homines ad vltimum desideratissimum pacis finem ducen-
tem esse qui christum non amplectitur mediatorem et saluatorem
deum et hominem viam vitam et veritatem. Age quam absona est
saracenorum credulitas qui christum maximum atque perfectissimum
hominem de virgine natum et ad celos viuum translatum affirmant
deum negant: obcecati sunt profecto quia asserunt impossibile verum
luce clarius intellectum habenti apparere, potest etiam ex taliter pre-
missis nee hominem posse esse per omnia perfectissimum atque maxi-
mum supra naturam: ex virgine natum qui simul deus non sit. Sunt illi
sine ratione crucis persecutores eius mysteria ignorantes cuius etiam
diuinum redemptionis fructum non gustabunt, nee expectant ex lege
sua machometi, que non aliud quam voluptatis desideria implere pro-
mittit: que nos in christi morte extincta in nobis sperantes ad appre-
230 hensionem incorruptibilis glorie anhelamus. Fatentur pariter iudei cum
istis messyam maximum perfectissimum et immortalem hominem
quem deum negant, eadem diabolica cecitate detenti, qui etiam supre-
mam beatitudinem fruitionis dei vti nos christi seruuli futuram non
sperant, sic nee consequentur. Et id quod mirabilius iudico est quod tarn
ipsi iudei quam saraceni resurrectionem generalem credunt futuram et
p. 64 possibilitatem per hominem qui etiam deus | est non admittunt. Nam
et si diceretur quod cessante motu generationis et corruptionis per-
fectio vniuersi absque resurrexione esse non posset cum natura media
humana sit pars vna essentialis vniuersi, sine qua vniuersum non solum
peifectum, sed nee vniuersum esset, et quod propter hoc necessarium
sit si aliquando cessat motus totum vniuersum perire aut homines ad
incorruptibilitatem resurgere, in quibus omnium mediorum natura
completa est, ita vt alia animalia non sit necesse resurgere cum homo sit
ipsorum perfectio, aut si resurrexio eapropter futura diceretur vt totus
homo retributionem condignam meritorum a deo iusto recipiat, tarnen
ad hec super omnia necessarium est christum hominem et deum credi,
per quem solum natura humana ad incorruptibilitatem potest per-
231 uenire, obcecati itaque sunt omnes resurrexionem credentes et christum
medium possibilitatis ipsius defitentes cum resurrexionis fides sit di-

87

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III 8—9

uinitatis et humanitatis christi et ipsius1 mortis ac resurrexionis affir-


matio, qui primogenitus est ex mortuis secundum premissa, resurrexit
enim vt ita intraret in gloriam per ascensiones ad celos, quem quidem
ascensum supra omnem corruptibilitatis motum et influentiam celorum
arbitror intelligendum, nam cum secundum diuinitatem sit vbique, ibi
tarnen proprius eius locus dicitur, vbi non est vlla vnquam mutatio
passio tristicia et cetera que temporalitati accidunt. Et hunc quidem
locum eterni gaudii et pacis supra celos esse nominamus: licet loco nee
232 apprehensibilis nee descriptibilis aut diffinibilis existat. Ipse centrum
atque cirumferentia intellectualis nature est, et cum intellectus omnia
ambiat supra omnia est. In sanctis tarnen animabus rationalibus et
spiritibus intellectualibus que sunt celi enarrantes gloriam eius est
requiescens quasi in templo suo. Sic igitur supra omnem locum et omne
tempus ad incorruptibilem mansionem supra omne id quod dici potest
intelligimus christum ascendisse in hoc quod supra omnes celos ascendit
vt adimpleret omnia, qui cum sit deus est omnia in omnibus: et ipse
regnat in celis illis intellectualibus cum sit ipsa veritas: et non secundum
locum potius in circumferentia quam centro sedens: cum sit centrum
omnium rationabilium spirituum vt vita eorum, et propter hoc intra
homines hoc regnum celorum etiam esse ipse affirmat qui est fons vite
animarum finisque earum.

233 Capitulum IX
Christus iudex est viuorum et mortuorum
Quis iudex iustior quam qui et ipsa iusticia. Christus enim caput et
principium omnis rationalis creature est ipsa ratio maxima a qua est
omnis ratio. Ratio autem est iudicium discretiuum faciens, vnde merito
viuorum et mortuorum iudex est, qui cum omnibus rationabilibus crea-
turis humanam naturam rationalem assumpsit: manens deus qui est
remunerator omnium. ludicat autem supra omne tempus per se et in
se omnia: quoniam complectitur omnes creaturas, cum sit maximus
homo in quo omnia, quia deus vt deus est lux infinita in quo non sunt
tenebre, que quidem lux omnia illuminat: ita vt omnia in ipsa luce sint
ipsi luci manifestissima. Hec enim infinita lux intellectualis supra omne
tempus ita presens sicut preteritum, ita viuum sicut mortuum compli-
cat, sicut lux corporalis ypostasis est omnium colorum. Christus autem
est vt ignis purissimus qui est inseparabilis a luce, et in se non subsistit
1
ipius

88

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 64—65

sed in luce, et est ignis ille spiritualis vite et intellectus: qui vt omnia
consumens intra se receptans omnia probat et iudicat quasi iudicium
234 materialis ignis cuncta examinans. ludicantur autem in christo omnes
rationales spiritus quasi ignibile in igne, quorum aliud persistenter in
ipso transformatur in similitudinem ignis, vt aurum optimum atque
perfectissimum ita est aurum et adeo vehementer ignitum vt appareat
non plus aurum quam ignis, et aliud non intantum participat de inten-
sitate ignis vti argentum depuratum aut es aut ferum, omnia tarnen
p. 65 transforma|ta in ignem videntur licet quodlibet in gradu suo, et hoc
iudicium est ignis tantum non ignitorum cum quodlibet ignitum in
quolibet ignito ignem ilium ardentissimum tantum apprehendat et non
differentiam ignitorum quasi vti nos si fusum aurum et argentum atque
cuprum in maximo igne conspiceremus differentias metallorum post-
quam in ignis formam transformata sunt non apprehendimus, ignis
autem ipse si intellectualis foret gradus perfectionis cuiusque sciret et
ad quantum secundum gradus ipsos capacitas intensitatis ignis in
235 quolibet differenter se haberet. Unde vti quedam ignibilia sunt in igne
incorruptibiliter perseuerantia capabilia lucis et caloris que in simili-
tudinem ignis sunt transformabilia propter sui puritatem: et hoc
differenter secundum plus et minus, quedam vero sunt que propter
impuritatem suam etiam si sint calefactibil'a: non tamen in lucem
transformabilia, ita christus iudex secundum vnicum simplicissimum
atque indiuersum iudicium in vno momento omnibus iustissime et
absque inuidia quasi ordine nature non temporis calorem create rationis
communicat, vt recepto calore lumen intellectuale diuinum desuper
infundat, vt sit deus omnia in omnibus et omnia per ipsum mediatorem
in deo: et equales ipsi quanto hoc secundum capacitatem cuiusque
possibilius fuerit, sed quod quidam propter hoc quia magis vnita et
pura sint non tantum caloris sed et lucis perceptibilia, et alia vix caloris
236 sed non lucis, accidit ex indispositione subiectorum. Unde cum lux ilia
infinita sit ipsa eternitas atque veritas, necesse est vt rationalis crea-
tura que per ipsam illuminari desiderat ad vera et eterna se conuertat
supra ista mundana et corruptibilia, contrario modo se habent corpo-
ralia et spiritualia, virtus enim vegetatiua corporalis est que conuertit
alimentum ab extrinseco receptum in naturam aliti, et non conuertitur
animal in panem sed econuerso, spiritus autem intellectualis cuius
operatio est supra tempus quasi in orizonte eternitatis, quando se ad
eterna conuertit non potest ipsa in se conuertere cum sint eterna et in-
corruptibilia, sed nee ipse cum sit incorruptibilis ita se in ipsa conuertit
vt desinat esse intellectualis substantia: sed conuertitur in ipsa vt ab-

89

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III 9—ίο

sorbeatur in similitudinem eternorum secundum gradus tarnen vt


magis ad ipsa et feruentius conuersus magis et profundius ab eternis
perficiatur et abscondatur eins esse in ipso eterno esse. Christus autem
cum sit immortalis amplius et viuat et sit vita et veritas qui se ad
ipsum conuertit ad vitam se conuertit et ad veritatem, et quanto hoc
ardentius tanto magis a mundanis et corruptibilibus se ad eterna eleuat,
vt vita sua sit abscondita in christo, virtutes enim sunt eterna iusticia
237 permanet in seculum seculi, ita et veritas, qui se ad virtutes conuertit
ambulat in viis christi que sunt vie puritatis et immortalitatis, virtutes
vere diuine illuminationes sunt, quare qui se in hac vita per christum
conuertit qui est virtus dum de hac temporali vita absoluetur in puri-
tate spiritus reperietur vt intrare possit ad gaudium eterne apprehen-
sionis. Conuersio vero spiritus nostri est quando secundum omnes suas
potentias intellectuales ad ipsam purjssimam eternam veritatem se
conuertit per fidem cui omnia postponit et ipsam talem veritatem
solam amandam elegit atque amat, conuersio enim per fidem cer-
tissimam ad veritatem que christus est est mundum istum deserere
atque in victoria calcare, ipsum autem ardentissime amare est per
spiritualem motum in ipsum pergere, quia ipse non tantum amabilis
sed caritas ipsa. Dum enim spiritus pergit per gradus amoris ad ipsam
caritatem in ipsam caritatem non quidem temporaliter sed supra omne
238 tempus et omnem mundanum motum profundatur. Sicut igitur omnis
amans est in amore: ita omnes virtutem amantes in christo, et sicut
omnis amans est per amorem amans, ita omnes amantes veritatem per
christum sunt ipsam amantes. Hinc nemo nouit veritatem nisi spiritus
christi fuerit in illo, et sicut impossibile est amantem esse sine amore:
p. 66 ita impossibile est quern habere deum | sine spiritu christi: in quo spiritu
tantum deum adorare valemus, propter quod increduli ad christum non
conuersi incapaces luminis glorie transformationis iam iudicati sunt ad
tenebrositatem et vmbram mortis: a vita auersi que christus est, de
cuius tantum plenitudine omnes in gloria satiantur per vnionem, de qua
infra cum de ecclesia loquemur: ex eodem fundamento pro consolatione
nostra nonnulla subiiciam.

239 Capitulum X
De sententia iudicis
Neminem mortalium comprehendere iudicium illud ac eius iudicis
sententiam manifestum est, quoniam cum sit supra omne tempus et
motum: non discussione comparatiua vel presumptiua: ac prolatione

90

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 65—-66

vocali et signis talibus expeditur: que moram et protractionem capiunt:


sed sicut in verbo omnia creata sunt, quoniam dixit et facta sunt. Ita in
eodem verbo quod et ratio dicitur omnia iudicantur. Nee inter senten-
tiam et executionem quicquam interest: sed hoc est quod in momento
fit, scilicet quod et resurrectio et apprehensio finis differenter: glorif i-
catio in translatione filiorum dei, et damnatio in exclusione auersorum:
240 nullo etiam indiuisibili temporis momento distinguuntur. Intellectualis
natura que supra tempus est et corruptione temporal! non subdita ex
sui natura intra se formas incorruptibiles complectens vt puta mathe-
maticas suo modo abstractas et etiam naturales que in ipsa intellectual!
absconduntur et transformantur de facili: que sunt nobis manuductiua
signa incorruptibilitatis eius, quia locus incorruptibilium incorruptibilis
naturali motu ad veritatem mouetur abstractissimam quasi ad finem
desideriorum suorum, ac ad vltimum obiectum delectabilissimum, et
quoniam hoc tale obiectum est omnia quia deus: insatiabilis intellectus
quousque attingat ipsum immortalis et incorruptibilis est: cum non
241 satietur nisi in obiecto eterno. Quod si intellectus absolutus ab hoc
corpore in quo opinionibus ex tempore subiicitur ad optatum finem non
pertingit, sed potius cum appetat veritatem cadit in ignorantiam, et
cum vltimo desiderio non aliud desideret quam ipsam veritatem non in
enigmate aut signis: sed certitudinaliter facietenus apprehendere: tune
cum ob auersionem ipsius a veritate in hora separationis et conuersio-
nem ad corruptibile cadat ad desideratum corruptibile ad incerti-
tudinem et confusionem in ipsum tenebrosum cahos mere possibilitatis,
vbi nihil certi actu recte ad intellectualem mortem descendisse dicitur.
Est enim anime intellectual! intelligere esse, et intelligere desideratum
est sibi viuere, propter hoc sicut ei est vita eterna apprehendere vltimo
desideratum stabile eternum, ita est ei mors eterna separari ab illo
stabili desiderate et precipitare in ipsum cahos confusionis: vbi igne
perpetuo cruciatur modo suo a nobis non intelligibili aliter quam vt
cruciatur priuatus vitali alimento et sanitate: et non illis tantum: sed
et spe aliquando assequendi: vt sine extinctione et fine semper moria-
242 tur agonizando. Hec1 est vita erumnosa supra id quod cogitari potest,
que ita est vita vt sit mors, que ita est esse vt sit non esse, que ita est
intelligere vt sit ignorare. Et quoniam in antehabitis probatum est
quod supra omnem motum et tempus et quantitatem et cetera tempori
subdita resurrectio hominum est, ita quod corruptibile in incorruptibile,
animale in spirituale resoluitur vt totus homo sit suus intellectus qui
est spiritus: et corpus verum sit in spiritu absorptum: vt non sit corpus
1
agonizando: Hec

91

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III ίο—11

in se quasi in suis corporalibus quantificatiuis et temporalibus pro-


portionibus: sed translatum in spiritum quasi contrario modo ad hoc
nostrum corpus vbi non videtur intellectus sed corpus in quo ipse in-
tellectus quasi incarceratus apparet, ibi vero corpus est ita in spiritu:
sicut hie spiritus in corpore, et propter hoc vt hie anima aggrauatur per
corpus, ita ibi corpus alleuiatur per spiritum. Hinc vt gaudia spiritualia
vite intellectualis sunt maxima: que et ipsum corpus glorificatum in
spiritu participat: ita infernales tristicie spiritualis mortis sunt maxime:
quas et corpus in spiritu recipit, et quoniam deus noster qui apprehensus
est vita eterna est supra omnem intellectum comprehensibilis: tune
p. 67 eterna ilia gaudia omnem intellectum | nostrum excedentia maiora
243 sunt quam vllo signo tradi possunt, pariformiter et pene damnatorum
supra omnes cogitabiles atque descriptibiles penas existunt quare in
omnibus illis musicalibus armonicis signis gaudii letitie glorie que vt
signa cognita nobis cogitandi iudicia vite eterne a patribus tradita
reperiuntur, sunt remotissima quedam signa sensibilia per infinitum
distanter ad ipsa intellectualia nulla imaginatione perceptibilia ita et
penis infernalibus que aut igni elemental! sulfureo ac pice et ceteris
cruciatibus sensibilibus assimilantur nullam comparationem habent
ad igniles illos intellectuales erumnas a quibus nos ihesus christus vita
et saluatio nostra preseruare dignetur qui est in secula benedictus.

244 Capitulum XI
Hysteria fidei
Maiores nostri omnes concordanter asserunt fidem initium esse
intellectus, in omni enim facultate quedam presupponuntur vt prin-
cipia prima que sola fide apprehenduntur, ex quibus intelligentia
tractandorum elicitur, omnem enim ascendere volentem ad doctrinam
credere necesse est his sine quibus ascendere nequit, ait enim isaias nisi
crederetis non intelligetis. Fides igitur est in se complicans omne in-
telligibile. Intellectus autem est fidei complicatio, dirigitur igitur in-
tellectus per fidem, et fides per intellectum extenditur, vbi igitur non
est sana fides nullus est verus intellectus, error principiorum et funda-
menti debilitas, qualem conclusionem subinferant manifestum est.
Nulla autem perfectior fides quam ipsamet veritas que ihesus est, quis
non intelligit excellentissimum dei donum esse rectam fidem. lohannes
apostolus ait fidem incarnationis verbi dei nos in veritatem ducere vt
dei filii efficiamur, et hanc in primordio simpliciter aperit, deinde multa
christi opera enarrat secundum ipsam fidem vt intellectus illuminetur

92

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 66—68

in fide quapropter hanc finaliter conclusionem subinfert dicens, hec


245 quidem scripta sunt vt credatis, quoniam ihesus est filius dei. Potest
autem christi suauissima fides in simplicitate constanter firmata gradi-
bus ascensionum extendi et explicari secundum datam ignorantie
doctrinam. Maxima enim et profundissima dei misteria in mundo
ambulantibus: quanquam sapientibus abscondita paruulis et humili-
bus in fide ihesu reuelantur, quoniam ihesus est in quo omnes
thesauri sapientie et scientiarum absconditi sunt, sine quo nemo
quicquam facere potest, nam est verbum et potentia per quam deus
fecit et secula super omnia que in celo et in terra sunt potestatem habens
solus altissimus, qui cum in hoc mundo non sit cognoscibilis vbi ratione
et opinione aut doctrina ducimur in symbolis per notiora ad incognitum
ibi tantum apprehenditur vbi cessant persuasiones et accedit fides per
quam in simplicitate rapimur vt supra omnem rationem et intelli-
gentiam in tertio celo simplicissime intellectualitatis ipsum in corpore
incorporaliter, quia in spiritu, et in mundo non mundialiter, sed
celestialiter contemplemur incomprehensibiliter vt et hoc videatur
ipsum scilicet comprehend! non posse propter excellentie sue immensi-
tatem. Et hec est ilia docta ignorantia per quam ipse beatissimus pau-
lus ascendens vidit se christum quern aliquando solum sciuit tune
246 ignorare quando ad ipsum altius eleuabatur, ducimur igitur nos
christifideles in docta ignorantia ad montem qui christus est quern
tangere cum natura animalitatis nostri prohibit! sumus et oculi in-
tellectuali dum inspicere ipsum conamur in caliginem incidimus scientes
intra ipsam caliginem montem esse in quo solum beneplacitum est
habitare omnibus intellectu vigentibus quem si cum maiori fidei con-
stantia accesserimus rapiemur ab oculis sensualiter ambulantium vt
auditu interior! voces et tonitrua et terribilia signa maiestatis eius
percipiamus de facili percipientes ipsum solum dominum cui obediunt
vniuersa1 peruenientes gradatim ad quedam incorruptibilia vestigia
ρ. 68 pedum eius, quasi ad quosdam diuinissi|mos caracteres: vbi vocem non
creaturarum mortalium sed ipsius dei in sanctis organis et signis pro-
phetarum et sanctorum audientes clarius ipsum, quasi per nubem rario-
247 rem intuemur. Deinde ardentiori desiderio fideles continuo ascenden-
tes ad intellectualitatem simplicem rapiuntur: omnia sensibilia transili-
entes quasi de somno ad vigiliam, de auditu ad visum pergentes: vbi ea
videntur que reuelari non possunt, quoniam supra omnem auditum sunt
et vocis doctrinam, nam si dici deberent ibi reuelata: tune non dicibilia

vmnersa

93

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III 11

dicerentur, non audibilia audirentur, sicut inuisibile ibi videtur. lesus


enim in secula benedictus finis omnis intellectionis quia veritas, et
omnis sensus quia vita, omnis denique esse finis quia entitas, ac omnis
creature perfectio quia deus et homo, ibi vt terminus omnis vocis
incomprehensibiliter auditur, de ipso enim omnis vox prodiit: et ad
ipsum terminatur quicquid veri in voce est ab ipso est, omnis vox ad
doctrinam est, ad ipsum est igitur qui ipsa sapientia est omnia que-
cunque scripta sunt ad nostram doctrinam scripta sunt. Uoces in
scripturis figurantur, verbo domini celi firmati sunt. Omnia igitur
creata signa sunt verbi dei, omnis vox corporalis verbi mentalis signum,
omnis mentalis verbi corruptibilis catisa est verbum incorruptibile
quod est ratio, christus est ipsa incarnata ratio omnium rationum, quia
248 verbum caro factum est. lesus igitur finis est omnium. Talia quidem
ascendenti ad christum per fidem manifestantur gradatim, cuius fidei
diuina efficacia inexplicabilis est, nam vnit credentem cum iesu si
magna fuerit ut supra omnia sit que in vnitate cum ipso iesu non sunt,
hie enim si integra est fides in virtute iesu cui vnitur supra naturam et
motum potestatem habens etiam spiritibus malignis imperat, et mira-
bilia non ipse: sed in ipso et per ipsum iesus operatur, vt sanctorum gesta
exempla tradunt. Oportet autem perfectam christi fidem esse puris-
simam: maximam formatam caritate quanto hoc potest fieri efficacius.
Non enim patitur quicquam sibi commisceri, quoniam est fides puris-
sime veritatis potentis ad omnia. Sepissime in antehabitis replicatum
reperitur minimum maximo coincidere, ita quidem et in fide que sim-
pliciter maxima in esse et posse non potest in viatore esse qui non sit et
comprehensor simul qualis iesus fuit. Uiatorem autem tantum etiam
quo ad se actu maximam christi fidem habere volentem necesse est vt
fides ad ipsum ad tantum rectitudinis indubitabilis gradus eleuata sit
vt etiam minime sit fides: sed summa certitudo absque hesitatione in
249 alio quocunque. Hec est potens fides que ita est maxima et minima vt
omnia complectatur credibilia in eo qui est veritas. Et si forte fides
vnius homines ad gradum alterius non attingit propter impossibili-
tatem equalitatis, sicut vnum visibile in equali gradu a pluribus videri
nequit. Hoc tarnen necesse est vt quisque quantum in se est actu maxi-
me credat, et tune is qui in comparatione aliorum vix vt granum
sinapis fidem sortiretur: ad hec immense virtutis illius fides est vt etiam
in montibus obedientiam reperiret, cum ipse in virtute verbi dei cum quo
quantum in se est maxime per fidem vnitur imperet cui nihil resistere
250 potest. Uide quanta est potentia cui intellectualis spiritus in virtute
christi si sibi super omnia adhereat: ita vt per ipsum vegetetur quasi in

94

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 68—69

ipso per vnionem saluo numero suo vt in vita sua suppositatus. Hoc
autem cum non fiat nisi per conuersionem intellectus cui sensus obedi-
ant ad ipsum per fidem maximam: tune hanc necesse est esse formatam
per vnientem caritatem, non enim maxima potest esse fides sine cari-
tate, nam si omnis viuens diligit viuere, et omnis intelligens intelligere,
quomodo potest iesus vita ipsa immortalis credi ac veritas infinita si
non summe amatur, per se enim vita amabilis est, et si maxime creditur
iesus esse vita eterna non potest non amari, non est enim viua fides sed
mortua et penitus non fides absque caritate. Caritas autem forma est
fidei ei dans esse verum: immo est signum constantissime fidei. Si igitur
propter christum omnia postponuntur: corpus et anima eius compara-
251 tione pro nihilo habentur: signum est maxime fidei, nee potest fides
p. 69 magna esse sine | spe sancta fruitionis ipsius ihesu. Quomodo enim quis
fidem certam haberet si promissa sibi a christo non speraret, si non
credit se habiturum eternam vitam a christo fidelibus promissam
quomodo credit christo aut quomodo ipsum veritatem esse credit, si in
promissis spem indubiam non habet, quomodo eligeret pro christo
mortem qui immortalitatem non speraret, et quia credit quod sperantes
in eum non deserit sed sempiternam eis beatitudinem prestat, hinc
pro christo omnia pati ob tantam mercedem retributionis pro modico
252 fidelis habet, magna est perfectio fidei vis que hominem christiformem
efficit: vt linquat sensibilia, expoliat se contagiis carnis, ambulet in viis
dei cum timore, sequatur vestigia christi cum letitia, et crucem
voluntarie acceptet cum exultatione, vt sit in carne quasi Spiritus: cui
hie mundus propter christum mors est, et ab eo tolli vt sic cum christo
vita est, quis putas hie spiritus est in quo habitat christus per fidem,
quale est hoc admirandum dei donum vt in hac peregrinatione constitute
in carne fragili ad illam potestatem in virtute1 fidei eleuari valeamus
supra omnia que christus per vnionem non sunt age vt successiue
mortificata carne sensim per fidem gradatim ad vnitatem cum christo
quis ascendat vt in ipsum prof unda vnione quantum hoc in via possibile
est absorbeatur, omnia hie que visibilia et in mundo sunt transiliens
253 perfectionem completam nature assequitur, et hec est ipsa natura
completa quam in christo mortificata carne et peccato transformati in
eius imagine consequi poterimus: et non ilia fantastica magorum qui
hominem ad quandam naturam spirituum influentialium sibi coniec-
turalium quibusdam operationibus mediante fide ascendere dicunt vt
in virtute spirituum talium quibus per fidem vniuntur plura et singu-

1
virtue

95

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III n—12

laria mirabilia aut in igne aut in aqua aut scientiis armonicis apparen-
tiis transmutationum manifestatione occultorum et similibus efficiant,
manifestum est enim in his omnibus seductionem esse et recessum a
vita et veritate, propter quod tales ad federa et pacta vnitatis cum
malignis spiritibus taliter astringuntur vt id quod fide credunt opere
ostendant in thurificationibus et adorationibus deo tantum debitis, que
spiritibus quasi potentibus implerepetita, etdeuocabilibusistis median-
tibus magna cum obseruantia et veneratione impendunt, consequuntur
aliquando per fidem ipsa caduca petita: vniti sic spiritui cui etiam a
christo eternaliter diuisi in suppliciis adherebunt. Benedictus deus qui
per filium suum de tenebris tante ignorantie nos redemit vt sciamus
omnia falsa et deceptoria que alio mediatore1 quam christo qui veritas
est et alia fide quam ihesu qualitercunque perficiuntur, quoniam non
est nisi vnus dominus ihesus potens super omnia nos omni benedicti-
one adimplens omnes nostros defectus solus faciens abundare.

254 Capitulum penultimum


De ecclesia
Etsi de christi ecclesia intellectus ex iam dictis haberi possit sub-
iungam tarnen verbum breue vt nihil operi desit, quoniam fidem in
diuersis hominibus in gradu inequalem esse recipereque ex hoc magis
et minus necessarium est, hinc ad maximam fidem qua nulla potentia
maior esse possit nemo deuenire potest, sicut nee pariformiter ad cari-
tatem maximam, maxima enim fides que nulla potentia maior esse
posset si ilia in viatore esset illum et comprehensorem esse simul ne-
cesse esset. Maximum enim in aliquo genere sicut est supremus ter-
minus illius ita est initium altioris propter quod fides maxima sim-
pliciter in nullo esse potest qui non simul et comprehensor, ita et
caritas simpliciter maxima non potest esse in amante qui non sit et
amatus simul, propter quod nee fides nee caritas maxima simpliciter
alteri quam ihesu christo qui viator et comprehensor: amans homo et
amatus deus fuit competiit, intra maximum autem omnia includuntur
quoniam ipsum omnia ambit. Hinc in fide christi ihesu omnis vera
ρ, 70 fides et in charitate christi omnis charitas vera includitur | gradibus
255 tarnen distinctis semper remanentibus. Et quoniam illi gradus distincti
sunt infra maximum et supra minimum: non potest quisquam etiam
si actu quantum in se fidem maximam habeat christi: attingere ad
ipsam maximam christi fidem per quam comprehendat christum deum
1
mediatore

96

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 69—70

et hominem, nee tantum potest quis amare christum quod christus non
possit plus amari: cum christus sit amor et caritas et propterea infini-
tum amabilis, quapropter nemo in hac vita aut futura ita christum
amare potest vt ipse propterea sit christus et homo, omnes enim qui
christo aut per fidem in hac vita et caritatem, aut comprehensionem et
fruitionem in alia vniuntur remanente graduali differentia eo modo
vniuntur quo magis ilia remanentia differentia vniri non possent, ita vt
in se nemo absque ipsa vnione subsistat, et per vnionem a gradu suo
256 non cadat, quare hec vnio est ecclesia siue congregatio multorum in vno:
quemadmodum multa membra in vno corpore: et quodlibet in gradu
suo, vbi vnum non est aliud, et quodlibet in corpore vno, mediante quo
cum quolibet vnitur, vbi nullum sine corpore vitam et subsistentiam
habere potest, licet in corpore vnum non sit omnia nisi mediante cor-
pore, quapropter veritas fidei nostre dum hie peregrinamur: non potest
nisi in spiritu christi subsistere remanente ordine credentium, vt sit
diuersitas in concordantia in vno iesu, et dum absoluimur ex hac mili-
tanti ecclesia quando resurgemus, non aliter in christo resurgere poteri-
mus, vt sic etiam sit vna triumphantium ecclesia: et quisque in ordine
suo, et tune veritas carnis nostre non erit in se: sed in veritate carnis
christi, et veritas corporis nostri in veritate corporis christi, et veritas
spiritus nostri in veritate spiritus christi iesu, vt palmites in vite, vt sit
vna christi humanitas in omnibus hominibus, et vnus christi spiritus in
omnibus spiritibus: ita vt quodlibet in eo sit, vt qui sit vnus christus ex
omnibus, et tune qui vnum ex omnibus que christi sunt in hac vita
recipit: christum recipit, et quod vni ex minimis fit christo fit. Sicut
ledens manum platonis platonem ledit, et qui minimam pedicam
offendit totum hominem offendit, et qui in patria de minimo gaudet de
christo gaudet, et in quolibet videt iesum per quern deum benedictum.
Sic erit deus noster per filium suum omnia in omnibus, et quisque in
filio, et per ipsum cum deo: et omnibus, vt sit gaudium plenum absque
257 omni inuidia et defectu, et quoniam in nobis continue fides augeri
potest dum hie peregrinamur similiter et caritas, quamuis actu quisque
in gradu esse possit tali quod in maiori secundum se actu vt tune esse
non possit, tarnen dum est in vno gradu est in potentia ad alium: licet
in infinitum progressio talis fieri non possit per commune fundamen-
tum, hinc nostram possibilitatem laborare debemus gratia domini
nostri Iesu christi ad actum deduci, vt sic simus de virtute in virtutem
ambulantes, et de gradu ad gradum per ipsum qui est fides et caritas:
sine quo ex nobis quantum ex nobis nihil possumus: sed omnia que pos-
sumus in ipso possumus: qui solus potens est implere ea que nobis desunt:

7 Nikolaus von Kues I 97

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III 12

vt integrum et nobile membrum ipsius inueniamur in die resurrectionis,


et hanc gratiam augmenti fidei et charitatis credendo et amando ex
omnibus viribus assidua oratione non dubium impetrare possumus: ad
eius thronum cum fiducia accedentes cum ipse piissimus sit: et sancto
258 desiderio neminem sinat defraudari. Si ista sicuti sunt profunda mente
meditatus fueris: admiranda quadam dulcedine spiritus perfunderis,
quoniam interne gustu inexpressibilem dei bonitatem: quasi in fumo
aromaticissimo odorabis: quam tibi transiens ministrabit, de quo
satiaberis cum apparuerit gloria eius, satiaberis dico absque fastidio,
quoniam hie cibus immortalis est ipsa vita, et sicut semper crescit deside-
p. 71 rium vijuendi: ita cibus vite semper comeditur absque hoc quod in
naturam comedentis conuertatur tunc enim fastidiosus cibus qui
grauaret et vitam immortalem prestare posset cum in se deficeret et in
alitum conuerteretur, desiderium autem nostrum intellectuale est
intellectualiter viuere, hoc est continue plus in vitam et gaudium in-
trare et quoniam ilia infinita est continue in ipsam beati cum desiderio
feruntur, satiantur itaque quasi sitientes de fönte vite potantes, et quia
ista potatio non transit in preteritum cum sit in eternitate semper sunt
beati potantes et semper satiantur et nunquam biberunt aut saturati
259 fuerunt. Benedictus deus qui nobis dedit intellectum qui in tempore
satiabilis non est, cuius desiderium cum finem non capiat seipsum
supra incorruptibile tempus immortalem apprehendit ex desiderio
temporaliter insatiabili, cognoscitque se vita desiderata intellectual!
satiari non posse nisi in f ruitione optimi magni boni nunquam def icientis,
vbi fruitio non transit in preteritum, quia appetitus in f ruitione non
decrescit, quasi vt corporali exemplo vtamur. Si quis esuriens ad men-
sam magni regis sederet vbi sibi de desiderato cibo ministraretur ita
quod alium non appeteret cuius cibi natura foret quod satiando acueret
appetitum, si hie cibus nunquam deficeret manifestum est comedentem
semper continue satiari et appetere continue eundem cibum et semper
desideriose ferri ad cibum semper itaque hie capax esset cibi cuius
virtus esset cibatum continue in cibum inflammato desiderio ferri. Hec
igitur capacitas nature intellectualis vt recipiendo in se vitam in ipsam
conuertatur secundum suam naturam conuertibilem, sicut aer reci-
piendo in se radium sous in lumen conuertitur, propter hoc intellectus
cum sit nature conuertibilis ad intelligibile non intelligit nisi vniuersa-
lia et incorruptibilia et permanentia, quoniam veritas incorruptibilis
est eius obiectum in quod intellectualiter fertur quam quidem veri-
260 tatem in eternitate quieta pace in christo ihesu apprehendit. Hec est
triumphantium ecclesia in qua est deus noster in secula benedictus, vbi

98

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 70—72

suprema vnione christus ihesus verus homo deo filio vnitus est tanta
vnione vt humanitas ipsa in ipsa diuinitate tantum subsistat in qua ita
est vnione ineffabili ypostatica quod remanente veritate nature hu-
manitatis non possit altius et simplicius vniri. Deinde omnis rationa-
lis natura christo domino remanente cuiuslibet personal! veritate si ad
christum in hac vita summa fide et spe atque charitate conuersa fuerit
adeo vnita existit vt omnes tarn angeli quam homines nisi in christo
subsistant per quern in deo veritate corporis cuiusque per spiritum
absorpta et attracta vt quilibet beatorum seruata veritate sui proprii
esse sit in christo ihesu christus et per ipsum in deo deus, et quod deus
eo absolute maximo remanente sit in christo ihesu ipse ihesus in omni-
261 bus omnia per ipsum, nee potest ecclesia esse alio modo magis vna, nam
ecclesia vnitatem plurium salua cuiusque personal! veritate dicit absque
confusione naturarum et graduum, quanto autem magis ecclesia est
vna tanto maior, ista igitur ecclesia est maxima ecclesia eternaliter tri-
umphantium, quoniam maior ecclesie vnio possibilis non est. Hie igitur
contemplare quanta est hec vnio vbi vnio maxima absoluta diuina et vnio
in ihesu deitatis et humanitatis: et vnio ecclesie triumphantium deitatis
ihesu et beatorum reperitur, nee vnio absoluta est maior vel minor vnio-
ne naturarum in ihesu vel beatorum in patria, quoniam est vnio ma-
xima que est vnio omnium vnionum, et id quod est omnis vnio non reci-
pit ens magis nee minus ex vnitate et equalitate procedens, vt in primo
libro ostenditur, nee vnio naturarum in christo est maior aut minor vni-
tate ecclesie triumphantium, quoniam cum sit maxima vnio naturarum
262 tune in hoc non recipit magis et minus. Unde omnia diuersa que vniun-
tur ab ipsa maxima vnione naturarum christi suam vnitatem sortiuntur
p. τ2 per quam vnio ecclesie est id quod est, vnio autem ecclesie | est maxima
vnio ecclesiastica, quare ipsa cum sit maxima coincidit sursum cum
vnione ypostatica naturarum in christo. Et ilia vnio naturarum iesu
cum sit maxima coincidit cum vnione absoluta que est deus, et ita vnio
ecclesie que est suppositorum cum ilia que licet non videatur adeo vna,
sicut ypostatica que est naturarum tantum, aut prima diuina simpli-
cissima in qua nihil alietatis aut diuersi existere potest, resoluitur
tamen per iesum in vnionem diuinam a qua etiam ipsa initium habet, et
hoc profecto clarius videtur si aduertitur ad id quod sepe superius
reperitur. Unio enim absoluta spiritussanctus est, vnio autem maxima
ypostatica cum ipsa vnione absoluta coincidit, propter quod necessario
vnio naturarum in christo per absolutam que spiritussanctus est et in
ipsa existit. Unio autem ecclesiastica coincidit cum ypostatica vt
prefertur, propter quod in spiritu iesu est vnio triumphantium qui in

7* 99

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
De docta ignorantia III 12 — Apologia doctae ignorantiae

spiritusancto est. Ita ait ipsa veritas in iohanne. Claritatem quam


dedisti mihi dedi eis vt sint vnum sicut nos vnum sumus, ego in eis
et tu in me vt sint consummati in vnum, vt sit ecclesia in eterna
quiete adeo perfecta quod perfectior esse non possit in tarn inexpressi-
bili transformatione luminis glorie: vt in omnibus non appareat nisi
deus, ad quam tanto affectu cum triumpho aspiramus ipsum deum
patrem supplici corde exorantes: vt per filium suum dominum nostrum
iesum christum et in ipso per spiritumsanctum ipsam nobis sua immen-
sa pietate largiri velit eo eternaliter fruituri qui est in secula benedictus.

263 Accipe nunc pater metuende que iam dudum attingere variis doctri-
narum viis concupiui: sed prius non potui quousque in mari me ex gre-
cia redeunte credo superno dono a patre luminum a quo omne datum
optimum ad hoc ductus sum vt incomprehensibilia incomprehensibi-
liter amplecterer in docta ignorantia per transcensum veritatum in-
corruptibilium humaniter scibilium quam nunc in eo qui veritas est ab-
solui his libellis qui ex eodem principio artari possunt vel extendi.
264 Debet autem in his profundis omnis nostri humani ingenii conatus esse
vt ad illam se eleuet simplicitatem vbi contradictoria coincidunt in quo
laborat prioris libelli conceptus, secundus ex illo pauca de vniuerso
supra philosophorum communem viam elicit rara multis, et nunc com-
pleui finaliter tercium de iesu superbenedicto libellum ex eodem semper
progrediens fundamento, et factus est mihi iesus dominus continue
maior in intellectu et affectu per fidei crementum, negare enim nemo
potest christi fidem habens quod hac via in desiderio altius non in-
flammetur, ita vt post longas meditationes et ascensiones dulcissimum
iesum solum amandum videat, et cum gaudio omnia linquens amplexe-
tur vt vitam veram et gaudium sempiternum taliter intranti in iesum
omnia cedunt et nihil ingerere possunt difficultatis quecunque scripture
neque hie mundus: quoniam in iesum hie transformatur propter in-
habitantem christi spiritum in eo qui est finis intellectualium desiderio-
rum, quem tu pater deuotissime supplici corde pro me miserrimo
peccatore assidue exorare velis: vt pariter eo frui eternaliter mereamur.

Docte ignorantie libri tres finiuntur. |

100

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 72—73

. Apologia docte ignorantie


discipuli ad discipulurn

Retulit mihi aliquando communis preceptor noster magister Nico-


laus de cusa nunc cetui cardinalium adiunctus quantum valeas in coin-
cidentiis quas in libellis docte ignorantie ad apostolicum legatum datis
ac in aliis plerisque suis opusculis nobis patefecit, quoque studeo ardeas
vt omnia colligas que passim in his rebus ab eodem emanant, quodque
tu neminem peritorum te preterire sinas, cum quo de hac re non con-
feras multosque induxeris qui hoc Studium spreuerant vt inueterata
consuetudine qua aristotilice tradition! insudarunt parum intercepta in
has se conferant considerationes ea fide quasi in ipsis magni aliquid la-
teat : quousque quod interno gustu profundius alliciantur et eo pertin-
gant quod experiantur1 hanc rem tantum ab aliis viis differre quantum
visus ab auditu. Sicque de detractoribus plures attraxeris vt tecum
mentis oculo archana queque modo quo homini gradatim conceditur
speculentur, vnde cum tantus sis recte arbitratus sum ego condiscipulus
eiusdem vt aliqua tibi nota fiant que non plene instructos auertere
2 possent ac scias talibus insultationibus facilius obuiare. Peruenit ad me
hodie libellus quidam cuiusdam non tantum imprudentis sed et arro-
gantissimi viri: hominis qui se magistrum in theologia nominat voca-
bulo lohannis wenck cui titulum ignote litterature inscripsit, in quo
cum legerem graues inuectiuas et iniurias contra preceptorem nostrum
et eins docte ignorantie libellos cum animo multa displicentia turbato
preceptorem adii, causam accessus et inuectiuarum continentiam
declaraui. Subrisit parumper preceptor et me amoroso quodam oculo
respectans aiebat. Non turberis amice, sed gratias age creatori qui
tantum tibi luminis tribuit quod hunc hominem sapientia antecedis:
quasi socrates sciolos sui temporis querebam ego in quo thebanus
socrates precellerat, respondit, quia se sciuit ignorantem, ceteri autem
qui se aliquid egregii scire gloriabantur cum multa ignorarent non se
sciebant ignorantes ex delphico oraculo testimonium sapientie sue, ob
3 hoc sortitus est socrates et ego, die queso preceptor que comparatio fuit
scientia socratis ad ceteros: et ille quasi scientia videntis ad scientiam
ceci de solari claritate, potest enim cecus aliquis multa audisse de sous
claritate atque quod tanta sit quod comprehend! nequeat, credens se per
ea que sic audiuit scire aliqua de solis claritate: cuius tarnen habet

1
expiantur

101

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Apologia doctae ignorantiae

ignorantiam. Uidens vero de solis claritate quanta sit interrogatus


respondit se ignorare, et huius ignorantie scientiam habet, quia cum
lux solo visu attingatur experitur solis claritatem visum excellere, sie
plerosque qui se scienciam theologie habere iactant cecis comparauit.
Uersantur enim pene omnes qui theologie studio se conferunt circa
positiuas quasdam traditiones, et earum formas, et tune se putant
theologos esse, quando sic sciunt loqui vt alii quos sibi constituerunt
auctores, et non habent scientiam ignorantie lucis illius inaccessibilis in
quo non sunt vile tenebre, sed qui per doctam ignorantiam de auditu
ad visum mentis transferuntur, illi certiori experimento scientiam
4 ignorantie se gaudent attigisse, simile quid apud philonem ilium
sapientissimum cui per nonnullos graues viros libri sapientie asscri-
buntur, super questionibus in genesim questione LI. dixit reperiri vbi
loquitur de puteo ysaac sic dicens, sicut puteum fodientes aquam re-
quirunt, ita etiam disciplinam sectantes finem explorant, quod est
impossibile hominibus reuelari, et quidam superbi mentientes solent
affirmare se summos esse musicos: summos gramaticos transiuisse vero
et philosophie grumos et sapientiam totius discipline et virtutis metas.
Astutus vero et sui cultor vel sui laudator confitetur ex aperto quantum
deest a fine et iuratus tali federe conscientiam commendat quod nihil
perfecte homo noscere poterit, hie aliena loquitur qui tot capitulis se
ρ. 74 estimat tantum scire. Finis | enim scientie deo tantum reconditus est:
quem etiam testem anima vocat, quoniam pura conscientia confitetur
suam ignorantiam, sola enim nouit anima quoniam nihil nouit firmiter.
5 Hec ille. Placuit mihi hec preceptoris comparatio: sed obieci ex hoc
theologiam veram non posse literis commendari. Fatebatur plane omne
id quod aut scribitur aut auditur longe inferius ea esse, quam tarnen in
scripturis sacris dixit occultari, est enim theologia de regno dei, et hoc
magister noster christus occultatum in abscondito thesauro declarauit.
Unde cum ad hoc tendat omnis inquisitio: et hoc sit scrutari scripturas,
scilicet id reperire quod inuentum1 absconditur et remanet occultum et
inaccessibile, satis patere dixit hoc aliud non esse quam doctam igno-
rantiam. Iactant se enim vt aiebat huius temporis plerique magistri qui
agrum habent scripturam vbi audiuerunt occultari thesaurum regni
dei: ex hoc se diuites, vt is homo qui ignotam scripsit literaturam: sed
qui videt thesaurum manere absconditum ab oculis omnium sapientum
in hoc gloriatur quia seit se pauperem quod alii ignorant. Unde ob
scientiam paupertatis hie se humiliat et ob presumptionem diuitiarum
1
iuuentum

102

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 73—74

alius superbit, vti hie homo ignorans inflatus vanitate verbalis scientie
in suo exordio non veretur se promittere elucidationem eterne sapientie,
6 post que ego qui ad euacuandum scripta ignote literature festinaui
interrogare cepi quis nam hie olim abbas mulbrunnensis per quern
docta ignorantia ad aduersarium delata fuisset. Respondit eum ho-
minem acri ingenii et sancte conuersationis fuisse: qui docte igno-
rantie libellos dilexit: maxime quia ab apostolico legato et plerisque
magnis viris magni aliquid continere laudabantur, cui quidem legato
abbas ipse singularissima affectione constringebatur. Sed adiecit se non
putare quod abbas ipse huic viro libellos obtulisset: sed potius alteri
religioso: a quo ad istum peruenissent adiungens abbatem in ea diffe-
rentia que inter apostolicam sedem et basiliensem congregationem per
dietas agitabatur partem veritatis apostolice sedis sollicitasse, cui
aduersabatur iste wenck. Ostendit autem mihi preceptor verba ad-
uersarii in fine sue compilations vbi preceptorem pseudo apostolum
nominat: vt viderem hominem ex passione locutum. Scis enim amice
optime quod nemo cum tanta feruentia restitit basiliensibus sicut
preceptor noster. Hinc ille wenck qui ab vniuersis doctoribus heydel-
bergensis studii abierat: et partem damnatam basiliensium sumpsit: in
qua fortassis pertinaciter persistit: veritatis defensorem pseudo apo-
stolum nominare non erubuit. Curauit enim vt eum ipsi abbati et cunctis
odiosum et parui momenti faceret, sed non preualuit fraudulentia: quia
7 veritas vicit. Uidi autem dum preceptori legerem aduersatio docte
ignorantie libellos presentatos quomodo parumper ingemuit, cuius
causam dum diligentius sciscitarer: respondit, si quis grauiores prisci
temporis sapientes attendit: comperit magno studio precauisse: ne
mistica ad indoctorum manus peruenirent. Sic hermetem trismegistum
esculapio: atque ariopagitam dyonisium thimotheo precepisse legimus,
quod et christum docuisse scimus. Inhibuit enim margaritam quam
regnum dei figurat ante porcos proiici in quibus non est intellectus. Sic
paulus ea que ab hoc mundo raptus in tercium intellectibile celum vidit
dicit reuelari non licere. Undique vnica huius causa existit, nam vbi non
capitur: ibi non solum non fert fructum vite: sed vilipenditur et mor-
tem inducit. Maxime autem cauendum monuerunt ne secretum com-
municaretur: ligatis mentibus per autoritatem inueterate consuetu-
dinis, nam tanta est vis longeue obseruantie quod citius vita multorum
euellitur quam consuetudo vti experimur in persecutione iudeorum
saracenorum et aliorum pertinacium hereticorum qui opinionem vsu
temporis firmatam legem asserunt quam vite preponunt. Unde cum
nunc aristotelica secta preualeat que heresim putat esse oppositorum

103

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Apologia doctae ignorantiae

coincidentiam, in cuius admissione est initium ascensus in misticam


theologiam, in ea secta nutritis hec via penitus insipida quasi propositi
contraria ab eis procul pellitur vt sit miraculo simile, sicuti secte
'7| mutatio, reiecto aristotele eos altius transilire, dixit | hec preceptor, sed
ad punctum nee cepi nee scripsi. Ego autem continue admonui vt me
legentem ignotam literaturam ad eius confutationem animum erigeret,
sed segnis atque tardior mini visus est quam optabam. Nam non est
sibi visum scriptum illud tanti esse quod aut legi aut reprehendi con-
ueniat, adduxit in testimonium non decere grauem virum attendere ad
confutationem ignorantium: illud quod magnus dyonisius scribit XI.
capitulo de diuinis nominibus, vbi ait paulum quia dicebat deum se
ignorare non posse per elymam1 magum quasi negasset deum omni-
potentem reprehensum, quern cum dyonisius reprehendere proponeret
dicebat se vehementer timere ne vt am ens rideretur qui puerorum
ludentium structuras et supra arenam fundatas et infirmas euertere
moliretur quern dixit imitatorem adletharum imperitorum qui sepe
inbecillos sibi aduersarios suadentes contra queque absentes ipsos
fortiter adumbrata pugna dimicantes et aerem cassis ictibus con-
stanter feruentes aduersarios ipsos superasse arbitrantur, seque victores
bucinantur, cum neque illorum nouerint vires. Hoc proprie aiebat pro-
pinquum esse proposito, ego autem adieci eo non obstante dyonisium
9 illius magi malam consequentiam refellisse, quod et fatebatur. Sic vici
mansuetudinem suam et ob nostrum saltern profectum passus est vt
cursim legerem: et vbi exordium ex verbis dauid vacate et videte
quoniam ego sum deus legerem et continuarem hunc passum quomodo
deus velit a nobis ocium sequestrare, et imperet nostram visionem in se-
ipsum reflecti, non stando in nuda visione scientiali nos inflante, a qua
ait demones greco vocabulo nuncupari sed potius visionis vacantia
tendendo in id quod vere deus est sit omnis nostre motionis satians
requietio quoniam ait. Ego sum deus, vbi ego singularisans omnem
creaturam patenter a diuinitate excludit, deum ab omni distinguens
creatura, quia ipse deus creator non creatura. Post que in hec verba
concludit, rectificatum est ex themate totum nostre mentis negotiandi
exercitium ignote literature per necessarium respectu conflictus eundi
contra doctam ignorantiam, in dicto silentio per manum aiebat modesta
io voce preceptor, non satis premeditate hec premisit pro clypeo: cum
totum sit in sano intellectu docte ignorantie consentaneum, pauca vide-
tur hie homo legisse et minus que legit intellexisse, nam niystica theo-
1
clymam

104

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 74—76

logia ducit ad vacationem et silentium vbi est visio que nobis conceditur
inuisibilis dei. Scientia autem que est in exercitio ad confligendum ilia
est que victoriam verborum expectat et inflatur et longe abest ab ilia
que ad deum qui est pax nostra proper at. Unde cum confligere ex sua
scientia proponat qualis sit ilia occultare nequiuit, id enim quod inflat
et ad conflictum excitat seipsum prodit: earn scilicet non esse scientiam
que per vacationem in mentis visionem tendit: qualis est docta igno-
rantia. Putabat autem se noui aliquid aperuisse quando demonium ab
inflante scientia grece dictum asserit: sed non vidit fortassis platonem
aut apuleum de deo socratis aut philonem qui ait moysen eos appellare
angelos quos greci demones, licet ibi kalodemones et kakodemones
11 distinguantur. Ubi autem adiicit prophetam per pronomen ego singu-
larisasse deum et exclusisse et distinxisse ab omni creatura in quo ait
propositum suum solidari pueriliter satis se fundare videtur, nemo enim
vnquam adeo desipuit vt deum aliud affirmaret quam id quo maius
concipi nequit: qui est formans omnia, vnde nee deus est hoc aut illud:
nee celum: nee terra, sed dans esse omnibus vt ipse sit proprie forma
omnis forme, et omnis forma que non deus non sit proprie forma, quia
formata ab ipsa incontracta et absoluta forma: quapropter absolutis-
sime et perfectissime atque simplicissime forme nullum esse abesse
potest quoniam dat omne esse, et cum omne esse ab ipsa sit forma et
extra earn esse nequeat: omne esse in ipsa forma non potest aliud esse
quam ipsa, cum ipsa sit infinita essendi forma simplicissima et per-
p.76 fectissima, hinc patet deum nequaquam concipi | debere habere esse:
modo quo singulare diuersum et distinctum aliquod esse concipitur,
neque eo modo quo vniuersale esse concipitur aut genus aut species: sed
vltra coincidentiam singularis et vniuersalis absolutissima forma
omnium generalium specialium et singularium: aut quarumque for-
marum que concipi et dici possunt, est enim principium: medium et
finis omnium talium ipsa omnem conceptum excedens ineffabilis forma.
12 Si quis enim supra omnem disciplinam mathematice que terminos et
mensuras rebus ponit: et omnem pluralitatem et numerum ac pro-
portionem armonicam omnia intuetur sine mensura numero et pon-
dere: profecto ille in quadam simplicissima vnitate omnia videt et sie
videre deum est videre omnia deum et deum omnia: quo modo scimus
per doctam ignorantiam eum per nos videre non posse, sed si quis
videt omnia in numero pondere et mensura in se experitur sine diffe-
rentia et concordantia hoc esse non posse. Quoniam autem de regno dei
non potest esse alteritas vbi est simplicitas et pax que omnem sensum
exuperat, quare nee singularitas eo modo quo aduersarius concipit: sed

105

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Apologia doctae ignorantiae

bene eo modo quo de dei singularitate loquitur auicenna in meta-


phisica sua de stabiliendo prophetam, vbi precipit populo de hac
singularitate non esse dicendum: quomodo eum potius auerteret quam
instrueret. Eo enim modo singularitas quo earn occultare mandat est
singularitas singularitatum, et sie deus dicitur singularis insingulariter,
13 sicut finis infinitus et interminus terminus et indistincta distinctio, qui
enim in absolutam omnium singularium singularitatem mentis oculum
iniicit: hie satis videt vniuersalitatem absolutam cum absoluta singu-
laritate coincidere, sicut maximum absolutum cum minimo coincidit
absolute: in quo omnia vnum. Unde quando auicenna in dei singulari-
tatem conatur ascendere per theologiam negatiuam deum ab omni
singular! et vniuersali absoluit. Sed acutius ante ipsum diuinus plato in
parmenide tali modo in deum conatus est viam pandere: quern adeo
diuinus dyonisius imitatus est: vt sepius platonis verba seriatim posuis-
se reperiatur. Fateor cum auicenna ista aduersario non congruere qui
de vulgo est, et ad vulgäres conceptus deo improportionabiles pro-
pheticas altissimas visiones retorquit contra omnium sapientum et
magni dyonisii doctrinam qui, X. capittdo de diuinis nominibus in
nouissima ambrosii camuldensis translatione quam a sanctissimo domi-
no nostro papa Nicolao recepimus sic ait. Itaque diuina oportet vt
intelligamus non humano more: sed toti integre a nobisipsis excedentes
14 at prorsus in deum transeuntes. Ubi de hoc plura iam vides amice quam
puerili atque debili fulciatur firmamento ignota literatura. Cum sic ista
seriatim preceptor noster ad iam dicta replicasset lectionem conti-
nuabam: vbi sequitur qualiter preceptor noster glorietur se dei dono
inuenisse quomodo ad incomprehensibilia per transcensum corrupti-
bilium humanitus scibilium incomprehensibiliter ductus fuit, post
pleraque iniuriosa que animum preceptoris non mouebant ait euange-
lium, I. Corinthiarum, XIII. huic apertioni1 contradicere vbi hie in
15 speculo et enigmate comprehensionem versari astruit. lubebat me
preceptor parum sistere et aiebat. Ecce quomodo varietas sensuum
oritur quando respectus variatur. Respexit hie vir ad speculum et
enigma quasi deus sit vti est incomprehensibilis. Ueritas enim in
ymagine nequaquam vti est videri potest, cadit enim omnis ymago: eo
quia ymago a veritate sui exemplaris. Hinc visum est reprehensori in-
comprehensibilem non capi per transcensum incomprehensibiliter, sed
qui videt quomodo ymago est exemplaris ymago: ille transiliendo
ymaginem ad incomprehensibilem veritatem incomprehensibiliter se
conuertit. Nam ille qui omnem creaturam vnius creatoris concipit yma-
1
aperitioni

106

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 76—77

ginem in se videt quod sicut ymaginis esse penitus nihil perfectionis ex


p. 77 se habet, sic omnis sua perfectio est ab eo cuius est ymago ] ex-
emplar enim mensura1 et ratio est imaginis, sic enim deus relucet in
creaturis sicut veritas in imagine, qui igitur tantam videt rerum
varietatem vnius dei esse imaginem: ille dum linquit omnem omnium
imaginum varietatem incomprehensibiliter ad incomprehensibilem
pergit, in stuporem enim ducitur dum hoc infinitum esse admiratur
quod in omnibus comprehensibilibus est vt in speculo et enigmate, bene
ille hanc formam nulla creatura comprehensibilem cuius omnis creatura
imago existit, nulla enim imago esse potest veritatis adequata mensura:
cum in eo quod imago deficiat, non igitur comprehensibilis est veritas
16 absoluta, si igitur quoquomodo ad ipsam accedi debet oportet vt hoc
quodam incomprehensibili intuitu quasi via momentanei raptus fiat,
vti carneo oculo sous claritatem incomprehensibiliter momentanee in-
tuemur, non quod sol non sit maxime visibilis cum lumen se oculis in-
gerat propria2 virtute, sed ob excellentissimam visibilitatem est com-
prehensibiliter inuisibilis. Sic deus qui est veritas: quia est obiectum in-
tellectus est maxime intelligibilis: et ob suam superexcelsam intelligi-
bilitatem est intelligibilis. Unde sola docta ignorantia seu comprehen-
sibilis incomprehensibilitas verier via manet ad ipsum transcendendi.
Et ego precare preceptor quamuis nullo studio tibi aduenerit conside-
ratio quam in docta ignorantia aperuisti: sed dei dono tarnen non
dubium multos veterum sapientum quesiuisti vt videres si in omnibus
idem reluceret. Hinc oro vt si qua eorum que legisti occurrunt adiicito
17 et ipse fateor amice non me dyonisium aut quenquam theologorum
verorum tune vidisse quando desuper conceptum recepi, sed auido
cursu me ad doctorum scripta contuli: et nihil nisi reuelatum varie
figuratum inueni. Namdyonisius ad gayum ignorantiamperfectissimam
scientiam affirmat, et de scientia ignorationis multis in locis loquitur.
Et augustinus ait deum potius ignorantia quam scientia attingi. Igno-
rantia enim abiicit, intelligentia colligit, docta vero ignorantia omnes
modos quo accedi ad veritatem potest vnit. Ita eleganter dixit algazel
in sua methaphisica de deo quod quisque seit per probationem necessa-
riam impossibilitatem suam apprehendendi eum, est cognitor et appre-
hensor, quoniam apprehendit scire ipsum a nullo posse comprehend!.
Quisque autem non potest apprehendere et nescit necessario esse im-
possibile eum apprehendere per probationem predictam, est ignorans
deum, et tales sunt omnes homines exceptis dignis et prophetis et
18 sapientibus qui sunt profundi in sapientia, hec ille. Quomodo autem in
1 2
mseura propia

107

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Apologia doctae ignorantiae

nobis sit docta ignorantia aurelius Augustinus super octauo capitulo ad


romanos exponens verbum pauli, nescimus quid oremus, ait post alia,
esse quidem quod querimus scimus, sed quale sit non nouimus, que vt
ita dicatur docta ignorantia per spiritum qui adiuuat infirmitatem
nostram in nobis est. Et post pauca, et cum paulus dicat quomodo
spiritus postulat gemitibus inenarrabilibus designat rem que ignoratur
et ignorari et non omnino ignorari, cum gemitu enim non quereretur si
omnino ignoraretur, hec ille. In nobis igitur est docta ignorantia sine qua
non quereretur deus. Scripsi alias libellum de querendo deum quern lege,
reperies enim ibi quod licet vbique sit et non absit a nobis vt ait paulus
atheniensibus quando dyonisium conuertit, tarnen et tune propius ad
ipsum acceditur quando plus fugisse reperitur, quanto enim ipsius in-
accessibilis maior elongatio melius capitur tanto propinquius inaccessi-
19 bilitas attingitur. Et cum hec sic preceptor dixisset quamuis non
satiarer talia audire tarnen plura dici oportere considerans non sinebam
ipsum plebeios doctores adducere, aiebam enim proposito nostro
egregios istos satisfacere cum his qui in docta ignorantia allegantur, et
cum acquiesceret et ego cursim continuarem et legerem quomodo
p. 78 aduersarius fatetur preceptorem cautelam adhibuisse vt omnem | im-
pugnationem euadat: quando ammonet intentum suum versari in
eleuatione mentis ad simplicitatem illam vbi est contradictorum coin-
20 cidentia: risit preceptor dicens. Ostendit se potius quadam inuidia con-
tra personam motum: quando f atetur cautelam additam que omnem
impugnationem scripti excludit, sed quando ait semen scientie quod
in illo principio quodlibet est vel non est complicatur, et omnem dis-
cursum tolli non sane concipit, non enim aduertit doctam ignorantiam
versari circa mentis oculum et intellectibilitatem, et hinc cessat ab omni
ratiocinatione que ducitur ad visionem, et testimonium eius est de visu.
Quod enim vidit attestatur vti iohannes baptista de christo. Et paulus
de raptu suo loquitur. Opus autem habet discursu qui per testimonium
de auditu veritatem venatur, sicuti communius ducimur per fidem que
ex auditu est. Unde si quis diceret, tu cum dicas testimonium de visu
esse certius quod sine omni argumento et discursu ostendit, igitur negas
aliud esse testimonium de auditu et omnem ratiocinationem, nequa-
21 quam bene diceret, logica enim at que omnis philosophica inquisitio
nondum ad visionem venit. Hinc vti venaticus canis vtitur in vestigiis
per sensibile experimentum discursu sibi indito: vt demum ea via ad
quesitum attingat, sic quodlibet animal suo modo: et sapientissimus
philo eapropter omnibus animalibus dixit rationem inesse, vti beatissi-
mus recitat ieronimus in de illustribus viris, sic homo logica. Nam vt ait

108

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 77—79

Algazel, logica nobis naturaliter indita est, nam est vis rationis, ratio-
nabilia vero animalia ratiocinantur, ratiocinatio querit et discurrit, dis-
cursus est necessario terminatus inter terminos a quo et ad quern, et ilia
aduersa sibi dicimus contradictoria. Unde rationi discurrenti termini op-
positi et disiuncti sunt, quare in regione rationis extrema sunt disiuncta,
vt in ratione circuli quod est quod linee a centro ad circumferentiam
sint equales: centrum non potest coincidere cum circumferentia, sed
in regione intellectus qui vidit in vnitate numerum complicari, et in
puncto lineam et in centro circulum: coincidentia vnitatis et plurali-
tatis puncti et linee centri et circuli attingitur visu mentis sine discursu,
vti in libellis de coniecturis videre potuisti, vbi etiam super coinciden-
tiam contradictoriorum deum esse declaraui: cum sit oppositorum
22 oppositio secundum dyonisium. Fuit aliquando henricus de mechlinia :
vt scribit in speculo diuinorum ad hoc ductus: vt in intellectualibus
conspiceret vnitatis et pluralitatis coincidentiam, de qua plurimum
admiratur, sed vt sepe audisti qui videt quomodo intelligere est motus
et quies pariter ipsius intellectus: vti de deo augustinus fatetur in con-
fessionibus de aliis contradictoriis se facilius expedit. Ammonuit deinde
preceptor cum hec dixisset vt attenderem doctam ignorantiam sic
aliquem ad visum eleuare quasi alta turris. Uidet enim ibi constitutus
id quod discursu vario vestigialiter queritur per in agro vagantem,
et quanto querens accedit et elongatur a quesito ipse intuetur. Docta
enim ignorantia de alta regione intellectus existens se iudicat de
23 ratiocinatiuo discursu. His taliter recensitis per preceptorem quiete
puto aliquotiens ab eo in summa audiuisse, aiebam ego. Non videtur
impugnator intellexisse quid volueris per coincidentiam contradictorio-
rum. Nam vt audisti tibi licet falso asscribit quod asseras creaturam
cum creatore coincidere, et hanc partem impugnat. Ad que ille dixit.
Quomodo animalis homo non percipit ea que sunt de regno dei, et si
passio eum non vicisset: non falsificasset scripta. Statuit autem vt
videtur quomodo omnino impugnare vellet scripta ilia et pro suo
desiderio tarn in sensu quam verbis falsarius reperitur. Mos est per-
tinacissimorum hereticorum detruncare scripturas: aiunt sexte synodi
patres. Nam tale quod ex libellis docte ignorantie veritatis amator
haberi negat, neque quicquam eorum admitteret que elicit modo quo
p. 79 elicit. Nam dicere yma|ginem coincidere cum exemplari: et causatum
cum sua causa potius est insensati hominis quam errantis. Per hoc enim
quod omnia sunt in deo vt causata in causa non sequitur causatum esse
causam, licet in causa non sint nisi causa, sicut de vnitate et numero
sepe audisti, nam numerus non est vnitas: quamuis omnis numerus in

109

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Apologia doctae ignorantiae

vnitate sit complicitus sicut causatum in causa, sed id quod intelligimus


numerum est explicatio virtutis vnitatis, sic numerus in vnitate non est
24 nisi vnitas. Arbitror autem te satis concepisse quid in ea re sentiam ex
his que in libello de dato lumine impigre lectitasti. Oportet enim qui
scribentis in re aliqua mentem inuestigat vt omnia scripta legat attente
et in vnam concordantem sententiam resoluat, facile est enim ex trun-
catis scripturis aliquid reperiri dissonum, sed collatum ad integritatem
voluminis est concordans, vti venenosa animalia quando separatim ab
vniuerso conspiciuntur nihil pulcritudinis aut bonitatishabere videntur,
sed ad vniuersum collata cuius sunt membra suam habere pulcritu-
dinem et bonitatem reperiuntur, cum vniuersum quod est totaliter
pulcrum ex partium pulcra componatur armonia. Recitat in simili
sanctus thomas contra gentiles quosdam ex dictis magni dyonisii1
occasionem recepisse vt dicerent omnia esse deum, quia ait in celesti
hierarchia deum esse omnium esse, si illi omnia eiusdem ariopagite
opuscula legissent: vtique in de diuinis nominibus reperissent sic deum
esse omnium esse quod tarnen nullum omnium, cum causatum nun-
25 quam possit in equalitate sue cause eleuari, neque puto hoc aliter quam
in docta percipi posse ignorantia. Sicut enim deus ita est vbique quod
nullibi: cum nulli loco desit qui in nullo loco est, vt sit in omni loco
illocaliter, sicut magnus sine quantitate ita est etiam deus ipse omnis
locus illocaliter et omne tempus intemporaliter, et omne ens non entiter,
et ob hoc non est aliquod entium, sicut non est aliquis locus vel aliquod
tempus quamuis omnia sit in omnibus, quasi monas est omnia in omni-
bus numeris, quia ea sublata nequit numerus esse qui solum per ipsam
esse potest, et quia monas est omnis numerus, non tarnen numeraliter
sed complicite, ideo non est aliquis numerus: nam nee binarius nee
26 ternarius. Ad que cum ego subiungerem vt missis superfluis citius
euacuaret aduersarii fantasmata, quod faciliter fieri posse adiunxi cum
in falso fundentur supposito, precepit vt ego saltern faciliora con-
uellerem: et sibi quoad fieri posset in arduis versari indulgerem, tune
textum aduersarii ad manus habens, legi ibi vbi ait non recte dici scire
esse ignorare, cum habitus et priuatio distinguantur: statim interrupta
litteratura aiebat preceptor, miror hominem qui se magni aliquid esse
putat cur hoc sic scriptum in libellis docte ignorantie affirmet, nam et
si rubrum primi capituli inquisitorie dicat: quomodo scire sit ignorare,
tarnen ob hoc non affirmat scire esse ignorare, nisi modo quo declaratur
ibidem qui est scilicet quod se sciat ignorare de qua scientia ignorationis
in eo capitulo clarissima scribitur apertio, prout etiam supra de hoc
actum est sufficienter, quam magnus dyonisius in principio libri de
1
110 dynosii

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 79—80

diuinis nominibus supremam diuinamque esse ait, adiungens earn


scientiam qua ipsum supersubstantiale nescitur, sermonem omnem ac
27 sensum vincere et deo asscribendam esse. Legi post hoc quomodo hanc
partem qua linqui sensibilia mandantur in docta ignorantia vt ad
incomprehensibile perueniatur ex eo reprehendit quasi hoc sit contra
ea que sapientie XIII. capitulo leguntur, scilicet a magnitudine speciei
creature cognoscibiliter posse creatorem videri, quod nihil obesse pro-
posito aiebam, nam cum non sit proportio creature ad creatorem, nihil
eorum que creata sunt speciem gerit per quam creator attingi possit,
sed a magnitudine speciei et decoris creature ad infinite et incompre-
hensibiliter pulcrum erigimur, sicut ab artificiato ad magisterium, licet
p. 80 artificiatum nihil proportionale habeat ad magiste|rium: adiiciendo
quomodo aduersarius sua erubescentia merito confundi debuit: quando
subsumpsit preceptorem docte ignorantie repudiasse creaturas quasi
ad dei cognitionem non proficiant: cum reperiat in vltimo capitulo
primi libri docte ignorantie sufficientissime declaratum omnem dei
culturam in affirmatiuis positionibus necessario fundari: licet docta
ignorantia sibi iudicium veri retineat, ex quo conclusi quod hominis
istius quisque peruersum animum facile deprehendit et ruditatem in-
28 telligentie quando ait. Sic ergo scriba docte ignorantie intrans caliginem
tenebrarum linquens omnem speciem et decorem creaturarum euanescit
in cogitationibus, et non valens deum intueri sicuti est quia adhuc viator
ipsum nequaquam glorificat: sed in tenebris suis eas culmen diuine
laudis ad quod omnis psalmodia perducitur dereliquit, quod fore
nephandissimum et incredulum quis fidelium ignorat: addens quo-
modo ad hunc errorem eum paucitas instructionis logice induxit, quia
putauit in sua ignorantia adequatam et precisam ad deum proportio-
nem tanquam medium deum venandi et noscendi reperisse. Ad que ego.
Ecce mendacis et arrogantis hominis verba qui omni theologia caret.
29 Preceptor laudans que dixi: subiunxit potius parcendum deliro quam
contra ipsum insultandum. Nam id quod improperat queritur in docta
ignorantia vti dyonisius noster cuius hodie festa agimus: in mystica
theologia sic cum moyse in caliginem ascendendum instruit. Tune enim
reperitur deus quando omnia linquuntur, et hec tenebra est lux in
domino, et in ilia tarn docta ignorantia acceditur propius ad ipsum, vti
omnes sapientes et ante et post dyonisium conati sunt. Unde aiebat
primus grecus commentator dyonisii, videtur potius ad nihil quam ad
aliquid ascendere qui ad deum pertingere cupit, quia non reperitur deus
nisi per eum qui omnia linquit, et talis videtur per aduersarium
euanescere quando omnia linquit, qui secundum primos theologos tune

111

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Apologia doctae ignorantiae

primum rapi potest cum moyse ad locum vbi stetit deus inuisibilis.
Uocat autem dyonisius caliginem diuinum radium: dicens eos de
quorum numero est aduersarius qui visibilibus affixi nihil super ea que
obtutibus et sensibus patent supersubstantialiter esse arbitrantur:
putare scientia sua ilium assequi qui posuit tenebras latibulum: pre-
cipiens thimotheo vt caueat ne talium rudium aliquis audiat hec
30 mystica. Et mihi tune iniunxit pietate sua preceptor noster: vt si
fieri posset caritatiue admoneam aduersarium cum sit istarum altarum
intellectionum incapax: vt ori suo silentium indicat, et id quod capere
nequit admiretur potius quam mordeat, neque credat studio aliquo
quenquam ad hec mystica ascendere posse cui deus non dederit, sed si
se gratiam assequi sperat vt de cecitate ad lumen transferatur: legat
cum intellectu mysticam theologiam iam dictam: maximum mona-
chum, Hugonem de sancto victore, Robertum linconiensem, lohannem
scotigenam abbatem vercellensem, et ceteros moderniores commen-
31 tatores illius libelli, et se hactenus indubie cecum fuisse reperiet. Et ego
patientiam preceptoris admirans subintuli. Impatienter fero quod te
comparat ignoranti logicam: vti auerrois auicennam. Ad que ipse.
Non te offendat istud. Nam etsi omnium sim ignoratissimus: sufficiat
saltern mihi quod huius ignorantie scientiam habeam: quam aduersa-
rius non habet licet desipiat. Legitur beatissimum ambrosium letaniis
addidisse. A dyaleticis, libera nos domine. Nam garrula logica sacra-
tissime theologie potius obest quam conferat. Et ego. Cum tu preceptor
nisus sis ostendere deum sciri non posse vti est: in quo est radix docte
ignorantie: cur tibi mendacium imponit adequate precisionis. Ad que
preceptor. Nunc sic: tune aliter dicit, quia non legit docte ignorantie
libellos: nisi vt si posset bene dicta confutaret, hinc nihil intellexit
p. 81 eorum | que legit, sic actum est vt reprehendendo non scriptum quasi
scriptum seipsum potius confunderet quam doctam sacram ignorantiam
lederet que a nullo sperni potest qui earn apprehendit. Nihil enim aper-
tius in omnibus meis opusculis reperitur quam huius contrarium in
quod impingit, vndique enim si voluisset me hoc tantum sentire quod
precisio vti est omnibus inaccessibilis manet comperisset, licet solam
doctam ignorantiam1 fatear omnem modum deum contemplandi in-
comparabiliter precellere, quemadmodum omnes sancti idipsum faten-
32 tur. Continuaui ego lecturam vbi dicit aduersarius, venio nunc specia-
lius ad eius dicta per conclusiones et correlaria. Prima conclusio omnia
cum deo coincidunt, patet quia est maximum absolutum non admittens
excedens et excessum, ergo nihil sibi oppositum, et per consequens
1
ignorantam

112

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 80—81

obiectum discretionis ipse est vniuersitas rerum: et nullum nomen


potest ei proprie conuenire, cum impositio nominis sit a determinata
qualitate eius cui nomen imponitur, cui alludit magister ekardus,
subiungit episcopum argis condemnasse eos qui dicebant deum esse
omnia formaliter et se esse deum sine distinctione per naturam. Deinde
contra probationem dicit absurdissimum esse quod sequeretur si nulla
esset distinctio nee relationis oppositio in diuinis sublata enim tune
33 foret trinitas etc. Ad que preceptor. Nonne falsarius iste potius ridendus
quam confutandus esset, cur non dicit locum vbi in libellis docte igno-
rantie hec conclusio reperitur, et ego: quia nusquam reperitur dicere non
potuit, legi enim ego quam diligenter et non memini vnquam repperisse
quod omnia cum deo coincidunt, repperi bene in secundo docte igno-
rantie creaturam non esse deum nee nihil, neque capio quid velit
aduersarius dicere neque forte ipse se intelligit, nam omnia attributa
diuina coincidere in deo et totam theologiam esse in circulo positam sic
quod iusticia in deo est bonitas et econuerso, ita de reliquis, necessarium
comperi: et ita legi, et in hoc concordant omnes sancti qui ad infinitam
34 dei simplicitatem respexerunt, cum hoc tarnen stat superbenedicta
trinitas. Infinita enim simplicitas admittit ita deum vnum esse quod
est trinus: ita trinum quod est vnus, sicut clarius illud in libellis docte
ignorantie explicatur. Legitur consimiliter celestinum papam in pro-
fessione fidei sic dixisse, profitemur nos credere indiuisibilem sanctam
trinitatem, hoc est patrem et filium et spiritumsanctum ita vnum vt
trinum, et ita trinum vt vnum. Ecce quomodo penitus nullum habet
intellectum in theologicis qui ad coincidentiam vnitatis et trinitatis non
respicit, nee ex hoc sequitur patrem esse filium vel spiritumsanctum, et
non potest hoc peruenire ad hominem dure ceruicis, quomodo scilicet in
coincidentia summe simplicitatis et indiuisibilitatis atque vnitatis et
trinitatis alia sit persona patris: alia filii: alia spiritussancti, et obsunt
35 ei vocabula quorum significata theologie non conueniunt, cum enim
dicitur patrem vnam esse personam, et filium alteram, et spiritum-
sanctum tertiam: non potest alteritas significatum suum tenere, cum
sit hec dictio imposita vt significet alteritatem ab vnitate diuisam et
distinctam, et ita non est alteritas sine numero talis aut alteritas nequa-
quam indiuisibili trinitati conuenire potest. Unde ait commentator boe-
tii de trinitate vir facile omnium quos legerim ingenio clarissimus ex quo
in diuinis non est numerus vbi trinitas est vnitas, vbi vt augustinus ait
si incipis numerare incipis errare, tune proprie non est differentia in di-
uinis, dicit proprie secundum impositionem vocabuli, et hoc melius in-
telligitur quam did possit, licet nunquam adeo perfecte intelligatur

8 Nikolaus Ton Kue» I 113

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Apologia doctae ignorantiae

quin perfectius sit intelligibile, necesse est vt se eleuet quisque supra


omnes modos imaginabiles et intelligibiles qui ad diuinum modum
scandere cupit, nam ille modus qui est omnis modi modus non attingi-
tur nisi supra omnem modum: cum nihil simile ei cadere possit in men-
tern nostram, vt paulus actuum XVII. elegantissime dixit. Quis enim
modum concipere possit discretum indiscrete vt ait athanasius, neque
p. 82 confundentes personas neque | substantiam separantes. Sunt enim
omnes similitudines quas sancti potiunt: etiam diuinissimus dyonisius
penitus iniproportionales, et omnibus non habentibus doctam igno-
rantiam huius scilicet scientiam: quod sunt penitus improportionales
potius inutiles quam vtiles. De his tarnen modo quo deus dedit libro
primo docte ignorantie satis scriptum reperitur: licet improportio-
36 nabiliter minus quam dici possit. Et ego non sinens indiscussum re-
linqui: id quod de magistro ekardo aduersarius allegauit: interrogabam
an preceptor aliquod de eo audisset, qui ait se multa eius expositoria
opera hincinde in librariis vidisse super plerisque libris biblie, et ser-
mones multos, disputata multa, atque etiam plures legisse articulos ex
scriptis suis super iohannem extractos: ab aliis notatos et refutatos. Ui-
disseque maguntie breue scriptum eiusdem apud magistrum Iohannem
guldenschaeffum vbi respondet illis qui eum nisi fuerunt reprehendere:
declarando se, atque quod reprehensores eum non intellexerunt osten-
dendo. Aiebat tarnen preceptor nunquam legisse ipsum sensisse crea-
turam esse creatorem: laudans ingenium et Studium ipsius, sed op-
tauit quod libri sui amouerentur de locis publicis: quia vulgus non est
aptus ad ea que preter consuetudinem aliorum doctorum ipse se inter-
37 miscet, licet intelligentes multa subtilia et vtilia in ipsis reperiant. Et
cum consequenter correlarium quod aduersarius ponit legerem quo-
modo in maximitate absoluta omnia id sunt quod sunt, quia est entitas
absoluta sine qua nihil est: addendo ekardum similiter dicere esse: esse
deum, inferendo per hoc tolli subsistentias rerum in proprio genere,
aiebat preceptor. Posset dici aduersario illud quod dixit augustinus,
dum laudaret deum tanquam venam omnis esse: subiungendo quid ad
me si non intelligis, nam cum creatorem nominemus deum: et dicimus
eum esse: ad coincidentiam nos eleuantes dicimus deum cum esse
coincidere. Moyses nominat eum formatorem, formauit igitur deus
hominem etc., si igitur ipse est formarum forma: ipse dat esse, licet
forma terre det terre esse, et forma ignis igni. Forma vero que dat esse
deus est qui format omnem formam. Unde sicut ymago habet formam
que dat ei esse hoc per quod est ymago, et forma ymaginis est forma
formata, et id quod est veritatis non habet nisi ex forma que est veritas

114

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 8r—83

et exemplar, sic omnis creatura in deo est id quod est, nam ibi est omnis
creatura que est ymago dei in sua veritate, per hoc tarnen non tolluntur
subsistentie rerum in suis propriis formis, et si hie homo veritatem
amaret: addere debuisset correlarium contrarium ex his que legere
38 potuit multum diffuse clare et expresse in docta ignorantia. Similiter
etiamquando allegatmagistrumekardum.namekardus circa principium
genesis vbi premittit de esse: postquam probauit deum esse ipsum esse,
et qui dat esse et formas particulares hoc et hoc esse subiungit per hoc
non tolli subsistentias rerum in proprio esse: sed potius fundari pro-
bando hoc per tria similia, scilicet materiam, partes totius et humani-
tatem christi. Non enim tollitur materia: et penitus in nihil vertitur per
hoc quod omne esse totius est a forma, nee pars per hoc quod partis esse
est penitus ab esse totius. Nee per hoc quod dicimus in christo vnicum
esse personale ypostaticum ipsius verbi negamus christum fuisse verum
39 hominem cum aliis hominibus: addendo ibidem rationes. Legi deinceps
aliud correlarium quomodo scilicet maximitas absoluta habet in se
omnia: et est in omnibus: addicendo quomodo ipse aduersarius ait
vniuersalizantes omnia essentialiter deificari in huiusmodi precisa ab-
stractione. Ad que preceptor. Nescio quid velit per vniuersalizantes.
Hoc notum est ex Paulo apostolo et omnibus sapientibus deum esse in
omnibus, ac omnia in ipso, per hoc tarnen nemo ponit compositionem in
p. 83 deo, omnia in deo deus | nam non est terra in deo terra: sed deus, ita de
singulis. Unde penitus nihil intelligit hie homo quando infert hoc
repugnare simplicitati diuine, nam sicut simplicitati vnitatis non re-
pugnat omnem numerum in ea complicari: sic simplicitati cause omnia
40 causata, et cum dicat infinitam perfectionem non posse plus perfici
fateor aiebat preceptor ob hoc omnis perfectio omnium perfectorum est
in ipso deo ipse: qui est omnium absoluta perfectio: omnes complicans
omnium perfectiones. Si enim esset dabilis aliqua perfectio que non
complicaretur in diuina: ilia scilicet diuina posset esse maior et non
esset infinita. Uide amice et condiscipule precare quomodo preceptor
41 noster ex ratione aduersarii contra ipsum concludit. Post hec legi
preceptori secundam conclusionem quam traxit aduersarius scilicet
precisionem incomprehensibilem et ammirationem eius, quomodo
videtur in docta ignorantia si est incomprehensibilis, tune preceptor
adiunxit. Non mirum si admiratur, quia nihil admirabilius homini
quam docta ignorantia, videre scilicet precisionem videri non posse, vt
supra et satis de hoc dictum est, vbi ait hoc fundamentum annullare
scientiam diuinorum, verum dicit, quia non est scientia qua quis credit
se scire quod scire nequit, ibi scire est scire se non posse scire, dixit cor-

8* 115

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Apologia doctae ignorantiae

relarium verum scilicet omnem similitudinem1 claudicare, sed cum ad-


miratur quomodo dato simili semper in infinitum similius dari possit in
habentibus terminos magnitudinis sue, consideret diuisionem linee fi-
nite vbi ad indiuisibilem punctum non pertingitur, licet per partium
partes ad ipsum accedere videamur. Correlarium aliud similiter est
42 verum scilicet quod per similitudinem non attingitur veritas. Conse-
quenter2 legi tertiam conclusionem quam ex docta ignorantia traxisse
asserit: scilicet quod quidditas est inattingibilis, dixit preceptor, licet
etiam intelligibilis vt opponit, tarnen actu nunquam intelligitur, sicut
deus est summe intelligibilis, et sol summe visibilis, nee sequitur ex
coincidentia etiam oppositorum in maximo hoc venenum erroris et
perfidie scilicet destructio seminis scientiarum primi principii vt im-
pugnator elicit, nam illud principium est quo ad rationem discurrentem
primum, sed nequaquam quo ad intellectum videntem, vt supra de hoc,
neque est verum si deus est omne quod est, quod propterea non
creauerit omnia de nihilo, nam cum deus solum sit complicatio omnis
esse cuiuscunque existentis, hinc creando explicauit celum et terram,
immo quia deus est omnia complicite modo intellectualiter diuino, hinc
et omnium explicator creator factor et quicquid circa dici potest, sic
43 arguit magnus dyonisius: et si fuerunt begardi qut sic dicebant vt scri-
bit scilicet se esse deum per naturam, merito fuerunt condemnati prout
etiam almericus fuit per innocentium tertium condemnatus in concilio
generali, de quo in capitulo condemnatus de summa trinitate, qui non
habuit sanum intellectum quomodo deus est omnia complicite, de
cuius erroribus Johannes andreas aliqua recitat in nouella. Accidit
autem hoc viris parui intellectus vt in errores incidant quando altiora
sine docta ignorantia perquirunt et fiunt ab infinitate lucis summe in-
telligibilis in oculo mentis ceci, et sui cecitatis scientiam non habentes
credunt se videre et quasi videntes indurantur in assertionibus, sicut
iudei per litteram non habentes spiritum ducuntur in mortem, sicut alii
qui illos videntes sapientes putant ignorantes et errantes quando in eis
legunt eis insolita, et maxime quando reperiunt eos tune seductos cre-
dere quando cognoscunt se ignorantes. Unde recte admonent omnes
sancti quod illis debilibus mentis oculis lux intellectualis subtrahatur.
Sunt autem illis nequaquam libri sancti dyonisii, marii: victorini ad
candidum arrianum clauis philosophic theodori: iohannis scotigine:
perifiseos: thomi: dauid dynanto, commentata iohannis de mossbach in
44 propositiones proculi et consimiles libri ostendendi. Et cum conse-

1 2
similitudnem Cousequenter

116

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 83—84

quenter iterum legerem quartam conclusionem et preceptor audiret


p. 84 quomodo aduersarius in ea dicit ex docta ignorantia | haben vnam esse
naturam imaginis et exemplaris, exclamauit preceptor dicens, absit
absit. Ecce detestandum facinus inuerecundi falsarii, et arrepto codice
docte ignorantie libro, I. capitulo, XI. legit. Hoc autem quod spiritua-
lia per se a nobis inattingibilia symbolice inuestigentur radicem habet
ab his que superius dicta sunt, quoniarn omnia ad se inuicem quandam
nobis tarnen occultam et incomprehensibilem habent proportionem: vt
ex omnibus vnum exurgat vniuersum, et omnia in vno maximo sint
ipsum maximum, et quamuis omnis ymago accedere videatur ad simi-
litudinem exemplaris: tamen preter maximam ymaginem que est hoc-
ipsum quod exemplar in vnitate nature, non est ymago adeo similis aut
equalis exemplari: quin per infinitum similior et equalior esse possit,
45 vti iam ilia ex superioribus patefacta sunt, hec ibi. Ecce aiebat pre-
ceptor, quomodo id quod secundum paulum de vnigenito filio qui est
ymago consubstantialis patri excipitur: ille falsarius asserit de omni
ymagine diminuta positum. Ad que ego concitatissimus adieci. Eat
nunc mendax truncator librorum et abscondat se, non est enim dignus
luce qui in lucem offendit, quod censeo esse peccatum in spiritumsanc-
tum. Et cum cursim sequentia legerem: ostendit mini preceptor quo-
modo aduersarius vsus est falsitate et truncatione et mendacio atque
peruersa interpretatione in omnibus que sequuntur. Et vbi de socrate
aliqua dicere nititur que ignorat: videat ait preceptor libellum platonis
de apologia socratis vbi in iudicio se excusat: et reperiet fantasias suas
ab omni veritate vacuas. Et ego. Mirandum est de prouecte etatis cano
homine qui se sciolum putat quod ita puerilis ineptias scribit: maxime
46 quando interpretatur doctam ignorantiam abstractam vitam. Et cum
interrogarem an dicendum occurreret contra impugnationem quam
aduersarius in quinta conclusione contra hoc facit quod maximum est
actu omne possibile, aiebat quod cum carente intellectu superuacue
contenditur, nam cum deus sit purissimus infinitus actus: tune est
absolute omne absolute possibile, et in coincidentia ilia latet omnis
theologia apprehensibilis: neque intelligit aduersarius quid sit theo-
logia, neque quod impugnet, neque quod allegat. Nam cum habeatur in
docta ignorantia quomodo deus non istud quidem est: et aliud non est:
sed est omnia et nihil omnium: que sunt verba sancti dyonisii: dicit hoc
contradictionem in se habere esse omnia et nihil omnium, et non intelli-
git quomodo est complicatiue omnia: et nihil omnium explicatiue, et
cum non habeat aliquod de intellectu ridet quando legit ponderosissima
verba: nesciens ilia esse sanctorum et per eum qui doctam ignorantiam

117

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Apologia doctae ignorantiae

explanauit adducta vt secundum doctrinam sancti dyonisii non exiret


47 terminos sanctorum: vti etiam sunt ilia que in tercio correlario quinte
conclusionis et in sequenti de mensura ponuntur, nam capere nequit
quomodo infinitum est adequatissima mensura finitorum, licet finitum
sit ad ipsum infinitum penitus improportionale, neque capere potest
exemplum de infinita linea, quod impugnat de falsitate licet super-
uacue: cum impossibilitas essendi lineam infinitam actu sit multiplici-
ter in docta ignorantia ostensum. luuat tarnen se intellectus per positio-
nem linee infinite vt intret ad simpliciter infinitum quod est ipsa abso-
48 luta essendi necessitas. Ubi vero in sexta conclusione permenidis impu-
gnat non ilium tantum sed omnes doctos et sanctos theologos impugnare
nititur quos nequaquam intelligit, de quo supra. Modo suo falsissime
dicit post hoc ex docta ignorantia haberi quia omnia que conueniunt
deo sunt deus, ideo neque pater est neque filius etc., bene habetur
quomodo secundum considerationem infinitatis deus neque pater est
neque filius, quia per negationem est consideratio de deo secundum in-
finitatem, et ideo omnia tune negantur: prout etiam sanctus dyonisius
49 in fine mystice theologie per eadem verba hoc idem determinat. Ubi
prouidentiam impugnat penitus se ignorantem ostendit, nam capi-
p. 85 tulum illud licet clarissime sit | positum est inattingibile per talem
sensibilem considerationem qualem se esse aduersarius ostendit, et
quia in conclusionibus sequentibus falsarius procedit modo addendo
que non repperit: tune affirmando1 non affirmatum tedio affectus pre-
ceptor voluit se ad vtiliora studia conuertere, sic artabor velocius
50 transcurrere aduersarii inuectiuam. Postquam autem raptim legi ex
ignota literatura conclusiones quas se ex docta ignorantia extraxisse
scribit, preceptor arrepto codice docte ignorantie legit secundum et
tertium capitulum secundi libri, et ad oculum ostendit septimam con-
clusionem cum correlariis peruerse extractam, nam nihil aliud in illis
capitulis ex intentione tractatur quam quod creature esse sit ab esse
absolute modo quo dici aut intelligi nequit, et alia non est assertio licet
tangantur modi dicendi diuersi, vbi vero aduersarius impugnat deum
absolutam omnium quidditatem, aiebat preceptor, nihil penitus in-
telligit homo ille, nam est quidditas omnium quidditatum, et absoluta
omnium quidditas, sicut absoluta entitas entium, et absoluta vita
viuentium, ita dicit ecclesia in oratione deus vita viuentium et re-
liqua, nee hoc dicere est confundere aut destruere quidditates rerum,
51 sed construere vt intelligunt sapientes, et alias conclusiones nihil dicere
curauit preceptor: et spreuit ruditatem aduersarii, rogaui tarnen vt
1
affiranmdo

118

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Ed. Argent. I pp. 84—85

aliqua diceret ad hoc quod aduersarius impolluto ore ipsum miserum


pauperem cenum et nudum intellectu iniuriose despicit. Ad que pre-
ceptor omnia que cecitate intellectus1 dicit plane fateor, sed aiebat se
extollere aduersarium in hoc quod se cecum sciebat, et vbi impingit
ihesum dehonorari aiebat preceptor, non est hec docte ignorantie
intentio vt ihesus dehonoraretur, sed vt maior fiat in intellectu et
affectu, sed aduersarium loqui ostendit quasi quis diceret quod si quis
exaltatur in maximo publicam personam, vt sit rex regum et dominus
dominantium: vti christus exaltatur quod per hoc dehonoretur et hoc
52 dictum quisque dementis esse non ambigit. Applicatis igitur aduersarii
scriptis ad textum docte ignorantie: et ostenso quod impugnator false
elicuit assertas conclusiones etnihil ex omnibus intellexit, aut saltern in-
telligere voluit omnia peruerse interpretando. Dixit preceptor que de ihesu
scripta sunt in docta ignorantia secundum scripturas sanctas modo
conuenienti ad finem vt christus in nobis crescat scripta sunt. Ad ea
enim que iohannes euangelista et apostolus paulus et ierotheus et
dyonisius et leo papa ambrosius in epistulis ad herennium et fulgentius
atque ceteri altissimi intellectus sancti nobis de christo reliquerunt2,
nititur docta ignorantia suo modo nos ducere licet ipsa et omnes
deficiant qui se ad describendum illud mysterium vnquam contulerint:
53 et ad me amoroso vultu conuersus aiebat. Amice optime nosti quomodo
hi qui transibilia transsilientes per altitudinem fidei christo et veritati
coniuncti ab ignorantibus huius mundi contemptui habiti sunt, quia
testante maximo dyonisio de diuinis nominibus capitulo, X. Is qui
veritati coniunctus est nouit quam bene habeat etiam si plures ilium
corripiant quasi amentem et extra se factum, et per mortem contestati
sunt principales duces veritatis hanc solum esse vnicam et simplicem
diuinam notionem, hinc maximo animi affectu admonuit vt non te-
pescerem in studii feruentia quousque ad simplicitatem intelligentie
eleuarer: ad melius cognoscendum incognoscibilem deum qui in omni-
bus per scientiam et ignorantiam agnoscitur vt in eodem capitulo dyo-
nisius attestatur, et ihesum benedictum qui est solus altissimus per-
fectio et plenitude omnium: quodque eo studio omnem conatum
mentis ad hoc quanto acutius concederetur conferrem vt me semper
nihil dignum anteiligere viderem, promittens nunquam quenquam
sophistarum me turbare posse si tanti secreti ineffabilis gratie diuinam
54 dulcedinem qualitercunque degustarem, nam cum omni motu non
queratur nisi pax, et hec pax que exuperat omnem sensum sit pax

2
intelleccus reliquernut

119

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Apologia doctae ignorantiae — De coniecturis I

nostra scilicet vita vite nostre, ex qua et in qua viuendo indicibili


p. 86 delectatione [ quiescimus: cum paulo omnis dicet apprehensor, quis
me separabit ab hac veritate vite, non mors quia moriendo viuo. Nihil
igitur tune te separabit quando omnium terribilium terribilissimum
te non terrebit, ridebis omnes cecos quando tibi eum ostendere pro-
mittent quem non vident et inherebis eius amplexibus quern diliget
55 anima tua ex omnibus viribus suis, cui gloria in secula. Ecce condis-
cipule preamate que ex pectore preceptoris pro defensione docte
ignorantie recollegi, licet plura e memoria exciderint ea tibi legenda
atque vbi opus videris communicanda transmitto, vt in tua feruentia
crescat admirabile semen: quo ad diuina videnda eleuamur vti iam
dudum audiui per ytaliam ex hoc semine per tuam sollicitam culturam
studiosis ingeniis recepta magnum fructum affuturum. Uincet enim
indubie hec speculatio omnes omnium philosophorum ratiocinandi
modos, licet difficile sit consueta relinquere, et quantum profeceris me
continue participem facere non pigriteris, nam hoc solo quasi diuino
quodam pabulo gaudiose reficior, hie prout concedere dignabitur deus
in docta ignorantia: aspirans continue ad fruitionem vite illius quam
nunc sic a remotis conspicio, et propius dietim accedere contendo, et vt
earn hinc absoluti assequamur: concedat deus tantopere desideratus in
eternum benedictus.
Finit Apologia docte ignorantie. |

De coniecturis
Deo amabili Reuerendissimo patri domino luliano sancte apostolice
sedis dignissimo cardinal! preceptor! suo metuendo Nicolaus cusa
Data nunc qualicunque oportunitate de coniecturis conceptum
pandam quem quamuis communi humanarum adinuentionum vitio
atque specialioribus feculentiis obtusioris ingenii adumbratum sciam
tibi tarnen patri optimo atque omnium litterarum eruditissimo con-
fidenter explicaui: vt pene diuino lumine admirabilis resplendentie
probatissimi tui intellectus possibilem purgationem accipere queat. Scio
enim hanc indagandarum artium formulam in ruditate sua occumbere
non posse, si vir omnium clarissimus earn acceptatione dignam correc-
tionis lima facere dignabitur. Prebe igitur tua ornatissima auctoritate
intrantibus animum ad breuem planissimam viam altissima queque
patendi.

120

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)
Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:49
Apologia doctae ignorantiae — De coniecturis I

nostra scilicet vita vite nostre, ex qua et in qua viuendo indicibili


p. 86 delectatione [ quiescimus: cum paulo omnis dicet apprehensor, quis
me separabit ab hac veritate vite, non mors quia moriendo viuo. Nihil
igitur tune te separabit quando omnium terribilium terribilissimum
te non terrebit, ridebis omnes cecos quando tibi eum ostendere pro-
mittent quem non vident et inherebis eius amplexibus quern diliget
55 anima tua ex omnibus viribus suis, cui gloria in secula. Ecce condis-
cipule preamate que ex pectore preceptoris pro defensione docte
ignorantie recollegi, licet plura e memoria exciderint ea tibi legenda
atque vbi opus videris communicanda transmitto, vt in tua feruentia
crescat admirabile semen: quo ad diuina videnda eleuamur vti iam
dudum audiui per ytaliam ex hoc semine per tuam sollicitam culturam
studiosis ingeniis recepta magnum fructum affuturum. Uincet enim
indubie hec speculatio omnes omnium philosophorum ratiocinandi
modos, licet difficile sit consueta relinquere, et quantum profeceris me
continue participem facere non pigriteris, nam hoc solo quasi diuino
quodam pabulo gaudiose reficior, hie prout concedere dignabitur deus
in docta ignorantia: aspirans continue ad fruitionem vite illius quam
nunc sic a remotis conspicio, et propius dietim accedere contendo, et vt
earn hinc absoluti assequamur: concedat deus tantopere desideratus in
eternum benedictus.
Finit Apologia docte ignorantie. |

De coniecturis
Deo amabili Reuerendissimo patri domino luliano sancte apostolice
sedis dignissimo cardinal! preceptor! suo metuendo Nicolaus cusa
Data nunc qualicunque oportunitate de coniecturis conceptum
pandam quem quamuis communi humanarum adinuentionum vitio
atque specialioribus feculentiis obtusioris ingenii adumbratum sciam
tibi tarnen patri optimo atque omnium litterarum eruditissimo con-
fidenter explicaui: vt pene diuino lumine admirabilis resplendentie
probatissimi tui intellectus possibilem purgationem accipere queat. Scio
enim hanc indagandarum artium formulam in ruditate sua occumbere
non posse, si vir omnium clarissimus earn acceptatione dignam correc-
tionis lima facere dignabitur. Prebe igitur tua ornatissima auctoritate
intrantibus animum ad breuem planissimam viam altissima queque
patendi.

120

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 85—87

2 Quoniam autem in prioribus docte ignorantie libellis multo quidem


altius limpidiusque quam egoipse nisi meo precisionem veritatis in-
attingibilem intuitus es. Consequens est omnem humanam veri posi-
tiuam assertionem esse coniecturam, non enim inexhauribilis est
adauctio apprehensionis veri, hinc ipsam maximam humanitus in-
attingibilem scientiam: dum actualis nostra nulla proportione respectet.
In firme apprehensionis incertus casus a veritatis puritate positiones
nostras veri subinfert coniecturas. Cognoscitur igitur inattingibilis
veritatis vnitas alteritate coniecturali atque ipsa alteritatis coniectura
in simplicissima veritatis vnitate clarius post hec huius notitiam in-
3 tuebimur. Quoniam autem creata intelligentia finite actualitatis in alio,
non nisi aliter existit, ita vt omnium coniecturantium differentia re-
maneat, non poterit nisi certissimum manere, diuersorum diuersas
eiusdem inapprehensibilis veri graduales, improportionabiles tarnen
adinuicem esse coniecturas, ita quidem vt vnius sensum quamuis vnus
forte alio propinquius nullus vnquam indefectibiliter concipiat, qua-
propter has ipsas quas hie subinfero adinuentiones ex possibilitate in-
genioli mei non parua meditatione elicitas meas accipito coniecturas,
fortassis maioribus intellectualibus fulgoribus longe impares, quas si
ego ob ineptitudinem traditionis a multis spernendas formidem, tarnen
ipsas quasi cibum non penitus incongruum ad transsubstantiandum in
clariores intellectualitates altioribus mentibus administro, qui enim hie
aliquid spiritalis alimonie diligentiore masticatione atque crebra rumi-
natione elicere studuerit acquiret consolatoriam refectionem, etiamsi
4 primo ista cruda atque nouitate sua offensiua potius videantur. Oportet
autem quadam manuali inductione iuniores quosque experiment ali luce
carentes ad latentium ostensionem allicere vt gradatim ad ignotiora
erigantur. Hinc ego coniecturarum mearum secretum commodosius
elucidando primo quadam rational! omnibus notissima progressione
conceptui apodigmatica exemplaria configurabo: quibus noster dis-
cursus pergere queat ad generalem coniecturandi art em. Secundo loco
floridas quasdam annotationes eliciam fructuosam applicatoriam
praxim in gratissimis quibusdam resolutionibus adiiciens veri famelicas
animas reficere curabo.

5 Unde coniecturarum origo


Coniecturas a mente nostra vti realis mundus a diuina infinita ra-
tione prodire oportet, dum enim humana mens1 alta dei similitudo
mons

121

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis I

fecunditatem creatricis nature vt potest participat, ex seipsa vt imagine


omnipotentis forme in realium entium similitudine rationalia exerit,
coniecturalis itaque mundi humana mens forma extitit vti realis
diuina, quapropter vt absoluta illa diuina entitas est omne id quod est
in quolibet quod est, ita et mentis humane vnitas est coniecturarum
p. 88 suarum entitas, deus autem omnia propter seipsum operatur, vt | in-
tellectuale sit principium pariter et finis omnium. Ita quidem ratio-
nalis mundi explicatio a nostra complicante mente progrediens propter
ipsam est fabricatricem, quanto enim ipsa se in explicate a se mundo
subtilius contemplatur: tanto intra seipsam vberius fecundatur: cum
finis ipsius ratio sit infinita, in qua tantum se vti est intuebitur que sola
est omnibus rationis mensura, ad cuius assimilationem tanto pro-
pinquius erigimur: quanto magis mentem nostram profundauerimus,
cuius ipsa vnicum vitale centrum existit, ob hanc causam naturali
6 desiderio ad perficientes scientias aspiramus. Ut autem ad apprehen-
sionem intenti inducaris: et mentem coniecturarum principium reci-
pias: aduertas quomodo vt primum omnium rerum atque nostre men-
tis principium vnitrinum ostensum est, vt multitudinis inequalitatis
atque diuisionis rerum vnum sit principium, a cuius vnitate absoluta
multitudo: equalitate inequalitas: et connexione diuisio effluat. Ita
mens nostra que non nisi intellectualem naturam creatricem concipit:
se vnitrinum facit principium rationalis sue fabrice, sola enim ratio
multitudinis magnitudinis ac compositionis mensura est, ita vt ipsa
sublata nihil horum subsistat, sicut entitate infinita negata omnium
rerum entitates pariter constat esse negatas, quapropter vnitas mentis
omnem in se complicat multitudinem, eiusque equalitas omnem magni-
tudinem, sicut et connexio compositionem. Mens igitur vnitrinum
principium primo ex vi complicatiue vnitatis multitudinem explicat,
multitudo vero inequalitatis atque magnitudinis generatiua est, qua-
propter in ipsa primordiali multitudine vt in primo exemplari magni-
tudines seu perfectiones integritatum varias et inequales venatur.
Deinde ex vtrisque ad compositionem progreditur. Est igitur mens
nostra distinctiuum proportionatiuum atque compositiuum principium.

7 Symbolicum exemplar rerum numerum esse


Rationalis fabrice naturale quoddam pullulans principium numerus
est, mente enim carentes vti bruta non numerant, nee est aliud numerus
quam ratio explicata. Adeo enim numerus principium eorum que ratio-
ne attinguntur esse probatur: quod eo sublato nihil omnium remansisse

122

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 87—89

ratione conuincitur, nee est aliud rationem numerum explicare et illo


in constituendis coniecturis vti: quam rationem seipsa vti, ac in sui
naturali suprema similitudine cuncta figere, vti deus mens infinita in
8 verbo coeterno rebus esse communicat, nee quicquam numero prius
esse potest. Cuncta enim alia ab ipso ipsum necessario fuisse affirmant.
Omnia enim simplicissimam vnitatem exeuntia composito suo sunt
modo. Nulla vero compositio absque numero intelligi potest, nam
partium pluralitas atque eorum diuersitas simul et proportio com-
ponibilitatis ex ipso sunt. Neque alia res substantia: alia quantitas:
alia albedo: alia nigredo, et ita de omnibus absque alietate esset que ex
numero est. Sed numerus ex seipso compositus est, ternarius enim ex
tribus combinatis compositis concipi debet: alioquin ternarius non
magis esset: quam si seorsum parietem: seorsum tectum fundamenta-
que domus fingeres, et formam domus concipere velles. Oportet igitur
non seorsum sed composite simul ipsum ymaginari, nee tune aliud erit
trium combinatio quam ternarius, ex seipso igitur compositus est.
Oportet etiam primam Oppositionen! contractam esse: quod extra
numerum impossibile est. Omnis igitur numerus compositus ex oppo-
sitis differentibus atque ad inuicem proportionabiliter se habentibus
tauter existit quod ilia sunt ipse. Par numerus impari opponitur, atque
omnis numerus siue par siue impar ex pari et impari: hoc est ex seipso
existit, quaternarius ex ternario impari: et quaternario pari compositus
est. Quod autem ex duobus binariis combinatus videtur: non ad quater-
89
' narii essentiam sed quantitatem | referri debet, quomodo autem concipi
quicquam posset menti similius numero. Nonne vnitas ternarii ter-
naria est, equalitas ternarii ternaria est, sic et ternarii connexio
ternaria existit1, numeri igitur essentia primum mentis exemplar est.
In ipso etenim trinitas seu vnitrinitas contracta in pluralitate prio-
riter reperitur impressa, simbolice etenim de rationabilibus numeris
nostre mentis ad reales ineffabiles diuine mentis coniecturantes,
dicimus in animo conditoris primum rerum exemplar ipsum numerum
vti similitudinarii mundi numerus a nostra ratione exurgens.

io De naturali progressione
Tanto te acutius numeri expedit contemplare naturam quanto in
eius similitudine cetera profundius indagare conaris, primum autem
progression! eius incumbe et quaternario earn expleri probabis, vnum
1
exexistit

123

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis I

enim duo tria et quatuor simul iuncta denarium efficient qui vnitatis
simplicis naturalem explicat virtutem, de ipso equidem denario qui
alt era vnitas est: pari quaternario progressu radicis quadrata attingi-
tur explicatio, 10,20,30,40, simul iuncta centum sunt, qui denarie radi-
cis extat quadratura, centenaria itidem vnitas pari motu millenarium
exerit, 100, 200, 300, et, 400, simul iuncta mille sunt, nee amplius hac
via quasi quid restet proceditur, quamuis tarn post denarium vt in
vndenario vbi post ipsum denarium ad vnitatem fit regressio: quam
post millenarium pariformiter repetitio non negetur. Non sunt igitur
naturali influxu plures
quam decem numeri qui
7 2 3 k. i 5 7 t1 9 10 quaterna progressione ar-
centur, nee vltra solidum
denarie radicis millenari-
; 10 W WOO um fit repetitionis variatio,
cum hie progressione qua-
ternaria triniter repetita
1 ? 3 k 20 3D W 200 300 WO
denario exurgat ordine,
habes quaternarium vni-
tatis explicationem vniuer-
si numeri continere potentiam, vnitas enim generalis quatuor vnita-
tibus distinguuntur que ordine congruo figurantur, prima simplicis-
sime, secunda habet ordinis tantum nihili figuram adiectam: vt altere
congruit vnitati, tertia huius nature duas adiicit, quarta tres, vt, I, 10,
ίσο, ι ooo, que omnia quamuis indubia cunctis ad ocularem redegi for-
mulam proposito1 nostro congruentem.

12 De quatuor vnitatibus
Mens ipsa omnia se ambire omniaque lustrare comprehendereque
supponens se in omnibus atque omnia in ipsa esse taliter concludit vt
extra ipsam ac quod eius obtutum aufugiat nihil esse posse affirmet,
contemplatur itaque innumerabili similitudine sua a se ipsa elicita vt
in imagine naturall et propria suiipsius vnitatem que est eius entitas,
13 hanc ex numero quaternam venatur: nam est simplicissima: est alia
radicalis: est tertia quadrata: est quarta solida, ita quidem in initio
numeri simplicissimam intuetur vnitatem, post hec denariam que
radix est aliarum, deinde centenariam denarie quadratam, vltimo

prosito

124

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 89—90

millenariam cubicam, inter enim diuersas atque oppositas vnitates


simplicem et solidam vnicum precisum medium cadere nequit, sed ad
minus duo necessaria esse constat quorum alterum ad simplex vt radi-
calis alterum ad solidum vt quadrata, vnitates inclinantur. Nam im-
possibile est connexionem simplicem esse inequalium, sola etenim infini-
p. go te vnitatis et equalitatis | connexio simplex esse potest. Contemplatur
itaque mens ipsa vniuersam suam entitatem in his quaterne distinctis
vnitatibus: vt aliam videat simplicissimam mentem prioriter ad cuncta
vt creator se habentem: aliam egressam proxime ab ilia aliarum ra-
dicem aliam ab hac radice egressam ad quartam inclinari: que sua
14 grossiori soliditate vlterius proficisci non sinit, has mentales vnitates
vocalibus signis figurat, primam quidem altissimam simplicissimamque
mentem deum nominat, aliam radicalem nullam priorem sui habens
radicem intelligentiam appellat, terciam quadratam intelligentie con-
tractionem animam vocat, finalem autem soliditatem grossam expli-
15 catam non amplius complicantem corpus esse coniectat. Omnia autem
in deo deus, in intelligentia intellectus, in anima anima, in corpore
corpus quod aliud non est quam mentem omnia complecti: vel diuine
vel intellectualiter, vel animaliter vel corporaliter. Diuine1 quidem hoc
est prout res est veritas. Intellectualiter hoc est vt res non est veritas
ipsa sed vere. Animaliter hoc est vt res est verisimiliter. Corporaliter
16 vero etiam verisimilitudinem exit et confusionem subintrat. Prima
vnitas penitus extitit absoluta, vltima vero quantum possibile est
omnem absolutionem exiens contracta est, secunda multum absoluta
parum contracta, tercia parum absoluta multumque contracta. Qua-
propter sicut intelligentia non est penitus diuina seu absoluta, ita nee
rationales anima penitus diuinitatis exit participationem: vt admir-
anda in inuicem progressione diuina atque absoluta vnitate gradatim
in intelligentia et ratione descendente et contracta sensibili per ratio-
nem in intelligentiam ascendente: mens omnia distinguat pariterque
connectet.

17 De prima vnitate
Amplius te attentiorem faciat dicendorum vtilitas, magna enim
atque occulta in lucem ducere temptabo. Primo ilia diuina vnitas si
numerus rerum fingitur exemplar omnia preuenire complicareque
videtur, ipsa enim omnem preueniens multitudinem omnem etiam
anteuenit diuersitatem: alietatem: Oppositionen!: inequalitatem di-
1
Diuiue

125

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis I

uisionem: atque omnia alia que multitudinem concomitantur. Unitas


quidem nee binarius1 nee ternarius est: atque ita deinceps: quamuis
omnia ea sit que sunt ternarius quaternarius et reliqui numeri, si
species rerum vt numeri distinguuntur: ipsa absoluta vnitas nullius
speciei est, nullius nominis, nulliusque figure: quamuis omnia sit in
omnibus, ipsa est vnitas omnis pluralitatis, vnitas quidem pluralitatis
generum, specierum, substantiarum accidentium vniuersarumque crea-
turarum, mensura vna omnium mensurarum, equalitas vna omnium
equalium et inequalium, connexio omnium vnitorum et segregatorum,
quemadmodum vnitas omnem tarn parem quam imparem numeros
18 simplicitate sua complicat, explicat atque connectit. Intuere mente
profunda vnitatis infinitam potentiam, maior enim est per infinitum
omni dabili numero, nullus enim est numerus quantumcunque magnus
in quo vnitatis potentia quiescat. Cum itaque omni dabili numero per
vnitatis virtutem maior absque statu haberi possit per solius vnius
potentiam inexhauribilem: constat omnipotentem earn esse. Multa de
hoc in iam antedictis audisti: multaque dici semper posse ex his vides,
ea etenim que dici possent numeri quidem sunt inexplicabilis vnitatis
numeralesve figure inuariabilis veritatis, que tanto clarius intuebitur:
quanto absolutius atque vnicius concipitur. Qui enim absolutam et
ipsam tantum concipit vnitatem ineffabilem earn videt, cuius enim
respectu potius vnum quam aliud sortiretur nomen. Si cuncta alia
separasti et ipsam solam inspicis, si aliud nunquam aut fuisse aut esse
aut fieri posse intelligis, si pluralitatem omnem abiicis atque respectum
et ipsam simplicissimam tantum vnitatem subintras: ita vt earn non po-
p. 9 j tius simplicem quam non simplicem, non potius vnam quam | non vnam
comprobes. Archana omnia penetrasti, nulla ibi dubietas nullum im-
19 pedimentum. Contemplare igitur mentis vnitatem per hanc absolutio-
nem ab omni pluralitate et videbis non esse eius vitam corruptibilem
in sua vnitate absoluta in qua est omnia, huius autem absolute vnitatis
precisissima est certitudo, etiam vt mens omnia in ipsa atque per ipsam
agat. Omnis mens inquisitiua atque inuestigatiua non nisi in eius lumine
requirit: nullaque esse potest questio que earn non supponat, questio an
sit: nonne entitatem: quid sit: quidditatem, quare: causam, propter quid
finem presupponit, id igitur quod in omni dubio supponitur certis-
simum esse necesse est. Unitas igitur absoluta quia est entitas omnium
entiuni, quidditas omnium quidditatum: causa omnium causarum: finis
omnium finium: in dubium trahi nequit: sed post ipsum dubiorum est
1
biuarius

126

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 90—91

20 pluralitas. Aduerte igitur iuliane pater quam clara atque breuis est theo-
logia sermone inexplicabilis, quoniam ad omnem de deo formabilem
questionem primum posse respondere vides questionem omnem de ipso
ineptam, omnis enim questio de quesito oppositorum alterum tantum
verificari posse admittit, aut quid aliud de illo quesito quam de aliis
affirmandum negandumve existat. Hec quidem de absoluta vnitate
credere absurdissimum est, de qua nee alterum oppositorum aut potius
vnum quodcunque quam aliud affirmantur. Si vero affirmatiue quesito
satisfacere optas absolutum presuppositum repetas, vt cum dicitur an
sit: respondeatur entitatem que presupponitur ipsum esse. Ita quidem
in questione quid sit: quidditatem respondeas, et ita deinceps. In
questione an deus sit homo entitas atque humanitas presupponuntur,
quare dici poterit ipsum entitatem earn esse per quam est humanitas:
ita in questione an angelus sit eum entitatem absolutam angelitatis as-
21 seratur, et ita de singulis. Quoniam autem omnis affirmatio negation!
aduersari creditur, hec iam dicta responsa precisissima esse non posse
ex hoc aduertis quod primum per infinitum omnem preit Oppositionen!
cui nihil conuenire potest non ipsum, non est igitur coniectura de ipso
verissima que admittit affirmationem cui opponitur negatio: aut que
negationem quasi affirmation! verioremprefert, quamuis verius videatur
deum nihil omnium que aut concipi aut dici possunt existere quam ali-
quid eorum, non tarnen precisionem attingit negatio cui obuiat affir-
matio. Absolutior igitur veritatis extitit conceptus qui ambo abiicit
opposita disiunctiue simul et copulatiue, non poterit enim infinitius
responderi an deus sit quam quod ipse nee est nee non est, atque quod
ipse nee est et non est, hec est vna ad omnem questionem altior simpli-
cior absolutior conformiorque responsio, ad primam ipsam simplicissi-
mam ineffabilem entitatem. Hec quidem subtilissima coniecturalis
responsio est ad omnia quesita equa, coniecturalis autem est cum pre-
cisissima: ineffabilis inattingibilisque tarn ratione maneat quam in-
tellectu.
22
De secunda vnitate
Intellectualis est hec vnitas, cum autem omne non primum ab isp o
absolutissimo descendens aliter quam versus alteritatem pergere intelli-
gi nequeat, non erit hec vnitas simplicissima vt prima, sed intellec-
tualiter composita, compositio vero ab vno et altero: hoc est ex com-
positis esse ratio dicit, nee tarnen hec vnitas aliter ex oppositis est
quam simplicem conuenit esse radicem, non igitur ipsam opposita pre-
ueniunt vt sit ex ipsis que precesserunt: sed simul cum ipsis exoriun tu r

127

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis I

sicut intellectualiter numerum componi necesse est, copulantur igitur


in eius simplicitate radicali opposita ipsa indiuise atque irresolubiliter,
denaria enim vnitas absque radice est, nam earn preter primam nulla
precedit vnitas, cuius multiplicatione exurgat ex sola prima ortum
capit quam omnis sequitur oppositio: eius itaque initium nullis di-
uersitatibus est inuolutum, quapropter quicquid in subsequentibus in
p. 92 diuisionem progreditur, in ipsa illa vnitate radica|li non disiungitur:
vti differentie debere opposite in speciebus diuise, in generali compli-
cantur specierum radice, connexio autem omni disiunctioni simplicior
23 est atque prior. Quapropter questiones alterum oppositorum de ipsa
entitate negabile supponentes: atque alterum tantum affirmabile
improprie moueri vides, omne enim de intelligentia qualitercunque
affirmabile incompatibile non habet oppositum. Altius enim atque
simplicius est intellectuale esse eo essendi modo quod cum non esse est
incompatibile. Unde intellectualis illa vnitas radix quedam compli-
catiua oppositorum in eius explicatione incompatibilium existit, ea
enim opposita que in explicata eius rationalis vnitatis quadratura in-
compatibilia sunt in ipsa complicantur. Motus enim rationabiliter
quieti incompatibiliter opponitur, sed sicut infinitus motus coincidit
cum quiete in primo, ita et proxima eius similitudine non se exter-
minant sed compatiuntur, nam motui intelligentie non ita opponitur
quies: quod dum mouetur pariter non quiescat, simplicior enim est hie
motus intellectualis quam ratio mensurare queat, similiter et de quiete
24 et ceteris omnibus. Acute igitur quantum vales hec concipe. Nam in
ante expositis de docta ignorantia memor sum de deo me intellectuali-
ter sepe locutum per contradictoriorum copulationem in vnitate sim-
plici. lam autem in proxime premissis diuinaliter intentum explicaui,
improportionabiliter simplicior est negatio oppositorum disiunctiue ac
copulatiue quam eorum copulatio. Aliter autem diuine secundum prime
absolute vnitatis conceptum de deo, aliter secundum hanc intellectu-
alem vnitatem dicendum: multoque adhuc bassius secundum ratio-
nem. Unitas autem ista ad primam improportionabilis oppositorum
compositionem penitus non euadit: sed in ea opposita compatibilem
concordantiam nondum exierunt. Unde cum questiones omnes a ratione
inuestigatiua progredientes ab intelligentia omne id sint quod sunt, non
potest questio de intelligentia formari: in qua ipsa presuppositiue non
resplendeat. Ratio enim de intelligentia inuestigans quam nullo sensi-
bili signo comprehendit: quomodo hanc inchoaret inquisitionem sine
incitatiuo lumine intelligentie ipsam irradiantis. Habet se igitur intelli-
gentia ad rationem: quasi deus ipse ad intelligentiam. Si igitur coniec-

128

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 91—93

turaliter respondere ad motas de ipsa cupis questiones: ad presupposi-


tum aduerte: atque ad ipsum responde. Die igitur in questione an sit
intelligentia: ipsam esse entitatem per rationem inuestigantem pre-
suppositam: a qua ratio vt a radice sua entitatem sumit. In questione
quid sit pariformiter die earn presuppositam intellectualem quidditatem
esse: a qua rationis quidditas dependet, ita de ceteris. Certa est igitur
vnitas radicalis quamuis non sit ipsa certitudo vti prima est atque in
25 omni ratione: vt in quadrata radix existit et presupponitur. Quod si ad
intellectualem veritatem inquisitionem dirigere instituis: necesse est vt
intellectualibus fruaris terminis: qui nullum incompatibile habent
oppositum: cum incompatibilitas de natura illius intellectualis vnitatis
esse nequeat. Unde vsuales termini qui rationis sunt entiaintelligentiam
non attingunt. Intelligentia enim neque stat neque mouetur: neque
quiescit: neque in loco est, immo neque forma est neque substantia aut
accidens: eo modo quo termini illi per rationem impositi significant.
Sicut enim intellectus radix est rationis, ita quidem termini intellectua-
les radices sunt rationalium. Unde verbum intellectuale ratio est in
quo vt in ymagine relucet. Radix igitur vocalium terminorum sermo est
intellectualis. Constat tibi autem vnitatem rationis simplicis complicare
rationi motus et quietis: curui et recti: atque ceterorum oppositorum, si
p. 93 igitur rationes op|positorum se in simplicitate absolutions vnitatis ra-
tionis compatiuntur, etsi ratio sermo est intelligentie: manifestum tibi
erit non in vsualibus rationis terminis, sed in ipsamet rationis vnitate
complicationem oppositorum intellectualis vnitatis relucere, quaprop-
ter si queritur an intelligentia sit quanta propinqua coniectura potent
responded per rationem dicendo ipsam non aliter quantam quam ratio
quanti ostendit, non enim hie terminus quantum intellectualis est, sed
quanti ratio. Ita quidem ad questionem an in loco intelligentie sit ratio
loci, quern admodum quadratum radicis continentia extitit, ita quidem
ipsa est ratio substantia, hoc est quia de ipsa ratio substantie effluit, et
26 ita de reliquis. Intelligentia igitur nihil horum est que dici aut nominari
possunt, sed est principium rationis omnium sicut deus intelligentie. In
istis meditari diligenti assiduitate, et dum profunda mente intraueris
difficilia apud plures tibi manifestabuntur: dulcore intellectualis dulce-
dinis omnem sensibilem amenitatem incomparabiliter excellentis.

27 De tertia vnitate
Anima numerus intelligentie quam quadrare explicat non incongrue
concipitur: sicut ipsa intelligentia numerus est vnitatis supersimplicis,

9 Nikolaus von Kues I 129

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis I

vnitas enim intelligentie numeratur in anima dum multipliciter contra-


hitur, quoniam autem in ipsa anima vnitas intelligentie explicatur, in
anima resplendet ipsa vt in propria imagine, deus lumen est intelligen-
tie, quia eins est vnitas, ita quidem intelligentia anime lumen, quia eius
vnitas, hoc attentius animaduerte, quoniam et sic corporalis forma vni-
tatis anime numerus existit anime virtutem seu vnitatem non in se sed
eius corporali explicatione sensibiliter intuemur, sie et intelligentiam non
in se sed in anima: nee primam simplicissimam absolutissimamque vni-
tatem in se vti est, sed ipsa intuemur intelligentia vt in numero et si-
gnaculo. Deus igitur forma intelligentie est: intelligentia anime, anima
corporis. Omnia igitur corpora numerus cum sint anime merito vnitatis
potentia eius tibi magna occurrit. Considera igitur rationem ipsam non vt
cubici corporis radicem, sed medium per quod intellectualis radix in
corpus descendit, nam est instrumentum intellectus atque ita prin-
cipium seu radix Instrumentalis corporalium. Centenaria vnitas ani-
mam figurat, millenaria corpus, exurgit autem mille ex ductu denarii
in centenarium, hoc est ex multiplicatione intelligentie per animam.
28 In omnibus igitur corporalibus cum anima vt radix reluceat Instrumen-
talis non erit tibi difficile ipsam in omnibus venari sensibilibus signis
eius quoniam in ipsis est forma vt sigilli in cera per intelligentiam im-
pressa, omne igitur quod auditu percipitur eius gestat caracterem,
questiones igitur omnes que de ipsa moueri audis ab ipsa signatas con-
cipias, vnde omnes anime rationem supponunt, questio enim an sit:
rationis est, ita et cetere omnes. Non potest igitur dubitari an sit, cum
sine ea dubia moueri non possunt. Si quis quesierit an anima sit quanta,
dices earn non quantam corporaliter, sed quantam vt numerus est in-
telligentie, nam cum sit vnitas sensibilium omne diuersum sensibiliter
in ipsa est vnum. Sensibilis igitur seu corporalis quantitas seu qualitas
et ita de singulis sensibilibus ita quidem se habent quod eorum omnium
vnitas ratio anime existit1 a cuius vnitate progrediuntur. Diuersa igitur
alia atque opposita sensibiliter vnam habent rationem que varie con-
tracta varietatem sensibilium efficit. ludicia igitur anime sunt vt
numeri quorum alter par est alter impar, et nunquam simul idem par
et impar, quapropter non iudicat anima in sua ratione opposita com-
29 patibilia, cum eius iudicium2 numerus sit eius, et si acutius considera-
p. 94 ueris omnis vnitatis numerus | ad suam se habet vnitatem modo con-
formi. Nam vnitatis omnis numerus denario perficitur: simplicissime
vnitatis numerus simplicissimo numero in denarium pergit. Que igitur
1 2
exitit iudicum

130

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 93—94

sunt in prima vnitate ipsa vnitas simplicissima: in eius explicatione


numerali reperiuntur diuersa atque differenter alia. Ita quidem in-
telligentie que sunt numerus simplicissime atque absolute vnitatis in-
tellectualiter quidem numeri naturam in ordine ad primum participant.
Reperitur igitur intellectualis differentia oppositio alietas: et si quid
aliud numero conuenit, sed hec vnitas sunt inabsoluta. Ita quidem
quadrate diuersitates: alietates: oppositiones in ratione sunt vnitas
intellectualis atque cubice oppositiones, et alietates sensibiles et corpo-
rales sunt vnitas in ratione. Hac via progredere in inquisitionibus si ad
veriores volueris pertingere coniecturas.

30 De vltima vnitate
Sensibilis corporalisue vnitas est ilia que millenario figuratur. Ipsa
enim eapropter vltima extitit, quoniam est vnitatum complicatio,
neque ipsa intra se complicans est vt in numerum pergat, sicut nee
prima numerum sequitur: que tota complicans est solida atque com-
positissima est hec sensibilis vnitas vti ipse millenarius, et vt harum
vnitatum conceptum subintres eas concipe differentes, quia prima sit
vnitas simplicissimi puncti, secunda simplicis linee, tercia simplicis
superficiei, quarta simplicis corporis. Scies post hec clarius vnitatem
puncti simplicissimi omne id esse quod in lineali, superficial! atque
corporali extat vnitate, sed vnitas linee est id omne quod in superficial!
et corporali est. Atque superficialis pariformiter est id omne quod in
corporali. Non sunt sensibiles et discretabiles tres priores vnitates: nisi
per mentem ipsam que sola punctum seorsum lineam et superficiem
31 concipit, sensus vero corporeum tantum attingit. Plane nunc ineptitu-
dinem nostram valebis examinare quando per sensibilia mensurare
nitimur mentalia: quando cum corporali grossicie superficialem moli-
mur effingere trinitatem. Inepte quidem agimus si linee simplicitatem
per corpus figurare nitimur. Ineptissime autem dum indiuisibilem ab-
solutissimum punctum corporea forma vestimus, quapropter per has
corporales sensibiles formas qualescunque: aut per has sensibiles lite-
ratorias traditiones non nisi inepte adumbramus subtiles theologicas
32 atque intelligentiales formas. Sensus anime sentit sensibile: et non est
sensibile vnitate sensus non existente, sed hec sensatio est confusa atque
grossa ab omni semota discretione. Sensus enim sentit et non discernit,
omnis enim discretio a ratione est, nam ratio est vnitas numeri sensibi-
lis. Si igitur per sensum discernitur album a nigro, calidum a frigido,
acutum ab obtuso: hoc sensibile ab illo: ex rationali hoc proprietate

9* 131

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis I

descendit, quapropter sensus vt sie non negat, negare enim discretionis


est, tantum enim affirmat sensibile esse: sed non hoc aut illud. Ratio
ergo sensu vt instrumento ad discernendum sensibilia vtitur, sed ipsa
33 est que in sensu sensibile discernit. Aduerte itaque luliane pater
quomodo ab hacipsa sensibilium regione omnis alienata est negatio
atque non esse. A regione vero supreme vnitatis omnis affirmatio pro-
cul est eliminata. In regionibus vnitatum mediarum ambo permittun-
tur complicatiue in ipsa secunda, explicatiue in tercia. In hac infima
vnitate verba tantum presentis sunt temporis. In prima suprema
nullius sunt temporis. In secunda vero complicatiue presentis et non
34 presentis. In tercia autem explicatiue presentis vel non presentis. Si igi-
tur terminos vnitatibus de quibus tibi inquirendi propositum est adap-
taueris: veriores coniecturas efficies. Cum enim de deo quereretur an
heri fuisset per hoc quod verba a tempore sunt absoluta in diuinis: facile
ρ. 95 quid respondendum concipis. Quando enim | fuisse ambit esse et fieri,
et nullius est temporis eternitati conuenit. Si autem de intelligentia
hec questio formaretur, si fuisse presens et non presens complicat, eterno
ab eternitate proxime cadente et progrediente conuenire poterit, ita de
reliquis, sie etiam si de vnitate vna quasi et alia loqueris, adaptare ad
hoc dicendi modum vt cum deo nos homines rationales loquimur regulis
rationis deum subiicimus vt alia de deo affirmemus: alia negemus: et
opposita contradictoria disiunctiue applicemus. Et hec est pene omni-
um theologorum modernorum via qui de deo rationabiliter loquuntur,
multa enim hac via admittimus in scola rationis que scimus secundum
35 regionem simplicis vnitatis neganda. Ratio enim omnia in multitudinem
magnitudinemque resoluit multitudinis autem principium est vnitas,
magnitudinis trinitas: vt in figuris poligoniis trigonus. Uia igitur ratio-
nis principium omnium est vnum et trinum: non vt vnitas et trinitas
sunt plura, cum pluralitatis principium sit vnitas, sed vt sunt vnitas que
trinitas. Intelligentia autem vocabulorum rationalium ineptitudinem
aduertens hos abiicit terminos deum supra eorum significata quasi
eorum complicans concipit principium, et quia in ipso diuinitatis radio
videt suum conceptum deficere, affirmat ipsam super omnem compli-
cationem et explicationem intelligi debere, ipsum vti est concipi non
posse. Ita pariformiter de intelligentia agimus dum de ipsa ratiocinando
disputamus, hac via dum sensibile ad rationem eleuamus aut intelligen-
tiam siue primam absolutissimam vnitatem de eo secundum illius regio-
nis regulas loqui necesse est, dum enim vnitatem ab omni sensibili
rational! aut intellectual! pluralitate absoluerimus et in simplicitatem
infinitam redigerimus: non est amplius aliquod de eo affirmabile: neque

132

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 94—96

enim tune potius est lapis quam non lapis, sed est omnia, ita de reliquis,
et hoc absque scrupulositate intelliges si aduertis absolutam vnitatem
lapidis non esse plus lapidis quam non lapidis: quodque omnium vna
est absoluta vnitas que est deus. Unde sicut absoluta vnitas lapidis
istius sensibilis et rationalis est deus, sic eius intellectualis vnitas est
intelligentia. Quare patet quibus regulis tune de eo coniecturandum
36 existat. Ego te etiam vnum notare rogo quomodo ipsa sensibilis vnitas
cui non patet progrediendi vlterior via: in sursum regreditur, nam de-
scendente ratione in sensum sensus redit in rationem, et in hoc regres-
sionis progressiones aduertito, redit enim sensus in rationem: ratio in
intelligentiam: intelligentia in deum, vbi est initium et consummatio
in perfecta circulatione. Numerus igitur sensibilis redit in suum vnita-
tis initium vt per ipsum in intelligentia: et per intelligentiam in deum
finem finium pertingere queat, finis sensibilium1 anima seu ratio. Deuiat
igitur sensibilis vita a via reditionis et finis: dum se ab vnitate rationis
alienat ita ratio deuiat ab vnitate intelligentie longius abiens, sic ipsa
intelligentia si ab vnitate absoluta que veritas est aliorsum declina-
uerit. Hec sic dicta sint ad presens.

37 De vnitate et alteritate
Quantum ruditas dedit ingenioli fundamenta quedam coniectura-
rum mearum explicaui ex numerorum ordine, nunc vnum semper menti
incorporandum eadem radice contentum adiiciam. Omnem constat
numerum ex vnitate et alteritate constitui, vnitate in alteritatem pro-
grediente atque alteritatem in vnitatem regrediente, vt ex mutuo in in-
uicem progressu finitetur atque actu vti est subsistat, neque potest esse
quod vnitas vnius numeri cum vnitate alterius omnem teneat equalita-
tem, cum precisio equalitatis impossibilis sit in omni finite. Uariabatur
igitur in omni numero vnitas atque alteritas, plus enim impar numerus
p. 96 de vnitate | quern par habere videtur propter indiuisibilitatem vnius in
paria: et possibilitatem alterius. Quapropter cum quisque numerus sit
vnus ex vnitate et alteritate: erunt numeri in quibus vincit vnitas
38 alteritatem, et in quibus alteritas vnitatem absorbere videtur. Radi-
cales autem numeros simpliciores nemo dubitat quadratis atque solidis.
Radicales enim simplices ex nulla preambulari radice alia quam sim-
plici vnitate progredientes multum vnitatis parumque alteritatis
habere constat. In illis enim alteritas nulla apparet aliorum omnium
respectu quorum radices existunt, quod si que alteritas in ipsis ob
1
sensilibilium

133

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis I

egressionem eorum a prima simplicissima vnitate existit: ista in re-


spectum1 infinite simplicitatis primi tantum esse recte concipitur. In
ipsis vero quadratis plus alteritatis esse necesse est: cum ex multipli-
catione radicis exurgant. Multiplicatio autem ab vnitatis simplicitate
est excessio, sed adhuc illos multum vnitatis tenere vides propter com-
plicationem cubici numeri ex ipsis prodeuntis, cubus vero parum sim-
plicitatis atque multum alietatis: diuisibilitatis atque multiplicitatis
39 habet. Hac exemplari traditione ipsum vniuersum et cunctos mundos
et que ex ipsis sunt ex vnitate et alteritate in inuicem progredientibus
constitui coniecta varie quidem atque diuerse.Nam vnitatis atque alte-
ritatis supremi celi simpliciores atque intellectuales et radicales esse
audisti, medii vero mediocriter infiniti sensibiliter atque solide. In-
tellectuales enim numeri simplices sunt: et sunt simplices essentie
numerorum rationalium atque sensibilium. Ex his rationales exoriuntur
qui proportionales existunt, sola enim ratio proportionum naturam
40 attingit, deinde sensibilis solidior numerus. Unitas autem numeri in-
tellectualis vti est trinitas indiuisibilis atque immultiplicabilis est. Non
enim potest esse plus quam vna trinitas, rationes autem tripli plurifi-
cari et sensibili contractione multiplicari posse manifestissime constat.
Trinitatem autem multo amplius complicatiuam quam tripli proportio-
nem manifestum est. Complicat enim omne trinum ac triniter in-
telligibile aut numerabile: sine quo tripla proportio esse nequit. Cum
igitur ad essentiam eius non concurrat tripla proportio sed potius
econuerso, ambiat enim omne trinum siue triplum fuerit siue non: eius
complicatio maxima est. Triplum etiam complicat numeros multos
triplos: et omne qualitercunque triplicabile, sed tres nihil complicat.
Cum enim a, b, c, numero: et tres dico numerum explico. In hac quidem
aut alia tibi acceptiori similitudine: aptiores terminos atque figuras
fingito pro intrando hos diuersorum mundorum diuersos numeros, quos
tarnen in superior! mundo cum scias intellectuales sensibiliter ineffabiles
41 cognoscis. Cum ergo nunc ad hoc perueneris vt omnia ex vnitate et
alteritate coniectando videas: vnitatem lucem quandam formalem
atque prime vnitatis similitudinem, alteritatem vero vmbram atque
recessum a primo simplicissimo atque grossiciem materialem concipito.
Facque pyramidem lucis in tenebras, et tenebre pyramidem in lucem
progredi, et omne inquisibile in figuram redigito: vt sensibili manu-
ductione ad archana coniecturam conuertere possis. Et vt in exemplo
alleuieris: vniuersum in earn figuram hie subtus conspice redactum. |

1
respctum

134

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 96—97

P-97
ι
Unites
I S- A/teritos

ι ί

42 Aduerte quoniam deus qui est vnitas est quasi basis lucis, basis vero
tenebre est vt nihil. Inter deum autem et nihil coniectamus omnem
cadere creaturam. Unde supremus mundus in luce abundat: vti ocula-
riter conspicis, non est tarnen expers tenebre: quamuis ilia ob sui sim-
plicitatem in luce censeatur absorbed. In infimo vero mundo tenebra
regnat quamuis non sit in ea nihil luminis, illud tarnen in tenebra
latitare potius quam eminere figura declarat. In medio vero mundo ha-
bitudo etiam extitit media, quod si ordinum atque chororum inter-
43 stitia queris per diuisiones hoc age, admonitum te semper esse volo
eorum sepedictorum ne hoc figurali signo ad fantasmata falsa ducaris,
quoniam nee lux nee tenebra vt in mundo vides sensibili in aliis coniec-
tare, hoc retento vtere figura hac in omnibus inquirendis quam P,
quia paradigmatica est in sequentibus nominabo.

44 Explicatio
Omnis vis mentis nostre circa ipsius debet vnitatis conceptum sub-
tiliando versari, quoniam omnis cognoscibilium multitudo ab eius de-
pendet notitia, que est in omni scientia omne id quod scitur. Omnem
autem multitudinem nominum eius numeros quosdam vnitatis nominis
eius attende. Nam ratio vnitatis est indiuisibilitas in se atque ab alio
quolibet segregatio, vnde vnitatem dicimus multis attributionibus vir-
tutis eius appellari. Nam omne id quod quandam dicit indiuisibilitatem
discretionem atque connexionem vnitati conuenit. Omnia autem talia
per vnitatem opposita per alteritatem figura complicat, indiuisibilita-
tem igitur in diuisibilitatem progredi non est aliud quam vnitatem in
alteritatem descendere, ita de incorruptibilitate in corruptibilitatem:
immortalitate in mortalitatem: immutabilitate in mutabilitatem immo-
bilitate in mobilitatem: et ita de ceteris similibus. Et ita pari ratione

135

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis I

de forma in formabile, quoniam forma est discretiua: quare vnitas,


discretio in indiscretum sen continuum: speciale in confusum: lux in
tenebras: simplex in grossum, spiritus in corpus et similia horum con-
cipito, sie actus in potentiam, totum in partem, vniuersale in parti-
culare, species in indiuiduum: amor in amabile, ars in artificiale, et
quidem consequenter de omnibus connectentibus aut complicantibus
ad complicata, nee est possibile opposita reperiri quorum vnum non sit
45 vt vnitas alterius respectu. Si igitur ad P, figuram oculum direxeris
videbis per descensum vnitatis in alteritatem: et regressum alterius in
ρ. 98 vnitatem, quomodo in supremo celo omnia que alteritatis | existunt in
ipsam vnitatem pergunt. Diuisibilitas enim in indiuisibilitatem, tenebra
in lucem, grossum in subtile, compositum in simplex, mortale in immor-
tale, mutabile in immutabile, femineitas in masculinitatem, potentia in
actum, imperfectum aut pars in totum, et ita deinceps. Contrarium in
infimo mundo vbi indiuisibilitas in diuisibilitatem degenerat. Unitas
enim forme indiuisibilis sequitur naturam diuisibilem: vt quelibet pars
aque sit aqua, terre terra, stabilitas ibi est in instabilitate, immortalitas
in mortalitate, actualitas in potentialitate, masculinitas in femineitate,
46 atque sie de singulis. In medio vero mundo media est habitudo. Quod si
hec diligenti contriueris ingenio: maxima atque multis occultissima
clarissima luce intueberis, vsque ad ipsa nature abditissima, duceberis
etiam in variationes terminorum vnius atque alterius mundi: quomodo
stabilitas in inferior!1 est in instabilitate, et generaliter vnitas in alteri-
tate, quoniam hec est eius vnitas que in alteritatem transmit: non esse
vnitatem sed alteritatem, contrarium in supremo mundo: vbi hec est
alteritas non esse alteritatem sed vnitatem. Ostendit autem ibi P,
figura omnia in mundo dabilia in hoc differenter se habere, aliter qui-
dem in vno absorpta est vnitas in alteritate: aut econuerso, aliter in
alio secundum plus atque minus, propter quod ad maximum aut mini-
47 mum simpliciter non deuenietur. Unde quanto vnitas formalis
minus in alteritatem transiit: tanto nobilior, quia vnior forma animalis
vnior est quoniam vegetabilis, quare forma vnius animalis non sequitur
sectionem animalis: sicut aliquas sectiones vegetabilis concomitatur:
et plus mineralis: et maxime elementorum. Uides etiam cur in diuisione
lapidis: necessario ad non lapidem deueniri possit: et hoc tanto citius
quanto lapis perfectior. Ita de omnibus. Quodque necessarium sit si in
infinitum progressio fieri non debet: vt ad ea deueniatur que elementa
48 dicuntur, de quibus subiungemus. Oportet autem vt cuiuslibet parti-

1
inferioriori

136

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 97—99

cularis inquirendi per, P, figuram vnitatem in sua perfectione concipias,


et secundum earn lucis intensitatem atque tenebre grossiciem paruam
aut magnam ymagineris: vt cuiusque aliorum omnium respectu prout in
vniuerso cadit singulariorem noticiam habere queas. Unitatum aut em
graduationes ex his coniecta que audisti: vt illam maiorem affirmes que
49 indiuisibilior et plura vnit. Maior quidem est vnitas totius omnes partes
vnientis: quoniam partis vnibilis. Quanto enim vnitas minus in actu: et
plus in potential tanto alterabilior. Unitas enim vniens vnitati vnibili
perfectior est, et quanto in vnitate alicuius plures vnitatis conditiones
concurre vides: tanto perfectior. Unitas enim dicit rationem principii
atque finis intra se vnientis. Unitas igitur anime vnitati corporis per-
fectior est, quia vnitatis corporis finis est anime vnitas a qua corporalis
vt quodam suo principio dependet, ablata enim anima perit et dissol-
uitur eius vnitas. Uidemus autem aliquas vnitates plus esse in potentia
vnibilitatis, alias plus in actu: vt non perueniatur, propterea in reci-
pientibus magis et minus ad maximum aut minimum simpliciter neque
ad determinatas ostensibiles vnitates elementales infimas et minimas
actu pertingimus: quamuis eas esse et ad inuicem vnibilis non nisi in
continua vnibilitate subsistentes ratio esse credat, in quibus vnitas est
in alteratione continua, sie etiam actu maximas rationabiliter deueni-
tur: vbi vnibilitatis potentia est in actu perfecto: nullam aliam vnio-
so nem expectando. Aduerte igitur quoniam solo intellectu supra ratio-
nem concipere te oportet: vt asseras progressionem in infinitum simul et
p 99 ad maximum mini | mumve actu deuenire non posse, non enim sciri pot-
est que terra sit elementalis tantum, cum nulla non elementum ab alia
omni terra non distincta sit dabilis: ita quidem de aqua, nulla est enim
aqua que specialiter ab alia in elementationis gradu non differat non est
igitur minimum actu scibile neque maximum: vide in quantitate. Nam
si quocunque dato numero dabilis est maior: simul scitur nullum nume-
rum infinitum atque nullum datum maximum, sic etiamsi omne quan-
tum est in semper diuisibilia diuisibile scitur neque ad infinitas posse
partes deueniri: neque ad minimam, vnde etsi sensus aliquam minimam
putat, ratio tarnen illam diuisibilem et non minimam dicit, ita et in-
tellectus attingit hoc diuisibile esse quod ratio minimum putat, igitur
omne dabile maius est minimo: et minus maximo absque eo quod hie
51 processus currat in infinitum, hec sola ilia negatiua scientia precisionem
inattingibilem tibi subinfert, nam quamuis rationi appareat necessario
ibi ad maximum deueniri: vbi infinitus gradualis prohibetur ascensus,
tarnen intelligentia ipsa videt verius esse per abnegationem precisionis
nullum dabile esse precise maximum de genere quidem maius recipien-

137

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis I

52 tium. Tanta est igitur vis simplicis intellectualis nature vt ambiat ea que
ratio vt opposita disiungit, ratio enim que numerum absque proportione
non attingit atque maximum actu admittit ex noto ad ignota se viam
habere coniectat. Intellectus autem dabilitatem rationis aduertens has
abiicit coniecturas, affirmans eos numeros proportionales pariter et im-
proportionales : vt omnium pariter et singulorum lateat precisio que est
deus benedictus. Ratio vero precisio quedam sensus extitit vnit enim
ratio sua precisione sensibiles numeros atque ipsa sensibilia rationali
precisione mensurantur, sed hec non est vera simpliciter sed rationabili-
ter vera mensura. Rationabilium vero precisio intellectus est qui est
vera mensura. Summa autem precisio intellectus est veritas ipsa que
53 deus est, hec attentissime notato, vnitatem autem in alteritate progredi
est simul alteritatem regredi in vnitatem, et hoc diligentissime aduerte:
si intellectualiter vnitatem in alteritate intueri volueris, nam animam
esse in corpore est ita ipsam in corpus progredi quod corporalis vnitas
ingreditur in ipsam, ita de forma quelibet quanto vnior atque perfectior
fuerit tanto earn progredi est plus alteritatem regredi. Simplici enim
intellectu progressionem cum regressione copulatam concipito: si ad
archana illa curas peruenire que supra rationem disiungentem pro-
cessionem a regressione solo intellectu in vnum opposita complicante
verius attinguntur. Ad que philosophantes atque theologi ratiocinantes
hactenus sibi sua positione principii primi ingrediendi viam preclu-
serunt.

54 Quoniam vnitatem vnitatem esse est ipsam precise atque vti est esse
satis tibi clarissime constat vnitatem esse ipsam idemptitatem incom-
municabilem inexplicabilem atque vti est inattingibilem. Sicut enim
omne ens in propria sua entitate est vti est ita in alia aliter, hoc facile
si aduertis apprehendes. Circulus enim vt ens rationis est in sua propria
rationali entitate vti est attingitur. Dum enim conspicis figuram a cuius
centro ad circumferentiam omnes linee sunt equales, in hac quidem
ratione circulum vti ens est rationis attingis, sed extra ipsam rationem
propriam vti est sensibilis est, sicut in alio est, ita et aliter est. Non est
igitur possibile circulum vti est in ratione extra rationem esse. Sensi-
bilis igitur circulus in alteritate vnitatem rationalis circuli participat.
Quapropter precisio illa vti circulus est incommunicabilis remanet, nam
non nisi in alteritate multiplicatur, non est enim dabilis sensibilis cir-
p TOO culus vbi a centro linee ad circumferentiam |. ducte precise sint
equales, immo nulla alteri per omnia vti est equalis dari poterit. Non est
ergo circulus qui videtur adeo precisus quin precisior eo semper esse

138

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 99—100

posset. Et quamuis vti est non se aliter quam vti est communicet: in
alio tarnen non potest nisi aliter participari. Non est igitur vti est im-
participabile suo defectu, sed quia in alio participatur: hinc et aliter.
55 Adsis hie totus vt ad coniecturarum varietatem subintres. Nullum enim
intelligibile vti est te intelligere conspicis si intellectum tuum aliam
quandam r em esse admittis quam intelligibile ipsum, solum enim in-
telligibile ipsum in proprio suo intellectu cuius ens existit vti est in-
telligitur, in aliis autem omnibus aliter, non igitur attingitur aliquid vti
est nisi in propria veritate per quam est. In solo igitur diuino intellectu
per quern omne ens existit, veritas rerum omnium vti est attingitur, in
aliis intellectibus aliter atque varie. Neque intellectus rei vti est in alio
attingibilis est, sicut circulus vti est in hoc sensibili pauimento alibi
nisi aliter fieri nequit. Idemptitas igitur inexplicabilis varie differenter
in alteritate explicatur, atque ipsa varietas concordanter in vnitate
idemptitatis complicatur. Uisio enim in variis videntibus differenter
participatur, et visibilium varietas in vnitate visus concordanter com-
plicatur, sicut et videntium diuersitas in vnitate visionis absolute con-
corditer continetur. Et quoniam diuina ipsa mens omnium absolu-
tissima est precisio: ipsam omnes create mentes in alteritate variationis
differenter participare contingit: ilia ipsa ineffabili mente imparticipa-
56 bili perdurante: conditione participantium hoc agente. Non sunt autem
ipse mentes in se diuini luminis radium capientes: quasi participatio-
nem ipsam natura preuenerint. Sed participatio intellectualis in-
communicabilis ipsius actualissime lucis earum quidditas existit.
Actualitas igitur intelligentie nostre in participatione diuini intellectus
existit, quoniam autem actualissima ilia virtus non nisi in varietate
alteritatis accipi potest, que potius in quadam concurrentia potentie
concipitur. Hinc participantes mentes in ipsa alteritate actualissimi
intellectus: quasi in actu illo qui addiuinum intellectumrelatus alteritas
siue potentia existit: participare contingit. Potius igitur omnis nostra
intelligentia ex participatione actualitatis diuine in potential! varietate
consistit. Posse enim intelligere actu veritatem ipsam vti est ita creatis
conuenit mentibus, sicut deo nostro proprium est actum ilium esse
varie in creatis ipsis mentibus in potentia participatum. Quanto igitur
intelligentia dei formior: tanto eius potentia actui vti est propinquior.
Quanto vero ipsa fuerit obscurior: tanto distantior, quapropter in
propinqua: remota: atque remotissima potentia varie differenter parti-
cipatur. Nee est inaccessibilis ilia summitas ita aggredienda quasi in
ipsam accedi non possit, nee aggressa credi debet actu apprehensa, sed
potius vt accedi possit semper quidem propinquius: ipsa semper

139

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis I

vti est inattingibili remanente. Tempus enim ad euum ita pergit


57 cui nunquam quamuis accesserit continue poterit adequari. Uides
nunc assertiones positiuas sapientum esse coniecturas. Nam dum tu
pater clarissimis tuis oculis faciem pontificis summi sanctissimi domini
nostri Eugenii pape quarti coram conspicis: de ipsa positiuam
assertionem concipis quam precisam secundum oculum affirmas.
Dum autem ad radicem illam vnde discretio sensus emanat te
conuertis ad rationem: dico intelligis sensum visus participare
vim discretiuam in alteritate organice contracta, ob quam causam
defectum casus a precisione intueris, quoniam faciem ipsam non vti est:
sed in alteritate secundum angulum tui oculi ab omnibus viuentium
p. ιοί oculis diffe|rentem contemplaris1. Coniectura igitur est positiua assertio
in alteritate veritatem vti est participans, quemadmodum vero sensus
in vnitate rationis suam alteritatem experitur, et assertiones sensibiles
ab vnitate precisionis absoluendo coniecturas facit, ita ratio in radicali
vnitate sua in ipso scilicet intelligentie lumine suam alteritatem et
casum a precisione in coniecturam inuenit. Sie et intelligentia ipsa vt
propinqua potentia in vnitate diuina se suo quidem clarissimo modo
53 gaudet coniectari. Hec tenens participationis2 coniecturam hac via
efficiat, omne enim participabile cum non sit nisi in alteritate partici-
petur in quaternitate participari necesse erit, pergit enim vnitas a se in
alteritatem et quaternario subsistit, omne quod in alio participatur nee
maxime nee minime nee equaliter poterit recipi, ipsa etiam vnitatis
simplicitas cum non vti est simplex sed aliter participetur: in quadam
vt ita dixerim compositione aut casu ab ea ipsa simplicitate, hoc est in
simplicitatis alteritate participatur, non igitur participatur simplicitas
secundum partem cum sit simplicitas: sed modo quo participabile est
simplex secundum se totum, quoniam autem incommunicabilis est ma-
xime minime atque equaliter ipsa vnitatis simplicitas, ita enim vti est
participaretur per coincidentiam vt in docta ignorantia aperitur, hinc
in quadam quaternitate a maximeitate minimeitate atque equalitate
cadente participari necesse est. Non igitur participatur vnitas vt est
complicans simplicitas: nee vt est alterata explicatio, sed vt alterabilis
eius participabilitas explicatoria quasi modus quidam virtutis ipsius
complicatiue imparticipabilis vnitatis per quandam coincidentiam in-
59 telligitur. Dico enim secundum subiectam configurationem, a, vnitas
simplex complicans imparticipabilis est vti est est et imparticipabilis in
modo, b, aut, c, scilicet maxime aut minime seu secundum gradum
1 2
contemplaras paticipationis

140

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 100—102

altiorem aut inferiorem virtutis eius: est et imparticipabilis in modo, d,


e, f, hoc estmaxime: minime aut equaliter seu secundum gradum
altiorem inferiorem aut medium, nee est participabilis vt in g, h, i, k,
quasi in quatuor quibusdam simplicibus distinctis essendi modis supe-
riori scilicet inferiori et duobus mediis:
aut maxime aut minime: aut magis
maxime aut magis minime. Si enim ita
distincte quidem quasi secundum vir-
tutis eius partes participaretur non
eo perfection modo quo ipsa totalitas
simplicis vnitatis eius participari posset
participaretur: sed defectuose, non est
igitur imparticipabilis secundum ali-
quem ipsius distinctum gradum: cum
simplicitas indistinctibilis sit, nee est
participabilis vt quatuor ilia sunt tria regressiue: puta vt, g, h, i, k,
censeantur a sua quaternaria alteritate retracta in ternariam, d, e, f, nee
vt ad hec magis vnita censeantur in binaria, b, c, sed vt in ipsa vnitate,
a, quasi quadrif aria virtus in vnitate substantie subsistens consideratur,
ibi enim tantum vnitas imparticipabilis cum participabilitate coincidit:
ita quidem vt omnia quecunque differenter participantia non nisi in
alteritate quaternaria vnitatem aliter imparticipabilem attingere
60 queant, hec in infra dicendis clariora fient. Magna vis coniecturalis
artis tibi hac via panditur, si hunc denarium explicatorium compli-
p. 102 catorie notaueris, ars enim | breuissima est qua veritas ipsa indagatur,
que etsi tribus lineis scribi possit in sue vnitatis simplicis complicatione:
tarnen sine alteritate modorum nee communicari potent: nee partici-
pari, hinc de eiusdem reiteratione mini ignoscere velis.

61 De tribus mundis
Post hec taliter quamuis ineptius tradita mundum quendam supre-
mum ex theophanico descensu diuine prime vnitatis in denariam, atque
ex denarie vnitatis regressione in primam constitui concipe: qui et
tercium celum si übet vocitetur. Alium pari descensu ex secunde vni-
tatis in terciam: et ipsius tercie ascensu in secundam constituas: qui et
secundum celum dici poterit. Tercium vero mundum per descensum
tercie vnitatis in quartam: et quarte reascensum in terciam coniecta.
62 Uniuersum igitur sic erit ex centraliori spiritualissimo mundo: atque ex

141

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis I

circumferentialiori grossissimo, et ex medio. Centrum primi deus,


centrum secundi intelligentia, centrum tercii ratio. Sensibilitas est
quasi grossissima cortex tercii atque circumferentialis tantum. Primum
centrum indiuisibilis entitatis omnia in omnibus tenentis vbique cen-
63 tralis, sensibilitas semper extremitatem tenet. Omnia sunt in primo
mundo, omnia in secundo, omnia in tercio: in quolibet modo suo. Entitas
omnis rei est centrum seu vnitas ilia absolutissima, cum igitur hec sit
ipsa veritas omnium et cuiuslibet: est omnis res vera in tercio celo vt a
veritate sua immediatius impermixteque fluit quasi pater in filiis. Est
in secundo celo vt in verisimilitudine remotiori quasi pater in nepotibus.
Est in infimo celo vt in remotissima adumbratione: vbi in vltimis tan-
tum signis occultatur: vt pater in distantissimis consanguineis ab eo de-
scendentibus. Deus autem pater atque principium nostrum est: cuius
vere filiationis ymaginem in tercio tantum celo tenemus, cuius centralis
vnitas est ipsa veritas, ibi tantum vt filii veri veritatis regnum possidere
poterimus. Unde illud est intellectuale celum vbi lucet veritas clare vti
est, cuius quidem veritatis lumen in secundo rational! celo adumbratum
rationibus varietatem induit opinatiuam, in inferiori vero densissima
grossicie confunditur.

64 De ter trinis distinctionibus


Arbitror nunc vana coniectura quemlibet ex iam dictis mundis vni-
uersi in se numeri seriem continere vt quisque suo modo sit perfectus:
quamuis vniuersi numeri primi atque supremi celi in aliorum propor-
tione simplicissimi atque formalissimi sint, ac si, 10, simplices digitales
in mille sint gradatim extensi. Numeri autem secundi celi hac modera-
tione seruata magis grossi minusque lucidi et formales quasi articulares
denarii gradatim in millesimum vsque festinent. Infimi vero multa
tenebra adumbrati materialiores vt proportio vnitatis eius sit ad pri-
65 mam vt centum ad vnum, et ad secundam vt centum ad decem, qua
habitudine ponderata cuiuslibet iam ante ostensi mundi vides per
trinas numerales progressiones orbem triniter distingui, vt sie in vni-
uerso sint graduates nouem vnitates a prima simplicissima descenden-
tes. Ad hoc autem vt quaternaria perficiatur distinctio que sola com-
plementum inquisitionum existit coniectare cogimur progressiones qua
vna pergit vnitas in aliam quaterne disiunctim numerandas, vt sie in
quolibet mundo ter trinas distinctiones finaliter annotemus, et sie in
vniuerso ad solidum ternarii pertingamus: vt subscripta tibi pandet
figura. |

142

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 102—103

p. 103

1000, 4·

143

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis I—II

66 Misteria pluribus occulta magna certe si vt res postulat oculo mentis


figuram perspexeris tibi nota fient. Decenario omnis comprehenditur
numerus, quaternario omnis progressio perficitur, quater igitur, 10, 40,
sunt. Hinc, 40, circulos omnibus tarn magnis quam paruis in vnum col-
lectis reperies. Unde hec progressio, i, 3, 9, 27, cum, 40, efficiat non in-
congrue laudatur, nam vt, i, 2, 3, 4, vniuersi numeri est ordinatissima
progressio qua nulla ordinatior dari potest, multiplicatio enim binarii
quaternarium efficit: sicut additio vnitatis ad ternarium, quaternarius
igitur ordinatissime ex his procedit. Et in quibuscunque quatuor aliis
numeris talis reperiri nequit. Ita ad quaternarii denarium scilicet. 40.
progressio nulla ordinatior illa que est, i, 3, 9, 27. Poteris hoc experiri
in eo quod per subtractionem et additionem horum quatuor numero-
rum ad inuicem omnes numeri singulariter vsque in, 40, attinguntur,
sicut et prime progressiones quatuor numerorum combinationibus
omnes numeri vsque in denarium exurgunt: vt per teipsum probare
poteris vtrobique. Nee sunt alii ordinate progressionis quaternarii nu-
meri dabiles preter istos: qui numeros simul iuncti et quemlibet con-
tentum per eorum adinuicem additionem aut subtractionem efficiant.
67 Deinde aduerte vnitatem simplicem que hoc loco deum figurat quatuor
circulos contingere, maximum scilicet vniuersi supremi mundi: supremi
ordinis et supremi chori, ita quidem gradatim lumen atque entitatem
eius participant, primo vniuersum, post hoc supremus mundus, deinde
supremus ordo, vltimo et quarto loco supremus chorus. Uides conse-
quenter chorum choro receptum lumen communicare vsque dum ad
vltimum deuenitur. Singularius etiam attendendum est quomodo id
quod in vniuerso repeiitur: reperitur et in quolibet mundo et ordine
cuiusque: modo autem absolution et contraction diuerso. Nam denaria
vnitas intelligentiam figurans, centenaria animam, millenaria corpus:
aliter in supremo mundo est: secundum scilicet illius mundi naturam
altam simplicem et nobilem aliter in medio, aliter in infimo vmbroso,
atque in eodem supremo mundo differenter in supremo ordine et aliis
subsequentibus, nam infimum superioris cum supremo inferioris in
omnibus coincidere conspicis. Simplicior enim est sensus superioris
mundi quam intelligentia medii, perfectiorque est sensus superioris
ordinis quam intellectus subsequentis. Age igitur nouem denarias vni-
tates atque nouem centenarias et alias millenarias nouem quas in, 27,
minoribus circulis reperies se ad inuicem secundum progressionales
habere numeros: initium semper ab ipsa absoluta capiendo vnitate, et
tunc experieris quomodo in quolibet mundo perficitur. Nam si primus
denarius superioris mundi est vt duo, secundus vt tria, et tercius vt, 4,

144

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 104—105

perfecta est progressio. Si in secundo mundo primus denarius est vt, 20,
secundus vt, 30, tercius vt, 40, perfecta est progressio. Sic in tercio in-
fimo primus denarius vt, 200, secundus vt, 300, tercius vt, 400, perfecta
68 est progressio. Unde ita de aliis dum concipis vnitatibus videbis quo-
modo vnitas intelligentie inferioris mundi de natura superioris aut
medii non est: sed ab eius cadit simplicitate secundum numerorum con-
figuratam proportionem, sicut aliter iudicat grammatice scola quern
intelligentem, aliter mathematice, et adhuc aliter theologorum. Ita
quidem secundum diuersorum mundorum varia iudicia varie de his
necessario iudicatur. Aliud quidem est iudicium inferioris mundi dum se
singulariter attendit, aliud dum eius habitudo ad superiores aduertitur,
69 qui igitur coniecturarum moderationem congrue distinguere cupit: hec
eum notare necesse est: vt sciat distinguere et ipsa distincta iam singu-
lariter : iam ad inuicem respectiue considerare: vt secundum has habi-
tudines nunc neget: tune affirmet. Dum enim queretur an inferioris
ρ. 105 mundi | natura intelligentiam habeat, vides dicendum esse intelligen-
tiam contractam secundum eum mundum ibi reperiri et non reperiri
intelligentiam secundum habitudinem altioris mundi: ita quidem de
reliquis. Non enim vnus mundus aut numerat aut loquitur aut quic-
quam agit vt alius, intelligentie enim non numerantur vt lapides aut
animalia: nee loquuntur vt homines: sed suis modis vtitur quisque
mundus.

70 Secunda pars

Quamuis nunc prolixius quam acutissimo ingenio tuo necesse sit


cuncta dixerim coniecturarum mearum fundamenta, opus tarnen video
etiam ob tardiores qui forte aliquando hec visuri sunt vt ipsam simpli-
citatem atque idemptitatem conceptus in varietate multarum alterita-
tum capabilem faciam, et hinc ea que dixi in praxi partim explicare cu-
rabo, vbi cum idem varie resplendere videbis facile coniecturali arte ad
cuncta duceberis. Cum autem omne nostrum Studium in hoc feruentissi-
mum sit in veri notitiam in nobisipsis experiamur. Hinc quasdam pre-
mittam generalium notitiarum preambulares enodationes vt demum ad
artem peruenire queas tuiipsius venandi peritiam coniecturaliter qui-
1
7 dem: cum precisio omnis a nobis absconsa remaneat, omnia autem parti-
cipatione vnius id sunt quod sunt, ipsum vero cuius participatio est
omnium pariter et singulorum esse in omnibus et in quolibet suo quo-
dam modo resplendet, quapropter non habes alia consideratione opus:
nisi vt in diuersitate rerum a te indagandarum idemptitatem inquiras:

10 Nikolaus von Kues I 145

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

aut in alteritate vnitatem, tunc enim quasi absolute vnitatis modos in


alteritate contractorum entium intueberis, omnes etiam figure ad om-
72 nia inquirenda modo adhibito subseruient, varietas autem modi ex
entium diuersitate exurgens ita concipiatur quasi vnitas absoluta:
modus quidem absolute necessitatis existat qui in alteritate rerum
varie recipiatur: vt omne ens seu vnitas omnis sit modus quidem
necessitatis, vti visio sensibilis est modus quidem necessitatis visionis
illius que est absoluta necessitas, ita et visio rationalis est modus qui-
dam et visio intellectualis est modus quidam. Sed diuina ipsa visio est
modus varie participatus qui est ipsa absoluta necessitas, ad omnem
autem visionem absoluta ipsa visio idemptifice se habet, quapropter in
73 veritate cuiusque indaganda idem est modus. Sed quando diuersitatem
vnius et alterius que ex alteritate participationis modi existit rationabi-
liter seruare proponis vnitate modi te varie vti debere non ambigis: vt
sensibilem ipsam visionem sensibiliter, rationalem rationabiliter, in-
tellectualem intellectualiter1 in figuris inquiras. Seruiet enim tibi, p,
figura ad omnes et ad quamlibet ad sensibilem: si vnitatem sensibilem
feceris lucem et alteritatem sensibilem vmbram, ad rationalem si lucem
lucem dixeris discursiuam: aut rationalem vnitatem, ad intellectualem
similiter seruiet quando vnitatem intellectualem lucem feceris. Si etiam
coniecturam participationis formare volueris eodem agas modo, a, visio-
74 nem quam volueris supponendo. Ita quidem in figura vniuersi, si enim
circulum vniuersi vniuersorum visionem2 absolutam participantium
supponas, plane omnes varietates intellectualis rationalis atque sensi-
bilis visionis intueberis, si de intellectual! tantum tibi cura fuerit: cir-
culum maiorem vniuersorum intellectualium visionum faciens querenda
conspicies, ita quidem de rational! rationabiliter et de sensibili sensibili-
ter, hac arte vti de visione ita generaliter de omnibus inquiras sie vt in
idemptitate diuersitas et diuersitate idemptitas obseruetur: semper ad
hoc attentissimus esto ne te ineptorum vocabulorum seducat deceptio |
p. 106 sed illis vtere conuenientibus modis: vt ex paucis premissis audisti: et
75 fructum non paruum assequeris. Oportet etiam vt fundamentum istud
inattingibilis precisionis ad hoc indesinenter resoluas: vt dum tibi aut3
sensibilis aut rationalis aut intellectualis occurrit precisio: earn vt con-
tractam taliter precisam admittas, cuius alteritatem tunc tantum intue-
beris: quando in vnitatem absolutiorem contractionis ascenderis. Nam
etsi ratio tibi dicit duo et tria quinque esse precise: eo quod hoc rationis
iudicio negari nequeat: tarnen cum ad rationis vnitatem intellectum

1 2 3
intellectualitet visonem a ut

146

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 105—106

scilicet aspexeris vbi non maiorem esse numerum quinarium quam


binarium aut ternarium: neque alium parem alium imparem: neque
alium paruum alium magnum numerum reperies, cum ibi omnem
numerum rationis in vnitatem simplicissimam absolutum conspicias:
non erit hec vera duo et tria esse quinque nisi in celo rationis. Precisio
igitur non nisi contracte in ratione reperitur rationabiliter scilicet sicut
in sensu sensibiliter. Ita quidem dum vni asseris incompatibiliter aliud
maxime opponi: veritatemprecisam rationis via af firmas que intellectua-
liter precisione caret. Sic etiam dum aliud asseris int elligere intelli-
gentie, aliud velle, atque ita de ceteris: verum intellectualiter profers,
non autem diuine, vbi non est aliud intelligere: et aliud velle. Non attin-
gitur igitur precisio nisi vti alia: quasi omnis precisio in alteritate ab-
solutam veritatem que deus est ita participet: sicut omne esse enti-
76 tatem absolutam. Aduerte queso ad profundam omnium inquirendarum
scientiarum radicem, quoniam omne id quod precisionis via precisum
ostenditur: ex eo tale est quia de rationis celo existit. Ita de sensu
atque etiam intellectu. Nam cum ratio alteritas sit vnitatis compli-
cantis intelligentie: non est intelligentia in ratione nisi in alterata parti-
cipatione. Negat igitur ratio complicationem oppositorum et eorum in-
attingibilitatem affirmat, sicut sensus negat genericam multorum sen-
sibilium vnitatem rationalem. Uisus enim nequit affirmare de natura
sensibilium fore sonum aut dulce. Quapropter hec est radix omnium
rationabilium assertionum: scilicet non esse oppositorum coincidentiam
attingibilem. Hinc omnis numerus par aut impar, hinc ordo numeri,
hinc progressio, hinc proportio. Hinc irrationalis est proportio dyametri
ad costam: quia paris et imparis coincidentiam esse oporteret. Hinc
etiam dyameter circuli ad circumferentiam improportionabilis, quia ita
77 differentium coincidentiam ratio non attingit. Et vt breuissime multa
dicam: nihil in mathematicis sciri poterit, alia radice, omne quod de-
monstratur verum esse ex eo est: quia nisi foret oppositorum coinci-
dentia subinferreretur, et hoc esset rationem exire. Sic omne id quod
ostenditur per rationem adipisci non posse: ex hoc est quia ex eius
scientia esset coincidentie oppositorum illatiua. Et quoniam in mathe-
maticis relucet1 istud principium: rationabilissime atque secundum ra-
tionem verissime sunt eius ostensiones, in ipsis quoque ratio delectatur
quasi in explicatione virtutis proprie vbi seipsam intuetur in alteritate
intelligentiam participare. Hinc he scientie quibusdam absque doctore
faciles sunt: qui habent rationem nee nimium in intelligentia absorp-

1
relncet

10* 147

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

78 tarn, nec in sensibilibus vmbris contractam. Et quoniam ipsa rationis


alteritas est et sensus vnitas: ipsam sensibiles alteritates complicare at-
que explicate manifestum est. Hinc discurrit a complicatione ad expli-
cationem: logice seu rationabiliter inquirendo idem in diuersitate. Idem
enim est in conclusione sylogistica quod in premissis, sed complicatiue
in maiori, explicatiue in conclusione, medio quidem modo in minori.
Hinc vbi conclusio est complicans: maior est explicans. In ratione igitur
vis complicatiua est: quia vnitas sensibilium alteritatum, similiter et
p. ioj vis | explicatiua, quia alteritas intellectualis vnitatis pariter et vnitas
sensibilium. Coincidentiam igitur complicationis et explicationis ratio-
nale celum ambit, quare ilia rationalis complicatio explicatioque non
sunt de his oppositis que solum in intellectual! vnitate coincidunt. In
diuina enim complicatione omnia absque differentia coincidunt in in-
tellectuali contradictoria se compatiuntur, in rationali contraria vt
79 opposite differentie in genere. Hinc aduerte quomodo dum numeras in
coincidentiam complicationis et explicationis ratio pergit, numerando
enim vnitatem explicans: et pluralitatem in numeri alicuius vnitatem
complicas. Dum enim decem numerasti notissimam complicantem vni-
tatem denarie explicasti, et pluralitatem ignotam in denariam vnitatem
complicasti. In ratione igitur oppositorum quedam coincidentia est que
in sensibilibus attingi nequit. Ad hanc autem contrariorum coinciden-
tiam et rationis precisionem cum sensus attingere nequeat omnia sen-
sibiliter vti sunt subsistunt que si aliter essent coincidentiam ipsam
subinferrent.
80 De eodem
Attente incumbens premissis fecundas habet coniecturas. Nam
quando in explicatione rationalium adinuentionum solum causam
rationem inuenit, dilatabit vires multiplicatis eius in varia alteritate
vnitatis eius, cum enim ratione apprehendis omnem triangulum habere
tres angulos equales duobus rectis: et causam apprehensionis non aliam
quam rationem ipsam conspexeris: ad profunditatem rationis viam
habes, hoc est enim a te ita capiendum. Ratio quia ratio ita iudicat:
quia in rationali celo ita esse necesse est, nam triangulum non habere
tres angulos duobus rectis precise equales: si hoc verum est: vel est per
coincidentiam vnitatis et pluralitatis: siue trinitatis et vnitatis: aut
recti et non recti: siue aliorum valde oppositorum, et tunc est locutio
intellectualis mundi. Aut quia non est dabilis rectus angulus precise
neque duo precise equalia: neque tria duobus equalia, sie est locutio
sensibilis mundi qui cadit ab equalitate rationali in alteritatem sensi-

148

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 106—108

bilem. Unde ex hoc clarissime vides rationem in seipsa rationabiliter


vera complicare, et non esse aliam apprehensionis causam nisi quia
81 ratio: et non intelligentia vel sensus, ita quidem dum dicitur omne
quantum in semper diuisibilia per partes diuidi proportionabiles ratio
necessario admittit. Si enim verum non esset coincidentiam contradic-
toriorum ratio admitteret quod per rationem fieri posse impossibile
iudicatur. Quapropter considera quod omnium rationabilium artium
ratio sola seipsa clausa est et omnium radicalem causam que per earn
attinguntur hanc solam esse conspicis. Si igitur a te queratur cur om-
nium triangulorum duo latera simul iunctatertiosuntmaiora, autcur
quadratum diameter quadrati est duplum ad quadratum coste, aut cur
quadratum lateris oppositi angulo recto est equale duobus quadratis
aliorum laterum: et ita de omnibus. Respondebis hoc esse eapropter ra-
tionis via necessarium, quia si non: sequeretur coincidentia contradic-
tionis, pariter si diceretur cur portio circuli ex corda minori diametro et
arcu est ad circulum improportionalis. Respondebis: quia alias contra-
dictionis coincidentia sequeretur. Scire igitur ad hoc principium vitan-
de coincidentie contradictionis omnia reducere est sufficientia omnium
82 artium ratione inuestigabilium. Tentaui ego aliquando affirmans dia-
meter et circumferentie circuli proportionem inattingibilem atque in-
admissibilem propter iamdictam coincidentiam vitandam et statim
quid geometrice affirmandum quidve negandum vidi. Nam in ipsis ani-
morum conceptionibus atque in cunctis demonstrationibus euclidis1 aut
p. 108 quorumcunque vnicam hanc | causam reperiri in varietate figurarum.
Quis non videt si duo latera trianguli simul iuncta possent esse tercio
equalia quod hec proportio attingeretur. Si enim omnis corda minor
est quam arcus cui subtenditur, et corda minoris arcus similior est arcu
suo quam corda maioris: manifestum est si admitteretur duas cordas
mediorum arcuum equales fore corde integri arcus corde et arcus
coincidentiam subinferri. Pariformiter si non omnis dabilis arcus per
medium diuisibilis foret: ad idem necessario deueniri oporteret. Sicut
igitur necessarium est omnis trianguli duo latera simul iuncta tercio
maiora esse, et omne quantum esse semper diuisibile per proportio-
nales partes si coincidentia sepedicta vitari debet. Ita de omnibus
geometricis demonstrationibus facile comperies. Temptabo hanc
mathematice radicem aliquando vita comite explicare: vt ipsam
83 scientiam hac via ad sufficientiam quandam reducam. Sic ergo si
armonie causas scrutaris reperies alteritatem non aliter quam in

1
enclidis

149

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

vnitate subsistere posse. Quoniam autem alteritas casus est ab vnitate:


armonia est vnitatis et alteritatis constrictio. Necesse est autem sim-
plum vnitatis per suiipsius multiplicationem in duplum progredi. Simpli
igitur et dupli constrictio per descensum simpli et ascensum dupli in
vnum necessario prima extat armonica constrictio, ita dupli et tripli
et cetera, et tripli et quadrupli tercia. Et quoniam vnitas quaternario
explicatur: hinc et omnis armonia. In his igitur numeris, i, 2, 3, 4,
atque eorum combinationibus omnis extat armonia. Causa igitur omnis
armonie ex necessitate rationalis progressionis exurgit. Cur autem se-
mitonii precisio rationem lateat causa est: quoniam earn attingere
nequit sine paris et imparis coincidentia. Uides sensibiles combi-
nationes quasdam esse rationalis vnitatis, vnde rationalis ipsa armonica
vnitas dum in sensibilium combinatione propinque contrahitur: in ipsa
ratio delectatur quasi in opificio proprio seu propinqua similitudine,
sed quia precisio eius explicari nequit vnitas armonica in varietate
sensibilium varie explicatur: vt in variis varie explicetur: que in nulla
84 vti est precise potest explicari. Ita quidem rationalis discursus scientie
que dyaleticen dicitur: ad quandam ducitur rationis necessitatem.
Dum enim complicatiua vnitas que est et vniuersalitas in alteritate
explicatur rationabiliter ex complicatiue noto explicatiue ignotum
attingitur: alioquin intelligentia non esset in ratione rationabiliter, et
vnitas non esset in numero numeraliter seu in alterabilitate alterabi-
liter et nihil omnium esset. Quapropter plura esse in vno genere gene-
raliter: et in vna specie specialiter, et in inferiori specie adhuc magis
specialiter, et speciem esse in indiuiduis indiuidualiter, et indiuidua
in specie vniuersaliter necesse est rationis via. Ratio autem hanc
vnicam artem discursiuam in quaternaria alteritate explicat. Quatuor
enim dicit propositionum quantitates, quatuor modificationes quatuor
sylogisticas figuras, et ita de reliquis. Nee est aliud logica in qua ra-
tionis vis explicatur. Naturaliter igitur ratione vigentes hac arte pollent.
85 Rethor autem conceptum imprimere volens ratione vtitur vt audien-
tium mentes immutet. Seit enim conuenire receptioni vt verbum
ornetur conuenienti proportione, atque vt ratione animetur quater-
narium causarum facit: atque in vniuersorum circulum contrahit, tres
celos respicit in celo supremo de causa secundum necessitatem iusti-
cie peiorat, in secundo vtilitatem desiderii sui ad ita deliberandum
ostendit, in tercio infimo honestatem concurrere demonstrat, et ad
hoc locos congruos inuenit vt clare et ordinatim a complicatione ad
86 explicationem pergat. Si tibi per ea coniecturarum antedicte principia
libuerit explicatiores tractatus componere: ad vniuersorum figuram

150

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 108—109

p.log recurrito, et | ipsum maximum circulum rationem facito et artes


rationales lucidissimas et clariores abstractioresque atque infinitas
magis adumbratas atque medias elicito. Si de mathematica inquiris
idem facito: vt aliam quandam intellectualem: aliam quasi sensibilem:
et mediam quasi rationalem constituas. Ita de arismetrica, ita de geo-
metria: ita de musica. Si de musica seorsum doctior esse volueris: fin-
gito vniuersorum circulum musice rationi et aliam quasi intellectualem
abstractiorem musicam, aliam quasi sensibilem: aliam quasi rationalem
intueberis, miranda in his omnibus efficere poteris si in his sedula me-
ditatione verseris. Ita quidem de logica sensibili rational! et intellec-
tuali: ita de rhetorica: ita de grammatica si libet agas: mira quidem
videbis, quoniam et si rationalis vis in omnibus artibus participetur:
tarnen si altiorem rationis partem applicaueris arti rational! cuicunque:
ipsa erit quasi intellectualis respectu eiusdem artis quando inferiori
rationis virtute animatur. Satis sit nunc ista sic tetigisse, adiiciam
amplius alia quedam generalia ex virtute artis nostre proposito nostro
congruentia.

87 De differentia et concordantia
Mens humana rationis medio inuestigans infinitum ab omni appre-
hensionis sue circulo eiiciens ait. Nullam rem dabilem ab alia qua-
cunque per infinitum differre: omnemque dabilem differentiam in-
finita minorem atque ipsam infinitam non plus differentiam quam
concordantiam esse, sicque de ipsa concipit concordantia. Quodlibet
igitur cum quolibet concordat atque differt: sed equaliter precise hoc
88 est impossibile, absoluta est enim hec precisio ab vniuerso. Si igitur
in sensibili mundo iuxta illius mundi naturam hec vera esse intelligis:
patebit tibi omne sensibile cum quolibet vniuersaliter quandam habere
vniuersalem concordantiam atque cum vno maiorem quam cum alio,
concordantiam autem vnitatem concipito, differentiam vero alteri-
tatem: et in ipsa, p, figura mutuam vnius in aliam progressionem no-
tato. Quanto igitur maior concordantia tanto minor differentia: et
econuerso, quaternaria1 autem concordantia in differentiam pergit,
etsi has volueris progressiones vsque ad cubum ternarii extendere
clarius distinctiones attinges, omne igitur sensibile cum omni sensibili
quandam habet vniuersalissimam concordantiam, et specialissimam
differentiam atque inter hec duo quedam mediant quorum alterum

1
quarernaria

151

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

ob sui generalitatem se trahit ad ipsum vniuersale, alterum specialius


se contrahit ad specialissimum quapropter vnio omnium sensibilium
vmuersaliter est in quadam natura vniuersali omnibus communis.
Unio alia non adeo vniuersalis sed generalis multis est, alia vero vnio
specialior est, vltima autem specialissima. Omne igitur sensibile hoc
aliquid singulariter existens cum omni et nullo concordat: ab omni
89 et nullo differt, atque vt hec coniectura tua in vniuersorum intueatur
figura: centrum circuli minimi cuiuscunque singulare aliquod fingito,
tale quidem vt centrum est ab omnibus differt: vt punctus intra
ambitum vniuersi scilicet maioris circuli contenti cum vniuersis intra
ipsum orbem inclusis vniuersalem habet conuenientiam, generalem
vero cum his que post intra subsequentem maiorem clauduntur cir-
culum. Post hec autem specialiorem cum his quos contractior includit,
specialissimam vero cum his quos contractissimus const ringit circulus.
Singularitas igitur omnia singularizat: specialitas specializat: genera-
litas generalizat: vniuersalitas vniuersalizat. Omnia enim vniuersalia
generalia atque specialia in te iuliano iulianizant: vt armonia in lutina
lutinizat: in cithara citharizat et ita de reliquis. Neque in alio hoc vt in te
possibile est. Hoc autem quod in te iuliano est iulianizare, in cunctis1 ho-
p. no minibus est humanizare: in animalibus est animalizare | et ita deinceps.
Quod si ad discretiores concordantias pergere instituis: circulum con-
tractissimum in vniuersalem resoluito, atque ita intueberis te vniuer-
saliter cum vniuersis conuenire hominibus. Generaliter vero cum his
quos quintum clyma intercipit, specialius vero cum ad occasum de-
clinantibus, specialissime autem cum ytalicis. Ad hec hunc contrac-
tissimum circulum in vniuersalem resoluito, et conspicies te vniuer-
saliter cum ytalicis conuenire, generaliter cum latinis, specialius cum
romanis, specialissime vero cum cesarinis vnde ortum cepisti. Hec
quidem omnia in singulis quibuscunque ex traditis principiis veriori
coniectura per differentie et concordantie gradus attinges: obseruato
quod de sensibilibus in sensibili, rationabilibus in rationali. Intellec-
tualibus in intellectual!: datis regulis proportionabiliter vtaris.

90 De elementis
Ex his et antehabitis satis atque manifeste concipis elementorum
coniecturam. Si enim vniuersorum vniuersalis quedam concordantia
communem2 quandam omnibus primam vniuersalissimamque dicit
1 2
cuntis commuuem

152

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 109—in

inesse naturam, hanc vniuersaliter elementalem esse coniicimus. Si


vero in sensibili mundo omnia sensibilia in quadam communitate ge-
neralissima conuenire natura ostensum est: earn elementum generate
coniectamus, atque ita de specialioribus atque specialissimis. Habito
autem in omnibus de quibus agendum est debito respectu vnitatem
cuiuscunque regionis in continua alteritate eiusdem absorptam vt non
in se simpliciter subsistere queat propter puritatem actus aut vnitatis
eius elementum appello, non est igitur elementatum in simplicia ele-
menta resolubile: cum resolutio ad simplex pertingere nequeat, ca-
91 reatque ipsum simplex elementum virtute actu subsistendi. Elemen-
torum vero distinctionem ex ipsa generali discretiua figura elicito,
vniuersalitas enim elementorum est trina quadrate cubice. Alia enim
sunt elementa magis intellectualia: alia magis rationalia: alia vero
sensibilia, ea enim que sensus primo iudicat elementa: ratio elemen-
tata conuincit: atque ilia que rationi videntur simplicia: intelligentia
composita comprehendit, refert igitur inter elementorum gradus quasi
inter puncta lineas atque superficies, sensibilis hie mundus nihil super-
ficiei simplicius attingit, rationalis vero simplicem lineam superficie
anteponit, intellectual's autem indiuisibilem punctum linee prefert.
Ita quedam alia videmus vt simplices litteras elementa: alia vt sillabas:
alia vt dictiones, elementatum autem oratio est: inter ipsas vero lit-
teras differentias intuemur triniter distinctas: ita et in sillabis et dic-
tionibus, quapropter attendito quomodo rationis iudicio omne sensibile
dabile quamuis vnum alio ad elementi simplicitatem propinquius
accedat: semper tarnen elementatum permanet. Ita quidem intellec-
tual! assertione ratio elementum purum non subintrat: neque ipse
92 intellectus simplicissime diuinitatis iudicio. Quatuor autem prima
fingit ratio elementa adinuicem circulariter resolubilia vnibiliaque,
nam cum vnitatis progressio in alteritatem quaternario subsistat, erit
quaternarius vnitatis descensus atque alteritatis reuersio. Si enim ele-
menta puncta quedam concipimus ob irresolubilitatem in anteriora
facile ducemur vt infallibili ascensione sciamus non posse ad solidi
constitutionem tria sufficere elementa, ac quod post quaternarium
combinatio cuiuslibet cum quolibet possibilis non est: scimus ex eo
quod qualibet siue longa siue breuis fuerit linea in semper diuisibilem
lineam secatur atque ad punctum diuisionem pertingere non posse, ac
eapropter non plura in vna quam alia linea puncta potentia contineri.
Impossibile igitur erit punctum a linea disiungi: cum nee linee pars
sit nee subsistentie vnitatem contineat, nee eadem poterit ratione |
p. in linea simplex a superficie seorsum constitui, neque etiam superficies a

153

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

corpore euelli. Horum enim neutrum absque puncti segregatione a


linea contingere posset. Inter duo autem puncta lineam cadere mani-
festum est, duo igitur puncta linea continuantur in inuicem, tria autem
puncta superficie simpliciori que tribus clauditur lineis, quatuor vero
puncta corpore in inuicem mutua constrictione firmantur, nee potest
in quinario hec haberi connexio, vt quilibet punctus in quolibet innec-
tatur. Hoc in omnibus poteris figuris experiri. Cum igitur prima super-
ficies tribus indigeat punctis que in se tarnen subsistere nequit suffi-
ciantque quatuor puncta quatuor superficiebus ad primam corporis
soliditatem necessariis coniicitur quatuor elementa ad perfecti com-
positionem necessaria, omne enim quaternarium punctorum egrediens
non primum corpus solidum sed ex primis compositum esse constat,
sicuti quadrangularis superficies quatuor punctis indigens in trian-
guläres resolubilis est, ipsa autem triangularis prima in aliam priorem
93 inconducibilis principium est multiangularium figurarum. Ex quatuor
igitur elementis non plures sex lineis elicies neque ex his plures qua-
tuor superficiebus vti hec omnia in piramide triangulari oculariter
dum voles intueberis que quatuor puncta sex lineas quatuorque trian-
guläres continet superficies, quatuor sunt igitur prima elementa ex
quibus sex atque his mediantibus quatuor, et hec omnia ad perfecti
aut solidi actualiter subsistentis compositionem necessario concurrere
conspicis, quemadmodum pyramis ipsa que prima est solidorum figura
patefecit, quatuor primorum elementorum in elementatum primum
progressio, imperfectissimum tale eius regionis ens constituit: vt eius
94 vnitas influxibili atque continua mutabilitate versetur. Quoniam autem
elementa ipsa prima combinabilia ad inuicem existere necesse est:
vt eapropter ipsa inequalia atque diuersa esse constet. Hinc aliud
exoritur dum vnum cetera vnit: aliud cum alio vniuntur, quodlibet
igitur elementorum tria in se alia quasi conus trigone pyramis poterit
complicare: vt vnitas vnius elementorum aliorum sit actualitas: atque sie
eiusque elementi proprium exurgat elementatum, quatuor igitur prima
sunt elementata. In simpliciori enim lucidiori atque vnitiori elemento
tria cetera constricta in sensibili regione ignis nomen habent, in grossiori
vero at tenebrosiori elemento cetera contracta terre vocabulum tenent,
in medio ad luciditatem accedenti aeris, in inferiori densiori aque
appellationem sortiuntur, sunt autem hec que vulgo elementa dicuntur
hec quatuor primo elementata generalissima specialiores intra se com-
binationes compilantia.

154

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. in—112

95 Quomodo elementum in elementato


Ad hoc autem vt in coniectura iuueris quomodo elementum in
elementato existat ad primam conspice figuram. Nam si vniuersum
ignem aut aerem aquam aut terram maiorem circulum fingis: intueberis
quomodo in eo aliorum trium elementorum circuli continentur: ac
etiam quomodo in aere ipsius ignis alia tria insunt elementa: atque
ita deinceps, nee hie processus quaternarium exit. De vniuersali igitur
in speciale quaternario progressu deuenitur, vnum igitur elementum
vniuersaliter in se tria: tria vero generaliter in se nouem, nouem autem
specialiter in se 27 complicant, ternarii igitur cubus explicatio est
specialis vnitatis cuiusque elementi. Species vero specialia sua ita com-
plicat elementa sicut specialis ipsa latina lingua sua habet specialia
litterarum elementa, vnde vti oratio latina est de vniuersalissimis
quibusdam litteris generalibus specialioribus atque vltima specialissi-
mis latine contractis, que quamuis pauce sint: ineuacuabilis tarnen
p. uz potentie existunt, ita quidem omne | hoc sensibile quasi oratio perfecta
96 se habet. Ineuacuabilis igitur atque inexplicabilis est omnis speciei in-
diuidualis explicatio. Ambit enim potentia virtutis vnitatis eius numeri
nullo vnquam tempore finibilem vti vnitas latine lingue numerum
indicibilium sermonum. Infinitatem enim cum vnitate coincidere au-
disti, quare ipsa indiuiduorum infinitas est specifica vnitas. Omne
ergo quod infinito minus est, et eius est virtute minus. Nullus igitur
numerus tantus esse potest quanta virtus specifice vnitatis. Ascendit
igitur elementorum vniuersalitas in specialissima vti punctus in corpus
per medium linee et superficiei, seu litere in orationem per medium
sillabarum et dictionum, sicut potentia in actum, descenditque ipsum
specialissime elementatum in vniuersalissima elementa: sine quibus
subsistere non potest vt actus in potentiam. Est enim indiuiduum
quasi finis fluxus elementorum: atque initium refluxus eorum, gene-
ralissimum vero quasi initium fluxus eorum finisque refluxus, contra-
hit autem ipsa virtus specialissima generalitatem elementorum infra
ambitum sue regionis atque semel contracta effluere facit: vt in gene-
ralitatem redeant. Hac similitudine mare ipsum vniuersalis dicitur
mater fluuiorum, per meatus enim generales demum in fonte specialis-
sime contrahitur vbi riuus nascitur, ac demum ad mare riuus ipse reuer-
titur, ita de vniuersalibus elementis quasi de mare et specialissimis quasi
97 de fönte quadam similitudine ymaginandum. Satis autem manifestum
tibi est nullam scientiam attingere precisam elementorum composi-
tionem: cum impossibile sit duo eque elementorum participare na-

155

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

turam, nee est proportio differentie vnius et alterius quouismodo sci-


bilis, quapropter cum scientia punctum non attingat, scientia graduum
elementorum cum ignorantia currit: vt in confusiori atque generaliori
scientia minor sit ignorantia, in singular! vero presumptio ne maior
defectus. Ita vides scientiam medicinalem coniecturam euadere non
posse, sicut nee omnem aliam mensuris incumbent em.

98 Explanatio
Oportet antea sepius repetita non negligere vt intellectualiter
verum apprehendas, nam vnitatem imparticipabilem pariter et parti-
cipabilem intelligito, et dictorum capacitatem subintrabis. Unitas
enim in sua precisa simplicitate imparticipabilis est. Quoniam vero
multitudo sine ipsius participatione non est: non quidem vti est sed
in alteritate participabilis est, quapropter ipsa ratio vnitatis participa-
litatem in alteritate intuetur. Dum autem vnitas in alteritatem pro-
greditur quaternario quiescit. Quaternarius igitur est participabilis
vnitas, omne itaque vnitatem participans ipsam in quaternario parti-
cipare necesse est. Non est igitur vnitas corporalis aliter quam in
alteritate quaternaria participabilis, nee vnitas exemplaris aliter quam
in alteritate exemplari quaternaria, nee vnitas coloris aliter quam in
alteritate quaternaria. Ita de vnitate veritatis que in quaternaria al-
teritate eius: que similitudo seu explicatio dici potest: est tantum par-
ticipabilis. Actualitas est vnitas in alteritate tantum participabilis,
non igitur participatur actualitas nisi in potentia: quoniam ipsa eius
est alteritas. Diuinitas actualitas est absoluta que participatur in
supremis creaturis: in suprema potentia que est intelligere, in mediis
media que est viuere, in infimis infima que est esse. Nee vnitas soni
aut saporis aut odoris aut sensibilis cuiuscunque est aliter quam qua-
terne modo in prima parte explicato, participabilis igitur explicatio
99 vnitatis in quaternariam resoluitur. Et hinc quatuor omnium vnitatum
que participantur elementa coniectamus: que in quolibet participante
differenter reperiuntur. Omne enim dabile colorem vnitatis participans
ipsam in quaternaria alteritate participat, ita de sapore odore atque
113 aliis omnibus, non est [ igitur dabilis color nisi in alteritate quaterna,
quoniam autem non est in simplici vnitate color dabilis: est omnis da-
bilis color quaterne a simplici egrediens, ita quidem de elementis om-
nibus : quoniam nee complexio simplex nee quicquam omnium in sim-
plicitate sua participabile est. Unitas autem precisio quedam est que
non est nisi in alteritate participabilis, vnde precisio visus incommuni-

156

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 112—113

cabilis est absque alteritate, certitude igitur que in visu est nullo
modo sine alteritate participabilis est. Neque igitur per figuram aut
auditum aut sensum alium ipsa simplicitas certitudinis vti in visu est:
participabilis est, ceco enim precisio colons per visum percepta nullo
sermone communicari potest, sic nee visio vrbis romane aut forme
cuiuscunque ei qui non vidit in sua precisione communicabilis est,
ι οι vides verum aliter quam in alteritate imparticipabile, vnum igitur
verum nomen cuiusque imparticipabile atque vti est ineffabile esse
necesse est. Effabilia igitur nomina in alteritate verum ipsum tantum,
intellectuale nomen in ratione participant seu causa, quia ratio ipsa
intellectualis1 vnitatis alteritas est, secundum aliquam igitur causam
rationemve homo hominem significat puta materialem, quia ab humo,
sed in hac ipsa causa tres alias elementales causas pro constitutione
quaternarii suo quidem modo inesse necesse est, quamuis ista eminere
videatur. Satis enim ex teipso conspicis non sufficere rationem earn
quia ab humo est, hinc homo est. In quaterna igitur alteritate vnitatis
102 participatio ortum capit, omnem autem vnitatem ita participabilem
citra infinitum et supra dabilem numerum participari posse constat,
vnitas enim faciei tue iuliane in alteritate similitudinis participabilis
est supra omnem dabilem numerum citra quidem infinitum, non enim
est dabilis oculorum numerus quin in alteritate similitudinis ipsam
possent participare, licet ad infinitum prohibeatur progressio. Ita de
vnitate vocis quam vides in numerabilibus auribus participari, ac ita
quidem de omnibus. Uenamur igitur ex multitudine participantium
quamcunque vnitatem eiusdem quaternarie alteritatis generalem ele-
mentationem, quoniam multa vnum differenter participare scimus,
ipsam differentiam a quaternitate proficisci conspicimus, omnia igitur
colorata differre necesse est in colore, sed differentie ad quatuor ele-
mentales resoluuntur colores quos quisque color varie participat, ita
de sensibilibus cunctis atque omnibus naturalibus artificialibusque,
vnitatis enim gramatice artis participatio sine elementalibus alteri-
tatibus fieri nequit. Omnis enim gramaticalis oratio vnitatem artis in
elementis participat. Habet igitur omnis ars sua elementa, veritas
etiam multitudinis artium nos admonet2 omnium artium quaternaria-
rum elementalem participationem inuestigare, ita quedam varietas
multitudinis sensibilium rationabilium atque intelligibilium sensibilis
nature rationalis atque intellectualis elementa esse quatuor mani-
festat. Hec quidem cum his que premissa sunt generalitati artis coniec-
1 2
intellecrualis ammonet

157

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

103 turalis quo ad elementorum radicem sufficiant, dum autem ad parti-


cularitatem elementorum intrare proposueris regulis vtaris proportio-
nabilibus ad regiones, nam vti in sensibili mundo sensibilia elementa
ignem aerem aquam terram esse coniectaris, ita in rationali natura ele-
menta concipito rationabilia: vt ratio sit quasi ignea aerea aqueaet terrea,
et quod omnis ratio vnitatem rationis in his participet rationabilibus
elementis. Ita quidem de regione intellectual! de elementis intellec-
tualibus symbolice concipito: atque vt tibi coniecturas efficere queas
elementa quasi quatuor vnitates fingito vt, i, 10, 100, 1000, vnitates
enim elementorum ipsius vnius differre necesse est, quomodo autem
ipsum vnum quaterna vnitate participetur in prioribus satis dictum
est, participatur nanque ipsa quasi in simplicitate simplicis vnitatis et
p. 114 denarie et centenarie atque millenarie ab omnibus elemen tatis varie
differenter: vt sie eorum quasi medio participabile simplex participetur.
Uides nunc ex similitudine vnitatum subtile et grossum: atque duo
media elementa in sensibili mundo sensibiliter, in rationali rationabiliter,
104 in intellectual! intellectibiliter coniectanda. Adsis hie totus iuliane, nam
vnitas ipsa absoluta que est et veritas superineffabilis vti est impartici-
pabilis remanet. Intelligentie autem esse est intelligere, hoc est quidem
veritatem participare. Non est autem ipsa vti est participabilis: sed re-
manet eterna ipsa atque absolutissima infinitas, nee est in alteritate
nostre rationis participabilis: cum ratio nostra sit intelligentie alteritas.
In alteritate igitur intellectual! ipsam participamus super omnem ra-
tionem. Spirituales igitur intelligentie quodam ineffabili modo verita-
tem ipsam absolutam in alteritate intellectual! mediante intellectuali-
bus quaternis elementis varie differenter participant, sicut intelligentie
illius ita participantis vnitas, in varietate rationum mediantibus ra-
tionabilibus elementis participatur, atque ipsa vnitas rationis in alteri-
tate sensibilium sensibilibus elementis mediantibus varie participa-
105 tur: vt ratio trigoni in variis sensibilibus triangulis. Et quoniam par-
ticipantia vnitatem in alteritate ipsam varie participare necesse est,
ita quidem quod alia ipsam vnitatem perfectius atque propinquius,
alia vero alteracius atque remotius participant. Ilia erit pulcra parti-
cipatio in qua vnitatis ipsius virtus in ipsa alteritate vnicius atque
concordantius relucet, sicut color ipse visibilis visui gratior est: in quo
varietas colorum in vnitate relucet, et auditus gaudet audire varieta-
tem vocum in vnitate seu concordantia. Ita quidem de omni sensu:
ratione atque intelligentia. Ineffabile igitur est hoc gaudium vbi quis
in varietate intelligibilium verorum ipsam vnitatem veritatis infinite
attingit. Uidet enim in alteritate intellectualiter visibilium vnitatem

158

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 113—115

omnis pulcritudinis, audit intellectualiter vnitatem omnis armonie,


gustat vnitatem suauitatis omnis delectabilis, causarum et rationum
omnium vnitatem apprehendit, et omnia in veritate quam solum
amat intellectual! gaudio amplectitur.

106 De senario septenario et denario


Progressio supra seipsam circulariter rediens senario numeratur,
sed ea que non redit supra se sed in aliud pergit simile post senarium
est atque septenario numeratur. Due vero sunt tune progressiones
necessarie que denario mensurantur, vide ista seriatim vnitatem cum
infinitate intellectualiter coincidere, iam dudum vidisti. Unitas igitur
absoluta cum absoluta coincidit infinitate, intellectualis cum intellec-
tuali, rationalis cum rationali, sicut et vnitas sensibilis cum sensibili in
finitate, vnitas omnis imparticipabilis atque indiuisibilis incorruptibi-
lisque existit, non est igitur absoluta vnitas nisi in intellectual! alteri-
tate participabilis, nee intellectualis nisi in rationali alteritate, neque
rationalis nisi in ipsa sensibili. Non attingitur igitur deus qui est ab-
soluta vnitas nisi intellectualiter, nee intelligentia attingitur nisi ra-
tionabiliter, nee ratio nisi sensibiliter. Descendit itaque vnitas absoluta
in intellectualem infinitatem, ac rationalis vnitas in sensibilem infini-
tatem, vnitas vero sensibilis ascendit in rationalem infinitatem, vnitas
rationalis in intellectualem infinitatem, vnitas intellectualis in abso-
107 lutam super diuinam vnitatem. Ratio in hoc senarium numerat, prin-
cipium enim ipsius fluxus et finis refluxus coincidunt in vnitate ab-
soluta que est infinitas absoluta, coinciduntque in vnitate sensibili
finis effluxus et principium refluxus, duplicanturque media que simul
sex sunt. Hanc circulationem in figura conspicito. Sit A vnitas abso-
p. 115 luta, b intellectualis, c rationalis, d senjsibilis, e, rationalis, f, intellec-
tualis. Sicut enim sex semidiametrales corde circumferentie subtense
supra se completiue reuertuntur, ita senario descensus ascensusque cir-
culantur. Aduertendum autem tibi est non esse aliud lucem descendere
quam tenebram ascendere si veritatem amplecti velis, non enim aliud
est deum esse in mundo quam mundum in deo, nee aliud est actum in
potentiam progredi quam potentiam ad actum deuenire, nee aliud est
punctum in corporalitatem ascendere quam corporalitatem in punc-
tum descendere, nee aliud est tenebras in lucem se erigere quam lucem
in tenebras descendere, sic nee aliud est potentiam materie ad actum
forme progredi: quam formam actualem in potentialem descendere
materiam. Intellectual! igitur acumine ascensum descensum copula vt

159

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

verius coniectes. Senarii igitur perfectionalem circulationem hac in-


telligentia concipe vt intueri valeas quomodo mensura perpetuitatis
senario asscripta existat, ac quomodo vniuersalissimum in specialissi-
108 mum pergere est specialissimum in vniuersalissimum redire. Septena-
rius vero progressionum numerus a senario exit vt tempus atque suc-
cessio a perpetuo quem in naturis generabilium corruptibiliumque
experieris. Nam dum ex semine arbor progreditur ex arboreque semen,
septenarius vtrunque amplectitur, semen enim primo in herbam: deinde
in virgultum: postea ascendit in arborem, arbor descendit in ramum:
in herbam et fructum seu semen, hoc quidem semen vltimum aliud
109 numero est quam primum. Cum igitur finis in numero cum primo non
coincidat: coincidat finis effluxus cum principio refluxus recte septe-
narius exoritur at exinde denarius.
Nam si, a, est vt semen1, d, vt arbor,
g, vt aliud semen, k, vt alia arbor,
tune, a, per, b, c, in d, progreditur, d,
vero in, g, per, e, f, progreditur et
clauditur septenarius, g, vero in, k,
per, h, i, ascendit: sic denarius extat
adimpletus. Indiuidualis contractio
speciei in, a, semine in seipsa corrup-
tibilis in specie vero incorruptibilis in
virtute speciei contracte in ipsa exis-
tente se conseruare studens in speciem
se resoluere indiuiduationem exuit se-
minis vt per speciei medium ex se si-
no mile elicere queat. Quaternaria igitur
progressione in arborem ascendit,
quoniam sine eius medio se in speci-
fica similitudine multiplicare non pot-
est, intendit igitur a, g, producere, et
quoniam sine ascensu in, d, hoc per-
ficere nequit, ascendit in, d, vt sic ad
intentum pertingat, d, vero arbor
existens non nisi in simili arbore se
conseruare posse conspiciens, k, in-
tendit, k, autem sine, g, attingere ne-
quit quare in, g, descendit vt eius

semem

160

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 114—116

medio, k, attingere queat. Copulatur itaque in, a, duplex appetitus


naturalis qui in g, terminatur, accidentalis qui in, d, finitur. In, d,
vero pariformiter duplex copulatur appetitus naturalis qui in, k, finem
capit: accidentalis qui in, g, terminatur. Sic itaque in, g, naturalis est
appetitus ab, a, sibi communicatus atque accidentalis, a, d, sibi im-
pressus, ita conspicis quomodo vnus appetitus stimulat atque ducit
p.n6 alium vt sit continuatio generationis et corruptio|nis: atque quod ge-
neratio vnius corruptio sit alterius. Notabis autem non nisi ex duobus
seminibus atque duabus arboribus que sunt quatuor te ad noticiam
huius deuenire posse, simul igitur te in tuo intellectu complicare
necesse est progressionem A, d, g,et, d, g, k, vt coincidentias finis
vnius est principii alterius in indefectibilem successionem adducas.
in Qua ex re aduertas quomodo secundum premissa vnitas seminis
arboris imparticipabilis in seminum alteritate participabilitatem
induit. Unitas igitur vnitatis seminis huius species est in hoc
semine indiuidualiter contracta, quam quidem vnitatem specifi-
cam in sua contractione indiuiduali absolutam in arbore receptam
cum sit virtus indeterminata multa participare possunt semina. Speci-
ficatur itaque secundum virtutem seminis specificam generale nutri-
mentum, atque secundum arboris loci et circumstantiarum naturam
pluralitas seminum eorumque perfectio. Dixi autem de semine et arbore,
tu vero vniuersalitatem haurire stude: vt in mineralibus, vegetabilibus,
animalibus atque omnibus sensibilibus secundum ista coniecturas fa-
cias, ac etiam in rationalibus intellectualibusque symbolice his vtere.
Nam de semine admirationis exoritur arbor rationalis que fructus
admirationi similes parit, atque rationalis ipsa arbor per elicitam ad-
mirationem similem erigit rationis arborem. Ita quidem ex seminali
demonstrationis principio intellectualis procedit arbor ex se principia
seminalia exerens per que intellectualis iterum arbor ascendit.

De indiuiduorum differentia
Satis tibi in sensibilibus semina indiuidua similiter et arbores con-
stat esse, vides etiam in animalibus ipsis que vt arbores sunt esse alia
masculina, alia feminina, ita quidem et alia esse semina masculina: alia
feminina necesse est. Species igitur si, P, figura fingitur vbi lux descen-
dens actualitas et vmbra potentialitas Signatur tibi pandet in specie
actualitatem absorbere potentialitatem atque econuerso, secundum
illaque indiuidua eius participare naturam. Ad hec cum ipsa actualitas
vt magis specificetur in, P, figuram resoluitur, lux erit masculinitas

11 Nikolaus von Kues 161

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

actualitatis, tenebra eius femineitas, ita quidem de potentialitate.


113 Necesse est autem tarn masculina quam feminina differre. Nullum enim
reperibile est indiuiduum masculinum in masculinitate cum quocunque
precise conuenire: nee dabile est ipsum maxime masculinum, absorpta
est igitur in omni masculinitate femineitas differenter. Unde etiam
masculinis animalibus signa feminea puta mammillarum indicia appa-
rere conspicimus, ita quidem semina contrario se habent modo. Ab-
sorbet igitur omne indiuiduum sua singular! indiuiduatione alia: vt in
indiuiduali tua masculinitate absorpta est femineitas sicut semen a quo
in actum prodiit, masculini1 existens seminis femineitatem euicit, sie
suo modo femineitas masculinitatem absorbet. Masculum etiam semen
in se absorbet femineum, et sua potentia ambit actualem masculinita-
114 tem et femineitatem, contrarium de semine femineo. Participare etiam
speciem hec indiuidua varie scimus, quedam enim speciem perfectius
in semine participant, quedam in arbore, quanto enim species ignobilior
atque potentialior, tanto perfectius eius participant naturam ipsa se-
mina. Quanto vero species ipsa nobilior atque perfectior formalior
actualiorque fuerit: tanto eius naturam plus arbores participant, et vbi
arbores ipse participant: tanto illa perfectius que masculinior: ac vbi
semina perfectius participant: tanto illa perfectius que magis feminea.
Unde pirus arbor nobilior est quam pirum, et leo masculus nobilior
quam leonissa et semen leoninum, contrarium vero in tritico vbi semen
melius quam palea, et sie de reliquis. Ubi enim arbor plus participat
incorruptibilis speciei conditionem scilicet quia ex se fructum producit
p. 117 remanens in virtute alium producendi: plus participat | arbor per-
fectionem speciei, vbi vero semen incorruptibilis speciei naturam plus
contrahit et cum eius productione arboris virtus deficit quia tota in
semen pergit vt in granis tritici siliginis auene et similium, perfectius
est granum seu semen et illud tune nobilius quod feminineus, nullum
autem est reperibile semen adeo femineum atque taliter in potentia
quod magis in potentia esse non possit, ita nee arbor adeo in actu per-
fecto quin magis esse possit. Quare omne dabile indiuiduum has differ-
entias varie et indifferenter participat. Plus enim arbor seminis natu-
ram participat in surculo et minus in trunco, et plus infans seminis
naturam in infantia quam adolescentia participat. Arbor autem per-
fecta speciei naturam perfectius participans vt ex potentia seminis in
actum prodiit, ita et illius quedam seminis explicatam tenens naturam
fructum in similitudine seminis producit. Et quoniam arbor quasi ex-
pansum canale est seminalis virtutis: tunc intra se dirigit humidum
1
masculim
162

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 116—117

atque secundum expansam specificat naturam. Specificat quidam per-


fecte si virtus seminis perfecta fuerit atque perfecte expansa. Etsi
115 ipsum nutrimentum perfectam atque perfecte specificabile fuerit: qua-
propter vtrunque attendi debere necesse est. Unde grana quedam in
pingui solo et propter nobile nutrimentum perfectiora seipsis producere
videmus grana, licet hoc successiue fiat1, quia in anno primo non adeo
perfecta2 sicut in sequentibus. Econuerso optima grana in sterili agro
ignobilem fructum producere conspicimus, non tarnen adeo ignobilem
sicut alia minus nobilia grana, vnde successiue vergit nobile granum ad
similitudinem ignobilis propter nutrimentum disproportionatum nobi-
litati sue. Ex diuersitate igitur nutrimenti atque locorum indiuidua
116 variari necesse est. Attende etiam quod quamuis nutrimentum speci-
ficetur et in formali virtute speciei eius potentialitas absorbeatur, non
potest tamen penitus atque omnino eius natura per omnia absorberi, vti
vides dum prius inseritur porno: humidum enim in trunco arboris pomi
pomificatum in ramo piri inserto pirificatur atque in pirum indiuidua-
tur, non tamen est hoc pirum ab omni natura pomi alienum, licet in
piro occultetur, tantoque minor fit quanto virtus surculi fortior atque
in sequentibus temporibus debilitata successiue virtute specifica piri
plus de pomi natura manifestatur. Ita quidem de loco, magis enim
almanus in italia in primo quam in secundo anno almanizat, locus enim
successiue locum caracterisat secundum localis nature fortitudinem.
Hec quidem vti de sensibili mundo experimur sensibiliter, ita et in
rationali rationabiliter, vt in moribus et consuetudinibus rationabili-
busque doctrinis que aliment a quedam sunt que etiam in ipsa intellec-
tual! intellectualiter attendere debes.

117 De differentiis modorum essendi


Satis ex his quid intendam coniicies atque si velis tarn coniectura-
rum quam coniecturantium differentiam concipies arte quedam gene-
rali, nam vt alie sunt confuse sensibiles coniecture alie verisimiles
rationales: alie vero intellectuales, ita quidam sunt coniecturantes
differentes vt quidam in confusa sensibilitate discurrant: quidam ex
principiis ratiocinentur, quidam intellectualibus absolutionibus vacent.
Habet enim ipsa coniecturalis vnitas in coniecturabile pergens elementa
sua quatuor: scilicet subtilitatem: grossiciem: atque duo media. In
subtilitate enim acutissima pergit coniectura quasi ignis sursum: et
modum essendi rerum in quadam absoluta vnitate seu necessitate in-
1 2
fiar perfeeta

11* 163

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

tuetur, terre vero atque grosse coniecturando modum tenebrosum


essendi in possibilitate fingit, alios quidem duos efficit essendi modos,
quorum vnus absolute necessitati accedit, et hie modus est sine quo res
vera intelligi nequit, et hie quidem modus est necessitatis secunde seu
p. 118 consequentie. Cum enim | ponitur veritas humanitatis esse necessario:
ad hanc ea sequuntur necessario: sine quibus esse nequit. Alius vero
modus essendi possibilitati proximior: atque supra ipsam atque infra
iam dictum exoritur habens necessitatis parum: possibilitatis multum:
118 vt est actualis quidem essendi modus. Hoc in, p, figura conspicies: vbi
vnitas sit necessitas: alteritas possibilitas: omnia in idem redeunt
secundum ea que audisti. Uarietates igitur modorum essendi coniectu-
rans arte figurali facilime venatur, ita vt videat quomodo modus in
modo capitur et absorbetur, et varietatem hos modos essendi parti-
cipantium distinguit et colligit: vt rem concipiat in possibilitate tene-
brosa secundum hunc essendi modum, et eandem in actu secundum
alium essendi modum, ita et modos coniecturandi atque coniecturan-
tium hos modos participantium varietatem attingit. Modos etiam
durationis vt alius sit modus durationis modi essendi necessitatis ab-
solute, alius modus possibilitatis. Necessitatis enim absolute est duratio
infinita, quod enim necessarium simpliciter extitit aliter esse nequit,
non igitur pergit in alteritatem, hinc est absoluta eternitas. Possibilis
vero essendi modus in alteritate est tantum. Actualis vero aliquid habet
stabilitatis: multum possibilitatis, necessitatis secunde multum stabi-
litatis, parum alteritatis. Ita quidem modos essendi ipsius motus
distinguit, atque deinde hos et consimiles essendi modos contrahit: vt
in sensibili mundo eos sensibiliter coniectet, in rationali rationabiliter,
119 in intellectual! intellectualiter. Hos quoque essendi modos trium regio-
num ad inuicem continuari coniectat vt vnum sit vniuersum, hinc
summam sensibilem necessitatem rationalem admittit possibilitatem,
summamque ac necessariam rationi intellectualem affirmat possi-
bilitatem, sie enim quatuor essendi modos in denarium resolui videt
qui vniuersus est numerus.

120 De differentiis compositorum ex anima et corpore


Suspice, p, figuram atque vnitatem animam: alteritatem vero cor-
pus facito, transit quidem corporalitas in spiritualitatem sursum,
spiritus in corporalitatem deorsum, quoniam autem spiritum descen-
dere est corpus ascendere: hinc vtrunque te iungere necesse est: vt
differentiam corporum ita ex differentia animarum concipias quod
pariter earum animarum differentiam ex corpore coniicias. Quod enim

164

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 117—119

humana anima corpus suum a corporibus ceterorum differre facit ani-


malium est pariter ex eo quod tale corpus differentem spiritum ex-
postulat. Platonizare enim platonis ab omnibus differt hominibus, at-
que hec differentia pariter ex vnitate anime et alteritate corporis
exurgit, quapropter illi qui animarum dispositionem per sensibilia in-
quirunt vti phisonomi corpus intuentur, atque ex eisdem cum aliis
hominibus atque animalibus differentiis et concordantiis spiritus ven-
antur differentiam, hinc etiam est quod molles carne aptos mente
121 experimur. Motus etiam animalium progressiuus secundum quern ani-
malia a vegetabilibus differunt non tantum ad corporis: sed ad anime
etiam debet necessitatem referri. Nam non tantum animal locum mutat
vt necessarium nutrimentum colligat: sed et ideo etiam vt anime opera-
tiones perficiat, nee animal vnum aliud vincit volatu, cursu, industria-
que eo tantum quia his eget conseruanda eius complexio, sed et quia
hec et spiritus exquirit. Sic homo non est maiori datus rationi: vt ob
corporis necessitatem seminare, plantare, mercari, edificare, texere,
coquere et cetera huiusmodi sciat: sed et opif ex summus instituit hanc
rationalem naturam in corpus descendere vt corpus in rationalem
ascenderet, sensibile enim corpus rationi subest, nee corpus ad ista ne-
cessitatur nisi propter spiritum. Sicut enim corpus propter suam ne-
cessitatem talem rationalem naturam expetere videtur, ita hie spiritus
ρ. 119 subtilis tale nobile corpus quod | his opus habet expostulat, non est
aliter spiritus propter corpus: nisi quia corpus est propter spiritum
redit enim supra se spiritus, differt igitur quodlibet sensibile animal a
quolibet differentia connexa ex spiritus corporisque differentia pro-
122 cedente, omnem autem spiritum ab omni spiritu: et omne corpus ab
omni corpore differre necesse est. Non est autem differentia sine con-
cordia: quapropter omnem spiritum concordare pariter et differre a
quolibet necesse est, nee potest equaliter hoc esse, cum alio enim plus
concordat cum alio vero minus: cum nullo vero maxime aut minime
simpliciter. Spiritus igitur a spiritu quolibet cum ita differat quod sem-
per minus per differentiam que semper minor esse posset absque eo
quod in infinitum progrediatur differat in proportional! proportione ita
differt quod proportio spiritualis nature vnius et alterius proportionabi-
lior semper esse posset absque eo quod in infinitum progressio fieret.
Precisio igitur differentie proportionis inattingibilis est, concordat igi-
123 tur spiritus cum spiritu concordant! differentia: vnde spiritus tene-
brosior cum spiritu lucidiori secundum, p, figuram se habet, nam vnitas
spiritus in alteritatem progreditur atque alteritas spiritualis in vnita-
tem regreditur, in supremis vero nobilissimis spiritibus alteritas tene-

165

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

brosa sensibilis in intellectual! claritate absorbetur. In inferioribus vero


spiritibus vnitas spiritualis que intellectualis dici potest in alteritate
spiritual! absorbetur, vnde vegetatiuus spiritus in sua tenebrositate
occultat intellectualem, et eius quedam signa apparent in brancis ad
sustentandum: foliis et cortice ad fructum tutandum, plura tarnen
signa intellectualia in animalibus1 experimur vbi clarior est ipse Spiri-
tus, nam in sensu deinde magis in imaginatione adhuc amplius in rati-
one: clarius et propinquius signa experimur intellectualis vigoris. Ad-
huc inter ratiocinantia animalia clariora signa prouidentie in hominibus
quam in aliis animalibus existunt, ex quibus ibi coniicimus lucidiorem
intelligentiam, sie quidem in intelligentiis affirmamus sensibilem natu-
ram occultari atque absorberi in luce intellectual·!. Rationem autem
anime mediam concipimus inter infimum et supremum eius atque
eapropter plus participare naturam superiorem vnitatis intellectualis in
124 certis, in aliis vero plus inferiorem alteritatem. Unde in inferior! mundo
secundum illius mundi naturam omnia esse diximus. In medio vero
medie atque in supremo supreme eius scilicet nature modo. Nam sensus
qui est in vegetabilibus per quem sentiunt intensissima frigora et estus
excellentes vegatatiue est nature, sensus in animalibus animalis nature
est, sensus in intelligentiis intellectualis, ita quidem de ratione et in-
tellectu, subtilitas enim intellectualis in vegetabilibus per quam bran-
cas pro sui appensione adueniente grauitate premittit vegetabilis est
nature. Intellectualis vero subtilitas in animalibus per quam venantur
et profutura necessitate quesita obseruant: animalis est. In supremis
vero intellectualis est sapientia que ad veritatem ipsam confert, suo igi-
tur modo quisque Spiritus spiritualis nature elementa participat: sicut
corpus corporalis. Hec quidem in sepedictis tibi manifestissima sunt,
125 quoniam omnium vna progressionum existit via. Omnium autem ani-
malium dum vnitatem animam et corpus alteritatem feceris ea que in
corpore corporaliter conspicis et explicate in anima vt in complicante
virtute animaliter esse conspice vt in eiusdem corporalis nature expli-
cate vnitatis virtute. Uides in tuo corpore caput manus et pedes secun-
dum gradus nobilitatis in officiis differre, ita in anima virtualiter in-
tellectum caput: manus rationem: pedes sensus facito, sicut enim cor-
pus ambulat et vehitur pedibus corporalibus, ita et anima ipsa sensibus
animaliter in sensibilia ipsa pergit, et ratione quasi manibus vtitur:
atque intellectu quasi virtute sensus vniente: vt intellectus in anima
caput sit atque pars ipsa nobilior. Intellectus in ambitu intellectualis

1
animabus

166

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 119—120

126 virtutis se vti oculus habet in capite, talibus quidem simbolicis vena-
p. 120 tionibus de corporalis | nature explicatione ad anime potentiam
ascende, atque cuiuscunque animalis virtutem anime ita complicatam
concipe contracte vti explicatam corporis varietatem coniectas. Ani-
mam enim leonis caput intellectuale, pedes sensuales, rationalesque
manus virtualiter habere concipe secundum contractionem vnitatis
eius que est leoninitas, sicut hoc in homine humaniter esse affirmamus,
127 atque ita de singulis. Corporum autem vniuersam distinctionem ex
figuris nostris ea ratione trahes qua cuncta, nam subtilitatem corpo-
ralem vnitatem lucis atque grossiciem alteritatem si feceris facile
quesita intueberis. Ita quidem si complexionum varietatem venari
proponis vnitatem lucis bene armonizatam optime compactam atque
vnitam fingito. Alteritatem vero alterabilem atque incompactam
128 ac potius discordantiam quam concordantiam accipito. Sic etiam si
corpus spirituale aut spiritum corporalis inquirere cupis: aduertis inter
lucidum ipsum spiritum in tenebrosum corpus descendentem atque
regredientem corporalem grossiciem duo intercidere media connexionis,
vnum quidem spiritualius, aliud autem corporalius. Illud vero quod
spiritui propinquius est: corporis non exit omnem latitudinem, vnde
corpus spirituale dici poterit, aliud vero depressius grossicie corporali
propinquius: non omnem spiritus latitudinem exiens spiritus corpo-
ralis appelletur, atque ita considerabis tres gradus spiritus descenden-
tis: et tres ascendentis corporis: ex quibus suo modo vniuersum atque
omnia que in ipso sunt existunt. Experimur enim in animalibus1 ani-
mam seu spiritualem quandam naturam esse, experimur corporalem
spiritum arteriis inclusum: vehiculum connexionis anime, experimur
lucem quandam seu spiritum corporalem esse per quern vis anime
operatur in corpus et in sensibile: vt et sic virtus anime his mediis
corpori annectetur pro exercendis suis operationibus. Et hec quidem
anime connexionis descensus est et corporis ascensus, quoniam ita
subtiliatur vt aptius spiritui vniatur. Omnia autem sensibilia ista parti-
cipant suo modo: que in vno sensibili reperiuntur clarius quidem atque
obscurius: corruptibilius et incorruptibilius secundum differentias et
concordantias generales specialesque.

129 De vita
Uitam etiam quasi forme aut spiritus aut alterius cuiuscunque si in
suis volueris differentiis intueri: primo ipsam ex vnitate lucis et alteri-
1
animabus

167

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

täte tenebre in, p figuram resoluito, atque ita inspicies nobilem illam
vitam in cuius vnitatis claritate omnis alteritas absorbetur. Aliam
autem intueberis cuius vnitas in alteritate fluxibilis atque instabilis
tenebre inuoluitur, et si ipsam vitam in vniuersali figura vniuersum
feceris: tres vitas quadrate cubiceque distingues, vnde incorruptibilem
et alterabilem: atque plus incorruptibilem plusque alterabilem et
horum subdistinctiones coniecturaliter hac via attinges. Ouoniam
autem inter ipsam vitam vbi alteritatis victoria corruptibilitatem aut
resolubilitatem vnitatis inducit: et inter earn vbi vnitatis victoria in-
corruptibilitatem operatur equale medium cadere nequit: vt sie nee
corruptibilis neque incorruptibilis: et tarnen de prefatarum differentia-
rum natura vt sepissime diximus. Hinc etiam vt inferior vita superio-
ri adunetur in vnitate vniuersi superiorem inferiori coniungi necesse
erit. Hoc igitur vnum compositum exist ens ex vita vnitate vincente,
atque ex ea vbi alteritas vincit secundum inferioris conditionem in
alteritatem pergit: atque corruptibilitati inuoluitur, secundum superio-
ris vero naturam ad vnitatem incorruptibilitatis accedit. Ex corrupti-
bili igitur atque incorruptibili vita ipsum tale esse constat, atque hoc
differenter inter earn connexionem participantia. Non igitur est mors
talium alia quam aliorum mortalium. Nam propter fluxum alteritatis
in dispersionem tendit. Stabilis igitur remanet vnitas incorruptibilis
vite: vnitate alterabile a sue vnitatis armoniaca cadente radice. In-
p. i2i tellectualis autem vita ad incorruptibilem | veritatem erecta sursum ad
130 corruptibilem alteritatem moueri nescit. Infimus igitur specificus huius
nature gradus parum in actu pene quasi in potentia quandam connexio-
nis participabilitatem cum fluxibili vita possidebit, non quidem vt
fluxibili vite vigorem stabilitatis prestet, sed potius vt eius etiam
connexione per admirationem sensibilium rationabiliter moueatur:
atque in dormitanti potentia ad actum excitetur euigiletque, nee est
possibile hunc specificum gradum connexionis vtriusque vite multi-
plicari vt huius connexionis plures sunt species, licet hanc speciem in-
diuidua varie participare necesse sit. Uita igitur irresolubilis est ipsa
intellectualis vita, resolubilis vero est ipsa sensibilis, media vero que
intellectual! propinquior est rationalis nobilis atque intellectualis est
que et sensus intellectualis dici potest, sensui vero accedens rationalis
ignobilis seu imaginatiua aut intellectus sensualis potent appellari.
Ratio igitur superior intellectum participans cum ratione inferiori sen-
sualis nature connectitur in specie ipsa humana, tali quidem coniectura
attingere ea poteris que circa vitam discursus venari poterit.

168

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 120—122

131 De natura et arte


Natura vnitas est ars alteritas, quia nature similitude», deus quidem
secundum intellectualem loquelam natura pariter et ars existit absolu-
ta, licet veritas seit ipsum nee artem nee naturam neque ambo esse,
precisio autem cum inattingibilis sit nos credi admonet, nihil tantum
quod aut natura aut ars sit dabile esse, omne enim vtrunque suo parti-
cipat modo. Intelligentiam enim facile vt a ratione emanat diuina
artem participare concipitur, vt autem a se artem exerit naturam esse
videmus. Ars enim imitatio quedam nature existit, alia enim sensibilia
naturalia esse, alia artificialia manifestum est, sed non est possibile
sensibilia naturalia esse artis expertia ita nee sensibilia artificialia
natura carere possunt, loquela enim ab arte procedit cui natura innixa
est, vt vna sit naturalior loquela vni: alia vero minus naturalis.
Ratiocinari etiam homini naturale est: sed non absque arte. Unde vnum
plus in arte valere ratiocinandi quam alium dubio caret, sicut enim in
loquela que absque arte haberi nequit vnitas naturalis rationis relucet
vt ex loquela quis qualisve sit ratione et natura cognoscatur. Sic et in
132 ratione ars ratiocinantis manifestatur. Si igitur nature differentias in-
uestigare volueris atque artis et connexionis vtriusque ad sepe apertam
figurarum manuductionem recurrito. Est enim natura ex vnitate
masculina et alteritate feminina, in masculinitate vero intellectual!
absorpta est femineitas, vnitiue igitur intra se fecundatur in vegetabili
femineitate alteritas naturam in se masculam determinet, quare ex-
plicatiue fructificat, natura vero animalium sexum distinguit, vir in
muliere generat: mulier a dextera parit, natura vero in intelligentiis
intellectualem parit fructum: in animalibus animalem: in vegetabilibus
vegetabilem. Obedit natura sensibilis rationali, rationalis intellectual!,
intellectualis diuine obedit sensibiliter: factibile arti rationali, ratio-
nalis intellectual!: intellectualis diuine: sicut omnis natura in sensibili
sensibiliter est contracta, ita et factibilitas in sensibili est sensibiliter
133 contracta: in rationali rationabiliter, vnitas vero nature et artis sensi-
bilis ratio est, per rationis vnitatem specificatur sensibilis indiuiduarum
multitudo: sic et per rationis vnitatem que in arte vna puta sutorie
extitit innumera parantur scalciamenta. Unitas igitur rationis in se
complicat sensibilium omnium naturalium et artificialium multi-
tudinem, ex se igitur exerit rationes naturalium et artificialium. Ratio-
p. 122 nes vero artificialium ordinantur ad finem naturalium. | Initium enim
atque finis artificialium natura extitit. Ars igitur rationalis vt est loqui,
texere, seminare, coquere, et ita de multis: ad finem sensibilis nature
ordinatur sicut ars intelligentie ad finem rationalis nature.

169

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

134 De natura intellectual!


Natura autem vniuersalis vt vniuersi circulus in se primo tres re-
gionum atque naturarum intellectualium: rationabilium atque sensi-
bilium complicat orbes. Intellectualis vero in se tenebrositates alterabiles
absorbens natura mascula subtilis vnissima atque nobilissima est, nee
est intelligentie natura quanta, nee motus intellectualis1 generis quanti
nisi intellectualiter seu virtualiter: cui non obsistit simplicitas indi-
uisibilitas et cetera, que intellectualis sunt vnitatis. Non enim est
motus eius in alteritatem aliter quam vt alteritas in vnitatem absolutius
pergat. Descendit enim vnitas eius in rationale intelligibile: vt intelli-
gibile ipsum in vnitatem ascendat intellectus. Est enim principium
atque finis rationabilis intelligibilis: sicut eius principium finisque eius
vnitas est absoluta: ad cuius vnionem pergere: est secundum naturam
suam intellectualem sursum agere atque in hoc motu quiescere, vti
ratio in ipsa quiescit intelligentia: ad quam non nisi per intelligentie
descensum et luminis sui participatam immissionem ascendere potest.
Sie quidem nee nature intellectus qualitatem rationalem: sed potius
rationalem alteratam concipito similitudinem. Non enim habet acci-
dens rationi aut sensui succumbens, nee est intelligibilis natura aliter
quam intellectualiter locabilis, immo ita locabilis quod et locus, et hoc
quidem non est in loco esse per rationem aut sensum ostensibili, nee
est propterea vbique et nullibi absolute vt deus: sed est vbique et
nullibi contracte intellectualiter, sicut humanitas ipsa specifice con-
tracta: est vbique in ea regione speciei atque nullibi. Ita et anima nostra
vbique atque nullibi est secundum contractionem corporis, nam est in
qualibet parte illius sue regionis et nullibi. In nulla enim parte corporis
vt in loco potius quam in alio. Sicut enim vniuersalia sunt in intellectu:
atque eorum locus intellectus dicitur, ita quidem hoc intelligi necesse
est secundum sepe resumptas regulas: intellectum scilicet esse in vniuer-
salibus: ita quod ipsa in eo: quasi vt presidens in regno est: ita quod re-
135 gnum in ipso. Non igitur est mobilis natura intelligentia de loco ad lo-
cum: nisi eo modo quo in loco esse potest. Intellectualiter igitur moue-
tur ipsa natura intelligibilis in suo determinato sibi regno, et hoc qui-
dem mouere est cum quo quiescere concurrit, cum sit veritati obtempe-
rare: quasi vt motus imperil presidentis compatitur quietem in cathe-
dra imperantis. Intelligentie enim vt in centro sue contractionis aut
regni quiescentes mouentur, et nos hunc motum vt iudicantis concipi-
mus. ludex est enim rationum intelligentia, et moueri dicitur dum ob
1
iutellectualis

170

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 122—123

verius vnam eligit aliamque abiicit, ac dum ratiocinantes illuminat aut


136 inducit. Intelligentie igitur vt virtutes vniuersales: rectricesque con-
tractionum rationalium concipi debent: ac si in ipsis suis regionibus so-
us vices gerant, vt vti in hoc sensibili mundo ex sous sensibilis vigore
oculi sensibiliter ad pulchri aut turpis iudicium pergunt: ita in ratio-
nali mundo intelligentia vigorem cognitionis veri apportat. Deus autem
ipse infinitus sol intelligentiarum est intelligentie veto vt varia con-
tractiora lumina rationum. Uarie vero rationem inspicimus contractam
in vegetabilibus et animalibus1 secundum diuersa genera atque spe-
137 cies, et ex hinc coniectamus diuersas rectrices intelligentias. Non sunt
intelligentie numero rationis numerabiles quasi sensibilia ista: sed in-
p. 123 tellectualis numerus indesig|nabilis et infigurabilis per rationem quasi
lumen est rationis et numeri rationalis, sicut enim nullo numero vnitas
numerabilis est: sed ipse omnem numerum numerat: ita et intelligen-
tia nulla ratione discretabilis: sed tantum ab ipsa absolutissima diuinis-
simaque vnitate, vbi enim ad coincidentiam tendit numerari cum nume-
rare: discretio cum indiscretione rationi preclusus est aditus. Uarieta-
tem autem intelligentiarum varie vnissimam veritatem theophanie
participantium cum mediationis diuersitate vt quedam mediatius quasi
intellectuales atque ab omni potentia versus actum eleuatissimi, alie
vero quasi intelligibiles atque magisterio proximiores, alie rationabili-
bus potentiis magis accedentes vt doctrinale eleuatione opus habeant
138 in similitudine sepedictorum ex figuris in coniecturis trahito, et si
coniecturam fabricare optas etiam de his tenebrosioribus huius regi-
onis spiritibus quorum intelligentia in alteritate tenebrose ignoran-
tie sopita cruciatur: qui potius seruilibus occumbunt custodiis et
sensibiliter submerse rationi sue obuolute intelligentie deceptoria in-
gerunt incitamenta vt absorbeatur perpetuum in corruptibili: lux in
tenebris: atque de istorum demoniorum naturis differentibus, quomodo
quidem in regione intellectual! hi quasi sensibiliores sunt spiritus, in
sensibilibus tentationibus degentes atque se inferioribus immiscentes,
quomodoque ad hec alii medio loco quasi rationales sint intelligentie
orbium et motuum rectrices a superiorum qui diuinis illuminationibus
propinquius inflammantur non obtemperantes imperio, per te ex pre-
139 missis moderatione symbolica proficias, volo autem te semper atten-
tissimum esse vt has precidentiales spirituales administrationes quas
speciebus nationibus linguis congregationibus regnis ecclesiisque quasi a
summo maximo vniuersorum imperatore legati solerter impendunt. Non
putas eos quasi nostri tantum causa assumpsisse, sed nostri quidem ac
1
animabus

171

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

aliorum quibus presunt, ita hoc agunt causa vt se finem constituant,


sicque angelici spiritus propter nos sint quod nos propter ipsos, dum
enim regniculis quibusdam regalem curam propter eos esse videtur, rex
non minus ipsam in se reflectendo se sue cure et salutis populi finem
constituit, nee esset voluntaria populi obedientia et principis diligentia:
si et populus subiectionis et rector se etiam laborum suorum non con-
iicerent premia hincinde suscepturos1. Quapropter rector naturalis in
veritatis legibus incedens causas ipsas quantum potest in vnum nectit
vt in populi salute suam quoque arbitretur. Hec summatim quantum
hoc loco datum est de intellectualium spirituum natura sufficiant.

140 De homine
Hominem ex vnitate lucis humanalis nature atque alteritate tene-
bre corporea communi via concipito: et in priorem figuram vt distric-
tius ipsum explices resoluito, intueberis plane tres ipsius regiones: in-
fimam: mediam: atque supremam: atque ipsas ter triniter distinctas,
ignobiliores autem corporales partes alias continue fluxibiles atque
stabiliores et formaliores nobilissimasque gradatim coniectabis, post
hec pari ascensu spiritualiores corporis concipito naturas quibus sensi-
tiua virtus immixta est, hasque per gradus partire vt ab obtusioribus
ad subtiliores pertingere queas, nouenas etiam nobilis ipsius anime
distinctiones adiicito, nouem igitur trium ordinum corporales vides
hominis dif ferentias que inse sensitiuum absorbent lumen vt vegetatione
contententur nouem etiam mixtas conspicis vbi virtus viget sensitiua
sensibili ac corporali permixta nouem denique nobiliores differentias
vbi corporalis vmbra in discretiuum absorbetur spiritum. Corporalis
autem natura gradatim sursum in sensitiuam pergit ita quidem quod
vltimus eius ordo propinque cum ipsa coincidat sensitiua, ita quidem
141 ipsa sensitiua in | discretiuam nobilitatur. Omnis autem sensatio ob-
uiatione exoritur. Unde vt quedam sensationes obuiatione contangen-
tium causantur, ita gradatim quedam ex distantioribus incitantur
obiectis. Odoratus igitur qui in suo perficitur organo ob suam nobilio-
rem naturam etiam a remotis offenditur vt sensatio exoriatur. Adhuc
auditus ex remotiori. Uisus autem omnes excellit sensus: vt ex
distantioribus obiectis ad sensationem incitetur. Pergit autem ymagi-
natio absolution libertate vltra ipsam contractionem sensuum in
quantitate molis, temporum, figure et loci, et minus atque plusquam
sensitiua apprehendit propinquius et remotius: atque absens ambit:
1
sucepturos

172

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 123—124

genus sensibilium non exiens. Ratio autem ymaginationem supergre-


ditur vt videat antipodes cadere non posse potius quam nos: cum graue
ad centrum moueatur quod inter eos et nos mediat. Hec autem ymagi-
natio non attingit. Ita quidem patet rationem superuehi ymaginationi:
verius irrestrictiusque ad cuncta pergere. Intellectus autem ad rationem
se habet vt virtus vnitatis ad finitum numerum: vt nihil eius virtutem
142 penitus aufugere possit. Mirabile est hoc dei opificium in quo gradatim
discretiua ipsa virtus a centro sensuum vsque in supremam intellectua-
lem naturam superuehitur, per gradus quosdam organicosque riuulos:
vbi continue ligamenta tenuissimi spiritus corporalis lucidificantur
atque simplificantur propter victoriam virtutis anime quousque in
rationalis virtutis cellam pertingatur. Post quam quidem in supremum
ipsum intellectualis virtutis ordinem quasi per riuum in mare inter-
minum peruenitur vbi chori quidem esse coniectantur discipline, in-
143 telligentie atque intellectualitatis simplicissime. Humanitatis igitur
vnitas cum humanaliter contracta existat: omnia secundum hanc con-
tractionis naturam complicare videtur. Ambit enim virtus vnitatis eius
vm'uersa, atque ipsa intra sue regionis terminos adeo coercet: vt nihil
omnium eius aufugiat potentiam, quoniam omnia sensu aut ratione
aut intellectu coniectat attingi, atque has virtutes in sua vnitate com-
plicare dum conspicit se: et ad omnia humaniter progredi posse suppo-
nit. Homo enim deus est: sed non absolute: quoniam homo. Humanus
est igitur deus. Homo etiam mundus est: sed non contracte omnia quon-
iam homo. Est igitur homo microcosmos aut humanus quidam mun-
dus. Regio igitur ipsa humanitatis deum atque vniuersum mundum
humanali sua potentia ambit. Potest igitur homo esse humanus deus
atque deus humaniter, potest esse humanus angelus, humana bestia,
humanus leo aut vrsus aut aliud quodcunque. Intra enim humanitatis
144 potentiam omnia suo existunt modo. In humanitate igitur omnia hu-
maniter : vti in ipso vniuerso vniuersaliter explicata sunt: quoniam hu-
manus existit mundus. Omnia denique in ipsa complicata sunt humani-
ter: quoniam humanus est deus. Nam humanitas vnitas est que est et
infinitas humaniter contracta. Quoniam autem vnitatis conditio est ex
se explicare entia: cum sit entitas sua simplicitate entia complicans:
hinc humanitatis extat virtus omnia ex se explicare intra regionis sue
circulum omnia de potentia centri exerere. Est autem vnitatis conditio
vt se finem explicationum constituat cum sit infinitas. Non ergo actiue
creationis humanitatis alius extat finis quam humanitas. Non enim per-
git extra se dum creat: sed dum eius explicat virtutem ad seipsam per-
tingit: neque quicquam noui efficit: sed cuncta que explicando creat

173

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

in ipsa fuisse comperit, vniuersa enim in ipsa humaniter existere dixi-


mus. Sicut enim humanitas potens est humaniter ad cuncta progredi,
ita vniuersa in ipsam, nee est aliud ipsam admirabilem virtutem ad
cuncta lustranda pergere quam vniuersa in ipsa humaniter complicare.
145 Audisti autem iuliane pater de vnitrino absolute principio creatore vni-
uersorum quomodo ipse quia vnitas seu entitas est absoluta: in que
p. 125 infinita | equalitas atque connexio, hinc omnipotens creator at quia in-
finita est equalitas in qua vnitas et connexio, hinc vniuersorum rector
ordinator et gubernator, quia vero infinita connexio in qua vnitas et
equalitas, hinc vniuersorum conseruator, ita quidem de ipsa humanitate
contracte coniectandum affirma. Est enim principium contractum
creationis ordinis sui: gubernationis et conseruationis, quoniam est
vnitas in qua equalitas et connexio. Est equalitas in qua vnitas et
connexio. Est connexio in qua vnitas et equalitas terminus in sua signi-
ficatione in humanitatis contractionem redactis. Quapropter in virtute
humanitatis homo in superiori parte sensibili puta fantastica creat
similitudines aut imagines sensibilium, quia vnitas in qua equalitas et
connexio, ipsas vero creatas imagines ordinat atque locat, quia equali-
tas in qua vnitas et connexio. Post hec ipsas conseruat in memoria quia
connexio in qua vnitas et equalitas, ita quidem in regione intellectua-
lium intellectualiter agit creando ordinando et conseruando ac in ipsa
rational! media pariformiter. Hec autem omnino ad seipsum reflectit
vt se intelligere gubernare et conseruare possit, et sic homo ad deifor-
mitatem appropinquet vbi cuncta eterna pace quiescunt.

146 De eodem
Quando autem vniuersorum hominum concordantias et differentias
coniecturis tuis aggredi proponis attendere habes ad vniuersorum figu-
ram faciendo humanam speciem sub illo maiori contrahi circulo, tunc
enim in ipsa humanitatis specie quosdam vides abstractiores contem-
platiuos homines in quadam conuersatione intellectualium et eternorum
principaliter quasi in supremo humanitatis celo versari, et hi sunt vt
ipsius speciei intellectus circa veri speculationem vacantes. Sunt et alii
vt speciei ipsius ratio qui inferioribus quasi sensibilibus presunt, primi
sapientes sunt quasi lumina clarissima atque castissima spiritualis in-
corruptibilis mundi effigiem ferentes: vltimi sensibiles quasi brutales
concupiscentiam atque voluptatem sequentes: medii a superioribus
infmentiam claritatis participant et inferioribus presunt. In vnitate
itaque speciei has tres partes hominum multitudinem generaliter sub

174

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 124—126

147 tota specie participate conuenit. Deinde vero in ipsa religionis aut con-
templationis parte specialiores trinas intueris differentias, quoniam ali-
qua est hominum multitude que earn alte atque nobiliter participat
supra omnem rationem et sensum, alia vero que ipsam in rationabili-
tatem quandam contrahit, infima vt in sensibilitatem. Et quoniam
omnibus hominibus inest vti hac via conspicis a natura specificata
religio, quedam altiorem immortalem finem promittens varie vt habes
in vniuerso a mundi huius inhabitatoribus participata. Hinc primi ab-
stractores intellectualibus ipsam religionem supra omnem rationem et
sensum participantes vitam expectant sua excellentia omnem rationis
et sensus capacitatem supergredientem, alii vero ipsam felicitatem infra
rationis metam redigentes in rerum cognitione et fruitione finem po-
nunt, tertii absurdissime in sensibilibus delectationibus. Adhuc primi
148 triniter distinguuntur, ita et secundi et tertii, hac via generalissimam
omnium hominum concordantiam et differentiam gradatim intuere quo
ad religionem in celo tertio: quo ad preessentiam in secundo: quo ad
subiectionem in infimo. He aut em partes que a specie trahuntur et si in
generalitate sua vndique indesinenter persistant, capiunt tamen in
specialitate sua mutationem, cum veritatis precisio in coniectura tan-
turn a nobis venari possit. In varia igitur alteritate vnitas intellectualis
illius religionis recipitur et in fluxibili multitudine rectorum secundi celi
fluxibiliter, ita et presidentialis que et rationalis speciei vnitas dicitur
in fluxibili multitudine sensibilium subiectorum in varia alteritate modi
149 instabiliter persistit. Aduerte etiam quod etsi religio aut regimen ali-
p. 126 quamdiu [ stabile videatur in aliqua mundi huius natione non tamen in
ipsa sua precisione. Fluuius enim renus stabiliter diu fluere visus est:
sed nunquam in eodem statu permanens, iam turbulentior, iam clarior,
iam in augmento, iam in diminutione, ita etiam vt quamuis verum sit
dicere ipsum et maiorem et minorem fuisse, et de maioritate in minori-
tatem sensim deuenisse: tamen vti nunc est precise nunquam eum
fuisse constat. Ita et religio inter spiritualitatem et temporalitatem1
instabiliter fluctuat. Ita et de regimine, inter maiorem enim minoremue
150 obedientiam pendule perseuerat. Potes etiam omnium huius mundi
incolarum varietatem in complexione, figuris, vitiis et moribus, sub-
tilitate et grossicie coniecturaliter venari: constituendo vniuersorum
circulum incolarum orizontem septentrionem meridiem, orientem et
Occident em intercipientem. In ipsa meridiem altiorem et septentrionem
inferiorem in medio medium mundi statuendo. Est igitur a septentrione

1
temporalitaem.

175

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

ad meridiem ascensus humane speciei, et de meridie versus septen-


trionem descensus. Sic omnes homines in supremo celo orizontem parti-
cipantes in intellectu magis sunt vigentes, medii in ratione, infimi in
sensu. Magis igitur in septentrionalibus istis regionibus intellectus
possibilitati et sensibilitati immersus est: quasi sint homines sensibiles.
In media intellectus in ratione viget. In tercia magis abstracte. Hinc
etiam in indianis atque egipti regionibus religio intellectualis atque
abstracte mathematice artes preualuere. In grecia et apud afros et
romanos dyaletica, rethorica atque legales scientie viguerunt. In aliis
septentrionalioribus sensibiles mechanice artes. Omnes tarnen regiones
in his omnibus suo quodam modo peritos habere necesse est: vt sit vna
151 vnius speciei natura in omnibus varie participata. Sic quidem cum ad
corporales hominum dispositiones inuestigationem conuertis: ad P,
figuram attendis. Si hominum colorem inquiris: septentrionalem punc-
tum vnitatem lucis efficias, meridionalem vero tenebre, et albos regio-
nis septentrionalis esse prospicis, meridionales nigros, medios autem
152 vides medio modo se habere. Si complexiones inquiris hac via conspicis
medios melius complexionatos: cum ibi extrema sint ad quandam vni-
tatis combinationem magis armonice atque concordanter redacta. In
septentrionalibus vero excessum conspicis frigoris atque humorum in-
digestorum. In meridionalibus defectum in his vides, et in siccitate ab-
undantiam, caloremque in interioribus magis vigere, per contractionem
eius ad centrum in frigidioribus regionibus conspicis, et plus in ex-
153 tremitatibus in calidioribus. Nutrimenta et operimenta, habitationes et
consuetudines, fortitudines corporales, infirmitates et defectus, varie-
tates formarum et stature secundum locorum differentiam ex his con-
154 iicere poteris. Sic si gentium vitia et virtutes coniecturaliter inquiris: ad
idem respicis. Nam humanitas ipsa sub artico polo ascendendi initium
faciens versus antarticum sub equinoctiali ad altitudinem peruenit
atque ad ascensus finem. Ascendit autem de hoc mundo ad alium. Per-
git igitur quasi homo primo in ipsa crescente etate, deinde in stante,
deinde in decrescente, quapropter habitudo hominum inferiorem gra-
dum tenentium: terciam primam ascensus mundi partem inhabitan-
tium ad alios est vt est hominis habitudo in etate ea qua adhue vires
corporis de potentia ad actum exerit: intra scilicet infantilem et virilem
etates. Uarie igitur vitia que huic tempori propria sunt et similiter
differenter huius etatis virtutes he septentrionales regiones participant.
Alie enim ad virilitatem sunt propinquiores, alie ad infantilem, alie in
his magis austere gentes, magis mascule et dextrales: vt sunt orienta-
liores, alie magis feminine loquaces, leues, pie, inconstantes vt occiden-

176

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 126—127

taliores. Ita quidem medie gentes inter virilitatem et senectam vitia


illius etatis atque virtutes varie differenter orientaliter et occidentali-
p. 127 ter participant. | Meridionaliores vero inter senectam et decrepitam
vitia virtutesque tenent: tantum de his comparationibus dixisse suf-
ficit: particularia distinctius ex his si placet inquirito.

155 De humana anima


Primo ex sepedictis vniuersum ex vnitate alteritateque concipito
ipsumque vnum in tres resoluito regiones vt magna tibi pandit figura.
Die itaque prime regionis simplices ipsas fore intelligentias vbi absorpta
est tenebrositatis1 alteritas in lucis fulgore: infimeque regionis eas con-
cipito naturas nostras esse que corporalitate sua lucem alterauit, me-
dias vero naturas si placet appellate, anime enim medium tenent vt sit
descensus intelligentie inferiora per ipsas inferiorumque in superiora
reflexus. Ostendit tibi autem prior, P, paradigmatica figura extrema
vniri, supremam anime scilicet naturam cum infima intellectualis atque
156 eius infimam cum suprema corporalis coincidere. Age igitur si anima-
rum differentias distinctius inquirere cupis magnum circulum, nunc
vniuersarum fingito animarum atque in huius vniuerso trinas radicales
quadratas cubicasque inspice partitiones. Intelligentiam autem huius
vniuersi vnitatem simplicem concipe: vti deus vniuersaliter omnium,
intueberis permanifeste intelligentiam quadam vniuersali coniunctione
que per maximum circulum figuratur omnibus coniungi animabus,
deinde generaliter prime regioni animarum: specialius vero supremo
ordini: specialissime vero supremo choro que humana vocetur species.
Omnis igitur anima vnitatem intelligentie in alteritate participat, alie
clarius alie vero obscurius solum autem anime supreme cum ipsa speci-
alissima vnione vniuntur, et hec quidem est participatio ipsa qua su-
premum inferioris in coincidentiam pergit cum ipso superioris infimo,
animalia vero clarius participare intelligentias quam vegetabilia per
medium anime euenit. Habet autem animal vt genus species plures
sub ipsa vnitate generis ordinatim vt numeric progredientes, quorum
hec nobilior altiorque existit que vnitati propinquior. Anima igitur
perfections speciei animal in vnitatem cum intellectual! pergens na-
tura: ipsa est in se virtualiter alias complicans omnium animarum
vigores quasi generis metallorum auri species perfectior suo valore
alias omnes metallinas ambit species: et in genere regnantium regalis
auctoritas ceterorum ducum comitum inferiorumque rectorum in se
1
tenbrositatis

12 Nikolaus von Kues I 177

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

vnit imperia. Sunt igitur omnium animalium species humane anime


virtutem vnitam numeratim explicantes: eiusque naturam varia dif-
ferentia contrahentes: alia clariori ratione: alia tenebrosiori, nulla ta-
157 men species ad equalitatem precisam attingere valet, ipsa autem hu-
mana anima cum sit infinita intellectualis natura intellectualiter in
potentia est, intellectualis autem potentia lumen est rationis, conci-
pito itaque animam humanam vt, P, figuram ex intellectual! vni-
tate et sensuali alteritate. Descendente igitur lumine intelligentie in
vmbram sensualem atque ascendente sensu in intellectum per gradus
trinos, medio loco duo exoriuntur que rationis nomen habere sup-
pono. Superior autem huius rationis portio que intellectui prior re-
peritur apprehensiua, inferior vero fantastica seu imaginatiua si pla-
cet his aut aliis vocentur nominibus, hec sunt quasi anime humane
quatuor elementa. Intellectus autem iste in nostra anima eapropter
in sensum descendit vt sensibile ascendat in ipsum. Ascendit ad intellec-
tum sensibile vt intelligentia ad ipsum descendat. Hoc est enim in-
tellectum descendere ad sensibile quod sensibile ascendere ad intellec-
tum, visibile enim non attingitur per sensum visus absente intentione
intellectualis vigoris. Hoc quidem experimur dum ad alia intenti pre-
tereuntem non discernimus, sensus enim confuse capit sensibile in ipsum
ascendens, sed non est sensatio formata atque discreta absque intellectu
p. 128 in nobis per | medium rationis descendente, nee nos attingimus sensibile
vt tale absque sensu: cecus enim sensibilem colorem non attingit. In-
tellectus autem qui secundum regionem intellectualem in potentia est:
secundum inferiores regiones plus est in actu. Unde in sensibili mundo
in actu est, nam in visu visibile est, in auditu audibile actualiter appre-
hendit, in sensu autem sensus est, in ymaginatione ymaginatio, in
158 ratione ratio. Non est enim anima aliud quam nobiles quedam atque
simplex vnita virtus, quelibet autem pars virtualis de toto verificatur.
Uirtus enim sensitiua aut ymaginatiua anime nostre cum sit in anima:
anima est, vt virtus ducalis aut comitalis in rege regia est, sicut regalis
in duce ducalis est. Anima etiam cum sit viuificatio corporis ipsa in pede
viuificatio pedis est, in manu viuificatio manus est. Et cum viuificatio
anime sit anima: ipsa est vnitas corporalis vnientis alteritatis. Ex hoc
est in qualibet parte vt vnitas in numero. Sicut enim virtus lapidem
sursum proiicientis lapidem grauem eleuat, ita et ea cessante deorsum
festinat. Ita anime virtus corpus mouet: et non est aliud mori quam
virtutem viuificantem deficere. Est igitur anima in visu visus, in auditu
159 auditus. Per hoc igitur quod intellectus in sensu in actu est: excitatur
ammiratione dormitans ratio vt ad verisimile discurrat. Deinde in-

178

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 127—129

telligentia pulsatur vt absolutius a dormitante potentia in cognitionem


veri vigilantius erigatur, sensata enim in fantasia depingit, atque dum
eorum rationem inquirit in actum intelligendi verique noticiam per-
git. Unit enim alteritates sensatorum in fantasia, varietatem alteri-
tatum fantasmatum vnit in ratione, variam alteritatem rationum in
sua vnit intellectual! simplici vnitate. Descendit vnitas intellectus in
alteritatem rationis, vnitas rationis in alteritatem ymaginationis,
vnitas ymaginationis in alteritatem sensus. Complica igitur ascensum
cum descensu intellectualiter vt apprehendas. Non enim est intentio
intellectus vt fiat sensus sed vt fiat intellectus perfectus et in actu, sed
quoniam in actu aliter constitui nequit fit sensus, vt sic hoc medio de
potentia in actum pergere queat. Ita quidem supra seipsum intellectus
redit circular! completa reditione, quasi nobilis qui in potentia militie
existens quam ob paupertatem ad actum deducere nequit: se ad tempus
160 subiicit vt sic ea acquirat per que se in actu militie constituat, non
indigent diuites ipsi nobiliores intelligentie sensibus: cum sint vt
ardentes inconsumptibiles et semper crescentes ignes que extrinseco
excitatiuo vento per sensibile flabellum in sufflando non egent vt
ardeant. In actu enim quamuis differenter existunt, sed cum nostra in-
tellectualis portio sit quasi scintillaris ignis inter viridea ligna abs-
consus his indiget. Nee putas nos homines qui sensu vigemus aliquid
attingere intelligentias latitans, intellectualiter quidem hoc attingunt
quod nos per sensum sensibiliter. Dum enim quis romanam loquitur
linguam: ego auditu vocem, tu vero etiam in voce mentem attingis.
Intelligentia vero sine sermone mentem intuetur, ego enim irrationabi-
liter, tu vero rationabiliter, angelus intellectualiter. Uerius igitur sic
atque perfectius intuitione intellectual! quam per sensibilem auditum
161 attingitur quesitum. Aduerte etiam vt intellectum ob suam per-
fectionem descendere: et reditione completa ad se reuerti audisti.
Ita de sensu concipe. Nam ob perfectionem vite sensitiue sursum ad
intellectum pergit. Connectuntur igitur duo: appetitus naturalis et
accidentalis: qui mutua circulatione adimplentur. Quoniam autem per-
fectio intellectus est actu intelligere posse enim intelligere dum ad
actum pergit perficitur, hinc intellectus ex se intelligibile faciens quod
in intellectum progreditur est suiipsius fecunditas. Nam intellectum
in species sensibiles descendere est ascendere eas de conditionibus
p. 129 contrahentibus ad absojlutiores simplicitates, quanto igitur profun-
dius in ipsis se immittit: tanto ipse species magis absorbentur in eius
luce: vt finaliter ipsa alteritas intelligibilis resoluta in vnitatem in-
tellectus in fine quiescat. Unitas igitur intellectus tanto plus perficitur

12« 179

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

quanto de potentia in actum progreditur, et quanto ignis potentior est


in actu: tanto citius ignibile de potentia in actum pergere facit, nee est
aliud ignibile in ignem producere quam ignem se in ignibili profundare.
Intellectus est in nobis quasi semen ignis intellectualis, in rational!
ignibili vt materia collocatus, vnde vti color non est visibilis nisi in
vnitate lucis quia color lucis est alteritas, alteritas autem non nisi
in vnitate attingibilis est, ita fantasmata non nisi in luce rationis in-
telligibilia sunt, fantasmata enim alteritates sunt vnitatis rationis,
quanto igitur fantasmata sunt vnitati rationis propinquiora, tanto
magis intelligibilia, vt color magis visibilis qui luci propinquior, vnde
vti f lamma quia in lumine absorpta per se visibilis est et in eius lumine
alterationes lucis puta colores intuemur. Ita quidem sunt conceptus in
rationis lumine absorpti vt per se intelligantur, et alia obscuriora in-
telligibilia faciant vt in per se notis constat principiis. Ratio igitur per
se intellectui ingeritur vt lux visui et intellectus per se in rationem
descendit vti visus in lucem pergit, hoc est enim rationem per se in-
telligibilem esse: intellectum in ipsam descendere, sicut autem vnitas
per se in numerum pergit, ita ratio in fantasmata, et vti numerus non
nisi vnitate attingitur, ita intellectus non nisi ratione mediante fantas-
162 mata apprehendit. Aduerte igitur quoniam vnitas per se est inattingi-
bilis alioquin precisio infinitum atque inattingibile attingeretur ratio-
ne: quod est impossibile. Non igitur attingitur vnitas nisi mediante
alteritate, sicuti vnitas speciei mediante alteritate indiuiduorum atque
generum vnitas mediante specierum diuersitate, neque alteritas attingi-
tur per se ex eadem radice vnde non attingitur alteritas nisi mediante
vnitate, non enim attingitur indiuiduum nisi mediante specie, nee
species nisi mediante genere, nee color nisi mediante luce, nee sonus
nisi mediante aere, cum sonus sit alteritas quieti aeris, nee sentitur
dolor qui alteritas est nisi in vnitate continui aut complexionis,
dum enim vnitas ipsa continui dissoluitur et alteratur aut vnitas ar-
monica complexionis alteritate quacunque offenditur disconuenientia
163 in vnitate sequitur. Et quoniam intellectum constat vnitatem esse
rationis que ipsum in alteritate participat. Hinc intellectus ante alteri-
tatem existens nee tempori quod ex ratione prodit nee corruptibilitati
subiicitur cum sit rationalis alteritatis absolutior vnitas. Non est igitur
eius natura corruptibilis cum rationem preueniat, vbi vero vnitas ab-
sorbet alteritatem ibi immortalitas, quare et altior illa rationalis na-
tura que fantasmatum alteritatem in luce sue vnitatis absorbet et in
lumine immortalis intellectus occultatur, ita est immortalis sicut
lumen inumbrabile, sicut enim lumen ipsum in quantum in se est non

180

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 129—130

potest non esse visibile, ita ratio pura non potest non intelligi, et hec est
vita eins atque perfectio, et in hoc differentiam rationis humane
atque bestiarum venare poteris cur ipsa humana in immortalitate
vite intellectualis que est semper intelligere absorbetur, quia semper
per se est intelligibilis vti lumen per se visibile, non autem alteri-
tates lucis puta colores per se visibiles sunt sic nee alteritas rationis
que in aliis animalis speciebus existunt: quare alterabiles et corrupti-
164 biles. Quoniam autem homo diu cecus dum videre incipit primo hoc
in luce experitur, hinc lux est alteritas spiritus visiui, et non apprehen-
dit visus vnitatem suam nisi mediante alteritate. Lux igitur ilia que se
ingerit in oculum mediante qua se videre apprehendit est altera lux a
luce visiui spiritus, quando igitur fortitudo lucis visiui spiritus intra
se absorbet lumen visibile transit visibile in visum, quando autem
ρ. 130 alteritas lucis visibilis sua fortitudine ab | sorbet debilitatem visiui spi-
165 ritus: transit vnitas virtutis visiue in alteritatem et diuisionem. Ita
quidem de virtute intellectuali et lumine rationis coniectandum
existimo. Nam ratio alteritas intellectualis vnitatis est, et nisi fortis
fuerit virtus eius sepe in alteratione rationis absorbetur: vt opinionem
verum existimet intellectum. Sic et fantasmatum alteritas sepe ra-
tionem absorbet: vt id quod ymaginatur homo: iudicet ratione osten-
sum. Ita et alteritas sensus vnitatem virtutis fantastice aliquando ab-
sorbet vt id quod sensu attingit hoc esse iudicet quod ymaginatur, vti
infans informem adhuc fantastice habens virtutem: mulierem quam
videt matrem iudicat quam ymaginatur. Ita quidem et aliis debilibus
166 in hac virtute accidere solet. Intellectus igitur qui est rationis vnitas
eaipsa ratione mediante corpori iungitur, corporalis enim natura in-
tellectualem non nisi in alteritate participare potest: a qua cum maxime
distet scalaribus mediis opus habet. Participat igitur corporalis natura
intellectualem ipsam in alteritate lucis rationis per medium vegetatiuum
atque sensuale. Ascendit autem sensibile per organa corporalia vsque
ad ipsam rationem que tenuissimo atque spiritualissimo spiritu cerebro
adheret. Alteritas autem que in ratione recipitur vnitate ipsius ra-
tionis que alteritas est intellectus mediante in intellectum ab omni
organo liberum absumitur. Et quoniam huius rationis ascensus de-
scensus est intellectus: ob hoc absolutus intellectus dum in alteritate
rational! venatur veritates ipsas vt a fantasmatibus eleuatas sursum
167 amplectitur, quare cum sic a sensibilibus ortum capiat absolutus verus
esse nequit sed secundum quid, nam in ratione verus est secundum
rationem, in ymaginatione secundum ymaginationem, in sensu se-
cundum sensum. Dum autem res abstractius extra omnen rationis

181

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

alteritatem in sua simplici intellectual! natura intuetur: eas extra ipsa


fantasmata in claritate veritatis amplectitur. Intellectus enim alteritas
est infinite vnitatis. Quanto igitur ipse intellectus a sua alteritate se
altius abstrahlt vt in vnitatem simplicissimam plus ascendere queat:
tanto perfectior altiorque existit. Nam cum omnis alteritas non nisi in
vnitate attingibilis sit: non potest intellectus seipsum qui alteritas est
cum non sit diuinus absolutissimus intellectus: sed humanus nisi in
ipsa diuinissima vnitate vti est intueri. Non enim intellectus seipsum
aut aliquod intelligibile vti est attingere poterit nisi in veritate ilia
que est omnium vnitas infinita, nee potest ipsam vnitatem infinitam
intueri: nisi in intellectual! alteritate. In seipso igitur intellectus in-
tuetur vnitatem illam non vti est: sed vti humaniter intelligitur, et
per ipsam quam sie intelligit in alteritate se eleuat: vt absolutius in earn
vti est pergat, de vero ad veritatem: eternitatem et infinitatem, et
hec est vltima perfectio intellectus, quoniam per theophaniam in ipsum
descendentem continue ascendit ad approximationem assimilationis
diuine atque infinite vnitatis: que est vita infinita atque veritas et
168 quies intellertus. Est autem ipse adeo subtilis nature vt quasi in
puncto centrali indiuisibilem spheram intueatur, dum est contractus
in ratione ipsam spheram intuetur in ratione illa que habet omnes
lineas a centro ad circumferentiam esse equales. Dum in fantasia
ipsum intuetur: ipsam rotundam atque corpoream ymaginatur. Sensus
autem visus non spheram: sed partem eius tantum potest intueri,
sed per rationem partem cum parte componentem attingit. Unde sicut
veritas intellectualis per rationem in sua precisione est inattingibilis,
ita veritas rationis est sensibiliter incontrahibilis, semper enim de-
fectum in alteritate esse necesse est. Unitas enim non aliter in alteritate
quam cum casu a precisione et equalitate reperibilis est, aliter enim
p. 131 non esset alteritas si esset | precisa equalitas, quapropter nee ratio
circuli est verus circulus intellectualis, non enim ab eo circulus intellec-
tualiter verus iudicatur: quia a centro eius ad circumferentiam linee
sunt equales, sed hec rationalis diffinitio intellectualis circuli est ad
verum se habens circulum vt signum ad signatum: et alteritas ad
suam vnitatem: aut compositum ad simplex: seu explicatio ad com-
plicationem, aut contractum ad absolutum, circulus enim in contracto
esse via rationis aliter esse nequit, in vnitate autem sua absolution
absque alteritate linearum et circumferentie intelligibiliter existit. Sic-
ut autem ratio in vnitate intellectus a priori demonstratiue discurrit,
sie intellectualis nostra cognitio verior esse non posset si in vnitate
absoluta que veritas est alteritas omnis intueretur, non vt alteritas,

182

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 130—131

sed vt vnitas, quanto hoc absolutius precisiusque a diuino munere con-


cederetur, precisissime enim hoc solum per diuinum ipsum intellectum
qui est ipsa precisio absoluta hoc fieri potest, ipse est solus omne quod
169 in omni intellectu intelligit et in omni intelligibili inteUigitur. Habet
igitur hec intellectualis cognitio se in perfectione actuali ad alias vt
corpus ad superficiem lineam et punctum, sed in subtilitate vt punc-
tus ad lineam: superficiem ad corpus, punctualiter quidem atque sub-
tiliter et perfecte simul amplectitur verum, rationalis vero cognitio
contractior atque perfectior vt superficies subtilis in linea. Imaginatiua
vero cognitio contracta magis perfecta vt linea, grossa vt superficies.
Sensitiua vero cognitio indiuidualiter contractissima est imperfectissima
170 vt punctus: grossissima vt corpus. He autem cognitiones variantur
diuersimode secundum varietatem organorum et spirituum: virtutem
differentium et varietatem vnitatis per quam in alteritatem deuenitur.
Si enim medium diaphonum per quod alteritas lucis in visum ascendit
est alteratum colore rubeo vel alio, huius coloris res visa apparet,
quoniam ipsa non attingitur in vnitate simplici puta luce pura, sed in
luce alterata in diaphono puta berillo aut vitro aut flamma vel radio colo-
rato vel alterato, ita intellectus fantasmata pura non attingit nisi pura
et libera fuerit ratio, vnitas sit alteritatis fantasmatum sed incorrupta et
alterata ratione, iudicium eius corruptum est vt videmus quando auc-
toritati ratio alligata est, tune enim alterata est et contracta a sua
puritate et secundum earn corruptum fit iudicium. Quare passionati
recto carent iudicio cum lumen rationis in ipsis sit contractum et
alteratum, sicut gustus per humidum saliuale corruptum iudicat cor-
rupte dulce scilicet amarum: et sie de reliquis.

171 De sui cognitione


Summariam tuiipsius coniecturalem cognitionem ex his facile eli-
cies vt nunc tibi ex superfluis pandam. Primo quidem iuliane pater te
hominem vnum esse non dubitas, hominem vero a humanitate dici vt
ab albedine album non ambigis, humanitatem autem vnitatem quan-
dam in alteritate participabilem clare conspicis, cum me quidem ho-
minem atque alium a te atque singulis conspicis indiuiduis, humani-
tatem vero indiuidualiter in alteritate contrahibilem alteritatem ab-
solutions esse vnitatis in ipsius est leoneitatis et equineitatis alteritate
172 aduertis. Absolutissimam igitur atque penitus incontrahibilem primam
conspicis vnitatem seu entitatem que in alteritate varia incontrahi-
biliter participatur, atque vt exemplo visibili iuueris imagineris huius

183

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

visibilis mundi simplicissimam vnitatem incontrahibilem lucem esse


in cuius alteritate participationis visibilia omnia id sunt quod sunt.
Color igitur huius lucis alterata extat participatio. Sit igitur circulus
vniuersi coloris ambitus, color autem non nisi contracte existere pot-
est, quoniam eius vnitas absoluta ipsa cadens in alteritate contrahitur. |
p. 132 Tres igitur regiones contractionis coloris cum eorum finalibus nouena-
riis notato differentiis: supreme regionis coloris contractio talis resul-
tabit, in qua absolutions lucis participatio in clara resplendentia vm-
brales alteritates occultat. In fine vero regionis conditio huic contra-
riabitur, in tenebra enim Ingrediens lucis participatio absorbetur,
media vero regio medio se habet modo. Intuere has regiones distinctius
173 in ter trinis distinctionibus. Ita quidem iuliane pari passu si lucem,
diuinitatem, colorem, humanitatem, visibilem mundum vniuersum
ipsum feceris. Teipsum in figura inquire: et an de suprema, media aut
infima regione existas inspicito. Ego enim teipsum arbitror humani-
tatem in suprema ipsa: atque in ipsius supreme regionis nobili specie
in participatione clariori diuine lucis contrahere. Hac enim patula
quadam via aliorum hominum comparatione de seipso coniecturam
quisque facere poterit. Dum autem te in ordine humanitatem con-
trahentium participatione absolutissime vnitatis inuenisti, aduerte
humanitatem tuam vniuersum esse tuum ambire, teque diuinitatem in
eius contractione participare. Diuinitas autem est vnitas infinita equa-
litas atque connexio. Ita quidem quod in vnitate sit equalitas et con-
nexio, in equalitate vnitas et connexio, in connexione vnitas et equa-
174 litas. Finge igitur contractam tuam humanitatem in qua diuinitatem
ipsam participas, circulum vniuersorum atque ad regiones regionumque
partitiones ordinatim inspicito: quomodo quidam in ipsa suprema hu-
manitatis tue natura diuinitatem ipsam supreme participas, in in-
fima vero infime, in media medio quidem modo. In nobiliori quidem
natura ipsam secundum eius regionis conditionem participas nam in-
tellectualiter, in media rationaliter, in infima sensualiter prout he
regiones in circulo contracte humanitatis tue cadunt. Quoniam autem
lumen diuinitatis participare intellectualiter est vnitatem participare
in qua equalitas et connexio. Hoc est autem esse intellectuale quod
est intelligere. Participas igitur diuinitatem in lumine intelligentie
vt te scias superno dono intelligentiam habere, eamque esse tanto in-
tellectualiter maiorem: quanto magis vna fuerit: tali quidem vnitate
in qua equalitas et connexio. In vnitate igitur est intelligentia magna,
ita in equalitate vnitatis, ita et in connexione amborum: sed in ipsa
vnitate in qua equalitas et connexio ibi quidem maxima. Participas

184

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 131—133

equidem diuinitatem intellectualiter in equalitate in qua vnitas et


connexio et hoc quidem lumen est iusticie, quanto igitur equalitatem
absolutam in qua vnitas et connexio intellectualiter plus participas:
tanto deiformior. Participas etiam ipsam diuinitatem in connexione
in qua vnitas et equalitas, hoc est autem amoris lumen, quanto igitur
amorem ipsum in quo vnitas et equalitas plus participas intellectua-
liter: tanto secundum intellectualem atque altiorem tue humani-
175 tatis naturam diuinior eris. Sis autem attentus in his omnibus: vt
terminis secundum traditas regulas vtaris. Dum enim de diuinitate
per terminos locutus sum: eos ad eius naturam transsumas. Ita quidem
dum de intellectual! regione tibi conceptum aperui: terminos eius
regionis legibus constringas. Post hoc ad alias te pari forma regiones
conferas vt in rational! parte tua inspicere queas quando ipsa ratio tua
diuinitatem ipsam suo participat modo, ea enim que intellectus intel-
lectualiter participat: ilia quidem et ratio suo modo, sie etiam sensus
176 secundum sue conditiones nature. Uides nunc iuliane quando vnitas
tua in contracta humanitate vnitrinum lumen in tribus ipsis regionibus
varie participat, atque quando in ipsa suprema tue nature nobilitate
vnitatem seu entitatem supremam que est virtus equalificandi: atque
etiam connexionem supremam que virtus est connectendi seu amandi
supreme participas hoc est intellectualiter, ita quidem hanc vnitrinam
ρ. 133 virtutem mediocriter etiam | in regione media participas quapropter
virtutem rationabiliter essendi seu decernendi rationabiliterque equali-
ficandi seu iustificandi atque connectendi seu amandi te participare
contracte conspicis, sicut etiam secundum infimam ipsam regionem
sensibiliter essendi seu sentiendi sensibiliter equalificandi seu iustifi-
candi, sensibiliter connectendi seu amandi. He quidem participate vir-
tutes in tue humanitatis virtute complicantur, quoniam autem in parti-
cipatione vnitatis aut entitatis simul et equalitas connexioque parti-
cipatur: que in ipsa vnitate existunt. Hinc in participata intellectus
tui vnitate existit virtus equalitatis esse intellectus, hoc est intelligendi
virtus atque virtus connectendi amandive que ex intellectu eiusque
intellectione procedit, amat enim intellectus intelligere suum intellec-
tus enim amor intellectum et ipsum intelligentem supponit, quo
177 quidem modo de ratione sensuque dicendum. Habes ergo iuliane pater
te virtutem earn participare que in se gestat equalitatis atque con-
nexionis naturam vt sic intellectus tuus diuinum esse suo modo parti-
cipans in eius equalitate intelligere amplectique possit intellectum vt
non aliud sit tuum intelligere quam equalitas participate vnitatis tui
intellectus. In equalitate igitur seu similitudine diuini luminis intellec-

185

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De coniecturis II

tualiter participati te noscas intelligendi virtutem assecutum, ita qui-


dem vt ratiocinandi sciendique quoniam autem tanto perfectius vnitas
ipsa participatur, quanto equalitas connexioque in ipsa maior fuerit,
hinc intelligere atque connectere sine perfectione vnitatis intellectus
nequeunt adaugeri. Inclinatur igitur intellectus ad intelligere et amare
vt perficiatur natura eius, ita ratio ad ratiocinari, sensus ad sentire,
178 ex quo euenit quod intellectus sibi intellectuales artes que specula-
tiones sunt studet adinuenire pro nutritione conseruatione perfectione
ornatuve suo quibus se iuuare possit ac vti. Has speculatiuas scientias
exerit ex lumine participato intellectualiter1, ita ratio ratiocinandi
artes ex lumine rationabiliter participato elicit et sensus sensibiles artes
pro nutritione conseruatione perfectione ornatuque sensibilis nature
ex sensibiliter participato trahit lumine nee ita2 que sepe audisti neg-
ligas vt participatione diuini luminis in ratione post intellectum atque
176 eius medio sie et in sensu per rationem concipias. Uides autem iuliane
pater quomodo dei similitudo existis, humanitas enim in te contracta
vnitrina est: nam est vnitas seu entitas indiuidualiter quidem con-
tracta in qua equalitas et connexio, per entitatem enim humanitatis
homo existis ita quidem quod in ea ipsa entitate sit entitatis equalitas
iusticia seu ordo atque connexio seu amor, nam secundum equalitatem
vnitatis omnia que in te sunt iustissime ordinata sunt in ipsa vnitate,
membra enim omnia iusticiam ordinem equalitatis vnius tue entitatis
habere manifestum est, membra quidem corporalia ad corpus ipsum,
corpus ad animam vitalem, vitalis ad sensibilem, sensibilis ad rationa-
lem, rationalis ad intellectualem, atque omnia ad vnitatem humani-
tatis tue, et quomodo in ipsa vnitate est iusticialis ille ordo, ita quidem
et connexio amorosa in vnitate, connexio enim3 in ipsa entitate est
vt omnia sint vnus homo, postquam enim connexio ipsa in vnitate esse
180 desinit vnum tuum humanum esse similiter deficere necesse erit. Nunc
tibi hec in te ipso notissima sunt quod nee contractum quodcunque
esse aliter esse potest quam per vnitatem in qua equalitas et connexio,
in teipso igitur ad omnium notitiam pergis vt cuncta scias vnitrini-
tatem absolutissimam varie participare, ordinem etiam vniuersorum
in vnitate ex te elicis vt non aliter iusticiam videas nisi in eo ordine
qui est in vnitate. Non est enim iniustum immo equissimum est caput
tuum sursum atque in eo cerebrum: oculos: aures: ceteraque gradatim
p. 134 atque pedes deorsum | esse, quoniam sursum et deorsum totusque hie
membrorum ordo ad vnitatem resolutus non nisi equissimus esse
potest. Equissimus igitur atque iustissimus est hie ordo: qui in vnitate
1 2 3
intellectualirer necita eim

186

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 133—134

existit, ille vero ordo qui ad diuisionem alteritatemque tendit iniustissi-


181 mus est diuinitatique contrarius. Elicis ex teipso equidem hanc amoris
connexionem firmissimam esse que est in vnitate, nam amorem
connexionemve vnitatem dicere vides. Unit enim amor amantem cum
amabili. Non est autem amor seu naturalis connexio qua caput
corpori tuo vnitur alius amor quam ille qui ex vnitate atque equalitate
procedit. Connectuntur igitur a radice entitatis tue et equalitate ordi-
nis ad ipsam vnitatem. Uides igitur non esse amorem diuinam con-
nexionem participantem qui est extra vnum et ordinem ad vnum. Nihil
igitur vniuersi diligendum est nisi in vnitate atque ordine vniuersi.
Nullus homo amandus est nisi in vnitate atque ordine humanitatis.
Nee est homo generaliter diligendus nisi in vnitate atque ordine animali-
182 tatis, ita de singulis. Ex teipso igitur electiones deiformes intueri va-
lebis. Nam conspicis deum qui est infinita connexio non vt contractum
amabile aliquod diligendum: sed vt absolutissimum infinitum amo-
rem. In eo igitur amore quo deus diligitur esse debet simplicissima
vnitas infinitaque iusticia. Necesse est igitur omnem amorem quo deus
amatur minorem esse eo quo amari potest. Cognoscis etiam hoc esse
deum amare quod est amari a deo: cum deus sit caritas. Quanto igitur
183 quis deum plus amauerit: tanto plus diuinitatem participat. Ita etiam
diuini luminis participatione hoc iustum atque equum esse conspicis:
quod in se vnitatem connexionem que continet, dum lex ab vnitate
atque connexione recedit: iusta esse nequit. Hec lex, quod tibi vis
fieri alteri fac: equalitatem vnitatis figurat. Si iustus esse velis: non
aliud te agere necesse est: quam quod ab ea equalitate non recedas in
qua vnitas est et connexio, tune quidem equaliter in vnitate amoreque
feres aduersa, paupertates et diuitias, honores aut vituperia, nee ad
dextram aut sinistram euagabis: sed equalitatis medio tutissimus eris.
Nihil tibi graue aduersumve euenire poterit: si id omne quod sensibus
aduersum videtur intelligis, atque ita amplectaris in equalitate vnitatis
essendi atque amandi ferendum cum hoc sit diuinitatem nobiliter
feliciterque participare. Uides autem in eaipsa equalitate iam dicta
omnem moralem complicari virtutem, nee virtutem esse posse nisi
184 in huius equalitatis participatione existat. Poteris multo me amplius
participatum vnitrinum diuinitatis lumen in te contemplari qui du-
dum vita equali te a distrahentibus mundanis ad iusticiam colendam
transtulisti, nee meas coniecturales has ineptias tibi pandere pre-
sumpsissem si eas te non sciuissem per ipsam sepedictam equalitatis
legem in vnitate amoris suscepturum.
Finit de coniecturis. |
187

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De filiatione dei

De filiatione dei
51 Confratri Conrardo de wartberger canonico monasterii Meinfeit deuoto
sacerdoti etc. Nicolaus de Cusa prepositus ibidem de filiatione dei
Tandem me compulit studii tui feruentia vt crebris monitis tuis
aliquando respondeam. Sane a me flagitare videris quid ego de filiatione
dei coniiciam: que per ipsum altissimum iohannem theologum a radio
eterno nobis dari publicatur: cum dicit. Quotquot autem receperunt
eum dedit eis potestatem filios dei fieri: his qui credunt in nomine eius.
Confrater merito colende recipe eo pacto id quod occurrit vt non putes
me quicquam his adiicere que in preteritis meis legisti conceptibus.
Nihil enim in intimis etiam remansit precordiis quod non illis ipsis
mandauerim litteris meas generales qualescunque exprimentibus con-
52 iecturas, forte tu idipsum in dicendis experieris. Ego autem vt in
summa dicam non aliud filiationem dei quam deificationem que et
theosis grece dicitur estimandum iudico. Theosim vero tuipse nosti
vltimitatem perfectionis existere que et notitia dei et verbi seu visio
intuitiua vocitatur. Hanc enim ego theologi iohannis sententiam esse
arbitror, quomodo logos seu ratio eterna que fuit in principio deus
apud deum: lumen homini dedit rationale cum ei spiritum tradidit
ad sui similitudinem. Deinde declarauit variis admonitionibus vi-
dentium prophetarum atque vltimo per verbum quod in mundo
apparuit lumen ipsum rationis esse vitam spiritus, atque quod in ipso
nostro spiritu rational! si receperimus verbum ipsum diuinum oritur
53 filiationis potestas in credentibus. Hec est superadmiranda diuine
virtutis participatio: vt rationalis noster spiritus in sua vi intellec-
tual! hanc habeat potestatem quasi semen diuinum sit intellectus ipse
cuius virtus in credente in tantum ascendere possit vt pertingat ad
theosim ipsam: ad vltimam scilicet intellectus perfectionem, hoc est
ad ipsam apprehensionem veritatis, non vti ipsa veritas est obumbrata
in figura et enigmate et varia alteritate in hoc sensibili mundo, sed vt
in seipsa intellectualiter visibilis. Et hec est sufficientia ipsa quam ex
deo habet virtus nostra intellectualis que ponitur per excitationem
diuini1 verbi in actu apud credentes. Qui enim non credit nequaquam
ascendet sed seipsum iudicauit ascendere non posse sibiipsi viam pre-
cludendo. Nihil enim sine fide attingitur que primo in itinere viatorem
collocat. In tantum igitur nostra vis anime potest sursum ad perfec-
tionem intellectus scandere quantum ipsa credit. Non est igitur vsque
54 ad dei filiationem ascensus prohibitus si fides adest, et cum filiatio
1
diuiui

188

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 135—136

ipsa sit vltimum omnis potentie: non est vis nostra intellectualis citra
ipsam theosim exhauribilis, neque id vllo gradu attingit quod est
vltima perfectio eius circa quietem illam filiationis lucis perpetue ac
vite gaudii sempiterni. Arbitror autem hanc dei filiationem omnem
exire modum intuitionis. Nam cum nihil in hoc mundo in cor hominis
mentem aut intellectum quantuncunque altum et eleuatum intrare
queat: quin intra modum contractum maneat vt nee conceptus quis-
quam gaudii letitie veritatis: essentie virtutis suiipsius intuitionis
aut alius quicunque modo restrictiuo carere possit qui quidem modus
in vnoquoque varius secundum huius mundi conditionem ad fantas-
mata retractus erit: cum de hoc mundo absoluti fuerimus ab his etiam
obumbrantibus modis releuatus: sic scilicet vt felicitatem suam in-
tellectus noster ab his modis subtrahentibus liberatus sua intellec-
tual!1 luce diuinam vitam nanciscatur, in qua licet absque sensibilis
mundi contractis enigmatibus ad intuitionem veritatis eleuetur, non
erit tarnen hec ipsa intuitio sine modo illius mundi. Nam ait theologus |
p. 136 quomodo rationis lumen potestatem ipsam habet in omnibus reci-
pientibus verbum: et credentibus ad filiationem dei pertingendi. Igi-
tur filiatio ipsa in multis filiis erit a quibus varie participabitur modis,
multitudo enim vnitatem varie participat in varia alteritate: cum
omne existens in alio aliter esse necesse sit. Non igitur erit filiatio
multorum sine modo, qui quidem modus adoptionis participatio forte
dici poterit, sed ipsa vnigeniti filiatio sine modo in idemptitate nature
patris existens est ipsa superabsoluta filiatio: in qua et per quam
55 omnes adoptionis filii filiationem adipiscentur. Nunc id optare videris
vt te qualicunque modo eo ducam vbi videre queas quid sit illud
ineffabile gaudium filiationis: quamuis non expectes ipsum posse
sufficienter exprimi quod omnem mentem exuperat: maxime cum
coniecturis incumbentes enigmatum modos transilire non valeamus:
vereor presumptuosa audacia notari peccator homo officium purga-
tissimarum mentium subeundo, non tarnen me sinit silere magnus tibi
complacendi affectus. Accipe igitur breuissime quod nunc coniicio.
56 Non arbitror nos fieri sic filios dei quod aliquid aliud tune simus quam
modo: sed modo alio id tune erimus quod nunc suo modo sumus. Uis
enim intellectualis que recipit lumen actuale diuinum: per quod viuifi-
cata est per fidem attrahit continuam influentiam eius vt crescat in
virum perfectum. Uirilitas autem non est de mundo puericie vbi
adhuc homo crescit: sed de mundo perfectionis. Idem est puer qui et
vir: sed non apparet in puero qui seruis connumeratur ipsa filiatio:
sed in adulta etate vbi conregnat patri. Idem est ille qui nunc in scolis
1 intellecttuali
i 189

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De filiatione dei

est vt proficiat: et ille qui post hoc magisterium adipiscitur. Hie quidem
studemus, ibi magistramur. Studemus autem eo modo vt ait theologus,
quia recipimus verbum rationis a magistro cui credimus, quia verax
est magister: et recte nos docet, confidimusque posse proficere, et quia
recipimus verbum eius et credimus docibiles deo erimus. Per hoc in
nobis potestas exoritur: posse ad magisterium pertingere quod est
57 filiatio. Docet pictor scolarem particulares plures formas stilo exarare,
tunc demum transfertur de scola ad magisterium. Est autem magiste-
rium transsumptio scientie particularium in vniuersalem artem: inter
que nulla cadit proportio. In hoc mundo studemus per medium sen-
suum qui particularia tantum attingunt, transferimur de mundo sensi-
bili particularium ad vniuersalem artem que est in mundo intellectual!.
Uniuersale enim est in intellectu et de regione intellectual!. In hoc
mundo in variis particularibus obiectis vt in variis libris versatur Stu-
dium nostrum. In mundo intellectual! non est nisi obiectum vnum
intellectus, scilicet veritas ipsa in quo habet magisterium vniuersale,
nam nihil in variis obiectis particularibus quesiuit medio sensuum in-
tellectus in hoc mundo nisi vitam suam et cibum vite scilicet veri-
58 tatem que est vita intellectus, et hoc est magisterium quod in studio
huius mundi querit scilicet intelligere veritatem: immo habere ma-
gisterium veritatis, immo esse magister veritatis, immo esse ars ipsa
veritatis: sed non reperit artem ipsam: sed ea particularia que artis
opera existunt. Transfertur autem de scola huius mundi ad regionem
magisterii et efficitur magister seu ars operum huius mundi. Quietatur
igitur Studium vite et perfectionis atque omnis motus intellectus:
quando se comperit in ea regione esse vbi est magister omnium operum
operabilium scilicet filius dei verbum illud per quod celi formati sunt:
et omnis creatura: et se similem illi. Est enim tunc in ipso ipsa dei
filiatio quando in eo est ars ilia. Immo ipsa est ars ilia diuina in qua
et per quam sunt omnia, immo ipse est deus et omnia modo illo quo
59 magisterium adeptus est, quod attenta meditatione aduertas. Scien-
P· 137 tia namque vniuersali sua acceptione omnia scibilia: deum scilicet | et
quicquid est ambit. Doctus autem scriba qui est magisterium vniuer-
salis scientie adeptus habet thesaurum de quo proferre potest noua et
vetera. Intellectus igitur illius secundum modum magisterii ambit
deum et omnia: ita vt nihil eum aufugiat aut extra ipsum sit vt in
ipso omnia sint ipse intellectus, ita quidem de alio docto scriba est hoc
ipsum suo modo, atque ita in cunctis. Quapropter quanta in hac scola
huius sensibilis mundi diligentior quis fuerit in exercitatione intellec-
tualis studii in lumine verbi magistri diuini, tanto perfectius ma-

190

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 136—137

60 gisterium assequetur, vnde cum magisterium quod querimus et in quo


est vite intellectualis felicitas sit verorum et eternorum, si spiritus
noster intellectualis euadere debet in perfectum magistrum vt in
seipso eternaliter possideat delectabilissimam vitam intellectualem,
oportet vt Studium eius non adhereat vmbris temporalibus sensibilis
mundi, sed illis perfunctorie pro studio intellectual! vtatur prout pueri
in scolis vtuntur materialibus et sensibilibus scripturis. Nam in ipsis
materialibus litterarum figuris non est Studium eorum, sed in ipso
rational! eorum significato. Ita quidem vocalibus sermonibus quibus in-
struuntur ipsi intellectualiter non sensibiliter vtuntur, vt per signa
vocalia ad mentem magistri pertingant. Sed si qui in signis potius delec-
tantur ad magisterium philosophie non pertingent, sed vt ignorantes in
scriptores pictores prolocutores cantores vel citharedas degenerabunt.
61 Tali quadam similitudine admonemur nos qui ad filiationem dei aspira-
mus non inherere sensibilibus que sunt enigmatica signa veri, sed ipsis
ob infirmitatem nostram absque adhesione coinquinationis: ita vti
quasi per ipsa nobis loquatur magister veritatis et libri sint mentis eius
expressionem continentes, et tune in sensibilibus contemplamur in-
tellectualia: et ascendemus quadam improportionali comparatione de
transitoriis et fluidis temporalibus: quorum esse est in instabili fluxu
ad eterna vbi rapta est omnis successio in fixam quietis permanentiam:
vt vacabimus circa speculationem vere iuste et gaudiose vite sperantes
nos ab omni inquinamento deorsum se trahente vt possumus cum ar-
denti desiderio studii circa ipsum earn ipsam vitam magistral! adeptio-
ne hinc absoluti introire, hoc est gaudium domini quod nemo tollere
poterit quando intellectual! gustu vitam incorruptibilem nos attigisse
comprehendimus, et hec est quidem ipsa summa delectatio quasi dum
gustamus suauissimo sensu cibum vite quern famelice appetimus, come-
dit enim infecto palato infirmus saporissimos cibos, sed quia viuacitas
sensus non sentit suauitatem saporis: viuit in erumna cum fatiga tristi-
cia et labore et est illi pena cibum masticare. Qui vero purgato et sano
palato esurit delectabiliter et gaudiose cibatur. Tali quadam licet
remotissima similitudine gaudium est filiis dei absque intermissione,
quando non solum intellectualis vita non corrumpitur annihilatione ob
suam incorruptibilem naturam, sed et viuit intellectual! gustu quo se
viuere sentit vita vera intellectual! quem pura veritas sempiterne refi-
62 cit. Forte te pulsat sepe auditum deum incomprehensibilem ac quod
filiatio que est apprehensio veritatis que deus est attingi nequeat. Arbi-
tror te satis intellexisse veritatem in alio non nisi aliter posse com-
prehendi, sed cum illi modi theophanici sint intellectuales, tune deus,

191

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De filiatione dei

et si non vti ipse est attingitur, intuebitur tarnen sine omni enigmatico
fantasmate in puritate Spiritus intellectualis, et hec ipsi intellectui
clara est atque facilis visio. Hie quidem absolute veritatis apparitionis
modus cum sit vltima vitalis felicitas intellectus sie veritate fruentis
63 deus est: sine quo intellectus felix esse nequit, volo quidem vt attendas
quomodo quietatio omnis intellectualis motus est veritas obiectalis
extra quam quidem regionem veritatis nullum intellectuale vestigium
ρ. 138 reperitur, neque iudicio ipsius intellectus | quicquam esse potest extra
celum veritatis, sed si vti in aliis nostris libellis enodauimus subti-
lissime aduertes: tunc veritas ipsa non est deus vt in se triumphat:
sed est modus quidem dei quo intellectui in eterna vita communi-
cabilis existit. Nam deus in se triumphans nee est intelligibilis aut
scibilis, nee est veritas nee vita, nee est, sed omne intelligibile antecedit
64 vt vnum simplicissimum principium, vnde cum omnem intellectum sie
exuperet non reperitur sie in regione seu celo intellectus, nee potest per
intellectum attingi extra ipsum celum esse. Hinc deus cum non possit
nisi negatiue extra intellectualem regionem attingi: tune via fruitionis
in veritate esse et vite in celo ipso empirreo scilicet altissimi raptus
nostri Spiritus attingitur cum pace et quiete, quando satiatur Spiritus in
hac apparitione glorie dei, et in hoc est gaudium altissimum intellec-
tuale : quando suum principium: medium et finem omnem altitudinem
apprehensionis excellere cognoscens in proprio obiecto scilicet in pura
veritate intuetur, et hoc quidem est seipsum in veritate apprehendere,
in tali quidem excellentia glorie: vt nihil extra se esse posse intelligat:
65 sed omnia in ipso ipse. Ut autem similitudine ducaris te nequaquam
ignorare scio formas equales in rectis speculis: minores in curuis appa-
rere. Sit igitur altissima resplendentia principii nostri dei gloriosi: in
qua appareat deus ipse que sit veritatis speculum sine macula rectissi-
mum atque interminum perfectissimumque, sintque omnes creature
specula contractiora et differenter curua, intra que intellectuales
nature sint viua clariora atque rectiora specula, ac talia cum sint viua
et intellectualia atque libera: concipito quod possint seipsa incuruare
66 rectificare et mundare. Dico igitur, claritas vna specularis varie in
istis vniuersis resplendet specularibus reflexionibus, et in prima rec-
tissima speculari claritate omnia specula vti sunt resplendent, vti in
materialibus speculis in circulo anteriori ad se versis videri potest. In
omnibus autem aliis contractis et curuis omnia non vti ipsa sunt appa-
rent : sed secundum recipientis speculi conditionem, scilicet cum dimi-
67 nutione ob recessum recipientis speculi a rectitudine. Quando igitur
aliquod intellectuale viuum speculum translatum fuerit ad speculum

192

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 137—139

primum veritatis rectum, in quo veraciter omnia vti sunt absque de-
fectu resplendent: tune speculum ipsum veritatis cum omni receptione
omnium speculorum se transfundit in intellectuale viuum speculum,
et ipsum tale intellectuale in se recipit specularem ilium radium
speculi veritatis: in se habentis omnium speculorum veritatem. Recipit
autem suo modo in eodem vero momento eternitatis viuum illud
speculum quasi oculus viuus cum receptione luminis resplendentie
primi speculi in eodem veritatis speculo se vti est intuetur, et in se
omnia suo quidem modo. Quanto enim simplicius absolutius clarius
mundius rectius iustius et verius fuerit: tanto in se gloriam dei atque
omnia limpidius gaudiosius veriusque intuebitur. In speculo igitur illo
primo veritatis quod et verbum logos seu filius dei dici potest adipisci-
tur intellectuale speculum filiationem: vt sit omnia in omnibus et
omnia in ipso: et regnum eius possessio dei et omnium in vita gloriosa.
68 Tolle itaque frater contractiones quantificatiuas sensibilium speculorum
et a loco et tempore et cunctis sensibilibus conceptum absoluas: ele-
uando teipsum ad rationales speculares claritates, vbi in ratione clara
mens nostra veritatem speculatur. Inquirimus enim dubiorum latebras
in claritate rationalis speculi, et id verum scimus quod ratio nobis
ostendit. Transfer igitur premissum paradigma in regionem intellec-
tualem vt propinquius te tali quali manuductione ad speculationem
filiationis dei queas eleuare. Poteris enim quadam intuitione occulta
pregustare nihil aliud filiationem esse quam translationem illam de
ρ. 139 vmbrosis vestigiis simulacrorum ad vnionem cum | ipsa infinita ratione
in qua et per quam spiritus viuit et se viuere intelligit, ita quidem vt
nihil extra ipsum viuere conspiciat, atque solum ea omnia viuant que
in ipso sunt ipse, tanteque exuberatione se vitam habere sciat vt omnia
in ipso eternaliter viuant, ita quidem vt non sint sibi vitam prestantia
69 alia quecunque, sed ipsa vita viuentium1. Non enim erit deus alius ei ab
eomet spiritu, neque diuersus neque distinctus: neque alia diuina ratio
seu aliud dei verbum neque alius dei spiritus. Omnis enim alteritas et
diuersitas longe inferior est ipsa filiatione. Purissimus enim intellectus
omne intelligibile intellectum esse facit cum omne intelligibile in ipso
intellectu sit intellectus ipse. Omne igitur verum per veritatem ipsam
verum et intelligibile est, veritas igitur sola est intelligibilitas omnis in-
telligibilis. Abstractus igitur atque mundissimus intellectus veritatem
omnis intelligibilis intellectum esse facit, vt vita viuat intellectual! que
est anteiligere, erit igitur intellectus quando in eo veritas ipsa est intellec-
tus semper intelligens et viuens, neque aliud intelligit tune a se quando
1
vinentium

13 Nikolaus YOU Kues I 193

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De filiatione dei

veritatem intelligit que in ipso est ipse. Extra enim intelligibile nihil in-
telligitur, omne autem intelligibile in ipso intellectu intellectus est.
Nihil igitur remanebit nisi ipse intellectus purus secundum ipsum
qui extra intelligibile nihil potest intelligere esse posse. Cum igitur hoc
ita sit non intelligit intellectus ille aliud intelligibile neque erit eius in-
telligere aliquid aliud, sed in vnitate essentie est ipse intelligens et id
quod intelligitur, atque actus ipse qui est intelligere, non erit veritas
aliud aliquid ab intellectu neque vita qua viuit alia erit ab ipso viuente
intellectu secundum omnem vim et naturam intellectualis vigoris que
omnia secundum se ambit et omnia se facit quando omnia in ipso ipse.
70 Filiatio igitur est ablatio omnis alteritatis et diuersitatis et resolutio
omnium in vnum, que est et transfusio vnius in omnia. Et hec theosis
ipsa. Nam cum deus sit vnum in quo omnia vniter que est et transfusio
vnius in omnia, vt omnia id sint quod sunt, et in intellectual! intuitione1
coincidit esse vnum in quo omnia et esse omnia in quo vnum, tune
recte deificamur quando ad hoc exaltamur vt in vno simus ipsum in quo
71 omnia et in omnibus vnum. Neque putas has locutiones precisas quon-
iam ineffabilia locutionibus non attinguntur. Hinc autem profunda
meditatione super omnes contrarietates figuras loca tempora imagines
et contractiones super alteritates disiunctiones coniuntiones affirma-
tiones et negationes: opus est vt eleueris quando per transcensum om-
nium proportionum comparationum et ratiocinationum ad puram in-
tellectualem vitam tu filius vite in vitam transformaberis, et hoc sic
huius temporis de theosi qualicunque licet remota valde coniectura in
qua que esse possit altissime profunditatis eius descriptio super ratio-
nem omnem ascendendum esse ad alterius aliquid supra id quod signis
quibuscunque explicabile est in puritate simplici vt potes coniicias,
72 hec sic de hoc dicta sint. Quoniam autem te maxime optare non hesito
vt tibi conceptum vie pandam qua in huius temporis fluxu ad studium
ipsum filiationis pergendum esse coniicio. Hinc adhuc prout occurrit
idipsum explicare conabor. Dico autem resolutorias scolas de varia
inuolutione nos releuare, si ad vnum et modos vnius respexerimus, non
quidem quod vnum ab omnibus considerationibus absolutum quod est
omnium principium medium et finis immo in omnibus omnia in nihilo
nihil sit entibus intelligibilibus rationalibus sensibilibus quouismodo
coordinatum vt alias in docta ignorantia explicaui, cum in ascensu vel
descensu rerum ad maximum simpliciter deueniri nequeat, sed remanet
super omnem ordinem et gradum superexaltatum nihilominus tarnen
illudipsum vnum etsi inattingibile remaneat est idipsum vnum quod in
1
tuitione

194

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 139—140

omnibus attingibilibus attingitur. Unum igitur erit quod et omnia:


simul idipsum inattingibile vnum in omnibus attingitur: quasi si quis
p. 140 diceret monadem innulmerabilem1 que tarnen est omnis numerus, et in
omni numero numeratur innumerabilis ipsa monas, non enim aliud esse
potest omnis numerus quam monas, habet enim denarius omne id quod
est a monade, sine qua nee denarius vnus quidem numerus: nee de-
narius foret. Quod enim est denarius: penitus ex monade habet, neque
est quod aliud a monade, neque est quicquam recipiens a monade quasi
sibi preter monadem esse aliquod conuenire possit: sed omne id quod
est monas est, nee tarnen denarius numerus monadem numerat: sed
remanet denario innumerabilis sicut et cuilibet numero: cum super
omnem numerum exaltetur innumerabilis ipsa monas. Et quia senarius
non est septenarius erunt hi duo numeri diuersi, licet non sit alia monas
senarii, et alia monas septenarii. Non enim in ipsis nisi monas vna in
varietate reperitur. Monas igitur que est numeri principium non est in
numero reperibilis: sed in numero numeraliter est ipsa vnitas: et in
monade innumerabiliter, nulla est coordinatio seu proportio numeralis
73 ad innumerabile absolute ad modialiter contractum. Sic coniicere te
conuenit vnum illud quod est omnium principium ineffabile esse: cum
sit omnium effabilium principium. Omnia igitur que effari possunt
ineffabile non exprimunt: sed omnis elocutio ineffabile fatur. Est enim
ipsum vnum pater seu genitor verbi id omne quod in omni verbo verba-
74 tur, sic in omni signo Signatur, et sic de reliquis. Atque vt alio quodam
te ducam exemplo. Intellectus magistri per omnia inattingibilis est in
regione rational! et sensibili. Hie intellectus ex plenitudine magisterii et
virtutis seu bonitatis mouetur vt ad similitudinem sui vniat alios. Uer-
bum mentale de se generat: quod quidem est simplex et perfectum magi-
sterii verbum seu ars ipsa perfecta magistri. Hanc art em inspirare vult
mentibus discipulorum, quoniam autem non potest nisi per sensibilia
signa intrare in mentem: attrahit aerem: et ex eo vocem format quam
varie informat et exprimit vt sic mentes discipulorum eleuet ad magi-
sterii equalitatem. Omnia autem verba magistri autorem verbum in-
tellectum scilicet nequaquam ostendere querunt nisi per mentalem con-
75 ceptum seu verbum ipsum intellectuale quod est ymago intellectus. In
tali quidem expressione doctrine magistri resplendet affectus magistri
qui relucet in pronunciatione, et varie quidem secundum varios expri-
mendi modos vt verbum fructificet resplendet affectus magistri con-
ceptus in verborum significatione, resplendet et ipsum magisterium
vnde emanat tarn fecundus atque tarn magistralis, et neque omnes
modi pronunciationis attingunt affectum cum tantus sit quod pro-

inuumerabilem 195

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De filiatione dei

nunciari non possit. Neque omnes modi orationum attingunt concep-


tum qui est inexpressibilis fecunditatis cum sit ars magisterii. Neque
oratio et pronunciatio cum omnibus modis possibilibus exprimere
possunt magisterium ipsum intellectuale quamquam non aliud in omni
oratione existat aut significetur: quam suiipsius manifestatio ad finem
76 transformations in simile magisterium. Tali quadam similitudine prin-
cipium nostrum vnitrinum bonitate sua creauit sensibilem mundum
istum ad finem intellectualium spirituum, materiam eius quasi vocem
in qua mentale verbum variefecit resplendere: vt omnia sensibilia sint
elocutionum variarum orationes a deo patre per filium verbum in
spiritu vniuersorum explicate in finem vt per sensibilia signa doctrina
summi magisterii in humanas mentes se transfundat: et ad simile ma-
gisterium perficienter transformet, vt sit totus iste sensibilis mundus
sie ob intellectualem, et homo finis sensibilium creaturarum, et deus
77 gloriosus principium medium et finis omnis operationis sue. Est igitur
hoc Studium ad filiationem dei tendentium: vt omne effabile ab in-
effabili in coordinato et superexaltato cognoscat, atque idipsum ineffa-
bile super omne intellectuale esse collocatum, esseque ipsum princi-
p.i4i pium medium et finem | omnis intelligibilis atque ipsum vnum in-
participabiliter esse entitatis intelligibilis fontem et omne id quod est.
Sicut mentale verbum est fons vocalis et id omne quod est et signif i-
catur verbo vocali absque immixtione et partitione sui, cum mens per
vocale verbum participari aut quouismodo attingi nequeat, verbum
autem intellectuale est ineffabilis verbi intellectualis receptio. Omne
igitur verbum absolutum ab omni contractione sensibili intellectuale
remanet, intellectuale autem intellectualiter de ineffabili id habet quod
est, ineffabile autem per intellectum si nominatur absolute modo id fit,
cum intellectualis modus absolutus sit in ordine ad sensibiles contrac-
78 tiones. Ineffabilis igitur nee nominari nee attingi quouismodo potest.
Nomen igitur absolutum siue entitas siue deitas: siue bonitas: siue ve-
ritas siue etiam virtus aliud quodcunque nequaquam deum nominat
innominabilem, sed innominabilem ipsum deum variis intellectualibus
modis exprimit. Hoc autem modo ineffabilis est effabilis, imparticipa-
bilis participabilis, supra omnem modum modificabilis. Deus igitur est
principium supra vnum et modum: qui in vno et modo vnius se partici-
pabilem exhibet. Quapropter coniicio Studium quo in hoc mundo ascen-
dere conamur ad filiationis adeptionem in alio fortassis esse posse vt in
79 vno et modo vnius nostra versetur speculatio, atque vt contractus lo-
quendo in exemplo quid velim degustes. Applica vnum et modum ad
aliquod quod in omnibus esse et vigere experieris, experimur autem vim

196

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 140—142

quandam omnibus inesse, virtus igitur absoluatur per intellectum vt


vim consideres modo absolute, sit igitur vis absoluta coordinata que-
dam maximitas in se habens omnes virtutis gradus et modos in altitu-
dine vniuersali et intellectualis simplicitatis vnitate, et modus quidem
altissimus quo superexcellens ipsa ineffabilis atque penitus inattingi-
bilis causa omnis virtutis intellectualiter attingitur. Non est enim deus
80 virtus, sed dominus virtutum. Deinde attendendum deum supra omne
absolutum et contractum existentem per quamcunque altissimam ab-
solutionem non attingi vti est, sed cum ipso modo absolute eo quidem
modo absoluto intellectuals nature imparticipabilem intellectualiter
participant vt sint virtutes eleuate super omnem contractionem vir-
tutis prout ipsa virtus in sensibili mundo obumbratur. Absolutio autem
virtutis modos habet, sine modo enim non est absolutio ipsa partici-
pabilis, absolutio itaque virtutis in modorum varietate varias parti-
cipantes ostendit virtutes. Uarii igitur sunt spiritus intellectuales in ab-
solutionum variis modis virtutem participantes, vt omnes absoluti
spiritus virtutem vnam varie participantes, non aliud quam virtus
81 absoluta variis modis participata. lam conspicis quanta est potentia
spiritus quoniam est virtus super omnem vim sensibilis mundi exaltata,
in potentia igitur virtutis eius complicatur omnis virtus celorum atque
eorum que sub ipso sunt, vt omnis vis que in ipsis est sit quedam expli-
catio virtutis intellectualis spiritus. Participat autem sensibilis hie
mundus vnam ipsam virtutem sensibiliter quam intellectualis in-
tellectualiter in varietate modorum. Contrahitur itaque ipsa absoluta
virtus intellectualis mundi insensibili in variis participandi modis
celestialiter in celo animaliter in animalibus: vitaliter in viuentibus:
vegetabiliter in vegetabilibus: mineraliter in mineralibus, et ita quidem
82 de reliquis. In omnibus igitur si attendis vim et eius reperis modum.
Unum est igitur quod in omnibus est omnia que idipsum modo suo
participant. Ita quidem de entitate bonitate et veritate vti de virtute
coniicias. Nam entitas est hoc ipsum vnum quod omnia participant que
sunt, sic et bonitas et veritas. Unde legislator prudentissimus moyses
ait deum creasse vniuersa et formasse hominem quasi deus sit virtus
p. 142 creatiua seu formatiua licet super ista sit omnia, sed in sinuare nititur
quomodo participatione virtutis eius: modo quo participabilis est varie
cuncta in esse prodiere. Ita quidem ait deum vidisse omnia fuisse bona:
ostendens deum fontem bonitatis: a quo modo quo participabilis est
varie varia bona exoriuntur. Non est igitur nisi vnum quod sine modo
83 participari nequit. Atque vt sufficientius idipsum quod coniicio tibi
pandam: vnum est quod omnes theologisantes et philosophantes in

197

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De filiatione dei

varietate modorum exprimere conantur. Unum est regnum celorum


cuius et vna est similitude»: que non nisi in varietate modorum explicari
potest vt magister veritatis ostendit, neque est aliud quod zenon, aliud
quod parmenides aut plato aut alii quicunque de veritate tradiderunt
sed vnum omnes respicientes variis modis idipsum expresserunt.
Quamuis enim modi dicendi sint aduersi et incompatibiles videantur:
non tarnen nisi idipsum vnum super omnem contrarietatem inattingi-
biliter collocatum: modo quisque suo: hie affirmatiue, hie negatiue, hie
dubie nisi sunt explicare. Una est enim theologia affirmatiua omnia de
vno affirmans, et negatiua omnia de eodem negans, et dubia neque
negans neque affirmans, et disiunctiua alterum affirmans alterum ne-
gans, et copulatiua opposita affirmatiue connectens, aut negatiue ipsa
opposita copulatiue penitus abiiciens. Ita quidem omnes possibiles di-
cendi modi sub ipsa sunt theologia idipsum ineffabile qualitercunque
84 exprimere conantes. Hec est igitur via studii eorum qui ad theosim ten-
dunt in modorum quorumcunque diuersitate ad vnum ipsum aduertere.
Quando enim quicunque studiosus subtiliter considerando attendit
quomodo ipsum vnum omnium causa non potest non exprimi in omni ex-
pressione, sicut verbum non potest non eloquiinomniloquente, siuese
dicat loqui, siue se dicat non loqui, tunc sibi manifestum est virtutem
ineffabilis omne dicibile ambire, et nihil dici posse in quo modo suo
causa omnis dicentis et dicti non resplendeat. Nihil itaque reperiet vere
theologisans scolaris: quod ipsum perturbet in omni varietate coniectu-
rarum, nee minus apud ipsum hie dicit qui ait nihil penitus esse: quam
ille qui ait omnia esse que videntur. Nee verius hie dicit qui ait deum
omnia esse: quam ille qui ipsum ait nihil esse aut non esse: cum sciat
deum super omnem affirmationem et negationem ineffabilem quicquid
quisque dicat, et hocipsum quod quisque1 de ipso dicit non aliud esse
quam modum quendam quo de ineffabili loquens loquitur. Sicut he due
species homo et azinus: genus animalitatis vario modo exprimunt, hu-
mana etenim species rationaliter, azinina irrationaliter. Secundum ex-
pressionem humane speciei tunc rationabilitas conuenire videtur ani-
malitati, secundum expressionem azinine irrationabilitas. Qui autem
ad genus ipsum intuetur quomodo est ita supra istas differentias exal-
tatum, et quod sibi ea propter nulla conuenit differentiarum: aduertit
expressionem speciei esse modum quendam differentialem generis su-
pra differentias exaltati. Ita quidem de azinina. Unde contrarie ille ex-
pressiones contrariorum modorum differentialium non impediunt intu-
85 entern ad vnum genus super exaltatum. Oportet deinde student em non
negligere quomodo in hac scola sensibilis mundi in modorum varietate
1
198 quifque

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 142—143

queritur vnum quod omnia, sed adepto magisterio in celo intelligentie


pure in vno omnia sciuntur. Quomodo autem idipsum fiat ex prehabitis
coniicias, nam nullo tune ratiocinatiuo discursu ex sensibiliter receptis
mens ipsa ad comprehensionem mouetur, sed cum mens ipsa virtutem
absolutam intellectualiter participet: ita quidem vt secundum nature
sue exuberantem virtutem notio quedam sit omnium intelligibilium,
quam quidem virtus potentiam in actum per sensibilia incitamenta in
hoc mundo studuit eleuare: dum post hec vis ipsa sit actuata ratiocina-
p. 143 tione, et a viuificatione corporis cui seipsam parti]cipabilem fecit libe-
rata in se viuaci intellectu vnitiue redit, se comperit virtutem que et
86 actualis rerum notio existit. Sicut enim deus ipse est actualis rerum
omnium essentia, ita et intellectus separatus et in se viuaciter et con-
uersiue vnitus viua est dei similitudo. Unde vti deus est ipsa rerum om-
nium essentia, ita et intellectus dei similitudo rerum omnium similitu-
do. Cognitio autem per similitudinem est, intellectus autem cum sit in-
tellectualis viua dei similitudo omnia in se vno cognoscit, tune autem
se cognoscit quando se in ipso deo vti est intuetur, hoc autem tune est
quando deus in ipso ipse. Nihil igitur aliud est omnia cognoscere quam
se similitudinem dei videre que est filiatio. Una igitur simplici intuitione
cognitiua omnia intuetur, hie autem in varietate modorum vnum ip-
sum inquirit, quapropter vis ipsa intellectualis que se pro sua vena-
tione in hoc mundo rationabiliter atque sensibiliter expandit dum se
transfert de hoc mundo recolligit. Redibunt enim vires intellectuales
participate in organis sensuum et ratiocinationum ad centrum in-
87 tellectuale, vt viuant vita intellectual! in vnitate sui effluxus. lam tibi
satis patere potest quomodo quedam secundum meam qualemcunque
coniecturam intellectualis natura est rerum vniuersitas intellectual!
modo, et dum in scolis huius mundi versatur querit potentiam ipsam in
actu ponere et se particularibus formis assimilat, tune enim de virtute
sua qua rerum vniuersitatem intellectualiter in potentia gerit exerit
huius et huius rei intellectum quando se actu rei intellecte assimilat.
Transfertur deinde hec potentia assimilatiua sic particularibus in actu
posita penitus in actum et artem perfectam magisterii quando in in-
telligibili celo se seit omnium similitudinem: vt tune seit actu ipse in-
tellectus intellectualis rerum omnium vniuersitas, quando est dis-
88 cretiua omnium notio nee tarnen intuetur tune ipse intellectus quic-
quam extra intelligibile celum quietis et vite eius. Non enim temporalia
temporaliter in instabili successione sed in indiuisibili intuetur pre-
sentia, nam presentia seu nunc ipsum omnis temporis complicatiuum
non est de hoc sensibili mundo, cum per sensum attingi nequeat sed de

199

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De filiatione dei — Dialogus de genesi

intellectual!: sic quedam quanta nequaquam inextensa diuisibili cor-


poralitate intuetur, sed in indiuisibili puncto in quo est intellectualis
omnis quantitatis continue complicatio, nee rerum alteritas in varietate
numerorum, sed in ipsa monade simplici intellectualiter omnem nume-
89 rum complicanti. Percipit igitur intellectus intellectualiter omnia supra
omnem sensibilem distrahentem et obumbrantem modum, mundum
quidem totum sensibilem non modo sensibili sed veriori intellectual!
scilicet intuetur modo. Dicitur enim hec cognitio perfecta eapropter
intuitio, quia ea pene est differentia inter earn ipsam illius mundi cogni-
tionem et istius sensibilis que est inter notitiam que per visum et earn
que per auditum reperitur, quanto igitur illa que per visum generatur
certior et clarior est illa que de eadem re per auditum efficitur tanto et
amplius multum intuitiua cognitio alterius mundi eam excellit que est
huius, sicut scire propter quod potest intuitiua cognitio dici, cum in
90 rationem rei sciens respiciat, et quia est ex auditu. Hec sie cursim de
quesito vt tempus concessit defectibiliter dicta grate queso recipias,
alio tempore si quid excellentius deus ministrauerit non te latebit.
Uale nunc confrater preamande et tuis me fac orationibus participem:
vt hinc translati filiationem dei adipiscamur in filio ihesu christo sem-
per benedicto. Amen.
Finit liber de filiatione dei. l

'iji Dyalogus de genesi Nicolai de Cusa


MCCCCXLVII Leodii
Conradus: Sepe delectabilius reficimur variatis minus licet pre-
ciosis ferculis. Hinc quamuis Nicolae ea ministrasti überall traditione
que ad indeficientem victum anime viam prestant, non sit propterea
queso tibi molestum si adhuc sapidius exigam nutrimentum.
Nicolaus: lam dudum me nosti Conrade: quoniam infatigabili co-
natu ad incomprehensibile pergo, et gaudeo aut questionibus stimulari:
aut obiectionibus violentari. Dicito igitur.
Conradus: Multa sunt atque magna que simul se offerunt, indulge-
bis si preter ordinem dixero.
Nicolaus: Tui arbitrii est: fac vt übet.
142 Conradus: Primo nescio si bene omnium sapientum conicio in-
quisitionem in vno terminari principio. Postquam enim ad fontem per
lacus et fluminis ascensum deuenitur sistitur, termini enim non est
terminus, neque principii est principium. Ubi autem est principii et ter-

200

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
De filiatione dei — Dialogus de genesi

intellectual!: sic quedam quanta nequaquam inextensa diuisibili cor-


poralitate intuetur, sed in indiuisibili puncto in quo est intellectualis
omnis quantitatis continue complicatio, nee rerum alteritas in varietate
numerorum, sed in ipsa monade simplici intellectualiter omnem nume-
89 rum complicanti. Percipit igitur intellectus intellectualiter omnia supra
omnem sensibilem distrahentem et obumbrantem modum, mundum
quidem totum sensibilem non modo sensibili sed veriori intellectual!
scilicet intuetur modo. Dicitur enim hec cognitio perfecta eapropter
intuitio, quia ea pene est differentia inter earn ipsam illius mundi cogni-
tionem et istius sensibilis que est inter notitiam que per visum et earn
que per auditum reperitur, quanto igitur illa que per visum generatur
certior et clarior est illa que de eadem re per auditum efficitur tanto et
amplius multum intuitiua cognitio alterius mundi eam excellit que est
huius, sicut scire propter quod potest intuitiua cognitio dici, cum in
90 rationem rei sciens respiciat, et quia est ex auditu. Hec sie cursim de
quesito vt tempus concessit defectibiliter dicta grate queso recipias,
alio tempore si quid excellentius deus ministrauerit non te latebit.
Uale nunc confrater preamande et tuis me fac orationibus participem:
vt hinc translati filiationem dei adipiscamur in filio ihesu christo sem-
per benedicto. Amen.
Finit liber de filiatione dei. l

'iji Dyalogus de genesi Nicolai de Cusa


MCCCCXLVII Leodii
Conradus: Sepe delectabilius reficimur variatis minus licet pre-
ciosis ferculis. Hinc quamuis Nicolae ea ministrasti überall traditione
que ad indeficientem victum anime viam prestant, non sit propterea
queso tibi molestum si adhuc sapidius exigam nutrimentum.
Nicolaus: lam dudum me nosti Conrade: quoniam infatigabili co-
natu ad incomprehensibile pergo, et gaudeo aut questionibus stimulari:
aut obiectionibus violentari. Dicito igitur.
Conradus: Multa sunt atque magna que simul se offerunt, indulge-
bis si preter ordinem dixero.
Nicolaus: Tui arbitrii est: fac vt übet.
142 Conradus: Primo nescio si bene omnium sapientum conicio in-
quisitionem in vno terminari principio. Postquam enim ad fontem per
lacus et fluminis ascensum deuenitur sistitur, termini enim non est
terminus, neque principii est principium. Ubi autem est principii et ter-

200

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 143—144

mini coincidentia: ibi et medium coincidere necesse est. Hoc autem


videtur esse ipsum idem in quo omnia idem idem ipsum. De quo pro-
pheta dauid ait. Initio tu terrain fundasti: et opera manuum tuarum
sunt celi. Ipsi peribunt: tu autem idem ipse es, si recte coniicio dicito.
Nicolaus: Immo certissime, sed quid velis expecto.
143 Conradus: Admiror quomodo idem ipse est omnium causa que adeo
sunt diuersa et aduersa. Tendit enim conatus inquisitionis ad genesim
vniuersorum: quem breuiter atque faciliter quantum fieri conceditur a
te audire summopere desidero.
Nicolaus: Rem quam omnes prisci grauissimam atque inexplica-
bilem deseruerunt: facili compendio quomodo ego stolidissimus omni-
um patefaciam.
Conradus: Quamuis sciam ex tua doctrina nihil vti est attingibile
aut expressibile. Nam de genesi diuinus moyses atque alii plerique
varie locuti: difficultatem per varietatem coniecturarum reliquerunt:
spero tarnen aliquid tale posse audire de quo reficiar.
Nicolaus: Qui de genesi locuti sunt idem dixerunt in variis modis,
vt ais. Cur igitur admiraris quod idem est diuersorum causa.
Conradus: Quia idem videtur aptum natum esse facere idem.
Nicolaus: Recte ais, et hinc est quod omnia sunt ab ipso idem ab-
solute id quod sunt et modo quo sunt.
Conradus: Nisi planius exponas: non capio.
144 Nicolaus: Primo nosti conrade attenta consideratione scientem fieri.
Conradus: Fateor nihil inter ignorantem et scientem differentiam
fecisse quam attentam considerationem.
Nicolaus: Attende igitur ad idem absolutum, et statim videbis
quoniam ipsum idem absolutum quoniam idem hinc eternum. Non
potest enim esse idem absolutum ab alio. Nam cum vt ais idem aptum
natum sit facere idem: hinc et aliud aliud, absolutum igitur idem ab
alio quomodo esset.
Conradus: Capio.
Nicolaus: Hinc eternum: simplex: interminum: infinitum: in-
alterabile, immultiplicabile, et ita de ceteris.
Conradus: Quando attenta meditatione aduerto: negare nequeo
ista. Necesse est enim idem esse eternum, quia a nullo alio esse potest
idem, interminum est igitur quia eternum sic infinitum, inalterabile,
nam alterabilitas ab altero est. Idem autem per se dicit inalterabili-
tatem, sic et immultiplicabilitatem que sine alteratione esse non possit.
Admitto plane istam assertionem que seipsam veram ostendit.1
1
ostendit:

201

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Dialogus de genesi

145 Nicolaus: Uolo etiam vt attendas quomodo deus alibi vocatur vnus
et idem. Nam qui virtutibus vocabulorum diligentius operam impertiti
sunt: adhuc ipsi idem vnum pretulerunt: quasi idemptitas sit minus
vno. Omne enim idem vnum est et non econuerso. Illi etiam et ens et
eternum et quicquid non vnum post vnum simplex considerarunt, ita
platonici maxime, tu vero concipito idem absolute supra idem in voca-
bulo considerabile. Tale est de quo propheta loquitur, quoniam est
p. 145 ipsum idem absolutum | omni diuersitati et opposition! suprapositum
quoniam idem. Nulli igitur alteri est idem aut diuersum ineffabile idem
in quo omnia idem. Uniuersale et particulare in idem ipsum idem, vni-
tas et infinitas in idem idem, sic actus et potentia: sic essentia et esse,
immo esse et non esse in idem absolute idem ipsum esse necesse est.
Conradus: Ista mihi quando attente considero patescunt. Idem enim
dicunt plures qui rem dicunt esse, similiter et idem si dicant earn non
esse. Unde absolutum idem tale intelligo in quo oppositio que idem non
patitur inueniri nequit, vt omnia alia diuersa: opposita: composita:
contracta: generalia: specialia: et cetera id genus idem absolutum
longius sequantur.
146 Nicolaus: Bene capis conrade. Nam cum dicimus diuersum esse
diuersum: affirmamus diuersum esse sibiipsi idem, non enim potest
diuersum esse diuersum nisi per idem absolutum, per quod omne quod
est est idem sibiipsi et alteri aliud. Sed omne quod est sibi idem et
alteri aliud non est idem absolutum: quod alteri nee idem nee diuersum:
non idem alteri: absolute idem quomodo conueniret: nee diuersum,
quomodo enim diuersitas posset conuenire idem absolute quod est
omnem diuersitatem et alteritatem anteueniens.
Conradus: Intelligo te velle nihil omnium entium esse quod non sit
idem sibiipsi et alteri aliud, et hinc nullumtale esse idem absolutum, licet
cum nullu sibiipsi idem et alteri diuersum idem absolutum sit diuersum.
147 Nicolaus: Recte concipis, nam idem absolutum quod et deum dici-
mus non cadit in numero cum omni alio vt deus et celum sint plura: aut
duo: aut alia et diuersa, sicut nee celum est idem absolutum vt celum
quod est aliud a terra, et quia idem absolutum est actu omnis forme
formabilis forma, non potest forma esse extra idem, quod enim res est
idem sibiipsi forma agit, quod autem est alteri alia est, quia non est
idem absolutum: hoc est omnis forme forma. Est igitur idem absolutum
principium medium et finis omnis forme: et actus absolutus omnis
potentie: idem incontractum in alteratum in quo vniuersale non oppo-
nitur particular!, quia post ipsum sunt, vniuersale enim est sibiipsi idem
et particular! aliud, sic et particulare. Superexaltatum igitur est idem

202

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 144—146

absolutum omnibus intellectualibus vniuersalibus: et realibus parti-


cularibus existentiis.
Conradus: Quando aduerto negari non posse quodlibet esse idem
sibiipsi: video idem absolutum ab omnibus participari, nam si idem
absolutum foret ab omnibus aliud et diuersum, non essent id quod sunt,
quomodo enim quodlibet esset idem sibiipsi si absolutum idem ab ipsis
foret diuersum et distinctum aut aliud, sicsi participans idem foret ip-
sum idem quod participat quomodo foret alteri quod etiam sibiipsi
idem diuersum.
148 Nicolaus: Acute capis. Nee te moueat platonicorum quamuis sub-
tilis consideratio, primum imparticipabiliter superexaltatum, intellige
enim absolutum vnum in idemptitate quam post ipsum primum ab-
solutum vnum esse aiunt idemptice participari. Sufficiat enim tibi
qualicunque modo participetur non esse omnia sibi idem nisi ab ipso a
quo omnia qui est idem absolutum. Et quia iam ante pleraque talia
sepe a me audisti pro compendiosa facilitate, hec sic nunc de absolute
idem dicta sint. Amplius tentabo premissa explanare. Aiebas tu idem
aptum natum facere idem, ego hoc admittens elicui hinc omnia quan-
quam varia et diuersa id esse quod sunt: etiam modo quo sunt. Admi-
rabaris tu, properabo te de ipsa admiratione facili compendio absoluere.
Conradus: Ο quantum placebis si effeceris modo per me apprehen-
sibili vt spondere videris.
149 Nicolaus: ludicabis tuipse me promissa adimplesse, et primum non
hesitas idem idemptificare. Nam quomodo posset idem ex eo quia idem
diuersificare, cum diuersitas in idem absolute sit idem: post quod longe
posterius est omnis diuersitas. Non est igitur idem aptum natum nisi
idemptificare, et hoc est idem facere, hinc omnis res, quia idem sibiipsi
p. 146 idemptificat vt intellectus intelligit: visus | videt, calor calefacit, et ita
de omnibus. Et quia idem est immultiplicabile: hinc omnis idempti-
ficatio reperitur in assimilatione. Uocat igitur idem non idem in idem,
et quia idem est immultiplicabile: et per non idem inattingibile: non
idem surgit in conuersione ad idem, et sie reperitur in assimilatione, vt
cum absoluta entitas que est idem absolutum vocat non ens ad idem:
tune quia non ens non potest attingere immultiplicabilem absolutam
entitatem: reperitur non ens surrexisse in conuersione ad absolutam
entitatem, hoc est in assimilatione ipsius idem. Assimilatio autem dicit
quandam coincidentiam descensus ipsius idem ad non idem: et ascensus
non idem ad idem. Potest igitur creatio seu genesis dici ipsa assimilatio
entitatis absolute, quia ipsa idem idemptificando vocat nihil aut non
ens ad se. Hinc sancti creaturam dei dixerunt similitudinem ac ymagi-

203

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Dialogue de genesi

150 nem. Cum autem vnitas que coincidit cum idem absolute sit immulti-
plicabilis: quia idem que et vnitas, ideo non vnum cum absolutam im-
multiplicabilem idemptitatem attingere nequeat: non potest nisi in
pluralitate reperiri. Dum igitur ipsum idem absolutum quod est et ens
et vnum et infinitum ad se vocat non idem: surgit assimilatio in multis
ipsum idem varie participantibus. Pluralitas igitur: alteritas: varietas et
diuersitas: et cetera talia surgunt ex eo quia idem idemptificat. Hinc et
or do qui est participatio ipsius idem in varietate, hinc armonia que idem
varie representat: consonant et conclamant omnia quamquam varia
151 idem ipsum, et hie consonans clamor est assimilatio. Sic igitur est cos-
mos seu pulcritudo que et mundus dicitur exortus in clariori represen-
tatione inattingibilis idem. Uarietas enim eorum que sunt sibiipsi idem
et alteri aliud: inattingibile idem inattingibiliter ostendunt: cum tanto
plus idem in ipsis resplendeat: quanto magis inattingibilitas in varie-
tate ymaginum explicatur. Coincidit enim inattingibilitas cum idem ab-
solute. Hinc patet recte me dixisse ex hoc omnia id esse quod sunt, mo-
do quo sunt, quia idem idemptificat. Hec igitur perfecta consequentia
idem absolutum est, igitur omnia sunt id quod sunt et modo quo sunt:
vt omnium rerum nulla sit ratio aut causa nisi quia idem idemptificat.
Tu vero cum videas innumeras res hanc rationem absolutam partici-
pare: cum quelibet res sit eadem sibiipsi, et aptitudinem habeat ad
faciendum idem tanto perfectius: quanto magis idem, et cum hoc etiam
simul conspicias quamlibet rem alteri aliam, intelligis facile omnia esse
id quod sunt, quia per idem absolutum ad inattingibile ipsum idem
152 vocata: talia in assimilatione vt sunt reperiuntur. Poteris nunc per-
fectionem graduum entium, suarum virium et operationum, numerum
pondus et mensuram ad causam eandem sine idemipsum modo qui
viribus ingenii dabitur reducere, atque scire quomodo generationes,
corruptiones, alterationes, et cetera huius generis ex eo sunt, quia idem
idemptificat. Nam cum ad clariorem inattingibilitatem que cum idem
absolute coincidit melius representandam: entia in assimilatione ipsius
idem quorum quodlibet est idem sibiipsi et alteri valde oppositum con-
ueniat, vt sic infinitas seu inattingibilitas in maxima oppositione parti-
cipantium quanto clarius patitur conditio participantium explicetur.
Hinc sunt oppositorum virium entitatem ipsam participantia. Ilia
autem cum quodlibet sit idem sibiipsi nituntur idemptificare, sicut
calidum calefacere, frigidum frigefacere, sic cum calidum non calidum
ad sui idemptitatem vocat: et frigidum non frigidum ad suam idempti-
tatem vocat oritur pugna, et ex hoc generatio et corruptio et queque
talia temporalia fluida instabilia et varietas motuum. lam vides vnam

204

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 146—147

omnium causam. Quod si tibi aliud videtur: plane que dixi ratione re-
fellito, gaudebo instrui, ego enim cursim facili compendio sic ista vt
p. 147 promissa explerem perstrinxi: forte ad pauciora: | respiciens1 que erro-
ris causa sepe existit.
153 Conradus: Satisfecisti perabunde nee occurrit quicquam obiicien-
dum, immo dum sic te discurrentem obseruarem: experimento didici
vnam et eandem inattingibilem docte ignorantie illuminationem in
omnibus que et nunc et sepe ante locutus es mihi in veritate modorum
explicatoriorum clarius resplendere: vt traditiones tue vndique eandem
redoleant artem cuius sunt assimilationes: quando nihil nunc nisi idem
154 ipsum: quod sepe alio modo audiui: apprehendi. Idem enim absolutum
est et maximum absolutum, quod est ineffabile et inattingibile, et sie
ineffabile omnium dicibilium causa est et inattingibile omnium attingi-
bilium, et iam mihi notam fecisti infinitatem que cum idem absolute
inattingibili coincidit: in innumerabili multitudine particularium en-
tium clarius resplendere, quando enim omnem numerabilem nume-
rum excedunt particularia entia quorum quodlibet est idem sibiipsi: et
alteri aliud: que tarnen inattingibilem infinitatem non attingunt:
clarior facta est inattingibilitas absoluti infiniti, et quia idem absolutum
est in omnibus: quoniam quodlibet idem sibiipsi: varia est omnium
concordantia vniuersalis generica vel specifica: sic et differentia, sine
qua concordantia propter inattingibile esse nequit. Sic video eternum
quod est idem absolute: est idem inattingibile, et hinc esse innumerabi-
les varietates durationum que omnem rationalem mensuram excedunt
155 vt sic inattingibilitas eterni idem perfectius resplendeat. Uideo satis
aperte potuisse inquisitores genesis rerum defecisse qui ista non consi-
derarunt. Nam quidam ex eo quia senserunt durationem mundi immen-
surabilem iudicarunt ipsum eternum, cum eternum sit idem absolutum
inattingibile omni duratione: cuius inattingibilitas in immensurabili
duratione plus patefecit. Hi mihi decepti videntur quasi si oculus iudi-
caret aliquod corpus participans spericam figuram in parte qua videtur
non esse perfectam speram, quia videre nequit quod non sit spera,
oculus enim vnico contuitu speram nequit intueri, sed sicut componente
ratione iuuamur in apprehensibilitate spere per visum, ita necesse est
vt alto intellectu iuuemur qui nobis ostendit mensuram rationalem im-
proportionabiliter infra eternum deficere, vt non sequatur hoc esse
eternum cuius duratio est ratione inapprehensibilis, mensure enim ratio-
nales que temporalia attingunt: non attingunt res a tempore absolutas,
sicut auditus non attingit quicquam non audibile, licet ilia sint et ei
inattingibilia.
1
respitiens 205

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Dialogus de genesi

156 Nicolaus: Optime infers, et de hac re alias quod senserim audisti,


satis nunc sit quod cognoscimus idem absolutum omnium causam,
quodque eternitas absoluta sit inattingibilis per omnem varietatem
immensurabilium durationum: ac quod hanc inattingibilitatem eterni
cognoscimus lucescere in immensurabilitate durationum, quodque
peripateticorum dictum mundum fuisse ab eterno prout ipsi eternum
per rationem mensurantem inattingibile asserunt, verum est, sed verius
platonicorum qui ipsum genitum dicunt, quique eternum idemipsum
absolutum viderunt principium, nee tarnen negant platonici immensu-
rabilitatem durationis concurrere cum genitura, quod et nostri sancti
clarion quo fieri potuit modo expresserunt mundum in principio seu
157 initio factu. Manifestum est quod principium seu initium mundi non
est in alio: sed idemipsum absolutum est principium medium et finis
mundi, et non fecit deus durationem potius extra idem absolutum ini-
tium habere quam mundum. Per mundum igitur et omnia que in mundo
sunt, sicut non attingitur quicquam mundi vti est, nisi solum in idem
absolute, ita nee duratio potest vti est aliqua mensura attingi, quomodo
enim attingeretur idem per aliud nisi aliter per mensuram durationis
vnius, duratio alterius quomodo mensura fieri posset: cum incom-
mensurabiles sint et ignote, solum enim idem absolutum est ad-
equatissima mensura omnium qualitercunque mensurabilium.
158 Conradus: Acquiescerem facile omnibus nisi me liber moysi de ge-
nesi retraheret. Nam possumus ratione secundum ibi narrata bene
habita temporalem mensuram initii mundi quod nondum ad septem
p. 148 milia annorum peruenit J elicere: licet in plinio hystoriarum nature et
aliis multis aliter scriptum legatur.
Nicolaus: Ego moysi scripturas admodum magnifacio: et eas verissi-
mas scio quando ad scribentis intentionern aduerto. Nam deum mun-
dum atque hominem ad sui ymaginem: et ipsum bonum valde creasse,
et peccatum per hominem in genus humanum non per creantem intrasse,
atque deum multis mediis hominem a via mala quam a parentibus
primis non a deo contraxit reuocasse prophetiis, promissis et donis, at-
que quod ipsum reuocatum legibus armauit ad resistendum corrupte
inclination!, quodque super hec omnia addiderit eidem promissionem
filiationis dei: in filio suo si crediderit: et fecerit mandata. Quando ad
ipsum deum cuius est deificare aduerto, nee ex eo quia christianus aut
legi astrictus: sed quia aliud sentire ratio vetat: penitus et constantis-
159 sime admitto et astruo. Ubi vero moyses modum quo hec acta sunt om-
nia humaniter exprimit: credo ipsum ad finem vt verum modo quo
verum per hominem capi possit eleganter expressisse, sed vsum scis

206

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 147—148

modo humano ad finem vt homines humaniter instruat: quibus post


humanum modum addicit suo loco talia vt intelligentes intelligant ilia
que modum exprimunt inattingibilis diuini modi fore humanam assi-
milationem. Nam quando aperuit deum nihil omnium esse que videri
aut figurari aut insculpi possunt, atque quod ipse solum in vestigiis que
sunt posteriora eius visibilis sit per hominem, quodque ipse infinite
potentie nihil agat per temporales moras: satis ostendit se creationis
inexpressibilis modum humaniter configurasse. Unde sapientes qui
inuisibilem deum omnia vt voluit simul aiunt creasse: non contradicunt
intentioni legislatoris moysi, sicut nee alii plerique qui alios con-
finxerunt modos, et ad hoc maxime facit, quia cum de homine loquere-
tur ipsum adam appellat quod est appellatiuum in suo significato ho-
160 minem siue masculum siue feminam complicans. Et ob premissa atque
alia multa que conuenientius alibi tractari possunt principium geneseos
prudentibus mandatur seruari per iudeos ne literalis superficies nouici-
os offendat. Prudentes aut em atque in theologicis peritiores: scientes
diuinos modos sine apprehensibili modo esse non offenduntur si con-
figuralis assimilatorius ad consuetudinem audientium contractus re-
peritur. Ipsi enim absoluunt eum a contractione ilia quantum eis possi-
bile fuerit vt intueantur tantum idem absolutum idemptificare. Hinc
eosdem nee diuersitas hystoriarum rationum, temporis, nominum
hominum, aduersitas fluxus fluxorum qui ex medio paradisi narrantur
effluere, et queque alia etiam si forent absurdiora minime offendunt,
sed misteria secretiora ex absurdioribus venantur, sicut in exercitatis
maximis ingeniis sanctorum circa earn geneseos partem reperire poteris
si ambrosium de paradiso et eundem in exameron, basilium, augusti-
num, ieronimum et tales lectitaueris, quales omnes licet discrepare in
plerisque videantur: aduerti vti prudentes in principal! concurrere:
licet modum non omnes ad literam admittant ibidem narratum, quo-
rum omnium considerationem circa modum sic acceptor quasi sint
sapientum varii conceptus inexpressibilis modi: non nisi me ad idem
ipsum quod quisque nisus est assimilatorie configurare conuertens et in
eo quiescens.
161 Conradus: Placet valde ea a te audisse maxime de principio gene-
seos. Nam vt intelligo erat intentio legislatoris vna quam affirmas veris-
simam prout omnes sapientes, sed hystoriam modi non negas, quia
dicis modum humaniter propter audientes vt fructum faceret sic hysto-
rice redactum: quamuis homo diuinum modum nee concipere nee
162 exprimere possit nisi varia assimilatione. Sed quia propheta noster
dauid cuius verba qui de idem absolute locutus est abunde explanasti,

207

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Dialogus de genesi

alibi dicit verbo dominum celos firmatos: et spiritu oris ems omnem eius
virtutem, et doceri supplico si hec assimilatio conuenienter se habeat:
p. 149 maxime cum in radice videantur a configuratione | moysi non multum
diuersa.
Nicolaus: Modum quo cuncta sunt a primo quisque coniicere nisus
est, sed ex prudentioribus philosophis habetur ita a deo purissimo in-
tellectu penitus atque perfectissime in actu existente: formas naturales
rerum imperio voluntatis oriri, sicut imperio architectonic! cui in-
strumenta obediunt forma domus. Unde vt compendiosius dicam per
premissa ostenditur omne agens quia idem sibiipsi idemptificare,
igitur omne agens in agendo quadam similitudine creationem repre-
sentat.
163 Conradus: Non dubium sed clariori modo vna quam alia actio, hinc
oro propinquiori assimilatione per te duci.
Nicolaus: Perlibenter quantum nunc occurrit. Uidisti puto vasa
vitrificatoria arte fieri.
Conradus: Uidi.
Nicolaus: Satis ilia te ducere potent. Nam vitrifex materiam colli-
git, deinde ipsam in fornaceministerio ignis adaptat, postmediantecan-
na f errea cui colligatur materia vt recipiat per influxum artificis formam
vasis concepti in mente magistri, vitrificator spiritum insufflat qui
subintrat ipsam materiam: et mediante spiritu mouente materiam ad
intentionem magistri fit vas vitreum per magistrum de materia que
caruit omni forma vasis: que adeo est formans materiam vt sit vas tale
talis speciei quod materia ipsa nunc stans sub forma caret possibilitate
vniuersali ad omnem formam vasis, quia vniuersalis possibilitas est actu
specificata, sed quando magister de hoc vase huius speciei aliud alterius
speciei efficere proponit videns neque vas istud aut eius partes cum sint
partes eius habere se possibiliter ad id quod intendit, cum quodlibet sit
totum et perfectum et eius partes sint illius totius partes facit vas aut
eius petias reuerti ad primam materiam tollendo actualitatem forme
qua stringebatur, et cum tune sit materia per resolutionem ad fluxibili-
tatem et vniuersalem possibilitatem reducta iterum de ipsa vas aliud
164 efficit, tali licet remota similitudine deus licet non colligat ex aliquo
quod non creauit possibilitatem rerum omnia in esse producit si atten-
dis, et calore sous ita vtitur natura in sensibilibus formis sicut vitrifi-
cator igne: et agit natura vti spiritus vitrificatoris et dirigitur natura a
mente summi opificis sicut spiritus magistri a mente eius. Talia quedam
et alia multa elicere poteris.

208

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
F.d. Argent. I pp. 148—150

Conradus: Optime assimilasti genesim sensibilium et quasi in exem-


plato paradigmate intueor quomodo natura est principium motus, quo-
modo calor est instrumentum nature: quomodo locus est vt f ornax: quasi
calor sit cultellus: et locus vagina, multa de natura que inest et in centro.
Ex hoc capio vniuersaliorem si potes applica queso similitudinem.
165 Nicolaus: Multa consideranti occurrere possunt satis apta para-
digmata. Sed puto quod docere sit inter nobis notas operationes satis
propinqua assimilatio vniuersalis modi creationis, hinc ipsam moyses
dauid et ceteri prophete tanquam propinque modum creationis figu-
rantem assumpserunt. Doctor enim ad finem vt ad idemptitatem magi-
sterii: non doctum discipulum vocet silentium ad vocem in simili-
tudinem sui conceptus vocat et surgit silentium in assimilatione con-
ceptus magistri: que quidem assimilatio est verbum intellectuale quod
in rational!, et illud in sensibili figuratur, vnde sensibile quo ad eius
vocalitatem surgit de silentio per gradus de confuso sono in discretam
articularem vocem, docente enim magistro remotius distantes sonum
quendam confusum audiunt, sonus igitur possibilitas seu vocis propin-
qua materia exit, quapropter dum de silentio vocatur primo oritur sonus
quasi vocis possibilitas vt sic possibilitas que sonus nee sit silentium nee
vox formata: sed formabilis, deinde oriuntur elementa de confuso sono,
post combinatio elementorum in sillabas: sillabarum in dictiones:
dictionum in orationem, et hec quidem eo ordine gradatim in vocatione
silentii in verbum vocale exoriri constat, licet differentia prioritatis et
166 Posterioritatis non sane per aujditum attingatur. Est deinde verbum
magistri sic prolatum: in se tenens triplicem ordinem. Nam est ipsum
tale verbum sensibile et sensibilibus tantum auribus attingitur per peni-
tus vocabula ignorantes, et hie modus est bestialitatis, omnes enim
bestie cum homine ignorante vocabula non aliud quam vocem arti-
culatam attingunt. Est deinde verbum ipsum rationale: quia per
scientes vocabula attingitur. Unde cum sola ratio vocabula capiat:
sic attingitur per hominem tantum sermo magistri et non per bestias,
sed quia potest grammaticus tantum attingere sermonem et non men-
tern magistri qui in sermone conceptum mathematicum vel theologi-
cum nititur explicare. Habes verbum magistri in alio ordine rationale
existere. Deinde quoniam mathematicus aut theologus mentem ma-
gistri in verbo eius intuetur. Uerbum intellectuale ex hoc elicis tercii
167 ordinis quod gerit proximam similitudinem mentis magistri. Uides
etiam quo ad vocalitatem ipsius verbi quandam virtutem in magistro
spiritiuam, ex qua varii motus lingue labiorum et aliorum instrumen-
torum prodire necesse est: vt sit vocale verbum, participant igitur

14 Nikolaus von Kues I 209

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Dialogus de genesi

motores qui et muse a poetis vocantur: arteriarum: lingue: labiorum


mandibule varie spiritum proferentis: vt sint spiritus varie mouentes
instrumenta ad eandem intentionem proferentis. Sic propheta assi-
milat conuenientissime creationem verbo et spiritu oris. Forte hec
est ipsius sancti moysi intentio: qui configurat similiter creationis
modum verbali expression!. Ait enim. Dixit deus, fiat lux et facta est
168 lux: vt facilitatem in creando compararet verbo dicto, et hinc maximi
mysterii ineffabile dei nomen quod greci quia quatuor hebraycis ca-
racteribus scribitur tetragrammaton appellant, et ieoua1 profertur.
Forte quoniam est complicatio omnis vocalitatis ineffabile dicitur
tanquam fons omnis effabilis verbi: quasi ineffabilis in omni verbo
effabili vt causa resplendeat. Uidetur enim maximi profectus Studium
posse venari in hac configuratione ad effluxum entium a primo, circa
omnia que passim se consideranda in distinctione: ordine: motibus et
aliis cunctis offerunt ociose et diligenter attendenti: nisi tibi aliud
occurrat.
Conradus: Nescio cui aliud videri possit: quam quod maxime refert
attendere sanctorum prophetarum simplices fecundissimas traditiones
et philosophorum argutias. Nam magna facilitate hoc compendio simi-
litudinis eo ductus sum: vt rerum ordinem pulcerrimum intuear, sci-
licet quomodo corporalia sint ob sensibilem discretionem, et sensi-
bilis discretio ob rationalem, rationalis ob intellecualem, intellec-
169 tualis ob variant causam que est vniuersorum creatrix. Uideo enim
apertissime in premisso paradigmate omnem naturam seruire intellec-
tual! : sicut eius assimilationes, vt ipsa sit signaculum vere et absolute
cause, atque vt sic omne ens medio attingat fontem sui esse. Nam quid
querit omnis sensibilis inquietatio: nisi discretionem seu rationem.
Quid querit omnis ratiocinatio nisi intellectum, quid querit omnis in-
tellectus nisi variam absolutam causam, idem omnia querunt quod est
quid absolutum: cuius signaculum extra intellectualem regionem non
reperitur. Non enim reperitur quidditas oris docentis nisi in regione
intellectual! in qua causa vera resplendet. Dicente mathematico
omnem triangulum habere tres angulos equales duobus rectis. Etiam
si quia est discipulus capiat: quousque causam veram non concipit
non intelligit, patefacta causa quidditatem intellectus intuetur. Ita
170 video in intellectu resplendere causam, solus igitur intellectus habet
oculum ad intuendum quidditatem quam intueri nequit nisi in causa
varia que est fons omnis desiderii, et cum omnia appetant esse: in

ieona

210

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 150—151

omnibus est desiderium ab ipso fönte desiderii: in quo in idem coin-


p. 151 cidit esse et desi <derium>. | Igitur1 omnium desiderium est secundum
esse: vt rationabilia rationabiliter: sensibilia sensibiliter et sie de
aliis esse appetant, et hoc quidem optime, omnia igitur optimum sed
non suo modo desiderant, vnum et idem absolutum bonum ad quod
171 omnia vocata esse omnium desiderium ostendit, talia quidem letanter
te dicente hausi gaudens me hac aperta similitudine multa atque magna
de genesi et natura elicere posse, sed quia non desunt sancti qui mun-
dum libro scripto configurant oro quid tibi videatur exponas.
Nicolaus: Nullum pictorem sperno: in quolibet idem intelligo,
mihi apta satis configuratio ad mundum scriptus liber videtur cuius
et signa et caracteres ignorantur: quasi almano grecus quidem pla-
tonis liber presentaretur, in quo plato intellectus sui vires descripserit.
Posset enim attente figuris incumbens almanus ex differentia et con-
cordantia caracterum coniicere aliqua elementa ex combinationibus
variis vocales, sed quidditatem ipsam in toto vel in parte nequa-
172 quam nisi reueletur eidem. Unde tale quod coniicio mundum vbi vis
diuina configurata latet cuius etsi diligenti inuestigatione per propo-
sitiones: differentias: et concordantias et studiosum discursum ad quia
est elementorum et combinationum deueniri possit. Nullum tarnen
nomen nee elementi nee vocalis nee combinationis proprium ex se in-
quisitor inueniet, sed inuentis ratio discernens nomen appropriat,
quod moyses pulcre exprimit vbi adam seu hominem nomina rebus
imposuisse describit et in processu historie causam nominum certam
semper rationem insinuat. Hinc etiam varia reperiuntur nomina rerum
secundum variam rationem et varia nomina vnius ex varia rationis
coniectura, solum hoc nobis reuelat liber ille, quia magnus et excelsus
supra omne id quod dici potest ille qui digito suo scripsit, atque quod
magnitudinis prudentie et potentie eius non est finis, quodque nisi
ipse reuelet nihil penitus sciri possit, atque quod nisi intellectus con-
formetur ei non intelligit quia nisi idem absolutum videatur: non in-
telligentur configurationes similitudinis eius, nemo potest imaginem
socratis cognoscere ex ea causam scientie venando socrate ignorato,
173 die queso si quis artis inuentor altius post quern nullus talis puta
pictorie cum non adsit cui tradat relinquere artem velit et incon-
figurabilem pingendi artem, quia melius relinqui nequit in libro de-
pingat, nonne videbis varias figuras in libro et quibus mirabilem et
incognitam artificis artem coniicere poteris, sed artem que est forma

1
desi-Igitur . . .

14» 211

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Dialogus de genesi

simplex omnium figurarum que ibi expressa est in omnibus et singulis:


absoluta quidditas figurarum existens quomodo attingere visu poteris
cum non sit visibilis sed solum intelligibilis quo quidem artis cares
intellectu. Nonne deus pater est fons artis idemptificandi que est ars
omnis artis complicatiua et absoluta formalis quidditas omnium for-
mabilium qui est filius verbum potentia aut sapientia patris et aliis
multis nominibus dicitur, quomodo igitur ars ipsa essendi in omnibus
que sunt explicata potest concipi per non habentem intellectum artis,
cum solus intellectus dei patris hanc habeat artem qui est ars ipsa.
174 Manifestum est igitur neque in parte neque in toto posse aliquid
quidditatis per hominem attingi dum hec humana meditatio rimatur
suas despicit venationes silogisticas et ad reuelatas propheticas illu-
minationes obedienter se conuertit et ita in cognitionem se despiciendo
quasi penitus impotentem ad ea que querit pergit, sic cognitio ignoran-
tie humiliat et humiliando exaltat et doctum facit, quod optime
moyses exprimit vbi casum hominis in ignorantiam que est mors in-
tellectus descripsit euenisse quia sua vi nisus fuit in scientia deo co-
equari. Hec forte te attendere vtile erit.
175 Conradus: Imo maxime quia omnium summam hanc video, et
p. 152 quia tot nunc tacta sunt que in prophete verbis complicita | me la-
tebant: ne queso graueris his adiicere cur propheta dicat celos verbo
et virtutes spiritu formates: cum sit idem absolutum quod omnia id-
emptifice agit.
Nicolaus: Experientia didici autoritatem maxime studio conferre,
qui enim recipit dictum aliquod quasi diuina reuelatione propalatum:
et id querit omni conatu intellectualiter videre quod credit: qualecun-
que dictum illud fuerit: thesaurus vndique latens se inapprehensi-
biliter ibi reperibilem ostendit. Hinc altissima fide ad altissima du-
176 cimur: vt alias in de dei filiatione audisti. Ita quidem propheticam hanc
expressionem quasi propinque figurantem genesim rerum recipio per
fidem: et pergo ipsam per intellectum in similitudine videre: qui tarnen
inuisibilis existit. Ait propheta. Uerbo domini celi formati sunt: et spi-
ritu oris eius omnis virtus eorum, et vbi nos domini habemus: habet
lingua originalis hebrea nomen dei ineffabile de quo pauca premisi
quod ieoua1 pronunciatur. Dicit igitur ex ieoua1 quasi ex patre verbi
cum sit omnis vocalitatis complicatio, sine quibus quidem vocalibus
nullum verbum potest esse vocale: esse verbum et ipsius et verbi esse
spiritum: quia spiritus oris eius quasi os, sic coincidentia principii

ieona

212

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 151—152

177 proferentis: et verbi: ab vtroque procedentis spiritus, et hec ipsa tri-


nitas in ipso idem est absolute sine qua idem non haberet idempti-
ficare. Idem igitur absolutum est trinum et vnum quod experimur in
eo quod idemptificat. Ita omne agens naturam ipsam trinam et vnam
participat sine qua non esset agens, de quo late in primo docte ignoran-
tie libello videre potuisti: vbi nostrum paruulum intellectum dei
tarnen donum optimum explicuimus circa trinitatem: quam plerique
178 alii assimilanter tractauerunt, et quisque modo suo excellenter. Ad
genesim autem redeuntes dicimus prophetam nobis insinuasse celos
et quicquid celi nomine similitudine vel ratione venit in esse prodi-
isse, vti verbum domini et imperantis quod in executione non re-
tardatur: cuius ratio est voluntas: et voluntas ratio. Que dicit et facta
sunt: mandat et creata sunt absque more interuentione. Deinde vocato
celo vt sit: ei inspirat virtutem, vt extrinsecum omnis rei sit vocatio
eius de nihilo quasi celum celans et claudens, et intrinsecum eius sit
versio eius ad creatorem quasi sit expressa creatura a deo, vnde in
virtute rei relucet diuina virtus quasi rei inspirata, et secundum illam
est expressio similitudinis creatoris virtuosior: quam secundum earn
extrinsecam habitudinem qua de nihilo vocata extitit, vt in animali
plus virtutem viuificantem et sentientem a deo spiratam est affir-
mandum quam celum anime, hoc est corpus de nihilo vocatum: vt
sic in omni creato consideremus: cum sit assimilatio extrinsecum
scilicet vocationem de nihilo, et intrinsecum scilicet participationem
veri esse: quasi in essentia omnis creature sint hec tria, possibilitas per
vocationem de nihilo, actualitas per participationem diuine virtutis,
179 et nexus horum. Quod et moyses eleganter exprimens dicit. Formauit
igitur deus hominem de limo terre: et inspirauit in faciem eius spira-
culum vite: et factus est in animam viuentem, vt hominem terrenum
qui et adam quasi terrenus dicitur exprimeret his modis secundum
extrinsecum corpus de limo terre seu elementorum natura vocatum, et
secundum intrinsecam vitalem virtutem ex inspiratione diuini spiritus
seu participatione diuine virtutis esse, vt sic ex illis homo vnus sit
180 vnus verus homo. Posset non absurde nomine celi intelligi modus
quidam specificus claudens participate virtutis motum, sicut virtus
sylogistica rationis que inter ceteros modos reperitur specifice discur-
rendo contracta, vt prima figura sit quasi regio, spera vel celum illius
modi, et in illo celo quasi vniuersali modo prime figure sunt orbes spe-
cifice differentes: qui sunt modi contractiores. Ita de aliis figuris, vt
sic omnis species sit celum intra ambitum suum continens inuisibilem
sibi inspiratam virtutem: quam celum illud inhabitantes varie parti-

213

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Dialogus de genesi

ρ. 153 cipant | que quidem participatio extra celum suum esse nequit, sicut
combinatio silogismi ex tribus vniuersalibus affirmatiuis non potest
extra primam figuram esse, hinc omnis creatura in celo suo mouetur
et quiescit vt de hoc alias audisti.
181 Conradus: Audiui prius et modo id quod expressisti, sed non plane
capio hoc vltimum. Nam quod nos homines ratiocinando modis ne-
cessario vtimur vt ais euenit: quia hoc exigit silogistica ratio, hinc
specific! modi sic eueniunt ex combinationibus et ex nobisipsis in
lumine rationis videmus non posse silogisticas combinationes aliter
vtiliter fieri, secus in deo vbi voluntas est coincidens cum ratione vt
volitum sit rationale.
182 Nicolaus: Uolui tibi dixisse hoc vnum scilicet celum intelligi posse
specificum finitum clausum aut celatum modum assimilationis ipsius
idem: adduxi non inept urn exemplum de silogismi figuris, replicas
secus in silogismi modis qui in combinationibus certis sunt rationales:
in aliis non, secus in deo cuius voluntas ratio. Respondeo idipsum me
voluisse scilicet eoipso quia specialis est modus assimilationis ex deo
eoipso rationalis, nam cum idem idemptificat: modi reperibiles qui
certis celari possunt habitudinibus in sua assimilatione idem repre-
sentando differenter speciales quasi ad specificum representationis
modum perducti. Non enim potest idem extra assimilationem dum
183 idemptificat reperiri, et hinc sicut armonia habet speciales propor-
tionales modos in quibus potest reperiri qui possunt varie participari:
extra quos modos consonantie seu armonie sentimus dissonantiam.
Sic de idem vti consonantia seu armonia est opinandum: cum idem non
sit ab illis absonum seu alienum. Et sicut armonia speciales propor-
tiones requirit extra quas nequit reperiri: ita vniuersaliter de idem ab-
soluto: vt sic coincidat voluntas ipsius idem qui non vult aliud cum
ratione ipsius, cum ratio ipsius idem aliud admittere nequeat. Sic
igitur coincidit ratio cum voluntate in idem absolute, sicut in natura
et ratione armonie figuratur: vt species rerum sint species tales vt
sunt que aliter esse nequeunt: a quibus si receditur monstrum seu
dissonantia seipsam prodit: et speciem propriam efficere nequit, exire
enim speciem que est assimilatio ipsius idem modo tali: est formam
relucentie pulcram ipsius idem quod est absolute omnis pulcritudinis
et boni fons declinare,
184 Conradus: Nescio his in aliquo dissentire que me iudice ratio-
nabiliter sunt stabilita. Sed quia propheta noster dauid attribuit celis
virtutes et angelos, ait enim. Laudate dominum de celis laudate eum
in excelsis. Laudate eum omnes angeli eius, laudate eum omnes vir-

214

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Ed. Argent. I pp. 152—154

tutes eius. Uerbum vnum dicito an his cells nunc dictis presint angeli:
tune enim cum profundior nox nos vocet ad requiem ab inquietando
cessabo.
185 Nicolaus: Preter institutum multa atque nunc ista introducis que
altioris indaginis locum petunt, vt autem absoluar verbum vnum dico:
omnen scilicet rationabilium specierum motum ad idem absolutum
tendere: spiritualem et rationalem quidem motum esse dicimus quasi
spiritus sit virtus spirata ex ore dei: per quam idemptificabilis ille mo-
tus ministratur indeficienter qui est ipsa vis dei sic participantia diri-
186 gens et mouens ad idem, quando enim omnes leones qui fuerunt et
nunc sunt leonizare videmus speram seu regionem aut celum hanc
specificam vim continenter ambiens et earn ab aliis specificantem et
distinguentem concipimus atque celestiali illi motui administratorium
spiritum preficimus qui est quasi vis diuina complicans omnem vim
talem quam explicat motus ille specificus vt sic administratorius spiri-
tus sit dei creatoris minister et in regno huius motus superintendens
p. 154 tali legationis | fungens rectoratu, quemadmodum doctor qui et sco-
larum rector per alium preest submonitorem grammatice scole, per
alium rethorice, per alium logice, per alium mathematice, vt sic gram-
matica sit specific! cuiusdam modi doctrinam doctoris qui et rector
omnium participandi celum, atque scolares grammatici sint ipsius
celi incole, rectores omnium doctrinam secundum ilium specificum mo-
dum incolatus sui scilicet grammatice participantes, et submonitoris
187 intellectus rector et motor illius celi et celestialium in celo, aut forte
propinquiorem comparationem in teipso reperies. Tune etenim intellec-
tus maxime est idem sibiipsi: quia ipsius idem absoluti signaculum, hie
non nisi in ratione relucet. Uarie enim rationes intellectum varie assi-
milant. Alie lucide et clare: que ideo ostensiue seu demonstratiue di-
cuntur, alie persuasiue debiliter et vmbrose: que rethorice sunt, alie
mediocriter. Dum igitur intellectus idemptificando ad se mundum
sensibilem vocare contendit: vt in sui assimilatione surgat per ra-
tionem ipsum attrahere nititur. Et quia varie possunt esse specifice
differentes discretiones seu rationes sensibilium: in quibus sensibilia
ad assimilationem intellectus eleuari possunt, vt aut visibili modo: vel
audibili seu gustabili: odorabili vel tangibili, hinc celum visus exurgit,
et celum auditus, et idem de aliis vt sensibilis mundus visibili modo
discernatur, hoc est ad assimilationem intellectus assurgat: quod fit per
discretionem in visu visiue existentem, igitur celum visus virtute visiua
refertum spiritu proprio rational! et discretiuo regitur et mouetur, vt
per hoc quod spiritus oculo intente adest: visiua discretione fruatur, in

215

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Idiotae de sapientia I

qua intellectum participando delectabiliter viuat. Idem de ceteris sen-


sibus concipito. Et quia hec materia et sufficientius explanari et aliud
conuenientius tempus exigit. Hinc nunc satis sit de genesi sic inter-
locutum. Ad quietem nos dudum gallus vocauit. Uale.
Nicolai de Cusza dyalogus de Genesi explicit. |

P J5
' \ Ydiote de sapientia liber primus
Conuenit pauper quidam idiota ditissimum oratorem in foro ro-
mano quern facete subridens sic allocutus est.
Ydiota: Miror de fastu tuo quod cum continua lectione defatigeris
innumerabiles libros lectitando nondum ad humilitatem ductus sis
hoc certe ex eo quia scientia huius mundi in qua te ceteros precellere
putas stultitia quedam est apud deum, et hinc inflat, vera autem
scientia humiliat, optarem vt ad illam te conferres, quoniam ibi est
thezaurus letitie.
Orator: Que est presumptio tua pauper ydiota et penitus ignorans
vt sic paruifacias Studium litterarum sine quo nemo proficit.
2 Ydiota1: Non est magne orator presumptio que me silere2 non sinit:
sed caritas, nam video te deditum ad querendum sapientiam multo
casso labore a quo te reuocare si possem ita vt et tu errorem perpen-
deres: puto contrito laqueo te euasisse gauderes, traxit te opinio auc-
toritatis vt sis quasi equus natura liber, sed arte capistro alligatus
presepi vbi non aliud comedit nisi quod sibi ministratur. Pascitur enim
intellectus tuus auctoritati scribentium constrictus pabulo alieno et
non naturali.
Orator: Si non in libris sapientum est sapientie pabulum vbi tune est.
3 Ydiota: Non dico ibi non esse sed dico naturale ibi non reperiri,
qui enim primo se ad scribendum de sapientia contulerunt non de
librorum pabulo qui nondum erant incrementa receperunt, sed naturali
alimento in virum perfectum perducebantur, et hi ceteros qui ex libris
se putant profecisse longe sapientia antecedunt.
Orator: Quamuis forte sine litterarum studio aliqua sciri possunt,
tarnen res difficiles et grandes nequaquam: cum scientie creuerint per
additamenta.
Ydiota: Hoc est quod aiebam scilicet te duci auctoritate et decipi,
scribit aliquis verbum illud cui credis, ego autem dico tibi quod sa-
1 z
Ydiot silerere

216

Bereitgestellt von | Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin (Universitäts- und Stadtbibliothek Köln)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:50
Idiotae de sapientia I

qua intellectum participando delectabiliter viuat. Idem de ceteris sen-


sibus concipito. Et quia hec materia et sufficientius explanari et aliud
conuenientius tempus exigit. Hinc nunc satis sit de genesi sic inter-
locutum. Ad quietem nos dudum gallus vocauit. Uale.
Nicolai de Cusza dyalogus de Genesi explicit. |

P J5
' \ Ydiote de sapientia liber primus
Conuenit pauper quidam idiota ditissimum oratorem in foro ro-
mano quern facete subridens sic allocutus est.
Ydiota: Miror de fastu tuo quod cum continua lectione defatigeris
innumerabiles libros lectitando nondum ad humilitatem ductus sis
hoc certe ex eo quia scientia huius mundi in qua te ceteros precellere
putas stultitia quedam est apud deum, et hinc inflat, vera autem
scientia humiliat, optarem vt ad illam te conferres, quoniam ibi est
thezaurus letitie.
Orator: Que est presumptio tua pauper ydiota et penitus ignorans
vt sic paruifacias Studium litterarum sine quo nemo proficit.
2 Ydiota1: Non est magne orator presumptio que me silere2 non sinit:
sed caritas, nam video te deditum ad querendum sapientiam multo
casso labore a quo te reuocare si possem ita vt et tu errorem perpen-
deres: puto contrito laqueo te euasisse gauderes, traxit te opinio auc-
toritatis vt sis quasi equus natura liber, sed arte capistro alligatus
presepi vbi non aliud comedit nisi quod sibi ministratur. Pascitur enim
intellectus tuus auctoritati scribentium constrictus pabulo alieno et
non naturali.
Orator: Si non in libris sapientum est sapientie pabulum vbi tune est.
3 Ydiota: Non dico ibi non esse sed dico naturale ibi non reperiri,
qui enim primo se ad scribendum de sapientia contulerunt non de
librorum pabulo qui nondum erant incrementa receperunt, sed naturali
alimento in virum perfectum perducebantur, et hi ceteros qui ex libris
se putant profecisse longe sapientia antecedunt.
Orator: Quamuis forte sine litterarum studio aliqua sciri possunt,
tarnen res difficiles et grandes nequaquam: cum scientie creuerint per
additamenta.
Ydiota: Hoc est quod aiebam scilicet te duci auctoritate et decipi,
scribit aliquis verbum illud cui credis, ego autem dico tibi quod sa-
1 z
Ydiot silerere

216

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:51
Ed. Argent. I pp. 154—156

pientia foris clamat in plateis et est clamor eius quomodo ipsa habitat
in altissimis.
4 Orator: Ut audio cum sis ydiota sapere te putas.
Ydiota: Hec est fortassis inter te et me differentia: tu te scientem
putas cum non sis, hinc superbis, ego vero ydiotam me esse cognosco,
hinc humilior, in hoc forte doctior existo.
Orator: Quomodo ductus esse potes ad scientiam ignorantie tue
cum sis ydiota.
Ydiota: Non ex tuis sed dei libris.
Orator: Qui sunt illi.
Ydiota: Quos suo digito scripsit.
Orator: Ubi reperiuntur.
Ydiota: Undique.
Orator: Igitur et in hoc foro.
Ydiota: Immo et iam dixi quod sapientia clamat in plateis.
Orator: Optarem audire quomodo.
Ydiota: Si te absque curiosa inquisitione affectum conspicerem
magna tibi panderem.
Orator: Potes ne hoc breui tempore efficere vt quid velis degustem.
Ydiota: Possum.
Orator: Contrahamus igitur nos in hanc tonsoris proximam queso
5 apothecam vt sedentes quietius loquaris, placuit1 ydiote, et intrantes
locum aspectum in forum vertentes sic exorditus est ydiota sermonem.
Ydiota: Quoniam tibi dixi sapientiam clamare in plateis et clamor
eius est ipsam in altissimis habitare, hoc tibi ostendere conabor:
et primum velim dicas quid hie fieri conspicis in foro.
Orator: Uideo ibi numerari pecunias in alio angulo ponderare mer-
ces: ex opposite mensurari oleum et alia.
Ydiota: Hec sunt opera rationis illi us per quam homines bestias
antecedunt, nam numerare: ponderare: et mensurare bruta nequeunt,
attende nunc orator per que, in quo, et ex quo hec fiant, et dicito mihi.
ρ.156 Orator: | Per discretionem.
Ydiota: Recte dicis. Per que autem discretio: nonne per vnum
numerat.
Orator: Quomodo
Ydiota: Nonne vnum est vnum semel, et duo est vnum bis, et
tria vnum ter, et sie deinceps.
Orator: Ita est.
Ydiota: Per vnum igitur fit omnis numeratio.
1
Hie non orator, sed auctor narrat.

217

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:51
Idiotae de sapientia I

Orator: Ita videtur.


6 Ydiota: Sicut igitur vnum est principium numeri, ita est pondus
minimum principium ponderandi, et mensura minima principium men-
surandi, vocetur igitur pondus illud vntia: et mensura petitum. Nonne
sicut per vnum numeratur: ita per vntiam ponderatur, et petitum
mensuratur. Sic etiam ex vno est numeratio, ex vntia ponderatio, ex
petito mensuratio. Ita similiter et in vno est numeratio, in vntia pon-
deratio, in petito mensuratio. Nonne hec sic se habent.
Orator: Immo.
Ydiota: Per quid autem attingitur vnitas, per quid vntia, per
quid petitum.
Orator: Nescio. Scio tarnen quod vnitas non attingitur numero,
quia numerus est post vnum, sic nee vntia pondere, nee petitum men-
sura.
Ydiota: Optime ais orator. Sicut enim simplex prius est natura
composito, ita compositum natura posterius. Unde compositum non
potest mensurare simplex: sed econuerso, ex quo habes quomodo
illud per quod, ex quo, et in quo omne numerabile numeratur: non est
numero attingibile, et id per quod, ex quo, et in quo omne ponderabile
ponderatur: non est pondere attingibile. Similiter et id per quod, ex
quo, et in quo omne mensurabile mensuratur: non est mensura attin-
gibile.
Orator: Hoc clare conspicio.
7 Ydiota: Hunc clamorem sapientie in plateis transfer in altissima
vbi sapientia habitat, et multo delectabiliora reperies quam in omnibus
ornatissimis voluminibus tuis.
Orator: Nisi quid per hoc velis exponas: non intelligo.
Ydiota: Nisi ex affectu oraueris: prohibitus sum ne faciam, nam
secreta sapientie non sunt omnibus passim aperienda.
Orator: Multum desidero te audire: et ex paucis inflammor. Ea
enim que iam premisisti aliquid magni futurum annunciant, rogo
igitur vt incepta prosequaris.
Ydiota: Nescio si liceat tanta secreta detegere: et tarn altam pro-
funditatem facilem ostendere, tarnen nequeo me continere quin tibi
complaceam. Ecce frater summa sapientia est hec: vt scias quomodo
in similitudine iam dicta attingitur inattingibile inattingibiliter.
Orator: Mira dicis et absona.
8 Ydiota: Hec est causa cur occulta non debent communicari om-
nibus, quia eis absona videntur quando panduntur. Admiraris me
dixisse sibi contra dicentia, audies et gustabis veritatem. Dico autem

218

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:51
Ed. Argent. I pp. 156—157

quod sicut iam ante de vnitate vntia et petito dixi. Ita de omnibus
quo ad omnium principium dicendum. Nam omnium principium est
per quod, in quo, et ex quo omne principiabile principiatur: et tarnen
per nullum principiatum attingibile. Ipsum est per quod1, in quo, et
ex quo omne intelligibile intelligitur: et tarnen intellectu inattingibile.
Est similiter per quod, in quo, et ex quo omne fabile fatur: et tarnen
fatu infatigabile. Sic est per quod, in quo, et ex quo omne terminabile
terminatur, et omne finibile finitur, et tarnen termino interminabile:
et fine infinibile. Tales etenim facere poteris innumerabiles similes
verissimas propositiones, et omnia oratoria volumina illis implere, et
alia sine numero illis addere, vt videas quomodo sapientia in altissimis
9 habitat. Altissimum enim est quod altius esse non potest. Sola autem
infinitas est ilia altitudo. Unde sapientia quam omnes homines cum
natura scire desiderant cum tanto mentis affectu querunt: non aliter
p. 157 scitur: quam quod ipsa est omni | scientia altior et inscibilis: et omni
loquela ineffabilis: et omni intellectu intelligibilis: et omni mensura
immensurabilis: et omni fine infinibilis: et omni termino intermina-
bilis: et omni proportione improportionabilis: et omni comparatione
incomparabilis: omni figuratione infigurabilis: et omni formatione
informabilis: et omni motione immobilis: et in omni imaginatione ima-
ginabilis: et in omni sensatione insensibilis: et in omni attractione
inattractibilis: et in omni gustu ingustabilis: et in omni auditu in-
audibilis: et in omni visu inuisibilis: et in omni apprehensione inap-
prehensibilis: et in omni affirmatione inaffirmabilis: et in omni ne-
gatione innegabilis: et in omni dubitatione indubitabilis: et in omni
opinione inopinabilis, et quia in omni eloquio est inexpressibilis harum
locutionum non potest finis cogitari, cum in omni cogitatione sit in-
cogitabilis: per quam: in qua: et ex qua omnia.
io Orator: Hec indubie altiora sunt quam a te audire sperabam, non
cesses queso me illo ducere vbi aliquid talium altissimarum theoria-
rum tecum quam suauiter degustem, nam video te non satiari semper
de ilia sapientia loqui, maxima autem vt puto dulcedo hoc agit quam
nisi interno gustu sapores non te tantum alliceret.
Ydiota: Sapientia est que sapit: qua nihil dulcius intellectu nee
censendi sunt quouismodo sapientes qui verbo tantum et non gustu
loquuntur, illi autem cum gustu de sapientia loquuntur qui per earn
ita sciunt omnia quod nihil omnium, per sapientiam enim et in ipsa et
ex ipsa est omne internum sapere, ipsa autem quia in altissimis
habitat non est omni sapore gustabilis. Ingustabiliter ergo gustatur
1
qnod
219

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:51
Idiotae de sapientia I

cum sit altior omni gustabili sensibili rational! et intellectual!, hoc est
autem ingustabiliter et a remotis gustare quasi sint odor quidam dici
potest pregustatio ingustabilis. Sicut enim odor ab odorabili multi-
plicatus in alio receptus nos allicit ad cursum vt in odore vnguentorum
ad vnguentum curritur, ita eterna et infinita sapientia cum in omnibus
reluceat nos allicit ex quadam pregustatione effectuum vt mirabili
it desiderio ad ipsam feramur. Cum enim ipsa sit vita Spiritus intellectua-
lis qui in se habet quandam connaturatam pregustationem per quam
tanto studio inquirit fontem vite sue quern sine pregustatione non
querer et nee se recepisse sciret si reperiret, hinc ad earn vt ad propriam
suam vitam mouetur: et dulce est omni spiritui ad vite principium
quamuis inaccessibile continue ascendere, nam hoc est continue felicius
viuere ad vitam ascendere: et quando eo ducitur vitam suam querens
vt earn infinitam vitam videat tune tanto plus gaudet quanto suam
vitam immortalem conspicit, et sie euenit vt inaccessibilitas siue incom-
prehensibilitas infinitatis vite sue sit sua desideratissima comprehensio:
quasi si quis haberet magnum thezaurum vite sue et ad hoc pertingeret
quod ilium suum thezaurum sciret innumerabilem imponderabilem et
immensurabilem, hec scientia incomprehensibilitatis est gaudiosa et
optatissima comprehensio, non quidem vt ad comprehendentem
refertur sed ipsum amorosissimum vite thezaurum quasi si quis amet
aliquid quia amabile, hie gaudet in amabili infinitas et inexpressibiles
amoris causas reperiri, et hec est gaudiosissima comprehensio amantis:
quando incomprehensibilem amabilitatem amati comprehendit, ne-
quaquam enim tantum gauderet se amare secundum aliquod compre-
hensibile amatum, sicut quando sibi constat amati amabilitatem esse
penitus immensurabilem: infinibilem atque etiam penitus incompre-
hensibilem. Hec est gaudiosissima incomprehensibilitatis comprehen-
sibilitas.
i2 Orator: Intelligo forte tu iudicabis, nam hec videtur tua intentio
p. 158 quod | principium nostrum per quod, in quo, et ex quo sumus et moue-
mur tune gustatur a nobis vt principium medium et finis quando eius
vitalis suauitas ingustabiliter gustatur per affectum: et incomprehen-
sibiliter comprehenditur per intellectum: ac quod qui ipsum gustabiliter
gustare: et comprehensibiliter comprehendere nititur ille penitus est
sine gust u et intellectu.
Ydiota: Optime cepisti orator, ob hoc qui non aliud sapientiam
putant quam id quod est intellectu comprehensibile, et non aliud
felicitatem quam earn que attingibilis est per eos: hi longe sunt a vera
sapientia eterna et infinita, sed conuersi sunt ad finibilem quandam

220

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:51
Ed. Argent. I pp. 157—158

comperientes quietem: vbiputant leticiam vite esse: sed non est. Hinc
se deceptos sentientes in cruciatu sunt, quia vbi felicitatem esse puta-
bant ad quam se omni conatu conuertebant: ibi erumnam reperient et
mortem. Sapientia enim infinita est indeficiens vite pabulum de quo
eternaliter viuit spiritus noster: qui non nisi sapientiam et veritatem
13 amare potest. Omnis enim intellectus appetit esse, suum esse est viuere,
suum viuere est intelligere, suum intelligere est pasci sapientia et veri-
tate. Unde intellectus qui non est degustans claram sapientiam hie est
vt oculus in tenebris. Est enim oculus: sed non videt quia non est in
luce. Et quia caret vita delectabili que consistit in videre: tune est in
erumna et cruciatu, et hec est mors potius quam vita. Sic intellectus ad
omne aliud quam ad eterne sapientie pabulum conuersus se extra vitam
quasi in tenebris ignorantie inuolutum potius mortuum quam viuum
reperiet. Et hie est cruciatus interminabilis: intellectuale esse habere:
et nunquam intelligere. Sola enim eterna sapientia est in qua omnis
intellectus intelligere potest.
14 Orator: Pulchra atque rara narras, nunc age queso quomodo ele-
uari queam ad aliqualem gustum eterne sapientie.
Ydiota: Eterna sapientia in omni gustabili gustatur, ipsa est
delectatio in omni delectabili, ipsa est pulchritudo in omni pulchro, ipsa
est appetitio in omni appetibili. Sic de cunctis desiderabilibus dicito.
Quomodo tune potest non gustari. Nonne vita est tibi gaudiosa: quando
est secundum desiderium tuum.
Orator: Immo nihil plus.
15 Ydiota: Cum ergo hoc desiderium tuum non sit nisi per eternam
sapientiam ex qua et in qua est. Et hec vita felix quam desideras simi-
liter non sit nisi ab eadem eterna sapientia in qua est et extra quam esse
nequit. Hinc non aliud in omni desiderio intellectualis vite desideras
quam sapientiam eternam que est desiderii tui complementum princi-
pium medium et finis. Si igitur est tibi dulce hoc desiderium immortalis
vite vt eternaliter feliciter viuas: quandam in te pregustationem experi-
ris eterne sapientie. Nihil enim penitus incognitum appetitur. Sunt et-
enim poma apud indos quorum pregustationem cum non habeamus: ea
non appetimus, sed cum sine nutrimento viuere non possumus appeti-
mus nutrimentum. Habemus autem nutrimenti quandam pregustatio-
nem vt viuamus sensibiliter, et hinc puer quandam habet lactis pregusta-
16 tionem in sua natura: quare dum esurit ad lac mouetur. Ex quibus enim
sumus ex illis nutrimur. Sic intellectus habet vitam suam ab eterna
sapientia: et huius habet aliqualem pregustationem. Unde in omni
pascentia que sibi vt viuat necessaria est non mouetur nisi vt inde

221

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:51
Idiotae de sapientia I

pascatur a quo habet hoc intellectuale esse. Si igitur in omni desiderio


vite intellectualis attenderes a quo est intellectus per quod mouetur: et
ad quod: in te comperires dulcedinem sapientie eterne illam esse que
tibi facit desiderium tuum ita dulce et delectabile: vt inenarrabili
affectu feraris ad eius comprehensionem tanquam ad immortalitatem |
p. 159 vite tue quasi ad ferrum et magnetem attendas, habet enim ferrum
in magnete quoddam sui effluxus principium et dum magnes per sui
presentiam excitat ferrum graue et ponderosum ferrum mirabili desi-
derio fertur etiam supra motum nature quo secundum grauitatem
deorsum tendere debet et sursum mouetur se in suo principio vniendo,
nisi enim in ferro esset quedam pregustatio naturalis ipsius magnetis
non moueretur plus ad magnetem quam ad alium lapidem, et nisi in
lapide esset maior inclinatio ad ferrum quam cuprum non esset ilia
17 attractio. Habet igitur spiritus noster intellectualis ab eterna sapientia
principium sic intellectualiter essendi quod esse est conf ormius sapientie
quam aliud non intellectuale, hinc irradiatio seu immissio in sanctam
animam est motus desideriosus in excitatione, qui enim querit motu
intellectual! sapientiam hie interne tactus ad pregustatam dulcedinem
sui oblitus recipitur in corpore quasi extra corpus omnium sensibilium
pondus eum tenere nequit quousque se vniat attrahenti sapientie. Hec
stupida admiratione sensum linquens insanire facit animam vt cuncta
preter earn penitus nihili faciat et illis dulce est hunc mundum et hanc
vitam posse linquere vt expeditius f erri possint in immortalitatis sapien-
tiam. Hec pregustatio facit sanctis omne apparens delectabile abhomi-
nabile et omnia corporalia tormenta propter ipsam citius adipiscendam
equissimo animo ferre, hec nos instruit hunc nostrum spiritum ad ipsam
conuersum nunquam deficere posse, si enim hoc corpus nostrum spiritum
omni sensibili ligamento tenere nequit quin auidissime ad ipsam corporeo
dimisso officio feratur: nequaquam deficiente corpore deficere potest,
18 hec enim eius assimilatio que spiritui nostro naturaliter inest per quam
non quietatur nisi in ipsa sapientia, et quasi viua imago eius, non enim
quietatur imago nisi in eo cuius est imago a quo habet principium
medium et finem, viua autem imago per vitam ex se motum exerit ad
exemplar in quo solum quiescit, vita enim imaginis non potest in se
quiescere, cum sit vita vite veritatis et non sua. Hinc mouetur ad
exemplar vt ad veritatem sui esse, si igitur exemplar est eternum et
imago habet vitam in qua pregustat suum exemplar et sie desideriose
ad ipsum mouetur et cum motus ille vitalis non possit quiescere nisi in
infinita vita que est eterna sapientia: hinc non potest cessare spi-
ritualis ille motus qui nunquam infinitam vitam infinite attingit, semper

222

Bereitgestellt von | Universitäts- und Stadtbibliothek Köln (Deutsche Zentralbibliothek f.Medizin)


Angemeldet | 172.16.1.226
Heruntergeladen am | 24.06.12 21:51
Ed. Argent. I pp. 158—160

enim gaudiosissimo desiderio mouetur vt attingat quod nunquam de


delectabilitate attactus fastiditur. Est enim sapientia cibus saporosis-
simus qui satiando desiderium sumendi non minuit vt in eterna
cibatione nunquam cesset delectari.
19 Orator: Indubie te optime dixisse teneo, sed valde referre video
inter gustum sapientie et ea que gustu proferri possunt.
Ydiota: Bene dicis, et placet a te hoc verbum audisse, sicut enim
omnis scientia de gustu rei nunquam gustate vacua et sterilis est
quousque sensus gustus attingat, ita de hac sapientia quam nemo gustat
per auditum sed solum ille qui earn accipit in interno gustu, ille per-
hibet testimonium non de his que audiuit, sed in seipso experimenta-
liter gustauit, scire multas amoris descriptiones quas sancti nobis
reliquerunt sine amoris gustu vacuitas quedam est, quapropter ad
querentem eternam sapientiam non sufficit scire ea que de ipsa
leguntur, sed valde necesse est quod postquam intellectu reperit
vbi est quod earn tune suam facit, quasi ille qui inuenit agrum in quo
est magnus thezaurus non potest gaudere de thezauro in alieno agro
non su