Sie sind auf Seite 1von 508

B!l.>^-^7\n-''!:'.';^..

.',
.

^;

:;

..
'

w.
',

'''*
'-'/'
.>
I

'

''?^u'l'^'^-.'^^:s^^:'

::

,^^;-

'.

^
%'/?<

4?'y

)'..'

'',,',,

''.-('/' -'f^'

*'

-T,/,','

''.

''

'1,

,'
,

\iH\V. 0\'
^/i;/i

'v
V'

;':://,

BRIEFE,

ABHANDLUNGEN
UND

PREDIGTEN
AUS DEN ZWEI LETZTEN JAHRHUNDERTEN
DES

KIRCHLICHEN

ALTERTHUMS UND DEM ANFANG

DES MITTELALTERS.

THEILS ZUM ERSTEN, THEILS ZUM ZWEITEN MALE HERAUSGEGEBEN

UND MIT ANMERKUNGEN UND ABHANDLUNGEN BEGLEITET

VUN"

DR.

G.

P.

OASPAKI,

PROFESSOR DER THROLOGIK AN DEK NORWEGISCHEN UNIVERSITT.

UNIVERSITTSPROGRAMM.

CHRISTIANIA. GEDRUCKT T\ DER MVLLINGSCIIKX


189 0.

l'.rciIDrrKFRKT

Vorwort.
Anstatt der zweiten Hlfte des ersten Bandes meiner Kirchenhistorischen

Aneedota

verflfentliche

ich

im Nachfolgenden unter

besonderem Titel eine Reihe von Schriftstcken aus den zwei letzten
Jahrhunderten des kirchlichen Alterthums und
Mittelalters aus Handschriften tlieils

zum

ersten,

dem Anfang des theils zum zweiten

Male, begleitet von

Anmerkungen und Abhandlungen.


sie fglich

Die sechs ersten von diesen Schriftstcken sind pelagianischen


Ursprungs.

Man kann
erffnen,

als

ein,

ziemlich umfangreiches,

Coi"pus Pelagianum

bezeichnen.

Die beiden Briefe, die dieses

Corpus

der

durch

seinen

Reichthum

an

Personalien

merkwrdige und interessante lngere und der auf ihn folgende


krzere, erscheinen hier

zum

ersten Male, der Tractat


fidei

De

diuitiis

und

die Briefe

De

malis doctoribus et operibus

et de iudicio

futuro,

De

possibilitate

non peccandi und De

castitate,

von denen

der

erste

und

dritte

und im Grunde auch der zweite der Sache


sind, in zweiter

nach ebenfalls Tractate oder Abhandlungen


gabe.
lihelli.

Heraus-

Auf

diese vier Schriften passt so recht das

Uahent aua fata

Sie wurden

zum

ersten

Male 1573 zu

Rom

von

einem

Spanier aus Murcia,

Jacobus Salvator Solanius, aus der einzigen

Handschrift, in der sie uns erhalten sind,

dem

Cod. Vat. 3834,

in

welchem
unter

.sie

einem Bischof und Mrtyrer Sixtus beigelegt werden,


Sixtus III als nur drei, nicht gut und
hie

dem Namen

und

da selbst (meist aus dogmatischen Grnden) untreu herausgegeben

und hierauf aus

dieser Au,sgabe

mehrmals abgedruckt, zuerst

se])arat

1575 zu Antwerpen, sodann


nur drei gab
sie

in einigen Bibliothecis

Patrum.
dass

Als

Solanius heraus, weil

er

nicht

merkte,

dem

IV
Briefe

Vorwort.

De

malis doctoribus et operibus iidei et de iudicio futuro

ein anderer (oder

wohl vieiraehr ein Paar Fragmeute zweier anderer)


ist,

ohne Ueberschrift augehngt


springt,

so

sehr dies auch weil er


so

in

die

Augen

und

Sixtus III schrieb er sie zu,

von ihrem peJaauch zu

gianischeu Character keine

Ahnung

hatte,

klar dieser

Tage

liegt.

Derselbe wui'de sehr bald erkaunt,

uud das Factum,


urtheilslosen

dass solche Schriften

dem genannten Pabst von dem


tief beklagt.

spanischen Herausgebor beigelegt worden,


verlor

Von da an
zu.

man

aber jedes Interesse an ihnen und war nur bestrebt

erweisen, dass sie weil voll pelagianischer Irrthmer und aus anderen

Grnden

unmglich
sie

von Sixtus III

herrhren knnten.
sein,

Einzig

Garnier Hess
byter.

von diesem verfasst

aber von ihm als Pres-

Irgend welche Untersuchung

um

ihrer selbst Avillen lies

man
sie

ihnen nicht zu Theil werden, und wie ganz oberflchlich


las,

man
etc.

geht daraus hervor, dass


erkannte,
dass

man

gleich

dem gedankenlosen
malis
doctoribus

Solanius
ein

nicht

dem

Briefe

De

anderer Brief

angehngt

sei,

uud darum aus den pelagianischen


die Pelagianicitt jenes

Irrthmern dieses Briefs fr

argumentirte.

An

kirchen-

und dogmenhistorische Verwerthung der Schriften war


Spter wurden dieselben meist nur erwhnt, mit
sie seien

nicht zu denken.

den Bemerkungen,
beigelegt worden,

pelagianisch

und Sixtus III

flschlich
in

und

in

unserem Jahrhundert sind


sie

sie,

den

Folianten der Bibliothecae Patrum, in die


hatten, begraben, fast allgemein vllig

Aufnahme gefunden
Kein

unbekannt geworden.

protestantischer Kirchen-

und Dogmenhistoriker von Neander und


sie

Wiggers an
selbe gilt

bis

zu Reuter und Harnack hat

gekannt,

und

das-

von den beiden, katholischen Gelehrten, von welchen wir

Schriften ber den Pelagianismus besitzen,

Wrter und Klasen.

Sie

wrden auch mir unbekannt geblieben


Verfasser der Schrift Die

sein,

htte mich nicht der

Werke

der Unglubigen nach Augustin,

Dr. Ernst, als ich ihm whrend eines gemeinsamen Badeaufenthalts

Mitthoilungen ber die zwei von mir in

Mnchen und Salzburg


auf
sie

auf-

gefunden pelagianischen Briefe

machte,

hingewiesen.

Er

hatte schon in seiner durch Scharfsinn ausgezeichneten

Abhandlung

Pelagianische Studien, Katholik, Jahrg. 1884 H. II, auf sie auf-

Vorwort.

Y
in

merksam gemacht und


nischen

die

iu

ihnen an den Tag gelegten pelagia-

Ansichten

besprochen.

Ein

Folge

seines

Hinweises

gethaner Einblick in dieselben berzeugte mich alsbald sowohl von


ihrer nicht geringen

Bedeutung

als

von ihrer aufflligen Verwandt-

schaft mit den von mir aufgefundenen Briefen.

Es entstand daher

bei

mir der

Wunsch

sie

zugleich mit diesen von

Neuem

herauszugeben.

Da
in

ich indess Solauius's

Text nicht

traute, collationierte ich densel-

ben zu diesem Zweck whrend eines vierwchentlichen Aufenthalts

Rom

im Jahre 1887 mit der Handschrift, eine Arbeit, aus der

sich

mir ergab, dass mein Mistrauen nur zu gegrndet gewesen war.

Ich lege die Schriften nun hier in treuer und vielfach verbesserter Gestalt vor,

zugleich versehen mit,

zum

grssten Theil kritischen,


sie

An-

merkungen.

Die umfangreiche Abhandlung ber

und

die beiden

ihr voraufgeheuden Briefe hat den

Erweis der Pelagianicitt dieser


sie alle

sechs Schriften,

den Erweis,

dass

einen

Verfasser haben

und

die Ermittelung dieses Verfassers zu ihrem Inhalt.

Der Ver-

such ihn zu ermitteln hat mich dazu gefhrt, auch eine eingebende

Untersuchung ber den Verfasser der

fast

allgemein

dem

britischen

Bischof Fastidius beigelegten pseudoaugustinischen Schrift De vita


Christiana anzustellen, eine Untersuchung, die ich in die Abhand-

lung aufgenommen habe.

Das

Resultat,

zu dem ich

bei

meinem

Forschen nach dem Verfasser der sechs Schriften


bin, ist,

schliesslich gelangt

dass er nicht unwahrscheinlich jener Pelagianer Agricola war,


in

den Prosper von Aquitanien


pelagianischen

seinem (/hronicon
die

als

den Urheber der


der
britischen

Wirreu bezeichnet,

um 429
Rechte

in

Kirche herrschten.

Ob

ich

hierin

das

getroffen,

darber

mgen Andere
lich -der Brief

urtheilen.

Der Werth, den die Schriften, nament-

De

malis doctoribus et operibus fidei et de iudicio

futuro und der hochinteressante Tractat

De

diuitiis,

dessen Ideen

hie und da an die des Socialismus erinnern,

fr die

Kirchen- und
christ-

Dogmengeschichte und insbesondere


lichen Ethik haben,
fasser.
ist

fr

die Geschichte der

unabhngig von der Frage nach ihrem Verihnen in diesen Beziehungen


Beitrge

Man

wird zuknftig das in

vorliegende reiche Material zu hebeu haben.

hiezu

wird

man

in

dem Abschnitt meiner Abhandlung

finden, der die Pelagia-

VI
nicitt

Vorwort.

der Schriften

zu seinem Gegenstand hat.

Auch ber

so

Manches, was ausserhalb des Bereichs der Kirchen- und Dogmengeschichte liegt, erhalten wir aus den Schriften Belehrung,

und ebenso

sind dieselben als literarisches Erzeugniss, als Erzeugniss der christlich-lateinischen Literatur betrachtet von

Bedeutung und

Interesse.

Ihr Verfasser war ein rethoiisch und dialectisch wohlgeschulter und


beredter Mann,

und

seine Sprache

ist

fr die Zeit, in der er lebte,


sich,

merkwrdig

gut.

Seine Beredsamkeit giebt


fter

getragen von einem

starken sittlichen Pathos,

in

glnzenden Schilderungen kund,


das Weltchri-

insbesondere

da,

wo

er,

der beraus strenge Asket,

stenthum und die Sittenverderbniss seiner Zeit

geisselt.

Was
zum

die brigen acht Schriftstcke anbelangt, die ich hier, alle


so

ersten Male, vorlege,

verdienen vier von

ihnen

hervorge-

hoben zu werden:

Das Ermahuungsschreiben an einen jngst zum

asketischen Leben Bekehrten, der Brief einer Frau an eine andere

von

hoher Geburt,

die

Predigt

ber die Frage,


sondern

warum Gott den

Menschen nicht durch Macht,


]jeben,

durch

das Menschwerden,

Leiden

und Sterben seines Sohnes von der Gewalt des

Teufels erlst habe, und die Predigt ber die letzten Zeiten, den
Antichrist und das

Ende

der Welt.

Das Errnahnungsschreiben zeigt

uns mehr

als vielleicht

irgend

ein anderes Schriftstck des fnften

Jahrhunderts, wie ausserordentlich scharf in diesem Zeitraum, seiner


ersten Hlfte zumal, der Gegensatz zwischen den asketisch gerichteten

Christen

und ihren Widersachern im Abeudlande war,


fiel

und wie

schwer es Jenen hier


In

mit ihren Bestrebungen durchzudringen.

dem

Briefe einer Frau an eine andere von hoher Geburt, einer

Reliquie des sechsten Jahrhunderts, erhalten wir ein Specimen der

Nonnenbildung der damaligen Zeit und ein kleines Culturbild aus


ihr.

Sein durch und durch frauenhafter Chavacter giebt ihm etwas

Pikantes, und in seiner eberschwenglichkeit und seinem Schwulste


streift er fter selbst

an das Komische.

Die Predigt ber

die

Frage,
'iS

warum Gott den Menschen

nicht durch Macht, sondern durch

Menschwerden, Leben, Leiden und Sterben seines Sohnes von

Gewalt des Teufels


-handelte

erlr)st

habe, bespricht das in der alten Kirche

Thema

in

volksthmlicher und- sehr ansprechender

Vorwort.

V
Sie

"Weise, lebhaft
ist die

und
aus

frisch,

und zum Theil naiv und dramatisch.

einzige

dem

kirchlichen Alterthum, in der es ex pro-

fesso

und

fr sich allein voi-

dem Volke und

fr dasselbe behandelt

wird, ein kleines, populres altkirchliches

Cur Dens homo,

so

zu

sagen.
sie

Endlich
(leider in

die in

den zwei hochalten Handschriften, in denen


ist,

uns

sehr schlechtem Text) berliefert


Sevilla zugeschriebene sehr
die
letzten

Ephraem

dem Syrer und Isidor von


und das Ende der Welt

merkwrdige

und interessante Predigt ber

Zeiten,

den Antichrist

bildet ein neues, bisher

unbekanntes Glied

in der mit Hippolyts Schrift

De

Christo et Antichristo beginnen-

den und mit Adsos Schrift De Antichristo schliessenden Kette

von Schriften

und Partieen von Schriften ber


aus

die

in ihr behan-

delten Gegenstnde
ersten

dem

kirchlichen Alterthum

und den
Theil

vier

Jahrhunderten

des

Mittelalters.

Sie

ist

zum
sie

aus

Ephraems eschatologischen Reden


den
Revelationen
des

geschcipft,

berhrt sich fter mit


in

Pseudo-Methodius,

denen
eine

der

Zeit

vorangeht,

und mit welchen

sie theilweise

g(?meinsame oder

sehr verwandte Quelle hat, und ruft

mehr denn

eine schAver zu be-

antwortende Frage hervor.


Ich habe in der vorliegenden Schrift
fast berall

auf ungebahnten

Wegen gehen und


auf
sie

die erste, grundlegende Arbeit thun

mssen und

nach allen ihren Theilen grosse


ihr

Mhe und
sie

Arbeit verwandt,

was man

auch ansehen wird.

Mge man

darum freundlich

und nachsichtig aufnehmen, und mge


barer Beitrag zur Kirchen-,

sie selbst ein nicht unfrucht-

Dogmen- und Culturgeschichte

sein

Inhalt.
Die Texte und die Anmerkungen.
Zwei pelagianische Briefe aus einer Muchener Handschrift saec. II. I. VITI/IX und einer Salzburger saec.IX/X zum ersten Male herausgegeben S. 1 21. III--VI. Ein pelagianiseher Tractat De diuitiis (S. 2567) und drei De malis doctoribus et operibus fldei et de pelagianische Briefe: iudicio futuro (S. 67113), De possibilitate non peccandi (S. 114122) und De castitate (S. 122167) aus einer Vaticanischen Hand167. S. 23 schrift saec. IX/X zum zweiten Male herausgegeben VII. Ein Ermabnungsschreiben an einen jng.st zum asketiVII. VIII. schen Leben Bekehrten. Aus einer Miinchener Handschrift saec. X zum ersten VIII. Ein Brief einer Frau an eine andere Male herausgegeben (S. 17178). Aus einer St. Gallener Handschrift saec. IX zum ersten von hoher Geburt. S. 169-182. Male herausgegeben (S. 178182) IX XIV. Predigten aus dem Schluss der altkirclilichen Zeit und dem Anfang des Mittelalters. Aus Handschriften zum ersten Male herausgegeben.

IX.

tags-Predigt.

Eine wahrscheinlich dem fnften Jahrhundert angehrige HimmelfahrtsAus einer Sauet Gallener Handschrift des achten Jahrhunderts

(S. 18.5190). X. Eine von einem Presbyter wahrscheinlich des fnften Aus einer Jahrhunderts auf Befehl seines Bischofs gehaltene Pfingstpredigt. XI. Eine Sanct Gallener Handschrift des achten Jahrhunderts (S. 190-199). hchst wahrscheinlich von Caesarius von Arelate herrhrende Ermahnung zu

wrdiger Feier des Osterfestes.


Handschrift saec.

Aus einer Wolfenbtteler (Weissenburger) XII. Weshalb Christus die Mensch200201). heit nicht durch den Gebrauch seiner gttlichen Macht, sondern dadurch, dass er Mensch ward, das Gesetz erfllte, litt und starb aus der Gewalt des Teufels befreit hat. Aus einer Sanct Gallener Handschrift saec. VIII und einer WrzEine Homilie ber die Parabel vom XIII. burger saec. IX (S. 202-6) barmherzigen Samariter, Luc. 10, 3035. Aus einer Sanct. Gallener Handschrift saec. VIII (S 2068). XIV. Eine Ephraem Syrus und Isidor von Sevilla beii^elegte Predigt ber die letzten Zeiten, den Antichrist und das Ende der Welt. Aus zwei Handschriften saec. VIII, einer Barberinischen und einer Sanct

IX/X

(S.

Gallener

(S.

208-20).

S.

183220.

Inhalt.

Die Abhandhmgen.

lieber die pelaglanischeii Briefe

auf

S.

nnd den pelagianischen Tractat 1-167.

(Uber die dem britischen Bischof Pastidius beigelegte Schrift

De vita Christiana.)
1.

Die Handschriften und Ausgaben,

S. 2 2

3 3 7.

Die Mn-

chener und die Salzburger Handschrift der beiden Briefe auf S. 121 und die Die Vaticanische Handschrift des vorliegende Ausgabe derselben, S. 223-27.
pelagianischen

Tractats
et

De

diuitiis
fidei

und
et

der

drei

pelagianischen
futuro,

Briefe

De
tate
uius's

raalis

doctoribus

operibus

de

iudicio

De

possibili-

non peccandi und De castitate auf S. 23167, S. 22731, SolaAusgabe derselben und deren Abdrcke, S. 23136. Die vorliegende 2, Die sechs Schriften sind pelagianischen Ausgabe, S. 237. Characters und Ursprungs, S. 23878. Erweis des pelagianischen Characters und Ursprungs der zwei Briefe auf S. 121, S. 23842 und S. 24246. Die Urtheile ber den Tractat und die drei Briefe auf S. 23167,

S.

246

i.

Erweis des Pelagianischen Characters und Ursprungs des Briefs

De
S.

possibilitate
fidei

non peccandi,

S.

247
S.

f.,

des Briefs

De malis

doctoribus et

operibus

et

de iudicio futuro,

25668 und des Briefs :*De Tractat >De diuitiis aufgestellten Ansichten ber den Reichthuui,

24856, des Tractats De diuitiis, (Darstellung der im castitate, S. 26878.


S.

2.5764.

Beweis, 3. Die Ansichten der Pelagianer von demselben, S. 26468). dass alle sechs Schriften, die zwei Briefe auf S. 121 und der Tractat und die drei Briefe auf S. 23167, das Werk eines und desselben Pelagianers sind, S. 278 329. Beweis, dass die beiden Briefe auf S. 121 einen und denselben Pelagianer zum Verfasser haben, Beweis, dass der Tractat De diuitiis und die beiden Briefe S. 278-82. De malis doctoribus etc und >De caslitate von einem und demselben Pelagianer herrhren,
S.

28285.
28999.)

Sie beweisen nicht,

S. 28.589.
S.

(Die Widersprche zwischen den drei Schriften, dass dieselben verschiedene Verfasser haben, Was es unzweifelhaft macht, dass ein Mann sie geschrieben hat, Beweis, dass der Brief De possibilitate non peccandi dem VerS.

28299.

und der Briefe De malis doctoribus etc. und 299303. - 4. Beweis, dass die zwei Briefe auf S. 121 und die vier Schriften auf S 23167 einen und denselben Pelagianer Darlegung der Verwandtschaft dieser und zum Verfasser haben, S. 30329 jener, ihrer Uebereinstimmung in Bezug auf Ansichten und Gedanken, sowie
fasser des Tractats
^^De diuitiis

De

castitate angehrt, S.

auf Gedankenausdruck und Wendungen, 30316.


tt ihres Verfassers spricht, S.

Was

insbesondere fr Identidie wider dieselbe

31618.

Den Einwendungen,

gemacht werden tonnen, kommt keine Beweiskraft zu, S. 31829. Wie die wrtliche Uebereinstimmung der Schlusspartieen des Briefs >De possibilitate non peccandi mit denen des Briefs auf S. 1421 zu erklren sei, S. 32229. Sie sind in diesem zum ersten Male niedergeschrieben, in jenem wiederholt, Der Brief De possibilitate non peccandi eine Zusammenstellung S. 32224.
von Bruchstcken zweier Briefe, eines von der Mglichkeit sndlos zu leben

Inhalt.

XI
S.

baiuleliuleu

uml des Briefs auf

S.

14-21,

32629.
S.

S.

5.

Wer
S.
f.

ist der

castitate im Cod. Vat. einem Bischof und lrtyrer Sixtus beigelegt werden, S. 33335. Sind die sechs Schriften weder von Hieronymus, noch von einem der drei ersten rmischen Bischfe des Namens Sixtus verfasst, wer ist dann ihr Verfasser ? Beantwortung der beiden Vorfragen: Wann wurden sie verfasst? Woher war Ihre Entstehung fllt ungefhr zwischen 413 und 430, die der ihr Verfasser^ 21 zwischen 413 und 418, die der vier Schriften im Cod. zAvei Briefe auf S. 1 Vat. zwischen 418 und 430, S. 33540. Dem Briefe auf S. 314 zufolge war entweder das nrdliche (oder auch das westliche, s. S. 386 Anm. 2) Gallien,

eiue Verfasser der sechs Schriften auf Er ist nicht Hieronymus, Sixtus I und Sixtus II, nicht Sixtus III, 33033. Wie es gekommen, dass und die Briefe De raalis doctoribus etc. und De

1167?
329

32989.
ist

Er der Tractat ^De

auch

diuit.iis<

insbesondere dessen Kstenstriche oder

Britannien
ist,

die Ileimath des Verfassers.


S.

Ziemlich wahrscheinlich stammte er aus dem letzteren Lande,

34046.

Die
S.

Namen,
346
S.
f.

die,

wenn

er ein Britannier

gewesen

in Betracht

kommen knnen,

Pelagius

hat die Schriften nicht verfasst, S. 347


erklren

f.,

und ebensowenig

sei, dass so viele Italiker Anhnger der britische Bischof Fastidius der Verfasser der Schriften sei, S. 35282. Untersuchung ber den Verfasser der pseudo-augustiuischen Schrift De vita Christiana. Ob diese Schrift von Fastidius herrhrt, S 35275. Das

Caelestius, S. 347 52. (Ob 34851 Anm. 2. Wie es zu

Caelestius ein Schotte oder Irlnder gewesen,

des Pelagius waren, ebds. S. 351).

Ob

Zeugniss der Handschriften ber ihren Verfasser.


sie trotz ihrer pelagianischen

Fast alle Codd. schreiben

Frbung Augustin, Cod. Casin. 232 Fastidius und ein Corrector des Cod. Sangall. 132 (hchst wahrscheinlich Ekkehard IV) Pelagius zu, S. 353- -55. Nach der herrschenden nur von Pagi und Fr. Walch
bestrittenen Ansicht
gall,
ist sie

von Fastidius, nach dem Corrector des Cod. San-

35557. Ob das Zeugniss des Cod. Casin. auf Ueberlieferung oder Vermuthung beruht. Das Erstere ist, wenn auch nicht sicher, doch immerhin recht wahrscheinlich, S. 35760. Die Einwnde gegen die Identitt der Schrift De vita Christiana mit den von Geunadius von Massilia dem britischen Bischof Fastidius beigelegten Schriften De vita Christiana und De viduitate servanda, S 360 G2 (Das Felagianische in De vita Christianas S. 36063 Anm. 2). Prfung dieser Einwnde. Es ist denselben theils kein, theils wenigstens kein entscheidendes Gewicht beizulegen, S. 86373. (Ob die Schrift >De vita Christiana von Pelagius ist. Sie ist nicht von ihm, S. 36872). Was dafr spricht, dass Fastidius ^De vita Christiana
von Pelagius,
S.

verfasst hat, S. 373 f Resultat der Untersuchung: De vita Christiana ist zwar nicht sicher, aber doch sehr wahrscheinlich identisch mit den beiden von Gennadius dem britischen Bischof Fastidius beigelegten Schriften oder auch mit der ersten von ihnen und daher sehr wahrscheinlich ein Werk dieses I?it

schofs, S. 375.

Ob

die sechs Schriften in

dem
sie

vita

Christiana

verwandt sind,

dass

man

Grade von Wahrscheinlichkeit beilegen darf, Darlegung der Verwandtschaft zwischen den sechs Schriften und der Schrift De vita Christiana, S. 37681. Sie reicht nicht dazu aus die ersteren dem Verfasser der letzteren zuzusprechen und hat neben sich eine Verschiedenheit dieser von jenen, die uns verbietet, dies zu thun, S. 381 f. Ob einer der beiden

Maasse mit der Schrift De demselben mit dem gleichen wie diese Schrift, S. 37582.

Xri
,

Inhalt.

g r i c o 1 a, und namentPelagianer der Bischof Severianus und dessen Sohn Was Proslich der Letztere der Verfasser der sechs Schriften ist, S. 38289. per von Aquitanien ber Agricolas Wirksamkeit in Britannien zu Gunsten des
Pelagiauismus und die Bekmpfung desselben durch Germanus von Autissiodorum berichtet, ist wesentlich glaubwrdig, S. 38286. Es liegt sehr nahe
Prospers Bericht ber Agricola mit dem zu combinireu, was der Verfasser des Briefs auf S. 3 14 ber seine persnlichen Verhltnisse aussagt, und daher Agricola fr den Verfasser dieses Briefs und der fnf brigen Schriften

anzusehen.

Es

ist nicht

unwahrscheinlich, dass er sie (whrend seines Aufent-

halts in Italien) verfasst hat, S.

38689.

II.

Ueber die beiden Briefe auf

S.

169-82.

Ueber das Ermahnungschreiben eines jngst zum aske1. tischen Leben Bekehrten. Die Handschrift. Inhalt und Character des (Caesarius von Arelates Hom. XYIII in der Max. Schreibens, S. 38991. Wann, wo und von Bibl. Patrr. Lugd. T. VIII ein Brief, S. 389 f. Anm. 3).

Wem

es

verfasst

ist,

S.

39197.

Es
f.

ist

fnften Jahrhunderts verfasst, S. 391

wahrscheinlich um die Mitte des Seine Verwandtschaft mit der pseudo-

hierouymianischen,

De von Vallarsi Faustns von Reji beigelegten Ep. VII. 39294. Diese Ep. kann nicht von Faustus sein, weil in ihr die Seele als uukrperlich bezeichnet wird, sondern hat einen anderen Semipelagianer des fnften Jahrhunderts zum Verfasser, S. 39497. (Ihr Verhltniss zu den sechs pelagianischen Schriften auf S. 1 167, S. 39597 Dieses nicht vom Verfasser des Schreibens her. Sie rhrt Anm. 7).
scientia diviuae legis, S

ist in ihr benutzt.

Beide, der Verfasser der Ep. und der des Schreibens, sind
S.

in

Gallien

zu suchen,

397.

2.

Ueber den Brief einer Frau


sondern

Die Handschrift, S. 398 f. Der ist von einer Frau geschrieben. Er ist eine Antwort auf einen Sein frauenhafter Character, S. 398400. hnlichen Brief der Adressatinn. Diese und die Schreiberinn waren religiosae, Sie lebten nicht weit von einander, und die erstere war eine Prinzessinu. Das Zeitalter des Briefs. Er ist zwischen den letzten Decennien des 400. S. fnften und dem Schluss des sechsten Jahrhunderts geschrieben, S. 400402. Die beiden Frauen ge(Die Nonnenbildung dieser Zeit, S. 401 f. Anm. 3)

an eine andere von hoher Geburt.


Brief gehrt nicht

Hieronymus

an,

hrten

Die Adressatinn war nicht die thringische Prinzessinn Gallien an. Ob sie eine der merovingischen und frnkische Knigiun Radegunde, S. 402 f
Prinzessinnen
scher
des

sechsten

Jahrhunderts

war,

S.

403

f.

Der Brief gehrt

wahrscheinlich erst

dem

sechsten Jahrhundert an.

Briefe und Schriften galli-

Nonnen aus diesem Jahrhundert, S. 404. (Die Briefe der Harchenefrida Der Hymnus an ihren Sohn in der ersten Hlfte des siebenten Jahrhunderts. Elpis, ebds. Anm. 2 und 3). der

Inhalt.

Xlir

in.

Ueber die sechs Predigten anf


1.

S.

183-220.

lieber die Himmelfahrtspredigt anf S. 18590, die Plincstpredigt anf S. 19099 nnd die Ermahnung zn wrdiger Feier des bevorstehenden Osterfestes anf S. 200 f.

(Der Cod. Vat. 1. 2. Die Handschrift, Cod. Sangall. 188, S. 4058. 5760 und die Explanatio Symboli ad initiandos in ihm, S. 405 f. Anm. 2). Die Hinimelfahrtspredigt nicht von Maximus von Turin, wohl aber aus dem Die Pfingstpredigt von einem Presbyter auf fnften Jahrhundert, S. 408 f.
Befehl seines
m\([ die

Bischofs gehalten.

Andere Presbyterpredigten,

S.

409

f.

Sie

Bemerkungen Himmelfahrtspredigt haben einen Verfasser S. 410. Die Erber den Inhalt, Ciang und Character der Pfingstpredigt, S. 410 f. Sie gehrt aller malinung zu wrdiger Feier des bevorstehenden Osterfestes.
Wahrscheinlichkeit nach Csarins von Arelate an, S. 411.

2.

lieber die Predigt, in der die Frage errtert Avird,


die

Menscheit

weshalb Christas Gebrauch seiner Macht, sondern dadurch, dass er Mensch wurde, das Gesetz erfllte und starb, von der Macht des Teufels erlst habe.
nicht

durch

den

(Ueber die Wrzburger s. S. 473). S. 411. Gang der Predigt, S. 411 IH. Der Ilauptgegenstand ist die Erlsung des Menschen von der Gewalt des Teufels und vom Tode. Sie Wann, wo und von Wem sie verbewegt sich in der Rechtssphre, S. 416 f.

Die Sanct Gallener Handschrift.

Inhalt und

fasst ist, S.

41826.

Ihre Verwandtschaft

mit

drei

hrigen Homilieen, der 17ten,

SOsten und 22sten von

Faustns von Reji angeden unter dem Namen

IX und XI De Paschate, S. Die Stellen in diesen drei Homilieen, in denen dasselbe Thema beDie Berhrungen zwischen handelt wird, wie in der Predigt, S. 41822. Was den Gedanken, diese Berhdiesen Stellen und der Predigt, S. 42224. rungen mchten sich von historischem Znsammenhang zwischen der Predigt und den Homilieen herschreiben, noch nher legt als die Berhrungen selber, S. 425" f. Die Predigt und die Homilieen rhren nicht von einem Verfasser Was fr Faustus's Abhngigkeit vom her, Faustus von Reji. S. 42628. Die Prediger, und was fr Abhngigkeit des Predigers von Faustus spricht.
des Eusebius von Eniesa gehenden, Hora. VI,

418-26.

letztere wahrscheinlicher. Die Predigt rhrt von einem jngeren Zeitgenossen des Faustus oder einem in der nchsten Zeit nach ihm lebenden Manne, wahr-

scheinlich einem Gallier, her, S. 428

f.

3.

Ueber die Auslegung der Parabel vom barmherzigen Samariter,


Luc. 10, :{() 35, S. 429.

XIV

Inlialt.

lieber die Ephraeiu Syrus

und Isidor von Sevilla beigelegte Predigt ber die letzten Zeiten, den Antichrist und das Ende der Welt.
S.

Die Haudscliriften,
Predigt, S. 431
die

42931.

Inhalt

Gang

i;nd

Zusammeuliaug der
verbindet;
die sich in

37.

Eintheilung derselben; was

alle

ihre Theile

Wendepunkte

der Eudzeit in ihr, S. 437.


f.

auf die Predigt erheben, S. 437 aus welchen Weltverhltuissen


nicht nach

"Welcher

Die Fragen,

Zeit gehrt die Predigt an,

Bezug und

hervorgegangen? S. 43843. Sie kann und scheint zwischen 36475, genauer In illis um 373 verfasst sein zu mssen. Die beiden Brder in dem Passus et populus ludaeorum aduersarii eins erunt in diebus ueniunt duo fratres n. 1 der Predigt sind die rmischen Kaiser Valentinian und Valens und der (Statt ludaeorum ist Perserkrig in ihm ist der unter Valens, S. 438 40. Die Stellung der Juden in den rmisch-persischen nicht Gothorum zu lesen. Kriegen des vierten Jahrhunderts, S. 440). Das Geprge des Passus und sein
ist sie

62728

fallen,

S.

438,

Verhltniss

ziir

Predigt.

Verschiedene Auffassungen
1.

dieses Verhltnisses,
die Predigt

S.

44042 und
entstanden

S.

443

Anm

Was

die

Annahme, dass
ist

um

373

sei,

sehr bedenklich macht.

Es
der

gerathener sie in das fnfte oder

sechste Jahrhundert oder auch in die ersten Deceunien des siebenten zu setzen,
S.

442

f.

Wer

ist

der Verfasser

Isidor von Sevilla noch


scheint, dass
S.

Ephraem

S.vrus, S.

Predigt? 444 55.

S.

44355.

Er

ist

weder

Was

dafr zu sprechen

Ephraem sie verfasst hat. Ihre Verwandtschaft mit Reden Ephraems, Die Grnde fr Ephraems Autorschaft sind nicht stichhaltig, S. 452 f. Die grosse Verschiedenheit zwischen ihr und Ephraems eschatologischeu Reden und seinen Reden berhaupt macht sie unmglich. Der Verfasser der Predigt hat Ephraem nur bemitzt. Wer er gewesen, lsst sich nicht sagen, S. 45355.
444

52.

Ist die Predigt ursprnglich lateinisch geschrieben und gehrt sie dem Abendlande au? oder ist sie aus dem Griechischen bersetzt und ein Erzeugniss des Morgenlandes ? Die Grnde fr das Erstere. Sie sind nicht stichhaltig, 58. Die Grnde fr das Letztere. Es ist das Richtige, S. 458 60. S. 455 Die Quellen der Predigt, S. 460 62. Ihr Verfasser hat ausser aus Ephraems eschatologischeu Reden auch noch aus anderen nicht zu ermittelnden Quellen geschpft, S. 460 f. Hippolyts Schrift De Christo et Antichristo und Sulpicius Severus's Dial. II c. 14 gehrten nicht zu diesen Quellen, S. 461 f. Anm. 1. lieber das Verhltniss zwischen der Predigt und den Revelationen des Pseudo-Methodius, S. 46271. Die Verwandtschaft z^vischen ihr und dieser Schrift, S. 46267. Wie diese Verwandtschaft zu erklren sei. Sie rhrt weder von der Benutzung der Revelationen von Seiten des Verfassers der Predigt, noch von der Benutzung der Predigt von Seiten des Verfassers der Revelationen, sondern davon her, dass die Verfasser beider Schriften aus einer gemeinsamen lteren Quelle oder auch aus zwei sehr verwandten lteren Quellen geschpft haben, S. 46770. (Der Einbruch und die Verheerungen der Hunnen waren wohl der historische Hintergrund und das Vorbild des Einbruchs und der Verheerungen der wilden, barbarischen Vlker der Endzeit, wovon die Predigt und die Revelationen reden, S 469 f. Anm. 1). Der Platz Schlussurtheil der Predigt unter den Schriften hnlichen Inhalts, S. 471 f.

ber das Verhltniss des Passus


erunt, S. 472.

In

illis

diebus ueniunt

aduersarii eins

I.

II.

ZWEI PELAGIANTSCHE RKTEFE.


AUS EINER MNCHENER H ANDSCHUIFT SAEC.
VIII/1X

UND EINER SAUBPROEU

SAEC. IX/X

/UM EISTEN MAIJ:

II

KA IPHKiiKKN

1.

Honorificentiae tuae

Htteras

legi,

quibus

factum iiostrum
ot ut

culpabile^) iudicas et periculosam expeditionera aegrius fers^)


iiirationabilem reprehendis, adsereus,
coli^)

Deum

ubique esse et omni loco

posse

et

superuacuo per
ei"")

alias

proiiiucias quaori, qui a*) pio

uiiientibus et tota
sit*^')

deseruire
reperiri.

raeute

cupientibus in propriis pos-

habitatiouibus

(?)'')

Constat quidem,
sit

ubique

Deum
facie

esse, ot

quod nulla creatura ab eius habitatione

uacua, etiam pro-

pheta contestante:

Quo

iho a^)

spiritu tuo, et "quo


tu ibi es, et
si^)

fugiam a
descendern

tna^)?

Si ascendero in caelum,

m")

infernum^ ades, si sumpsero pimias^^)


tauero^^) in extremis maris;
nwJ"^, et tenehit
est,

meas ad

orientem'^^) et hahi-

efenim illnc^^)

manus
idcirco'-*"),

tim deducct^^)

me

dextera tua'^\

Nec^^)

quia

ubiquo
in

ubique

et

Saxonia

et in

omni loco^^) coli poterit. omni Barbaria Deus est, non tamen

Nam

et in

Francia et

et

Dei

cultoros,

als

Godd. culpabilc/. Durch Auffassung von um in factum uostrum Feris? Doch lesen wir ") Codd. >fercs<>. Acc. masc. hervoroernfen. 20, 1. 22, 3. transferis, proferis, feris< Firm. Mat. >>err. profan, rel.
3<^,

*) In S. fehlt ") M. ocnli. Neue, Formenl. der lat. Spr. II, 604. M. rZif. ) Codd. posse. Durch die vorangehenden Inff. esse, posse und >quaeri< hervorgerufen. ') M. Zafcoribus, S. lahirVws. Textfehler, wie aus dem gegenstzlichen per alias prouincias und aus in erhellt, und

24,

^a.

'^)

Am worauf auch die zwei Punkte ber o in S. hinzudeuten scheinen. wofr vielleicht auch das Abkrzungszeichen Nchsten liegt >habitationibus, Habituculis liegt ferner, ebenso regionibus und noch ber >or< spricht.
") '") In fehlt si<. sowie auch Hier.'s eigene Hebers, ") Psal. Rom. der Ps.s. haben .pennast. Pinna ist Nebenform von penna. ante Inccm, Psal. (iall. diluculo; ad orientcm findet sich sonst nirgends. ") "*) So M. inhahitauero. Wohl durch Einftuss des folgenden in entstanden.
ferner oris, terris<.
)

S. ab.

M.

faciae tua.

S.

ad.- ") So Codd.

Psal. Rom.

u.

Gall.,

auch Psal. Rom.


i;/i<o

u. Gall.

Uebers. hat dagegen (nach

(nach dem Mal ydp iuA der LXX). Hier.'s eigene dem Grundtext) Hiam ibi. Bei der Febers. ctenim

hat

man nach
'")

si

simpsero

marin aus dem Vorangehenden


nie.
hls
''")

arfcs.

hini

zuzudenken.

M. deducit.
st.

Wohl nur Verwechselung von


")
Ps.

o mit
'*')

in

der Aussprache.

") In M. fehlt

139 (138), 7-10.

Man

erwartet ennn non

Nec.^

sieht aus. als sei ein Satz,


I\I.

der mit

TTenim

non*^

begann, ausgefallen.

idcirc.

")

S.

ubique eU-uiin

omni

loco.

In

M.

ist

loco wiederholt.

4
et^)
illo

Zwei pelagianische

Briefe.

I.

in tempore,

quo dictum

est:

Notus in ludnea^) Deus^),

ubique
dilectio

Deus, sed in ludaea tautum notus.


tua,

nde
nos,

et*)

intelleg'at

non hoc solum

sufficere,

scire

omni
est

loco

esse

Deum, et posse^) illi in**) omni terra quomodo ei seruire debeamus, inquirere,

seruiri,

sed debere etiam,

Facile

Deum
diligit,

scio,

Deuni^) credo,
seit,

Deum

diligo,

Deum

sed neque

qui non credit, neque credit,


Sed, ut neque scire

enim dicere: Deo seruio^), qui non diligit, neque


timeo,

qui non timet, neque timet, qui non seruit, neque seruit, qui

Deum, neque credere, mandata contempsit^^), neque diligere, neque timere eum^), qui eins scripturarum etiam auctoritate monstremus: audi apostolum dicentem: Qui dicit^ se Deum nosse^^), et eins mandata non cusfodit, mendaor Et alibi: Omnis, qui peccat^ non est^ et in hoc ueritas non est^^). Qui credit Item de credento: uidit eum^ neque cognouit eum'^% Unde intellegi datur, eum non credere, Deo, adtendit mandatis^^).
in aliquo contempsit^).

qui non adtendit. suo dicit^*):

De

diligente

autem

ipse

Dominus
ut

in

euangelio

Qui audit uerba mea

et facit

ea, hie est,

qui

diligit

me").

Et

apostolus:

Haec

est

Caritas Bei,

mandata

eius ob-

seruemus^^).

Nam
sit,

quod non timeat


est legis
intellegi,

Deum

ille,

qui

eum contempcum^^)
sit^),
illic

nere ausus
naturali
esse

superfluum
possit

testimonio
ubi

conprobare,

sapientia
et

contemptus
ubi

non

timorem,
timor,

ubi

timor non
illic

sit,

nee seruitiura posse credi^^);


dominatio,
illic

quoniam ubi seruitium,


ubi
illic

dominatio, ubi

illic

timor,

oboedientia,

oboedientia,

iustitia.

Unde
et factis

noscat prudentia tua, nihil prodesse


negare''^''^).

Deum

labris

coufiteri

Nam

quod etiam

factis negetur^^),

apostolus testis est,

cum

dicit:

Deum^^^) conentur se nosse, factis autem negant'^^).

Nee

')

Codd. sed.

^)

M.

iudeo.

Ps. 76 (75) 2 Psal.

Rom.

u. Gall.

*)

In

M.

fehlt et. Vgl. iint. S. 17

Text nnd Anni. 2. ') M. posse nos. ^) In M. fehlt in. ") So mit Ausnahme von De?tm< st. Deo nach S.; M. hat Denm ^) SDeo. con scio, Deum credo, Deo seruire und hierauf einen kleinen Raum. ^) S tem(it. Fr contcnyjsit spricht das >^contempsit im Folgenden. Das Piaps. ^'') So die Codd. scheint durch die vorangehenden Prfess. hervorgerufen zu sein. Man vermisst die Worte neque seruire illi eum. Sollten sie etwa in der
Quelle der Codd.
contempserit.
2, 4.
^')

per Ilomoeoteleuton

ausgefallen sein?
Stelle.
')

")

Man

erwartet
1 .Toh.

So nach der citirten


'')

Codd. Dei

esse.

'^)

M. diait. '') .Toh. 14,21. MatMi. credi ") 1 Joh. 5, 3. '3) In M. fehlt cum. '"') Codd. est. "i) 7, 24. posse. M. negari. Durch Einfluss von confiteri entstanden. '^) S. ''*) Codd. negrttur. So nach der citirten Stelle und dem Vorangehenden. Douiiiinm. (ds') hufig mit Dominus In den Ilandscliriften wird Deus
")
1

.loh. 3, 6.

Sir.

32, 28.

^''')

(dns)

verwechselt.

''')

M.

negat.

Tit.

1,

16.

Zwei pelagianische

Briefe.

I.

5
dicitur.

ex

eo

iam quempiam
ali(|uid dici, qiiod

Christianum putes,

quia

Licet*)

enim

non

sit.

Nam

scriptum est de quibusdaiu,

qui se dicimt'^) ludaeos

non sunt^), et aiibi, qui se icimt apostolos esse, et non simt^); per quod ostenditur, non statim esse Nam quomodo ali(pnd, (|uia dicitur, et dici posse, quod non sit.
esse, et

tunc, qui
tur,

non erant, dicebantur apostoli, et nune^) Christiani dicunnon sunt. Christiani non sunt, nisi^) qui Christi formara Qui icit^ se in Chridoctrinamque sectantur, cum scriptura dicat: Uehesto manere, (lebet, rpiomodo iUe ambulauit, et ipse ambulare'^).
qui

mentor enim
si

errat,

quisque^) putat, se rem aliquam iam obtinuisse,


rei,

eins obtineat
sit

nomen, cum nomen


esse,
est,
ille

non

res

nomini

debeatur'-').

Sed, quid

Christianum

ut epistolae tenor patitur,

breuiter

exponam.
scriptum

Christianus
est:

qui Christi uiuit exemplo,

de quo

Quia Christus passus est pro nohis'^^), relinquens uoChristianus est, qui his exemplum, ut sequamini uestigia eius^^). nunquani maledicit, qui in toto non iurat, qui nuuquam mentitur,
reddit, qui raaledicentibus
^^)
*''')

non malura pro malo, sed econtra bonum


suos
diligit,

se benodicit, qui etiam raalefacientibus sibi

benefacit, qui inimicos


suis
orat,
est,

qui

pro

cahimniatoribus
et

et

persecutoribus
cogitatio

cuius ab

omni malitia

inpudicitia**)
fieri

etiam

munda

qui quaocunque. quae sibi

quao
uiter

sibi praestari*'')

non uult, nemini inrogat, et orania, desiderat, omnibus libenter inportit, et, ut bre^*)

multa concludam, qui post baptismi ablutiouem

alienus

est

de maioribus criminibus taceo, quia nulli dubium est, maiora exercere delicta non Heere, cui nee minora concoduntur. Nolo enim mihi inprudentium ritu'^) respondeas, quia scio, te'^)
a peccato

Nam

esse prudenteni:

Et quis

potest

sine

peccato

esse?

quia,

si

non

) Es steht frei, wenn man es einmal will, es lsst sich nicht verhindern. So nach S.; M. Apoc. 2, 2. M. qui sc icimt se. ^) Apoc. 2, 9. Auic. Es ist nicht nthig ita nixnc zu schreiben ^) Die Codd. haben zwi'^)
)

'")

sclien

jdicnntxir

und

nisi bloss et
st.

angehenden Verlans- 1 >fini qui und vor non sunt,


sind.

>et,

>Qui non erant< im Vornon sunt. und das Folgende verlangt, dass nach

nisi die Worte non sunt Christiani ausgefallen Der Schreiber der Quelle oder einer seiner Vorgnger bersprang

abirrte.

non sunt Christiani, indem sein Auge vom ersten non sunt auf das zweite '') Verdankt wird. ^) So nach M.; S. quisque, qui. ') 1 Job. 2, . '") S. uohis. ") 1 Pet. 2, 21. ") M. malodicento. Vielleicht das Rechte.
") Codd. bloss malefacientibus.
'')

Sibi

war wohl

in der

Quelle ausgefallen.

S. (am Schlsse einer Zeile) ein (am Anfang der folgenden). "^; Codd. abhitioue. '^) M. praestarc. Abwerfung von m in iniuidifitia. '**) '') M. ritu inprudentium ritu. der Aussprache oder Weglassung von '.

M.

in^;r/(t

M.

seife.

Q
posset^),
aiit

Zwei pelagiauische

Briefe.

I.

uec praeceptum fuisset;

cum
si

uero constet, esse praeceptum,


eura liomiui aliquid

iuiustum

Deum

definiaraus,
aut,

putauius,

inpossibile
possibilia

praecepisse,

quia hoc sentiri de


est.

Deo

uefas

est,

eum

praecepisse,

credendum

Et, ut breuiter dixerim^):


erit

Si uon potest horao siue peccato esse, iam nou

peccatum, quod
naturae
ad-

ex
ne

inpossibilitate

descenderit,

quoniam
iudicetur.
si

inpossibilitas^)

scribitur,

peccatum uero non naturae*),


auctor
culpabilis
tibi,

sed

uoluntati^)

reputatur,
erraueris^),

naturae

Ne*) in hoc

quod^) censeas, sufficere


custodias,

de mandatis omnibus uel aliquanta

cum non

satis

cuique'^) prosit
^'')

quaedam

legis

praecepta

seruare, si aliorum praeuaricator

exstiterit, scriptura dicente:

Qt
quae

unmersam legem
retis^^),

seruauerit, ofendat

autem in uno, factus


ut hoc ita
esse,

est

omnkmi
ea,

quo^^) ostenditur, eum,


'^),

qui alia transgreditur, per


Et,

custodierit

reatui subjacere.

euidentius adsit

probemus, uideamus,
et,

quid'*) inter

omnia praecepta

minimum,
pos-

quod minimum

arbitrati fuerimus'^),
merito^'')

quo subplicio censeatur, ut


[aliquis^*^)]

ex minoris praecepti
simus'^).
possit incurrere^'),
cii dixerit,
i(jnis'^^).

maiorum poonam''^) existimare


puto'^),

Nihil esse

leuius

nee quod

facilius

quam

ut fratrem

suum fatuum
siio:

nocet,

[erum'''^)]

inquit
te,

Dominus, fratri

Fattie! retis erit (jehennae

Oro
erit a

diligenter aduerte,

quae iussionis

praeuaricatio

''^*)

inmunis

poena, quando etiam tarn raodica^^)

gehennae
et

igniest;

bus expiatur^").

Nam

et

Adam

semel praeuaricauit

mortuus
de

non, quod aliqiiod grande crimen admiserit, qui tantum

arboris

^)

sprache.

des

Wohl uur Verwechselung von e mit i in der Aus^) M. inpossibilitafc. Durch Einfluss *) M. vorangehenden ex inpossibilitate entstanden. *) M. natura.
M.
possit.
^)

Man
")

erwartet Aicam,

uoluntat/s.

S. nee.

')

Man
^")

erwartet erres.

-)

Codd. que.
Jac. 2, 10.

'')

Irgeiul
S.

Jemanden, wer

er

auch

sei.

M.

peruaricator.

'^)

'-)

qui.

Gebote sind, die er htte halten sollen. Wir wrden sagen: troz derer, die er gehalten. ") M. quidgifZ. Wieder'^) M. fueramus. holung von quid. "^) Breviloiiuenz fr quo subplicio
Theil
der

") Insofern sie nur ein

praeuarkatio censeatur, ut ex minoris \>x?itv,&^{\ j)raeuaricat'wnis nierito. ''">) ") Codd. poena. ') M. possHunis. '^) S. puta. S. ob. S. 5 Anm. 16. Dieses Wort oder auch quis scheint hier in der Quelle ausgefallen sein zu mssen, falls nicht nachher incurri st. incurrere zu lesen sein sollte,
eins

wofr sich dass incurrit in S. (s. die folg. Anm.) anfhren lsst. Ist incurri zu lesen, so ist aliquis oder quis nach quam ut in Folgenden in der Quelle ausgefallen. '^') S incurri^. Durch Einfluss von possit aus incurrere oder incurri entstanden. Dieses Wort oder irgend welche andere Adversativpartikel muss hier in der Quelle ausgefallen sein. '^'^) Matth. 5, 22. ") M. peniaricatio. ") S. modia. "*) Codd. expiautur, als htte im Vorangehenden modicae gestanden. Vielleicht hat igniws den Fehler veranlasst.
'''-)

Zwei pelagianische
quia^)
esse,

Briefe.

I.

fructu gustauerat, sed


DOS, Christiauos

inandati praouaricator
uiuere^)

exstiterat.

Et

nos

opinarnur ot

posso

contidiinus,

qui cottidie fbrsitan qualicumque

peccato praeuenimur,

cum Adam

semol peccauerit et mortuus sit?


illi

Aut nuraquid

parcet^) nobis, qui

non pepercit?
illi

Immo

raagis*)

Sed uon parcendum

est

personarum acceptio apud Deum.

fuerat, qui

adhuc rudis

erat, qui nullius

alterius

ante peccati sui merito morientis^) retrahebatur exomplo.


sortitus est uoniam.

Et tarnen uullam ex hac praerogatiua^)


illi

Et

si

indultum non
nobis

est,

bat,

quoraodo

cui qualiscumque causa indulgentiae cuupeteindulgeudum est, quibus nuUa indulgentiae'')

praerogatiua

relin(|uitur?
perit.

Dices^)

mihi

illam

uulgi

sententiam Recor-

Ergo
tur,

totus

muudus

Si non totus perditionis merito continesi,

aut

si totus,

quid mirum,

(piod

iam factum

est, fiat?

dare,

temporibus
iusts

Noe totum

periisse

simos'-')]

potuisse saluari?

mundum, et nounisi [paucisEt si idem Dens nune^), (]ui et

tunc, cur,

quod iam experimento probauimus, non credamus? lUtim uero impiam et sacrilegam definitionera nee suspicari*') te cupio, qua paganorum (juidam dicunt, curam Deo non esse de suis. Cui si non fuisset, nee legem eis uiuendi dodisset, nee per angolos, per prophetas, per sanctos omnes ad bonao uitae incrementa j)ruocasset^"-^),

sed nee filium


tarn doctrina*^)

uitam
fuit

suum postremo misisset, [ut*^) i)orfectam '*)] Nam cui curae ostendoret, quam exemplo *").
^'').

hominom rationabilera facere, aeque") illi curao esse credendum est, ne, quem rationabilem fecit^^), inrationabiliter conuersetur Nemo sinceritatom tuam fallat, nemo decipiat. Nisi quis^") iustus
')
'')

S.

(lui.

S.

unmeyse.
**)

Vielleicht dnrcli Eiuliuss das vorangeheiulen qui- eutstaiuleu. ^) Codd. parcit. Wohl nur Verwechselung von et mit i

'") Mau erwartet ^) In M. ist magis wiederholt. Durch Kiutluss der Unigebungeu (lulCodd. praerogatiurtiH. *) Codd. ') M. indulgentm. Uimi und sortitus est uenirt<) entstanden. Dicis. Wohl nur Verwechselung von e mit >ic in der Aussprache. Doch Dieses Wort oder >paucs oder auch gehl auch das l'nes. dicis an.

in der

Aussprache.

mortui.

'')

>octo'< (1

l'et.

3,

20) scheiut hier in der Ciuelle ausgefallen zu sein.


"*)

'")

noe

")

M.

suspicare.

S.

prouocasse.

>T< vielleicht nur in der Aus-

spraclie

'') "; Dieses Dieses Wort ist hier ausgefallen abgestossen. AVort oder sanctam oder auch sanctam et perfectani" scheint hier ausge'^j Codd. doctrinrtt Wohl durch Eintluss von uit fallen sein zu mssen, "*) S. exemp/d Sollte etwa >ut perfectac (sanctrte, sauctae tarne entstanden.

et perfectae) uitae tarn

Doctrinam
Ausdruck.
liat

ostendere
'';

doctrimou ostendevet, (luam exenip/ zu lesen sein? ist doch ein etwas seilsamer und nicht passender M. "") So nach S. Durch il/i entstanden. Codd. aequ/.
;

'ueque rationabilem facit.

'**)

Man

erwartet conuersaretur.

"")

M.

Nisi qui,

Nemo,

qui.

g
fuerit,

Zwei pelagianisthe
saliius esse

Briefe

I.

non

poterit,
:

iustus

uero

non

erit,

uisl

peccare

Qui facit iustitiam. iustus est^ qui desierit. aufem facit peccatum, ex diaholo est^ quia ah ^) initio diahotus peccat. In hoc apparuit fiJius Dei^ ut^) dissoluat op)era diaboli. OmSicut scriptum est
nis,

qui non est iustus,

non

est

de

Deo^).

Idcirco

[haec

omnia
facilu

breuiter*)]
coli posse,

conplexus sum, ut osteuderem, non ubique


ut

Deum

scientia

quorudam ignorautia opinatur, sed ubi culturae eius Nam quomodo Deum colit, qui, quomodo poterit reperiri.

colere debeat^), nescit?

esse cultorem

Et ego me, cum in patria consisterem^), Dei aestimabam et placebam mihi, quia contempsi licita'), et nonNam coniugem^) habere^) secuudum nunquam illicita exercebam.
2.

apostolum

*'^)

uel^^) incontinentibus^") licet

^^),

mentiri^*) uero, male-

dicere, iurare, detrabere, adulari, personas accipere,

cum
cibum

fornicatori-

bus, aut auaris,

aut

ebriosis,

aut

maledicentibus

capere'^),

inimicum odisse, malura^^) pro malo reddere, maledicere^''), percutere


et

omnia, quae

praecepto^^)

legis

continentur,

tam

inlicita

sunt,

quam
quod
sunt

euidenter prohibita.
licet,

Quid enim prodest cuiquam, contempsisse,


non
licet?

[et^^)]

exercere, qupd

Tunc enim profutura


praecipiuntur,
ferat
si

ad

mercedis cumulum,

quae

[non^*^)]

nihil
tua,

eorum

fiat,

quae prohibentur.

Non

ergo aegre

dilectio

me

ad peregrina profectum, cum per ipsius peregrinationis

occasio-

nem^^) notitiam ueritatis inuenerim.


optabile est, uec

Non uos poeniteat, quod mihi meum^^) gaudium uestra debet^^) esse tristitia Nunc primum scire coepi, quomodo uerus Christianus esse possim'^^^). ClePrius quidem optabam, sed uotis meis ignorautia resistebat. mentissimus autem Dominus, qui occultorum est cognitor, procura'''*).

*)

M.

quiab.
*)

Das
3)

a von quia
1 Juh.
3, 7.

gedrckt.

S. et.

und das von ab durch ein a< aus*) Diese oder huUche AVorte 10.
'")

mssen hier

in der Quelle ausgefallen sein


cl)eat.
**)

S. do
')

mit einem Querstrich


S. licet.
**)

durch den zweiten Theil von

S. consistere.

M.

coniu-

gmn.

Codd. haberewi. Durch Einiluss von coniuge* entstanden. ") S. apoaposto^s (Verwechsehuig von 0 mit u in der Aussprache). stulus. Wohl '^) ") 1 Cor. 7, 8. 9. 27. 28 "j Zumal, insbesondere. S. incontentibus.
")

") M. mentire.

^^)

Cum

fornicatoribus

cibum capere

fehlt in S.

^")

M.

Da der Verf. das maledicere ") So Codd. (M. malemale dicere). malo. schon oben zwischen mentiri und iurare aufgefhrt hat, so scheint es, als sei dasselbe hier zu streichen. Doch kann er es wiederholt haben, weil er vergessen,
1)

dass er es schon einmal aufgefhrt hatte.

Es
u.

passt an beiden Stellen.

M. praecepta.
'^')

*")

Eu

fehlt in
S.

beiden Codd.

*")

Non

fehlt in beiden

Codd.
*^)

Codd.

occansionem.

Rusch,

It.

Vulg. S. 459
"*)

Ausg.

1.

mecum. "=') Codd. debeat. ") S. tristiti. Verwechselung von i mit e< in der Aussprache.
S.

S. possem.

Wohl nur

Zwei pelagianische

Briefe.

I.

ut mihi iunotosceret, quod sciebat, me toto anirai desiderio uollu Nara si itineris, si maris pericula pertuli, sod maiora*) perficere.
uit,

quae uitaui: perpetuae mortis uincula^), aeterni^) ignis mcendia; et si pro tempore*) aduena fuero, non moleste fero in praesonti,
sunt,

ne apud^) Deura semper peregrinus sira in futuro, quamqaam Christianus aut nusquam^'j perpgriuus esse possit^), cum domini sui omnis sit terra ^), aut etiam inter suos aduena, cui ad futurorum
couparationem
3.
^)

totus niuudus exilium est.

Nuraquid

me

culpabilem statuis

eo,

quod saucto Antioclio^)

in^*) itineris necessitate


significans^*^),

coniunctus sira^^)?
feceris,

qua ratione

neseio.

Quem famam maculare^^) Non licet enim nobis^^)


credi

de absentibus credere,

quae^^) nee
illa

de

nobis

tam
est:

passim^^J
(^hiod tibi

uolumus.

Ubique enim

custodienda
'^^).

sententia

quod non uis [fieri^^)], dlio ne^^) feceris ipse probauero, quia scio, culis meis uidero, et quod per me^^)

Ego non credam,


inuidiao et

nisi

sanctos uel

maxime

in praosenti

saeculo

obtrectationis

Durch Eiuflnss von Fcr tempora? ^) M. nee aptni. wrde besser zu fuero< passen als pro tempore^. Dies siiu/(iuanis was zwar angeht (niemals, wo immer er auch sei), 9) Codd.
1)

Man

erwartet iiiaiora tarnen.


')

'^)

M.

uincuZe.

perpeturtc entstauden.

S.

et

aeterni.

")

M.

teinpora.

aber dem cum domini sui omnis sit terra nur mittelbar entspricht und einen weniger scharfen Gegensatz zu inter suos giebt. ') Codd. possct. VerwechseTossit sein knnen mchte. Man lung von U mit e in der Aussprache.
terra erwartet polest oder est. *) 'Cum "j M. Anc/oco, S. Anf/oco. conparatione.

ist in

INI.

ausgefiiUeu.

Codd.

Vgl. Anf/ocus im Anfang Vat. 286 des Briefs des Ambrosius an Alypius (Ep. 89 ed. Mig.) im Cod. '^) Vielleicht das Rechte. ^'0 S. sum. ") In S. fehlt in. fol. 140b. In der Quelle war wohl das 'in, womit "famam Codd. fama maculare. schloss, und das, womit maculare beginnt, nur durch ein >m ausgedrckt
(fama<aculare).
ficans.

Doch lsst sich auch fama maculari. lesen. AVve Der Punkt ber n wohl Cassationszeichen.
ratione etc. zu

'*)

M.

signi-

'significasc
^*)

zu

M. Qua lesen, so htte man significas. Non licet enim Jtobis, S. Non licet mihi nobis. Man vermisst nach Non dem tam licet "mihi nobis dem qua ratione feceris im Vorangehenden und
interpungiren.

passim
so

one oder causa-

im Folgenden entsprechende Worte, Worte, wie sine iusta ratiTam passim, '') Codd credi/ passim. >) Codd. quia. ganz aufs Gradewohl, so gani^ ohne ordentliche Untersuchung und ohne
.

ordentlichen Grund,
credite

kommt noch
ohne
Tob.

passim uolumus
erwartet facJas.

unt. S. 12 vor. Sonst lsst sich auch lesen ordentliche Untersuchung und ordentliclien
')

Grund geglaubt (haben) wollen.


^")

Fieri

fehlt in

den Codd

'')

S.

non.

Man

4,

16:

Quod ab

alio oderis

fieri, uide,

^') So nach S. (fr mich, selbstndig); M. ne tu aliquando alteri facias. pro me (vor mir, meinen eigenen Urtheil oder auch: nach Maassgabc meiner Krfte, so gut ich kann).

10
odio laborare.

Zwei pelagiauische
Nihil raali iu

Briefe.

I.

illo

deprehendi, nee aliud possum intra

couscientiam ^) teuere,
4.

quam

reperi.

lUud

uero,

quod mihi

in extranea patria'"*)

peuuriam

for-

quodaramodo esse definis, dare et midandum uos aliis, quam aliena sperare, si forte apud iufideles, uon apud Christianos, qui se eo meliores^) esse sciunt, quo pauperiores exstiQuae^) non tua solius esse uidetur senterint, [didiceris, quaero*)].
significas.

melius

teutia,

sed

omnium, qui auaritiam^)


inopiam

suam

et

inoboedientiam
excusant et

et,

ut^) uerius dixerini, fidei

colore*') rationis

illa

magis, quae faciunt, docent,

quam quae

diuina lex praecipit^).


^^)

Hui-

usmodi^") enim malunt^^) secundum actus


gere^^),

suos scripturas intelle-

quam secuudum scripturas actus sui'*) qualitatem temperare. Et ({uia illis arduum est atque difFicile causa perfectionis secuudum Domiui praeceptum sua cuucta contempnere, illa sententia ferme Quos si interroges ^*^), utuutur: Melius est dare quam accipere^'").
ubinani ista") sententia scripta
sit,

quam Dominum

dixisse apostolus

profitetur, uel qua causa sit dicta, penitus respondere non poterunt; et nihilominus ad defensionem uoluptatis suae testimonium adsumere Sed, ut breuiter, audent, quod ex qua causa deriuetur, iguorant. Si melius est dare, quam non ita intelligendam esse, demonstremus
:

accipere, [quomodo^^)]

quodam

loco
esse,

Dominum

dixisse legimus habeuti,

unde daret:
^)

Si uis perfecttis
^)

uade^ uende omnia tua^^)'? Qui^)

M.

conscieuti.

Nicht recht passeud, doch wohl

vom

Verf. gebraucht.

Mau

erwartet in extranea terra oder extra patriaMi.


In
INI.

^)

AI

ex meliri,

zwischen x und m ein Buchstab ausradirt, wie kaum zu bezAveifeln, das o, was wir hier in S. finden. Sollte ex raeliori zu lesen sein? Dann htte man parte zu ergnzen oder ^uneliori ueutrisch zu fassen und nachher quo in quo(? zu verwandeln. *) AVorte, wie diese,
S. exonie/iri.
ist,

mssen hier

in der Quelle ausgefallen sein.


')

'")

Cod<l. qua*.

^)
'')

M.

auari-

ti^iam oder auaritrtiam.

Iu M. fehlt ut.

*)M.

colere.

S. praeccpit.

Wie

praeeepit auf Verwechselung von i mit e, so kann praecipit auf *) Huiusraodi substantivisch Verwechselung von e mit i beruhen. '") Codd. ^^) Veractos. gebraucht. Malunt ist in M. ausgefallen. wechselung der vierten Decl mit der zweiten oder auch Verwechselung von n **) So die Codd. Man erwartet actuuni suoruni. mit 0. *^) S. inteZ^ere. '^) Act. 20, 35. "') Codd. iuterrogis. Verwechselung von e mit i in
.

der Aussprache (wenn du diese fragen mchtest, etwa fragst).

Vielleicht ist

doch

interrogis Abbreviatur des Fut. ex. interrogaueris mit

Weglassung des
") M.ipse, S.

Abbreviaturzeichens.
\2)sa

Es

folgt

im Nachsatz das Fut. poterunt.

mit bleicherer geblicher Dinte. ^*) Dieses Wort scheint hier ausgefallen sein zu mssen. Oder sollten in Si vor melius accipere die Anfangsbuchstaben von sententiam illam stecken (nou ita intelligendam esse sententiam

illam:
10, 21.

Melius

accipere:
''")

Quodam

loco etc.)?

^^)

Matth.

19, 21.

Marc.

Luc. 18,22.

S Quia.

Durch das folgenden >sua hervorgerufen.

Zwei pelagianische

Briefe.

I.

11
])ei'nuttitur,

sua omnia ueuimdare praccipitiir, nihil habere


nihil

et

qui

hahiturus erat,

oportebat

ergo Dominus, melius esse dare,

Si eum aliena quam accipere, non modo suadero ^)


percipere.
eligeret^),

sciobat

non debuit, ut deteriorem


uero hoc magis
ostendit.
fieri^)

statuni^)

qui iam

meliorem

possidebat, sed ultro hoc facere

uolentem*)

etiani prohibero.

Cum
sua

docuit, illud melius esse,

quod

fieri^) docebat^),

Uel ([uomodo non potest perfectus


si

esse,

nisi

qui

cuncta uendiderit,
tio
illic
sit*^),

melius eaf) darc,

quam

accipere.

cum

perfecnihil

ubi aliquid
est.

melius fuerit?

Perfectioni

enim

deesse,

credendum

Deinde'*), quod ipsum

Dominum
quam

et aposto-

los eins accepisso legimus.

Si melius est dare,

accipero, ergo

meliores
peruut.
illam

habendi sunt,

qui

dederunt,

quam

qui a dantibus
est

acce-

Mihi

^'*)

denique^') nee penuria'^)


Nolite
cogitare,

timenda

secundum
aid

sententiam:

quid manducetis^^),
ergo primum^^)

quid

hihatis^ neque quid indnamini.

Quaerite

regnnm
etiam

Dei

et

iustitiam eins, et liaec

omnia praestalmntur
et

uohis^^), necpie si

accipere

mihi
si

ab

alio

nececse fuerit,
niei

erubescendum,

immo

gloriandum,

domini

discipulorum eins in

hoc saltim^*)

similem me^^) esse conspexero^^).

Nunc

plane mihi melius est daro

quam
5.

accipere,
lain*^)

quamdiu uideor aliquid possidere. quod nos ad patriam remeare^") persuades"'*),

religise

facis et
est,

signum

maximum

diiectionis ostendis,

quoniam, ut odicntium
ita diligentium'''^) est,

nunquam

eos uelle uidere, quos

non amant,

eorum grauiter ferro absentiam, quibus fida caritatis adfectione ^"*) sociantur. Sed cito relinquere non debemus, quod uix tarde inuenimus, quoniam post magni itineris laborem, post maris infinita discrimina ille, cuius haec omnia timoris et amoris causa ^*) pertuleram, imaginarie mihi
')

M. sua

(Irtre.

"'')

S./rtctuui.

^)

M.

elcgerit.

Wohl nur

Verwecliseluiig

von

mit e und e mit i in der Aussprache. *)M. ul/<fatem. ^) So Codd. st. "facieudum esse oder fieri debere, oportere. *)InS. ist das ati '') **) M. sit illic. ') M. est melius. Ist zu sagen, in docehat ausgewischt. geltend zu machen. "') M. Milu'i mit halb verwischtem M. ") Codd. cniiii.
i

(janz unpassend, da enim im Vorangehenden Nichts hat, worauf es sich zuriick-

beziehen kann, und es sich kann annehmen

liisst,

dass zwischen acceperuut


emeudirt,

und Mihi Etwas ausgefallen


cassirtes

ist.

Ich habe >deni(iue

was dem

vorangehenden Deinde entspricht.


constantia
(ciistanti).

") Auf i)enuria< folgt in M. ein wieder

") M. man^/etis.
'^)

") S. hat im Text


'")

^quaerite ergo'(*

und

am Rande

(primo<
'*)

Matth.

6, 31. 33.

des gewhnlichen 'saltem.

") S. simile

nie.

Das m von me
con^^^^xero.

Sq Codd. st. soll wohl


*")

auch fr 'similoni gelten (simile;e).

M.

'")Codd .Vam.

M.

remcre.

"')

Persuadere in der ed. von. suadere, whl mit


^*)

dem Nebensociantur

begriflf eifrig.

M.

diligent.

*')

M.

adfectioni.

Wohl durch

hervorgerufen,

'"j

f5.

causa/.

Wohl dur.h das

folgende pertulera/zc entstanden.

12
in praesGiiti

Zwei pelagianische

Briefe.

I.

iam praemium mei

laboris ostendit, ut

ex praeseutibus

futura^) cognoscerem.

In Siciliensi^)

rissimam secundum hominem reperi,


se penitus dedicauit.

terra feminam quandam clased secimdum Deum multo

clariorem, quae ia:n diu, omuibus suis spretis atque contemtis,

Deo

Haec mihi per omnia uiara ^) ueritatis ostendit. Haec me*) etiam ad orientem ire dissuasit, probans mihi tarn ratione^), quam legis exemplo, ubique Deum posse a scientibus reperiri. Cuius cum deuotionem, fidem, scientiam non modo laicis**), uerum
etiam raultis sacerdotibus nota euidentius conprobassem, totum
ei

me
tua,

tradidi

atque

commisi.

Animaduertat ergo honorificentia


deserere,

an expediat mihi eam

tarn passim'')

per

quam

scientiam

ueritatis reperi et iter^) aeteruae salutis inueni.

Huic^) etiam filiam


satis diligere^^)

meam

obtuli^),

quam

licet

sinceritatem

uestram

Sed nemo aliquem magis potest amare, quam pater Nam quod ego illam uobis plus semper dilexerim, ex aut^^) niater. hoc satis claret, quod uobis illi^^) semper terrena conferre cupienti]\Iaioris et melioris amoris bus, ego semper caelestia procurauerim. Unde nolo, uos eideni tam est, qui maiora cupit et meliora confert.
non nesciam.
protinus

nimio

pietatis

desiderio

inpedire.

Uelut

puerum eam

interim reputate,

quem

necesse

sit

pro tempore sequestrari.


uidear, polliceor,

Sed ne

iussioni penitus

studiorum causa a se diligeutibus esse inoboediens

me

superius

memini,
ad

opportune tempore pariter cum illa, quam ^*) cuius magisterio erudiri optamus, sanctissinia
esse

femina

Urbem

uenturuni.

Nam

ad patriam, ut^^) ante

promisi, redire

quidem cupio, sed post aliquantum temporis, cum Filiam uero meam^') aliquid diuinae scientiae ^^) fuero adsecutus. ita uirginem esse cupio, ut sciat, quomodo uirginitatis bonum seruet,
et

quid Dei uirginem exercere conueniat, ne

illis

similis^^)

existat,

in quibus per ignorantiam infructuosa est

Caritas,

dum

alia

minus

mandata

seruantur^^), et ipsa saepe pudicitia periclitatur,

dum quem-

admodum'''^) custodiri debeat, ignoratur.


^)

M. iam

futura.
*)

^)

M.

si'"^

lieiisi.

Die Correctur von der Hand des

Schreibers selber.

M.

cui

cum.

*)

Dissnadere mit

dem Acc
S.
9.
^)

pers.

^)

M.
^)

rationi.

^)
^)
"*)

Codd. laicum.
In M.

Durch Einfluss des folgenden uer;


Vgl. ob.

her-

vorgerufen.

So ganz nnordeutlich, planlos.


steht zwischen filiam
lo

S. iterix.

M.

hui.

meam und
durch
\,

obtuli ein u
S.

und, wie es scheint b oder auch


filiam

mit

"

whrend
S.

bloss

meam
'

obtuli hat.

Filiam

meam

idb-o obtuli?

")

di/ere._

Weg-

lassung von
>S

ber

1<

von serapr.
schliesst
'*)

Verdoppelung des oder e. ") S. et. ") S. illis. '^) M. scientia. '^) In S. fehlt nit. ") Codd. quem.
'")

") Codd
illis

Fili uero mea.

M.
^")

illisimilis,

S.

ilH .similis.
ist

Das

>3,

womit
ausge-

und das, womit

similis beginnt,

durch ein s

drckt.

Codd. seruatur.

M. afhiuemaduiodum.

Zwei pelagianische

Briefe.

I.

13

6.

Et

tu,

parens

dilectissirae,

professionis
(^uid

statum

recole

et

Christianiim te esse memento,


Christiano minus exercere
iustitiam, sine quibus

uidens,

eorum

incurras,

quae
in-

couueniunt.
placere

Serua innocentiam, serua


potest.

Deo

nemo

Esto sanctus.
nesciat

nocens, misericors, pudicus, hospitalis et pius.

Nulli aduenienti tua


tuani;

clausa

sit

domus, nullus,

si

possibile

est,

mensara

esurientes et egentes tuis panibus saturentur.

Adiuua

uiduas, pupil-

los defeude, indefensos^) tuere, succurre niiseris laborantibus-),

Omnisancto

bus necessitatem patientibus opem praesta, ut tu dicere


uiro

cum

Conseruaui egemon de manu pofenfis et pupillo^ cui possis: Os uidnae henediocit nie. Cum^) non erat aintar, auxiliatus sum. essem ocnlus caecoruiiK pes qiioque erain^) daudorum et inuaJidorum Pudicitiam') ante omnia serua et id age, ut uel secuudum pater^). contiuentiae bonum capias, quia uirginitatis, quod primum est'),
amisisti.

Filios

Deo

educa^); quos fideliter

diligis,

caelestia
filios

magis

opta

quam

terrena percipere.

Nemo

est enim, qui

suos uon

quod melius est, et nulli dubium est, diuina huQui liberos suos optat terrena potius quam manis esse meliora. caelestia ^") consequi, aut eos non diligit aut futura non credit. Illud
id uellet^) possidere,

sane beneuolentiam") tuam precor, ut erga paupertatulam^^) nostram consuetudinis tuae ritu tarn solertem^^) exbibeas curam'*), ut nostram

minime
dari,

possit sentire absentiam.

meritorum tuorum
et

uicem ab
pater
et

illo

recopturus, qui uiduis et orphanis pietatis iussit obsequium


scriptura

commopro

dicente:
ei'is

Esto puplis misericors


iielut

niro matri iUorum, et

ius
*)

altissimi oboedietis^^).

*)

M.

indefessto,
^)

S. indefensoe.

Snccurre raiseris

laborantibus

ist

in

M. ansgefallen.

M. me. Cum.
^)

*)

M. quoque
1.5.

rain.

gehrt auch zu eram'^.

Ausnahme von

'pes quoque

Hiob 29, 12. 13. eram daudorum*

16.

Das e von -que Das Citat stimmt mit

st.

'pes quoque

daudorum

ego

essem* ganz mit dem in Cypr. Testt. L. III c. 1 berein (auch in der Weg") M. pudicitia. lassung von V. 14) und scheint daraus geschiipft zu sein. '") M. *) Man erwartet uelit. *) M. e^ doca, S. edoca. ^) M, priranree.
caestia.

")

M. hene beneuolentiam;
'-)

S.

Y"oleutiam (im Text) >Ybene*

am Rande.
te

S.

panpertatnlMm.

Vgl. Hier. ep. 127:

Ad

Principiam

n.

14

paupeitatulae suae,

immo

per te pauperes reliquit haeredes und Ang.

Serm. 3.5-5 n. 2: nt, quomodo ego tenuem paupertatulam moam uend di et panperibus erogaui, sie facerent et illi. Vgl. >facultatula bei Georges. An nnserer St. steht panpertatulae ooncret fr panperntlae, unserer kleinen "j INI. solorti, S. sollerti. Der Fehler ist wohl durch rit hervor.\rmnth.
crernfen.

") ('odd. onr^

'')

Sir.

4,

10.

11.

14

Zwei pelagianische

Briefe.

II.

II.

1.

Humanae

referimt

litterae,

philosoplium
occultabat

quendam
causa
te!

adole-

soentulo cuidam^),
tali*)

quem praesentem^)

silentii''),

uoce praefatum:

Adolescens, loquere, ut sciamus

ostensilentio

dere uolens, ex sermouibus probari hominem; quamdiu in


fuerit,

ignorari.

Sed pbilosopbus noster


raulto

caelesti^),
spiritu,

non

humana
Saore

praeditus sapientia, uec mundauo'^) adflatus

sed diuino,

lomon

scilicet,

euidentius
et

declarauit,

dicens:

In

enim
uerhis

afjnoscitiir'^)

sapiens,

sensus

et

lyrudentia

scientiae^)

in

Et alibi: Ante sermonem ne laudamris uinmi, in lioc neritatis^). enim temptatio est hominis^^). Cuius sententiae definitionem humanam postmodura sapientiam ut posteriorem ad uanae gloriae cumulum
rapuisse credendum
nisi
est.

Quis enim nesciat Salomonem antiquiorem,


et

qui regnorum diuersitates

temporum

aetates ignorat?
retulerit,

nihil refert,

utrum sua

dixerit,

an ut propria aliena

Sed dum-

modo caelesti sententiae consensisse nideatur, et tam humano statutum sit testimonio, quam diuino, ex suo ore hominem cognosci^^).
Huius igitur definitionis ueritatem ego, iam retro quidem credens, nunc me tarnen probasse confiteor, qui honorificentiam tuam diu ignoratam habui. Sed postquam te licet parum loquentem audiui,
inuisibilis

mihi

sonus^^)

prodidit,
et

quem

uisibilis

diu^^)

corporis

uultus absconderat.

Quamquam

cultor tuus,

sanctus Martyrius,

olim paruitati meae relegionis tuae praeconia dixerit.

Sed

difficile

humana natura
2.

ita alteri credit^*),

ut

sibi.

Ergo quoniam, quod

aliquamdiu audieram, per

me

ipse

cognoui, illius te

esse christianitatis atque prudentiae, ut ueritatis

rationem non aspernanter accipias, nolo, te^-"*) errare cum caetoris, qui ex hoc arbitrantur, se inpune peccare, quod ignorantiam habeant
diuiuae uoluntatis^"),
ignari, qui infelices reuera et
raiseri
et

totius

ueiitatis

hoc etiam nesciunt, excusare neminem posse [inscientiam],


M. quepsentem
(das
'

ber p scheint Die auch fr das >ni< von quem gelten zu sollen). (chGse, cosa) des Schweigens, ein etAvas sonderbarer Ursache oder die Sache Durch .philosophus noster'- hervorge^) M. caelestis. ta/. Ausdruck. *) ") So nach M. S. hat bloss scien') M. oognoscitur. rufen. ^) M. Immsino.
1)

In

M.

fehlt

cuidam.

^)

'')

So beide Codd.

) z. St. S. brigens Sab. 29 (im Grundtext 4, 24). hat et tam humano testimonio ex suo hominr ") So nach S.; M. Sir. 27, 7. sind also in ihm ausgefallen, und aus > Quam diuino .-und ore jrcognosci. (m' zu re). >hoininr) cognosci ist in ihm ^hominr rrcognosci geworden

tia.

Sir. 4,

')

S. so)Mis.

") M. dm.
'

'*)

M.

credat.

'")

M.

nolite.

';

S. uoiuntis

(VVeglassung von

ber

t)-

Zwei pelagianische

Briefe.

II.

15

quam
sciunt
sciunt,

scieutia parit.
^).

Nesciunt, quod

[ne] sciunt, quia,

quod nesciunt,
potuisseut.

Sciunt euim,

bonum
si
est'''),

esse,

quod nesciunt,
scire

et propterea ne-

quia sciunt.

Nam

nescirent,

forsitan

Qualis ergo ignorautia


aliquis:

quam

scientia generat^)!

Sed

dicaf*)

Expedit mihi magis ignoranter quam scienter peccare. At ego^) dico, iam non esse ignorantiam, ubi scitur, quid sit, quod igIllum forsitan oxcusare inscientia potest, qui nee, quod') noratur*). Sed ut tibi euidontius probera, quod neminem scire debeat^), nouit.
purget^)
suis
ista

defonsio:

die

mihi:
dubio,

Quid

quaerit'^'^)

cultoribus

DeusV

Ut suam, procul

faciant uoluntatem.

[Quae]

quaerit^i) uoluutas illius?

Omnia, ni fallor, quae legis eins fieri 12) mandata definiunt. Eandera legem ^ ^) scirii*), Dens cupit, an ignoNam quomodo, quae praecepit, fient, rari? Sine dubio ^^), sciri. Ergo prima uoluntas^'') Doi si ca res, quam praecepit, ignoratur?
quae scire mandat, secunda, cum scita fuerint'^), obSi ergo prim uoluntas est eins praecepta cognoscere, quoseruari. modo te^^) per legis ignorantiam excusabilem putas, per quam T)ei Ego enim, quae^i) scio, si primae es transgressor uoluntatis 20).
est,

sciri

1'^),

non

fecero,

secundae uoluntatis transgressor sum, non tarnen primae;

facio enim,

quod me primum Deus

facere

uoluit.

Tu
est,

uero,

(^ui

primam
Fieri
Fioi'i

transgrederis,

quomodo eam, quae sequens


Dei

adinplebis?

enim potest, ut uoluntatem eins sciens autem2 2] non potest, ut uoluntatem


')

et obseruet et neglegat.

uesciens inplerc

M.

lue zwei

hat St. Allem von excnsare an Worte quod sciunt, whrend in


parit steht (wohl nur

bis quod nesciunt, sciunt bloss


S.

inscientiaui ausgefallen ist,


!

parft

st.

Verwechselung von

mit

in

der

Aussprache) und Nesciunt, quod neseiunti durch Nichtverstndniss und den Einfluss des folgenden sciunt zu Nesciunt, quod sciunt< geworden ist. Der Gedanke verlangt Nesciunt, quod nescmnt (sie wissen uiclit, was sie inscimtiam St. nicht wissen, weil sie wisseii, dass sie nicht wissen).
kiinte

man

auch'
est,

ignorantiam^

ergnzen (weit. unt. heisst es

Qualis
das
der

ergo ignoraniia

quam

scientia generat!).

Aber jenes
fehlt est.
'^)

"Wort,

Verf.' ebenfalls weit. unt. braucht (Illum forsitan inscientia excusare i)otest),

giebt einen schrferen Gegensatz.


'')S. die.
*)

*)

In

M.

^)

M. generaut.

M.
**)

ArZego.

In

S. ist

>d in t corrigirt.

S. ignotur (' ber

entstanden.

Durch Einfluss von 'Scire *) S. debere. ^) Codd. quid. Codd. purgit (Verwechselung von >e mit i in der Aus") Quae was von Omnia ") J\I. (juidqi (que), S. quaerat. sprache). in der Antwort verlangt wird, fehlt in beiden Codd., und st. quaerit hat
0 ausgelassen).

M. >quae

erat.

")

St.

facienda
S.
;

esso'<

oder

fieri

debere.

Vgl. ob. S. 11
scirr^.
'")
')

'=') Toxt und Anin. r,. So Sed nbi. ") INI. uolunta/is.

in

M.

fehlt legem.
"";

")

M.

M.

") Codd. scire.

IM.

fuori^

Tu

M.

fehlt

te.

*")

RI. uoinntrt.s.

'")

Codd. qui.

") Codd. C7iim.

Durch Einfluss des

Fieri enim-

im \'orange.benden entstanden.

j^g

Zwei

pelagiaiiisclie Briefe.

II.

sufficiat^).

Facilius

quod

ignorat.

enim quis, quod scit^), non Sed ut hoc manifestius probem:

faciet,

quam

faciet,

certe, ut superius
[ut*)]

diximus, nihil aliud


praecepit,

obseruemus.

Deus a nobis Et inde


esse

exigit^),
erit

quam

cuucta, quae
si

omnis causa

iudicii,

quis

inoboediens eius

uoluerit

maudati.

Pone contemptores duos

ante coeleste^) tribunal in Dei iudicio constitutos, unum ignorantem, Cur, quae iusseram, non Dicitur scienti illi: alium^) scientem.
inplesti')?
poterit,

Quid respondebit?

Nihil arbitror.

Meque enim

dicere
iniqui-

Deum
est,

aliquando inpo.ssibile quid' praecepisse, ne


;

eum

tatis titulo

blasphemasse uideatur

et,

ut dictum

ignibus addicendus

est.

cum nihil Tum^)

responderit, aeternis,
et

ignorans

ille

in-

terrogandus
respondebit:
ignorasti?
et

est,

cur et ipse non fecerit^) Deinceps interrogandus Quia ignoraui.


hie,

Dei uoluntatem.
est:
nisi forte:

Credo,

Cur
nolui;

lam

quid respondeat, nescio,

Quia

inuenietur 1 *^) duplicis culpae^i) reus, et inperfectae et ignoratae

uoluntatis.

Omni modo enim mandatum suum


utrum
illud

fieri

Deus

optat,

nee

refert,

scienter,

an^^)
i-'')

ignoranter condempnatur.

Nam

non excusat, quo^^) beatus apoNon enim aiiditores legis iusti sunt apud stolus utitur, dicens: Quomodo enim erit Deum, sed factores legis iustificahuntur ).
testimonium
ignorantiam
'

factor,
faciat,

nisi

prius auditor

exstiterif?

Non

uideo,

quomodo

aliquid

qui,

quid^^)

faciat,

nescit^^)?

Quapropter
alibi

apostolus

non
est:

auditorem culpat, sed cupit esse factorem, sicut

scriptum

Estote'^^) autem factores iierhi et non auditores tantum, fcdlentes'^^) Sed ne me hoc propriis adstruere existimes arnosmet ipsos"^^). gumentis, accipe legis exemplum, ignorantiam nihil prodesse, sed In regnorum libris legimus, obesse^i) raagis peccatoribus posse.

lonatham, Saul regis

filium, indic.tum
^ ^)

populo^a) per exigui mellis


et propter

gustum ignoranter uiolasse ieiunium tum ita Deum ad indignationem ^ *)

huius culpae reaut

esse

prouocatum^),

eum

')

entstanden.
*)

*) M. sc/et. Durch Einfluss des folgenden faciet Im Stande ist. ^) M. exiget (Verwechselung von x mit e in der Aussprache).

Fehlt in beiden Codd.

^)

Codd. coelesti (Verwechselung von e mit


')

in der

Aussprache).

^)

M.

et alium.

M.

plesti.

*)

M. tnnc

^) S. feceret
'")

(Verwechselung von
e

mit e
*^)
'")

in der

Aussprache), M.
aliquis?

fecisset.

S.
'^)

nupnitur.
,M. quofZ.

") M. culp.
"^)

M.

aut.

Au

") Codd. ignoranti.

Durch Einfluss von S. 167, 180 und 171 und die pseudaug. Hom. de sacrilegiis S. 7 und S. 55 Text und Anm. 1. '"') *') S. obeses. ') 1\[. fallantes. ^ M. popu/i. 1 Sani. 14, Jac. 1, 22. '^*) '^) 1 Sam. 14, 27. M. indignirttionem, '') S. prouncawfem. 24.

Rom.

2, 13.

S. quifZquid.

")

M.

nesciat.

faciat entstanden.

") M. stote.

Vgl. Kirchenhist. Anecd.

Zwei pelagianische

Briefe.

II.

17
et^) intellegi datur,

puniro uoluerit, uisi ])opulus exorasset^).

Unde

quod ad

peccaut'is

culpam

sit

referenduni etiam, quod ignorat.

Sed mundauis ^),

inquies, necessitatibus occupatus sum,

Ut Uiret

gilium, Salustium*), Terentium,


perditiouis auctores noii

Tullium

et

caeteros

stultitiae

uacuura habuisti^).
stolos,

Deum, sed idola legeris praedicantes, Nunc uero, ut prophetas, ut Christum,

terapus
ut apodiuersis
te

diuinae sapieutiae et aeternae uitae magistros legas,

curis et innumeris necessitatibus praepediris.

Quapropter errare

ulterius nolo,

quem
sit.

illius

deuotiouis esse cognoui, de quo^) uon in-

merito
3.

Deo cura
eam

In primis ergo Dei uoluntatem, quae in lege eins continefacere


possis, agnosce,
et

tur.

ut
si

tunc te Christianum uerum


Nolo,
in solo

scito,

omnia, quae Dens praecepif), obseruare curaueris.

exempla respicias plurimorum, qui huius relegionis decus sibi nomine uiudicant. Res euim tarn magna pancorum est.
arfa
et

Quam
qui

angnsfa uia

est^

quae ducit ad uitam!

et

pauci sunt,

intrant^) per eam^).


Difficilius alicuius rei

Christianum enira non nomen, sed actus facit. substautiam quam uocabulum poteris inuenire ^ ).

hoc se Christianos putaut, quod^^) Christianum tantum possideant nomen, ignorantes, quod non res nominii2)^ sed nomen rei debeatur^^), et recte aliquem uocari, quod
sit,

Errant enim nimium, qui in

quid

quod uon sit uero uanum esse si uocetur. Sed quaeris forsitan. sit Christianum esse**). Christianus est, in quo triaif*) ista,

4.

Sam. 14, 2645. ) In M. fehlt >et. Vgl. ob. S. 4. Text imd Anm. M. inundam^ unvollstndig in inundatm corrigirt. *) So beide Codd. ) Vgl. Hier. Ep. XXII. Ad Eustoch. n. 29 und 30 (Opp. T. I 415 17 ed. Mig.) und hier insbesondere die Worte: col. Quae comraunicatio lud ad teuebras? Qui consensus Christo cum Belial? (2 Cor. H, 14). Quid facit cum Psalterio Horatius? cum Evangeliis Maro? cum Apostolo
')

')

) So die Codd. ') S. praecipit. 416) Wohl nur Verwechselung von >e mit >i in der Aussprache. *) M. intrent. *) Matth. 7, 14 mit Ausnahme der Schlussworte y'uitrant per eann (st. inueniunt eam),

Cicero? n. 29 (col

lich

Das Citat stimmt bis auf diese Schlussworte buchstbmit dem Citate bei Cyprian Testt. L. III c 6 berein. S. das ob. S. 13 Anm. 5 Bemerkte. '*') Mit den Worten poteris inuenire beginnt der Brief wesentlich mit dem letzten Theile des spter zu gebenden pelagianischen Briefs
die aus V. 13 sind.
(der Brief

Depossibilitatenonpeccandi' im Cod. Vat. 3834 bereiu zu stimmen. ") V. De possibilitate non peccandi im Cod. Vat.) quo. '*) V. no'^) So nach V.; miis. M. und S sinnwidrig: quod non nomen rei. sed res nomini debeatHr<r. Vgl. ob. S. 5. ") So nach S. und V. In M. sind
die
esse

Worte:

>si

uocetur

Christianum
'^)

es9e<

ChristirtnwH
i

per

Homoeoteleuton

{uanum
Ver-

esse) ausgefallen

In S. fehlt tria.

M.

trea".

wechselung von

mit e in der Aussprache.


2

18

Zwei pelagianische

Briefe.

II.

quae in hominibiis^) Ghristianis debent


Scientia,
fides,

sge,

potuerint^) inueniri:
fides,

oboedientia:

scientia,

qua^) Deus agnoscitur,

qua^) agnito creditur, oboedientia, qua^) credito seruitutis obsequium

commodatur.
per

8cientiae ergo species istae sunt:

Sed hae singulae*) per binas sj)ecies diuiduntur ua, qiiia^) Deum^) scimus, alia,
'').

quam

eins cognoscimus uoluntatem.


alia,

Fidei uero species hae sunt:

enim^^) Deum^'^) credit, neu omnis uero, qui Deum credit, credit. Credimus enim Deum, cum esse contidimus, credimus uero Deo, quando ^ ^) lidem eius poliicitationibus i*) commodamus. Oboedientia quoque ^) geminas species habet: na, qua malum facerei prob ibemur, alia,
est

na, qua Deuni credimus,

qua^P) Deo.

Aliud

Deum

credere, aliud Deo,' quia onmis, qui

Deo Deo

credit, et

per
tua,

quam bonum praecipimur ^*^) hunc tesse Christianumv qui


'-*)

operari.
fidelis

>

iNosca,t

ergo prudentia

fuerit,

Meiern uero eum

esse, qui iustus exstiterit ^''), iustum^*^) autem nonnisi illum, qui Dei maudata ^ seruauerit, Dei uero eum seruare mandata, qui mali nihil, quod Deus ^), pi-ohibet, fecerit 2^), et quidquid^^)i.boni est, quod ipse praecipit fieri^s), obseruauerit, scriptura dicente':

Becede a malo,
operantur mala,

et

fac honum'^^).

Nolo enim, oenseas, iUos saltim


faciunt,

integres esse Christianos, qui

quaedam bona
(^id

quaedam uero
set'ua-

cum

scriptura dicat:

imiuersam legem

uerit^ offendat'^)
4.

autem in ww, factus est ^^) omniuni reus'^'^). .tiDicis forsitan: Ipsorum mandatorum, quae nobis inplere
breuiter mihi species indica.

necesse

est,

Nihil esse breuius, puto^*^),


^P.)

quani

quod^,^),, apostoli

de

sancti
fieri

Spiritus

iudicio

definierunt,

dicentes:

Quaeczimque uobis

non uuUis^
ut,

alii^^) ne feceritis^^).

Et

ipse

Dominus:

Qiiaecumqiie uuUis,
'

faciant uobis Jiomines

hona^^), 't'Uos fd'te^iU


^)
(ixiia.

similiter^^%''-R

do

hiandatorm

M. omiibus; S; AibuyV;' *5"\^;"t)oteriiit.'' ;*) Ml'q'um. *) M. ^) M. qnia. ^) M. und S. liaeb' singulae, V. he singnla. Dies ist
')

vielleicht das Rechte.


esse.
'>)

So uaeh
'")

Mv

li

'S.'i'

V. hat

diri(/UTitur*."

8)'

T.'^ua
'')

V. Dominum.

"Deum ist in M. u. S. M. ausgefallen. '5) V.'aequk'.' M. extiterat.'' *y"V:'1usit*s':


Einfluss der vorangehenden
quid.
*^)

M. qnam:' Per quam'?' "") V. enim et. '^) M. cum.' '*)' Dieses ausgefallen. Wort ist
Vielleicht das Rechte.
''^^^;|

in
'')

V. rfocemur.

M.

u.

8.

^)^. inandata Dei. Durch f M. Dei: maK entstanden. ") M. fticerit. *^' V. quicpraecepit fieii. Vielleicht nur Verwechselung Von' e
''

mit u in der Aussprache ") ' V. haben '^offend*. Offenden^?

Ps.' 34,
)

15.

37, 27.

^')

So nach

S.

M.

u.

im
x.

fehlt In 'S!"

M.

put.

^)

M.

^f
'

Jac
^*)

2/l'0'."' *)

quicquid.

3)

In den apostolischen Schriften


fehlt iu V.

M. spiritM. ^') kommt der Spruch

M'.'aKl
nicht
12.

Tob'. i;'16.
^')

vor.
^'Y

>Bdna^
7,

-S.ber

diesen Zusatz Sab.

Mattli. 7,

Matth.

12.

Luc

6, 31.

^ ^""''

Zwei

pelagianisclie Briefe.

II.

1*)

geuora,

si

quis bene iiitellegat et custodiat,


in bis eniin
sibi

ab omni poterit alieuus


plenituclo
fecerit
"')
;

esse peccato;
quis([ue,

consistit
fieri,

tota*)

iustitiae,

quia

quod

nou uult

alii''^)

uou

ot

nou*) solum

malum, quod inforri sibi nioleste fert, alteri nou faciet, uerura etiani omne, quod bouuui est, quod uegari sibi ab altero non uult, alteri Iste^) enim non solum uicem boui, cpiod sibi non veddi exbibebit non uult^), alio^) restituet, uerum etiam pro malo bonura, (juod NuUus est aeque^) sibi non optat abnui^), alio ^ i) repensabit. enim 12)^ qui uicem inlatae recipere optet^^) iniuriae. Illud etiam liuic simile esse dinoscitur, ut^*) quaecumque uoluraus, ut faciant Uolumus enim, nobis bomiues, ita et uos illis similiter faciamus^^). Uonos honorari ab Omnibus ^'^); et nos omnes bonorare conueniet. luraus i^), ut nemo nobis i*^) noceat; et nos similiter nocebimus ^ ')
'').

nemini^*^).

Sed etiam,

si

uocuerimus,

uolumus,

nobis

indulgeri;

oportet ergo et^^) nos bis, qui nos 22) laeserint,

bemus etiam inimicos diligere, mur affligi^^). Quid plura?


bona, in
bis

ueniam dare. Dequia nee eorum^^) odio^-*) delectaOmnia, quaecumque 2^) possunt esse
ea

testimoniis,

si

quis

bene
licet,

intellegat,

continentur.
inplere testiuixi

Cbristiano enim laedere

neminem^')
meutiri,

cui illud

mouium
Omnibus

conuenit:
2^).

Neminem
licet

nocui hominem^^),

iuste

cum

non licet maledicere, non licet iurare^''), non licet malum pro malo reddere, non licet adulari, non licet personas accipere, non inimicuiu odisse, quem amare praecipitur,

Non

sicut

scriptum

est:

Dlligite''^^)

inimicos

uestros^"^).

Unde

'^) ^) ^) V. tota consistit. So nach V.; M. und S. alio. So M., S In iXachfolund V.; nicht gethan haben wird st. sicher nicht thun wird. S. ber den Gebrauch der Fut. ex. st. de geuden stehen einfache Futt. ) M. und S. Fat. Khner, Ausfhrl. Gramm, der lat. Spr. II, 11211.5.

non ohne et<. nach V.; M. und


ali/s.

*)

V.

alteri,

necesse

est,

exhibebit.

"^)

M.

Is^a.

')
*)

So

S.

uult.

>Non< war

in ihrer Quelle ausgefallen.

V.

Alii?
'**)

*)

M.

aequi.

Wohl durch

Einfluss des folgenden -sibi ent-

standen.
'")

So nach V.; in M. und S. fehlt abuai. ") In V. fehlt alio. ") Wnschen mchte. V. hat optat. ") Vt nach V.; ***) So nach '*) V. similiter quoque faciamus. in M. und S. fehlt das Wort. **) M. und S. nos. '^ V. Uolumus enim. V.; M. und S. /tominibus. '*') *") V. uemini nocebimus. Et< fehlt in S. ") Nos S. non nocebimus. *^) In M. ist *nec eorum wiedernach V.; in M. und S. fehlt das Wort. "*) V. nos odio. holt. Vielleicht das Rechte, M. wodio. Durch Wiederholung des m von eoruwi entstanden. *^) Affligi nach V. In M. und '") M. neraiueni laedere. **) M. que cum ohne que. S. fehlt das Wort. **) V. nemini nocui homint. *'') Neminem nocuimus. Vgl. 2 Cor. 7, 2 It. ^") In M. fehlt non licet iurare. ^') dilite. Weglassung von ' ber dem zweiten i. ^-j Mattli. n, 44.
V. enim est.
''')

2*

20
intellegat

Zwei pelagianische
prudentia
tua^),

Briefe.

II.

quem

ei

non

diligere

licebit^),

qui
se

etiam iubetur amare iuimicos^), uel cui esse poterit malus,


odientibus praecipitur esse*) bonus.
5.

qui

Non

licet

auarura

esse,

nee superflua possidere,


in

non

in

terrenis honoribus aut facultatibus gloriari, cui^)

praesenti

tem-

pore

paupertas,
dicente
et

non

diuitiae

et

ignominia

magis
es,

conuenit,

scriptura:

Quanto magnus

quam nobilitas Jmmia te^) in

coram Deo inuenies gratiam'^). Quisque^) enini se^) Christianum profitetur, per omnia auctoris sui^*^) exenipla sectetur, sicut scriptum est: Qui dicit, se in Christo manere, debet, quomodo Christus enim sibi in hoc nie ambulauit, et ipse ambulare^^). mundo nee genus, nee diuitias uindicauit. Quod filii Dei sumus, Turpe est apostolus dicit: Karissimi, nunc filii Dei sumus ^'^). ergo Dei filio hominis se filium gloriari ^) et uelle, se temporalem
Omnibus,
'

diuitem

diei,

cui perpetuae diuitiae promittuntur

*),

praesertim

cum

sciat, hiiius uitae diuitibus

regna^^) caelorum

Dominum

denegasse,

in euangelio dicente Domino ^^): Facilius camelus intrabit per foramen acus^ quam diues in regna'^'^) caelorum '^^). Qui ista seruauerit, scias ^^j, hunc magnum esse Christianum, qui uero contempserit, non esse eum^^), sed frustra uocari, intellegas^^). 6. Et quoniam nobis per Christum non modo pietatis atque iustitiae, uerum etiam castitatis^^) forma protenditur^a)^ huius quo-

que exempli normam sectari^*)

debemus, ut

illius

perfectos probe-

^) V. ") V. licebit diligere. ^) V. Unde intellegi rZat prudentia tua, ^) ^) M. cuT. ipsum amare iubetur ininiicMWi. *) V. esse praecipitur. ') Sir. 3, 18 (20). So nach M. So nach V.; M. und S. humilifate. ^") S. auctorisui (das s von ') In M. fehlt se<. und V.; S. quisqms. ") M. amauctoris- und das von sni nur durch ein s ausgedrckt), '-) 1 Job. 3, 2. ") So nach V; M. und S. 1 Joh. 2, 6. bulare et ipse. haben: Quodsi filii Dei sumus apostolus dicit: Karissimi nunc filii Dei Will man ihnen (ihrer Quelle) folgen, gloriari* sumus. Turpe est enim Karissimi Apostolus dicit: sumus. so wird man etwa zu lesen haben: Quodsi filii Dei sumus [, ut filii Dei ambulare nos oportet]. Turpe est enim sumus und KarisAllein die Umstellung von Quodsi gloriari. oportet ist doch ziemlich simi sumuS' und die Ergnzung von ut *^) ") V. promittuntur diuitiae. So die Codd. gewaltsam und gewagt. Vgl. unt. Anm. 17. '**) M. und S dicentew Dominitm, V. euangelio dicente. *^) So nach Den Plur. hat auch das Citat in und S. V. hat regnitHi. der Pass. sauctt. Jacobi, Mariani etc. n. VIII fin. bei Ruinart, Actt. martt. sine. p. 227. Vgl. auch Juvencus Ev. bist Quam queat III, 526:

qui

**)

ut diues caelestia regna uidere.


18, 25.
') '")

^^)

Matth.
'^'j

19, 24.

Marc.

10, 25.
^'^)

Luc.
u. S.

M.

8cis

'"')

S.

um.

V. intellegas uocari.

M.

caritatis.

V. pro^;onitur.

") V. sectari normam.

Zwei pelagianische

Briefe.

II.

21
uirginidicit:

luus nos esse^) discipulos,

qui et ipse uirgo esse uoluit et


repromisit,
sicut
iii

bus

caelestis

regni

praemium

euangelio

Sunt enim spadones, qui se ipsos castrauenmt propter regnum caeNihil est euim tarn cariim Deo quam castitatis bonura, lornm'^).
in

quo praecipue eius


et

sirailitudiuem
iugiter

goriraus,

si

incorrupti

post

baptismum^)
uirtus
fuit,

iutegri

manserimus.

Est

enim
uicif^),

infinita

corporis

uinoere uoluptatem*).

Qui hostem

fortior

sed altero; qui^) libidinem repressit, se ipso fortior


7.

fuit^).

Haec iuterim

honorificentiae tuae, ut epistolae breuitas passa

est^X credidi scribenda'-'),


et

cupiens sanctitati tuae praesens loqui^)

de quibuscumque fueris consulere dignatus, te reddere certiorem. Opto, te semper Deo uiuere et perpetui cousulatus honore gaudere ^ ^).
^) Matth. 19, 12. ') Post baptisV. nos perfectos probemus esse. *) M. *) So nach S. und V.; M. hat uoluntatem. fehlt in V. '') '^) So nach S. und V. In M. steht bloss: Qui V. qui autem. uicerit. se ipso fortior fuit Die Worte sed altero hosten! uicerit fortior fuit. ^) M. crede sind in ihm per Homoeoteleutou ausgefallen. ) V. pars est. '") V. cupiens fZiScribenda, S. crededi scribenda, V. credidi etme scribenda.

*)

mum

sanctitati tuae,

ininrioauni non dt, praesens loqui.

Vielleicht das Rechte.


'

") V. gaure (Abbreviatvir von gaudere mit Weglassung von


Yale\

ber au*).

M. gaudere.

Amen.

III VI.
EIN

PELAGIANISCHER

TRACTAT

DE
DREI

DIUITIIS
UND
BRIEFE:

PELAGIANISCHE

DE MALIS DOCTORIUS ET OPERIBUS FIDEI ET DE lDICIO FUTIRO,


DE rOSSIBILITATE NON PECCANDI
UND

DE CASTITATE.
Ars EINER VATICAXISCHEN HANDSCHRIFT SAEC.
IX,

ZUM ZWEITEN MALE HERAUSGEGEBEN.

III.

Tractatiis de dinitiis.

1. Mirarer quorundam hominum mentes ita terrenae cupiamore captas atque possessas, ut raimdanas opes obesse nemini censeaiit, nisi hoc humaui esse generis uitiura recordarer, ut id caeteris melius iudicet esse, quod diligit, et hoc summura bouum
I.

ditatis

penitus
araoueri
ut,

raeute

definiat,

cuius

dilectu^)

atque complexu

in

toto

non

ualeat.

Habet

etiara

hoc conditio generis^) humaui,

cum

aliquo uitio fuerit capta, hoc apud alios pro conscientiao iudicio

bono, quamuis illud propriao


nesciat.

magno tueatur malum esse non

amore deprauati, contra omniuni suamque etiam uenire conscientiara malit, quam id inpugnare, quod ingenti ardore dilexerit^). 2. Tria enim sunt, quae nimio feruntur
uis est peruersi auimi et mali

Tanta enim

ut nee proprio, uec extraneo iudicio

adquiescat,

et

inpetu et ita cupiditatis ignibus accenduntur,

ut restingui sopirique

uix possint, gula scilicet et auaritia et libido.


uel uni fuerit mancipatus,

Ex

quibus quisque

tanquam de raonte*) lucis ac uitae praeceps instabili uolutationo in mortem fertur ac'') tenebras, ut uix uUis eruditionum frenis^) et disciplinarum retinaculis reuocari iam queat. 3. Et quamquam haec tria tota sint grauia, sunt ita
inuicem atque connexa, ut diuelli ac separari de sui
possint.

cognata'^) sibi

societate

uix

Difficilliraum

enim

est

gulae uoluptatibus
illi

deditum
praebeat,

auaritiam
altera

uel

libidinem

uincere,
;

cum una
est

solatium

uero

praesidium

tam

desolata

enim

absquo

lihidine gula,

quam

absqu(3

auaritia destituta.

Auaritia

uero ipsa

quodamraodo se odisse uidebitur, nisi gulae libidinique deseruiat. Sed et libido penitus stare non poterit, nisi gulae, quae per auaritiam
constat,
*)

foueatur

auxilio.

Ita,

ut
(i)

diximus,

tria

haec

alterutrum
^)

C. ddectu mit einem Strich


^)
;

durch das erste e.

So mit

S.;

und mit ihm S. das sinnlose rannte. ^) So mit S. ') So mit A. (dem ^) C. und mit ihm S. fra^nis. C. ad. Antwerpener Abdruck); C. et ita coonita; T;. (der Abdruck in der ^Tax. Bibl. Tatrr. Lugd. T. Vll) su7if lavtvn ita cojrnita.
C. erroris.

So

C;

dili^a^?

C.

26
sibi necessaria sunt,
sint.

Tractafx;s de diuitiis.

ut diuisa per sese et

sequestrata esse uix pos-

4.
illa

Facilius tarnen ue] libido, uel gula,

quam
suis

auaritia uincitur,

quia

duo,

cum

saturata fuerint, aliquid habere uidentur horroris,

haec uero, sicut


rescit.

satiari nescit, ita

nunquara
diligitur,

amatoribus perhoret

Immo

eo amplius

ab bis

quo magis augetur,

cum

suis

amatoribus ueterata^) succrescit.


cuius

similis est;
stantia.

Cupiditas'^) enim fomentum mundanarum rerum uidetur esse

igni^)

sub-

Adde

igni^)

pabulum,

in

inmensura

flamraa

nascetur;

adde auaritiae, quod suum non est, in maius incendium cupiditatis Denique apud multos inuenies gulam libidinemque proexcrescat.
stratam, auaritiam

uero
est,

ipsi

uix,

qui uituperant,

deuicere.

IJnde

animaduertendum
eos subjugare sibi

qualiter suos

amatores obtineat,
odisse

quae etiam

nititui-,
si

qui illam

iam

coeperint.

Quid

ergo

mirum

est,

inpudenter a suis cultoribus defendatur, cuius

tanta uis

est,

ut

illis

nonnunquam,

quibus

execrari*)

coeperit,

aliqua ex parte dominetur?

Sed dicit aliquis, cum Quid te ad auaritiam sumpseris:


11.

de

diuitiis

loquendi

exordium
sit

contulisti?

Quasi aliud

aua-

rum

esse, aliud

habere uelle

diuitias.

Tam

enim quis propter aua(si

ritiam diuitias quaerit,

quam

propter diuitias auaritiam possidet

tarnen auarus possidet et


sistere possunt,

non potius possidetur); et tamdiu diuitiae subquamdiu a matre, ut ita dixerim, sua, auaritia, fuerint Auarus enim ille non est, qui^) ex bis, quae habet, indicustoditae. gentibus Inrgius praerogat; et qui sua largius praerogare iam coeperit,
nihil incipiet habere superfluum
;

et qui

superfluum nihil habuerit, nee

diues esse iam poterit, quia diues ex superflua possidendi nimietate


censetur.

II r. qui
ut

Itaque ut quisque auarus esse desinit, esse cessat et diues. Sed ille, inquies, auarus est, qui aliena diripit, non,
custodit.

priuata

Quanti
alieni

sunt

autem,

qui

ita

habeant sua,

non

ante

concupierint
sine
est,

aliena?

Quisquis

enim

ex

paupere
potest.
iu-

diues
Satis
dicas,

efficitur,

concupisceutia hoc esse

difficile

uanura

si

eum
et

ante

rei

possessionem

auarum

cum

concupiscit,

auaritia*')
et^)

alienum

putas,

cum

possi-

dere iam coeperit.

Aliud

est, si

fornicationem exercere cupien-

'-) So C. mid S. Man ') C. und mit ihm S. das sinnlose nxenerata. und ^) So mit A.; erwartet Auaritia oder einen Zusatz zu cupiditas. ignibus? *) C. execrarr'; mit einem Strich quorum L.iigmbics. Ignibus ^) C. que mit einem Strich (i) durch e. (i) durch das zweite e.

")

exercere ') So C. Der Sinn von Aliud est, si et So C. Ab auaritia? iam coeperit ist: Etwas Anderes (nicht Satis uanam) ist es, wenn du S. hat Aliud est, si mchtest (was du aber unmglich kannst). auch

et falscli in

i-Aut

sU

corrigiit.

Tractatus de

diuitiis.

27
'')

tem

cupiscentia alienum credas,

antequam oara oxerceat, coucupiscentem reputes, et a consi exercere iam coeperit. [Si] omne^), crimen est, [quod uero in re est, crimen non quod ante rem est,
*),

est*)],

uide, quid esse possit in crimine.

Nescio,

quomodo

oius rei

factum defendas, cuius uec cogitatinem excusabilem probes, uel qua


ratione illius fructus innoxius
sit,

cuius uenere'') flores ex crimine.

Sed haec argumenta forsitan non ui debunt ur^), nisi Audi ergo, quid de hac re beatus diuiua auctoritate firmentur. Qici uoliint, inquit, apostolus censeat, uel quid auarum esse definiat.
IV.
1.

diuites

fieri,

inciunt in temptafionem

et in

laquenni diaholi

et

de-

sideria midta et imttiUa et nociua,

quae demergunt homines in

in'').

teriium et perdionem.

lladix enim

omnium malorum

est anaritia

In qua uoluntate^),
tarn
eos,
est^).

nisi fallor,

auaritiam determinauit; quae uoluntas

apud

illos,

qui

nondum

diuites sunt et fieri Optant,

quam apud
credenda
qui

qui iam sunt et in eisdem perseuerare

cupiunt,

esse

Nam

si

in

illis

tantum uoluntatem diuitiarum esse contenderis,


diuites Optant, interrogo
sunt,
te,
si
illi,

qui ex pauperibus
sunt, iiolunt esse,
est ergo

effici

iam
des-

quod
illis

aut iam nolle coeperuut.


uoluntas,

Si

uolunt,

etiam in
et ipsi

diuitiarum

quae a cupiditate

quoque apostolicae sententiao subiacebuut; aut si*") nolunt, quae illos necessitas urguot esse, quod nolunt? uel quomodo sunt, si non uolunt esse? et si pro certo esse diuites nolunt, cur non dant operam, ut desinant esse, quod nolunt? Si enim uere
cendit,

nolunt habere diuitias, cur non eas aut abiciunt,


quolibet genere eis carere nituutur?

aut

erogant,

aut

Uel

si

quis

auferre

uoluerit,

cur ])robibent, cur resistunt.


toritate defendunt,
si

cur etiam saecularium iudiciorum auc-

cum,

si

uere eas habere noUent, gratulari deberent,

quis eos a re non uoluntaria liberaret?

Suramum enim
quis

benificium

est eo carere,

quod inuitus possidoas.

Si

in corpore

suo

ali-

cuius languoris uitio


ter, si
aTlt

membrum
quae

putridura habeat, puto, quod gratansi

amputetur, accipiat,

nee succenseat medico,

eam

partora

urat, aut deseoet^*),

et ipsa nihil prosit et sanis

menibris

^)

C. cupieiiti.

'^)

C. concupiscentirt>.
C. bloss

cent/fl'
')

entstanden.

'')

-omne,

Durch das fols^eiide coiicnpiswas S. in Xain si corrigirt hat.


ausgefallen

Diese oder hnliche Worte mssen hier ^per Ilonidcoteleuton


'')

sein.

C. neuere.

^)

So der

C:
S.

Argumente zu
fortia> Est
'')

sein

seheiuen.

Dinge werden vielleicht keine Argumenta forsitan argumenta fortia.


Diese
>iu
'*')

')

fehlt

Tim. 6, 9. 10 *) So der C; S. hat im C. Schon von S. hinzugefgt.


ilisse;'et.

qnibus uoluntafc;-.

At

si?

^i

autew?

"j C. descet; S. verkehrt

28
adt'erat

Tractatus de

diuitiis.

sua uicinitate ardorem

^).

Ita

et,

qui diuitias habere nolunt,

gratias agere debent sibi eas auferentibus,

nee
est

irasci

aut,

si

iras-

cuntur et auferri^)

sibi

nolunt,

proraptum

uoluntatis

indiciura,

quod iracundia defendente firmatur. Nouam rem et que, quod diligit.


quosdara diuites esse, et tarnen
uoluntarium,
es:
esse,

Hoc
satis

enini abnuit perdere quis-

iucredibilem audio,
facilius sit

noUe

quum multo
reperiri.

paupereni

quam inuitum diuitem


Credo, quod
esse,
ille,

2.

Sed

forte dicturus
fieri et

Aliud

est uelle fieri, aliud uelle esse.

Inter uelle
fieri,

uelle
ille

esse quid distat?

qui uult

nondum

est,

autem, qui uult

iam

est.

Quid ergo intellegendum


non etiam
in re

est,

illum

cupabilem

esse,

qui

fieri

uult, et

alienum a culpa, quem iam esse


ipsa

constiterit, si in sola cupiditate,

crimen est?

Festinandum ergo

est bis,

qui esse diuites cupiunt, citius esse, quod

eupiunt, quia iuxta hanc defijiitionera tanto tempore noxae subiacebunt, quanto non fuerint, quod
fieri

cupiunt.
esse;

iucipiunt iam nolle


fieri,

fieri ^),

sed

uelle

et

At ubi esse coeperint, cum iam non uelle

sed esse coeperint, ab illa sententia exuuntur, qua secundum quosdam tamdiu rei habentur, qui fieri diuites uolunt, quamdiu non fuerint. Et si huic defiuitioni consensus adcommodabitur, cunctis, qui iam aliena diripiunt, ut iam superius memini^), properandum est, ut ad diuitiarum summam perueuiant. Sciant, se tum demum culpabiles fore, cum non fuerint^), quod fieri uolunt. Haec apud homines si forte ualent, quibus creberrime uerborum adfluentia et argumentorum coloribus exornata fallacia, dialectico lenocinante Ser-

mone, pro ueritate subicitur,


possessiouem,
cuius
est

et persuadetur, illius rei

innoxiam esse

uoluntas in crimine, non apud

eum,

ubi

nulla tortuosae disputationis astutia, sed pura ualet simplicitas ueritatis,

et diuinae determinationis sententia

sua auctoritate dominabi-

tur^).

Per quam

si

etiam

illi

puniendi sunt, in quibus sola peccandi


qui quod in uoluntate mali'') liabue-

uoluntas fuerit, multo magis

bi,

runt, opere etiam consummauerint.

V.
exequere.
Diuitiae,

1.

Ergo

diuitiae
et

malae sunt, inquies.

Primum
callidus

intellege,

quid sint diuitiae,

tunc

earum qualitatem
quae

dispensator

Tria enim
paupertas,

ista sunt, in

humanum
est.

genus diuiditur:
aut diues,

sufficientia.

Omnis namque homo


esse

aut pauper,

aut sufficiens sibi

censendus

Diuitiae sunt,

quantum sensus mei


')

intellegere tenuitas potest,

plus habere,

quam

Entzndung. S. hat das Wort falsch in languorem corrigirt. ^) C. nolle esse fieri. einem Strich (i) durch e. S. hat den ^) So C; S. feceriut. *) C. meminit. ^) A. domiiiaFehler nicht corrigirt. '') C in uoluntate (am Schluss einer Zeile) alii (am Anfang der folgenden). tur.
Glutliifze,
^)

C. auferre mit

Tractatus de

diiiitiis.

29
suf'Hcieutia

necesse
est,

est,

paupertas sufficientiarn

iion

habere,

quae medium

inter utraque temperantiae possidet locum,


est,

autom non

plus,

quam

necesse

meam
autem

putes et

Sed ne haue definitiouem humaui sensus spernendam censeas esse senteutiara,


possidere.
2.

audi sanctum
et

spiritum

iu

persona

sapientiae

dicentem:
nos

Diiiitias

paKpertateni ne dederis
sunt,
sufficienter'^),

miJii,

conslitue

autem mihi, quat


superiorem

necessaria

et

animaduerte,

ex propriae praesumptionis iudicio, sed ex Et qui neque diues, necpie diuini spiritus auctoritate traxisse^).
determinationem
])auper
esse

non

cupiebat,

sed

sufticienter

sibi

constitui^)

necessaria
suf-

postulabat, satis lucide manifesteque monstrauit,


ficientiae

quod quicquid
tibi

uel

debetur,

uel

augetur,

partim ad diuitias, partim ad


est,

pauperiem deputaudum.
esse am])lius

habere,

Quod si ita quam sufficit?

quid

uidetur
dico,

bonum
non*)
aliquid

Quam

sufficit,

auaritiae,

sed naturae.
si

Auaritiae enim

nunquam

sufficere

potest, etiam

totuni

mundum,

ut est luxuriosa"),

possideat.

Eo

enim magis augetur cupiditas, quo materia eins contagiosa


Credo, te aut legisse, aut legeutes
fortassis
si

densatur*").

audisse:

(^)uod

autem

abundantius
si

est^

legisti^),

pertinero

a malo est'^). causam


postulet
sibi

Quod

arbitraris,

non legisti, ex hoc certe diuitiarum


aut ad aliam,

qualitatem pensa, quod^) eas uir sanctus et sapiens ita respuat, ut


precibus

etiam
sit,

sibi

denegari^).

Considera
poposcerit.
et

enim,
3.

(juale

bonum

quod prudeus

non

dari
(jui

Sed nee
effiagitat

paupertatem, inquies,

habere uoluit,

ipsam

se

submoueri.
des,

Unde

et

me, quem iuxta eins uiuere sapi(3ntiam persua-

cupiscentia reuocare et ad hoc tantum constringere,


sibi

non minus a paupertatis inopia, quam a diuitiarum debes conquod eum dari postulasse significas, cuius mihi prudentiae proponis exemplum.
conparatione'^),

Plane ab illorum

qui

diuitiarum adfluentiam
cum^'"^)

dili-

gunt

et superflua
')

habere non metuuut,

multos fratrum suorum

der folgenden).

-) C. trn (am Schlsse einer Zeile) sisse (am Anfaug It. Schon S. hat richtig coirigi)t. '') C. constitui^i mit) zwischen iU und i. *) So nach dem C; S. hat das zweite quam .suflicit gestrichen *) C und -dico non^ in non dico verndert (quam sufficit, non dico).

Prov. 30, 7

V luxoriosa

(v

mit schwrzerer Dinte von einem Corr.).


')

'')

densrtur.

Schon
/.

S.

hat densrttur.

Matth.

5, l.

legisti

sind im Texte ausgelassen und

am

Die Worte aut ad aliam, si unteren Rande nachgetragen mit


^)
'')

voran, was auch im Texte vor legisti steht.


'")

C. quo.
(i)

Vor quo<

ist ein

Buchs^tab ausradirt.

denegarr mit einem Strich

durch das letzte

e.

") Allerdings (gewiss, sicher) im Vergleich mit denen,

'-) S.

hat, weil er den

superflua Text nicht verstanden, die Worte Plane ab eorum conparatione habere non metuunt zum Vorhergehenden gezogen, nach ihnen einen Punkt gesetzt und mit cum einen neuen Gedanken begonnen.

30

Tractatiis de diuitiis.

egere conspiciant, laudandus est


gauerit et

ille,

qui superflua indigentibus ero-

secundum
contentus.

ueteris testamenti doctrinam sufficientiae fuerit

quautitate

Sed

ille

maiore laude dignus

est,

qui

nou

tantum testamenti ueteris, sed et noui^) uoluerit


praesertim

inplere

raandata,

cum hoc dominus


uerbo,
j)ossiclet,

et saluator noster

suo tarn uerbo,

quam

exemplo docuerit,
omnihiis, quae

quod dixit: Omnis, qui non remmtiat s exeminh, non potest esse meus di sc ijp nl u quod^) eum secundum adsumpti hominis formam tarn*) pauperem De fuisse legimus, ut nee, ubi Caput declinaret, proprium possideret.
'^),

quo

et beatus apostolus
cJiues esset,

tostatur,

dicens:

Qiiia paiiper

factus

esf^

cum

uolens,

Ulms inopia^) uos locupletaremini% ostendere tum maxime nos coelestibus diuitiis locupletaudos fore, cum
ut
ut in
se

terrenas opes Christi spreuerimus exemplo,

nobis

illud

beati

loannis^) in omnibus inpleatur:


clehet,

Qui

dicit^

in

Christo mauere^

quomodo
1.

ille

ambidauit,

et ipse^)

amhulare^).
quae,

VI.
illam

Omnia autem

superius conprehensa dixiraus, non quo

substantiam reprehensibilem iudicemus,

absque aliquo
per

quaesita^") peccato, in^^) bonis oporibus erogatur,


se habentibus nulla

[et^''')]

quam

delinquendi necessitas uel occasio


misericordiae

ministratur,

sed illam, quae ex malo conquiritur, aut


fruentibus subministrat, uel cuius in
est fructus,

malorum occasiones saepe


operibus
nullus

quae suis tam perniciosa adulatione blanditur^^), ut in

terrenis opibus esse diuites malint,

quam

caelestis

haereditatis locu-

pletatione gaudere.
sit,

Quantae enim adrogantiae quantaeque superbiae


illic

quaeso,

diligenter aduertas,
fuisse

nos ditari'*) uelle, ubi Chriet

stum

pauperem
est:

eognoscimus,
ubi
ille

aliquam nobis potestatem

dominationis adsumere,

susceperit

formam
et^^)

seruitutis,

sicut

scriptum
qui
se

Hoc enim
forma Bei

sentite in iiohis,
esset,

quod

in Christo Jesu,
est,

cum

in

non rapinam^^) arhitratus

esse

aequalem Beo,

sed semetipsum^'') exinaniuit,

formam

serui aciesse
disci-

piens^^)-

Gerte, quisquis Christianus dicitur, Christi se

1)

C. noue^ mit eiuem Strich (i) durch e.


10,
)

^)

Luc.

14,

21.
3) It.
")

Marc.
'')

21

C. que. C.

C.

und Luc tamquam.


"^)

18,
^) C.

22 dem
inopi.

Zweck des Verfassers


j

26 nach Matth. 19, angepasst.


deiille.

2 Cor. 8, 9 wesentlich nach spterer

ioanuis mit
6.

h- ber der Zeile von


Sita.

Hand.

")

Joh. 2,

peccato-

^est

ausgefallen sein.
uel
'*)

Wort oder auch


'')
*8)

(s.

Ist etc richtig, so muss nach et in. '0 Dieses Schon S. hat et gestrichen. das gleich Folgende) muss hier ausgefallen sein.

")

C. blasditnr.
C. rapinrt.

C. distare.

") C.

sedmetipsumt.

Schon von S. corrigirt. ^^) In A. fehlt et'. Eine sptere Hand liat ber "tne
'*)

mit ganz kleiner Schrift

^se geschrieben.

Phil. 2, 5

8.

Tiactatus de

diuitiis.

31

pulum
tarn
Gst'^)

profitetur.

Qui

Christi discipulus est, debet doctoris exerapla

per omnia soctari, ut in discipuli et habitu et conuersatione magistri

forma ^) quam discipliua respleudeat.


in tali

2.

Quae

Christi

forma

diuite? quae

eius

similitudo'^)

in

eiusmodi locuplete?

quae conparatio inopiae cum adfluentia? quae communicatio humilitatis

cum

suporbia? quid simile inter nihil habentera et superflua

possidentera?
aliqua

Taceo iam de substautia.


similitudo

sit diuitis

cum

Christo;

Uideamus, si uel raorum nihil enim simile uideo.


humilis,
ille

nie
hie
ille

elatus,
raitis,

hie abiectus,
ille

ille

superbus,
ille

hie

furiosus,

iracundus, hie patiens,

gloriosus, hie ingloriosus*),

pauperf'S abhorret, iste conplectitur,

ille

uituperat, iste conlaudat.

Solent

nonnunquam
illo

diuitos prae nimis ambitise spiritu et superbo,


sibi

quo omnera saeculi


renas et in

gloriam concupiseunt, potestates ambire


ante

ter-

quod stans Christus auditus humanae superbiae non ferenda praesumptiol Uideas, seruum est. Quid sedere, ubi dominus stetit; et ubi ille iudicatur, hie iudicat. Non haec tui est forma est, Christiane? quid est Christi discipule?
sedere tribunali,
doctoris.
Illo

ante tribunal humilis

stetit;

tu

in tribunali,

superba

elatione subnixus, super stantes sedes iudicaturus^).


illo

Tu

interrogas,
est;

auditus est; tu iudicas,

ille

arbitrio

iudicis

subiugatus

tu

sententiam
excepit;

praesumptuose ^)

eructas,

ille

ille regnum suura negauit esse muudani regni tarn concupiscibilis gloria

tanquam reus de hoc mundo, tibi uero


innoeens
est,

ut

eam

aut ingenti

pocunia conpares,
merceris^).
tate

aut

indigna

et'')

laboriosa

adulationis seruitute

Et

crodis, te a

Deo

consequi, quod aut pecunia iuiquiluercaris^)

quaesita conparas,

aut

indignus

adsecla

frequenti

salutatione^*^),

dimittendo")

caput in terram et

dominum

dicendo,

quem

inrideas, quoniam et te ille honoris nundinator inridet; et quandoque te honoratum dici gloriaris, cum ille uerus sit honor, non qui pecunia, aut indigno seruitio qua^ritur, sed qui moribus

mancipatur.

In conspectu tuo hominis corpus

et siniilis tibi

natura

aut plumbo conliditur, aut fustibus frangitur,


aut ignibus coucrematur.

aut ungulis scinditur,

spcctiire Christianus patitur adfectus et

Et haec uidere pia sustincnt lumina et non spectare tantum, uerum


von spterer Hand mit etwas schwrzerer Dinte
" }. ^)

')

C. forni.

")

Est*

ist

ber den Text geschrieben (forma.


hat
ingloriosus
in

C.

similio

).

*)

So der
^)

C.;

S.

>ingloriMSs corrigirt, vielleicht


'forte

mit Recht.
S.

Im

C.

folgen noch die

Worte

de

paupere.

Schon

hat

sie

ausgelassen.
^) C.'st'.
")

Mit Recht.
')

Sie sind offenbar ein mattes, schwchendes Glossem.

C.

aut',

was

S. beibehalten hat.
'")

mit

S.

C. hat mereiis.

So mit S. C. hat merraris. ") C. dimi/endo. so/ittione.


*)
;

So

32
etiam
satis

Tractatus de

diuitiis.

inperioso fastigio

carnificis

exercere

tormenta.

Spectaiitem

iam de iubeute quid dicam? Mecura, iudex terrene, considera, nescio qua anirai duritia ab illa passione iumunis et liber
horreo;
es,

quam

tibi

poris dolor

aequalis natura perpetitur, uel quomodo huraani corhumanae non penetrat mentis adfectum. Postmoduni

cuicuraque Christiane tanta sollicitudo manet, ut nee capere quidem

somnum
est,

queat, nisi

illi^)

pietatis

curam

adliibeat,

qui,

te

iubente,

diuersarum poenarum
et diuini

et multiplioi subpliciorum crudelitate laceratus

iudicii

magnus

incutitur

metus,

si

ei

non aliquam

misericordiam fecerit; et tu nihil metuis, quo


pessus est?

ille

iubente haec per-

quia aut gratiarum aut iniuriarum pulsaris adfectibus,


uideris
stianis
si

In carcerem nonnunquara trudi etiam inuoxios praecipis, et tunc tibi


et

magnus, cum dolor proprius uindicatur,


ibidem positum non
requiraut''*);

ingens cura Chriformido,

superuenit et non mediocris diuinae indignationis


et

eum

tu

securissima

perfrueris, quo^j ille praecipiente

detrusus

est.

Parum

est

mente enume-

rasse terrores, uerbera, carceres, tcnebras et uincula rigida catenarum;


tot necesse est

sub iudice subpliciorum raortes eueuire, quot*) poenae


multiplex
in

sunt.

Et hiuc Christianis

ad

pietatis

officium

angor
l'eris,

innascitur,

dum

se

uident

cognato

corpore

ab

auibus et

sepultura

quodammodo

denegata, lacerari atque discerpi; et tu postet

quam
illa

ista^) defensor diuitiarum

securus, sublimibus fultus

tapetibus,

bonorum nundinator admiseris, recubas, tamquam triumphalis

praeda ponatur,

conuiuas relatioue detines,


mortis
inter

quem qua
populo,
relationis

feritate

laniatum quoue genere


proieceris,
et

occisum,
tuas

spectante

hunii^)

ne

quis

opulas

huius

horrore

terreatur, legibus te dicis esse subiectum,

cum paulo
est,

ante euangelii

auditorem

''),

aut, ut
3.

fama

detulerat,

disputatorem uiuere te Christi


te,

lege iactaueris'.

Quae
sit

haec, oro

causa

ut inter eos, qui

eodem

Christianitatis

uocabulo

nuncupantur

et

eiusdem religionis
ut
alii

sacramento censentur,

tam magna

discretio,

tanta inpie-

tatis crudelitate uersentur, ut

obprimere, spoliare, torquere, interficere

postremo non metuant,


rint?

alii

uero tanto pietatis terreantur^) adfectu,


alii

ut bis inmisericordes esse uideantur, quos

sine timore prostraue-

Quid hoc

sit,

quod

inter

eiusdem religionis homines tantam


est.

uariotatem

faciat, diligenti

examinatione ponderandum

Nunquid

C; S. falsch requira^. ^) So mit einem Strich durch den oheren ber ^) Humi^ steht im *) So der C; S. falsch iste. Theil von d '') C. andider Zeile mit schwrzerer Dinte, wie von einer spteren Hand.
')

C. illf

und

so

auch

S.

^)

So der

der

C;

S. falsch
.

qua?.

*)

C.

quorf*

t/o?jem.

Schon von

S. corrigirt.

")

/reantiir.

Tractatus de

diuitiis.

33

non Omnibus, qui Christiani dicuntur, eadem Christianitatis lex data est? aut forte duplici et diuersorum praeceptorum genere continentur,
uno, quo alios ad misericordiae
stringi, altero,

pietatis([ue

officia

sit

necesse con-

quo

alii

ad iupietatis crudelitatisque facta dimittau-

tur?

')

Aut
sit"?

tepidior

bis

gehennae praeparatur
illis

iguis,

quibus perpe-

trare crudelitatem libet,

uero calidior, quibus pietatem exercere


apostolo dicente, cognoscimus;

necesse
et,
si

Unum

corpus nos esse,


unitatis

unum

certe sumus,

opera facere debemus.

Non
et,

sit

sollicita mente penseraus et alterutrum eligamus, ut aut misericordes simus, aut, quod horret audi-

eodem populo tanta uarietas. potius tenendum sit, diligenti ac


in
tus^),
si

Perscrutemur scripturas,

quid

expedit, crudelitatis professione uiuamus.


1.

VII.
adtende.

Sed

cur

ad

haec

sermonis

textus

euaserit,

lector

Nisi fallor de diuitibus loquebaraur, quos nimia adHuentia^)

delibutos ad omnes,

quos superius memorauimus, inpietatis et crusaeua deducit.


fere

delitatis actus*) uoluntas

Unde non

inmerito

omnium
causam

rerum prouidus Dens


tatem
uituperat

in scripturis

oranibus diuitiarum cupidierroris

atque

condemnat,

quam humani

nimirum fons
ficus,

scientiae patefecit.

Quasi bonus medicus,

qui

artis

suae peritia causas ualetudinis esse aut melones, aut pepones,


aut

aut

mala,

aut

quaecunque

pomorum genera
illum
sanari

nouerit,

baec

coram aegro, quanta

potest, animositate uituperat et


sciens,

ad eius nititur
posse,
si

uituperando adducere fastidium,

in

primis occasiones infirmitatis abiecerit: ita

animarum nostrarum medi-

cus peritissimus diuitiarum concupiscentiam,

quam

peecatorura ocea-

sionem nouerat,

ubique coudempnat,
a peccatis

et

uult nobis borrere,


si

quod

noxium
causa

est,

sciens
2.

facilius dimoueri,

peccandi nobis

deficiat.

Quapropter

in psalrais

dicit:

Nolite sperare in

iniquitate et

rapinam

nolite concupiscere, diuitiae si adiinant^ nolite

cor adponere^).
cialiter uidetur

Dicet aliquis:

Non

generaliter boc loco,


diuitias.

sed speenim*')

non adpetendas praemonuisso

Quae

alia praecipue diuitiarum origo est,

quam

iniquitas et rapina?

Quod

binc uel

maxime probare

sufficio,

quod onmes paene, quos ex paupauperibus qui efficiuutur, iuquies

peribus uidemus diuites


fieri

effici,

non absque iniquitate aliqua uel rapina

posse cognoscimus.
illi,

3.

De

nun(iuid et

qui boc esse ex

parentum baereditaria successione


dimittahir.
*)

')

So mit
*)

S.;

C. >quo alios
^)

-)

auditw.

^)

C. absti-

neutia.

C. locos.

Ps. 62, 11.


sein,

einige

Worte ausgefallen

die
sei,

gemachte Einwand unzutreffend enim< zu lesen.

Entweder mssen vor Quae enim^ den Gedanken ausdrckten, dass der oder mau hat Uerum quae st. Quae
3

34

Tractatus de

diuitiis.

noscuntur, quos uel originarios diuites conuenit nominari?

Uli qui-

dem

uideri possunt

non ex

iniquitate, sed

ex iustissima haereditate

possidere diuitias; sed ego non tarn de diuitiarum possessione,

quam

de earum exordio disputabam, quod absque iniustitia aliqua difficile 4. Unde nosti, inquies, cuiusmodi diuitiae arbitror posse descendere.
illae

exordium habuerint, quae quando coeperint, nescis?


Si

Ex

prae-

non quomodo gignebantur homines, uel iumenta, uel pecora, uel quaecumque multiEt si diceres plex natura animantium, ex coitu utique responderem. Unde nosti? Praeterita ex praesentibus colligo, quia omnis raibi^): causa ^), cuius nunc originem uideo, huius etiam, quando non uideErgo diuitiae iniquitates sunt? 5. bam, eandem fuisse confido.
sentibus cognosco praeterita, et ex bis, quae uideo, etiam quae
uidi, intellego.

me

interrogares,

ante mille annos

Non

quod ipsae iniquitates sunt, sed existimo, quod uel raaxime Et si mecum uelles^) non iracundo, sed ex iniquitate descendunt. pacifico animo disputare et non illam rem, cuius amore iam captus es, animosa cententione defendere, sed, omni prauitatis intentione
dico,

deposita^), placata
forte

probarem
VIII.
1.

tibi^), ipsas

mente atque tranquilla rationem diuitias*) iniquum esse


tibi uidetur,

ueritatis audire,

tenacitate nimia

custodiri.

lustum ergo
iste

ut unus superfluis exuberet,


ille

alius usibus cotidianis indigeat?

hie
et

nimia soluatur adfluentia,


splendidis
et

detabescat

inopia?

pretiosis

supra

naturalis

disciplinae necessitatem dapibus distendatur, ille nee uilibus saturetur


cibis?

bic

amplas

et

innumeras

pro

uanissimae
possideat

praesumptionis
iste

instinctu

pretiosis

raarmoribus

ornatas

domos,

nee

exigui saltem tuguriuli proprietate aut frigus


refugiat?
ille

arceat,

aut ab aestu

et inmensa terrarum spatia obtiquidem angusti cespitis propria possesneat, iste nee ad sedenduui sione laetetur? ille auro, ille argento, ille lapidibus pretiosis et omniura rerum ubertate ditetur, iste fame, siti, nuditate et rerum omnium egestate consumatur ? Adde ^), unde maior huiusmodi
infinitas possessiones
'')

iniquitatis possit esse suspicio, quod^)

malos potissimum exuberare^")


2.

opibus cerniraus, bonos uero paupertatis inopia laborare.


*)

Quid
omn^'m

C. >mehi mit

einem Strich

(i)

durch das

e.

^)

So der C.

S.

causam.

Uelles Falsche Corr. Causa in der Bed. Sache (cosa, chose). scheint von spterer Hand mit schwrzerer Dinte aus ueZis corrigirt zu ^) >Tibi von spterer *) C. deposata mit einem Strich (i) durch a. sein.
'')

Hand mit schwrzerer Dinte


uias

mit

ti
**)

ber

ia

consumptur.
S.
;

So der

**) Diausgefhrt. Es stand wohl nur >t'. ') A. von spterer Hand mit schwrzerer Dinte. Addo ? ") So der C. S. quam, quod. '") So schon
;

C. exuberari.

Tractatus de

diuitiis.

35

ergo? Dicis: Deo diuitiae nou sunt? Quaecumque iustam defensionem obtinere potuerint, a Deo sunt; quae autem iniustitiae
alicuius

causam receperint, a Deo non


est,

sunt, quia ab

omni

iniquitatis

suspicione esse debet alienum, quicquid

Deo

auctore confertur.

Ante

ergo probandum
a

nullam in

diuitiis esse iniustitiam, et

tunc

dcmum

Deo

uenire

credendae

sunt.

Gerte

Deum aequum
atque
iustitiae.

iustumque

confitemur,

immo fontem
iustitiae

totius aequitatis

primum, quae

ratio*),

Quaero quae aequitatis causa concedat, ut


constringatur inopia.

alius resoluatur abundautia,

alius

iudicio alios diuites, alios uero pauperes esse cognoscimus,

Et si Dei quomodo

uidemus nonnunquam recipere contraria et saepissime uaria diuersitate mutari? Quantos enim ex diuitibus pauperes nonimus, quantos iterum ex pauperibus diuitos intueraur! Cum si Dei iudicio haec primo fuissent, uulla potuissent in diuersura contrarietate mutari. Oro itaque te, ut, omni animositatis contentione submota et eius
rei,

quam

diligis,

defensione seque.strata atque seposita,


et

pura et sincera mente consideres,

quae dico uerborum meorum uim nou ut


3.

tuae partis defensor, sed ut indagator ueritatis exaraines.


si

Gerte,

inaequalitatem Deus in omnibus

esse

sanxisset,

in

cunctos

eam
et

creaturarura suarum distributioneni fecisset, nee permisisset, ut essent


in maioribus pares,

quos
terrae,

in

minoribus dispares

esse

uoluisset,

neque
ergo,

caeli,

neque
ill

neque cuiuslibet elementi aequaliter beneGonsidera


generi

ficia caperent,

quos inaequales esse per orania oporteret.

quo more

bumauo
Dei

elementa deseruiant,
et

hominum
pauca

iudicio, sed

arbitrio dispensantur,

quae non uel ex pluribus


Uide,
si

intellege, uel

ex maioribus minora cognosce.

aeris

huius beneficio plus diues


araplius

quam pauper
quando

abutitur^),

si

solis
si

calorem
maiores
si

minusue

persentit, uel
diuitis

terris

pluuia datur,

guttae super

agrum

quam

super agrum pauperis detiuunt,

lunae uel stellarum micantia lumiua diuitibus magis

quam

pauperi-

bus ministrantur.

non

sunt, sed

Uidesne ergo, illa omnia, quae in nostra potestate Dei dispensatione^) cousequimur, nos aequaliter habere

cum caeteris, et ea tantum, quae pro arbitraria libertate conmissa ad iustitiae probationem in nostrara ditionem redacta sunt, iniuste nimis et inaequaliter possidere? Sed, ut de istis taceam, ad ipsa mysteriorum sacramenta ueniamus et consideremus, si uel illic erga
humaui
generis
si

conditionem

aliqua

possit

inaequalitas

reperiri.
illi,

Uideamus,

alia lex diuitibus, alia est lata pauperibus, si alio

*) C. rateo mit einem Strich (i) durch das e<. ") So der C; S. utitur*. Unnthig, da ^abuti auch aufbrauchen, verbrauchen^ bedeutet. *) So mit S. C. deo (d) dispensatione. Deo dispensatore? S. uut. >dispensaton8 Dei.
;

3*

36
alio isti

Tractatus de

diuitiis.

baptismate renascuntur,

si

sanctlficationemque iustitiae consequuntur,

munerantur,

si

non eiusdem

altaris

non eandem peccatorum ueniam si non uno omnes spiritu communione uescuntur, et unius
si

haustus sanctificatione

potantur.

Quod

tarn in carnalibus

quam
illam,

in spiritualibus dispensatoris

Dei erga humanum genus aequalissiraa


clarescere
incipit,

indulgentia inuenitur,

iam

inaequalitatem

quae in parte diuitiarum


iniquitati esse
let,

est,

non diuinae gratiositati, sed humanae^)

reputandam.

Cur enim

in minoribus dissimiles Hel-

Aut forte dignus non tecum aequaliter capiat, qui caelestia sine discretione''') consequitur? Puto enim, spiritum sauctum terrenis omnibus tam honoribus quam opibus praeferendum. Et credis, eum indignum esse tecum possidere, quod minus est, qui dignus exstitit habere, quod maius est? 4. lUud etiam a te quaero, quisque^) diuitias*)
quos in maioribus
ut terrena
fecit esse

consimiles?

est,

Deo

dari putas,

ut respondeas mihi,

quibus

eum
si

dare existimes,
malis, cur boni

bonisne, an malis.

Si bonis,
bonis
et

cur mali habent?

possident?

si

et

malis,
diuitias

cur plerique et boni et mali non


a

habent?

Quodsi

dixeris,

Deo

conferri

bonis,

a diabolo

autem malis, primum quaeram, cur non omnes boni Dei munere gaudeaut; deinde adiciam, non magnum esse, si hoc uideatur bonis conferre Dens, quod malis potest diabolus exhibere. EK 1. Ergo nunquam, inquies, cuiquam Dens inuenitur contulisse diuitias? Nonnunquam sane, nee semper, nee omnibus
forte,

nee ab

initio.

Primum,

nisi fallor,

Abraham
diues, qui

Deo diuitem
primus a Deo

factum legimus.
diues effectus
est. est,

Si nullus ante diuitiarum

Abraham

exordium a Deo uenisse non dubium


diuites, sed

Quid,

si

non pauci fuere

etiam plurimi?

Nam
Non

et

reges et potentes ante

eum

scriptura fuisse conmemorat.


is

ergo
pri-

initium diuitiarum a Deo, quando non

primus diues, quem


2.

mum
mihi
:

Deo diuitem factum


Quid
refert,

esse

cognoscimus.

Dicis

itaque

utrum primus, an nouissimus, tantura, a Deo refert, quia illud uerum bonum definiendum est, quod a Deo principium sumpserit, illud uero potest non ita uideri bonum, cuius exordium non Dei dignatione, sed humana
fuisse, clareseat?

Sane

praesumptione^) censetur, quarauis, aliquibus facientibus causis, post conroboratam iam usurpationem a Deo quibusdam praestitum esse
uideatur
:

ut rex Israelis,

quem non tam Dei

uoluntate, sed po-

puli prauitate legimus ordinatum,


')

quamuis postea etiam Dei uoluntas


So der C; S. quisqms. mit scliwrzerer Dinte. praesumptioue' geht ein Strich (i).
^)

C.

humani.
>ej

')

So der C.

S. dis^inctione.

*)
^)

C. >diias5 mit >ti< ber ia von spterer

Hand

Durch das

von >dignatione< nnd

Tractatus de

diuitiis.

37
clementi
raauult

accesserit,

lenltate corrigere,

dum humanae fragilitatis iniquitatem quam iusta seueritate punire


;

ut

sacrificia,

quae

in terra ^Egypti

filii

Israelis

idolis

offerre

consueuerant,

et

Doo

iubentur postmodum inmolare, non quod Deus animalium aut cruore


delectetur, aut carnibus, qui alibi dicit:

Nunquid manducaho carnes


sua-

taurorum^ aut sanguinem hircorum potabo?^) sed, ut paulatim infirmum

populum

et uariis iniquitatum operibus

deprauatum disciplinarum

rum

institutione formaret, noluit, eos usitatam consuetudinem et longi

temporis serie^) roboratara penitus exponere^), sed in

bonum

iuterim
tili?

conmutare,

quaudoque dicturus:
hoc
te

Quo mihi oues

liolocausti

Non enim ad

feci,

ut laborares^) in thure,

uel mercareris

mihi argento incensum, nee adipes sacrificiorum tuorum concupiui^), cum iam possent robustiores capere, quod adhuc infirmiores audire

non poterant.
praestitisse

Simili modo Deum, famulo

mundo repererat, mum bonum esse


iudicabant,
in

Abrahae intellegen dum puto quem solum fidelem in uniuerso quod iam usurpauerat humana praesumtio et suraet diuitias

suo,

credebat,

ut uel sie ab idolis ad

Deum
illi

animos

sensusque conuerterent, quem uidebant cultori suo, quod

Optimum

tempore

enim in cuiquam nostrum aut per soporem coniux de lateris costa, Deo rursus fabricatore, formanda est, aut praeter uxorem etiam concubina
adhibenda
lateris
''),

tam cito quam facile contulisse. 3. Taceo, quod illo omnia figuraliter gerebantur, dicente apostolo: Haec Neque enim idcirco nunc figura nostri contingehant illis^).

aut

quatuor

coniuges

pariter

possidendae,

quia

aut

Adae

costa in mulierem uersa est,

in qua Christi praefigura-

batur ecclesia a sopore passionis eins uulnerati lateris cruore formata,

Abraham praeter uxorem concubinam habuit, in quibus duorum testamentorum figuram fuisse, apostolo dicente^), cognoscimus, aut quia lacob quatuor uno in tempore coniuges habuisse perhibetur,
aut, quia
in quibus uel quadriformis euangelii intellegenda doctrina est, cuius

fecunditatis casta lasciuia per


spiritalis sobolis

duodecim noui testamenti patriarchas

multitudo innuraera pullulauit, uel quatuor populo-

rum, id

est

ludaeorura et Gentilium, Samaritanorum et Sadducaoorum,

Christo per fidem copulatorum praefigurabatur spiritale


Si enim haec, superueniente eins
rei,

connubium.

cuius figuram gerebant, ueri-

*)

Ps. 50, 13.

*)

Serie.

')

So der

.Exponere

ist

hinauswerfen,
in
It.

ber Bord werfen, wegwerfen.


corrigirt.
*)

S. hat das Jes. 43,

C. Ia6)-ares.

'')

Wort ohne Noth 2224 und Jer. 6, 20

rZeponere

ineiuander-

^) 1 Cor. 10, 11. gemischt und sehr frei nach der Erinnerung angefhrt. ') C. >concubin adhibenda mit radirtem' ber dem zweiten >a< von >adhi-

benda.

Gal. 4, 22

ff.

38
tte,
fiiisse

Tractatus de

diuitiis.

cessarunt

et^)

iam exercenda non


alicuius

sunt,

qiiamuis

aliquando

noscebantur,

cur non et diuitiis Abrahae aliquid mysticum


post

fuisse credamus,

ut^)

futurae

rei^)

imaginem

fuerit

necesse

cessare?
illi

Denique quid de eo scriptura testatur, aduerte,


Dens:

quid dixerit
de

Exi

de

terra

hm

et

de cognatione
tibi diaero^).

tua et

domo patris ttii, et uade in terram, quam eadem scriptura refert, quod diues effectus
diues factus
est,

qui propter

Deum
sit

Et post Ergo per Deuni pauper extiterat. Pauper enim


est.

extiterat, et parentes et
esse,

patriam relinquens (quod hac ratione factum

cui ista nisi^) legere nolenti

dubium?), ut ostenderetur, eura


consequi posse, qui propter
4.

in futuro

per

Deum

caelestes

diuitias

ipsum

in praesenti

sua cuncta spernendo pauper esse uoluisset.


diximus, hoc de caeteris sentiendum
et
est.

Quod
si

de

Abraham

Nam,
quos

uolueris
in

me

ad Dauid

ad Salomonis*) uel caeterorum,


legimus,

exempla prouocare, et ego reliquam eorum form am prouocabo, quae tibi nunc ob alterius te ad temporis et noui testamenti necessitatem iam per omnia sectari non
illo

tempore fuisse

diuites'')

conuenit, nee in diuitiarum causa forte conueniet.

Nam
et

si

idcirco
et

expetendas esse credis diuitias, quia

sanctum Abraham
Dicit

Dauid

Salomonem diuitem fuisse, alia de bis eadem scriptura


circumcisos,
sabbati

scriptura intimaute, cognoseimus, multa


testatur.

enim,

illos

carnaliter
et sce-

otiosam habuisse custodiam,


caisrimonias

ueomenias

nopegias^)

et caeteras legis

obseruasse, refert

insuper,

eos plures uxores et innumeras concubinas, ut de habuisse.

Salomone legimus, Ergo et tibi liaec omnia eorum ritu exercenda sunt, si Aut, si haec tunc tempore illorum exemplo diuitiae adpetendae. aliqua credis mysteriorum ratione praefigurata et tarn diu exerceri^) debuisse, quamdiu eins rei, quae mystice praefigurabatur, ueritas nondum aduenerat, cur non et de diuitiis similiter intellegas, maxime cum scias, omnia paene, quae apud ueteres gesta sunt, imaginarie Deinde qule est, ut, qui Christi iubetur uiuere 5. cucurrisse? sancti Abrahae et caeterorum magis uitam formamque secexemplo,
tetur?

Interrogo

te,

cuius morte reparatus es? cuius cruoro,

cuius

passione liberatus es? quis pro salute

tua indignissima conuiciorum

audiuit^") obprobia? quis infirmitates tuas suscepit, uel aegritudinum

tuarum causas
1)

et insanabilia

uulnera abstulit?
^)

quo aegrotus
S.

et

iam
C.

So der

C;
*)

S. falsch

ea.
^)

C
*)

et.

Schou

hat ^uU.
)
'*)

')

Im

fehlt rei.
')

Gen.

12,

1.

So der

C;

S. uisi ista.

0. Salceraonis.

So der C.

Bei

S. fehlt

diuites.

C. scenojj/tegias.
uit
^'^)

exercere

mit einem Strich durch das letzte e zerer Dinte ber der Zeile, wohl Corr.)

(i).

Cod. audi.

(mit mit schwr-

Tractatus de diuitiis.

39

morti obnoxius usus es medico? cuius caput pro peccatorum tuorum


sentibus spiuea est

compuuctum Corona? cuius sputarainibus dedecosunt a ludaeis uerberata?


quis,
flagellareris, flagella sustinuit? quis feile et aceto

rata facies? cuius maxillae palmis

ne tu

in perpetuo

^)

potatus

est?

quis
et

patibulo

suspensus? quis maledictum crucis pro


uita^)

tua maledicta

aborainabili
te

sustinuit?

cuius

uulnere

tua

curata sunt uulnera? quis


inferis reuocauit

ad uitam reduxit a morte? quis de


patriarcha,

ad caelos?

Non

quicuraque sanctorum, sed Jesus Christus Dominus.

non propbeta, non alter Ipse enim spes

nostra, ipse salus, ipse redemptio, ipse nobis imitandus, ipse sequen-

debemus omne, quod uiuimus, cuius constat esse, quod Nani satis iniquum est, nos, eins persona spreta atque coutempta^), qui haec omnia pro nostra salute tolerauit, eos magis imitari uelle, qui pro nobis nihil tale perpessi sunt, quamuis suo
dus, ipsi

suraus.

Dicit beatus apostolus Petrus: tempore Deo placuisse noscantur. Christus passus est pro uohis, uohis^) relinquens exeniphwi, Quia Ems scilicet, non cuiuscunque alteut sequamini uestigia eius^).

Qui cum, adsumptis tribus discipulis^) secum, ascendisset in montera, ac Moyses et Hellas, in quibus legis et prophetarum figura monstrata est, illic subito adparuissent, uox apostolis e caelo patris intouuit: Hie est ius mens dilectiis; hunc au<lite'')\ Hoc est:
rius.

Nolite priora^) meminisse,

et

antiqua nolite

cogitare.

Ecce noua,

quae ante futura promiseram, nunc exhibui^). Hunc, inquit, [non^")] Moysen iam, nee Heliara, a quibus ludaicarum caerimoniarum
custodia praedicabatur,
illum,
rant,

quem uenturum

et

quae erunt Christi tempore cessaturae, sed magis audiendum lex et prophetae promisesed adinplere.

qui uenit non legem soluere,

Adinplet enim
ostendit,

legem,

cum eam ueram


facit,

ostendit.
ilLt^''^)

Ueram enim")
cessatura
et

quando
an-

per se cessare

quae

praedixerat.

Et de

tiqua lege legem produxit nouam,

nouum testamentum promulpraedicta

gauit ex uetere, ut magis ac magis legis et prophetarum

')

So der

")

>Uita
*)

Wohl
uobis.

nachgetragen.
**)

Das
')

p* von contempta steht ber

mit ganz kleinen Buchstaben ber dem Text. der Zeile mit
;

schwrzerer Dinte.
*)

So der

Pet. 2, 21.
')

C; in A. fehlt das zweite niohis^ L. nohis, Im C steht nach vdiscipulis iind vor secum
7
;

dominus
;;ria.

(dfis).
S.

Marc.

9,

vgl.

Matth.

17, 5

und Luc.

9,

35.
")

^) C.

pro-

Schon

hat dieses

Wort

richtig in priora corrigirt.

Die Worte
'")

Nolite

exhibui, mit denen der Verf. die citirte Stelle erklrt, sind grs(vgl.

stentheils aus Jes. 43, 18. 19 in.

auch

Jes. 48,

3.

6)

entlehnt.

S.

hat -Non,
fehlt non^

iuquit,

Moysen iam.

Im

C. beginnt der Satz

mit Hunc, und

") So der C, dem auch S. folgt. nach inquit. So nach dem C; autem oder bloss Ueram ostendit.
'"')

Man
S.

erwartet
quae.

-illa

40

Tractatus de

diuitiis.

subpleret^), quibus continebatur

Bomini ab Hierusalem'^). non secundum testamentum,

De Sion procedet lex, et uerhimi Et alibi: Donabo eis testamentiim nouum,


:

qiiod
est.

disposui patribus eorum^).

In

quibus Omnibus aduertendum

nos

iam non antiquorum

iinita-

tores oportere esse, sed Christi, nee tarn ueteris testamenti praecepta

seruare debere,

quam

noui.

In quo ergo Christus nobis imitandus est? In paupertate, nisi fallor, non in diuitiis, in humilitate, non in gloria Et quae noui saeculi, non concupiscendo^), sed conterapnendo^). In primis illa, quibus per praecepta obseruanda sunt? testamenti

X.

1.

diuitiarum contemptum peccatorum aufertur occasio. Unde Dominum eum sequi cupientibus et suo discipulatui se obferrentibus nihil prius
praecepisse inuenies,
ibi*^)

quam

diuitiarum mundique contemptum, sicut


qualiter sequi deberet,
ostendit,

obferrenti se,

ut sequeretur,

dicens^):

IJidpes foueas habent, et iwlucres caeli nidos, fiUus

aidem
si

hominis non habet,


talis

ubi caput reclinet^).

Hoc
diues,

est dicere:

Uide,

potes esse discipulus, ut talem


celerius^)

sequaris magistrum^

pauperem
fastidio,

enim pauper
dedignatur.
lectoris

sequitur,

nam

praesidente

Cesset nunc falsa allegoria, ubi ueritas adstruitur, et ubi

promitur,
esse^^)],

non fauor quaeritur, sed profectus, nee scribentis ingenium [Si uis perfectus Item alibi: 2. sed rei integritas. quae habes, et da paiiperibus^ et hatiade, uende, omnia,
et

bebis

thesaurum in caelis;

ueni,

sequere me^^).

ides et huic

non prius ad perfectionis

gradum sequendi licentiam datam, quam pauperibus erogasset. Sed peccata, inquies, sua omnia distraxisset et Et ubi tam stultum, nisi forte, qui ita intellegit, iubetur, ut uendat.
reperiet eraptorem?
tuito

Nescio,

quis pretio conparet,

molestum

est possidere.
illo

Sed

diabolus,

ais,

emptor

quod etiam graQuaero: est.

Quod pretium ab

uenditor accipiet, uel quibus, quod a diabolo

acceperit, pauperibus erogabit?

Sed de populo [ludaeorum^''*)] dicNunquid solus tum est, cuius figuram adolescens ille portabat. ludaeorum populus diues, aut illi soli regni caelestis gloria patet? In legalibus, inquies, praeceptis diues erat; ergo legis mandata

*)

So Schon
31, 31
S.
It.

S.

C. praedicata siibpleret.

-)

Jes.

2,

3.

Mich.
z.

4,

2.
fin.

^) Jer.

"Was

^dondbo-

aubetrifft,
;

so

s.

Sab.'s
ist

Anra.

St.

*)

So mit

Der

C
'")

hat coucupiscen^m
C. contempneudi.

>ti*

doch, wie

es scheint,

in

wohl a^icwbi ^) C. jcelereus- mit einem Strich ) Mattli. 8, 20. ') dicis. zu lesen. ") Diese Worte mssen dem Folgenden nach im (i) durch das dritte e. '^) lu") Matth. 19, 21. S. hat dies nicht gesehen. C. ausgefallen sein.
d< verwandelt.
*)

So der C.

Es

ist

daeorum

ist

im

C. ausgefallen.

Schon von

S. ergnzt.

Tractatus

e diuitiis.

41

praeeipitur distrahere.

Et

hie

dato pretio

tradere

iubetur,

emptorem quaero, uel: Quomodo quod gratis acceperat? Sic tractant,


incubare diuitiis maluut,

sie arguraentantur, sie disputaut, qui

quam

Christi mandata seruaro, et qui pecunias magis,


diligunt.
3.

quam
qtiis

regni gloriam
renuntiaiierit

Item

alibi

idem Dominus:

Nisi

Omnibus, qiiae possidet, non potest mens esse discipulus ^).


hie dieturus es?
Peccatis, credo, renuntiare praeceptum,

Quid

et

non rebus.

Et

Et potest quis ante Christi discipulatura omnibus se exuere peccatis? si potest, quid illi amplius iam Christi magisterio confereudum

est? uel in (juo eius doctrina egebit, qui


est?
Sed'^)
illud quaero,
illis

iam per

se iustus effectus

si

peccata possidentur, aut possident.

Si

possidentur, de

dictum uideri poterit:

Omnis^ qui non renunsi

tiaiierit omnihiis,

quae possidet, non potest mens esse discipidus\


dictum.

uero possident, nulla ratio permittit, ut de possidentibus intellegatur,

quod de possessione

sit

Sed, ut euidentius clarescat, peccata

magis possidere, quam possideri, ipsum

Dominum

ausculta dicentem

Omnis, qui facit peccatum, seruus est peccati^). Seruus, ut reor, non possidet, sed possidetur. Quod si ita est, uelitis nolitis diuites,
de mundanis rebus intellegi hoc uecesse
substantia,
est.

4.

Sed,

cum

perdici

spicua ratione constiterit, haec non de peccatis, sed

de rerum

ad

aliam

se

conferre

solent

intellegentiara,

dicentes:

Haec quidem de

terrenis facultatibus iutellegenda sunt,

non semper
diuersa

tamen, nee omnibus, sed certis personis certisque temporibus iuperata*), id est") apostolis''),

quibus

Dominum

sequi erat per

necessitas,

et illo

in

tempore,

quo primura Christianae

religionis

exordia pullulabant, et ita credeutes persecutionum crebrior procella


uastabat,

ut in suis subsistere finibus suaque possidere non possent.

Quapropter

necesse

erat persecutionum

inpetum declinantibus sua

cuncta distrahere, ne ea fugiendi necessitate penitus perderent.

Nunc

autem, propitio Domino, omnibus paene hominibus Christianis, ipsis

etiam regibus et potestatibus Christi iugo colla subdentibus, tempora


esse pacifica at([ue tranquilla et ab
secura,

omni persecutionum

iufestatione

uel

quempiam sua uel erogare, uendere, cum hoc non tam religionis ratio, quam necessitas per[ideoque ^

non necesse

esse,

secutionis exegerit.

auaritiae
diligit,

ingenium

respondeat, ut, quod

non amittat.

nou deest illi, quod Sed quod haec non ita


!

quaero.

-) So der C. 14, 33. Wohl kurz fr Sedjhaec missa facio; ilhul ) C. sperata. *) Joh. 8, 34. Oder sollte >jBt< zu lesen sein? *) C. ide, was S. falsch >idem< gelesen hat. *) S. hat in Folge seiner falschen Lesung von ^ide zu apostolis praecipit< hinzugefgt, was der C. *)

Luc.

nicht hat.

'')

Dies oder Aehuliches uiuss hier ausgefallen

sein.

42
sint,

Tractatus de

diuitiis.

clara et manifesta rationo

constabit.

5.

Ut autem ad
solis apostolis

illud^)

priinum respondeam, quod intellegere uolunt,


sua cuncta distrahere
:

dictum

Quando adolescens
erat

ille accessit,

qui

Dominum

consuluit, quibus bonitatis meritis posset uitae aeternae

mereri,

quaero,

si

iam inpletus

praemium proapostolorum, quando numerus


et
illi

ista dicuntur.

Puto, quia iam.

Cur ergo

dicitur;

Si uis

perfectus esse, uacle,

uende omnia, quae hohes,


in caelis,
et

hahehis thesaurum
apostolos erat

da pauperihus, et mni, sequere me ^), si hoc tantum


et

necesse

perficere?

Aut
et

certe
alii

illi,

qui

in

Actibus

apostolorum sua cuncta uendebant,


eorura ponebant pedes,
alii

uenditorum pretia ante


cognouerant?

per semet^) pauperibus erogabant*), cur


facienda

hoc facere uoluerunt,


si

si

solis apostolis

Aut

per

ignorantiam

generaliter

dictum

putabant,
erudiri

quod

specialiter

fuerat inperatum,
debuisset,

tam eorum

inperitia^)

apostolica

scientia
^).

quam

inperitiae factum auctoritate cohiberi per posteros

Quid? quod non solum prohibitum non est, [sed] insuper etiam') ad posteritatis imitationem cum quadam praedicationis laude conscriptum^)? Quodsi aliis faciendum non esset, tam arceri primum debuisset, quam nullius scripturae memoria ad aemulandum posteris reseruari. 6. Cur Ananias et Sapphira ob subtractam pecuniae partem morte mulctati sunt, si ne hoc ipsum quidem, quod obtuleraut, obferre debuissent? Non enim debuerant, si, solis apostolis Quia mentiti sunt, inquies. Quid enim facienda esse, cognouerant. et apostolus de re superflua uoluit esse sollicitus, uel quid tam graui^) supplicio eius fallaciam condemnauit? Tam enim contempni debuit mendacium rei non necessariae, quam nee ueritas exigi. 7. Et Praestat enim non perficere, quod nee inchoare debueras. si^) solis apostolis hoc erat necesse seruare, cur et ipsi postmodum alios suo uiuere exhortantur ^^) exemplo, et tam diuitiarum, quam totius mundi contemptum in omnibus paene epistolis suis praediImicant, sicut beatum Paulum ad Corinthios scripsisse legimus: Uolo, omnes tatores mei estote, sicut et ego Christi^'^), et iterum:
Jiomines esse, sicut
facere

me

ipsum^^).

Quod

frustra**)

facient^^),

si

id

omnino nee
ad
^)

poterant"^),

nee debebant^'').

Non enim debe-

C. ante, illud (ad


'-')

mit schwrzerer Dinte ber der Zeile, doch kaum


21.
^)

von spterer Hand).


ipsosi.
*)

Matth. 19,
^)

Act. 4, 34. 35.


^)

C. inperctia mit

So der C.; S. falsch alii sc einem Strich (i) durch das


Prq;;^er posteros?
^)

zweite
'')

>c.

Die

folg:enden
S.

Geschlechter hindurch.

Im
C.

C. fehlt sed.
'*)

hat sed etiam ohne das insuper des C.


(i)
'')

C.

conspriptum.

C. graue mit einem Strich

durch

e.

^'')

Si fehlt

im
'")

") C. exhorttur.
'")

") 1 Cor. 11,

1.

1 Cor. 7, 7.

") C. frus^o.

C. facie^.

C. potera.

") C. debeaf.

Tractatus de

diuitiis.

43

bant*),

si

hoc tantiim

erat

apostolis

inperatura.

Et cum

dicit:

Uolo, HOS sine soUicitudine esse^), puto illum diuitiarum adnuntiasse

esse

contemptum, quas quisque^) habuerit, absque ingenti soUicitudine non poterit. Denique, si sequitur: Qui sine uxore est, cogitat^ quae JDomini sunt, quomoo placeat I)eo, qui autem cum uxore
cogitat,

est,

quam
Nihil

te^) a

quae sunt huius mundi, quomodo placeat uxori^): uide mundi soUicitudine alienum esse optauerit, de quo te

nee cogitare quidem uoluit.


solliciti sitis,

Hoc

et

Philippensibus testatur et dicit


et

sed in omni oratione

ohsecratione

cum

gratia-

rum

actione petitiones uestrae innotescant apucl Beum'^).


si

Interrogo
nihil

conscientiam diuitum,
solliciti sunt,
si

nihil de diuitiis suis curant,

si

inde

nunquam earum causa


operis

a psallendi,
officiis,
si

orandi,

legendi

uel

cuiuslibet

diuini

retrahuntur
si

causarum uel
apostoli
si

litium

inquietudine'^)

uacant,

contra

Domini uel
coguntur,

eius
illis

dictum

saecularia

nunquam

iudicia

adire

uulla

maucipiorum uel finium uel cuiuscunque causae calumniae


tur,

suscitanlegis

per quas et a dominico

opere
8.

retrahantur^),

et

diuinae

transgredi raandata necesse

sit.

Quapropter

et beatus

Johannes

apostoius dicit:

Nolite diligere

sunt!

si qttis dilexerit

mundum, neque m, quae in mundo mundum, non est Caritas [Patris^)] in illo; quia

mundo est^ concupiscentia carnis et ocidorum est et Et mundus transihit et conciqriscentia eius; qui autem fecerit uoluntafcm Bei, manet in aeternum, sicut et Deus manet in aeternum^^). Oro te, ut herum dictorura uim solerti animo et mente perpendas. Nolite, inquit, diligere mundum et quae in mundo sunt. Quomodo non diligitur, quod magna cum auiditate possidetur? Nemo
omne, quod in
ambitio saecidi.

enim, quod non

diligit, aut^^)

cupiditate teneat*^), aut quaerat^^).

Si

Quid quis autem dilexerit mundimi., non est Caritas Fatris in illo. amplius dicere potuit, quam non esse amorem Dei, in quibus amor sit 0. Ergo, inquies, diuitiae a Deo non sunt? Quis igitur saeculi? aurum, quis fecit**) argentum? quis lapides pretiosos subdidit creaturae?-

Cuius nutu terra fundata estV uel cuius inperium^^) uniuersa


C. debebat.
*) 1

*)

Cor.
)

7,

32.

^)
'')

quisqi; S. quisquis.
;

')

Cor. 7,

32. 33.
*)

C. quante.
S.
;

Phil. 4, 6.
^)

So der C.
ist,

S. falsch

.inquietudin/.

So mit

C. retrahwutur.

^Patrisi
citirte

C. ausgefallen, da es nicht nur die


weit. unt. bei
'")

St. hat,

wie kaum zu bezweifeln, im sondern auch der Verf.


S.
'^)

Wiederholung von Si quis

in
>t

illo.

hat es nicht ergnzt.

Joh.

2,

15-17
'*)

It.

") So der
j^a

C;

S. tanta.

doch mit fast ausradirtem


S. hat
fecit.
ten^-t.
'^)

und mit mit

in

So der

C;

S. hat jquaerit<.

Der C hat >teneat, Verbindung gesetztem e. '*) C. facit. Schon S. hat


Ist

Der

C. >inperio',

was

S.

beibehalten hat.
lesen.

inperio'

richtig,

80

muss man >producta sunt oder *prodieruuti

44
produxit? nonne
aut
inpius est?

Tractatus de

diuitiis.

Dei? Quis hoc

negabit,

nisi

qui^)

aut stultus,
esse

Non

idcirco tarnen a

Deo uidebuntur

omnes

diuitiae, quia eius res sunt,

quae in

unum

congestae diuitiae appel-

iam superius definitum est, non aurum non argentum, non aliam quamcuuque creaturam, sed superuacuam non necessariae possessionis adfluentiam dico. Quae utrum ex Deo
lantur.

Ego enim

diuitias, ut

sit,

quem fontem
non
tarnen,

aequitatis

atque iustitiae credi necesse

est,

tuo

iudicio derelinquo.

Constat enim,

Deum

praedicta creasse

cum Om-

nibus,
fieret,

et

ut unus infinita possidendi adfluentia locuples^) nimia conflictaretur inopia, sed ut omnes aequali lance 10. Bepari iure possiderent, quod aequitatis auctor indulserat.
alius

atus quoque Petrus ad praedicta consentit,

nos propria

uirtiite et gloria,

per qunm^)

cum dicit: Qui uocauit maxima et pretiosa nobis


corriiptmiem^).

promissa donaidt^ ut per haec efficiamini diuinae consortes naturae,


fugientes eius,

quae in mundo

est,

concupiscentiae

Ex

hoc arbitror manifestissime patere, non solum apostolos raundanam substantiam debuisse contempnere, sed^) etiam illi postmodum
caeteros,

ut ipsum*)

faciant et

suo

uiuant exemplo,

hortantur et

qua continetur: Ite et docete omnes gentes, haptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, docentes eos seruare omnia, quaecumque praecepi uohis"^). Et alibi: Quae uohis^ inquit, dico, omnihus dico^). XI. 1. Contemplentur nunc has sententias diuitiarum patroni [et uideant^)], an ullis^") permiserit diuitias, qui omnia, quaecumque
docent, dominicae sententiae meraores,
apostolis iusserat, etiam caeteris seruanda persuasit.

Dicis forsitan:

Propter difficultatem temporis inperatum

est,

eo quod sua possidere


erat

non possent,
uitare.

quibus

adsiduos

persecutionum inpetus

necesse

Primo quaerara, ubinam hoc legeris, uel quae tibi scriptura testata sit, quod credentes eiusdem temporis fugae uel persecutionis Aut quomodo et Hierosolymis et causa sua omnia distraxerint^^). conlocabantur ecclesiae, si sua omnibus erat necesse per alias ciuitates
deserere?
Restat, ut dicas, de extraneis conlocatas^^), et peregrinis
raagis persecutores pepercisse,

quam

tiam

tibi,

quod aut possessiones,

Sed esto, consenaut domos, aut quaecumque alia


ciuibus,
2.

(am Ende einer Zeile, aut< am Anfang der folgenden). ^) C. quem. Schon S. hat 3 am. *) 2 Pet. 1, 3. 4. *) Der ^) So der C. Matt. C. gwo. Schon S. hat diea in sed corrigirt. *) Marc. 13, 37. ^) Diese oder hnliche Worte (et considerent, 28, 19 fg. '") C. et perpendant) scheinen hier im C. ausgefallen sein zu mssen. '-) So der C; S. falsch ") So mit S. der C. distraxerant. solis; S. nullh.
^)

C. qiiia
'')

locupres.

C.

'')

>collocatis.

Tractatus de

diuitiis.

45
necesse,

inraobilia esse poterant,

a deserentibus

distrahi fuerat

eo

et quod ab iisdem circumferri per diuersa non pecuniae portari aut circumferri nou poterant? uel aliquid fugientes

possent.

Nunquid

inpediebant,
constantior,

cum
quo

quis eo
fuerit

sit

in

fugiendi uel peregrinandi necessitate


si

aut agros, aut

sumptuum ubertate securior? lam, quaecumque distrahebant alia [fugae causa

domos,
uen-

eos

didisse sit credibile, quaero^)],

cum

ante apostolorum pedes uendito-

rum
est,

pretia deponebant,
si

quae ad fugae subsidium magis reseruare


3. Sed bene sensum ex nimia auaritiae dilectione

debuerant,

eins necessitate sua cuncta distraxerant.


calliditatis

quod hunc^)

uenturum omnium praescius Dominus ante prospexit et omnem eins machinam ualidissimo diuinitatis suae sermone destruxit, quando
non solum possessiones multas, sed etiam pecuniam habentibus
dif-

ficillimae conparationis exeraplo regni coelestis introitum denegauit.

Qui

si

boc fugae uel persecutionis causa dixerat,

nummariam

sal-

tera possessionem indulgere debuerat, qua adiutus fugiens securus ad peregrina discederet. 4. Hlud uero qule est, quod quosdam disci-

pulorum
nihil

illius fuisse diuites

uolunt,

cum

alios

persecutionis causa
sibi

habere

potuisse

contendant?

Quoraodo

haec

cohaerere

suffioiunt?

Aut enim
;

fuerunt aliqui diuites et iam nou persecutionis


aliis licebat

obtentu sua quidem uidebantur cuncta distrahere, quando


propria possidere
distrahere^)

aut

si

persecutionis causa sua omnibus erat necesse


esse

quomodo

diuites aliqui
definiri,

potuerunt?

Necesse

est

enim, de duobus alterum


conuenire.
distrahere,

quia utrumque simul non

potest

Aut enim

diuites

fuerunt, et persecutio nulluni coegit

quae habebat, aut si coegit, omnes coegit, et nulli diuites 5. esse potuerunt. Et quomodo, inquies, Zachaeum publicanum et loseph ab Arimathia diuites fuisse legimus? Tu uideris, qui alio
tractatu adseris, ob difficultatem temporis,

non ob

religionis

deuosicut

tionem sua omnia cunctis necesse fuisse distrahere.


diuitem
illo

Ego enim,
est,

in

tempore aliquem discipulorum Christi fuisse nego,


uideatur
esse
sententia,

ne eins fallax

qua definitum
ita

nonnisi

sua contempnentes eins posse esse discipulos,

non

persecutionis*),

Sed iam superius disputatum est, et raanifestissime demonstratum est^), eos non ob eam uendidisse sua, qui nee uenditorum pretia sibi reseruauerint. Pauca nunc de loseph
sed religionis causa eos sua distraxisse et erogasse contendo.

de persecutionis causa

satis

')

Worte, wie

diese,

nicht
')

wahrgenommen.
*)
*)

')

C. dist-t6itere.

C
S.

mssen hier im C ausgefallen sein. S. hat dies Schon S. hat dies in >huucc corrigirt. C. adhiic. persecutiones mit einem Strich (i) durch das letzte
hat est- weggelassen.

>e als Correctur.

46
et

Tractatus de

diuitiis.

Zachaeo dicamus.

6.

Si hunc^) loseph etiam post Christi fidem

diuitem putas, quia scriptura

eum

diuitem nuncupet,

erit

et

Mat-

thaeus publicanus, quoniam post apostolatum publicanus cognominatus Sed, hanc esse scripturae consuetudinem, nouimus^), ut quosest.

dam

Sicut Abigail adhuc uxorem Nabal fuerant^). cum, uiro priore defuncto, ad Dauid matrimonium Carraeli nuncupat, transraigrasset, et sicut, qui ex gentibus Christo crediderant, etiam post fidem gentes appellat, et alios- multos, quos nunc conmemorare
dicat esse,

quod

prolixum
credam,

est.

Eodem
quia
erat,

ergo

modo
quia

et

loseph diuitem esse dictum

non

sed

fuerat,

Christi discipulo derogasse uideamur.


inquies,
legis

Et

si

unde tanta aromata


conparasse,

conparauit?

ne male intellegendo *) uere diues non fuit, Ut taceam, quod non


scriptura

eum, sed Nicodemum,

quem nusquara discipulum


reuera

nominat,

magnum

centum librarum aromatis pretium. sertim loco, quo uilius distrahi certum est, Zachaei uero exemplum, in quo diuitiarum quod non modo diuitiis non non intellego Quid enim de eo scriptura trarium uideo.
''),

argumentum diuitiarum est Quod pauper etiam in eo praehabere


facile potuisset.

patrocinio

suffragetur,

consentaneum, sed conrefert?

Quod, recepto
dixerit:

Domino non magis habitaculi


nulla
exhortationis

sui

quam

fidelissimi pectoris hospitio,

interueniente

doctrina,

sponte

Ecce

dimidium ex substantia mea do paiiperihus, et, si quid aliqitem Quo intellegi datur, eum, apud se fraudmvi, quadruplmn reddo% mediam substantiae partem in ratione fraudis ratione discussa,
quae remanserat, pauperibus erogasse, ut illius beatitudinis particeps esse posset, quae pauperibus repromissa Nam^) quod inter caetera diuitiarum argumenta^) proponere 7. est. solent, passionis in tempore, postquam a Domino^) recesserunt, ad
expendisse,

aliam uero,

sua remeasse

discipulos,
prosit,

inperite

satisfaciunt,
sit,

cum hoc non modo


hi,

eorum

parti

non

immo

contrarium

si ^)

qui

Dominum
datur,

sequi non poterant, nisi sua cuncta spreuissent,


possunt, nisi

ad sua redire non


intellegi

cum Dominum
v
ist

derelinquunt.

Unde

spteren Corrector her.

mit schwrzerer Diute geschrieben uud rhrt vou einem ") Der inouerimus, was S. beibehalten hat. *) Der (i) C. >fuerint. Schon S. hat fuerant. ") C. >intellegendo mit einem Strich ^) C. intellfg- mit einem Strich (i) durch das zweite ^-e. durch das zweite e:.
')

C. hvnc;

*)

Luc. 19,

8.

')

Da Nams im

Vorangehenden Nichts

hat,

worauf

es ziuclc-

gehen kann, so muss zwischen repromissa est und ihm Etwas ausgefallen sein, was dem Folgenden nach ungefhr den Gedanken ausdrckte: Das bisher Angefhrte und Widerlegte ist von dem, was sie zur Vertheidigung des Reich-

thums vorgebracht haben, noch das Scheinbarste. zerer Diute von spterer Hand). ") C. d (Deo).

*)

C. arginneuta (v mit schwr-

'";

Man

erwartet ^siquidem".

Tractatus de

dinitiis.

47

sequentium esse sua contempnere, ad sua remeare uelle deserentium.

Denique scriptum
et

est:

Uenit hora, nt diaperriamini quisque in sua,


Si placet, quod

me solum
quod

relinquatis^).

Dominum
ad

reliquerunt,

placeat,

reraeasso quorundam nostra redire uolueriUnde et nobis timendum est, si ad dicuntur. mus, ne Dominum relinquamus. Haec diximus saluo eo, quod apostolos non ad sua, id est bona, ut quidam coacte nirais et uioleuter

iuxta

intellegentiam

sua

sentire cupiunt, remeasse, sed in sua, id est fugae loca, disperses esse,

credendum

est.

Neque enim

dixit, ut

reuertamini quisque in sua, sed

ut dispergamini.

De

fuga, nisi fallor, illo in

tempore agebatur, non

de alicuius aut auaritiae, aut concupiscentiae occasione. Nam satis absurdum est, ut eos ad propria, quae iam non habebant, redisse''')
arbitremur,

quos

ante

resurrectionem

Domini magLs uno


in
si^)

in loeo

timoris causa fuisse legimus,

quam unumquemque
Quin
etiam,

propria

domo

uel possessione
sent,

habitasse.

sua recuperare uoluis-

temporis spatium defuisset.

Quantum

enini interuenit temporis

inter

Domini

passionem et resurrectionem,

ut recipere sua potuisse

credantur uel ad propria remeasse?

Praesertira

cum centum
scilicet,

quin-

quaginta fere

millibus passuum illomm prouincia ab eo


est,

loeo,

quo

Dominus passus
angelo

sequestrata

noscatur,
sicut in

Galilaea

cuius

patriae eos fuisse satis certum est,

Actibus apostolorum ab

dictum

legimus:
8.

Uiri
Illo

Galaei^)\

Et

alibi:

Nonne
quod

hi
in

omnes Galilaei sunt^yi

etiam utuntur exemplo,

beati lohannis euangelio de matre

Domini continetur:

Et

suscepit

Jani (liscipulns Hie in sna^).

In sua bona, inquiunt.

Primum

quaero,

quae bona piscator in aliena prouincia babere potuerit, qui nee in sua satis idoneus fuisse credendus est, etiamsi nihilum contenipsisset.

enim lobanne Zebedaei filio dictum est, quem patrera retibus ad sequeudum Dominum intra Galilaeae Uel quomodo, etiamsi ante terminos reliquisse scriptura testatur. Et qualiter intellehabuerat, quae iam contempserat, possidebatV In sua ut discipulus iUe in sua? Suscepit illam genduni'') est: Hoc enim illi a Domino fuerat matrem scilicet, non in sua bona. inperatura, ut eara, donec resurgeret, materuo ueneraretur aflFectu, Denique sie scriptum est: Et ut eins uita filii solatio foueretur. (Uxit lesiis matri suae : Eccc filius tuns^)\ Non dixit: Ecce hos-

De cum

sancto

nauicula et

pes

tuus!

Et

discipulo dicitur:

Ecce niater tua! Et suscepit illam

')

.Toll.

16, 32.
*)

')

So der
(i)

C
")

^)

Der C. Qui
7.

si

etiam,
')

was

S.

hat

stehen lassen.

Act. 1, 11.

Act. 2

Job. 19, 27.


e.
*)

C. intelle-

gendum: mit einem Strich

durch das zweite

Job. 19, 26.

48
discipulus in sua^), ut

Tractatus de

diuitiis.

matrem
igltur

utique,

non

in possessione, quia

non

de habitationis necessitate, sed de pietatis solatio agebatur.

XII.

1.

Ueniamus

ad illam famosissimam propositionera,


amatores,

qua

sibi rationabiliter

argumentari uidentur saeculi

dum

sub specie pietatis perfectiora euangelica praecepta minime custodiri


debere contendunt.
et

nihil

sibi

penitus

Aiunt enim: Si omnes sua erogare uoluerint seruare, unde postmodum pietatis et miseri-

cordiae opera,

modo pauperes
2.

eorum exhausta materia, celebranda sunt? el quoexcipiendi sunt, ubinam hospites suscipiendi, unde
si

cibandi esurientes, sitientes potandi,

substantia

mundana

defuerit?

Magnus reuera

in bis misericordiae et pietatis affectus est, qui-

bus plus de pauperibus,

quam de Deo
diuitiis,

cura

est.

Atque utinam de

pauperibus et non potius de

quas sub obtentu pauperum,


Tolle diuitem et
est,

sub necessario conantur pietatis titulo defensare, non intellegentes,


idcirco egere alios,

quod

alii

superflua possideant.
plus,

pauperera non inuenies.


deat,
et,

Nemo

quam necessarium

possi-

Pauci enim quantum necessarium est, omnes habebunt. pauperum sunt causa multorum. B. lUud autem qule est, quod adpetimus, quod nusquam perfectis praeceptum est, et nolumus facere, quod praeceptum est? Dictum enim nobis est, ut nihil habeamus. Nihil uero habentibus nusquam aliquid de misericordiae operibus inperatum est. Uide ergo, quam peruersum quamque contrarium sit, ut propter illud, quod non est mandatum, dissimulemus facere, quod mandatum est, et, quod iussum non est, formare''') 4. Sed dices: Si uideamur, ne, quod iussum est, inpleamus. pauper fuero, unde eleomosynam faciam? Quasi alicubi non habenti tibi eleomosynam facere praeceptum sit, aut, ut semper facere possis, Debuerunt ergo haec et apostoli diuitiarum adfluentiam possidere""^).
diuites

Domino
regni

respondere, cura aut beatos pauperes diceret,

aut,
si

caelestis

possessores

non posse

esse

diuites,

definiret,

non magis

Christi praeceptum,

quam

diuitias cogitassent,
5.

quae per occasionem

pauperum

defenduntur.
si

Quaeris

itaque:

Quis

misericordiae

omnes sua conterapnendo ad perfectionis gradum nitantur ascendere? Cur autem non putes, uniuersos posse et pietatis gradum et perfectionis inplere, praesertim cum scias, paulati'm
opera faciet iam,
singulos fidei incremento proficere.
ecclesiae, qui

Duo

certe populi esse uidentur


confitentur,

eundem Christum dominum


et

catechumeno-

rum

scilicet

illorum,

qui ex catechumenis diuini lauacri sancti-

')

Job. 19, 27.


')

")

vollbringen).

So der C.

So der C. (schaifen, ins Werk setzen, bewerkstelligen, possidere' in aut semper facere S. bat aut
;

possis diuitiarum affluentiam possidendo corrigirt.

Tractatns de

tliuitiis.

49

nee quisquam baptizandus erit, uisi prius catechumonus fuorit. Et cum, hos duos osse, necesse sit, ad unum tarnen ambo festinant. Nee idcirco omnes aut non poterant, aiit non
ficatione purgantur;

debebant ad eundeni poi)uliim perueniro,

qiiia,

inter

iiiitia

duos

esse,

non de causa misericordiae et porfectionis similiter sentias, quod omnos quidem pietatis gradus perfiei in primis dobnant, et nihilominus tamen conari perfeetionis culmen ascendere,
est.

manifestum

Cur

et

nee ideo misericordiae gradum euacuari, quia ad perfectionem omnes transire coutendant, sicut nee catechumenorum, quamuis cunctos
fideles esse conueniat,
situr.

quia, ut dixi,

i)odetentira ad perfectiora tran-

Nam,

ut^) de

multi gradus sunt, et

humanis trabam exempla, in oratoi'is scbola tarnen omnes ad euni, qui primus est, currunt.
deseruntur,

Nee

idcirco tarnen posteriores penitus


.

quia ad primuni
si

uniuorsi peruenire contendunt.

Uereris enim,

tu diuitias,

si

etiam oninem niundi substantiani spreueris, no non


coi-diam
faeiat.

sit,

qui

miseries'-^),

Nunquid
uel

solus in

toto

mundo

possossor

ut

metuas, te
uel

successorom

babero non posse?

Nolo,

auaritiam tuam

misericordiae,

quod tuura

est, perfice,

pauperum causa praetextuue defendas; tu, ad superiorem gradum de inferiore'') eousceude.

Locus tuus uacuus non est. Quoeunque enim aut nuper baptizato, aut catecbumeno accedente supplebitur. XIII. Dicis forsitan: Et unde mihi uitae alimonta, si mea cuncta contempseroV Ecce nunc agnosco causam, propter quam
diuitiae
forsitan

defenduntur,

euidenter,

et

cui

caetera argumenta

deseruiunt,
titulo

paruam

scilicet fidem"^),

quam

frustra sub misericordiae

uelare

contendimus,

dum

pollieenti

Domino minus eredimus


Seit

et diconti:

Nolite cogitare, quid manucetis, mit quid hibafis, ncquc

quid
ticsier^

induamini!
quia Iwrum
fidei

Haec enim gentes omninm indigetis.


et

inquirunt.

enim
(^ui

])ater

Quaerite ergo

primum regnum
exi-

Bei

et itistitiam eius,

haec omnia apponentur uobis^).


caeli

guitatem exemplo.

nostrae

uolatilium et liliorum
intel legendi

agri

confundit

Et ne

consuetudinaria

prauitate

hoc

solis

apostolis dictum esse censeres, adieeit:

Haec enim
te,

gentes inquirunt,

non
tibi

alii

praeter apostolos Christiani.

Credis certe bis omnibus, quae

diuina uoce promissa sunt.

Credis,

cum

niortuus fueris et
tui cinere

puluorem fauiUam([ue digestus, de eodom corporis resurrectionis gratiam non modo in pristinum, ueruni
in

per

in

meb'orem,

immortalitatis
C.

scilicet

et

incorruptionis,

statum
sollte

esse

reparancknn.

')

et.

')

C.
mit.

'posscssor.cs't.

Man
(i)
'')

nicht v.pos.sessores lesen.


.

^)

C.

>inferi<)rc^

einem Strich
.scilicet
lidc.

dnrcli das zweite -e


i.

C. parn^

scilicet tide/; S.

parno

Matth.

'I't.

3133

It.

50

Tractatus de

diuitiis.

Et
est?

credis,

si

dignus esse uolueris, te caelestis regni gloria locuple-

taudura.

Credis,

etiam splendore

solis

decoranduni.

Quid maius
inferior est,

omnia
non

ista praestare,

an praesentis uitae substantiam exliibere?


^)

Si praesentis uitae substantia etiam

uno herum multo

cur

credas,

eum

tibi

minora exhibere,
illa,

quem

coufidas etiam

maiora praestare?
misit,

Qui enim

quae superius memorauimus, repro''')

abunquod nobis nihil cogitantibus Si non credimus, quod minus est, nescio, quomodo darent omnia. probemus, nos credere, quod maius est. XIV. Sed confusionis est, inquies, ut ab aliis accipiat, qui Si confusionem timebas, quid te illi maucialiis dare consueuerat.

aeque ipse

pollicitus est,

pare uoluisti, cuius sacramenta huius mundi confusionibus plena sunt? Nam et natiuitas ipsius et passio et tota secundum adsumpti homiuitae decursio non modicam praestant incredulis^) conSed quid dicit de talibus Dominus: Qiii me confnsns fusionem. fiierit coram Jiominihus^ et ego confundam eum coram patre meo, Uides ergo, quod iam non propter misericordiae qui in caelis est^).
nis

formam

opus,

sed

propter

humanam

confusionem diuina erubescimus praeet

cepta seruare.

Carnahter nimis sapimus

ducimur intellegentia, quam diuini uigore, Omnem Christi et discipulorum eius erubescimus menter erramus. Confundimur in humiuitam, et, Christianos nos esse^), censemus.
litate,

humani magis sonsus unde grauiter et uehe-

in

pauperie,

in

abiectione

uestium,

in

uilitate

simplicium

ciborum, in iguobilitate saeculi, in obtrectationibus ^), in subsannatione, in obprobriis, in illis paene omnibus, in quibus tam Christum, quam
eius

apostolos

gauisos

fuisse

oognoscimus.

Contra

gloriamur

in

superbia, in diuitiis,
nobilitate saeculi, in

in claritate uestium,

in suauitate escarum,

in

humanis laudibus

et caducis.

Et

quisque'^) ad

nos in Christi forma pauper aduenerit, de quo scriptum est, quia non lidbuit speciem, neque honorem, sed facies eius exlionorata est%
iudaico ritu exasporatur, inridetur, inluditur et sicut
ille,

cuius formae
Si quis uero,

similitudinem gerit,

seductor et perfidus iudicatur.

quamuis
niat

infidelis

et diuersis flagitiorum

crimiuibus inuolutus, aduo-

eximius habitu et uestium dignitate praeclarus, contra apostoli

interdictum pauperibus cunctis, quamuis sancto conuersantibus, ante-

So mit S. der C rtgitantibns 10, 33 It. vgl. Marc. 8, 38 und Luc. 9, 26 It. S. hat conjusus^ und iconfundatu"^ irrig in iconfessus^^ und S. Sab. z. d. augef. Stt. und Rnsch, It. u. Vulg. p. iConfiteUtur". corrigirt. ') So der C; So der C. S. ttiam. ^) C. obtrec^ionibus. 354 f. Ausg. 1.
*)

So der C;

S.

etiam substantia.
*)

*)

3)

So der

C;

A. in incredulis.

Matth.

'')

S.

quisquis.

^)

Jes. 53, 2

f.

It.

Tractatus de

dinitiis.

51

ponitur,

et

Christi

formae
uos^)

saeculi

exercentes,

Christi

habere

Habitus antefertur ^). Et talia sensum uel Christum') credimus,

qui in bis paene omnibus, quibus Christi repraeseutatur forma, con-

fundimur, et iu cunctis, quae ad honorem saeculi pertineut, gloriamur!


Certe post Christum doctores nostros esse apostolos credimus.
ergo

Quid

erubescimus

eorum
est

exemplo

uiuere,

quorum nos

discipulos

coufitemur?

XV.
sperare.

Sed melius

mihi de proprio uiuere, quam de alieno


sapieutiam spectat,

Quantum ad humanam quam

melius esse

ceusetur,

quantum uero ad diuinam, puto meliores


inquies,

fuisse apostolos,
2.

qui de alieno sustentabantur,

qui propria possidebaiit.

Et

Paulus apostolus dicit: Clement ote uerhi lesu; ipse cnim ixit: Beatius est magis dare quam accipere*)"? Et quomodo uel ipsum, uel eius apostolos legimus accepisse"? Nunquid
boatiores erant, qui dabant,

quomodo,

quam

qui
et

accipiebant?

Si beatius

est

magis dare, quam accipere, accepit


ipse
testatur et
dicit:

a Macedouibus Paulus, sicut

Nam id, quod deerat mihi, adinpleuerimt a Macedonia-'). Et si beatius est dare"), quam accipere, beatiores Macedones Paulo accipiendi sunt, quos eidem dedisso cognoscimus. Quid et de illo adolescente dicimus, (jui sua
fralres,

qui uenerunt

iubetur cuncta
rasset,

distrahere? cui hoc Dominus non modo nou inpouerum etiam uolentem facere prohibuisset, ne, erogatis suis, iam, unde darot, non haberet, si semper beatius erat dare, (juam accipere. Neque enim de Christi doctrina uel suspicari quidem fas
est,

quod eos minoris beatitudinis


illi

fecerit,

qui potuerat esse maioris.


esse^ uade, uende omnia cum, ubi maior beatitudo

Uel quomodo
tua''),
sit,

dicitur:

Si

tiis

perfedus

si

beatius est dare,

quam

accipere,

illic

uideatur^)

esse

perfectio.

Et

alibi

Dominus
accipere,

dicit:

Nisi

qnis renuntiauerit omnibus, quae possidet, non x)otest esse


cipuhis^).

Quod

si^")

beatius

est dare,

quam

mens disdare autem


omnibus
quod

non

potest, ut

quidam uolunt, semper^*),


et

nisi qui

possessionum pro-

priotate adflucnter exuberat, et qui adfluenter exuberat, suis

non ronuntiat,

qui suis non renuutiat secundum Domini dofini-

tionom eius non potest esse discipulus:


beatior esse possit, qui Christi discipulus
')

quid ergo dicerausV

non

fuerit,

quam

qui esse

Vgl. Jac.
^)

2,

ff.

formami
niclit

Act. 20, 35.

^)

So der C. S. Christianos. ) So der C. Christi 2 Cor. 11, 9. ) S. magis dare. Magis steht
; ^'

") C. uidrtnr. ') Matth. 19, 21. im C. ") Lne. 14, 33. '") Der Cod. hat iEt si. Unpassend und wohl durch das Et in dem vorangehenden Et alihi etc. veranlasst. S. hat Et beibehalten. ") Der 0. nt qnidam semper uolunt*, was S. beibehalten hat. INIan knnte auch ^^^dare autem nou potestj semper, ut quidam uninnt lesen.

4*

52
poterit?

Tractatus

tle

diuitiis.

Quod

si

ita

intellegi

nefas

est,

cur

ergo sie definiuit^),

quod, nisi quis suis omuibus renuntiasset,


discipulus?
rent,

suus

non posset^) esse

Cum

sciret,

eos beatiores fore,

qui haberent, unde da-

quam quos
diuites
discipuli

oportebat accipere, a discipulatu suo pauperes magis,

quam
Christi

repulisset^).

Congruum enim

erat,

quod

illi

potius

haberentur,

qui beatitudinis poterant esse raaioris.


constat illos maioris beatitudinis esse,
3.

Quod

si

pauperes magis

elegit,

qui electi sunt,

quam

qui refutati.
est

Quod

si

ita est,

quomodo

iutellegendum est:

Beatius

opinor, factum facto melius est,

magis are quam accipere'^ Ut non persona persona*), id est da tum


est.

accepto,

non dator acreptore beatior


exemplo.
illius

Sed ut manifestius, quod


est,

dico, fiat, aliquo utar

Cum
cum

a quolibet laico episcopus uel

presbyter accipit,

laici

datum melius
dat,
iustitiae,

quam

episcopi

uel

presbyteri acceptum;
isti^) uero,

quia

ille,

aliquid

iustitiae

operatur,

cum

accipiunt,

ueque

neque

iuiustitiae aliquid

fecisse credendi sunt.

Non

idcirco tarnen beatior erit aut episcopo,

aut presbytero laicus, quia opus opere uidetur esse praeclarius.

XVI. 1. Caeterum, dinem obtinere credendus


opulens fuerit,

si

ille

semper, qui dat,

summam
poterit,

beatitunisi qui
et

est,

et seraper dare

non
sint,

quomodo Dominus frequenter

diuites

uituperat

pauperes laudat,
quid

cum

illi

magis laude digui

qui beatitudinis

esse possint maioris?


sie legisti:

Sed malos diuites uituperat'), inquies. NunUae uobis diuitihus'^) raalis? Uel quid opus fuit, addi titulum diuitiarum, si non etiam propter eas condemnationis sententiam dirigebat? Sed si hominiim proprio raalitiam increpabat, dixisset simpliciter: Uae uobis malis! Si non generaliter diuites
uituperat, sed malos tantum, si et boni erunt, debuit illos ubicunque

laudasse.

Et quomodo de malis oum


:

dixisse uis

Uae nohis

iui-

iibus! debuit et de bonis dicere


esse, sed^) pauperes^), ut

Beati diuites!

Dicit plane, beatos

magis ac magis illam partem, cuius contra-

rietatem beatificat, humiliasse monstretur.

Bonos

pauperes laudat.

Et hie credo dicturus es: Quid ergo paupertntis titulum addidit, si

sicut diuitias in uituperationis sententia

nullam in ea bonitatis praerogatiuam sciebat posse subsistere? Nam non nominasset, nisi aliquod

in eis uituperationis

meritum

peruidisset,

ita
si

in

beatitudinis

j)rae-

dicatione

nunquam

paupertatem nominasset,

nullius

eam

uirtutis

sufFragatricem esse sensisset.

Defecerant reuera Dei Uerbo sermo^)

')

C.

(lefiniiiHt-,
"*)

was
S. S.

S.

beibehalten hat.
^)

C.

')

C. re;>;jnlisiet.

C. persone.

So oder auch hi
beibehalten.
*)

und mit ihm S. \wtest. ist wohl zu lesen st.


')

illi<,

was der
8)

C. hat.

hat

illi^

A. uitnperawt.
6,

Luc.

6, 24.

So der

C;

hat .sed- gestrichen.

^ Luc.

20.

Tractatus de

iliuitiis.

53
aut conlauda-

num

iiocabula,

quibus additis aut

niali

increparentur,
(juae

reutur boui!

Exceptis oarum rorum


potoruut,

tituli.s,

secundum quosdam
uobis honiicidis,

nee obesse
aut

nee prodesse,
aut

dixisset:
idolis

Uae
Quid

adulteris,

aut

rapacibus,

seruientibus,

aut alterius

cuiuseunque criminis
causa, exeeptis
nat,

uitio se maneipautibus.

in uituperationis

omnibus crirainibus atque

flagitiis,

solas diuitias nonii-

quasi qui

omnium noununquani

eas

materiam nouerit esse culpa-

rum? Quid iternm in beatitudinum laudibus, exeeptis omnium uirtutum titulis, solam nuneupat paupertatem, si non omnium eara causam sciebat esse uirtutum? Et si non proprie aut in ^) diuitias inuehitur,
aut

paupertatem
uituperat,

conlaudat

extollens,

debuit

alicubi

aut

laudasse
diui-

diuites, aut
tes

pauperes uituperasse.

Cum

autem generaliter tam


clare
satis

quam pauperes

conlaudat,

manifesteque

monstrauit, se

tam diuitiarum cupiditatem sententiae suae auetoritate

quam paupertatis tituluni extulisse. XVII. 1. lUud etiam adieio, quod nullus arabigere'*^) sapiontium poterit, diuitias absque omnium iniquitatum generibus difticiie posso conquiri. Maxime enim aut mentiendi studio, aut furandi
damnasse,
arte,

aut fraudaudi iufidelitate, aut rapiendi uiolentia, aut adulterandi

temeritate quaeruntur.
j)upillorum oppressione,

Nonnunquam

uero aut uiduarum

spoliis,

aut

aut iniusta donatione, aut, quod multo cru-

delius est, ett'uso innocontium sanguine colliguntur.


(|uid ergo nobis

Quod

si ita est,

intellegendum

est,

eam rem, quao

tanta facinorum

uarietate quaeritur,

Deo

auctoro^) praestari*)'?

Absit, absit a sensi-

bus nostris intellegentiae huius inpietas!

Deus enim omnia superius

conprehensa aut nondum facta prohibet, aut perpetrata condempuat.

Unde
sorum

nulla ratione uideri potest,


illa

eam

Deo conlatam
2.

esse substan-

tiam, quae per

sit

conquisita^),

quae prohibet.
diuitiarum

Sub

diuer-

haeroditatibus,

inquies,
si,

mihi

cumuhis
exclusis,

adcreuit.

Et hoc ini(|uissimum,
possides bona, quae tibi

legitimis

haeredibus

tu aliena

non sine aliqua potuorunt praestigiao aut'') uiolent.iae necessitate couferri. Sed esto, nihil intercesserit, ef spontanea tibi uoluntate conlata sint. lusti autom uiri est, quod iniusta uoluntate donatum sit, uoUe suscipere. Iniusto enim donatur, quod,
pauperibus forte parentibus omissis,
extraneo confertur haeredi.
3.

Unde non inmerito Dominus opum adtluentiam arguit atque condompnat, quarum concupisceutiam uniuersorum criminum causam
*) Der C. ambiu^erc mit einem Strich (i^i durch das ') ^) C. So der C. S. Dei awctoritafc. Der C praestare--. ") ^ut' felilt ^coiiquesita, wie es scheint, mit eiuem Strich J- durch e'. im C. S. hat e^ ergnzt.
*)

In fehlt im V.
><.
*)

zweite

54
esse cernebat.

Tractatus

fle

diuitiis.

Quis enim sapiens aut pnidens dubitet, eupiditatera fontem esse omnium malorum, radicem scelerum, culparum fornitem, delictorum materiam, propter quam iiec terra, nee raaria, nee uUus omnino locus aut secure inhabitatur, aut sine pauore transitur?

Huius

igitur concupiscentiae causa praedones in fluctibus, in itineriet urbibus^) fures et in

bus latrones, in uicis


Propter

omni regione

raptores.
falsa

hanc

circumuentiones,

rapinae

mendacia,
et

periuria,

testimonia, fraudes, inpietates,

crudelitates

quaecunque esse necotidie inno-

fandorum facinorum genera esse possunt.

Huius causa

ceutium sanguine terra polluitur, spoliatur pauper, miser opprimitur, Propter banc omnibus paeue nee uiduis aut orphanis^) parcitur.
moraentis
lex

diuina

contempnitur,
uiolatur.

et

assiduis

praeuaricationum

generibus decretum

caeleste
castitas

Huius
et

causa

nonnunquam
in-

expugnatur pudor,

uincitur^)

per inlicitas uoluptates

pudens libido bacchatur*).


nimia

Per banc saepe parricidia partim

uotis,

partim operibus perpetrantur.


aut inrogat.
bilis,

Dum

quis ad diuitiarum possessionem

et inpatieuti auiditate festinat,

mortem parentibus aut


et

optat,
efifa-

Harum

causa etiam maleficiorum infausta et nee


inpietas^)
discitur,

[nee] nominanda Per bas non minus quam criminosarum artium studia prosilitur. et omnis bonae indolis peruertuntur^) mores, animi quoque uiolantur natura corrumpitur. Denique quotusquisque diues sine elatione, sine Quis, quamuis adrogantia, sine tumore, sine superbia, sine fastu?
sit

ad omnium turpiura

in

paupertate

mitis,

bumilis,

patiens,
inflatur,

benignus et

lenis,

non,

accedentibus diuitiis ''), aut tumore


aut inpatientia concutitur,

aut superbia extoUitur,

aut ira succenditur, aut furore grassatur?

Quando opulens
se^)

conditionis suae aut fragilitatis

non

ita obliuiscitur,

ut neque esse^)

memor est? Quando bominem putet? Uel quoest,

modo
esse,

putat,

qui superbo nimis et elato fastigio naturae suae asper-

natur nosse consortes.

Et eo

se,

quo deterior

cum

cupit

non

quod homo

est,

aestimat esse raeliorem^'^).

ingentibus miser

inuolutus raalis et tantorum forsitan peccatorum Der


C. hat ^ui^nbus'
et uibibus.

seruus,

quantarum
^)

*)

st.

'^)

C. oi/anis.
*)

C. uiiiiitur.

*)

was S. falsch in aifabilis nominanda inpietaa S. nee fansta, nee So schon S.; C. et ineft'abilis, nee nominanda?
C. accatiir,

vat/atur

coriigirt hat.

C. iufausta et

nee

affabilis impietas.
.sc/jc

Infausta
')
;

'')

reaertnntur.
")

Im

So der C. S. sui. ^) Die Worte neque esse- stehen mit etwas schwrzerer Diute ber der *") nach dem C, doch mit esse melioiem Zeile. Alles von Et eo se Al^snahme von >se, statt dessen derselbe /e hat (eof equo). S. hat, was der giebt, in et eis deterior est, cum cupit non esse quod homo est.
ist

das

non

vor

^accedentibus*

hier

wiederholt.

Aestimat sese meliorem^ verndert.

TractatiTS de diuitiis.

55
illo

diuitiarura

dominus.
Doniini

Dedignatur inopem, qui

eo forte

morum
illum

iutegritate sit ditior,


liabitu

quo rerum
sui

facultato pauperior est, et in liumili


raulcetur.

uec

conteraplatioue

Audias

diceuteni deinde
ali(iuid

hunc

abiectum, inendicura, ignobilem, et hie dicere

nobis corani positis audet et in bis pannis de

morum nostrorum
diuitibus

conuersationo tractare et conscientias nostras per rationabilem dispu-

tationem ueritatis

agnitione^)

pulsare!

Quasi

solis

loqui

quam sensibus debeatur. XVIII. 1. Non frustra ergo Dominus eam rem ubique paene arguit atque condempnat, cuius cupiditatem omnium scelerum semiNee iumerito diuitibus per difticillirai exempli narium nouerat. co:ii)arationem regni caelestis quodammodo aditum clausit, quos malorum omnium causa''*) inlaqueatos uidebat. Facius, inquit, camequam dmes in recfnum caelorum'^). liis per foramen actis transihit,
concessum
sit,

et ueritatis ratio opibus magis.

Quid
nisi

do

tam

euidenti

loeo

diutius

aliquid

disputare necesse
se

est,

tantuni

diuites admonere,
fore,

ut tunc

gloriae

possessores

eum
sit

aut

demum sciant, tam magnum aeum

eaelestis

repererint,

tam modicum per euius foramen eamelo*) Quod^) penetrabilis sit. eamelum, cui etiam acus angustissiraus aditus adhuc inposlioc penitus inpossibile est, quomodo illud, quod si
trausire possibile, aut
sibilius detinitur, inplebitur, nisi forte,

bene dispensatis opibus

suis,

diues sufficiens

aut pauper ingredi

contendat,

quo opulens intrare

non poterat.

2. Sed non de camelo dictum est, inquies, eui per foramen acus transire penitus inpossibile est, sed de camelo), id bunianae eupiditatis circa diuitiest de nautico quodam fune.

arum amorem nimia


nomina'') perueniret,

et

minuere
tanta

cogeretur!

non ferenda uersutia, ut usque ad fuuiuni tantum ne aftluentem mundi substantiam inQuam beata esset, si orga Dei dilectionem
laborarot
!

aninii

soUicitudine

Sed mens

terrenis

amoribus

ccupata caelestem non reeipit caritatem.

Hoc tamen miserrimum


Quasi possibilius

argumentum
sit,

est

et*!)

nusquam

diuitibus i)rofuturum.
transire,

quam eamelum, id est aniAdhuc parum scrutatus es, uonmal illud notissimum, penetraro. duni dignam dofensionem, per quam securus a caelesti sede oxtraneus degeros, inuenisti. Quid tibi cum nauibus, quarum tam uasta sunt instrumenta, quam fortia? Inter lanificia magis inquisitionis
tarn

magnum funem aeum

huius adhibenda est


So mit
10, '25.

sollertia,

si

uel

illic

filum aliquod, quod came-

1)

S.;

der C. hat -agiiitiom


*)

'^)
.

A. causam.
'')

=)

Mattli. 19, 24.

Marc.

Luc. 18, 25.


came^^us.

Der
S.

C. hat hier
s.

Ausnahme

berall

Georges

Hier hat der C.

cameZus.

'')

C. nomin.

uud im Folgeuden mit einer ^) v. C. uud mit ilini S. aut. *) C. wtt, was S. beibehalten hat.

56
lus^) dicatur, inuenias.
stultitia,

Tractatus de

diuitiis.

luridenda est pauliilum huiusmodi liominum

quamuis seniper sit detlenda miseria, ut nouerint, sibi illa'"^) Dominum minime argumenta profutura^), quae hominibus apud Sed superioris, ais*), definitionis difetiam liabentur in risus. 3.
ficultatem inferiore coudiit^),

immo etiam penitus aboleuit*), dicendo: sunt apud homines, possiUlia sunt apud DomiQuae inpossihilia
Sane
possibilia

num'^).

non modo

diuites

inpedimentis et diuitiis^) caelo recipere,


Si de possibilitate Dei agitur,
extraneus, quia nihil
a regno

cum suis omnibus et uerum etiam camelos ipsos.

Deo

inpossibile
dici

nuUus esse inuenietur reperitur. Et quomodo superior


eius
debuit,
si

poterit stare sententia,

quae aut
dici,

non

diuina erat potentia


4.

rescindenda, aut

si

debuit

rescindi
sit,

restat intellegi, qualiter

dictum

omnino non potuit? possibilia apud Deum^)

Sed^)

esse,
^^),

quae

siue apud homines inpossihilia uidebantur. Cum abnueret Dominus in omnibus diuitem, siue tantum pecunias habentem regnura caeleste
percipere, discipuli^^), qui

necdum

perfectae scientiae pleuitudinem

possidebant, apud quos diuites ex ludaica institutione adhuc

magni
adflu-

habebantur, eo quod aliquotiens^^) pro'*) nimia possidendi


entia misericordiae opera exercere uiderentur,

*^)

nondum

scientes,

quod
prae-

uniuersae legis transgressor haberetur,


perculsi sunt, retractantes

qui uel unius mandati


Si etiam

uaricator existeret, audita dominica sententia,

desperationis moerore
illis,

apud

se

atque

dicentes:

quibus per diuitiarum substantiam


bile est,

omne

pietatis officium inplere possicaelestis

per tam ardui exempli conparationem

regni

adi-

tus'*) denegatur, quid de raediocribus pauperibusque censendum est, quibus nulla misericordiae materia subpetit^^)? Aliquid '^) ita eos

sensisse,

ex eorum responsione monstratur.

Qais

ergo,

inquiunt,

saluus esse poterit? quasi nullus saluus esse possit, si salui diuites non fuissent, aut^^) in illis tantum uuiuersi humani generis summa
was der C hat, ganz kleines
**)

1)

So der
bei S.

C.
^)

^j

C. C.

ill.

*;

C. in-ofuturS.

*)

Ais

fehlt

Der

hat ber

dem

>t<

von

coudiit' ein

^)

^) C abolebit. wie es scheint, von des Schreibers Hand. S. condifit. C. i^iis. Marc. 10, 27. Luc. 18, 27. C dominum (dum). 19, 26. uud mit ihm S. 'Etc. ") So Schon 3, hat dies in Hliuitns'^ corrigirt. 'O

hI^,

Matth.

der

So der C. uud nach ihm A.; L. abnuere Aber mit ^discipuli beginnt der ") So der C; S. aliqno)Cum abnueret-^ etc. Nachsatz zum Vordersatze: '^) Somit L.; A. possidenie; der C possideniia- durch ") L. prae. ties.
C. (din);
S.

Domimim.

")

nideatur.

^'^)

S.

percipere.

Discipuli.

") subiierfit. '^ C af?fiitus. den Einfluss von ^adfluentia- entstanden. ") Einigenuaassen, uugeMir so; S. hat das, was der C. giebt, alqd'., mit '") S. fuissent. Aut einem Strich durch >; und cZ ^t quod" gelesen.
in
illis.

Tractatus de

diuitiis.

57
^) sit,

consisteret,

cum multo pauperum


upud homines,
possit,

turba numerosior

et iutcr mille
illi:

inopes uix locuples unus

appareat.

Uiide respondetur
est

<^)iiod

inpossihUe est

possihile

apud

Beimi'^),

id est:

Quod humano
])OSsibiHus
et

sensui uidetur iupossibile, ut quis absque^) diuitiarum

abiindantia saluus esse


est'^),

hoc ai)ud

diuinam scientiam multo

cui magis humilis et sancta paupertas,

quam superba
hoc bt)iium

iniqua diuitiarum iactantia conplacet;


difficile

cuius

etiam

absque malo esse


causa.

potest^),

misericordiae promerendae gratia,


5.

dum praestatur non tam diuinae quam humauae conciliandao gloriae


inquies, diuitibus

Sed regnum

caelorura,

Dominus, uon
sit

aeternao uitae perceptionem denegauit, quia uon statim a uita excluditur, cui caolestis regni possessio iutordicitr,

eo quod

et

uita

cum regno

et uita sine regno.

Oranis enim, qui regnat, uiuit, non


a te*) illius uitae locum,
si hi,
:

omuis, qui uiuit, regnat.

Primum quaero

quam^) extra regni finem

esso determiuas; deinde,

qui uitam^)

sine regno habcbunt^), salui esse poterint.


:

[Respondes'")]

Credo, salui.

Et quomodo apostoli dicunt (^uis ergo poterit sahms esse^^)'? si regnum tantum sciebant diuitibus denegatum? Unde aperte manifesteque monstratur, ubi regnum est, illic esse et uitam, et ubi uita sit, ibidem salutem esse, et ubicunque Salus uon sit, illic nee uitam esse,
nee regnum,
et eos, qui extra regni
(>.

terminos fuerint, saluuos esse


est appel-

non

posse.

latus, qui^-),

Sed populus gentilium, inquies, camolus quamuis omuium esset uitiorum goneribus
rectum habens, quia cameli
substrauit, facilius per
in

de])rauatus

et nihil in se

modum

Christi so tidei
est angustae

subiecit atque

foramen acus, hoc

uiae*^) tramitem, introiturus ])raedieitur,

orum populus,
non
possit'*)

in

regnum caelorum.
iani

intellegi,

superius

quam diues, id est ludaeQuod ludaeorum populus diues disputatum est. Nunc uero,

au gentilium populum camelum nuneupari conueniat, peruidendum. Primum quaero, quae ratio exegerit^^), ut haec causa tanta uomiuum
diuersitate obscuraretur, uel quid prohibuerit, gentilium

populum

pro-

prio

quae causa poposcerit, ut appelletur'*) alieno. Dicis, quia antedicti animalis moro diuersorum esset tlagitioruni iuiuocitari, aut

nomine

quitate distortus.
')

NuUa
;

ergo in ludaeis ])rauitas erat; aut,

si

erat,

'^) So nach dein C. A. unirersior, L. uniuersalior. So der C. (dn). Luc. 18, 27. C. aCque. *) und mit ihm !S. esse^. *) So IMan hat entweder -hoc zu streichen oder anzunehmen, dass nach der C. >bonum Worte, wie quod facit, ausgefallen sind. ^) C. adte. ') So der C; S. quem. ) So der C; S. e/iam. C. ^habebant und mit ihna S.

S.

Dominum.

^^

''

'"^

Dieses Wort oder ulicis


10,
26.

nmss
'^

hier ausgefallen sein.

") Matth. 19,

2.5.

Marc.
'*)

Luc. 18, 26.


'*)

und mit ihm


)

S.

>qui

") C. uia.

C. posses; S. posset.

C. exigerit.

Apellaretur?

58
cur non et
isti

Tractatus de

diuitiis.

eiusdem conparationis notantur exemplo?


hominibus peccatoruni

Uel quocon-

modo

caraeli conparatio

uitio deprauatis

Quia rectum corpus non habet, inquies. Quasi ^) aliquod animal sit, quod in lineae moduin recto tramite deducatur, et nullam corporei status aut curuaturam habeat, aut fiexuram, maxime illud^), quod ex diuersorura membrorum diuersitate consistit. Et quamuis multipliciter aut incuruatura sit, aut inflexum, natura sua*) rectum est. Et, si quod habet, naturaliter possidet, uitio caret. Et si uitio caret, quomodo homini non natura, sed uoluntatis
ueuiat^),
scire desidero.
arbitrio deprauato conparari poterit?

Quod

naturali tenore formatur,

7. Cur ergo, dicis, ipse Dominus nouuunquam homines animalibus conparat, ut Chanana^os^) canibus, ut Herodem uulpi, ut apostolos ouibus, ut malos et pseudoprophetas lupis^j? Ista'') non tam^) ad^) corporis habitudinem, quam ad morum

inreprehensibile debet iudicari.

similitudinem referuntur, qui nee


naturalis

in^*^)

ipsis

animalibus absque aliquo

motus gubernantur

arbitrio.

Sed bene aut Herodem uullegis,

pem

dicis,

aut Chananaeos ^^) canes, aut caeteros his appellationibus^'''),

quibus a
ut et tu
est,

Domino
eas^^)

uocati sunt.

Ubi

gentes camelos dictas^^),

ita

debeas nuncupare?

Quodsi nusquam scriptum


nullius
didicisti,

quomodo propria audes usurpatione praesumere, quod


el qua lectione instructus

scripturae auctoritate firmatur?

quod foramen acus angusta uia intellegi debeat? sontiendum est, quomodo per illam camelus, id
delictorum iniquitatibus deprauatus incedat,
esse dominicae seutentiae auctoritate saucitur?

Aut
est

si

uere ita

populus cunctis

quam paucorum iustorum


Aut
enira

gentium
fuerit,

populus camelus uitiorum

prauitate

erit
si,

et,

angustam uiam intrare non


uitatis

poteril, aut,
itineris

quamdiu hoc omni infidelitatis

et pra-

errore
dici

deposito,
poterit.

recti
8.

callem ingredi

meruorit, iara

camelus

non

Expositis his, quae

eum secundum

quo-

rundam intellectum antedicti animalis fecerant uocabulo nuncupari,


ita fiet,

ut hoc loco camelus siue

secundum

historiae ueritatem,

siue

secundum
')

allegoriae fallaciam^^) foramen acus intrare

non pos-

^) C und mit ihm S. conueniet. So C. und A. L. qum si. *) C. cananeos. ^) latth. 15, und mit ihm S. naturae suae. 22. 26. Marc. 7, 26 fg. Luc. 13, 32. Matth. 10, 16. 7. 15. ') Der C und ") In ist ausoefalleu. ^) Im C. ist tam mit ihm S. Isti. C. a. ''') ") C. cananeos. im C. ausgefallen. S. dicis. S. hat zu sappellationibus nuncupas hinzugefgt, indem er angenommen hat, dieses Wort sei aus'^) gefallen. Der C. und mit ihm S. Mglich, doch nicht nothwendig. dictos' und eos Vielleicht doch das Rechte, indem der Verf. an die heidnischen Individuen gedacht hat. Vgl. dann Matth. 28, 19: docete ovines '*) So der C. i^Fallagentes, haptizantes eos (avrovg). S. translationem.

C.

'^)

illuc.

*)

C.

'')

Tractatus de

fliuitiis.

59
uia
et

sit*).

9.

Deinde,
sibi

qule

est,

quod,

cum ungusta
couiuncta

regnum
saluato-

eaelorum

inuicem

coiinexa^)

atquo

siut,

rera ea^) ab alterutro sequeslrasse, crodaturV

Nam
dicit:
et,

si

foranien acus

angusta uia
actis,

est,

^)

faciUus,

in(][uit,

camehis introibit per foramen

quam
istud

diues in
fiet,

regnum eaelorum.

Cum

Facilius illud,
si iiigens

quam
tio

infinitam discretionein osteudit,

discre-

non potest de augusta uia intellegi, quae caelcsti regno coniuugitur, non separatur*). 10. Illud uero quae ratio faciat, intuendum est, quod hi, quibus moris est, omnia paene testamenti ueteris
est,

allegorica et mystica

expositioue

tractaro

et

noui seu^)

praecepta,

seu gesta liistoricae magis intellegeutiae simplicitate sentire, eo quod


uetorura facta

diuitiarum

consuetudinem

nouorum praefigurauerunt ueritatem, ut^) in sola causa suam aut obliuiscantur, aut inutent et
mysterio subutau-

praepostero ordine, quae in lege sunt gesta, ad defensiouem diuitum


simpliciter et absque imaginariae iuterpretationis
tur*'),

euangelica uero praecepta, omni historiae simplicitate et ueri-

tate^) submota, allegorica nitantr


liac

obumbraticme uelare, tanquam in


figura sit ueteris,

tantura ro

nouum testamentum
et

cum

in Omni-

bus uetus noui imaginem gessisse noscatur.


et

Diuitias

enim Abrahae
legitur,

Dauid
uero

et

Salomonis
in

caeterorum simpliciter intellegi uolunt;


de
diuitiarum

ubi

ali(|uid

euangelio
tractatu

contemptu
magis,

typico^^) moliuutur
legis,

corrumpere,

cum

ut dixiuius,

(juam gratiae allogorizare mandata conueniat, uisi quod luiiusmodi non tam scripturarum uim'^), quam uitae suae qualitateui'-) conantur adstruere et per falsam legis interpretationem onmi acuminis^^) ingenio defensare, quod**) diligunt, et conuersatioueni

suam

non tam secundum euangelica praecepta dirigere, quam secundum actus sui morem euangelicorum mandatorum intellegentiam tempelegi subdere cupiunt, ciuam legem Uolunt enim ita praeceptum esse, ut uiuunt, non ita uiuere*^), ut praeceptum est. 8ed huiusmodi sensus .auctoribus suis non solum nihil proficiet, uerum etiam obesse
rare.

Non enim tam uitam suam

suis conuersationibus subiungere.

wird durch das vorangehende gegenstzliche So der C. Zwischen Expositis his nuncupari possit^ muss Einiges ausgefallen sein. C. cowexa.
ciaui'
*)

^ueritateiu

geschtzt.
fiat

'^)

und ^) Der

ita

non

C. nt saluature.
")

')

Ab

eo separatur?
')

*)

Auch

hier nuiss etwas ausgefallen sein.

C. no-

mset.
hi)

>Ut'

scheint eine durch die weite Entfernung von


*)

quod (quod
Hu")

hervorgerufene lucorrectheit zu sein.


'";

So der C;

S. supputantur.

bnti,

unter der Hand, heimlich gebrauchen, fehlt in den Lexx. .l^utanturV

C.

ueritate.

So der C;
'*}

S.

tropico.

") C. scripturar uT.

S.

bloss

scriptu-

rarum.

'O C.

qualitatc'

und

so

auch

S.

'^)

C. omcrimhis.

") So der
e-.

C;

S. quae.

ueuerc^

mit einem Strich

(i)

durch das erste

60

Tractatus de

diuitiis.

credendum

est,

cum per eum uon modo


Sed^) dicis:

caelestium

mandatorum

praeuaricatores, sed etiam adulteratores fuisso docoantur.

XIX.

1.

Praeceptorum prius genera inplenda

sunt et ab omni iniquitatum flagitiorumque inquinanientis

expurgandus, et

sie

diuitiarum substantia distrahenda.

tum

tarn pro diuitiis,


dicatur,

cum

quam tum demum unicuique speruendas


seruauerit,
fiet,

animus argumenNam, pro peccatis pariter inuentum!


esse
diuitias,
sit,

cum

omnia praeceptorum mandata

et

perdifficile

diuitera

uuiuersa legis iussa conplere^), ita

ut nee

mandatorum

plenitu-

dinem, diuitiarum necessitatibus curisque arcentibus, inpleat, et dum,

quod

est

difficillimum, expectat,

nee diuitias aliquando eontempnat.


inbuit,

Aliter Christus
inuenies,

suos

discipulos

quem
Quod

nihil

prius

doeuisse
facilius

quam

euncta saeculi inpedimenta spernenda,


illo

quo

euangelica

possent mandata inpleri^).

in loco

praecipue
in

demonstratur,

quo parabola saluatoris uerbi

caelestis- inducitur,

qua

spinis diuitiae conparantur,

ita in aruis cordis nostii suis euris

ac uoluptatibus

semen uerbi
Si
igitur cor

sufFocantes,

ut in

terreno

agro

Spinae

omniuni generum semina aut iufructuosa reddunt, aut nee germinare


permittunt*).

nostrum humo^)

adsimilatur,

uerbum
con-

uero seminibus adaequatur, diuitiae autem spinis et sentibus*)


parantur,
quis terrae huius cultor intellegendus est?

Animus, nisi fallor. Quid ergo primum in spinosa humo agricolae exerceudum estV Ante iacienda semina, et postquam fructus attulerint, spinae eradicandae, an prius ab omnibus seminum contrariis mundandus est ager, et sie bonorum frugum grana iactanda sunt^)? Et uobis igitur huius conparationis exemplo diuitiarum inprimis spinae euellendae sunt, no bono semini possint esse contrariae. 2. Dieis forsitan: Cur autem non cum diuitiis omnia possim Christi mandata seruare"?
Si
potcs,
nihil
tibi

diuitiae

obesse credeudae
debes,
et si

sunt.

Prirao ergo
in-

ipsorum mandatorum speeies nosse


plere^) possibile
sit,

etiam diuitibus

diligenti

examinatione rimare.

lubemur enim

non mentiri, non maledicere, non periurare, sed nee iuste quidera iurare, nulli malum pro malo reddere, inimicos diligere, pro persecutoribus et calumniatoribus uostris instanter orare;
ablata repetere,

non licet uobis non saecularia iudicia adire, non uicem iniuriam inrogantibus repensare. Prohibemur etiam cum fornicatoribus, aut
*)

So mit
^) )

S.

der C.

scio

AVre dies das


*)

Rechte,
^)
.

so

htte

man

dices'

zu lesen (Ich weiss, du wirst sagen).

/plere?.

C.

S. s7;pleri.

sensibus.

*) C. So der C; S. reddant und perniittant' Hier mssen Worte, wie Credo, prius mundandus
*)

und mit ihm homo. ^ C.


oder Sine

dubio

etc.,

ausgefallen sein.

A. hnpleri.

diuitibus inpleri?

Tractatns de

dinitiis.

CA

ebriosis,

aut maledicentibus,
salteni proferre

aut rapaeibus cibum capere; uon licet

uobis otiosum
ali(|uid

ex ore sermonem.

Quid necesse
ambiguura,

est,

de maioribus
ut mihi

diccre,

cum

nulli

esse

possit

eis

maiora non Heere, quibus etiam miiiora prohibentur admittere.


secro
te,

Ob-

secundum conscientiao tuae testimonium


sit
ei,

respoiideas,

an haec omnia inplere possibile


inplicatus.

qui diuitiarum uexibus fuerit


amplioris

Tanto

euira

unicuiquo

cura

sollicitudiiiis

rerum substautia possidetur^). Multos propter Deum^) pauperes scimus ab omni terrena faciiltate, proprietate. cura
na^citur, quauto raaior
[alionos^)] nullisque

et

tantum terrae

liberos,

mundanae possessionis necessitatibns praepeditos quantum extranoos, et uix nihilorainus


plenitudinem
possunt.

mandatorum
quid facient,

perficere

Si

illi

uix possunt,

qui ingentibus diuitiarum curis et inmensis mundana-

Et ne quis putarot, aliqua quamuis non uniuersa seruontur, alio in loco dicitur: Qui unhiersam lef/cm seruanerit^ ofendaf aiitem in uno^ factus est omnmm reus^). Et ne hoc de ueteris testamenti tantum praeceptis intellegendum existimes, scito illud Christianis dici, quibus iam nouae legis mandata erat necesse perficere; quippe cum regnum caelorum non intro(;ant, nisi qui
sollicitudinibus occupanturV

rum rerum

horum,

({uae superius

memorauimus,

sufficero,

prioris

instrumenti

cultores

abundantioris
et

iustitiae

magnitudine^)
lex dica-

ante*) transierinf).
tur,

Quod autem

nouum testamentum

beatus apostolus doeot, dicens:


Jo/fa

His, qui sine lege crant, quasi

sine

esseni.,

cum

Chrisfi^^).
hitis

Et

alibi:

sine lege Bei non sim^), sed in lege sim^) Innicem onera nestra ]}ortate, et sie adimple3.

legem Chrisfi^^).
sintV

Quid ergo dicimus:

Quod

diuitiae pec-

catum

Absit!

peccandi occasioiiem

Non quod ipsae peccatum sint, sed quod porrigant, dum aut male conquirantur, aut non,
aut

sicut oportet, possidentur,

per harum sollieitudinem caelestium

mandatorum incuria
stratur.

nascitur, et delictorum crebrior necessitas niiniet dicit: Fili,

Quapropter spiritus sanotus testatur


tui,
et, si

ne in

nmVis-sint actus

diues fueris^ non eris inmunis a

delicto^'^).

Ergo, sicut superius diximus, peccandi occasionem diuitiae praebent,


')

Ab

eo possidetur?
terre
in

*)

So nach dem C. (dm);


itroprietates,

S.

Dominum.
'alienos'.
et

')

Der
hat
alie-

omni diese Worte


C.

ab

facultates.

curns

ohne

S.

>ab omuin terrae

facnltat/

proprietatiftus
,

cnris

') ') .Tac. 2, 10. iiiagnitndinrr was S. behalten hat C. ganz bortlssig und dannn verdchtig. Vielleicht wollte ein Schreiber jantcierint^ setzen, schrieb aber mir ante weil er alsbald sah, dass 'transierint folgte, und vergass dann ante zu tilgen. ^) Der Verf. spielt auf '') '") l Matth. 5, 20 an. ) So der ('.; S. esaew. C. snm\ S. essem.

nos-

corrigirt.
ist

*^)

Ante

Cor. 9, 21.

"J Gal.

6,

2.

") Sir. 11, 10.

62
et possidendi

Tractatns de

dinitiis.

nimietas causa efficitur errandi.

Prudeuti et religioso

auirao et absque alicuius reprehensiouis macula uiuere concupiscenti

non modo peccatum, uerum


debet
occasio.

etiani peccati

ipsius pertimescenda esse

Beatus^

inqiiit

scriptura,

qui

timet

omnia propter

Dominum^).
similes
recipiet

Occasiones euim peccatorum occasionibus ualetudinum''*) sunt. Sicut enim corpore inualidus^) pristinam difficile
sospitatem,
uisi

omnes

prius occaiones,
abstulerit,
ita

per

quas

infir-

raitatum
depressa

causae

ministrantur,
et

anima

peccatorum
praeualescere
delicto-

morbo

iniquitatum febribus

exaestuans

difficile poterit, si

non uniuersas ante occasiones


aeger,

absciderit

rum.

Et ut seusatus
suae
saluti

recuperare uolens celerem sanitatem,

ualetudinis

causas

atque materias
repellit

per

se

ipse

perpendens,
desiderabilia
sapiens,

omnia

contraria

ac

remouet,
ita uir

quamuis
et

nimis sint et delectabilia uoluptati,

prudens

qui

melioris substantiae, animae scilicet, desiderat sospitatem, occasiones

omnes debet
tione

intellegere*) peccatorum, et,

cum

eas integra considera-

librarit,

ab

amplius iam uelle


saporis sui

omni animi sui desiderio procul auertere, nee diligere, quamuis dulce atque suaue sit, quod per
spiritalibus uisceribus
letale

commodum

uirus iufundat.

Nolo enim, mihi iam dicas:


et

Sed

illa

et illa

Dens

creauit;

quoniam
tamen

multiraoda

pomorum genera
species

et

frigidissimi creaturae^),

fontium

liquores et

uini

suauissimi
*')

Dei

sunt

uec

idcirco

febrientibus
languoris.

porriguntur,

quia maior per haec causa potest uenire

Sed quid de aegris loquor, quando hoc percipere nee sanis quidem nisi cum modestiae temperamento salubre sit, quia in omni specie nocet, quicquid supra naturae necessitatem auida nimis et uisatiabili concupiscentia sumitur. 4. Sed concedam tibi, quod ita habere diuitias possis, illas scilicet, quae ex bona parentum
haereditate
descenderint,
ut

eas

absque

ullius

delicti

coutagione

possideas, et sint tibi

bonorum operum

materia,
illius,

non causa uitiorum.


perspicuitatis atque

Este, tu illius efficaciae sis atque uirtutis

prudeutiae, ut aut solus, aut rarus illam


uertas,

rem ad tuum commodum


Quanti

quae aliorum
illius,

saluti

adferat

detrimentum perenne.

sunt enim

cuius tu uideris esse, circumspectiouis atque pru-

deutiae, ut aut per mal um sibi diuitias intellegant^)

non expetendas,

*)

Der Verf.

zielt wolil
^)

auf die Worte;


^)

Timentis

Dominum heata
C.
;

est

anima

eins in Sir. 34, 17.

C. uaHtndiuuiE.

So

iiacli

dem

S. corp?."? inualidiu,

wogegen ausser dem


*)

C
S.

abstnlent

spricht,
vi)

was
C.

eine Person als Subject verlaugt.


^e^.
^)

C.

>intellgere

mit einem Strich


e.

durch das zweite


')

C. creaturo.

")

So nach dem C; (i) durch das zweite

febridtentibus.

intellegaut

mit einem Strich

Tractatns de

dinitiis.

()3

aut per bonuin uenientibus uti


officiisV

uelint

iu

misericordiae aut

pietatis
iniuste''')

Tu

do bouo habes et bcne possides^),

quod nee

consecutus es, et iuste perfruoris; sed alii non intuentur, unde habeas, uel qualiter habeas, nisi tautum, quia habeas, et, quia, quod^) habeas, uident, unde uel qualiter habeas, non uident. Et
forsitan

dum

hoc solum Optant imitari,

quod uident, incipient per


ut
tibi

fas

et

nofas quaerere et scelera raulta committere,

in
et

possidendi
erit

quantitate aut pares, aut superiores uideantur existere;

substantia tua non tarn uirtutum occasio,

quam
si

causa uitiorum.

iam Sed

mihi bonorum operuui materies,. inquies.


rimis uero malorum.
conferatur,

Solo*) tibi bonorum, plutibi

Et nescio iam uel


fuerit

per

eam

boni aliquid

quae interitus

causa multorum.

Contempnenda

est illius rei bonitas,

quae multos,

dum

uni prodesse putatur, occidit.

Quanto melius egeris, si tua omnia erogando triplex perficias bonum. Primura misericordiae, quod tunc ad perfectum consummasse credendus es, cum uniuersa distribueris; secundum, quod, dum tibi nihil dereliuquis, Omnibus non modo peccandi occasionem auferes, uerum etiam praebebis uirtutis exemplum; tertium, quod perfectionis gradum conscendis, cunctis substantiae facultatibus erogatis. Quid ergo
dico?

Ut

diuitias a piissimis parentibus derelictas, abauis, proauis,

atauis tritauisque^) conlatas absque ulla causa peccati, absque alicuius laesione uel dolore quaesitas odio nostris suasionibus habeasV

Absit!
fidoliter

(^uin potius
diligit,

lioi'tor,

ut diligas.
*),

Omne

enim,

quod quisque
sempiterna

non tomporali

sed aeterna possessione


ut
illud

obtinere desiderat.

Si

amas Patrimonium tuum, id age, Et si uere hoc baeroditate retinere.


transfer
illud

ualoas habes,

cupis.

dum tempus
illuc'')

de

terra
fine

in

caelum,
est.

quia,

quicquid in hoc

romanserit,

mundi

delendum

Quicquid

mundo igitur, dum

uiuis^), transtuleris-,
ris,

perpetuo possidebis, quicquid autem hie reliqueesto illius sententiae dicentis


;

perdidisti.

Memor

lustijica ani-

luam ante ohiium, quoniam non est apu inferos quaerere c/hos^).. Et alil)i: Ante mdicium para vtstitiam tibi^^). Ego illum
diuitom

mam

magnificum atque

laudabilem

puto et

cunctis

sapientiao

merito praofereudum, qui ita uitae mortisque consideratione so temporat, ut ante se uniuersa praemittat, ut^')

secum

pariter sua cuncta

')

Der
;

C.

haberts

und

possides*
'')

S.

liabcas
*)

der C.

S.

verkehrt

iuste''.
25;')

Der

C. qnid.
s.

') So und ^possideas. So der C. s. Neue, For;

nienlclire der lat.


tiiiiporal/rt.
ler.
')

Spr. II,

und (ieorges
das folgende
'')

v.

^)

C. tratauisque.

'^)

C.

"Wohl ein
'')

durch

aetern'
16.
17.

liorvorgernfener Feh'"j

L. ilhv/.

A. n vivis.

Sir.

14,

Sir.

18,

It.

") A.

aut, L. ac.

(34

Tractatus de dinits.

hoc scriptum esse reor: liedemptio animae uiri ditiiSed quomodo, inquies, ad caelestia possunt terrena Uade, uende Per illos scilicet, de quibus scriptum est: transferri? omnia tua et da pmiperihus, et hahebis thesaurum in eaelis"^). Meminisse debemus, nos in hoc mundo tanquam hospites et peregrinos
deficiant.
tiae ipsms^).

De

dogere oportere, beato apostolo dicente


(jrini ahstinete
dicit:

Tanquam

hospites et pere-

ricut

Item alius apostohis Dum in hoc corpore simms, peregrinanmr a Domino^). Ergo aduenae in hac terrena habitatione sumus, ita^) aduenarum
nos a carnalihus desideriis^):
imitari.

morem debemus
cunquirit)
possit.

Nullus enim peregre constitutus


quae secum
aut

illa sibi

et

congregat,

ad proprias sedes ferre non


aut de
alio

Nemo enim

de India,

de Arabia,

^gypto

ne-

gotiandi causa adueniens, Roraae uel quocunque

loco')

exiguo
con-

tempore moraturus,
paret*^),

aut domos sibi ibidem,

aut

possessiones

aut aliqua, quae^) esse inmobilia uideantur, nisi

aut aurum,

aut argentum, aut

mercium
illa

species,

aut quaecunque

secum ad pailla

triam propriam ferre


tionis nostrae
illa

sufficiat.

Ita ergo et nobis in hoc peregrinasunt,

tempore

tantum desideranda

quaerenda,

omni

laboris ac sudoris studio congreganda,

quae nobiscum simul

ad caelestia possunt rogna transire, et in quibus ualeamus perpetuae


haereditatis locupletatione gaudere.

XX.
et

1.

Sed nee illorum mihi praetereunda


qui sibi religiosi uidentur,
et
se,

est arguta

uimis

urbana

subtilitas,

mundi contempeo quod aut


uel

tores

tam apud

quam apud
habitu,
auvi,
et

imperilos

iudicantur,
illos")

humiliore^")

incedant

aut

nuUa

possessionum

ornamentorum, aut
talli

aut argenti, aut cuiuslibet pretiosioris me-

omnia nihilominus suis abscondita thesauris latent, et quod^^) coram^^) hominibus inanis gloriae causa fruendi Sed filios 2. usu'^) contempnitur, animi concupiscentia possidetur. Quid ergo relicupio uniuersa seruare. habeo, inquies, quibus niea gionis intuitu coutempsisse te fingis, quod liberorum contempltione
delectet,

pompa

eustodisV
geras, si

Uel cur

tibi plaudis^^),

aut complaces, quasi noui aliquid


tuos
filios

omnium bonorum tuorum


iufidelibus

haeredes instituas, quod


in

facere

etiam

moris

est?

Aut

hoc forsitan te
praestas,

Deo
quod

aliquid conferre existimas,

quia liberis tuis

celerius

^) ") 2 Cor. 5, 6. 1 Pet. 2, 11. 19, 21. ') So nach mit einem Strich (i) flnrch e. dem C; S. alio i loco. ^) L. coniparflt. ') Quae^ fehlt im C. ^") 0. hnmi") Qnod .ber der Zeile mit schwrzerer Dinte. Es ") C. ilh(s. liorf'. '') ") C. hishs^, was S. beibehalc^ram. scheint jnger zu sein.
')

Prov.

13,

8.

*)

Mattli.

^)

C. in.

*')

C. conquerit

ten hat.

'^)

A. plaudes.

Tractatus

fle

dinitiis.

65

eis^)

eras

quandoque sine dubio relictuvus?


Absit
!

Ut filios tuos penitus exheredes. quam naturae necessarium est,


diligis,
si
illis

Quid ergo diciinus? Sed ut illis non plus,

derelinquas.

Nam

(luomodo

eos
et

ea uideris conferre,

quae

noceant"?

besse enim

ipsis

possunt.
et,

quae

tibi

uisa

sunt

obfuisse.

Aut enim
sentit,

tibi nibil

obfuerant,
illis

frustra ea spreuisse te, simulas, aut, si obfuerunt, uec

conferenda sunt.
possidere,

NuUus
diligit.
si

enim, quod

sibi

noxium
te

cupiat^j,
si

eos

quos

Aut

ergo

filios

non amas,

eis uis

conferre contraria, aut,

amas, certum
quos"')
diligis,

est,

non quasi coutrarium


te,

babere,

quod

illis

optas,

exbibere, sed, ut superius


simulas,

diximus, buraanae*) gloriae causa, quasi inutile spreuisse

quod intra animi conscientiam pro summo amplecteris bono. Nihil enim nobis proderit aut numerosae sobolis gloriosa progenies. aut
per uniuersas^) mundi partes longe lateque diffusa uberrimi cospitis
loouples
')

ac

spatiosa

possessio,

aut

plurimarum

aedium superba
multiplex
et iactantia,

nimis et elata constructio,

aut pretiosarum

uestium^)

gloriosa concinnitas, aut dignitatum uel

bonorum ambitiosa

cum extrema

ad

^)

nos hora peruenerit,

aduenerit, in quo nullus^)

operum fructus

accipiet.

cum ambiguus omuibus finis secum praeterquam bonorum aut malorum Nibil enim aurum, nihil argentum, nihil
a

pretiosorum lapidum coruscantes


tilare') coeperit dies

olim

gemmae proficient, cum ille inruDomino destinatus, cum ipsa etiam

ignibus
dicens:

coeperint

elementa
est dies

crepitare.

De quo

propheta testatur,

Magnus

Domini, magnns

et inlustris nimis, et qiiis

erit sufficicns e/^*)V

dies

Bomini ut
cdlore
oportet

fr, in

Et beatus apostolus Petrus: Adueniet autem qua coeli magno inpetu transihunt, elementa

nero

sohientitr.

Cum
in

haec

igitur

omnia dissoluenda
et

sint,

quaJes

nos

esse

sanctis

conuersafionibus
diei

pietatihus,
caeli

eccpectantes et projjerantes in

aduentum

Bomini, per quam


iudicii
et

ardentes soluentur, et elementa ignis calore tahescent^'^)'^


apostolus

Item beatus
ignis
borroris

Paulus:

Terrihilis

quaedam

expectatio

aemulntio, quae consumptura est aduersarios'^^),

cuius

uim
.4;^

non, qui diues fuerit, sed qui iustus, euadot, seriptura testante:

rum eorum

et

argentum eorum non poterit liberare eos in


alibi:

die

irae

Bomini^*), et

Xon
So
nacli

proderunt thesauri iniquis, iustitia autem

')

C.

e(7is.

*)

')
^)

L.

qno^/,

C.
)

nmanc.
^)
2, 7,

dem C. (mchte begehren, wnschen); S. cupff. Das m ist mit schwrzerer Dinte eingefgt.
')

C. uniiiersifas.

C. locuples enim.

So der C.
3,

bei S. fehlt uestium.


>)

Ad

fehlt

im
')

C.

So der C;
11.
19.
It.

S. falsch

miUos.

S. nttilare.

Joel

")

2 Pet.

1012.

So nach dem ") Hebr. 10,

C;
27.

") Zeph.

1,

18 vgl. Ez.

QQ
liberal

Tractatus de

diuitiis.

a morte^).
fidi

3.

Curramus
(?)*),

igitur,

dum tempus
possumus
illa

est,

et,

omni
[et'"*)]

concupisceutiae excusatione postposita, quanta


post laborem
inueniat.

oeleritate,

simus
lidi

ne nos dies

uacuos et iufructuosos
et

Si uere

sumus, caelestibus nos remunerandos opibus


fastidiosa sit

perpetuae possessionis sublimitate ditandos,


post caelum, et omnis temporalis et
illius

nobis terra

mundana

possessio

ad aeteroae
sordeat

beatitudinis

conparationem

quasi

inutile

stercorum

Nemo magna consecuturus miretur exigua. Facile purgamentum. ualemus contempnere, quod sumus, si pro certo credimus, quod eriQuid nobis illa magna cum ambitione concupiscere, mus futuri. quae possunt etiam pessimi homines obtinereV Quanti locupletes criminosi, quanti inpii quantique lasciui, quanti nefandorum faciuorum
sceleribus
et

inquinati!
pios

Si

tantum
habere

iustos,

sapientes,

pudicos,

innocentes

cerneremus
uero

diuitias,

merito

cuicuuque

prudenti

illae

cum

iugenti auiditate desiderandae essent,


At"*')

quae

solis

conpeterent bonis.
sortitos,

cum

constet, lUas')

malos praecipue

nescio,

ab

stultis

qua ratioue sapientium quisquam potiri uelit, quod sceleratisque^j uideat possideri. 4. ed [et^)] in pauperibus Sed paupertatem nemo concupiscit,
se
et

ista sunt, inquies.

facilius

pauper*) ab

istis

exuere

quam

diues potest,

cui

paupertas uon
possibili-

modo
pia'-'}.

deliquendi non praestat fomitem,

uerum plerumque
iietaliir

tatem negat, scriptura dicente:


an^")

Est^ qui peccare

prae

ino-

Uide ergo, quid eligendum magis sit, quod delinquere prohibet, quod nonuuuquam ^^) peccare conpellit. Nam quod diues a delicto alienus esse uix possit, superius^^j iam diuinae sententiae auctoritate
monstratum^^)
est.

fragio Christi et

lilas magis diuitias conquiramus, quarum angelorum eins participes esse mereamur. 5.

suf-

Si-

mus

plane locupletes et diuites, sed in bonis actibus, sed in conuersanctis


et
piis;

sationibus

repleamus

corporis

uostri
sit

thesaurum

sanctitatis auro et argento iustitiae.

Pretiosior nobis

omni orna-

mento sinceritas; intrinsecus nos, non extrinsecus conponamus, id Ornemus est non corporis, sed spiritus decoramenta quaeramus. nostram, et, ut ^*) Deo formosa appareat, omnibus eam speanimam Erit enim satis compta ac decorata, si ciebus iustitiae depingamus.
sit

in

illa

grauitas
10,
2.

morum,
'')

conscientiae
fehlt

puritas^^),

credulitatis
ergnzt.
=*)

^j

V Prov.
zerer Diute;.

>Eu
*) "}

im
i^das

C.

Schou von
';

S.

C
C.

sidemtis; S. consideremus.
^j
'';

C.

Ad

'd last ber der Zeile

mit schwr")

C. illa.

C. sceleritesque.

>Et fehlt im C.
ut

paupertos.
*'') Der C. Der Corr.

Sir.

20, 23.

'")

C. auno.

")
'*)

Mau
C.

erwartet >prope semper-.


et.
'^) "*)

superiore.

") C. monstrawdfi.

C.
C.

puri/itas.

hat

das

Wort mit schwarzer Diute


(i;

corrigirt.

^creduli-

tates

mit eiuem Strich

durch das zweite

e^.

Tractatus de

liuitiis.

'

(37

fiducia,
tegritas,

sobrietatis abstiuentia, patientiae

munsuetudo, pudicitiae
et

iu-

misericordiao piotas,

cordis

huinilitas,
luei-a

dilectionis Caritas et

hormii oraniura conseniatrix et altrix

inuiolata simplicitas.

Nulla eiiim Deo anima tarn speciosa, tarn pulchra,


iimoceutia niargarita fulgentior.

quam

cuius

est

Hamm

diuitiarum opes et
scieutes,

orna-

menta quantu possumus


reguo indiguos
comitata.
fore,

sagacitate

quaeramus

caelesti*)

quos non omues''')

opuleutiae huius

pompa

sit

IV.

Epistola de malis doctoribus et opeiibus iidei et

de iudicio futuro.

I.

1.

(^uantaiu de purissimae
liac

raentis uestrae siuceritate fidu-

ciam geram, ex
uerba
dirigere,
et

praesumptionis meae temeritate perpeudite, qua

audeo exiraietati uestrae colligata inueterandaque literarum apicibus

cum
sit.

hoc

iu

tempore

solutum et liberum ac

cito

t'ulgentem
ferre uix

nullius scripturae uinculo

compeditum sermonem

pro-

tutum

Duplicis euim ratio causae


et
cbri>-tianitatis

me

ad huiuscemodi

auimauit

audaciam,

uestrae
et

beneuoleutia,

apud
eorura,

quara^) nihil non tutum pio elo(|uio credidi,

caritatis liberalitas,

cuius uaturae est facilius omnia cauenda contempnere,

quam

quae prot'utura
Insuper
ut
et

existimauerit,

bis

illud accessit,

(|Uod ita

quidquam negare, quos diligit. uestrae essem conscius religionis,


uelle,

certissime

scirem,

nihil

eam magis

nihil cupidius
litteris

optareinser-

quam- de sanctis uoluminibus seu uoce promptum, seu

tum
bus

incessabilitor haurire

sermonem,
Quia,

et ea sibi

semper,

quae exer,

cere dinoscitur*), praedieari^).


sit

licet diuini oris

eloquium OmniInfiuita
facit,

pro uaturali suauitate saporabile), attamen nullis tam dulce,


(jui

(^uani,

se eius famulatui maucipare


est,

nituutur, efticitur.

auimi oblectatio

cum

id sibi senserit aduuntiari,

qud

et

tam

contristari saucta

mens

potest,

si

resolutam doctriuam audiat,


')

')

C. caelestis.
S.

*)

*)

So der C;

di^ruoricitur.

So der C; Oinnis? ') C. uud mit

C.
S.

und mit ihm


praedicare.

S.
'')

'quem.
C. sopo-

iliin

rabile.

68

Epistla de uialis doctoribus et operibus

fidei

et de iudicio futuro.

quam,

si

discipliuata^) fuerit, exultare.

2.

Nouerara etiam, uos

ita

caelestis uerbi ardoj-e flagrare, ut gratissimimi duceretis illius solatiuiu

uobis, quolibet'"*) iupertiente, praestari.

Nou

uacat^) eniin eligere iu

eins rei exhibitione personas,

qua

potiri inpatientissirae concupiscas.

Nimis sitieus nullius propiuantis respuit ministevium, et cunque bibere*) contentus est poculo, non quod^) parura
uestrae copia

in qualisanctitati

doctrinae caelestis exuberet,


uultis,
ut,

sed quia tauta

auiditate

animi
sicut

eara

potare

cum

ipsis

abundetis fontibus^), nee


et,

desiderantes
hi,

quidem paruis leutisque


et adfatim rerura

roribus riuulos respuatis,

quos inmoderatae auaritiae capiditas teuet, quamuis uber-

tim cuncta possideaut,


nihilominus tameu

omnium
et uos, in

opuleutia polleant,
si

pro infinita habendi concupiscentia,


ita

quid

eis

pauper

obtulerit, libenter accipiunt,

quibus eins cupicui,

ditatis ardor exaestuat^j,

quae in

illo

fuisse dinoscitur^),

quod
mi-

uir concupiscentiavum esset,

angelica protestata responsio est^),

norum etiam
ipsi
atis.

scientiae studio ^)

non aspernanter

dicta suscipitis,

cum

abundantioribus et opimis caelestis doctrinae thesauris^^) adflu3.

Nee meorum quidem me


in

deterruit delictorum conscientia,

cultu ac deuotione meliores quo minus me^*) omnium ultimus litterar um adfatibus commonerem, et, peccatorum in oculo meo trabem gerens, eorum iumaculare aciem uellem, quo-

omni

religionis

rum nee

festuca^^j

quidem
exosa^")

inesse
cui

credeuda

est,

cum

illius uos'*)

humilitatis esse non ignorarem,


fastidium^^),
et
ita

nee

deterioris generaret sermo

habere peccata,

ut uobis in

eisdera^')

destruendis

nee

retractare, ([uo

quidem disputatio possit horrere, qualiue labefactante desinant, dummodo^^) esse


peccatoris
ut,
si

nee
desi-

uant.

4.

Quapropter obsecro,

facilitatis

nostrae

usurpata

temeritas sensum uestrae sanctitatis offenderit,

non tam mihi eam,


maxirae inputetis

quam

causis superius conprehensis et caritati uel

ardeuti,

quae saepissime

solet

dilectionis gratiam nititur

terminum humilitatis excedere, dum Huius namque praesuraptionis exhibero.


est

audaciam sauctarum etiam scripturarum exemplis certum

con-

')

Der

C.

und mit ihm


ist,

S.

verkehrt nndisciplinatat.

Disciplinata-,

wozu
*)

Mloctrina Subject
qo(Zlibet.
*)
')
')

wird
*)

vom
C.

g-egeiistzlichen resoluta gefordert.

C.

C.

uocat.

niwere.

^)

Der
)

C.

Fontibus^
. exaestuet.

ber der Zeile mit etwas kleinerer


)

und mit ihm S. quo:. und schwrzerer Schrift.


9, 23.

So der C;
"*)

S. di(/uoscitur.

Daniel, Dan.
'")

10,

11. It.

Die Vulg. hat


1')

mir desiderioruim
C.

(Gr.

intSvniwv).
fistuca.
es,

C. scientia eudio.
S.

C. dies rturis.
V

mei.
OS

'*)

")

und mit ihm

os.

1*)

C.

fastidio
Sciirift

")

C. exsa.

")

C
'")

de (es
C.

mit kleinerer und etwas

schwrzerer

ber der Zeile).

dmo.

Epistla de

maus

ductoribus

et

nperibu:? fidei et de iudicio futuro.

69
et

foueri,

illis

scilicet,

quibus tontinetur:

Eochortamini
Christi

inincem

aedificate
nohis,

alterutrum^).

Et iterum:
et

Uerhnm

hahitet'^) in

in

omni sapientia docenfes


(^ertus

monentes vosmet
mei^ et ego

ipsos^).

Et
uohis^

nirsum*):

suin

antem^

fratres

ipse de

qnia pleni estis dilcctione^ repleti omni scientia, ita id possitis

alterii-

Irum

iHonere^).

Dilectionera eniiu in hoc loco tarn scientiae'),


ostenclit,

quam
illius,

monitioni praeponendo

duo

iiiferius

conpreliensa ex

quam anterius'') uuncupauerat, caritatis uidelicet, causa descendere, eam uerain et secundura Deum esse scientiara, quae non alterius rei, quam iiiutuo^) aedificatiouis amore praestetur, et tam illam
et

laudandam

dileetioneni,

(juae,

ut

aliis

prosit,

in doctrinae

usu

st-

dioque laborauerit,

quam

illam

peritiam praedicandara,

quae

solius

caritatis oftioia quaesierit.


II.
fet'tus
1.

Talis est cnim doctrina, per


qualis
est

quam nuUus animae


seiet

pro-

adquiritur,

medicina,

cuius per curam remedium

minirae

aegrotantibus

exhibetur.
in

Quod
arte

etiam peritis medicis

saepe contingere,
pestilentiam

dum,

sola

lidentes^),

minus

sollicite

aut

tem])oris

perscrutantui-,
'")

aut aegritudinis rimantur caucontuentur.

sam,

aut

qualitatem ualetudinis

Sicut enim in cor-

poralibus morbis uaria et multimoda languoris uidentur esse contagia


et

pro

commutatione
conicere,

temporum ualetudinum
laboriosae

")

quoque diuersitas

nascitur,

et periti ac soUertis

medici est perpense^''') onmia librare,


soUicitudinis declinatio fastidiosa

aestimare,
et

no

aegrum perdat, dum parua

diligentia

cuncta rimatur, et artem,


ita et

dum

ncglegentius*'^) latentia scrutatur,

infamet:
^^j,

boni doctoris

est spiritalium

morborum causas peruidere


([uibus

explorare, coguoscere,

perdocere

et,

occasionum generibus oriantur, aduertere, et

tum demum,
hibere

cognitis
2.

omnibus atque
Sed
(pii,

conpertis,

caelestis

curae ad-

medicinam.

in

tali

expetita similitudine non

tam

medici nobis,

quam

intirmantis in huius tractatus disputatione con-

petere uidetur exem])lum,


et

propriae salutis commodis prospiciens,


et
aiit

m'orborum
uitaro*').

do'^)

suorum occasiones intollegere debeat Et si, quod'^) adsolet, medicorum


5,

intellegenmalitia*^)

')

Thess.
.

11.
15,

'',

C. hahitut.
)

',

Col. 3, 16.
')

*)

Su der C. (rurs(7);
*)

S. rursKS.

*)

Rom.
die

14.
*)

C. scientirZ.

C. a/terius.

So der
'*)

C
hat

Mutue?
vor

";

C. fidente.

C. ualitudinis.

") C. ual/tudimun.

S.

perpense

Worte
u<

per

se

die

aber nicht im C. stehen.


'*j
;

")

So der C. S. praeuidere. '*) C. und intellegendo- mit einem Strich (i) durch das zweite iiitellegere '") Hier findet sich im C, wie es scheint, ein kleiner Absatz. Die e^.
ineglegentifcs-

mit

ber

b-

als

Corr.

vorangellende
L.

Zeile ist

nicht
'*;

ganz vollendet.

")

So der C.

A. Et.

sicut.

Etsi

sicut adsolet.

C. malitiosa.

70

Epistola de malis doctoribus

et

opcribus

fidei et

de

iiidicio fnturo.

dolosa,

aut

inperita

^)

stultitia

contrarium

magis,

quam
suae

sospitati
infirrai-

profuturum uoluerit dare consilium, sapiens aeger


tatis

sit^)

medicus.

Priuatis^) iam calamitatibus eruditus, recnset et ressibi

puat*),

quod experientia propria

uoxium

esse cognouerit.

Ita

et nos, ut de

me

et de mei^) similibus loquar,

peccatorum nostrorura.

quorum
causas

contagione nobis spiritalis morbi

aegritudo succrescit, (am

quam remedia

nosse

debemus

et

nuUi magis fidem,

quam

experimento proprio comraodare; uec*) insensatorum ritu^) laiiguen-

tium frustrari nos quorundam adulatoriis

et blandis pollicitationibus

adnuamus, ut aut creJere uelimus, profuturum

nobis^),

quod

aliis

minime
III.

profuisse

cognoueriraus^),

aut,

unde

caeteri

perierunt,

nos

euadere posse speremus.


1.

Credo enim,

uos pro ingenita uobis intellegeudi

^"j

prudentia,

immo

per saucti spiritus reuelationem, cuius nequaquam

pie sancteque uiuentibus gratia deesse


poris

censeuda

est,

nostri'^)

tem-

luem calamitatemque perspicere, et me'-) magis alieni causas'^) examinare languoris, cum ipsos uos ab eodem perspicacitatis propraestet*^)

priae^*) intellegentia

iumunes.

Facilius etenira aliorum

passionem,

qui

ab ea

liberi sunt,

quam

qui pati

uidentur, intelle-

gunt; nee illam ignorare credendi sunt, qui eius declinare cernuntur

incursum.
uel

2.

Unde

sanctitatem uestram scire non ambigo, ex hoc

maxime

in praesenti

tempore peccatorum morbo plurimos inme


fidei

dicabiliter laborare,

quo per

praerogatiuam credulitatisque

fidu-

quamuis plurima caelestium mandatorum praecepta non seruent. Prob uefas'^)! ut per hoc, fidem ''') scilicet, mortis causa miseris malae intellegentiae uitio ministretur, per quod bene sentientibus aeternitatis uita confertur, et interitus
se perituros existiment,

ciam non

materia humanae inperitiae sit illud, quod diuina dementia praestitit, ut esset salutis occasio. Non enim idcirco Dominus omnem spem credentibus repromisit, ut sub obtentu fidei liberius securiusue delinquerent, sed ut iam de caetero non peccaperditionisque

')

C
statt
C.

iuperitia.

'^)

Der

C. est i); S.
priixatis.

et. *)
.

')

S.

in Uebereinstiramung- mit
;

et
**)

est

medicus

So der C.
*)

S. recusat et respiut.
^)

Der

meis (durch das erste s von und mit ihm A.; L. ne. C. rit?7.
'')

similibus veranlasst).

So der

dere uelimus, aut profuturum nobis.

')

Der C. und mit ihm S. ut creDer C. und mit ihm S. speremus,


>

was durch den Einfluss des folgenden >speremus entstanden zu sein Der Verf. muss ein Wort, wie cognouerimus, gebraucht haben.
intellcgendi'*)

scheint.
*")

C
'*)

mit einem
;

Strich

(i)
'^)

durch das zweite

e.

") C. nostr/s.

So

mit

S.

der
^*,

C.

>e<70.

So mit

S.

C. caus.

Man

knnte auch

>causrt>

lesen.
')

C. perspic?titatis proprirt; S. perspicnitatis proprirtr.

C.

praest.

C. prone fas.

") So der C. (fidr);

S.

falsch fides, scilicet.

Epistola de nialis (loctoribus et operibus

fidei et

de

iiidicio fnturo.

71

rent,

quibus per

fidoi

suae indulgentiam pristinan incredulitatis fuefides proficit,


iion

rant delicta donata.

Ad') abolenda peocata


id
est,

ad com-

mittonda Hcentius,
futiiris^)

ut ante perpetrata dimittat^), non ut post


sancti
baptiscilicio

Uude, si quis post ueniam largiatiiv. lauacri fidem deliqxierit*), iam non per solam fidem, ut ante
seciiritatis

mura. ueniara speret, sed


etjam
et cinere
1.

fletu.

planctii,

abstinontia,

ieiunio,

omnique genere lamontationis inploret^). Sed unde hie humanis raentibus error obrepserit, ante omnia nosse deberaus, qui Christi fidora non tani ad destruenda, quam ad protegenda censeat peccata uenisse. Proteguntur enim plurimum, cum securitatis solatio nutriuntur. Maxima enim securitas
IV.
est,

ut per tidei suffrnginm ant

paruo supplicio aut nullo expianda

credantur, quae ante gratiae tempus seuerius uindicabantur*).


si

Quod

ita

est, nescio,
si

quoniodo Cliristus Dominus non uenit soluere legem,


per eius credulitatem disciplina non aucta**) est, sed est, si timoris causa sublata est, timoris autem

sed adinplere'),

minuta.

IMinuta enim
est, si

causa sublata

poena dimota

est,

dimota uero

est,

si

absque nulla
est.
2.

paenitendi satisfactione sub

aliquo inpunitatis fine conclusa

Unde ergo huiusce peruersitatis intellegentia emanasse credenda est, nisi ex illorum raentibus, qui illa. quae exercere non pertimescunt.
nituntur
defendere.

quique^) nialunt

sibi

quibuscunque coniecturis
uitia declinare?

inpunitatis ueniam suadere, quam peccatorum

Multi

enim sunt, (juos aut odiendi acerbitate, aut /elandi aemulatione, aut ^^) cupiditatis ardore. aut obtrectatiouis malignitate, aut iracundiae
furore,

aut

inpatiendi
falsitate.

aestuatione,

aut

luxuriandi

uoluptate,

aut

mentiendi

aut raaledicendi asperitate.

aut quocuuque alio

huiusmodi

uitio ita

malae

institutionis consuetudo et longi temporis

usus infeoit, ut pertaesum illis sit inueteratam iam cousuetudinem bonae conuersationis institutione mutare. Et si contingat, ut ex bis aliqui diuinarum scripturarum uolumina legant. nihil aliud moliuntur,

quam, ubicunque pi-aecepta doctrinae perfectioris inuenerint, ingenii calumnios acumine et disputandi arte corrumpere et ad uitae suae Faciunt enim hoc, patrocinium eiusdem intellegentiam") temperare
'
^'
.

All-

fehlt

im C.
/post
S.

' *'

So der

C:

^.

verkelirt

.-rrtwniittat

So der
,

C:
was
*)

S.
S.

falsch

futurrtf.
in

Der
nnd

C.

post sancti lauacri fidem de/-diquerit


corri<?irt

falsch

sanctt/m

lanacrum fidem dereliquerit


implorrtt.
*)

hat

C.

nnd mit ihm


'das
'

-sperat^

So

mit

S.:

der C. indica-

bantur'
rectorsi.

iu<

zum

Theil mit schwrzerer Dinte, von der


.ad<^

Hand
.

des Cor^

C. inplere

mit schwrzerer Dinte vom Corrector


'

So

der C. nnd mit ilim A.: L. a^/ancta.


iracnndi.
",

C.

-intellegentiam-

So mit S.; der C. quicHrnque. ") C. mit einem Strich {i) durcli das zweite e.

72

Epistola de nialis doctoribus

et

opeiibus

fidei

et

de indicio futuro.

dura uolunt

uideri

non

tarn

legem contempnere, quam

legis

^)

auc-

toritate delinquere^),
aliter*)

seque^) idcirco uon agere, quae iubentur. quia

accipienda intellegantur, uon iguorantes quidem, quid=) ueriet

tatis ratio intrinsecus habeat,

huiusce fallaciae deceptionem apud

Deum

nou modo non profuturam, quin etiam perniciosam fore, optime intellegentes, quippe cum per ipsam') tam sibi, quam multis minus intellegentibus aeternae perditionis interitus inrogetur. 1. Sed quoniam humanae nimis essent gloriae cupidi, ut V. sauctos se haberi') uellent^), et peccatorum flagitia multo iam temsibi

pore inueterata

uitare'')

differrent,

quibus permanentibus sancti


et argutara,

aesti-

mari non poterant, nimis callidam


conscientiam
et,

mentibus caliginem offunderent, excogitaueve

quam simplicium fallaciam, ut, cum apud


per

suam peccatores
in
2.

essent,

sancti

apud
in

alios

baberentur

sibimet

ueritate

mortui,
illa

uiuere apud

exteros in praestigiis

putarentur.

Omnia

peccatorum genera,
et

nae

consuetudinis uitio saepissime incurritur,


granditer

quae pro humaquae nonnisi, qui


fallaciae

Deum
cere

metuunt,
ut

uitare

noscuntur,

subtilissima
nihil

adsertione et

uersuta argumentandi disputatione

sanctitati
illis

no-

posse
et

contendunt,

hoc

artificio

et

sanctitatis

opinio

maneat,

peccandi

consueta libido uon pereat.

Subtiliter
eis

enim
gemi-

eos per gloriae concupiscentiam diabolus lusit et peccandi

nauit occasionem,

ut,

dum
et

indebitam ^) sanctitatis famani aucupantur,


illis

peccata defeuderent,

esset

apud

Deum

duplex offensa tam

pro delictorum patrocinio,


erant,

quam

pro

cupiditate
esse,
et

quae uitare potius quam defensare debuSed malunt gloriae frustra requisitae.

sancti uideri,

quam

Deo

potius,

quam hominibus,
est,

displicere.

Mirari

enim non
caelestis

oportet,

si

haec humanae, ut dixi, ambitione glout

riae^') agere dinoseuntur,

cuius tanta amoris uis

plerumque
3.

eam nee
Hac^^)

et

perpetuae beatitudinis labefactare spes queat,

nee horribilis

et infinitae^-)

gehennae ualeat formido


ab
huiusmodi^*)

desiruere.

namque

de

causa

etiam sine cuiusquam

iustitiae operibus

nuda

et iufructuosa tldes profutura contenditur, et

sola ab eis^^)

inremediabilis'^) inpietas^''), id est idolatriae^^) nefanda

')

Der
iq^

C.

legest
*)

mit eiuem Strich


(nach ^ecradirt.
)

(i)

durch

das

zweite

^e.
*)

*)

C.

dere-linquere.
^)

C. secq;

ist

Etwas

ausradirt).

C. &lter.
')
'<>)

Das

habere.

von quid* im C. So mit S.; der


das
.d
^*)

*ipst
)

ueimt^.

C.

mit' ber t. mita uitare.

C
C.
S.

:>in.'*^ebitam=

ambitionis gluri.

C.

mit schwrzerer Dinte). und mit ihm S. iufinita.


*^)

")
'"')

C
C.

bition? glori: Hfc.


'*)

C.

huis-

mode mit einem Strich (i) durch e. mit schwrzerer Dinte vom Corr.)-

C. ab ee.

i*)

0. '"remediabilis (in

") C. pietas.

"*)

So der

(idolatrif)-

Ei)istla de iiialis doctoribus et nperibus fidei et de iudicio

fiitiiri).

73

commissio
triuae,

praedicatur.

quam
sit

propter

Ergo haec duo*) non fam deuotioue docsuam facilitatem-) obseruanda doceruunt, eo
abstinere.
ceusitis

quod leue
laboris

tidem uacuam') uei'lns adnuntiare, et nullius prorsus

ab

idolatriae
fide

crimiue
et

Sed cur horainibus iam


et

diu

iu

Christi

religione

eiusdeni

baptisniatis

sanctificatioue

purgatis

tautopere comraodum

credulitatis insinuent,

nequaquam
bantur.

iutellego, nisi eos

adhuc

gentilitatis arbitrentur*)

habere

perfidiam, quos ex hoc credere

Quam
hinc

non dubium est, quo Christiani proob causam non iam fidem illis, quam nisi habereut,
fidei

nee Christiani essent, sed


est,
si

conuenit opera praedicari.

Aliud

illos

infideles existiment^),

quo non*) secundum debita


absque sanctitatis opoiibus
promittorent,

hdei conuerseutur obsequia, quod non ita esse, ex hoc absolutissimae


intellegentiae ratione monstratur,

quo

eis

aeternae spero beatitudinis poUicentur,


si

quam nunquam
illis ^)

ex perperam uiueudi argumento credulitatis

etiam substanfidei

tiam denegarent.

Sed, ut superius comniemoratum


sit,

est,

tantum

nituntur uniuersa couferre, quia^) facilius


dari se

fidem uerbis commen-

uacuis,

quam

iustitiao

opera a nolentibus exerceri.


infidelis potest,

Adserere
quia fides
profitentis

falso

humauis auribus fidelem etiam


est,

incontemplabilis res

et

eins

ueritatis
et'')

exarainatio

in

tantum conscientia posita


facile

est,

non

in audientis arbitrio.

Per-

est

enim
sit

in eius

rei contestatione mentiri,

cuius

nequaquam
tarn,

uerendum
est

inuestigabile

mendacium^") denotari.
eo quod probatio
eius

lustitiae uero, id

integrae et inmaculatae uitae conuersationem,


tingit,

nemo
in

facile
sit,

aut

aut

praedicat,

pvomtu

et

nunquam celari ^^) ,sermonibus soleat, quod possit operibus Unde difficile^^) quis audet eam rem aut simulare, ouius ex
gestorum
sit certus.

indicari.
([ualitate

possit

simulatio

deprehendi,

aut certe

aliis

adnuntiare,

quos, sese adnuntiationis suae doctrinam transgredi. niinime iguorare,

Qua

de causa

illius rei

doctrina

*'),

cuius ambigi ueritas

potest,

saepe profertur,

de ea uero,

cuius obscurum esse negotium

non licet, aut parum quid dicitur, aut penitus couticescitur "). 4. Habent etiam hoc mundanam gloriam desiderantes et humanaj laudis perfrui cupientes uoluptatibus, ut ante auditorura suorum mores
uitam([ue

explorent

ot

ita

doctrinae

suae

modum

teinporent,

ne

st.
''^i

idololatriae.

')

Im

C. steht duo mit schwrzerer Diiite ber der Zeile.


')

C. faciWitat': A. sni facilitatem.


^)

So mit

S.;

C.

cauams was zur Xoth


')

angeht.
der
*)

C.

und

L. iarbitmrcntur-, A.
'

arbitrantur.
ilim S. illitts
'"i
.

C. existimant.
*^

")

So

C;

S. quo?'*'

Der

C.

und mit

So der

('.;

S. (\\\o(l.

So nach

dem C:
'*

S.

hat >et

ausgelassen,
'=')

C. inuestigabil' menda/iuni.
",

";

C. celn-i.

C.

Undifticile.

C. doctrin.

So "der

('

S. (oiific/Au-.

74

Epistola de nialis doctoribns et operibus

firlei

et de iiidicio futuro.

cuius^)
nios

eoruin possint mentibus


si

dispHcero,

scientes

se

tunc^) opti-

magistros,
si

per omnia discipulorum gestis^) doctorura sermo


incoiTiiptionem

concordet, et

eis inaestimabilis*) illius beatitudinis

Necesse est suarum deraolitione^) concedat. eniin, ut, qui omnium fauorem expetunt, id primum agant, quatenus ab Omnibus diligantur. Diligi uero non poterunt, iiisi eorum prius, Placere autem quorura amoris gratiam*) exigunt, moribus placeant.
absque

noluptatum

difficile

est,

si

non per omnia eorundem actuum

institutis doctrinao

suae uoluerint adbibere consensum.

Et

ita

fit,

ut

dum nimia

hu-

manae
et

cupiditate gloriae, diligi

se etiam
legalis'^)
^)

a
et

uitiosis,

expetunt, uitia

peccata defendant et contra


iisdem^)

euangelicae doctrinae^)
poUiceantur,

ueritatero,

perpetuitatis

gloriam

quorum
spem
re-

non
solius

salutem

uideantur efflagitare^^), sed laudem.

Idcircoque per

credulitatis

meritum aeternam

inmortalitatis iisdem

promittunt, quia sciunt, nihil penitus laboris esse fidem,

immo

fidoi

eam doctrinam omnibus gratissimam fore, quae tanti*''^) muneris praemium absque aliquo labore concesserit. 5. Sed praestigiosae'^) huius commenta fallaciao, qua
professionem sine iustitia possidere,
et

persuadetnr, aut credulitatem sine operibus esse,


credentibus fidem posse, apud
eos,
si

aut solam sufficere


qui inuisibilia
fidei

forte,

ualeant,

ex uisibilibus^*) probare non norunt, nee intellegere, ubicunque


fructus

non

sit,

illic^^)

quoque nee ipsam fidem


fides
sit,

esse credendam.

Caeterum,
et

{]uis

prudens addubitet, ubi


illic

illic

esse et timorem,
sit,

ubi timor

sit,

esse et oboedientiam, et ubi oboedientia


sicut e contrario^),

illic

esse et iustitiam,

ubi iustitia non

sit,

illic

esse, nee fidem? Ita enim haec inuicem sociata atque connexa sunt, ut diuisa penitus esse non pos-

nee oboedientiam, nee timorem


sint.

Tunc enim recte fidei bonum referre existimabimur, cum illi mandatorum obtemperantiam iunxerimus, alioquin uerendum est, ne male ei adulemur, si, solam illam citra bonorum efficientiam operum
ad aeternitatis meritunv
sufficere, dixerimus.

Sed ne hoc nostris tantura sermonibus adstruxisse uideamur, ad conprobandam huius intellegen tiae ueritatem aliqua diuinae legis exempla promenda sunt. Qui Dicit enim scriptura: credit Den, adfendif manrlatis eins, et qui condit in illo. non mi'noVI.
.

1.

')

C.

iier?nias

oder nocnins; S. ne cuius^naw.


^)

*)

C.
-')

isciew/ ec tnnc;

S.

scientp.s

ctiam

se.
")

gewtis.
')

*)

C. inestiiinbilis.
")

So mit
)

S.

der

C. denionirione.
'")

C. grati.

C. legales.
(i)

C. doctrine.

C. isdeiH.

Der

C.

perpetnitates mit einem Strich

durch das letzte


''')

e.

") C.

^efflagiore

oder

efflagire.
'^;

'0 C- tantis.
'^)

So der
'")

C. (praestigiose);

S. praestigiosa.

C.

i?niisibibus.

C.

illi.

C. bloss contrario.

Epistla de

iiialis

doctoribiis et operibus fidei et de inditio futuro.

75

rahifnr^).

Si euini illum credere dixit, qui mandatis adtondit, illum


^)

sino dubio iiicredulnm exposuit, qui

non adtendendo coutempsftrit.


qiii

Hoc
Unde
in

et beatus

Johannes apostolus
peccaf,

Omnis, inquit,
uidit

in eo manef,

non peccaf; omnis^)^ qui


inteutius

non
est,

emn,
fidelis

no.c

cofinonit euni^).

cognoscouduni

an^)

haberi

debeat,

qui

iuxta apostolicam definitionem

Deum

isfnorave censetur.
est,
illic

Cui enini
Et, ubi-

dubium

ueuiat, quod,

ubi futuroruni fides

tain aeternae

beatitudinis desiderium

sit,

quam poenao perpetuae


difficilis")
^)

tinior?

cuuque

haec

duo

fuerint,

erit

causa

^)

praeuaricationis,

dum eam
rum nee
fidem
tus

aut incorruptibilium

bonorum amor, aut indcficientium


ubi facile delin(juitur,
2. ibi

suppliciorum terror excludit.

Et,

futuro-

desideratur aliquid, nee tinietur.


tarn
facile esset fidei

Utinam, quam
dicct^)

facile est

profiteri,

si<i:na

monstrare, sicut et sancqnis:

apostolus

contestatur,

ubi

ait:

Sed

In fidem

habes, et ego opera haheo.


et

Ostende mihi fidem tuam sine operibus,

ego tibi ostendam ex operibus fidem meam^^), demonstrare uolens,

idcirco illam

deretur.

non esse, ubi non ostenditur^^), quia, ubi esset, ostenCorpus enim quodammodo fidei opera sunt. Et quomodo
incorporeae'^)
et
inuisi-

per uisibilem corporis nostri gestum etiara


bilis

animae niotus
apostolus

expriniitur,

ita

per couspicabilem operum con-

uersationem inconteraplabilis
beatus
fidei

fidei efficacia

demonstratur.

Quamquara
corpus sine
est^^).

non tam
est,

corpus,

quam animam,

ut ita dixerim,

opera significasse uideatur, dicendo:

Sicut enim

spiritu

mortuus
ait,

ita et

fides

sine operibus
etiam'"^)
si

mortun
esset,

Hoc
si

enim

ut ostenderet,

eam'*),

frustra esse,

iustitiae opera

non haberet,

sicut et in superioribus testatur, dicens:

Qidd proderit, frafres mei, si fidem quis dicat se habere, opera autem non habeatf Nunquid sola fides poterit saJuare eum'^^)'^ Etiterum: Tv credis, quod unus est Deus. Bene facis: et daemones credunt^
et contremiscunt^'').

Nonne

tibi

uidetur,

prosit,

ut nee

daemonibus
arbitrio
est.

fides?
est.

quod praeuaricatoribus non Cuius intellegeutiae qualitas comuero

mittenda"

lectoris

Inferius

quid

idem

dixerit,

praetereundum non
iustificatur homo, et
')

Ait nanKjUP:
fide^^).
^)

Ildes ergo, quod ex ojwribus

non ex

3.

Ad
")

haec etiam bcati Petri


")

Sir. 32, 28.


")

C. wolil qui.
>)

^.

et omnia.
'')

Job.

3, H.
")
'*i

^)

>An<
dicit.

felilt
'"

im C.

C. difficile.

C. cansS.
'"')

C. incorrnp^i/iuiii.

S.

.Tac.2, 18.

") C. ostendctur.

(5.

in corpnvf.

Jac. 2, 26.
;

C.

wie es
aus-

.'scheint,

irt^odernr.
')

Fidem?

'^)

C. eti orter ete


')

S.

hat das

Wort

gelassen.

Jac. 2, 14.

Worten
hier

Z7/r/ps

Prodest-)
bei

ex fidei die kurz vorher citirten Vs^ort^ >Qmd pioderit{G. snluare.eumf^ voran. Ich liabe diese Worte
j^eatricheii,

") Jac. 2, 19.

Jac. 2, 24.

Im

{'.

srehen den

da

sie

lacobns nicht

inferius

v'iach

den Worten ^Tu credis

contrr.

76

Epistola de

iiialis

doctoribus et uperibus fidei et de iudicio futiiro.

sententia consonare dinoscitur

^),

in

qua habetur

Uos aufem omnem

ciiram subinferentes, ministrantes in fide uestra nirtutem, in uirfute

mitem scientiam, in

scientia

tem patieniiam, in patientia autem pietatem,

autem ahstinenfiam, in ahstinentia auin pietate autem amo-

rem fraternitatis, in amore autem fraternitatis caritatem. Haec enim uohis cum adsint et superent, non uacuos, nee sine fructu uos Ex his constituent in Domini nostri Jesu Christi cognitionem^). igitur Omnibus credo iam manifestum esse, his tantum professionera habere se bonorum fidei ad uitae gloriam profuturam, qui, eam operum exercitatione et sanctae conuersationis protestatione ^), monstrauerint. Ulis uero non satis eius praerogatiuam collaturam, qui uitam suam probroso delictorum inquinamento et turpissimo flagitiorum caeno foedauerint. 1. Sed dices mihi: Si fides absque iustitiae opevibus VII. lustus minus proderit, quomodo per prophetam Dominus dicit: autem metis ex fide uiuit'^)'^ Unde intellegi datur, posse credentibus
uitam etiara ex solius
sed
illis,

fidei

professione praestari,

Praestabitur sane,

quibus praestari promittitur.


fallor,

lustis,

ni^)

dixit:

Peccator in

Quibus itaque promittitur? lustus enim meus, inquit, ex fide uimt; non fide uiuit, etiani si") in delictorum suorum conaut,
:

uersatione
suis

durauerit;
uiuit,

si

ibi

habes''):

Permanens

in

peccatis
desinat,

ex

fide

et

Peccatorem,

etiamsi peccare non

Caeterum eius rei sola iustificat fides, demonstrare te, par est. praemium, quod solis iustis promittitur, puto, quod in sua iniustitia Memeuto de baptizatis, non de catechuperseuerantibus denegetur. Praescius enim fuit Dominus, nouismenis haberi^) sermonem.
simis temporibus tales fore doctores, qui sub uelamento fidei
disciplinae
i'igorem

omnem

atque iustitiam

'-)

adulatoriae niterentur persua-

niiscunt<),

sondern
liat.

superhis-

'.vor

ihnen)

stehen,

und der Verf.

sie

kurz
sei-

vorher ner

citirt

Sie sind augenscheinlich

vom Schreiber oder einem

S. hat sie beibehalten. Vorgnger aus Versehen wiederholt worden. ') So der C; S. di(/uoscitur. Und so auch weiter unten fters. ?) 2 Pet. 1, ^) 58.. Hab. 2, 4 vgl. Rom. 1, 17. In Mss. C. protestatio/7.
'')

Alex, Sab.

et
z.

Barb.
St.

ac

Vgl.

ed. Aid. (^o 5^) Sinuioc: nov in ntxeoo; ^tjerai^, Grabes und Breitingers Ausg. der LXX nach dem Coil.

Alex.

Das

tneus^)

in

der

lat.
si

Uebers., der unser Verf. folgte,


(ssi^<

stammt aus

dem Cod.
teren);

Alex.

Cod. ni

mit schwrzerer inte von einem Sp-

^) ni-si. S. hat Das *si von -etiamsi steht mit ganz kleinen ') Buchstaben ber der Zeile. So der C. (sbi^ am Ende einer Zeile und habes am Anfang der folgenden) S. hat aus Mangel an Verstndiss
;

"i

deiii habe/-^ corrigirt.

**!

C. habere.

**)

und nach ihm

S.

^iustitiae'.

Sinnlos.

Der Fehler

ist

durch das folgende .adulatoriae

hervorgerufen.

Epistola

ile

inalis doctoribus et operibus fidei

et

de iudicin fatnro.

77

sionis oblectatioue^)

destruere;

et

idciroo huius senteutiae defiuitio-

nem

ac si^) inexpuguabilem iustitiae muruni ante coiistruxit,

quem
an fem

nequaquani peruersae doctrinae ajies possit agitare.

Tusfus

mens ex
salutein,

fide

uiuit,

hoc est dicere:


lue

Uli
esse

tantum
uoluerit.
)neus^

tides

prodorit ad
sufficeret

qui

secuudum
raultum

iustus
nisi

Non
ne^)

auteru,
fides

quod dixerit

iustus,

addidisset
(pii

illis

saltem
et

couferre

existimaretur,
iusti.

corani hoiuinibus

non
mihi

coram Deo existerent


iusti,

Sicut alibi dicit:

Et non

eritis

non hominibus, sed mihi, qui cordis Huius igitur absolutissimae ueritatis intellectum etiani beati apostoli sermo confinnat, cum, de Domino lustitia autem Bei in eo renelalur ex fide in euangelizans, dicit: Instus autem meus ex fide uiuit^). fideni, sicut scriptum est: Neque euim absque iustitiae operibus uitam promisisse credendum est, qui
dicit Dominus'^),

id est,
2.

etiam

occulta

considero.

alibi dicit:

XoUte errare; neque fornicarii^ neque

idolis seruientes,

neque
fiires,

adulferi,

neque molles^ neque mascidorum, concuhitores, neque

neque auari, neque ebriosi, neque qui maledicunt, neque qui

regnum Bei possidebunt^). Et carte iam credentibus et non solum idolatres^), aut inpios, aut aliqua quaecunque grauiora crimina perpetrantes, uerum etiam leuioribus^) peccatis inuolutos a Dei regno sequestrari ^) dinoscitur.
rapiunt,
baptizatis Corinthiis loquebatur, et

Et

ita

ab eins possessione furem, maledicum,

ebriosum

et auaruni,

ut adulterum, ut mllern, ut idolatrem^") submouisse perspicitur.

Et

ne putaremus,

eum non

de

iis^^)

dicere,

qui

unum qudcunque ^^)


qui

eorum, quae dinumerauit, egissent,


trassent,

sed de
Uli,

ipsis,

omnia perpequi

praeposuit semper:

luiqiie

neque

Uli,

ut raanifestiore

ueritate claresceret, a regno

Dei extraneum

fore,

etiam

unius

cuiuslibet peccati absque poeniteiitiae satisfactione fuisset obnoxius*^),


illius

non inmemor sententiae, qua*'*) continetur: Ingrati enim fides tanquam hibernalis glacies tabescef, e/'^) disperiet^^) tanquam aqua

superuacua^^).

Hoc etiam

in epistola ad Galatas contestatur, dicens:

Manifesia autem sunt opera carnis, quae sunt adulterium, fornicatio,


inmunditia^ luxuria, ueneficia, idolatria ^^),
irae,

inimicitiae^

contentiones,
ebrietates,
')

rixae,

dissensiones,

haereses,
*;

inuidiae,
S. hat

Jiomicidia,
>9i

C.

'j Der C oblectatio^. und mit ihm S. Ne'/ite.

So der C;

ausgelassen.

Der

*}

Wo

stehen diese Worte?


*;

Aehnlich heisst es
1,

Ex. 19, b;
76
")

Et uoa
}

eritis
(5,

mihi
9.

(jenn sancta.
'j

Rom.

17.
;

Vgl. ob. S.
S. idoiatras.

Anm.
C.

3.

Cor.
S.

10.

So der C.
"'')

st.

-ido^olatres*
"'j

und mit ihm


;

de leuioribns.
") C. /us.

C. sequestrare.

So der C.
;

st.

ido/olatrem

S. idolatram.
'^>

"
wie

So

nach dem C.
So der

S.

verkehrt

uuum(/MO(/(/ite.
'*)

Sieht

im

C.

aus

-fuisscobnoxius.
')

"; C. quia.
.ido^)latria*.

C. eo.

')

C. dispen't.

Sap. IG, 29.

st.

78

Epistola

fle

maus

doctoribus et operibiis fidei et de iudicio futuro.

commessationes et his similia, quae praedico uobis, qiwniani, qnl Puto et hie satis clara talia agmit, regnuni Del non consequenfur ^).
et uiauifesta determiuatione

decretum
esse

est,

tj^uod

cuiuscuuque peccati

raus caelestis regni

particeps

nou

possit.
illi

Nam cum
esset

inulta

superius couprehensa dinumerasset et louguiu

omnes

pecca-

torum species desiguare, breuissimo conpeudio usus est, ut cuucta se cournemorasse""^) osteiideret, cum nou omnia nomiuaret, dicendo:

Et

his similia^ quae praedico nohis, quoniani, qui talia agunt, rey-

num

Dei non possidehunt. 1Sed regnum, mquies, nou tamen uitam peccautibus denegauit. Quid ergoV Tu eos, qui extra regnum fuerint, uitam habere existimas posseV Quo igitur in loco uita illa, quae extra Ego euim duo tantum loca regni terminos est^), esse credenda est?
VIII.
scripturis

in*)

inueuio, regni et geheunae,

id est uitae et mortis


illi,

).

Si tu tertium aliquem reperisti,

ubi collocentur

qui

neque

in

reguo. neque in gehenna fuerint, moustrare te couuenit.

Non
esse

quod*")

uegemus,

iustorum

pro

laborum

diuersitate

diuersa

praemia

meritorum, sed in eodem regno, ubi unicuique pro


et ubi iilius hominis, in maiestate patris

iusti laboris

modo

aut ceutesimi, aut sexagesimi aut tricesimi fructus copia reseruetur,

cum

angelis

suis

ueniens,

secundum opera sua, et ubi unicuique secuudum mensuram, qua meusus i'uerit, remetietur ^), et ubi iuxta Zachariae
reddet
siuguiis

prophetae uaticiuium
domiis atitem

qi
sicut
et

Infirnms

fiierit^

sicut

dornus JJauid

erit,

Dauid
solis,

dornus

l)ei,

sicut

angelus Domini^),

et

ubi alia claritas


et ubi qui

alia claritas lunae, alia claritas stellar um'^),


et metet^^)^

parce seminat, parce

sed tamen metet, et ubi


et caeteri

intelleyentes fulgehunt sicut spleudor firmamenti

iustorum

sicut stellae^^j, et

multa

alia his similia,

quae multimoda sanctorum

merita futura esse testantur.

De

peccatoribus uero similiter sentien-

dum

quod quisque secuudum peccati sui meritum patiatur et eadem tamen gehenna, et suppliciorum magis inter eos, quam locorum sit habenda discretio. 2. Sed ut absolutius liqueat, nonnisi duarum habitationum diuisionem fore, quarum alteram iusti, alteram uero iniusti pro diuersa meritorum suorum couuersatione
est,

poenam,

in

percipieut,
')

dictis^^)

Domini utamur.

Cum
')

uenerit.^

inquit,

filius

fehlt

'') ^) lu 'Est fehlt im C Gal. 5, 1921. C. cumemorasde^. *) Zwischen )m C. mortis und Si tiudeu sich bei S. die Worte: Furyatoriuni lucuin tuineii seiitptr excii'o, in quo ad tempus jjiorum animae corporibiis solutue expiantur. Diese Worte stehen uicht im C. Sie sind von

S. eingeschoben.
It.
';

")

0. quo.
'")

')

Matth.
'J,

13, 23. l, 27. 7, 1.

")
*')

Sach. 12,

8.

Cor. 15, 41.


dice/ttis

2 Cor.

6.

') Dan. 12, 3

It.

Im

C. stand

ursprnglich

(eu unvollstndig ausgewischt^.

Epistola de malis doctoribus et operibus fidei et de iudicio fiitnro.

79

hominis in maiestate sua

et

sedem maiestatis suae.


segrejahit eos
haedis, et

et

omnes anijeli cum eo, tunc sedebit super conyreyahuntur ante eum omnes yentes, et

ab

inuicem,
oues

quemadmodum

seyreyat pastor

oues ab

ad dexteram^ haedos autem ad sinistram. Tunc dicet rex his, qui ad dexteram sunt: Uenite^ benedicti patris mei, percipite reynnm et reliqua. Dicet autem his, qui ad sinistram sunt: Discedite a tue, maledicti, in iynem. aeternum, quem praeparauit pater meus diabolo et anyelis eins et caetera'), (juibus duo
statuet
loca^)

taatuin

siguitieasse

diuoscitur,

illonun scilicet,

qui uocantur

ad reguum, et eorum,

qui

gehouuae iguibus addieuntur.


uicturi

praeter liaec duo loca^) tertius aliquis locus esset,


turi,

Quod si quem uec regnaipsura.

uec casuri,

sed tantum

perciperent,

et

quoque

designasset Dominus, et sicut alios regno, alios gelieuuae deputat^j,


alis

uero

uocasset

ad

uitam,
3.

si,

quod^j esset extra regni lineas


et
iilo

uitae

liabitaculuiu,
nisi

uosset.
esse,

iSed

prophetico testimouio,
quo'') coutiuetur^):
est in libro

uon

duo loca
illo

declaratuv") apertissime,
tua,

Et

tempore

saluabitur plebs

quae scripta

uitae; et multi

dormientium in limo terrae exsuryent,


obprobrium
esset,
et

hi'^)

in uitam

aeternaiii, et hi'^) in
si

cotifusionem aeternam^^).

Quod

tertius

aliquis

locus

et

ipsum procul dubio nomiuasset.

JBeatus

quoque apostolus, cum


est

solius regni possessionem etiam idolis

terminos collocauit. Abcuim existiuiare, eum aliquuui uiuendi spem inpiis reliquise. Sed et discipulorum seuteutiii, qua de eius salute, cui reguum tantum Dominus negauerat, desperatur, minime saluan

seruientibus abnuit, uitam intra eiusdem

surdum

posse

osteuditur,

quisque

regui .extraueus iuuenitur,

et

uon
illic

alibi

uitam,

quam

in

regno esse, absolutissima ratione monstratur.


aut dici fas est''),
ubi
salus

Noque
uitam

enim aut
trabit

sentiri,

non

sit,

esse credendam.

Xam cum
;

dixisset

Dominus:

Difficile diues in-

quam
stolos

diues in

reynum caelorum facilius camelus per foramen acus, reynum caelorum transibit^'^), refert euangelista, apohumanae salutis cura maestos fuisse, dieoutes (Juis pv
in
:

eryo pottril

saluus

e6'6'e''')V

Uide

ergo,

an cum rationis ueritato

concordet,
'j

ut,

ubi salus uon

t'uerit,

alicuius uitae spes esse existimetur.


der C.
S.
S.

wiederum von
*;

Matth. 26, 3134. 41. S. eiugechobeu.


'}

) So
'j

duu yiwaiia loca; 'nalia^


loca.
*)

duo finalia

C. disputat.

C.

quid.

Der

C.

und nnt ihm

S.
'')

declarantur.

Der

Plur. ist durch

iat
';

Eiuuss von 'duo loca eiitstaudeu. schwer zu eutscheideu. Jeues ist

Ob

der C. -quo

oder -que* hat,


S.
ii.

jedeut'alla
-;

das

Hechte.
S.

>quoe.
"';

Der

12,2.
ly, 25.

und mit ihm . .-coutiucutur. "; Der Chat .qu..d^ voran -ubi^
C.

8 der C;
19,

Dan.

'')

Matth.

26. 24.

'^;

Matth,

80

Epistola de lualis doctoribus et operibn

fidei et

de indicio futuro.

IX.
iidserunt,

1.

Illud uero,

qule

est.

quod iupios tantuiu perituros

quos aut idolatres^), aut non credentes in

Deo

esse

defi-

niunt, ut scilicet.

dum

credulitatis
et

suifragium repromittitur,
peccator
e.sse

delinsolos
liaec

queudi facultas nutriatur,

nemo

metuat.

cum
Sed

inpios^) poenalis perditionis interitura

mauere
aut

confidat.

apud

illos,

si

forte,
est,

ualeant,

quibus

nulla

diuinarum
securitatis

notitia^)

scripturarum

aut qui, ut saepe memini, per concupiseentiae suae


et

adridentem
perfruuntur.

doctriuam pessimae

mortiferae

solatio^)

Nos

uero, quibus aliquatenus caelestium praeceptorum

immo quos uequaquam eorum, quae ad sanctao uitae dum nullis difficilioris beatitudinem pertineut, excusat inscientia
scieutia iuest,
''),

intellegeutiae nubibus obumbrantur,

quaecunque ad bonorum

effioi-

entiam operum conscripta esse noscuutur, quia nequaquam Dominus erga iustititiae doctrinam habere moram uoluit intellegendi, quibus

tempus nulluni uidetur indulsisse

peccati, scriptura diceute

Nemini
Nullo

permisit inpie agere, nee cuiquam dedit spatium peccandi^).

modo

itaque nos possunt uel subtili amore, uel blanda [persuasione ')]

seducere, quominus aliud credere aut sperare*) possimus,

quam

diui-

nae legis determinatione firmatum


esse possit. sed quid pro certo

est,

raaxime

si

puro ac simplici

corde religionis indagemus scientiam^), et non magis, quid uerisimile

uerum

sit,

quaeramus^**), nee quid hotarn

mines loquantur,

sed,

quid legis integritas habeat,

agnoscere

cupianius^'^), quam^''*),

postquam agnouerimus,

inplere, per
si

quamnon^^)
peccato

inpios tantum et incredulos, sed etiam peccatores,

in suo

permanserint, ])erditionis reos fore, multipliciter et


ditur, sicut ibi:

euidenter ostenadiieniet.

Ecee dies Domini sine refrigerio

indig-

nationis et irae, ponere orhem terrae desertum et peccatores perdere

ex

eo^*),

et alibi:

Fluet super peccatores laqueos ignis, sulphnr


calicis
alibi:

et

Spiritus procellarum

pars catorum pessima^^). Item

eorum ^^).
imienies^^).

Item

alibi

Mors
:

pec-

Adliuc pnsillum,

cator: qiiaeres locum eins et

non
S.

et non erit pecEt iterum Qiioniam

^)

C.
^)

idolatiies'

oder nai'-;
>s-

idolatras.
*)

'^)

C.

und mit ihm

S.

soHs
C.; S.

inpiis.
inscifta.

C. notitias ^das
^j

wieder cassirt.

C. solatio.

Sir. 15,

20.

Die

^ So der

vielen Z^vischeustze von >quibus aliquatenus^

spatium peccandi^ haben bewirkt, dass das Nos uero< im Anfang der Periode des Abschlusses entbehrt. Au dessen Stelle tritt logisch das >Xullo

an

bis

modo
wie

^) Ein Wort, seducere-^ in der folgenden Periode. muss hier ausgefallen sein. S. hat das 'blanda' des C. in >blando; corrigirt. Aber axel' lsst ein dem subtili amore' entsprechendes Substantiv und Adjectiv erwarten. ) C. superare. ^) C. scientia. ") Der C.uud mit ihm

itaque nos possunt

dieses,

S.
1)

>quaeriiuus

"jDerC.und
C.

mit ihm S. cupimus*.


9.
'*)

^*)

Quam

fehlt

im

C.

^Nou' fehlt im

") Jes. 13,

Ps.

1 1, 6.

"^

Ps. 34, 22.

") Ps. 37, 10.

Epistola de

maus

doctoribus et operibns fidei et de iudicio fntnro.

gl

peccatores perihiint ^).


in interitum^).

Et iterum Uirum iniustum mala capient Et iterum: Domimis iuskis concidet ceruices peccatorum^). Et iterum: Longe est a peecatoribus salus^). Item in Prouerbiis: Peccatores consequentur mala^). Et alibi): In syn:

ago(/a

peccantium exarsit
alibi^):

ignis'^).

Item

in Ecclesiastico:

Stuppa^)

coUecta synagoga peccantium, et consummatio illorum flanima ignis^).

Item

Uia peccantium conpleta


et

est

lapidihus,
alia

et in fine'^^)

illorum interitus

tenehrae

et

poenae^^).

Et
2.

multa, quae non


alia perpetran-

solura incredulis profanisque"),

uerum etiam

delicta

tibus perditionis supplicium comniiuantur.


potest:

Sed

dici e contrario^*)

Peccatores

ipsi inpii intellegendi sunt,


est.

quia et inpius

per-

cator esse credendus


dici potest,

Igitur, si idcirco, quia et inpius peccator

quaecunque^^)
inpios^*")

seu de peecatoribus,

seu de inpiis dicta

sunt,

omnia ad
inpietate

referenda existimabuntur,

nuUam

ergo^'')

sine

peecatoribus coraminationem^^)

scriptura

testabitur,

et poterunt^^) iam securi delinquere, quibus huiusce subtilitatis argumento omnis fuerit^) terror ablatus. Quaerendum tarnen ab eo est, qui ita respondere uoluerit, quid inpios esse definiat. Credo

aut infideles,

aut profanae

idolatriae superstitionibus deditos.


statuat.

PorIllos

contandum^^) etiam, quos peccatores et non inpios


sine eins

dubio, qui in Deo fidem habere se dicunt^^), quamuis legis mandata contempnant. Incroduli ergo et inpii et peccatores habendi sunt, creduli uero tantum peccatores; tamen et illi peccatores et isti peccatores, et cum oranes non sint inpii, onines tamen peccatores sunt. Et quid facimus de illa scriptura, quae dicit: Gladio perihunt omnes peccatores populi mei"^^)"^ bi omnes nominantur, uide, si quis excipiatur. Et alibi Biligit Dominus omnes diligentes se, et omnes peccatores disperdet^^). Sed et illud, quo
:

')
';

Ps.
129,

37,
4.

20.
")

So der C.
119,
')

(iuterit);
)

L.

iuterit.
)

Ps.

140, 12.

Ps.

Ps.

155.
Sir.

Prov.
)

13, 21.

Die Stelle steht


10.
"')
().

nicht in den Proverbien.


alia

16, 7.

stupa.

Sir. 21,

mit eiueni kleinen Strich durch den oberen Theil von 4-. ") G. fin? (das dnrch ' ausgedrckte in durch die beiden Tunkte cassirf); S. nei. '') Gr. in' ixatw. ") Sir. 21, 11. profane que mit einem Strich (i) C. durch das e von profane^. **) C. quicunque. '") ") C. e contrari?7.

inpio.

Jgitttr

In ergo wird das dem conditionalen Vordersatze vorangehende wieder aufgenommen. "Wre >si nach sigitnr zu streichen, so wrde
*'')

mit

nullam ergo

nicht ein conditionaler Nachsatz, sondern ein neuer,

unab-

hngiger Satz beginnen (existimabuntur.


") C.

Nullam
So der

ergo).

'**)

C. conuninatioije.
*')
*^)

und mit ihm

S.

^poterant.
*)

"*)

C;
^')

S. fuernt.
9,

C. perctm-

tandum:

S. perc?<nctandum.

C. dicant.

Am.

10.

Ps. 145, 20.

82

Epistola de raalis doctoribus et operibus

fidei et

de iudicio futuro.

continetur:

Mdledictus

omnis, qui non


legis,

permanserit in
ea^).

oninihns,

quae scripta sunt in lihro


solius idolatriao

ut faciat

Puto, quod,

non
qui^)

reum periturura
ex eo iam
definiat,

esse, significet.

Aliud

est,

si,

sub maledicto
stimet,

fuerit, saluari posse

credendus
peccatores

est.

Nemo

tarnen^) exi-

scripturam

iupiis

coaequare, quo*),

cunctos perituros esse,


milis, in

quia non statim erit poena^) consi-

quia una omniuni significetur esse perditio.

Sed

liuic*')

iam

superioribus satisfecisse sufficiat.

X.

1.

Superfluum

forte uidebitur,

si, ut'')

huius intellegentian
erga omnia paene
esse,

ueritatem euidentius adprobemus, aliqua noui^) instrumenti testimonia proferamus,

cum

anibigi

omuino non
sit,

possit,

istitiae et sanctitatis officia


legis;

ampliorem gratiae rigorem^)

quam

ex quo credi fas(V)^) non

quod

illic

aliqua leuioris com-

minationis remissione peceandi^^) securitas praebeatur, ubi^^) amplioris istitiae integritas exigatur.

Sed propter miuus intellegentes")


illa

uel pauca promenda^*) sunt, et inpriniis


nis

domiuicae determinatio-

Nisi abiindmicrit qua continetur: institia uestra plus quam scriharum et pharisaeorum, non intrahifis Unde intentius peruideudum est, utrirmne in regmim caelorum^^).
profereuda
sententia
est,

post Christi

aduentum
illis,

solis inpiis

futurae beatitudinis spes abuuatur,

quando etiam
cipulorum

qui uniuersa legis iussa conpleueriut, nisi etiam

addita^^) gratiae

mandata seruauerint, denegetur.


plus

In hoc enim

dis-

Christi
si

quam scribarum

et

Pharisaeoruni

potorit

erainere iustitia,
scribis^'')

Pharisaeisque^^)

non ea tantum, quae per Moysen et prophetas praecepta sunt, uerum etiam, quao per

2. Christum sunt mandata, subpleuerint. Non sum nescius, quid haec peccatorum solent^^) obicere palpatores atque patroni. Non plus quam legis, inquiunt, sed quam scribarum et Pharisaeorum

contra

nostra iubetur abundare iustitia.

Si hoc superius pracmisisset

Non

ueni scribarum

Fharisaeornm iustitiam soluere, sed adinplere, et, Diceudo uero: quod sequitur, de illorura dictum iustitia uideretur.
et
')

Gal.3, 10. Deut. 27, 26.


>s

wurde wohl durch das


7A\ lesen.
'^)
')

*) Der und mit ihm S. .qm"s. Der Fehler von sub herbeigef/ it. Vielleicht ist doch si quis, qui
^

Der

C und mit ihm S. hat das unpassende ergo


^)

')

C. co.

'")

C.

pena
")

So der C; S. hie. inob mit einem Strich


S.

C. sicut.

Schon von

S. in

>ut corrigirt.
'*)

C.

durch den oberen Theil non b.


'")

Der

C.

und

mit ilim

igorem.
horribilitas

Der

C.

exhrrrdificas'^,

was

S. in

hornbilihiS'
''')

(quam
")
C.

legi.s
*

Intel Irgentes

") C. pecandi. non sit) corrigirt hat. mit einem Strich (i) durch das zweite
'')

C. ubi;.

-e'.

")

So

nach dem
C.

C;

S.

ponenda.
(i)

Matth.
"*)

5,

20.

)
;

C. addito.
S.
ei

") C. scribas
'")

mit einem Strich

durch
.

ia<.

So der C.

Pbarisaeis.

Der

und mit ihm

S.

-^olerMit

Epistola de raalis doctoribus et operibus

fidei

et

de iudicio faturo.

83
subse-

Non

ueni legem
:

sohiere,

sed adinplere^)

et

post

paululuiu

(juendo

Nisi ahundauerit iustitia uestra plus


ad

quam scriharnm
se

et

risaeorum, non intrahitis in regnum caelornm"^)^ manifestum

est,

Phahoc

Gum

de legis locutum esse

iustitia,

quam
et

inpleudam^) uenisso
susceperaut').
et

praedixerat,

quam

iustitiam

scribae*)

Pharisaoi^)

Illud iiamque
iustitia
erat, et,

quaerendum
an falsa

est,

utrumne scribarum
credenda
[non'')]
sit.

Pharisaeoi'um

uera,

fuisse

Si uera, ergo ex lege

quae ex lege
inpietatis

erat^ legis

esse

non poterat;
iucurrat,

si

falsa,

uido,

quam

blaspliemiam^) hie seusus


suis

ut falsae

abundantiara iustitiae

Dominum

adserat praedicasse discipulis.


et,
[si'-^)]

Nunquam euim
torum
falsa
stitia erat,
et,

similia nisi similibus conpai'antur,


iustitia,

praediciniu-

credenda est fuisse


si^")

iam non

iustitia,
fuit,

sed

iniustiti erat,

quid necesse

eam

contrario
pro-

uocabulo nuncupari?
prietas, ut

Defuerat nempe Dei uerbo


ante
et,

elocutionis

rem malam^^) boni


Esaiam^^)

adpellatione nominaret,

ut nee illud,
dicit^

([uod per

cecinerat,

recordaretur

Uae, qui

quod honnm, malum


natorum^^)
oonparatio
rit

quod mcdum, homim^^)\


legis uera
iustitia
ita

Si igitur de uomiegit,

falsa et
sit,

non de

licet

inaequalis

attamen
plus

iustitia uestra

eum loqui conuenerat: Nisi ahundauequam scribarum et Pharisaeorum iniustiti,

regnum caelorum. De iniustiti^'') uero tacondo ot solam iustitiam nominando ostendit, se de uera, non de falsa locutum esse iustitia, quae hoc modo scribarum et Pharisaeorum erat, quia, iuxta^*) eam eos uitae suae statum moderari, conuenerat,
non
intrahitis in

ut et apostolorum iustitia dicitur,

quae ex noui testamenti instruc-

tione") cognoscitur.

Sed quid hie diutius iumoramur, cum ipse in sequentibus Dominus, de qua iustitia dixerit, euidenter ostondat^^), quo ait: ndistis, quia dictum est antiquis: Non occides; qui
3.

autem. occiderit^ reus erit iudicio.


nis,

Ego autem

dico uohis,
itidicio^^)'?

qui irascitnr fratri suo sine causa, reus erit

quod omQuaoro

nunc, quae iustitia antiquis homicidii facinus perpetraro inhibuorat,


*) Matth. 5, 17. ) C. inplend. 5, 20. ') Im C. steht mit kleineren Buchstaben ber der Zeile. *) S. I'harisaei(/Mf. Der C. hat .r.t Phavisaei que^. ) Der C. susceperaf. ") Non niuss hier vom ')

Matth.

scribae<

Schreiber oder einem


sse
fehlt

seiner

Vorgnger weggelassen worden


")

sein.

A. legis
'*)

non poterat?

L. legis esse non poterat.


C.
et.'

C. blasphemi.

Si

im

C.

'")

(si
')

vom
nb.

Corr.)

"; C. mal.

ber der Zeile mit etwas schwrzerer Dinte ) Jes. 5, 20. So der C; S. /saiam. ") C.
insta
(x

Horatorum, S. te>-itorum.
')

Vgl. mit
C.

L.

fjf.stitia.

*")

nominatorum das praedictornm weit, wnrde wie s^ ansgesprochcn nnd


s

darnm bisweilen
insti/7(tione.
"*)

in

der Schrift durch


C.

ansgedrckt).
.

") So der

(J.;

S.

Der

und mit ihm

S.

-ostendit

'")

Matth.

5, 21. 22.

6*

84

Ei)istola de

maus

doctoribus et operibns fidei et de indicio fiituro.

scribarumne

et

Pharisaeorum, an legis?

Si

scribarum et Pliarisae-

Dominus; Nisi ahundauerit iustitia iiestra, non intrahitis in regnum caelorum, si legis, certuin est, eum de ea locutum, quam postea uidetur abundantioribus subplere man-datis. Nam si de scribarum et Pharisaeorum non iustitia, sed inorum, de
illa

uidebitur dixisse

iustitia orsus fuisset, ita dixerat^):

Audistis, quia scribae et Phari-

saei fecerunt

hoc aut
personis.
si

illud,

uobis

autem conuersandum
est^

est aliter.

Dicendo uero:

Audistis^ quia dictum

dieta dictis conparauit^),


si

non personas
ita

Magna

reuera apostolorum gloria, etiam


uiderentur esse meliores.

possit intellegi,

iniquissimis

Ego

enim nee illorum conscientiam, qui tam peruersae doctrinae fallacia'^) minus intellegen tium nituntur corda seducere, ita teuere confido;
sed,

dum

nolunt euangelica et apostolica iussa conplere et plus,


est,
aliter,

quam

iustrumento*) ueteri^) praeceptum


exeogitata
fallacia

facere,

prauae interpretatiouis
ueritatis
ratio cogit,

maluut

eam

quam

expouere, ne caelestis regni') uideantur extorres; quasi prosit aliquid,


si

mihi ignorantium opinione couferendum putetur,


ueritatis

quod ego ipso


esse,
in-

me secundum
non nesciam,
pleuero^).

intellegentiam

minime

percepturum

nisi ea cuncta,

per quae illud

merear possidere,
ipsi,

Quae

igitur est huius causa doctrinae, nisi, ut saepe dic-

tum
esse

est,

quia uolumus homines sancti uideri, quamuis


sanctitatis

nos longe
et

regula,

non

ignoremus?
adseta
uitiis

O quam
et
ut^*^)

inpudens

temeraria

est

mens
non

diuturnis

antiquis

infecta^)

peccatis^), cui

sufficit

contra legem uiuere, nisi

etiam ipsius

Sed beno quod omnis euangelicae doctrinae series superioris sententiae uim integritatemque demonstrat, quae non tantum occidi,' uerum etiam irasci uetat et eandem poenam comminatur frustra irascenti, quam lex decreuerat occidenti. Sic enim scriptum est: Audistis, Non occides; qui autem occiderit^ reus quia dictum est antiquis:
legis ueritatem falsa audeat
est,

interpretatione conrumpere!

crit iudicio.

Ego autem

dico,

quia omnis, qui irascitur fratri suo

sine causa, reus erit iudicio^^)

Sed

idcirco nos haec prauae exposii[uia

tionis ingenio peruertere et adulterare delectat,

mentis nostrae

insitam inolitamque saeuitiam nequaquam uolumus


1)

melioris consue*)

So der C;

S. dixisset.

")

C
C.

coupara&it.
ce

C. fallacie.
bis

C.

inrci-

strumenai'

mit einem dnrch das zweite


^)

gehenden und
S.

zu v
(i)

cluMiden schiefen Strich.


raenti

Der
")

ueteriss;

ueteris testamenti (-tcsta-

steht nicht
')

a.

im C.) C. und mit ihm S.


a
")

Der

C. rcgna

mit einem Strich


")

durch

s?&pleuero.

Conplenero?

C. infesta.

Schon
a.

von
")

S. corrigirt.

C.

ypecctas
,

Nach

nt

stobt

lege

mit einem Stricli (i) durch das zweite was aber wie ausgewischt ist. ") Matth. 5, 21.

22.

Epistola de malis doctoribus et opeiibus

fidei et

de iudicio futuro.

85

iiistitutione superare, cuius tanta uis est, ut interdum noii iiac'uudiae^) tautuni, ueruin etiam lioinicidii reatu teneatur obnoxia. Quisque cnim alteri, quantiim praeualet, nocet, ostondit, se plus

tudinis

nocere uelle,

si

posset.

Sunt enim
sint,

i)levique, qui

inulto
est,

grauiores

niorte aliis inferuut cruciatus.

Unde animaduerteudum
qui homicidio
:

utrumno
acerbius

homicidis

raitiores

habendi

uidentur

ali(]uid iutulisse.

Qua
ille,

de re beatus Johannes
est.

siium od, inquit, homicida


ckhi,
,

tani

utique

(jui

odit,

Et scimus, quam ille, qui


Sciebat

Omnis, qui fratrem quoniam omnis homiperimit,

non hahet

uitani

aeiernam

in

se

manentem'^).
affectus,

enim,

quoniam, ubi

quod intra se uokmtas sok coramitteret, quamuis a caede manus non tarn Dei statuta, quam Deniaut inpossibilitatis iufirmitas, aut saecularia iura prohibercnt.

odium

osset, homicidii

maueret

que oranium, qui

alios

odisse

possunt,

conscientiara iuterrogeraus,
fieri

an eos uelint superesse,

quos oderint, quod

difficillirae potest.

quarauis

Optant, in quo ab homicida^) differunt? quorum, non eadom sint opera, tamen uua ac talis uoluntas est. Id ipsuui enim uidetur esse, qui odit, et qui occidit, dum ambo

Ergo

si,

illos raori,

mortem eius, quem nolunt uiuere, concupiscuut. XI. 1. Hinc nobis legalia et prophetalia*)
apostolica praecepta sunt
ot a

et ouangelica atque

grauia,

quia uitae nostrae contraria sunt


Idcirco etiam ea fallaci

nostrorum

morum

uoluntate discordant.

iutellegentiae sensu deprauare et uiolaro contendimus'^), quia facilius


sit

illa

peruersae expositionis

adinplere.
solius

Hinc

iustitiae,
suft'ragia

ingenio courumpere, quam tideliter hinc pietatis doctrinam rofugimus et ad

credulitatis

conuolamus,

quia omni sumus iniustitia

atque iniquitate conpleti, et in hoc nos tantum consoLamur, si dicamus, Deum non magnopere exsecrari, (juae gerimus, et si putemus,

inpune cessuram^). Deniquo i])si''') adtent-ius inuicem consideremus et actuum nostrorum conuersationera soUorti indagationo ^"j rimomur, et, si possibile est, per uisibilia operum gesta inuisibilium mentium secrota pulsemus et
nobis ^)

mandatorum

eius transgressionem

^)

oeculta nostra per ea, quae sunt raanifosta,

noscamus.

Uideamus,

quanti nostrum sint absijue hypocrisi, absquo nequitia, absque dolo, (luanti ab iracundia liberi, quauti ab odio oxtranei, quanti ab iuuidia
ac liuore") alieui.
cent! quanti in
')

Quanti iustitiam non magis simuhmt, quam exerproximorum suorum casu non gaudent! quanti non
S.

So der C;
S.

ttereciuidiae.
*)

Job.

3,

15.
")

^)

C. liomicida^
C.
\n\ieut
**)

*)
;

So
S.

der

C;

i)ropbetica.
'')

C.

conte//>i/timus,
*) C.
:i

Der

uobis

bloss

putemus'.
(i)

C.

trausgiessione.
^C'^.

cessur.

Der

^ipse

mit einem Stricb

dnrcb

'")

C. iudigatione.

")

('.

inuidiac acliuoris.

86

Epistola de nialis doctoribus et operibus fidei et de iudicio futuro.

subplantare alterum concupiscunt!

qiianti

absque adulatione, absque

mendacio, absque personarum acceptione! quanti aliquid etiam boni


facientes

nou

id

nae religionis obsequio

magis humanae gloriae appetitu gerunt, quam diuiA licitis abstinere nos diciraus, et omnibus
!

paene momentis, quae sunt inlicita, perpetramus; condemnamus, quae non proliibentur, et, quae prohibeniur, admittimus. Plerique nostrum

matrimonia refutarunt,
stolum fas
ueteribus
est^),

et

fratres

quae contrahere Christianis secundum aposuos oderunt, quod facere quidem nee
'''),

sed non a malitia; uinum Abstinemus a carnibus licuit. non bibimus, sed ira inebriaraur; facilius non edere quid possurnus, quam aliquera non odisse. Humilitatem tantum in elocutione oris
et

in

gestu

corporis

et

uero elatiores ipsis regibus sumus.

induraentorum babitu circumferimus, intus Nusquam paene uera humilitas,

nusquara innocentia, nusquam pietas, nusquam pura et inlibata simDefecerunt ex maxima parte in nobis, quae Christus inserplicitas.
uit,

et

illa

tantummodo
alter

uigent, quae diabolus superseuit.


contendit.

Alter de

altere

detrahit,

alterius uitam infamare

Ubique
nus-

bella, ubique proelia, ubique discordiarum et litium et odiosa iurgia

et inimica dissensio,

Nusquam

fere sincerae pacis

uinculum,

Unusquisque priquam^) foederatae caritatis stabile firmamentum. uatam gloriam quaerit; honorari se alius super alium concupiscit.

Nemo, proximum superiorem quam se dici, patitur, nemo meliorem. Ad suum enim unusquisque odium amorem proficere ueretur alterius, suam uituperationem putat proximi laudem, et, quicquid alii"^) conlaNullus paene absque alterius tum fuerit, sibi credit ablatum^). morsu loquitur, in hoc uitam nostram commendasse nos credimus,
carpamus alienam^), et iustitiae i-egulara nos iam obtinuisse conUere commenticiam iustitiam^) uerberemus. si aliorum Onines, quae sua sunt, quaerunt^ non, quae in nobis inpletum est: In nouissimis iebus instdbunt tempora lesu Christi^), et illud:
si

fidimus,

perimdosa.

Enmt

liomines se ipsos amantes^ superhi, cupidi, glori-

antes, hlaspliemi, parentibus

non

ohoedientes, ingrati,

scelesti.,

perfidi,

criminatores, incontinentes, inmites, sine henignitate, proditores, proterui,

tumidi, uoluptatum amatores magis

quam

Bei, habentes quidem

speciem ueritatis,

uirtutem autem eins ahneganfes'-^).

Ubi

est

illa

primordialis institutio a Christo et ab eins apostolis tradita? ubi illius

unauimitatis consecrata dilectio, qua cuuctis omnia conmiunia erant,


Hier hat
)
')

*)
'^)

S.

die

Worte
')

uisi uoto aliquo


.

interdicatur
'*)

eiugeschoben.

So mit A.; C. uud L.


L. oblatiim.
Phil. 2, 21.

canmZibus

^)

C.

nmiu.
S.

So der

C;

S.

aliis.

*)

aliena.
3,

Der

C.

uud mit ihm

verkehrt iniustitiam.

2 Tim.

15.

Epistula de malis iloctoiibns et operibus fidei et de iudicio futuiu.

87

qua
iK'C

nemo quicquam suum ex


iu
in

his,

quae possidebat, iudicabat, qua

mentis quidem erat uarietate^) discretio?

Proh

nefas!

illi

tempore nuper Christian! esse coeperaut, et indiscrete in ministeria suis doniibus coramanebant; uae misero mihi! noudum (jnisquam uel nominabat, neque ulla seu uirorum, seu femiuarum

eodem

adhue
erant,

fuerat

celebrata

diuisio,

et

tarnen

illorum

rdes

meliores

quam nostri nempe perfecti. Ubi est illa determinatio, qua Bonus Sicut ibi: plcbem suam agnos nuncupat, oues appellat? Et iterum: Alias oues pastor animam suam ponit pro oiiihus'^). Et deinceps: Ego mitto uos sicut oues in medio luporum^ haheo'^).
Et beato apostolo dicituv: Si diligis me, pasce agnos meos^). Sed et columbae eam uocabulo nuncupat, dicens in Canticis canticorum Speciosa mea, columh'a mea^), uolens scilicet, populum suura illorum
animalium,
ram.

quorum obtinebat noraina, iraitari in simplicitate natuNos baec omnia nunc uitae nostrae peruersitato in contrarium

uertimus et alia nobis incongrua') iusignia designamus, lupi potius diceudi, quam ones, et non tam columbae, quam milui nuncupandi.
At(iue
teii.que

utinam luporum ferocitate contenti esse uideremur, rapacitaSed quod grauius nobis est, sufficeret^) habere miluiorum!
bestiarum,

omnium tam
nee
2.

quam uolucrum excessimus atrocitatem, dum propriae naturae parcimus, cum illae tantum insectantur alienam. Qule est autem, quod, cum sciamus, nos plenos esse iuiquitate
omni paene tempore
caelestia praecepta contempnere, ita
ut,

et dolo et

aut inperitia,

aut diabolo fallonte deludiraur,

esse

nos

iustissi-

mos,

arbitremur et quodam simulatae sanctitatis tumore,


aliquid
esse,

neminem
redi-

praeter nos

iudicemus?
extolleris,

Quid

pateris,

caro infelix et

misera et

mox exaranda uermibus


gloriaris"?

et in

cinerem fauillamque

gendaV quid

quid

quasi boni aliquid nequiter

couuersando raerearis^)?

Dicit

enim Dominus:

Cum

feceritis

om-

nia, (piaecunque praecepi uohis, dicite:

Serui inufiles sumtis; quae

dehuimus

facere, fecimus^^).

Ulis gloriari non permittitur, qui cuncta

perfeci^rint, et tu extolleris, qui

nee

cognosceris!

Paulus, se nihil esse,

miuimum quidem partem fecisse dicit, eui muudus crucitixus erat,

qui iam in se non uiuobat ipse, sed Christus, et tu, te esse aliquid,

')

C. uerietate
')

(die

Joh. 10, 16.

Matth.

Correctur mit schwrzerer Dinte). *) Joh. 21, 15. 16. 10, 16. J Caut.
Corr.
iu

*)

Joh. 10, 11.


10.
")

2,

Der

C.

'incongruez-e*,

was der

incongrua

corrigirt hat,

erste
re<

(mit schwrzerer Dinte) iu ere e von zwei Tunkte als Cassationszeicheu setzte. *) C, non (/I) sut'ficeret. .coHgruere^ corrigirt.

indem er das &< verwandelte und unter


S.

hat

tHtongruere
'")

in

C. mereris.

L. non

fecimus.

Luc. 17.

10.

yjs

Epistola de malis doctoribus et operibus

Mei

et de iudicio fiituro.

putas, qui uitiis magis,


diaboli
efficis

quam
!

uirtutibus uiuis, nee

tarn Dei,

quam

uoluntatem
et
sic^)

a^grius^) ferimus,

Deinde quod, non exaudiri uos, quodammodo, quia postulatiouibus nostris


2.

non adnuerit, Domino indignamur, quasi nos per oninia illius iussa seruemus, quasi in nuUis^) praeceptorum eins mandata spernamus, nee seriptum esse recordamur, quod Dominus se aspernantes non audiat et despiciat eontempnentes, secundum scripturae fidem dicentis:

Siciit locutus
eos^

sum

eis^

et

non audierunt me^


omnipofens^).
dieitur:

sie

damahunt,
in

et

non auiam

icit

Dominus
cum)

Quod
^

euangelio

euidentius demoustratur^),

Seimus

quia peeeatores

Dens non exaudit'^). 3. Illud autem qule est, quod sub religionis nomine crudelitatis nostrae saeuitiam obumbrare contendimus et sub
pietatis^) titulo

erimen inpietatis admittimus?


uolumus,

Cum
aut

enim

fratrum'')

nostrorum quempiam aut laedere


onis
et
fidei

eins

uitam graui
religi-

cumulare^") uolumus ^^) infamia, hoc nos zelo iustitiae ac^^)


agere
iaetitamus,
et,

ut apud

homines iniustitiam iuste


coniudi-

gessisse

uideamur,

cum apud Deum primum, deinde apud


saneti

scientiam nostram

iniquissimi simus,
in nobis

apud extraneos^^)
defeeit
^^)

cemur.

Usque adeo

Dei reuerentia
si

et timor, ut

non
tatis

suffieiat peccare,

sed insuper etiam peccata defendere et inpiereligionis aemulatione

factum pietatis uocabulo decorare, cum,

aliquid

ageremus^^), in spiritu lenitatis et mansuetudinis emendare

potius

quam infamare alterutrum


("?)

niteremur, nee ullius esset

odii*),

sed obseruationis
tur officium.

indicium^''), ubi purissimae caritatis^^) oxercereest

Nemo

enim,

qui

ualet

infamare,

quem

diligit,
illic

etiamsi

sit

infamia dignus.

Unde

manifestissime liquet,

non

aliquid religise studio, sed inuidia geri, ubi


tis

non

id agitur, ut erran-

lapsus corrigatur, sed ut inmerentis uita macuietur.

Haec

ideo

intulimus, ut demonstremus,
dere,
et

nos hoc tempore idcirco^^) uitia defenfidei

omnem spem nudae


quam
1.

putare,

quia facilius nobis est

fidem fingere,

peccata uitare.
et

XII.

Sed ad proposita reuertamur

non

solius inpietatis

')

C. egreg'ms.
in.
8)
*)

^)

So der
13.
^)
*)

imd

L.; A.
S.;

si^.

*)

C. iu niilla; S.
")

inullrt-:
')

ohne
9, 31.

Zach.

7,

So mit

demonstraf.
^")

C. c.

Joh:

C. sui^ijietatis.

C. ix&t (r

Correctur).

cmolare.
.

") C.

>uoHmus< mit in v corrigirtem


der

C;

bei S.
'*)

corrigirt.

''^ So wie no aussehenden nio> ^^) C. extraneas. Doch ist das zweite a iu o fehlt acj. *^) So mit '*) So der C; S. egerimus. So der C; S. deficit.

n und

S.

C. esse odio.

") C. obsecrationis indicium, A. obsecittiouis indicium, L.


>Obseraatio, Rcksichtsvollheit,

obsecjttionis
cas^itatis.

i?tdicium.

Achtung.

'*)

C.

'^)

C, idcrrco.

Epistla de nialis tloctoribiis et operibus

fidei et

de

iiuliciu futuro.

89

crimon,

uerum

et

qiiae

minima

iiidentur esse

delicta,

noui etiam

testameuti defiuitionibus coudemiiari,

maiiifesta probationo
series^),

moustretestimo-

Sed ne^) tarn prolixae^) delectioiiis niorum numerosa congeries lectoris animum
mus.
iiobis

tarn*)

defatiget,

conpendiosum
senteutiarum

disputationis

iter

inueniendura

est,

paucarura

auctoritatibus est utendum,

et illae taiitum proferendae, (juibus exi-

gua animaduerti peccata censentur, ut ex rainimorum condemnatione

maiorum perspiciium esse possit supplicium. Quod ergo minimum putamus esse peccatum? Credo illud, quod, dura pro suae paruitatis
despectione contempnitur, per
exercetur^).

neglegentiae
estV

uitium a nobis saepius

Ego aliud, (piod aut leuius, aut crebrius incurramus, non inuenio, quam aut otiosum sorraonem dicere, aut fratrem quemlibet fatuum uocitare. Haec namque satis modica et exigua uidentur esse delicta. Nunc ergo, cuiusmodi suptarnen
illud
plicii

Quod

censeantur,

adtentius consideremus,
sit

ut ex iuferiorum raeritis,

'quae ampliorum*')
(]ui

mensura, noscamus.
de eo rationem in die

Dicam nempe de
otioso^
iudicii'^).

illo,

otiosi serroonis reus est:

Pro omni sermone

quemcunfie

ixerit
iudicii

homo,

reiJdet

Quae
fore

extra

examinationem^) culpa esse iam


nee

possit, penitus

non inuenio,
porscri-

quandoquidem
bitur.

sermonis otiosi noxam inultara^)


fratri

De

illo

autem, qui
Si

suo stultitiae uitium exprobrauerit,

quid censeat, audiaraus:

Qui dixerit fratri suo:


igitur
sit

Fatue! reus
erit,
sit,

erit

gehennae
fratrem

ignis^^).

geliennae
locutus*^),

ignis

reus

etiam' qui

suum fatuum'*)

quod peccatum

quod'^)
inte-

extra geliennam esse possit, legentis arbitrio derelinquo.

Ego

rim ex minimis maiora perpendo et ex paruis ampliora conicio'^),


et

nuUam inpunitam culpam


existimantur,
inulta

fore

existirao,

leuiora

reperiuntur;
si

quando unde iam

nee,
satis

quae

*^)

lucido

manifesteque diuoscitur, quia aut,


ducantur,
aut,
si

gnari sunt,
caecitate

animi temeritate
i\m
post
iudicio

ignari,

inscieutiae

teueantur,

huiusmodi exempla solos


subiugandos*^).
2.

infideles et inpios poeuali asserunt


et illae

Sed

apostolorum sententiae, non incre-

dulos tantum, sed et aliorum delictorum reos*'') perituros esse, desigC.


tarn

und mit ihm


ne
ma(jis

S.

^^nec.

*)

C. prolixe.
*)

^)

So der
squaui'

C;
in

8.

(Sed nee
sieht wie
ver-

prolixc'X
t

Zectiouis

series.

0.

-qn^i.

Das

sq<

in

corrigirt aus,
^)

und

u ist cassirt,
*)

und mithin
^)

tarn
")

wandelt.
minatione.
.sit.

C. exerceretur.
')

C. ampliora.
'")

Matth.
")

12, 36.

C. exa-

C
")

uoxa
So

inulta.
S.
;

Matth.
coniuo.
.c

5, 22,
'*)

facta.

^'0

C. locus.
'")

") C.

qod.
;

mit

C.

C.

quando^^ite

nee.

So
a

mit

S.

der

C.

subiugayidos.

")

C. res

(^o-,

wie

es

scheint,

aus

corrigirt).

90

Epistola de

maus

doctoribiis et operibus fidei et de iudicio futuro.

uant, quibus inier caetera illura,

qui fratrem

uere in plum^) absque dubio

morte commemorant^),
^)

et fratris odio

testantur^), et

suum nou diligit. macaptum homicidae cxemuel ebriosura, uel auarum, uel

iracundum, uel contentiosum, uel inuidura, uel cuiuscunque generis


uitio a pacis uinculo dissidentem

Dei regnum participare non posse


promissa esse, existimemus,

doterminant^).

XIII.
et

1.

Sed

ne,

haec

solis uerbis

Dei benignitate, speremus, ueterum'') nobis ante ocula exempla ponamus, ut ex praeteMeminisse debemus illos niortalium ritis saltim^) futura credauius. principes ob unius mandati praeuaricationem morte ^) multatos, non non
ita,

ut dicta sunt, perficienda pro niraia

quia deitatem coucupissent, ut quidam inperite existimant, sed quia de fructu arborum^) manducassent, quod illis postmodum exprobratur NuUa enim ratio concedit, ut minora eis tantum inputarona Deo.
tur, si

maiora commiserant.
est,

Denique, quid
iuquit,

ipsa^),

quae ante

traus-

gressiouem praemissa
bene^^)
moriemini^^).
est

comminationis^^) sontentia^^) [continetur^^)],

consideremus.

Qua

die,

mayiducamrifis^

morte

Non

dixit:

Qua

die

deitatem

concupieritis,

non

de qualitate peceati"), sed de transgressioue manenim actum quamuis in quibusdam rebus minor esse uideatur, hoc dati; quae,

ad leuiorem potest pertinere poenam. non ut inmunis a poena sit. Multos alios nouimus ob cuiusque noxae singulare delictum et 2. offendisse Deum et eins gratiam perdidisse et diuersis suppliciorum
mortibus esse prostratos, ut Onan^^), ludae filius, quem ob fraterni animaduersione percussum^^); diuina legiraus seminis inuidiam
ut Esau, qui propter lentis concupiscentiam et primatum^^) perdidit et contraxit offensara-); ut Maria, quae eo, quod de sancto uiro

Moso^^) detraxispet, lepra perfusa est, a cuius contagione^^) nunquara fuisset mundata, nisi ille pro ea, in quem peccauerat, exorasset'''^); ut
filii

absumpsit, uec singularis culpae

Aarou, quos, quia^ alienum ignem obtulerant, flamraa^*) caelestis offensam sacerdotalis adimere digSo mit
Job.

')

Job.
")

3, 15.

'^)

So mit
10.

S.; C.

exemplo.
-

*)

S.; C. diuite.
')

')

3,

15.

Cor. 6,

9.

Gal. 6, 19
e-. ^)

21.

^)

C\ ner.

C. salt?,
'')

wie es

scheint, mit in i corrigirtem

C. praeiiaricationeHiorte.

C.

und mit

ohne ^quicU, weil ") So mit S.; nacliher das zu >quid ipsa gehrige Verbuui im C. fehlt. ^'^) So nach dem C; S. sententi*^ (s. ob. Anuo. 10). C. comnin?acatiouis.

ihm

S.

'Operuni'.

Arboris?

") So nach

dem C;

S.

ipsrtr

>*)

Dieses
17.
'")

Wort oder
") C.
ff.

ein hnliches ist hier ausgefallen.

") C. ^ene.

'^)

Gen.

2,

C. peccatis (ein

durch das
Gen. 38,
S.
;

s9.

des folgenden sed<


''*)

eiitstaudenev
''")

Fehler).

^nau.
'^^)

10.

C. piimatus.

Gen. 25,

29

if.

27, 36
'"')

So mit
^^)

der C. Mos.

") So mit S.

C. coutagi-.

nationa.

Num.

12.

Hme.

Bpistola de nialis doctoribus et operibns fidei et de iudicio futuro.

<U

iiitas

ualuit^);

ut

ille,

qui sabbato ligna collegerat,


elisus

quique ob hoc

factum perpetratum 2) ietibus^) qui ob negligentem et minus seueram filiorum corveptionem mortis supplicio iudicatus est^); ut lonathara, Saulis) filius, qui ob modi-

occubuit*);

ut Heli sacerdos,

cam

mellis

degustationem reus expositus

est,

quem

delicti
^)

nee parpopulus

uitas, nee ignorantia liberasset, nisi pro eo cunctus Israelis

qui eo, quod sibi tam regno, quam salute priuatus est^), nee potuit illum regalis honoris praerogatiua ab unius saltem culpae commissioue saluare,
exorasset^); ut Saul,
rat,

quaedam de praeda seruaue-

quia in eins
bilis esse

^^)

iudicio res gerebatur, in

quo nullius potest

excusa-

persona; ut Oza, qui propter arcae tactum,


suscepit,
letali

quam
et
;

casurae

metu deuote
nee
religiosi
ille
addo^'-*),

plaga peremptus^^)
potuit

est,

poccantem
et,

saltim

animi

excusare
qui

transgressio
die,

ut

homo Dei

et propheta,

eodem

quo^^) per Dei

spiritum futura praecinuerat et multa admiranda^*) fecerat signa uirtutum, quia cum indigno eibum sumpsit, saeuissimis leonis dentibus

deputatus
et

est^^),

leuioris

nee potuerunt anteriorum uirtutum merita unius culpae expiare pcccatum; ut losaphat^*'), rex luda, qui

ob amicitias") praeuaricatoris^^) Achab regis offendit [Deum^^)], cui Inpiis praehes auailium, et Jus, qui odeper prophetam dicitur: Longum est per omnes rimf^^) Domimon. amicitia^^) imigeris^'^).
currere, quos ob singularis praeuaricationis culpani'''^) caelestem iram meruisse, cognoscimus, quorum exeniplo nobis etiam cuiusque^*) diuini

praecopti^^) pertimesconda transgressio est.

XIV.
irasci,

1.

Sed

dicot quis:

Qualis tran.sgresio

est,

aut frustra
mali'''*)

aut mentiri, aut detrahere, aut iurare, aut uicem

red-

dere, aut

iudicio louia uidentur,

inimicum non diligere et caetera quia semper et facile committuntur-^jV

huiusmodi, quae humano


Ita

')

C. uoluit.
'')

Lev. 10,

1.

2,

nicht
')

Num.

16,

was

S. citirt.

'^)

C. per")

petrarura.
Sani. 2,

Ictibus

Icqndumf
'^j

Nnui. 15,

32 3H
'')

(fehlt bei S.).

2225.
15,
9.

29. 4, 18.

C. salis (^v

Corr.).
Israel.
'")

C. nsral'
1

mit einem
44
f.

Strich" durch
)

den oberen
23.

Tlieil
1

von

1<;

S.

")

Sam.

14, 27.

S.

26-28.

Chr. 10, 13.


''^

Man

erwartet *iu eo

uder

in cuius-. im folgenden Helativsatz fehlen im Text und sind am tus'


j

Die Worte

metu

ado.

peremp-

Rande

nach>,'etragen

(-cepit-

von
'')

suscepit ist doch durch den Buchbinder abgeschnitteil).

")

C
C.

C.

quof?.

")

C.
'*)

muta atmiranda.
C.

'^)

Kg.
''')

13.
S.

"")

C.

losopharf.

") 0.
bloss

ami/itias.
lfendit'

praeuaricatioHis.

euiU'.

Im

steht

'') "") C. ami^itia. ") 2 Chr. 19, 2. oderont. ohne Object. '") C. culpa. '") So der C; S. cuiu3c;(que. mit einem praecepttC. ") C. *^) Der C. uicem malo, S. iuicem mal/. Strich (i) durch c.
'^'')

comittuntur.

92
fit,

Epistola de lualis doctoribus et operibus

fidei et

de iudicio futuro.

ut

nonnimquam etiam
Sed
edere,

raaiora exerceantur,

dum minora

spernun-

tur.

scire debet, qui^)

haec ut parua contempnit,


ligna
colligere,

quia^)

nee

porauin

uec

sabbato

nee aream eontingere,

nee

cum

indiguo eibum capere et alia bis similia pro


transgressionis faetum,
et

magna debent
ipsa trans-

praeiiarieatione pensari^);
gressio
cogitetur,

non

nee praeeepti magis qualitas,


nee qule')
sed

quam

praeeeptoris

adtendatur auctoritas.
sit,

Nolo, tantum cousideres, quid*) praeeeptum^)


sit,

sed a quo praeceptum


iudieas

sit

nihilo
scilicet,

spernendum
conputari.
eos,

esse,

cuius

sit,

mandatum, quod pro omnipotentis Dei


Qui Jionorificant

qui se in praeeeptorura suorum qualitate aut bonorari dicif),


nihilo

aut me,

pro

Sieut
et

ipse

testatur:

inquit,

honorificaho
2.

qui pro nihilo liabent me,

lum^) reigentur^).

Et
illos,

ne^),

nudam
posse,

ac

ad nihiuacuam fidem absque


meminisse
fideles

raandatorum
nos
eonueuit,

obseruantia

suffieere

existimemus,

omnes

quos

superius

dinumerauimus,

iuisse, nee ullius ineredulitatis^^), sed solius praeuarieationis contemp3. Et ne^^), boc tantum sub priore^^) testalatione prostratos.

mento

fuisse,

eredamus,

et,

malae intellegentiae peruorsitate sedueti,


reeordari expedit,

in lioe illud per euangelicae doetrinae innouationem adinpletum esse

arbitremur,

ut peecare nobis liborius lieeat,


id,

Aua-

quod partem quandam pecuniae proQuibus si priae subtraxerant^'), apostoli iudicio morte dampnatos. inulta non cessit propriae, ut ita dixerim, constitutionis praeuaricatio (ipsi enim eius rei possessiouem inlicitam fecerant, Deo eam
niam'*) et Sapbiram^^) ob
pollicendo,

quam
Si

lieitam habuerant,

si

promittere noluissent),

quid

de

illis

sentiendum,

qui

alieuius

raandati

dominici praeuarieatores

Heere semper potuit

enim inultum non fuit, quod et aliquando licuit et et, ne postmodum liceret, uoluntas propria feeit, illud, quod nunquam licuit, et quod diuiuao prohibitum quomodo Argumenest auctoritate censurae, inpuuitum esse credendum est? quautum libet, raentis suae tendat intetur quis, ut potuerit^'), et, genium, ut huius delicti eulpam exaggeret, nunquam uero ueritatis ratio sinet, ut grauior praeuaricatio^^) esse uideatur humani
extiterint?
') (i)

C. qui.
^e.
*)

^)

So der C;
'")
,

S. quoc?.

')

C.

pensare mit einem Strich

steht, wie es scheint, mit ^) C. qnal{*- (der ziemlich grosse -prae fehlt). ganz kleiner Schrift icep *) ^) C. nihilo. 1 ') So der C; S. dztcit. Punkt mit schwarzer Diute). ') C. Sam. 2, 30. Das Citat lautet ganz wie bei Gildas (s. Sab. z. St.)

durch

C. quic.

C. pt (ber ^pt

ete.

") C.
C.

incredulitates mit einem Strich


sui^i^riore.
'')

(i)

durch

e.

^*)

Ne^
')

fehlt

im

") C.

C. A^-naniam.
'=*)

'^)

Sa?firam.

C. sab-

traxerat.

'') t).

ptaerit.

C. praricatio

mit schwrzerer Dinte).

Epistola de nialis doctoribus et operibiis fidei et de iudicio futnro.

93

propositi,

prehensis
stiniemus,

quam Deo
si

caelestis inperii.

.4.

Neque omnibus

superius conexi-

cariores

sumus, ut nobis tantum inpuno cedere


similia comniiserimus, quae iu
illis

aliqua

eorum

seue-

rius uindicata coguoscimus.

Quin potius

eo^) magis formidare debe-

mus, quod nos longe


intellegentes,

eis deteriores esse

sentimus, absque ambiguitate

quod minus dilectis^) non parcet, qui satis familiaribus 5. Aucta est enim, ut saepe diximus, per Christi disciplina iustitiae, non minuta, quia non uenit legem aduentum Neque enim leuioris, quin potius amplioris soluere, sed adinplere.
non pepercit.
poenae
reus noui
est,

testamenti praeuaricator,
sit,

quam
filium,

ueteris esse cre-

dendus

eo quod grauius

quae per

quam quae

per^)
possit,

famulum
dicit:

fuerint inperata*), contempnere.


sit,

Sed ne hoc ambigi

quid de talibus sentiendum

apostolum interrogemus.

Ipse enim

Irritam quis
qui

faciens^) legem

Moysl ahsque

ulla miseratione

(liiohns^ uel iribus testihus

moritur.

mereri supplicia,

filium.

Quanto ^) magis putatis deteriora Bei conculcauerit et sanguinem testa-

menti pollutum

(hixerit,

in quo sanctificatus est, et spiritui gratiae

Seimus enim, qui dixit"^): Mihi uindictam, Et alihi^): Quoniam iudicahit^) Dominus. et ego reddam, dicit Horrendum est incidere in manus Dei Dominus populum suum. Et deinceps: uiuentis^^). Si enim Uli non fugerunt, recusanquanto magis nos, qui a caelis tes super terram loquentem sihi,
contumeliam fecerit?
loquentem^^) nohis auertimus''--).

Ex

quibus ostenditur, gratiae magis

transgressionem pertimescendaui esse,


tentiae auctoritato

firmatur,

qua^^)

quam legis. Quod illius senDominus non modo mali^*) alinihil

quid exercentes,

uerum etiam boni


dicens:

operantes perpetui ignis

a me maledicti in ignem reos foro testatus est, meus diaholo et angelis eius. Esuaefcrnum, quem XMrauit pater riui enini^ et non dedistis mihi manducare, sitiui, et non potastis me et caetera'^), quae eura non infidelibus, sed peccatoribus dixisse,
Discedife
satis constat,

eo quod

nuUam
his,

eis incredulitatis
est,

inpietatem exprobra-

uerit,

cum, ut superius commeraoratura

penitus non conueniat,

ut minora

tantum peccata

qui maiora gesserint, exprobrentur, et


<^uia

quod

inpii in iudicio resurgere denegontur, scriptura dicente:

')
')

C. inid mit

ihm

S. gos. S.

) C. delictis.

')

C. qriper.

*)

C. fneri^ Iperata.

C.

Irritam qui Jaciens;

Irritam qui fecerit.


*)

^Irritam quis facicm'C. dix; S. dixerit.


'')

hat Vulg. (Gr.

'ASeTfjctc ,-)
A'ixif'.

n C. quato.
It.

')

So-

wohl
'*)
>*)

It.

als Vulg. liabeii


'")

")

Vulg. itenitn (icaXtv).


6.

C. iudi-

cauif.

Ilebr.

10,
'')

28-31.

Deut.

17,

32, 35. 36.

") C. loquetem.
L.) fehlt >mali'.

Hebr.

12, 25.

C. qnia.

") So der

C;

bei S. (A.

und

Matth. 25, 41

ft.

'94

Epistola de raalis doctoribus et operibus

fidei et

de iudicio futuro.

non resurgunt

inpii

in iudicio^).

Inpios autera

esse

incredulos,

quis nisi inperitus ignoret?

Sed ipse ignis aeternus est, iuquies, non eins poeua Bene est, quod hoc huius humanae fraudulentiae argumentum praecoguitor omnium Dominus ante prospexit, et, nihil magis gesturos homines, quam ut^) scripturae intellegeutiam^) secundum
1.

XV.

perpetua.

uoluntatis
praesciuit.

propriae desideria temperareut,

diuinitatis suae maiestate

Et

idcirco in sequentibus dicit:

limc ihunt
qua

lii

in

stip-

plicium aeterniim, iusti mitem in uitam aeternam^).


est,
sit

Non credendum

eos perpetui ignis supplicia passuros,

si

ratio permiserit, ut

aliquod aeternum supplicium absque eo, cuius uidetur esse suppli.

.^). Sane et illud diligentius perscrutandum, quid causae fuerit, cium quod hie Dominus non supplicii') longinquitatem, sed ignis aeternitatem intimarit^), quasi hoc in loco non de^) poenae acerbitate, sed
.
.

de ignis natura tractauerit,

et

scientiam magis insinuare uoluerit,

quam timorem^)
locutus
est,

aut

si

haec non tam scientiae,

quam

pauoris causa

per

quem

a^) suis

humanum
non de

genus retrahere iniquitaotiaturi^^) ignis aeterni-

tibus gestiebat, de supplicii infinitate,


tate

eum

dixisse
sit,

credendum
Si
te

est^"),

quia [ubi^^)]

nuUus metus

[ibi

nulla causa ^^)]

eius rei perpetuitatem,

Dicit

enim

et

alibi:

quam non timeas, nosse. scandali.mnerit manus hm, dbscide^^)


mitti
in geliennam
ignis^
iihi

eam quam duas manus hahentem


et proice

ahs

te:

melius est enim debilem introire in uitam,

uermis

eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur^). Quid et hie dicendum est? Quod scire nos tantum optauerit, si deliquerimus, uermes nostros inmortales fore et inextinguibilem^^) ignem, non quod^') nobis inmortalium uermium et flammae inextinguibilis indosinens et indeficiens esset poena metuenda? [Sine dubio non illud tantum ^^)], sed hoc, quia^^) aliter illud [Domini dictum^")] intellegi
')

Ps.
*)

1,

5.

^)

Ut fehlt im C. (schon vou


46.
'')

S.

ergnzt).

^)

C. Intel
25,

len.
46,

Matth.

25,

Da
in

sich das

Folgenden nicht auf Matth.

sondern 41

(Discedife

ignem

aeternum)
'')

zurckbezieht,

so

muss vor ihm Einiges ausgefallen sein, worin der Verf. diese St. gegen den '^) Gegner angefhrt hat. C. supplici?;. So der C; S. intimarot. *) De fehlt im C. Sane timo^^ Das Fehlen der Antwort auf die in renu aufgestellte Frage und der Mangel an Zusammenhang zwischen diesen Worten und den Worten aut credendum est- verlangen, dass zwischen *") Im C. fehlt a. i-timorem und aut Mehreres ausgefallen ist. ") So der C. (fid eo^taturi^; S. hat otiaturi-, was er nicht verstanden, in das unpassende *') '^) Worte, wie i^Z?tj-aturi'^ verwandelt. Est-, was der C. hat, fehlt bei S.

diese, scheinen hier ausgefallen sein


in. '")

zu mssen.
^")

") So der

C;

S.

absein de.

Marc. 9,43.44.

"*)

C. .extinguibilem.

Der

C.

quo <, was


'^)

S.

beibehalten hat.
*")

'*;

Worte, wie

diese, uissen hier ausgefallen sein.

C. quod.

Worte,

Epistola de malis doctoribns et operibus

ficlei

et de iudicio futuro.

95

adioctio illa

uon

patitur,

(^ua addituin est:


dicitur,

uermis

eorum

et jnis
[id,

eortim,

Eorum
uecesse

enim cum
est

ad cruciatus porpetuitatem,
^),

quod

dicitur, portinere^)] significatur

quam quidem^) perpetuitatem


aut, si aliquaudo extra
est,

cum
illam

suis

permanere damnatis;
ardoris
illos

erunt,

nee eorum esse credenda

et tarn*)
deficiet,

uermium
et illud
et
ifjnis

illis^)

exosio

morietur,

quam

poena

falsum

dictum esse uidobitur:

uermis eorum non morietur, poenae perpetuitas


est,
si

eorum

non
ipsa

extinfiuetur, quod,
est.

ad poeuae perpetuitatem pertiuere,

iutellegi

nocesse

Quae

igitur

uuquam poena

(piibus illis, Sed sibi tantara, ini^uies, durabit. Sed illis promissum est, tam ignis, quam uermium natura duraro ])romissum est. Non enim dixit: Uermis non morietur, et Nocesse ifjni uon extinguetur, sod uermis eorum et ignis eorum.

cessabit?

non etiam

est
et

enim, semper

illos^) priuata, ut ita

dixerim, in possessiono esse'),

inmortalo et inextinguibile eorum fore promissum^).

XYI.

1.

Sed haec,
terror
erit,

dicis,

causa dicta intellegonda sunt,

lam ergo nee

si

et multa alia Imiusmodi'') torroris non tarnen ita so habere credenda^"). Tamdiu enim terroris fides defiierit.

cuiuscunque formidolosae
certo*^) creditur,

rei

negotium pertimescitur*'), quanidiu pro

quod timetur, at, ubi timoris fides defuerit, timorem") quoquc ipsum dosiuere necesse est, quia nemo tam brutus est, qui id, quod non credendura sciat, esse censeat perhorrendum. 2. Sed illud inquiro^*), utrum nesciri, an non, uoluerit Deus*^). (^uod
boc non tam ueritatis,
nosciri.

quam
fieri

solius dixisset causa pauoris. potest,


ut,

Credo,
causa,

Neque

onim^^j

([uod

terroris

ut

dicitur, finxerat,
do^')]
ei'go

qua causa

finxisset,

sciro uellet,
ita esse, scire

cum tamdiu

[mo-

hoc timere possis, quamdiu*^),


tibi
3.

eius rei scientia^^),

quam secundum
sententiam

te

non possis. Unde Dens uoluit igno-

rariV

Accipe

et

aliud.

Gerte ob bonao beataequc uitae proformidari

fectum huius coraminationis

Deus

uoluit,

et

wie
'0

diese, sind

wohl hier ausgefallen.


S. hat bloss
')

')

Diese oder hnliche Worte mssen


quam^Jic^.
")

hier ausgefallen sein.


C. sinificatur.
.

^pertinerc ergnzt (significatur pertinere).


C.
ist

So mit
)

S.;

der C.
')

t;

S.

falsch

tamm
missnm

'>)

C. illos.

C.

illis.

So mit S.; im C.

^-csse'^
**)

an eine

falsche Stelle, zwischen inextinguibile


est.
)

und
S.;
'")

eorums gekommen.
C. ptenda. C.
>')

C
i

pro-

huiusmof?.

'")

So mit

C. pertimi-scitur.

") C. certe.

'^)

C. tHfmorcm.

'*)

C iuqro.

Bominm.

')

Der

C.

und mit

ihm

olmc -enim^. '') Dieses Wort oder tantum sclieint hier ut "") Zwischen qnaindiu und ita esse steht im ausgefallen zu sein. Diese, hier ganz unpassenden Worte, sind, wie kaum zu bezweifeln, dicitur aus dem vorangehenden ut dicitur in den Text irekomnien. ''; C. scienti(7.
S.

iVrtmquc

96

Epistola de malis doctoribns et operibiis fidei et de iudicio faturo.

tamdiu
turus

erat^)

profectus

futurus,

quamdiu

eius

rei,

quam

timeri
cessa-

decreuerat, ueritatis inscieutia^)


esset
et panor.

perdurasset,

qua^)

cessaute,

Pauore uero

deficiente,

ipsum

etiara necesse

erat cessare occultum profectum,

cuius tarn pauor causa erat,

quam

causa pauoris inscitia*).


i'o-norantiam et

Quisque ergo huius occultandae rei utileni nequaquam ob profectum humani generis reuelandam

prodere ac^) promulgare uoluerit, tam contra Dei uoluntatem, quam contra omnium incolomitatem*^) fecisse credendus est, etnon'^) minus
rebellis
consilii

Deo

habendus,

quam humanae
et nihil

inuidus saluti, quia et diuini

decretum propalauerit,

iam prodesse hominibus

fece-

Et, ut manifestius, rit, quod, ut prodesset, nou fuit publicandum. Fingamus, faciam, alicuius conparationis utar exemplo. quod dico,

patrem aliquem teneriore affectu^) filium diligentem et ob profectus sui causam terribilia eidem saepe minantem, ut iuuenalis^) saltim formidare animus conpellatur, quod nimia') dilectionis uis inrogare Et si quispiam, cui magis erga iuuenem paternus non patitur.
claruerit affectus, ingruat^^) et dicat:
et

Tu

patris tui

minas uererls^^)
ut
nolo.
illa tibi

putas,

eum

illius

esse

crudelitatis

atque

duritiae,
te,

audeat, quae comminatur, inferre.


solius terroris causa loquitur, non,

Absit!

Vereri

Haec

quia eius inrogare pietas audeat,

Nonne huiusmodi hoquod timere, non etiam perferre te patitur. minem, qui^^) profecturi timorem^*) et reuerentiam^^) pariter auferat^^) et profectum, tam ^^) patri quam filio obfuisse censebimus,

dum

et

illius ^^)

consilium
anxietate

prodidit

et

huius
Ita

animum
ii''^^)

a necessarii

pauoris

reddidit^^)

securum"?

et

mihi uidentur

tam Deo quam hominibus aduersari, qui dicuut, hoc terroris tantum et profectus causa dictum esse, quod dum, qua ratione dictum sit, indicant, nec^^) timeri iam faciunt, nee prodesse; quia, ut saepius memorauimus, tamdiu per illud proficitur, quamdiu timetur, tamdiu timetur, quamdiu ignoratur, at ubi ignorari desierit, desinit et timeri, Et necesse est, ut et ubi iam timeri, etiam prodesse desistet'-). huius secreti proditor Dei habeatur inimicus, qui inane atque inutile 4. effecerit, quod ille ad omnium uidetur constituisse profectum.
^)

C. er'a.
*)

^)

So der
')

C;
st.

S.

insci^ia.

^)

C. que.
')

*)

C
So

insctia.

Insci^)

etia?

C. ad.

C.

incolumitatem.

Im
>")

C. fehlt uou-.

C.

tenerior? a/ectii.

^)

So der
S.;

C;

S.

inuentlis.
In.s/niat

C. quod nimina; S. qnae ")


richtig S.;
''')

omma.

")

So mit
")
*^)

C. in^ruat.

em?

C. C.

minabena.
renerrtiitirt.

Im

C. fohlt ^qui.

")

iiud

mit ihm

S. timoris.
'*)

C. aufnera.

") C. niid mit


*')

ihm

S. et tam.

So mit S.;

hiilicant.

C. ille eins.

''')

redidit

C.

h\.

'^')

C. sit

nee {nndicanU mit kleiner

Schrift).

") c.

sistet.

Epistola de malis doctoribus et operibus fidei et de iudicio futuro.

97
noti-

Illud etiara sciscitandum,

per

quem reuelatum^)
ne
sibi ipse

in

humauam

tiam uenerit, quod Dens uoluit ignorari; per ipsum enim nee credi, nee
rius.
dici'^)

est'), etiamsi ita esset,


si

uideatur esse contranisi ille

Et

lioc

nou Dens, nullus

alius potuit,

confiugere,

qui in ipso statim


lit,

mundi exordio primis hominibus

tiniorem^) abstu-

dum

se

illis

quia uere diuinorum esset conscius arcauorum,


ces et uouellos et suae

diuinum consilium prodere posse mentitus est. Non sed ut male simplietiamnunc
calliditatis expertes fallondo sedu-

ut sibi magis quam Deo^) credendum Quid enim dixerat Dens? I)e Ugno, quod est in medio jKiradiso nou cdetis; qua die autem ederitis, morte moriemini^). E
ceret et seducendo deciperet, iudicarent.

contrario
quia''),

ille:

Kon

morte^

inquit,

morieniini; sciehat enim Dens,

qua

die edetis^), aperientur oculi tiestri, et eritis sicut dii^ sci-

entes
illis

honum

facile

et malum^). humanae peruersitatis uitium, fidem semper adcomniodans*''), quae cum desideriorum concordare

'perspexerit uoluutate,

nee deliberare quidera

solita^^),

ne

illa forsi-

tan

credulitatis
sit,

occasio,

quae desiderio fraudulenter adridet,

saluti

contraria
asperior.

et

ea multo salubrior inueniatur,

cuius causa uidetur

Procliuius

etiam diaboli sermouibus creditur,

enim pro corporalium cupiditate uoluptatuni quam contra eorundem oblectatioNibil


est enim,

nem
cit,

dluinis

fides^^)

determinationibus exhibetur.

quod quis
adseritur,

citius possit credere,

quam quod
est,

credere etiam
illud

concupis-

nee usquara'^)

pronior fides

quam, cum

credendum
escae

desiderio facilius

muliebri

Unde et pro concupiscibilis Eua serpenti, quam Deo credidit, et Adam suasioni, quam dominicae sententiae commodauit. 5.
quod damnatur adsertum.
illis

fidem

Sed

ne haec^*)
scriptum
diaholus,

taiitummodo euenisse existimemus,


quia

et^^)

nos nunc

ab eius, seductoris^*), insidiis securos esse credamus! praesertim


sit:

cum

Sohrii estote^
Jeo

uigilate^^),

aduersarius

uester'^^),

sicut

rugiens circuit, qtiaerens, quem deuoret^^).

Non

ergo debemus nos somno^^) inertiaeque committere, nee, tanquam-^)

quibus nullius aduersitatis causa metuenda


pere.

sit,

ignauiae stupore tor-

Adhuc enim
)

antiqui

serpentis malitia uiget, adhuc diabolus

C. reuelato.

")
')

C. di.

^)

Fas

est?

Doch uunthig.

*)

C. timore.

^)

C.

do.
4. n.
I)ei

^)

Gen.
'")

So der C; S. quorf. ) So der C. Ederitis? ) Gen. 3, "^ C. und mit ihm S. solita est-. Der Verf. denkt C. adcoramoda<Ms.
2,

17.

.fitlcs.

>solita

an >periiersitas-.
et.

"^

(?.

dinini's:

"^ So der C.

ITqnam?
*:'ed

") So

der C. vAber dass wir nicht, aber lasst uns nicht); S. aus Uukenntniss

ec

und nachher nee


"j So der

st.

'*)

So der C;
)

S. nee.
')

") So der C.
*')

Seductiowis?

C;
*^)

S. et uigilafe.
^t.

C. w't.

Pet. 5, 8.

So mit
7

S.; C.

omtuo.

Durch das

von

tanquam

ist

im

C. ein Strich gezogen.

98
isto

Epistola de malis doctoribus et operibus fidei et de iudicio futuro.

grassatur

iu

mundo, adhuc
facilitate

liodie

omnis anima

similis

Euae

seducitur,

et muliebri fallacia incautus

Adam

per

letalis

cibi oblec-

tationem cousensus

prosternitur.

mentibus nostris quiesceutibus, uigilat. bus faciat, qui uigilantibus nonnunquara^)


pit.

Semper enim diabolus, Nescio, quid non dormientisubtiliter et latenter obreueritatis,

Nam

et

in

eo^),

quo^) adseritur,

non

sed

terroris

causa aeterni ignis


hostis

supplicium
et

peccatoribus

comminatum,

ueteris

perpendo uersutiam

priscae^)

calliditatis

nequitiam recog-

nosco.
si

Hoc ipsum enim priori eius compar actioni^). Et*) uide, ac simplices^) animas, nunc non ipse quosdara horaines, rdes
'^)

circumuenire temptat^)
seduxerat.

et perdere,

qui

Euam quondam
antiqui

in serpente

Quotiescunque enim ad euacuandam Dei defiuitionem


toties

huiuscemodi praedicationem audio,

serpentis sibilum

Qui enim modo recognosco. paberis, misericors Dens est,

dicit:

Non

aeternae poenae^") manci-

quidem haec, sed causa terroris, quamdiu tarn grauis. sciebat enim, uos difficile posse inhaereret et ipsum ^^) esse uestris mentibus supplicii metus Non morte^^) moriemini; sciebat enim intellego, qui aliquando dixit:
dixit

delinquere ^^),

^''^j,

Bens,
et

qiiia,

eritis

sicut dii,

quacimique die manducaueritis, aperientur ocii nestri, Quis enim nunc scientes honiim et malum'^^).
nderet,
nisi

Deo
G.

obtrectare^")
fallaciae

qui
nisi

ab

initio fecit?

Quis

uerita-

tem")

titulo

infamare,

qui hoc ante iam

gesserat?

Nihil

uuquam
sibi

diabolus magis agere temptauit,

quam

ut aut se

Deo, aut

Deum
Quia

in aliquo similem fingeret ^^), sicut hoc in loco

humanis mentibus Deum Sed nos, qui Deum non ueracem tantum, sed ueritatem ipsam esse cognouimus et cognoscendo credimus, et mendacem solum ab exordio diabolum dominicae uocis^^) protestatione didicimus, et, nihil illi cum Deo commune esse, non ambigua opinione sentimus, diuinis sententiis fidem in omnibus commodemus, nee aliud nobis, quam promittunt, euenturum esse, credadeprehenditur.
ipse

mendax

est,

quoque uult persuadere

meudacem.

1)

C. finoqu.

^)

C.

und mit ihm


^)

S.

ideo.
S.
;

^)

So der C.

[qj; S. quorZ.
fer-

*)

Perpendewrfo versutiara priscae?


'^)

So mit

C. asioni.

Swasioni liegt

hat Et in est corrigirt und dies zu actioni gezogen Offenbar ac si. ^) Im C. folgt auf homines ') C. rude's. (actioni est). das auf rdes folgende ac und das si von isimplices. Der Schreiber wollte aus Versehen ac simplices gleich auf homines folgen lassen, sah aber
ner.

So der

C;

S.

alsbald seinen Irrthum ein

und schrieb simplices nicht


si

aus, Hess aber


^)

dann

ac si stehen.

S.

hat ac
C. morte.
C. %eret.

beibehalten.
"^)

'*)

C.

tc^Jtat.
'^)

So mit S.;

C. aeterno poena.

") C. derdiuquere.
>^)
')

C. inerere.
5.
')

Bloss

ipsum? oder
S. (7etrectare.

hunc ipsum?
") C. ueritate.

^*) >)

Gen.

3, 4.

So der

C;

uoce.

Job.

8, 44.

Epistola de malis doctoribus et operibus

fidei

et de indicio fnturo.

99
Nul-

mus,

illius^) definitionis

meraores, quoniain
ueritatis

Deus

ueritas est^).

lam enim procedere potest ex


etiam contestaute:
Piaculura est
tatis
eiiira

natura mendacium,
ueritate

apostolo

Quoniam omne mendacium ex


arbitrari.

non

est^).

diuinis fidem promissionibus abnuere et in ueri-

parente

falsitatis inesse aliquid

Misericors est enim

Deus, quis
scripturae'),

uisi

profauus hoc dubitet? sed et uerax


esse
et

raisericordem,

sed

ueracem^).

est. Teue eum*) Memento namque illius")

quae peccatoribus, ne in praesenti obstinatione peccandi


medicaraine rursum,
poenitendi

abuti

uellent,

misericordem
de

Deum

saepe

profitetur.

Eadem
absque

ne

tibi*),

sola benignitatis pietate

coufidens,

fine pecoati

ueniam praesumeres indulgendi, uerasicut ibi:

cem eum^)
miserator
et

crebrius protestatur;
misericors, patlens et

Et

tu,

Domine Deus,
Mise-

multum

misericors^^) et uerax^^).

Si credis illud, quod misericors Deus, crede, quod et uerax.


ricors enim^-),

dum

condigna peccatis poenitentiae^^) opera exercenuerax,

tibus
tate'^)

ueniam

tribuit,

dum
quam

in^"^)

peccatorum suorum iuiqui7.

durantibus non aliud,

pollicitus est, exhibebit.

Sed

nos,

ut etiam superius memini,

illis

tantum,

quae uoluntati nostrae


illis

praebere

uidentur

adsensum,
de
re

cito credimus,

uero,

quae contra
fidem
^'')

desideriorum
comraodaraus.
peccasti^^);
tibi

nostrorum

cupiditatem^*)

ueniunt,

difficile

Qua

alibi scriptura testatur,

et dicit:

Fili,

ne

adicias

iterum,

sed

et

de pristinis^^) dejrrecare, ut

remittantur-^). De propitiatione peccatorum noli sine metu esse, non adicias peccatum super peccatum, et dicas: 3Iiseratio Dei magna est; multitudinis peccatorum meoriim miserehitur. 31isericordia enim et ira ah ipso est, et in peccatores respicit ira eius^^).
et

Miseratio

enim Dei^^) non ad hoc


ut,

esse credenda est, ut securius

liberiusque^^) peccemus, sed

poenitentes,

ueniam consequamur.

im Folgenden, iilius So mit S. der C. Tenis enim. ^) C. bloss raceui'. ") C. illas mit einem ganz schwachen nw darber als Corr. ") So der C; S. ttt. ')C., wie es scheint, scriptura. ^) So der C. (dm);S. doHimum. '") Der C.mult misericordiae; S. multae misericordiae. S. Sab. z. St. ") Ps. 86, 15. ") S. enim est. ^Est^ steht nicht im ") C. poenitentia.
*)

So mit
')

S.

Der C,
Job.
1,

wolil durch Einfluss des enim


)

enwir.

Vgl.

5.

Job.

2, 21.

")

'") C. cupirZa^e. '^) C. inr^tate. ") was der C. hat, fehlt bei S. '*) C. pecca>Fidem< ist im C. ausgefallen. Schon S. hat es hinzugefgt. *") tis. Die Worte serf et de pristinis' sind im Texte ausgefallen, aber am Rande vom Schreiber nachgetragen. Derselbe hat doch hier zu ^pristinis< mittelst Einfluss des Vorangehenden >ue adicias iterum*^ noch nterumt^ hinzugefgt. Ich habe es als unpassend und in It.- Vulg. fehlend ausgelassen. S. hat es beibehalten. Dagegen hat er et nach >sed< ausgelassen. '"') ) Sir. 21, 1. *') Sir. 5, 5-7. C. dt mit einem Strich (i) durch >e. So

") >Ins

'''')

7*

100

Epistola de nialis doctoribus et operibus

fidei

et

de iudicio

futiiro.

Peccamus enira etiara de ipsa male sentiendo, ne eam iam consequi iion mereamur, si eius
poenitendi reinediis,

et

uerendum
et

est,

patrocinio non tarn

quam

delinquendi

solatiis

abutamur,
est,

malae

intellegeutiae nostrae uitio, quae


peccati.

causa iustitiae

efficiatur causa

Sed ne eam, quisque cousequi


futuro^)
speraret,
et.,

in praesenti dissimulasset,

percipere se in

loquitur scriptura diuina:

mortem henefac amico


pauperi.
te

tuo,

secimdum uires
hono.,
et

Non

defranderis'^)

a die

Ante da particnla honi doni^) non


tiias exporrigens,
et

praetereat.

Nonne

aliis

relinques^)
et

lahores

dolores

tuos in

commufatione^) sortis?

Da
alibi

accipe^

et iustifica^)

aniniam tuam.

Ante ohitum operare


rere
cihuni'^).

iustitiam.
et

Hoc

protestatur, dicens:
te,

quoniam non est apud inferos quaeDominus per proplietam euidentius Ncque enim, qui apud inferos sunt., landahunt
henedicent
te^),

neque^ qui mortui sunt,


sunt.,

neque sperahtmt.,

qui in

inferno

misericordiam tuam^).
1.

Sed haec ardua nimis et difficilis et acerba^) docanimos exasperet et in desperationem redigat audientes, quasi non melior illa desperatio sit, per cuius
trina est et

Xyil.

quae plurimorum^^)

terrorem certa spes possidetur,

quam
Multo

illa

spes, per cuius fallaciam

^'^)

uerae spei fructus amittitur.


praestat,

utilior^^) desperatio,

quae spem

quam spes, quae desperationem clementiorem medicum puto, qui letali^^)

ministrat.

Peritiorem et

aegros

per ueritatis denunciationem terret, ut curet,


adulationem, dum^^) fallaciter blanditur,
spes,

quam

occidit.

non

falsa

sectanda

est.

2.

Hinc

illud

morbo laborantes qui per nimiam Certa enim nobis est, unde pluribus
etiam a paucis

displicent, quorura tarn doctrina districta^*) est, hinc

diliguntur,
iustitiae

hinc eorum tanti


esse

sunt amatores,

quanti ueritatis atque

uidentur

fautores,

quia fallere

quempiara nolunt"),

quia mentiri cuiquam non audent, quia personas non accipiunt, quia
ueritatis
falsa

causa ^^)

nemini parcunt, quia auditorum auimas rainime


polli-

uidentur adulatione decipere*^), quia non pro certa spe


incertam,

centur

quia

malunt,

se

propter

ueritatem

ab

omnibus

mit
esse-,

S.

der C. -jecurius liberms.


^)

*)

C. futoro.
*)

Man
;

erwartet >perce/)^Mri

etc.

C. defraude/rmtderis.
^)

So der C.

S.

honae diei.
'')

*> C.

relinquens.

So der
^}

C.

It.-Vulg. (7iisione.

Statt -iustifica^ schrieb


Sir. 14,

der Schreiber erst iusti^ia, corrigirte dies aber dann.


^)

1317.

C. henedkentc.

Jes. 38, 18.

aber

am Eande
let/zalia.

nachgetragen.
'^)

/oruni.

") C. fallacia.
^)

") C.

0.

dum.

im Texte ausgelassen, "*) C acerwa. ") C. und mit ihm S. parwihinzu, was der C nicht hat. S. fgt est '") Districtus^ Nebenform von nlestrictus,
Citat
ist
'**)

Das

scharf, streng.

") C. uoluit.

C. caus.

*'')

So mit S.; C. percipere.

Epistola de

maus

doctoribus et operibus fidei et de iudicio futuro.

101

exosos haben,
luiit,
(|iiia

quam
sibi

proptor fallaciam

dilit,n,

quia simulare non

iio-

nee

quidem

ipsis

parcuut,

quia nee passini^) aut

iracundis,

aut inuidis,

aut crudelibus,

aut teraulentis, aut cupidis,

aut rapacibus, aut auaris, aut periuris, aut fraudulentis, aut fornicatoribus. aut superbis, aut luxuriosis, aut turpibus, aut

quibuscumque
quia
fallacia

uitioruni

sordibus

squalentibus

caelorum

regna

promittunt,

sanctum
collocant,

spiritum

non iuter huiusmodi

flagitia

uerboruiu

quia dicunt, iudignos esse habitatione Dei, qui sint templa

peccati, et sancti habitatoris

sanctum debere esse habitaculum, quia


nisi sanctos,

raembra Christi negaut esse membra peccati, quia non


humiles,
futuros'"^)

pudicos,

sobrios,

siraplices,

innocentes

et

pios

cum Deo

esse coufirraant, quia caeleste et

diuinum

illud

habitaculum,

aoterni regis auhira, non ({ualescumque horaines ingressuros asserunt. Moyses inquinatis tautum calciamentis'*) in saneta terra arcetur, et quidam se caelum calcare existimant corde polluto. Huius igitur

doctrinae causa paucos amicos concjuirunt, sed plures inimicos.

Ne-

cesse est enira, eos, qui peccatormn uitia condempnant, tantos habere
contrarios,

quantos exercere uitia delectat.


inpiis

Inde est etiam, quod

iniquis

et

factionibus

o])primuntur.

quod

criminibus

falsis

appetuutur, quod liaeresis etiam perfunduntur infamia, quod*) omnis

paene^) inimicorum suorum sermo ab ipsorum sumit) obtrectatione

materiam.
iustitiae?

Sed

quid'')

mirum, ut

flagitiosis haeresis

uideatur doctrina
patet

cuius*)

tarnen

haeresis

ipsorum

secretuni

tan tum

inimicis,
issent^").

cum,

si

fides dictis inesset,


si

amici^) illud potius scire potuipsis aduer-

Sint piano haeretici,

hoc credibile esse uel


[celet]

sariis potest, ut quis

sensum^^) suum

proximos^-) et pandat
uellet esse conscios,

extraneis, et

arcanorum suorum inimicos potius


amicos.

quam
absque
in

celaturos^^)

Sed ut paulo ante iam diximus, ideo


infaniautur,

huiuscemodi
hoc saltim

crimiuationibus

quia simpliciter ac pure,


freti,

ullius fuco fallaciae,


sibi

quid ueritatis fides liabeat, dicunt,

medelae aliquid conferendum,

quo'*) nequaquara

')

passr im.

'')

C. frtftnros.

^)

Der Schreiber schrieb ursprnglich


V

calciamenta,
S.

corrigirte
'")

dies

aber
i

tlaiui

in
S.

calciamentisi.

*)
>)

C.

qoos;

qnod
ei

hie.

So der C. (pne); bei


')

fehlt das

Wort.
S.

C.

spto;
)
*")

schon S. hat sumit.

C. qt.

^)

C.

und mit ihm


dfer

sgiii&us.

C.
C.

ami

(;cif

mit schwachen Buchstaben ber


i

Zeile nachgetragen).
.

pittuissent.

")

C.

qsensum
C.

S.

falsch

qut sensum

Das

soll

zu-

gleich der Schlussbuchstab von quis und der Anfaiigsbuehstab von jsensum
sein.

") So mit L.
'^)

und mit ihm A.


V

proximis; ohne -celet.

Abscon-

dat proximis?

C. celatoros (>ato sieht fast wie durchstrichen aus).

") So

102

Epistola de malis doctoribus et operibus fidei et de iudicio futuro.

iustitiae integritatem formidanter abscondant,

eo quod, grauissimum
conscientia nouerit,

apiid Deimi^) esse, intellegant aliud uerbis,

quam

promere

et alicuius hypocrisis
1.

simulare mendaciura.
ultra
suffi-

XVIII.
pertingere

scientia

Sed istaec^) apud homines ualeant, quorum non potest, quam membrorum sensualium
quibus suaderi perfacile
est,

cit^) natura cognoscere,

non
ille

est,

dum

quod*)

est,

nequeunt peruidere.

quod Quid faciemus, dum^)


hoc
esse,

aduenerit dies, cum, adstantibus angelis, archangelis, potestatibus et caeteris caelestis militiae turbis^), consisteutibus ante filii^) Dei tribunal, omnium occulta pandenda sunt et uniuersorum etiam cor-

dium

secreta reuelanda,

cum

uniuscuiusque actus conscientia magis

quam sermo
det gesta,

testabitur, quo, celari^)

iam

iniustitiam^),

non

licebit^"),

quo simulari sanctitas ultra non

poterit,

quo quis non


2.

tarn sua pro-

quam ab

bis prodetur ipse,

quae gesserit?
hoc est

Quid respongenus, ad hoc

debimus dicenti nobis:

Ego

uos,

humanum

in primordio de terrae limo

secundum imaginis meae similitudinem

inmensae bonitatis dignatione formaueram, ut


ad
iustitiae

me

per omnia, quae

opera

pertinent,
dissimiles

sequeremini,

et

essetis

Deo

similes

moribus,

quamuis

uideremini")

esse

natura,

taleraque
et

substantiae uestrae qualitatem institui,

quae et intellegere posset

facere, quod uolebat, ne qua uobis uel stoliditatis,


tatis

ueP''') inpossibili-

excusatio remaneret.

Et,

perspicuitate donata semper^^)

cum uos rationabilitatis et intellectus quam [facillime ^*)] possetis et bonorum


malorum
uitia intellegendo

uirtutes cognoscendo facere et accidentium


uitare, nihilorainus

dire

tamen legem uobis insuper dedi et, quae custodeberetis mandatorum praecepta, oris mei sermone dictaui et
per
libros

conscribi

litterarum

apicibus^^)

inperaui,

ut

oculorum

etiam

et

aurium^')

sensibus per scripturarum caelestium suggestio-

nem^') traderetur extrinsecus, quod natura intrinsecus possidebat, et conscientiae sensui litterarum etiam contestatio adderetur admouitrix.

Nee

bis satis fuit.

diuersa temporum intercapedine

Prophetas uobis sancti spiritus gratia repletos^^) destinaui, qui^^) uos et signorum

uirtutibus et diuinis uaticinationibus

commonerent ad ea reseruanda
Bominnm.
^)

der C. imd mit ihm A.; L. quod.

So

C.

(dm);
*)

S.

^)

C. est/taec.

und mit ihm mi tihm S. Cum?.


)

C.

S. sufficiens.
)

Swfficieus est?
S. turs.
')

C.

qmdquid.
)

So der C. und
)

So der C;

C.

fili)7.

C. celeri.

C. iniu-

stitia.

*")

C. ocebit.
et.
3)

") C. uaderemini

vom

Corr. in niideremini corri-

girt.

") C.
ist

C. donatas

")

Dies
dies

wohl zu ergnzen.
'^)

semper (Verdoppelung des s<^ von semper). S. Der C. hat bloss quam (qua).
.Cl

hat
1)

ausgelassen.

apibus
'^)

(ci

mit ganz kleinen Buchstaben).


*')

C. ari.

") C. suggestioue.

repleto.

quia.

Epistola de malis doctoribus et operibus

fidei et

de iudicio

futixro.

103

et custodienda,
mandata''').

decreueram.

quae tarn per eonscientiae ^) naturam, (^uam per legis Sed neo istis quidem contentus^), nouissime

ipse descendi*) et ex uirginali utero uestri generis


ter adsurapsi, ut,

horainem dignan-

me

uobis possibilia praecepisse, naturae contestatione

monstrarem.

Multa quoque secundum suscepti hominis formam pro

salutis^) uestrae incolumitate sustinui.

Nam

et iudignissiiua convici-

orum probra
braretur''), et

pertuli,

et

acerbissima iniuriarum

uulnera patientiae

aequanimitate portaui,

ut

mihi etiam Beelzebulis*) nomen exprohabentis^)

daemonium

obiceretur

infamia^).

Pahuis

caesus sura, flagellis uerberatus, coronatus spinis, sputaminibus dedecoratus^")

caeterisque

ignominiosissimis

iniuriarum

calamitatibus
et,

adflictus pariter et inhisus, patibulo

postremo suspensus

ne quid
in cruce

crudelitatis

erga
et

meum
aceto

uideretur

defuisse") supplicium,

pendens
tarn

feile

potatus

inueniretur augmentum.
crudelibus
inimicis,

sum, ita ut extremis malis adhuc Et tarnen pro tam scelestis, tam inpiis, quorum saeuitiam^^) nee aeerbissimum

potuit satiare supplicium, qui


terant,

me

inludere nee in ipsa morte desti3.

indulgentiae ueniam

postulaui.

Haee omnia

feci^^),

ut

uobis simplicitatis, innoeentiae, pietatis,

mansuetudinis exempla

relin-

querem

et,

quod uerbis dietaueram, etiam operum consummatione

Ubi est ergo eins profectus doctrinae, quam tradidiV consummataeque iustitiae^*) et benignitatis forma, quam praebui? Omnia paene mandatorum meorum praecepta spreuistis et, uniuersa illa, quae pro salutis uestrae sospitate perpessus^^) sum,
monstrarem.
ubi perfectae

paruipendentes,

debacchati

estis

in

alterutrum

et

ultra

bestiarum

ferarumque

omnium inmanitatem'*)
uerbo tradidi'^),
ut

uos inuicem acerbissimo odio

conflictastis^^) inlicite, et
tis,

quibus ego, ut inimicos etiam uestros diligere-

tam

doctrinae

quam

operationis exemplo,

uos

nee uestris quidem fratribus pepercistis.

Diuitias uobis usque adeo


difficultatis

contempnendas
regni mei
trinae

mandaueram,

iufinitae*^)

exemplo

aditum loeupletibus denegarem;

uos autem aduersus doc-

meae regulam, aduersus

causa uestri profectus in


*)

exemplum, quo me propra mundi possessione^") pauperem praeconuersationis


t

C.

cons^if.

')

C.

mandaweraw.
i

')

C.

tontemyjtus.
^)

dem
der

ersten e scheint ein

zu stehen (d^scendi).
*)

C;

S.
(i)

BeelzeburZis.

')

C. expro?>aretur.
e<.
^)

C.
'")

Ueber So shabentcs- mit einem


*)

C. saluti.

*)

Strich

durch das zweite

infami^Z.
i<

C. f?ccoratus.
>e.

") C. ") C.

>defuisse<,

wie es scheint,
S. saeuiti.
'^)

mit einem
") C.
fecit.
'^)

ber dem esten


") C.
iustitef C.

und mit ihm


(i)

mit einem Strich


C.

durch

e.

C. perwersus.

C. inmanitate.

'^)

S.

>conflicta8<.
*")

Conflictati esfis?

'*)

C. tradi^i.

')

und mit ihm und mit ihm S.

>infinito.

C. possessione.

104

Epistola de nialis doctoribus et operibus

fidei et

de iudicio futuro.

bui, ita diuitibus adulati estis, ut in^)

illis

potissimum orauem spem


^)

futurorum
cerneretis

collocaretis, et letabili^) iusectaremini

odio,

mandatorum meorum defensare

uelle*) doctriuam.

quemcimque Patrem

etiam super terram uos uocare proliibui^),


stis

ne qua uobis post caele-

generositatis

eximietatem terrenae et mundanae originis gloria


ulla^)

remanevet,

iam inesset carnalis et caducae natiuitatis iam consortio suo et spiritalis et aeteruae beatiUos autem ita uobis humanae stirpis tudiuis natura susceperat. ut caeteros, quibus corruptibilis huiusce originis honorem uendicastis, dignitas deerat, ac si degeneres et ignobiles despiceretis, quamuis
neque
recordatio bis, quos
nobilitatos
illos

diuini

semin is

progenie non ignoraretis.

Aliqui
ali-

uero, quibus, ut sua contempnerent,

inperaueram, peruaserunt^)
ac si ego

ena contrarie,
sibi

et

quibus etiam malefacieutibus benignes esse iusseram,


persecuti

nequaquam molestos
foedera,

sunt

et,

non pacis

et

dilectionis

sed
et

dissensionum^)

et

litium

iurgia docuissem,

ita inter se odiosa

saeua inimicitiarum bella gesserunt^).

Quid ad haec dicturi sumus? quid respoudebimus? quid loquemur? Dicemus forsitan, idcirco nos erga mandatorum eius obsequia negligentiores fuisse ^), quia ipsius postmodum apostoli suam dissimulauerint iterare doctrinam et parum nos, ne iustitiae^^)
1.

XIX.

sanctitatisque extra limen^^)


nis crebritate

exorbitaremus, frequentioris
2.

exlioi'tatio-

admonendos
ille

esse censuerint.

Sed

si

haec dicere uolufidei

erimus,
spiritalis

illico

apostolorum princeps, supra cuius firmitatem


aedificata

fabricae

constructio est,

et ecclesiasticae

domus

conlocata fundamina,
est,

quique caelestis regui ianitor dignus inuentus


gesta iudicia confirmantur in caelis, e

et

cuius

super terram

contrario respondebit et dicet:

Ego
ut,

istis

nunquam

tacui,
et.

quin etiam

saepissime ea, quae dixeras, iteraui, concrepans^^),


eras,

quae non dixet

adnuntiaui.

Ego

his,

exposita^*)

omni malitia
escae

omni

dolo et simulatione et inuidia,


sanctitatis

in

modum
et

infantium paruulorum ad

incremeutum

rationabilis

simplicis

alimouiam
fra-

concupiscerent,

inperaui^^).

Ego,

ne

solius

corporis

pudicitiam^)

sufficere existimarent,

animas etiam in

caritatis oboedientia, in

ternitatis amore^^) simplici, in cordis dilectioue castificare praecepi^^).

*)

vlu fehlt
^^e.
*)

im

C.

')

So der C;
'

S.

\ethali.

")

C.

insecretomini.

^)

C.

Matth. 23,
^)

9.

C. ulla.

^
'")

C.

peruaser; S. peruascre.
") C. iustiti.

8)

C. dissensionc.

C. gessef; S. gessere.
'^)

C. fuise.

") C.

lim;
S.

S.

limitem.

der
S.

C;

ohne Noth
s.

") So So der C. (ccrepans); S. increpans. Exponere hat hier die Bed. ablegen. -rfeposita*;.
2,
1.

Georges

v.

") 1 Pet.

2.

^*^)

C. pudi^itiam.

")

C.

araore.

") 1 Pet.

1,

22.

Epistola de

maus

doctoribus et operibus fidei et de iudicio futuro.

105

Ego his et generositatis suae nobilitatem ante oculos posui*) et, quod geuus electum, sacerdotale, regalo, gens sancta, populus adquisitiouis
essont^),

indesinenter ostendi^).
odocui*),
si

Ego

etiam,

quod diuinao naturao

essent

consorte?,

credens,

eos

ad custodiendam iustitiam

promptiores fore,
eo

stirpis
[in

suae speciem agnouissent ita mirabilem^),


peccando]

quod honestioribus

haesitatum efficeref) non tarn

honestae,

quam
te

sacrae originis intellecta progenies'').

Ego

illis,

ut

secundum
addito^)

in

omni couuersatione
tuae

sancti

essent,

saepe mandaui,
Esfofe

etiani

prioris

uocis inperio,

quo continetur:
tiester^).

sancti, qiiia ego sanctns siwi,

Dens, dominus

Ego, ut essent

super terram tamquam^") caelestes eines spiritali^^) uigore a carna-

lium coucupiscentiarum illecebris aduenarum more

alienati^^), uelie-

monter adliortatus

suni^^).

Ego

et

iustorum gloriam et peccatorum


aut horri[non^^)]

aeterna supplieia declaraui,

ut illos ad sanctissimae disci})linae conflecteret,

uersationem aut desideratae beatitudinis cupiditas


bilis

poenae^^) anxietas
t|uae

perurgeret.
in

Et ne putarent, uera
iustitiae^*)

esse,

promittebantur
probando'^)

futuro

tuae

rigore,

in

praesenti

etiam

monstraui.

Nam

maritum

et uxorera,

qui de quantitate pecuniae mentiti fuerant, per spiritus tui gratiam


morte^^) multaui^''), ut, quid ampliora peccata maueret^"), agnoscerent,

quibus nee minora fuissent indulta peccata.

XX.
uas'^),
ille

1.

Exurget
in

et ille apostolus

gentium ^^),
istis

ille

electionis

adhuc

terra

raanens etiam secretorum -^) caelestium


et
(juid

Iparticeps"^)],

proclainabit^'')

dicet:

Ego

per quattuordecim
agerent,

epistolarum
intimaui"^).

uolumina,

ne

iniustitiae

uel

iniquitatis

Ego

nihil

aliud magis,

quam

ut simplicitatem, inno-

C. posui^.
^)

^)

C. mirabil<?.
;

efficercnt

L.

^eo

*) 2 Pet. 1, 4. ^) 1 Pet. 2, 9. und mit ihm S. eo quod lionestioris suis haesitatum quod honestioritws haesitatum efficerewt. In peccando)

C. adquisitions eef.

C.

oder Aehiiliches scheint ausgefallen sein zu mssen.


sitatio.
')

^Haesitatus
*)

hae-

Dedenklit'hkeit.
1,

')

So
2.

der

C;
)

S.

sprogenie.

C.

additae.
S.

Pet.

15.

16.

Lev. 19,

C. bloss

quam- (qim).
das vor
es
2.

Quasi?
?

quam ausgelassen. ") S. hat vor von ihm ausgelassene quam hinzugefgt. ''^) C. und mit ihm S. ^a\m\hrenU. ") 1
hat
pcn.
'*)

spiritalis

caelestes
nicht.

Der
Pet.

C.
2,

hat
11.
4,

hier
3.

") 0.
(i)

>Non
s

fehlt

im C. Apg.
.5,

**)

>iutitef<

mit einem Strich


S.

durch e< (das


bandrt.
11,
13.
)

ber der Zeile vom Corr.).


'j
1
ff.

"j C. probandi*;
C. bloss

pro-

mortf.

*")

ueret'.

") Rom.

fehlt

") Apg. 9, 15. ") C. secretorom. ") So mit S. Das Wort im C. 2 Cor. 12, 24. ") C proclamait (>u ist doch, wie es

scheint, in

'b- corrigirt).

'";

So mit S.; der C.

iinatti.

106

Epistola

<le

malis doctoribus et operibus fidei et de iudicio futuro.

centiam,

pietateni,
pacifici

iustitiam diligerent,

inperaui^).

Ego,

ut

cum
pro

Omnibus

essent,

admonui^).
redderent,

Ego,

ne cui^)

malum

malo, sed e contrario


ut, considerantes te

bonum

euidenter expressi*).

Ego,

patrem

et tuos se filios recordantes,

rationabiles

Ego, ut dignos absque aliqua peccati macula degerent, iussi^). Ego, ut se corporis Spiritus tui habitaculo exhibereut, monui*). se Ego, ut omnem tui membra esse cognoscerent, saepe testatus sum^).
et

sermonem malum non


tur,

emitterent, sed ut de bonis

semper loqueren-

edixi^).

Ego, ut ab omni amaritudine blasphemia

et ira et indignatione

et claraore et

cum omni

raalitia expiarentur, apertissime

plerumque mandaui^).
beuignitatis

Ego, quod tui non essent, qui

lenitatis et

tuae
te^^)]

spiritum

tantum
dixi^*).

[ad

non haberent, exposui^), et quod illi pertinerent, qui carnem suam cum^^) uitiis et
manifestissima ^^)
contestatione
prae-

concupiscentiis

crucifixissent,
illos

Ego

etiam

ab scurrilitate^^),

stultiloquio,

uanitate

alienos esse
diuinis

desideraui atque praemonui^*^),

et^'^),

ut in nulla re^^)

laudibus^^)

digna exciderent^"), inperaui^^),


admittere,

inpudicitiam 2^)

uero

et-^)

auaritiam-*)

nee nominari quidem inter eos uolui^^), ut


esset

agnoscerent.

quam grande

quod non

esset licitum

nominare.

Denique, quantum eos ab omni peccatorum genere extraneos esse optauerim, ex eo^'') euidentissime patet^^), quod illos ^^)
ita eos sub-

nee peccatorum quidem uoluerim habere consortium, et


adiuncti^).

terfugere atque uitare, ut nee couuiuio saltim talium miscerentur^^)

per omnia quasi Dei templa et Dei filios in omni sanctitatis conuersatione exbiberent et digna futurorum^^)

Ego,

ut

se

praemiis exercerent opera, saepe monui^^).


Vgl.
s) ^)

Sed,

quantum

uideo,

non

1.

Tim.

6, 11.
4)

*)

Rom.
12,
17. 17.

12, 18; vgl. 2 Cor. 13, 11

und 2 Tim.
6, 1

2,

22.

Q
ff.

^i
Eph.
23.
^^)

om
3,

1 Thess. 5, 15.
8,
9.
')

*)

Vgl. 1 Cor.

17. 18.

Vgl. 1 Cor.

16.
)

Rom.
4,

Rom.
3, 8.

12, 5.

Cor. 6,

15.
'")

12,

12
5,

5, 30.

Eph.

29 vgl. Col.

Gal.

22.

")

Im
'^)

C
C.

ist

ad te ausgefallen.

hinzugefgt.

C
15)

a.

manifestissime.
'')

^) Eph. 4, 31. Schon S. hat es Schon von S. corrigirt.


6.
^'j

")

Gal.

5,

24.

C.
^^)

scurilitatis.

Eph.
S.

5,

4.

Im C, dem
sieht

S. folgt, fehlt et.


dibus-'.
*")

C.

mlorem.
seien. S.

*^)

wider den C. a diuinis laus.

Wohl: vergesslich
^sj

Georges

v.
*^)

^')

Das Wort
fehlt

im
^*)

C. aus
C.

wie >imperau^.

")
jjph.

C.
5,

inpuditiam.
eo
3.
*^)

>EU

im

C
C.

aiiauaritiam.
et *')

C.

h.o

(eo

mit schwrzerer
illo.

D.nte).

pat (et ganz schwach ber der Zeile).


^'^j

") C.
17.
1

^^)

micerentur.

C. adiuM;
^^)

S.

adiunxi.

Rom.
ist

16,

Cor. 5, 11.

Thess.

3,

6.

14.

Nach
8,

futurorum
*^)

wohl ein Wort, wie bono16


f.

rum*
16.

oder

gaudiorum
21
;

ausgefallen.
14.

1 Cor. 3,

6,

19.

2 Cor.

6,

Eph.

2,

Rom.

2 Cor.

6,

17. 18.

Epistola de malis doctoribus et operibus

fidei et

de iudicio futuro.

107

ad

hoc uerba nostra spfritus tui adflatu in


^)

libris

coudita legerunt,

ut oboedientiae
iudicarent.

digna

decernerent,
si

sed

Quid mirum^),
qui tui

nostra a te

contempnenda potius quamuis adspirata^) dicta


ut

spreuerunt,

etiam oris raandata in euangelicis uoluminibus

couscripta pro nihilo transgredi

uon dubitauerunt?
et,

XXI.
familiaritatis

nie quoque dilectus a Domino discipulus


dignus
esset,

quod

tanti

rauneris praeconio

specialiter aduotatus et ob

nimiae

licentiam

diuino recubaus pectori proclamabit, dicens:


tribus epistolis raonui.

Ego

istos,

ut praeceptorum iussa perficerent,

Ego, quod te neque nosset, neque diligeret, qui mandatorum tuorum


statuta

non

faceret, contestatus et

per omnia sum*).

Ego

te illis
^),

meet,

ram

lucera

ab omni obscuritatis mibe sinceram praedicaui


potiri

quod beatitudinis tuae consortio non eiusdem luminis gauderet^),


que^)

omnino non

posset, quisque*)

id est, cuius uitae^) conuersationis-

splendorem aut
caligo

simulationis,
peccati^^)

aut

hypocrisis,

aut

cuiuslibet

obsoletasset^")

Ego, ut professionis suae essent^^)

memores, adhortatus sum, et, qui^^) se tuos dicerent, conuersationum tuarum actibus inhaererent**). Ego, quod nobis filiorum Dei dignitas

conlata

sit,

edocui^^).

Ego, quod in aduentus^*) tui tempore


ostendi^'^),
[et se*)],
et,

similitudinis tuae splendor inpertiretur,

tuura esse^^),

quisque^^)
[es^^)],

huius

spei

fiduciam gereret,

sicut tu sanctus
te

sanctificaret,

admonui^-)et,

Ego,
te

quod

in

manens^^) non

peccaret,

effatus

sum-*),
esset

quod

nee uidisset, nee agnouisset,


contestatus
et,

quisque^^)

peccato

obnoxius^'),

Ego,

quod ad

te soli iusti pertinerent,

omnibus sum^^). quod diaboli consortio

iungerentur,
raui^*).

Ego

quicumque peccata committerent, proraptissime declaet, ex te natos delinquere non posse, monstraui, eo
diuini seminis recordatio,
et

quod

illis

inesset

nequaquam peccare

nimirum.

Oboedientia? Der Verf. construirt dignus fast berall mit dem Abi. *) C. ^) So der C. S. iHspirata. ") 1 Job. 2, 35. ^) So der C. ) i joh. 1, 5.
;

') Ueber >gaudere mit dem Gen. S. Georges s. v. ^) So suauitate. ^) C. conuersationis q^iae. *")DerC. >obsolisset mit einem ganz schwachen Punkt ber dem ersten o<. S. hat absohsset<. Obsole/ecisset? S. Georges s. >obsoleto und >obsolefacio*. ") 1 Joh. 1, 6. 7. 2, 9-11. >2) C. esse. ") So mit S.; C. >qum (weniger gut). ") 1 Joh. 3, 3. 3. 16.

und
der

L.;. J..

quisquis.

C;

S.

7ff.

14 17.

'*) 1

Joh.

3,

1.

>)

C. in ueni\\%\ S. bloss aduentus ohne in.

Wahrscheinlich
") So mit S.;

ist

vor >in

Etwas (wohl
')

nobis) ausgefallen.
*")

") 1 Joh.

3, 2.

C
^)

tuose.

S. quisquis.

im

C. ausgefallen.
S.

Schon

S.

hat sie ergnzt.


'^'^)

Diese beiden Wrter sind ") Es ist ebenfalls im C.


3, 3.
'")

ausgefallen (von
Joh.
3, 6. 3, 6.
''8)

nicht ergnzt).

Joh.
*)

mans.
')

")

So der C;
3,
7.

S. quisquis.

C. esse obnoxios.

1 Joh.

Joh.

8.

108

Epistola de malis doctoribus et operibus

fidei et

de iudicio faturo.

possent,

quamdiu*) generis
diaboli

sui

memoriam
ut,

recolorent^).

Ego

illis,

ne

sibi

de solius^) nominis uocabulo blandirentur, tarn filiorum Dei,


filiorum

quam
esse

signa monstraui,
iniustos
uero"^)

iustos

tantum diuiuae
noscerent

sobolis,

scirent,

ad

diaboli

prolem

pertinere^).
et,

Ego

caritatem mutuara praecipue demonstraui colendam,


est,

ut SB exemplo tuo inuicem diligerent, id

ut alter pro altero

animam ponere uellet, admonui^j. Ego, quod uitam aeternam, quisque fratrem suum odisset, habere non posset, manifestissime praedicaui').

Ego,

ne

sermone tenus^)
ueritate

amare,

sed ut dilectionis suae


edocui^).

puritatem

operum quod illos^) Deus


esseut,

monstrare

niterentur,

Ego,

exaudiret, qui absque conscientiae reprehensione^^)

ad liquidum docui^^).
habituri essent,

Ego, quod

illi

in die iudicii tui^^)

fiduciam^*)
patefeci^*).

qui saucti^^)

in hoc

mundo

mansissent,

quod neque obtrectationum obprobria^''), neque iniuriarum nocumenta^^), neque alia quaecumque temptationum ^'')
Ego,

genera, quisque perfectus in caritate


di^").

Dei

esset,
ea,

timere posset, ostenamasset, Dei

Ego,

ut

neque

mundum, neque
Ego,
edixi^^),
et,

quae in mundo sunt,

diligerent,

inperaui^').

quod, quisque

mundum

caritatem

non haberet,

quod

uniuersa huius muudi,

quae naturalis necessitatis modum excedunt, non a patre essent, sed, quod carnis ea concupiscentia et saeculi ambitio et uitae superbia
inuenisset,
adstruxi^"^),
et,

quod^^)

mundi amoris curam

minime

habere

'"^^j

sum'"^^).

mature perituruni esse, testatus Quorsum autem, his omnibus spretis atque contemptis, sese
deberent,
constaret
crudelitati,

quem

malitiae,

odio,

nequitiae,

fallaciae'''*j

caeterisque iniqui-

tatum generibus inmerserint, fateantur ipsi. XXII. nie etiam tertius dominicae gloriae
^)

testis electus^'^),

Alles von
V. 0.)

diu

in

quamdiu au bis auf haeredibus praefinitis (S.


") 1
*)
^) So mit S. Job. 3, 9. im C. fehlt Uero in der Wied. ber der Zeile.
;

109 Z. 14
>de.
") ^)

hat der Schreiber mitten im Brief De possibilitate non peccandi

aus Versehen buchstblich wiederholt.


In der Wiederholung steht Joh. Joh.
3, 3,
es.

1
1

810.
)

*)

Job.

3,

10

f.

4,

ff.

2 Joh. 5;
)

1 Joh. 3,

16.

15.

C. tenewjus (auch in

der

Wied.).

Joh.

3,

18.

')

>IlIosi

sieht

aus

wie

illas
s)-

(in

der Wied. illos).


*")

") C. reprehens") C. iudicio. tuo


'^)

sione (in der Wied. nur

ein
^*)

Job.

5,

14

f.

(auch in der Wied.).


(auch in der Wied.).
'^)
'**)

C.

fidufiam

(in

der Wied. c)-

C- sicut

In der AVied. petefeci-.

Joh.

4,

17.
'^)

") So

auch
**)

in

der Wied.

C.

Documenta

(so

in der C.

Wied.
17.
^')

^'')

C. posse^ostendi.

auch in der Wied.). -') 1. Joh. 2, 15. ")


") Matth.
17,
1.

So auch
*^)

Joh. 2, 16.
1
2.

quia (auch in der Wied.).


2,
9,

") C. abere
falla%.

(in der AVied. >/abere)-

Joh.

In der AVied.
A^erwechselung
des Zebedaeus.

Marc.

9,

Luc.

28.

von Jacobus, dem Bruder des Herren, mit

Jacobus,

dem Sohn

Epistola de malis doctoribus et opeibus

fidei et

de iudicio futuro.

109

qui et secunda post Petrum^) fidei columna ab apostolo designatur^),

cum

liuiusmodi uoce prosiliet:

Ego

bis in unius textu^) epistolae

breuiter et aperte, quid eos obseruare conueniret, explicui.

Ego, ne
id est,

ad iracundiae animositatem

})i'osilireut*),

ipsius irae

malum,

quod Dei iustitiam inplere nou


tur,

posset, osteudi^).

Ego, ne caelestia

tua et diuina praecepta ad boc solum,


conscripta
iudicarent,
factores

uf") legereutur, aut audiren-

illos

uerbi tui et uon auditores

tantum esse praecepi").


gatiua defenderout,
religionem'^)
si

Ego,

ne

se^j aliqua^) religiositatis praero-

uel infrenis linguae uitio laberentur^'^),


'^)]

eorum

[inanem

esse,

testatus

sura^^).

Ego,

ne

diuitum
praedixe-

personas
ras^)
et

accipereut,
caelestis

neque

eos,

quibus tu uae**)

fieri^^)

aulae^'') introitum^^) per ardui exempli formaui

negaueras^^), pauperibus a te magis electis et fidei opibus locupletatis

et regni tui

baeredibus praefinitis

^''),

prauo iudicio praepouerent


constantis

et

pretiosae

uestis

candorem
non

atque

aureum [magno "^)]


Ego,
ne

annuli fulgorem beatitudinis tuae consortibus anteferrent, latiore disputatione

suadere

distuli^-).

rerum

amor^'^) cultus tui

amorem

posset

^^)

excludere, inimicum
adserui^^).
fidei

muudanarum tuum esse,


sibi

quisque saeculi amicus esse


operibus iisdem

uellet,

Ego, ne, solam

fidem sufficere, existimarent, nibil solius


iustitiae
''''')

praerogatiuam absque

profuturam

esse, testatus sum'-^).


si

Ego,

ne. se caelestom babere prudentiam, arbitrarentur,

in illis uel zeli

amaritudo, uel contentionis pertinacia iuesset, alioquin potius, buius-

cemodi sapientiaui
probaui^^).

terrenam

et

diabolicam

esse,

cognoscerent, con-

Ego, sapientem ex bonorum operura conuersatione intellegi debere, praefatus sum Ego, ne de se alterutrum detraberent, ne(|ue fratres suos, in quo illos lex non condemnauerat, iudicarent,
''"').

ne non
')

tarn aduersus

bunianae naturae conuersationem,


tertium. (auch in der Wied.).
S.
*)

quam
9.

contra
Petrus

So mit S; der C.
It.

Gal. 2,

wird hier in der


der

zuerst genannt.;

Sab.

z.

St.

^)

Nach >designatur- hat


C. texte (auch in der
^)

noch
")

>ostenditur
C.

(auch

in

der AVied.).
in der Wied.).
1,

Wied.).

prosilerent

(auch
'}

Jac.

1,

20.

C.

aut (auch in der Wied.).


*)
'*) '^)

Jac.

22.

*)

C. si (auch in der Wied.).

C. aliqurt).

") C. laborentur (auch in der AVied.).

") C. feligionem.

Im
Jac.

C.
1,

fehlt
26.
fore.

das

Wort
fcf
^*^)

(auch in
24.

der

Wied.).

") C.

(auch in der Wied.).


6.

Schon von S. ergnzt. '^) So der C. (auch in der


(auch
in

Wied.);
')

S.

Luc.

")
>")

C. C.

aula

der

Wied.).

C.

introit

(auch in der AVied.).

negauera.

5.

IMatth. 19, 23.

24.

Marc.

Mit
amorc.

") Jac. 2, 10, 2325. Luc. 18, 24. 25. baeredibus praefinitis schliesst die AViedevholnug.

Luc.
'')
1

6, 20.

Dieses Wort
ff.

scheiiit

hier
**)

im C. ausgefallen sein zn mssen. Jac. 4, So mit S. C. possit.


'')
;

'")

Jac. 2,
*^)

")

4.

C. operibjtssiisdem.

")

Jac. 2, 14

ff.

'") Jac.

3,

14

ff.

'')

Jac. 3, 13.

110

Epistola de malis doctoribus et operibus

fidei et

de iudicio futuro.

diuinae institutionis mandata uiderentur^)


sapientiores gloriari,

ferre

sententiam et se te
illa")

minime reprehendenda decreuerat, satis superque commonui^). Ego, ut, neque per caelum, neque per terram, neque per aliud quodcumque sacramenti genus se iurare debere, praesumerent, protestatus sum fortius*). Ego, ne sibi de quorundam^), quae eligere maluissent, niandatorum custodia blandirentur *), et se iam iustos iudicarent, si alia facerent, uniuersae legis praeuaricatorem [esse^)], quamuis alia coutempnerent Quoqui unius saltim praecepti transgressor extitisset, exposui^). modo autem ab huiusce doctrinae lineis declinaueriut, uel qua despeea redarguunt,

dum

quae

''),

ratioue animi, ut

non

tarn se,

quam

alios deciperent,
serie^),

tarn lucida et

manifesta

praecepta

non

ueritatis

sed

secundum suarum

desideria uoluptatum

intellegenda praesumpserint, et callidae inter-

pretationis falsitate conruperint, ex ipsorum responsione clarescat.

XXIII.
dicere

1.

poterimus,

quod

Numquid Quid ad haec, oro, respondebimus? non ita scripta sint, aut tenorem^^) nobis
sunt,
tarn
difficilioris

eorum,

quae

scripta

intellegentiae

obscuritatem
ut nullius

praestitisse,

cum omnia

clara atque perspicua sint,


esse^^)

admodum
forsitan:

caecitatis

caligine inuoluta

noscantur.

Diceraus

Omnia quidem,

Domine, quae nobis inputantur, agnosci-

mus

et,

inexcusabiles nos esse, certissime seimus; sed prodesse nobis

quod fidem habuimus, quod nomen tuum sanctum crebrius quod solum te dominum creatoremque nostrum esse cognouimus, quod legis tuae doctrinam adnunciauimus, quod quidam
debet,

inuocauimus,

nostrum in honorem ^^) poteatissimi nominis aegros curauerunt caeteraque prodigiorum


runt.

tui

daemonia eiecerunt,
uirtutum signa fece-

et

Sed respondebit nobis

ille,

quod, se talibus responsurum esse,


Domine.,

praefatus est:
hit

Non
ipse

omnis, qui dicit mihi:

Domine!

intra-

in

regnum
est,

caeloriim,

sed qui fecerit uoluntatem patris

niei,

qui

Disceite a me, regnum caelorum. 2. Quae tunc nobis peccatoribus nescio tios, operarii iniquitatis^*). auxietas erit, quae animorum moestitia, qui^^) lamentationis gemitus,
in caelis
intrahit in

qui^^)

fletus

oculorum, uidere iustos speciebus^*) et praemiis caeleet

bus

munerari,

nos

eiusdem

beatitudinis

perceptione

indignos

1)

C. uiderefur.
S.

*)

C.

ill.

^)

Jac. 4, 11. 12.


;

")

Jac. 5, 12.

C.

imd mit ihm


S.

qui&usdam.
II,

)SomitS.
276
f.
'')

C. blaudiren^s

*) Der was zur Noth

angeht.

Neue, Lat. Formeiil.


S.;

C contempserent.
^)

Dieses
10.

Wort
'")

muss hier ausgefallen sein; S. hat es nicht ergnzt.


serim.

Jac.
C.

2,

C.
se.

So mit ") C. und mit ihm


"J
e

C.

terrem.
honore.

^*)
^*)

So

mit
7,

S.;

imxolani&te
'*)

S.

in

Matth.

2123.

C. quf.

") C. specibus (e von spterer Hand).

Epistola de malis doctoribus et operibus fidei et de iudicio

fiituro.

Hl

haberi, quam nostri nimium desideranda


rari

similis

natura sortita
ot,

sit!

conspicere

cum

conspexeris,
esse*)

tantum

in aliis,

dere,

quod cupias,
angelis

et,

quod in te mirabile quod abhorreas,


diuinis

Quantus dolor sit non teuere, mipotuerit, non possiuidere alios

sustinere,

ab
sibi

archangelis,

caeterisque

ministris^)

ad regnum
[a')]

praeparatum
ministris ad

caelestis

pompae

dignitate deduci, et te

poeualibus
eri-

tartari rapi supplicia!


faciei*)

Quo

tune auimo miserandi

mus, uel qua


bimus,

confusione ante tantae maiestatis gloriam


inueuti fuerimus in meritis,

sta-

cum herum

dissimiles

quorum

uidebamui' esse in religione consimiles!

Quo

igitur

moerore cordis
diabolo atque

quove mentis angore a Dei


et ab
illis

facie

sanctorumque omniura praesentia

diuinis inraortalibusque deliciis auersi

cum

angelis eins abibimus deputati!


caelesti

regno

cum

suis

Quibus uocibus quibusque lacrimis dicemus uale! Tarde iam paenitebit sanam
quae

recusasse^)

doctrinam et salubria audire ueritatis nionita noluisse;


illa,

tarde

iam persuasio
dolebit,

nunc pluribus

placet,

displicebit;
et huuianis
illius

tarde

abiectos

et

pauperes fuisse contemptos,

magis consensum praebuisse sermonibus, quam diuinis; tarde


doctrinae, cuius
''),

agnoscetur^) utiliquondam^) acerbitas abhorrebat tas; tarde spes illa, quae inludit nunc plerosque, deflebitur; sero pigebit humanis inhiasse opibus et temporalibus quam aeternis honoribus uti maluisse. Alii interitus sui causam intellectui proprio, alii extraneis magisteriis inputabunt. Sed nihil iam poenitentiae dolor proderit, ubi poenitendi^) tempus effluxerit. XXIV. 1. Haec itaque, dilectissimi mihi, in nostro semper corde uoluantur, haec die noctuque meditentur. Grande est Dei filium esse; infinitum est caelum habere post terram*"); aeteruae
uitae locupies et

omni
est*^);
est.

claritate clarius est

copiosa possessio est splendore solis coi'uscare ") cum Deo regnare, omni nobilitate nobilius
est,

inenarrabile

quod credimus, quod speramus inmensum


sancteque uiuamus.
si

Quid
.Ut

igitur a nobis pro tantae magnitudinis perceptione depos-

citur?

Interim'^)

[iuste'*)J

Uitae nostrae
sit,

actus huius beatitudinis pretium,

tarnen tam dignus


est uulgare

ut tauti

muneris praemium consequatur.


*) So mit S.; wohl hier ausgefallen.

Non

quod quaerimus,
darauf
ministris).
S.

')

C. es^.
ist
t'

C.

raiiiiste>-s
*)

(gleich
C.
)

')

A<

*) (). facie.

imd mit ihm


So mit
S.;

recusare.

*)
'')

qondam.

')

C.

und mit ihm

S. abhorreret.

aguosceretur.

C. pniteufi.

") C. pos^eram.

") Nach Matth. 13, 43.

") Hier sind wohl

Deo regnare correspondireude Worte ansgefalleu. Doch lsst cum Deo reguare zu omni nobilitate nobilius est hinzudenken. '^) So mit S.; der C. intern. ") So mit S.; das Wort fehlt im C.
einige mit cinn
sich

112

Epistola de malis doctoribus et operibus

fidei et

de iudicio futuro.

non debet uulgare


santes''*)

esse,

quod uiuinms^).

Diumorum raunerum
Simili ac pari

spe-

culatorum diina conuersatio esse debet.


dissirailem
ritu

modo

deuerest
est,

omnium
expectare

uelle

Stultura nou possuut habere mercedem. uiuere et, quod uon omnibus promissura

secretuni.

Sanctis

sancta

debentur, caelestibus caelestia


est,

regna promissa

quod dico^) caelestibusV quamuis uerseutur in terris*). Caelestia uidelicet opera exercentibus, E contrario uehemens et horribilis est perpetua suppliciorum^) poeSi conna^) et aeterni gebennae ignis nimium pertimescendi^). cupisceuda non inliciunt^), uel metuenda deterreant, et, quod amosunt.

Quid autera

ris

conferre cupiditas debuit, timoris saltim causa paretur.

2.

Sed

esto,
sit,

ut quidam uolunt: nullius in futuro supplicii metuenda cruciatio

nee poenalis cuiusquam ignis ambustio formidanda, et terroris Nempe uel sola tantum causa haec promissa esse credenda sint.
pertimescenda confusio
erit,
est.

Qualis

enini
illic

uel

quanta

uerecundia

cum

Dei,

tum deinde omnium

caelestium circumstantium

potestatum^), patriarcbarum. propbetarum,

martyrum caeterorumque

sanctorum adsistentium oculis uniuscuiusque nostrum secreta pandentur^), et mala omnia^^), quaecumque, siue mentis cogitatione, siue operis perpetratione, commisimus^-), in conspectu cunctorum,
quasi
illic

gerantur,

secundum specierum suarum imagines deformata


contestationem:
in

exponentur^^),

iuxta illam
tuam^^),

rguam

te et

statuam
tra-

contra faciem
bet^-'')

cum

modum
3.

funis quisque

suorum

peccatorum seriem,
qui
sanctiores

unde dictum
esse

est:

peccata sua sicut


cipue,

funem longum^^)\
caeteris

Uae his^ qui trahunt Quae illic, rogo, eos praeputabantur,

mortalium iudicio

pudoris ruborisque^'^)
erint,

magnitudo perfundet, cum aliud esse apparu-

quam bominibus uidebantur! Qualis eorum conscientiam dolor cum in illorum sanctorum coetu, de se dici, audierint Nonne isti sunt, qui in mundo cbristianiores omnibus uidebautur? Nonne eorum opinio per uniuorsum paene^^) muudum, fania uolitante, Quomodo nunc aliud, quam existimabautur, inuenti sunt? currebat?
adficiet,

^)
')

C. uidimus.
*)

')

So der
So der

C;

S.

diuersautes.
*)

Mau

erwartet conuersantes.
")

C. quoddico.

C;

S. terra.
*)

snpplid.

C. penc.

')

So der C;

S.

L. ailiciimt.

und mit ihm und mit ihm S. muss der Verf.


21.
^^)

So der C. und mit ihm S. (iHiciunt); '') C. ) So mit S. C. mandantur. ) C. potestatwun. '*) ") C. C. commissimns. malorwm omni; S. exposita das Rechte sein, so Sollte AefoTmentur exposifa.
pertimescenda.
;
.

jedenfalls

C.
'")

trahit,

deformaintur geschrieben haben. wohl nur Verwechselung von >e; mit


") C. roborisque.
>**)

") Ps. 50,


i

in der

Aus-

sprache.

Jes. 5, 18.

C. poene.

Epist.ola de malis doctoribns et operihus fidei et de iudicio fntnro.

113

Hominibus magis*),
et

iit

apparet, iustos^) se exhibuere'),


sunt,

quam Deo,
esse iudicio,

sufficere

sibi

arbitrati

bumano

sanctificatos

secuudum Deum est*), sanctitatem minima perficere Quae igitur talia audientibus tristitia erit, qui ulutatus, qui gemitus! Minus dolebunt, quos nulla sanctitatis fama decorauit. Quid mirum erit, si is^), qui semper iniustus habitus est, non iustus
illam uero, quae

uoluerunt.

appareat
pere

et

boc,

quod esse credebatur, inuentus


se sentit,

sit?

Non magno-

inbonorari

quisque nullius

unquam

bonoi'is gratiam

oeperit^),
fuerit,

omni uero supplicio grauius est, si se, qui alicuius gloriao esse cernat iugloriura ^). Homini^) etenim buiusraodi indofiet

ciens uerecundia

aeterna confusio;

ut etiam,

si

fides esset adbi-

benda mendacio, boc saltim formidandum talibus

erat,

ne confusibili

')

semper obprobrio subiugarontur.

Curramus ergo, dum tempus est, et, quantis possumus, omni uitiositatis consuetudine superata, iustitiao nos sanetitatisque operibus inbuamur, ut non cum inpiis et peccatouiribus enitamur, ut,
ribus infinita cruciamentorum^'^') supplicia et confusionum^') obprobria

XXV.

perferamus, sed

cum

iustis et sanctis

diuinae beatitudinis et

aeter-

nae gloria

claritatis^^) perfruaraur.

Quanquam, mibi

et mei^^) simi-

libus dici ista,

conueniat, uobis uoro superflua uideantur adnuntiari,


inlicita

quos usque adeo apparet


oontempsisse uideamini.

non coramittere, ut
fieri

licita^'*)
^^)

etiam

Quomodo
illa

potest, ut gerere

audeant,

quae probibentur,
tur?
ista

qui
in

etiam'*) metuunt, quae concessa noscunepistolae


praefati

Sed,

ut
est,

iam
ut^'')

exordio

sumus,

caritatis

natura

bis,

quos

diligit,

aliqua raalit superflua dieere,

quam

tacere consulte.

fehlt im C. Schon von S. hinzugefgt. *) So mit S.; C. *) C. et. So der C. und mit ihm S. Exhibuerww^? ^) C. und mit ihm A. (S.) /iis; L. hie. ) C. coeperit. ') C. inglorim. ^) C. nnd mit ihm S. Ojoeri, was keinen Sinn giebt. ") C. confusibi/ts (dnrch
')

>Magis
^)

inwotos.

das

>S'

des folgenden

^semper

entstanden).

")

cruciamento.

") C.

cnufusionam.

") C. aeterna et glori claritatis; S. aeterna claritatis gloria.


'^)

Aeternae

claritatis gloria?

C.

und mit ihm


")
C.

S.

meis':

(mei";
re.

das

>s<

vnm

Corr.

mit schwrzerer Dinte).

lice^.
'")

") C. gere (re mit


C.
^'t.

Rchwiirzercr Dinto

vom

Corr.).

'")

C. etam.

114

Epistola de possibilitate non peccandi.

Epistola de possibilitate non peccandi.

I.

1.

Qualiter religionis tuae


afFectu,

memores

siraus,

uel quo

eam

ueneremur

ex hoc cognoscere poteris, quo ^) passi uon simus,


cernere nou poteramus, saltim
litteris

nisi ut eura,

quem praesentem

adloqueromur absentem; quarum scribeudi sollicitudiuem nuraquam")


nisi fida Caritas exigit,

praesertim ubi uon tam^) scribentis commocaritatis*) exhibetur officium.

dum

quaeritur,

quam
sit

Et quamquam

Christiano onines
oos amare, bis

necesse diligere, cui ipsos etiam iubetur inimiaffectus,

tamen maior habetur


propria bonitas exigit.
aliquid
faciunt, quam Unde non satis sit. Qua de re

quos omni uenerationis

deuotione

coli,

Hos^) enim qui diligunt, non


qui non diligunt, malignitatis
laudabile est
ego, qui

tam^)

uirtutis

crimen

incurrunt.

amare

hos,

quos

non amare culpabile

debitam moribus tuis


'')

exhibeo caritatem, in hoc ipso

me

crudelitatis

tan tum sentio uitare


teste

periculum, non aliquid exercere uirtutis.

Nam,
et

Deo

loquor,

semper

me

generositatis tuae, ex quo nosse potui, suspexisse mores,

dilexisse

prudentiam,

patientiae
patent,
si

disciplinam
signa

totius,

quae in
2.

te

uuiuersis

admodum
aptam
erant

grauitatis

coluisse*).

Unde
diuiet,

seraper aegrius tuli et ac


nis

saeculo inuidens ingemui,

mentem
lucra

rebus

humanis magis necessitatibus praepediri,


expetenda,
terrena
potius
ita

cui

caelestia

praeniia

sectari.

Nuraquam tamen
benignum
ac

desperaui,

quin crederem,

pium animum

et

totius

rationabilitatis sapore
^)

conditum corruptibilia ao

naduca aliquando despicere


naruraque^'')
*)

et sese

ad incorruptibilium magis aeter-

rerum electionem
C.

transferre.
S.

Unde magna
'^)

anirai")

C. nonnumquam. L. qaod. Das non vor >tam ist wohl durch *) C. caritat/. Verseheu an eine falsche Stelle, vor nuiiquami gekommen. ^) C. und mit ihm S. HiSf<. C. und mit ihm S. non tam qui diligunt So der C und mit ihm S.; das Wort ist recht unpassend. Malignitatis ^) was der Verf. kurz vorher gebraucht hat? Hier fehlt das Verbum, von dem die Acc. c. Inf. me suspexisse etc. abhngig sind (etwa mihi con-

So

der

und mit ihm

(A.);

^)

Im C, dem

S. folgt, fehlt

nou'.

'')

'')

scius

sum).
st.

^)

C.

despecere

(die

Corr. mit

schwrzerer Dinte).
st.

Man

erwartet

despicere<

despecturum und nacher

transferre

transla-

turum esse. Vgl. doch ob. S. 100 Anm. 1. *") Der C. hat zwischen magis' und 'aeternarumque a etf- (wohl <lie drei ersten Buchstaben des folgenden Worts); S. hat dies verkehrt in iquam; corrigirt und das que von aeternarumque- gestrichen. ") C. magnanimi (das zweite a^ von raagna< und das von >aninii< durch ein a bezeichuetj.

Epistola de possibilitate non peccandi.

115

exultatione

gauisus

sum,
faraa,

cum

fidei

tuae incrementa ad paruitatis


certiis
^)

meae

notitiara

non

sed ueritas pertulisset,


raortalia,

scilioet,

in

breui omnia
mortalitatis

fastidire

posse
et

cui desideriuui
in

aliquod infuisse

accesserit,

eum, quem
qua

humanis proiectibus
fore,

cupidum, constet, multo magis in diuinis


cia

cum

ea desiderii fiduterrena'"^).

sperare

caelestia

coeperit,

uidebatur

expectare

Nemo enim
concupiscit,
sperari.

de duobus, quae habentur bona, non, quod melius


et

fuerit,

semper minora spernuntur, ubi coeperint^) maiora

1. II. Illud'etiam pusillitatis *) meae auribus intimatum est, quod exiguitatem nostram tantis laudibus praeferas, ut non aliud in ea, (^uam quod reprehensione careat, arbitreris posse repreheudi.

Tu quidem
aliter

pro ingenita

tibi

beniuolentia^)
diligis,

suspicaris

et pie,

nee

magis potes laudare, quem")

quam

si

ita ei'')

deesse

culpam adseras, ut hoc tantum in illo culpabile iudicetur, quod cul" pare nemo iure potest. Sed ego meae non nescius conscientiae, multa in me esse, quae sint reprehensione digna, cognosco. Unde
non necesse
est,

me

in his,

quae culpa carent^), culpabilem


ut adsolet,

iudicari,

cum

pluribus,

in
2.

quibus

culpari merito debeam, me^) obnoxium^'')


est,
si,

esse uideam.

Aliud

aut ignorauter uitupe-

tam scienter, quam Quid enim tam scientiae") dignura, quid tam pietati conueniens esse credendum est, quam Deum, iustitiae atque aequitatis parentem, nihil, uel quod suspicari quidem iniquum atque iniustum debeat^^), operatum uideri? Intuere, quam procul
rantur,
pie

aut non pie intelleguntur, quae a nobis

prolata

noseuntur.

ab eo iniustitiae abesse suspicio debeat,

qui

nee hominem ipsum,

cum
et

in eo prauitatis quid fuerit, diligit,

eumque^') regno suo priuat


est,

gehennae ignibus^^)
Igitur
si

mancipat,

si

iniquitatis aliquid in illo per-

maneat.
illo

illum iustum oportet esse, qui factus

qualis
([ui

credendus

est,

qui fecit?

et

si

totius aequitatis debet esse,


ille,

iudicaudus

est,

qualis

putandus

est

qui iudicat?

Conueniat
Dies wnrde
S.

')

Ursprnglich

stand,

wie es scheint,
')

desideri

dann in desideriMm *y So der C. S. falsch


;

corrigirt.

C.
*)

aeterwa.

im C. Schon von
")

corrigirt.
(S.);

^coeperitnt.
^)

So der C. und mit ihm A.


C.
si

L.

falsch ipusillamtatis.

S.

Georges unt. 'benevolus'.


ita
e.s^.

und mit

ihm S. quam i,s. die folg. Anm.). ') C. magis potes diligere, quam diligis. Quod *) C. colpare^ Schon von S. corrigirt.
vor uideam gestellt.
.f.

S.

hat -nee aliter

(si
^)

ita est)

deesse etc. Sinnlos.

Im

C. fehlt >me-; S. hat es

*")

C.

obnixium.
")

") So mit

dem C;

S. scienti.

'*)

C. debat (Corr. des Schreibers).

>Eum
S.

in
f!.

eumque vom SchreU)er


ignis.

e
spter hinzugefgt (diligit
que).

"^ So mit

Igni? 8*

116
sane

Epistola de possibilitate non

peccaiirli.

praecepisse, si uel homini conuenit; humana^) conditio iniquum putat contra possibilitatem cuiquam aliquid inperare, quae peruersitas est, liaec uel sentiri de Deo, quod nee mortalium quidem natura suseipiat! Estne aliquis

Deo
si

aliquid inpossibile

aut^),

etiani

tarn inprouidus, tarn iniustus, tarn totius aequitatis ignarus, qui aut

famulo,

aut

cuique subdito

id

inperare

audeat, quod

eum

iuplere

non

posse cognoscat?

Uerbi gratia: praecipietne seruo suo quis, ut


unius diei labore conficiat,
aut spatiosi maris
aut ut montes
et

aut quatridui^) iter*)


fluctus

natando potius
inuios*)

quam nauigando

transniittat,

lubrico^) apice
alia,
serit,

inaccessibilesquo couscendat,

quaecunque

quae sunt naturae contraria, faciat?


quis non^)

putet,

quem

illa

Quod si iubere praesumpliunc non modo iniquum, uerum etiam^) et insauum inperare homini uideat, quae sua nullo modo queat
Et
si

natura supplere ^)?


iudicium, quid de

de huiuscemodi homine tale potest liaberi

Deo

sentiant, qui

eum

aliquid naturae contrarium

praecepisse existimant, prudentiae tuae iudicio derelinquo.


itaque
te,

Oro

ut,

inueteratae persuasionis sententia paululum sequestrata,

atque totius animositatis contentione summota, pura et sincera mente


paruitatis

meae uerba
afFectu,

suscipias,

non contradicentis animo, sed exaconsuetudo


adtendas.
teneat,

minantis
iustitiae

nee

quid

uulgaris
habeat,

sed

quid

ac

rationis

ueritas

Scio' enim, te esse


rationabilia

sapientem,

nee

me

laborare

posse

apud

rationabilem

defensantem.
III.

Sed

dicet aliquis:
et

Ergo,

hominem non

peccare, possibile
est,

est?

Dura haec reuera


iam
^^)

amara^*^)

peccantibus uox

et

quae

omnium
Cui
audire

iniuste uiuere^^) concupiscentium uulnerare possit auditum.


facile
erit

inplere

iustitiam,

quam etiam quibusdam


animo suscipienda sunt Quid quaerimus iam,

difficile

est? uel

quomodo

eins aequo

uerba ^^), cuius tam acerba doctrina iactatur?


an possit
excipiet?
fieri,

nee possit audiri?

quod tam inusitatum atque contrarium^*) putatur, ut Quando hanc uocem^^) sanguinarius aut crudelis Quando non auarus et cupidus perhorrescet? Quando
Et, ut breuiter cuncta

luxuriosus et sordidus aequanimiter sentiet?

perstringam:
*)

Quando cuiuscunque
S.

crimiuis uel peccati reus quieta


^)
*)

So der C. und mit ihm


^)

Sinn: oder mit anderen Worten.


*)

C. hn-

man.

So der C.

S. quatriduHJ.

C. in^er.
i

^)

C. lubrice.

Innios

whrend das -qne'Non fehlt im C; schon von S. hinzugefgt. ") C. etiam nunc. ) So der C. und mit ihm S. Inplere '") C. amar^. *') C. uirZere. '*) So der C. oder conplere ? S. Cum ^am. '') C. und mit ihm S. o]>era. '') C. quod tam inusitat que conlrarinm; S. quod inusitatum atque contrarium ohne >tanK. C. uoce.
stand im C, ward aber bis auf das ersten
ansgelscbt,
')

des folgenden Wortes stehen gelassen wurde.

''')

Epistola de pussibilitate non peccandi.

117
iiocossitatis,

moiiti'
iirbid'i

su('i])iet,

iniilura
(|iiod
ille

suum

uoluntatis

esse,

non

et

julscribi,

nititur inputaro iiaturao?


si,

Iiifiuitum onini

solatiuni diuinae legis pra(>uaricatoribus praestat,

quod non
et

faci-

unt,

non posse magis,


nulluni
esse

quam

nolle se, credant, natural! prouidentia

intellegentes,

neminem de
peccatum,

inpossibilibus

iudicandura,

aut leue,

aut

quod

inpossibilitatis

causa

defenderit.

Ideo(|ue infelices et miseri in diuersa crimina sine recogitatu aliquo


praecipites ruunt, nee liac re

postmodum

ferunt^), illa se
et ita
fit,

coramisisse,

a quibus abstineri non posse praesumunt;


bilitate
ita

ut sub in])0ssi-

non peccandi dotur delinquendi securitas. 2. Hoc otiara si dici tarnen non oporteret, eo quod non aedificaret, sed destrueret audientes. Quisque enim, se non posse absque peccato
esset,
csso'^),

audierit,

nee

temptabit (juidera

esse,

quod

sibi

inpossibile

esse iudicauerit, et, qui nee conatur absque peccato esse,

pore

eum
suis

peccare,

est necesse,

bilitatis securitate perfruitur.

omni temquidem eo liberius, quod inpossiHuiusmodi nee dignam umquam pro


et
et*)
facile

factis

poenitentiam

geret'^),

credet^),

Deum, quod
uero
si

nee inputare quidem debeat, facile remissurum.


posse
nitatur
se

At
etsi
si,

audiat,

non peccare, necesse


et

est,

ut,

quod
Is

possibile

cognouerit,

inplere;

cum
parte

inplere

contendit,

non

ex
aut

omni,
fuerit

ex

maxima

tarnen

])erficiet^).

etiam

alicjuo

delicto

fragilitatis

causa ^)

praeuentus

humanae,
nititur,

certe

rarius

peccabit aut leuius.


l)ossit

Qui^) hoc niolitur et


et

ut absque aliquo

esse peccato,
si

lapsus sui humilius et summissius^) deflebit

errorem,
])otuisset.

illa

se^) iutellegat commisisse,

quae

si

uoluisset uitare,

Quomodo

suis

obest,

modo auditoribus dum delinquendi socuritatem praebet et medelam non


ergo superior^^) sensus duplici
ita iste inferior duplici intelle-

ualde necessariara iudicat poenitendi,


gitur prodesse ratione^^),
sibilitatis

cum

eos et ad non^"^)
et

peccandum per
si,

pos-

facilitatem

prouoeat

ad

poenitendum,

ut

adsolet,

cuiusque peccati lapsum inciderint'*), per uoluntariae praeuaricationis


agnitiojaem facilius inpellit.

IV.

Qui contradixeris

'^),

inquiens:

null pacto potest, ante considera,

Absque peccato utrumne uel peccatum


und mit ihm S. ^gerit. C. und mit ihm S.
'^)

esse

homo

definiri'")

')

bedenken.
in

'')

C.

esse/.

^)

C.

*)

>Bt<

felilt
')

A.

^)

So der C;

S. credit.

perticere.
*)
'*)

C. cair (sa<
)

vom
C.

Schreiber nachgetragen).
*'^)

Bei

S.

fehlt >causa^.

C. C.

Qiurf.

C. ")

snraraissifs.

C.
S.

illas

se.

")
ad-;.

C.

superiits.

rationew.

und mit ihm

verkehrt non
S.

"'
s.

So mit dem C.
'";

und
')

S.

(A.); L. in cuiusque

inciderint.

Georges

v.

C. cdixeris.

C. defiuire.

Ijg

Epistola de possibilitate noii peccandi.

debeat, quod^) illud fuerit, sine quo

homo

esse

non
si

possit;

quoniam
naturae

omne,
auctor

quod
si

uitari

non

poterit,

iam naturae
est

refertur, naturae uero


dicatur^)],

nefas est

peccatum inesse
iudicatur.
si

dicatur, quia

[hoc

culpabilis

Sic
dicas,

enim^) dicere, non posse esse

hominem
cibo,

sine peccato, ac

non posse honiinem uiuere absque


et caeteris

absque potu,

absque somno

huiusmodi rebus, sine

ita tenendura est, humana non potest esse conditio. quomodo conuenit uel peccatum dici, si, ut caetera naturalia, ita et hoc non potuerit euitari, cum peccatum omne uoluntatis arbitrio,

quibus

Quodsi

non naturae

uitiis

inputatum

sitV

2.

Sed ante peccati

ipsius defi-

nitionem nosse debemus, ut de possibilitatis uel inpossibilitatis eins


conditione facilius disputemus.

minari, necesse
illa

est,

si

aut

illa

Peccatum enim duobus modis deternon uitentur, quae prohibentur, aut

non

fiant,

quae iubentur.
uitari

Nunc cuiuscunque humanum


cuiusmodi censeat
illa,

aliquid*)
fieri

sentientis

conscientiam

consulo,

quae

Dens
quae

uetuit, quae^)
uitari possint^),

possint*),

aut quae non possint^).


si,

Si,

merito prohibuit;

quae

uitari

non

possint,

primum
rei

quaero, qua ratione prohibita sint, deinde, qua iustitia eius

commissio possit inputari esse peccatum, quae uitari omnino non Quaero etiam^), si, quae praecepta sunt, possunt perfici, potuit.
aut non possunt.
si

Si possunt, rationabiliter iusteque praecepta sunt,

non possunt, frustra inperata censentur. Nee uideo, qua aequitate illarum rerum conteraptus possit peccatum haberi, quae penitus Aut si illa tantum uel prohibita sunt, quae inpleri nequiuerint. uitari poterant, uel praecepta, quae perfici, quomodo, hominem absque peccato esse posse, diffidemus '"), cum inpossibilia ei neque
prohibita,

neque praecepta fateamur, in quibus duobus, ut iam supeSed, ut manifestius rius diximus, omne uidetur constare peccatum? absque peccato esse non posse. Quaero Dicis, hominem loquar:
und mit ihm S. ^quid mssen hier ausgefallen anzunehmen das culpabilis^ des C.
)

C.

*)

Worte,

wie diese oder wie

lioc

diceiulo,

sein.

L. hat statt einen solchen Ausfall

in

-inculpabilis<' verwandelt.

Aber

^cul-

liabilis

') So der C; S. Sic enim wird vom begrndeten Satz gefordert. Auf -enim folgt die Wiederholung der Worte: diu (die idem est ut. et regiii generis sui memoriani recolerent quamdiu zweite Hlfte von

tui haeredibiTS praefinitis-

im zweiten Briefe

(s.

b. S.

108

f.).

Am Rande
:

der

ersten die

Worte
der

iudicatur

reco*

(die

zwei ersten Silben von


5 auf
fol. 8'2)

recolerent^

enthaltenden Zeile

der

Wiederholung
unvollendeten

(Z.

steht

va oder

v).

am Rande
mt:-,
8)

letzten

Zeile

derselben
)

(Z.

auf
')

fol.

83):

gegen den Schluss der offenen


posswut.
')

Zeile:'.

C. aliquod.
)

quem.
") C.

C.

C.

poss/f.

*)

C. poss'it.

C.

Quc

etian.

diftidemur.

Epistola de possibilitate uon peccaudi.

119
aut non praecepest,
si

]irimum, praeceptumne
tuiii.

sit

ei

absque peccato

esse,

Credo,

praeceptiira.

Cur ergo praeceptura

id

fieri

omniuo nou poteratV aut praeceptum non esse, si fiori non potest, aut posse fieri, Quoniani, ut superius diximus, nunquam quin praeceptum est. Sed, ut, praeceptum esse, Deus aliquid inpossibile praecepisset.
bus,

Necesse est enim^) confiteri alterum e duo-

Scriptum est enim^): sit, sanctae legis utamur exemplis. Sandi estote, quoniam ecjo sandus'') sum Bominus, Deus uester^). Estote perfedi, sicut et pater uester, qui Et saluator in euangelio Et beatus apostolus Paulus: Oninia in caelis est, perfedus est^).

manifestum

fadte sine murmuratione


simplices, sicnt
filii

et haesitatione,

ut sitis inreprehensihiles
alibi
:

et

Dei inmaculati *).


et

Et

Et

uos,

cum

essetis

aliquando alienati

inimici

sensus

eius in operibus malis,

nunc Et

autem
iterum

reconciliati
et

in

corpore carnis eius per


et

mortem

eins, exhihete

uos sanctos

inmaculatos

inrepreJiensihiles

cor am ipso'').
,

poteris inuenire^).

Errant enim nimium, qui in hoc se Christianos putant, quod^) christianum tantum possideant nomen, ignorantes, quod nou res nomini *), sed rei nomen debeatur, et recte aliquem uocari, quod

V.

1.

sit,

quid

quod non sit uero, uauum esse, si uocetur. Sed quaeris forsitan, Breuiter tibi strictimque respondeam. sit Christianum esse. Christianus ille est, in quo tria ista, quae in omnibus debent esse
inueniri:
tides,

Christianis, poterint

scientia,

fides,

oboedientia:

scieutia,

qua Deus

agnoscitur,

qua agnito

credito seruitutis

obsequium commodatur.
alia,

qua Sed haec singula per binas


creditur,

oboedientia,

s])ecies diuiduntur^^).

Scientiae ergo species istae sunt:

Una, qua

esse

Deum^^) scimus,
.e.

per

quam

eius cognoseimus uoluntatem.

^)

C. Necesse.
*)

'^}

So der C;
)

S.

euim

est.
')

=*)

.ego.

qm

scs.
)

*)

Lev.

19, 2.

Matth.

5, 48.

Phil. 2, 14. 15.

Col.

1,

21. 22.

Zwischen

Mehreres ausgefallen. offenbar ist poteris inuenire und Et iterum Zuvrderst eine mit jenen Worten eingeleitete Stelle aus den i)auliuischeu Brie^oder et multa hujusmodi et multa talia fen, und sodann Worte, wie in scripturis sanctis. exempla oder auch ^et multas huiusmodi sententias Mit poteris inuenire beginnt die Partie unseres Briefes, die wesentlich mit
der
Schlusspartie

des
(s.

krzereu
ob. S.

von

den

beiden

Hierunymus beigelegten
poteris inuenire

Hriefen bereinstimmt

17 21\ Die Worte

stehen

jedoch in

ganz anderer Verbindung v^ifficiliiis alicuius rei sub") So nach dem parallelen stantiam, quam uocabulum poteris inuenire\ Text in dem krzeren von den beiden pseudohieronyraianischen Briefen. "^ So nach dtm parall. T. "') 0. Hominis. der C di>-iDer C. -quo.
diesem
in
;

yuutur;

S.

dinmntur.

^*)

So nach dem

parall. T.

C Do?mum

(dum).

120
Fidei
uero

Bpistola de possibilitate iiou peccaudi.

species

hae^)
est

sunt:

na,

qua

Deum

credimus,

alia,

qua Deo.
qui

Aliud
credit, et

enim

Deum

credere, aliud

Deo;

quia omnis,

credit, non omnis uero, qui Deum credit, enim Deum, cum esse confidimus; credimus uero Deo, quando fidem eins pollicitationihus commodamus. OboeUna, qua malum facere dientia aeque geminas species habet: prohibemur, alia per quam^) bonum docemur operari. Noscat ergo prudentia tua, hunc esse Christianum, qui fidelis fuerit, fidelem uero

Deo

Deum

Deo

credit.

Credimus

esse, qui iustus extiterit, iustum^) autem nonnisi illum, qui Dei mandata seruauerit, Dei uero eum seruar(^ mandata, qui mali nihil, quod Dens prohibet, fecerit, et quicquid boni est, quod ipse fieri praecipit, obseruauerit, scriptura dicente: Tiecede a malo et fac honum^). Nolo enim, censeas, illos saltim integres esse Christianos, qui quaedam bona faciunt, quaedam uero operantur mala^), cum Qui unmersam legem seriiauerif, ofendat autem in scriptura dicat
:

eum

uno, factus est

omnium

reus^).

YI.
necesse

Dicis forsitan:
est,

Ipsorum mandatorum,

(juae nobis inplere

breuiter mihi species indica.


apostoli

Nihil esse breuius puto^),

quam quod

de saucti spiritus iudicio definierunt, dicentes:

Quaecumque uobis fieri non uidtis, alii ne fcceritis^). Et ipse DoQuaecumque uultis^ ut faciant uohis liomines, minus in euangelio: Haec duo mandatorum genera si quis uos facite Ulis similiter^). et intellegat et custodiat, ab omni poterit alieuus esse peccato. bene In his enim tota consistit plenitudo iustitiae, quia quisque, quod sibi non uult fieri, alii non fecerit, et non solum malum, quod inferri sibi moleste fert, alteri non faciet, uerum etiam omne, quod bonum est'"), quod negari sibi ab altero non uult, alteri, necesse Iste enim non solum uicem boni, quod sibi non est, exhibebit. reddi non uult, aliis^') restituet, uerum etiam pro malo bonum. Nullus enim est, quod aeque sibi non optat abnui, repensabit^^).
qui uicem inlatae recipere optet iuiuriae^^).
esse dinoscitur, ut

Illud etiam huic simile

quaecumque uolumus, ut faciant uobis homines, Uolumus enim nos honoita et nos illis similiter quoque faciamus. Uolumus'*), ut rari ab omnibus; et nos omnes houorare couueniet. nemo nobis noceat; et nos similiter nemini nocebimus. Sed etiam,
*)

So uach dem
s)

parall. T.;

C
31.

haec.
)

'^)

Q.

^[\\a.

')

C. iustws.
peto.
)

*)

Ts.
4,

34, 15. 37, 27.


16.
)

C.

mahm.
Luc.
6,

Jac. 2, 10.
i")

')

Tob.

Mattb.
Alii?

der C.

der C. optat.

") So omue bonum. '") Der parall. T. alio repensabit. ") So nach dem parall. T.; ") So nach dem parall. T.; der C. Uolumus eniiw Wohl
7,

12.

So der

C;

S.

durch Einfluss des vorangehenden >enim entstanden.

Eitistula de i)ossibilitate

nun

]>eccancli.

121

si

nocueiinius, uoliimus, uobis indulge]i; 0])ortet ergo, et nos his, qui

nos laeseiint. ueniain dare.


iiGc

Debenius etiam inimicos

diligere,

quia
([uaointel-

eorura nos odio delectamur adtligi.

Quid plura?

ouinque esse possunt bona, in bis


legat, continentur.

testinioniis, si

Omuia, quis ea bene


licet,

Christiane enim laedere


connenit:

neminem

cui illud

inplere

testimonium

Nemini nocui homini,


non
licet maledicere,

iuste

uixi
licet

cum
licet

Omnibus^).

Non

licet nieutiri,

non

iurare,

non

licet

malum

pro malo reddere, non licet

adulari'''),

non

personas accipere, non inimicuni odisse,

sicut

scriptum

est:

Digite

inimicos

uestros'^).

quem amare praecipitur, Unde intellegat

tua^), quem ei non diligere licebit^), qui etiam ipsum amare iubetur inimicum^), uel cui esse poterit malus, qui se odientibus esse praecipitur'') bonus. 2. Non licet auarum esse, nee superflua possidere, non in terreuis honoribus aut facultatibus gloriari, cui in praesenti tempore paupertas, non'diuitiae, et ignominia magis,

prudeutia

quam
enim

nobilitas
te

couuenit,

dicente

scriptura:

Qiianto

magnus
sui

es,

Immilia
se

in omnihus, et coram
profitetur,

Deo
per

inuenies gratiam^).
orania
auctoris

Quisquis
exerapla

Christianum

sectetur, sicut scriptura est:

Qui

dicit,

se in Christo manere, dehet,

(piomodo nie amhidauit,

et ipse

amhulare^).

Christus enim sibi in

hoc
ergo

mundo nee
dicit:
filio

genus, uec diuitias uindicauit.


Carissimi,

Quod

lii

Dei suraus,
Tur})e est

apostolus

nunc

filii

Bei sumus^^).
et uelle,

Dei

hominis se filium gloriari

se

temporalem

diuitem
sciat,

dici,

cui perpetuae proraittuntur diuitiae^^), praesertim

cum
actis,

huius miindi diuitibus regna coelorum


Facilins

Dominum

denegasse,

euangelio diceut:

camehts
*'^).

intrabit per

fm'cimen

(iam diues in regnum caelormn

Qui

ista seruauerit, scias,

hunc

magnum
non modo
ponitur^*),
illius

esse

Christianum,

qui uero contempserit,


;').

non esse eum,


forma prout

sed frustra intellegas uocari^^).

Et quouiam nobis per .Christum


sectari
^*)

pietatis atque iustitiae, ueruni etiam castitatis

huius quoquo
perfoctos
et

exempli
esse

normam^'') debemus,

ups
uoluit

probomus

disci])ulos,

qui et ipse uirgo


repromisit, sicut

esse

uirgiuibus caelestis regni

praemium

')

S. die Anni. ob. S. 19

Anm.
^

29.

'')

.;

C. adularc,

was angeht.
(_'.

Matth.
S.
')

5, 44.

So uach dem parall. Text und mit ') So nach dem parall. T.; C.
^)

intellegi rfat prudeutia tua; S. intellegi iWtir prudentiae time.


parall. T.
;

So mit dem
qui
*)

der

und mit ihm


2,
6.

lieebit diligere

")

Der

parall. T.

etiam amare iubetur inimicos.


18 (20).
'')

Der
1

parall. T. i)raecipituv esse.


3,
2.

Sir. 3,

1
.

Joh.
'^

>")

Job.

")

Der

parall. T.

diuitiae

pron ittnntnr
T.

Matth.
")

19, 24.

Marc.

10, 25.

Luc.

18, 25.
.

''UXn- parall.

uocari intellegas.

">

T.

jnormam

sectari'.

'^) Der Der parall. T. -pro^e/ir/itur parall. Der parall. T. perfectos probemus nos esse<.

122
in

Epistla de possibilitate uou peccaudi.

Sunt enim spadones, qid se i^isos castratienmt Nihil est euim tani carum Deo, quam propter recjnum caelorum^). castitatis bonum, in quo praecipue eius similitudinem gerimus, si Est enim infinita uirtus incorrupti et integri iugiter nianserimus.
euangelio
dicit:

corporis uincere uoluptatem.

Qui hostem

uicit, fortior fuit,


fuit.

sed altero,

qui autem libidinem repressit, se ipso fortior

Vn.
riosum non
dignatus,

Haec
sit*),

interim

honorificentiae tuae,

ut epistolae breuitas
si iniu-

passa^) est, credidi esse scribenda^),

cupiens sauctitati tuae,

praesens loqui
certiorem.

et,

de quibuscumque fueris consulere

te

reddere

Opto,

te

semper Deo uiuere

et

perpetui consulatus honore gaudere^).

Vale^).

VI.

Epistola de castitate.

Quamquam, illius Christianitatis^) te^) esse, cognouerim''), ut bonum uelut ingenitum teneas, et docere magis alios possis, quam doceri ipse desideres^^), nihilominus tarnen pro nimia sollicitudine caritatis, quam exhibere bonis praecipue cogit'^), dum timemus, ne quid forte mentem tuam inter multa praetereat, maluimus superflui exhortatores existere, quam te^'"*) boni aliquid
I.

omne

sanctitatis

ignorare,

nihil
si

damni

passuri,

si

ea

tibi

uideamur intimare, quae


Scis
illud,

noueris,

quid eorum, quae,

ut assolet, nescias, suggeramus.

quod magis neenim, saepe contingere, ut inter multa bona cessarium est, lateat, et periclitentur alia, dum, quod raaius^') est, Est etiam ista callidi et antiqui hostis astutia, qui non ignoratur.
inmerito
descere^*)

hominem
illo

odio liuoris

insequitur,

sanctitatis

meritis scau-

conante, unde^'') ipse'*) causa praeuaricationis eiectus


19, 12.
'^)

')

Matth.
si

C. pars.
sit?

*)

Der

parall. T.
)

credidi scribenda.
C.

AVorte

iniuriosum uon

fehlen im parall. T.
'^)

*) Die gaure (Abbreviatur mit


')

AVeglassuug von' ber ^au ). tates mit einem Strich (i) durch
")

Im
c

parall. T. fehlt
*)

Vale.

C. christiaui-

e.

Te ber der Zeile von spterer Hand.


tc

Cognouerims?

'")

C.

desideras.
C.

^')

Cogiwtt-?

'')

C.

qw&mdtm.

") C. magis.
'*)

") So der

S.,

der

nach

icouaute

einen

anfngt, hat die ganze Stelle


S. (A.);

und mit ihm S. (A.); C falsch candescere. Punkt setzt und mit Unde ein Neues **^) nicht verstanden. So der C. und mit ihm

falsch >ipsa.

Epistola de castitate.

123

est,

ut

necessarium

ei

bouiim

saepe etiam

eimcta diripiat, doloso et maleuolo

suL specie Hciti auferat, per quod artifici similis, qui


inbecillitate disturbat.
faciens,

uniuersam fabricara domus exigua fuudaraeuti


totum^) aedificatorem
diligenter adtendit,
II.

nonnumquam^) perdere
sanotitatis

dura

minus
etiam

quod maxirae continet

tDtura^).

Fuudameutum eteuim

atque

iustitiae

castitatem esse, dubitare non poterit,


tota intentus

quisque
si

diuinae legis

exempla

mente perspexerit*); quod


fabricam
nutare,
incipiara,

in aliquo uacillare coeperit,


est.

omnem
castitatis

eius

metuendum

Sed antequam de

bono aliquid dicere

definitionem eius uideo esse

necessariam, ne quisquam nos de ea tractare existimet, cui ab incontinentibus

nomen iuuentum

est,

apud quos iam

castitas definitur, si

ab adulterio incestuque cessetur, quamuis pudicitia assidua libidiuum Et reuera ad moecborum conparationem huiuspoUutione uioletur.

modi non inmerito sibi de castitatis bono plaudent, sicut et illi, si ad Sodomonim moustruosam libidinem prouocentur, aliquid de pudicitia

gloriabuutur.

Nou

idcirco

tarnen

pudici

habendi sunt, sicut

iustificata Sodoma iusta, quamuis ad Israelis castitate tractamus, referatur. Nos enim de uera, non de coacta^) quam ita definiri necesse est, ut ab omni coitu et concupiscentia

nee

conparationem

aliena esse teneatur, quae nee

apud

illos

sincera esse^) credenda est,

qui eani uel mentis


uiderit
suo'').

motu

uiolauerint, dicente

Domino:

Qidcumque

muUerem ad concupiscendum, iam Haec enim in utroque sexu uera


mente
polluitur.
est,

moechatiis est
est castitas,

eam

in corde
cor-

quae nee

pore, nee

semper incoutinens
est,
si

Caeterum, quisque uel matrimonii sui*) Aliud castus (^uomodo dici possit, ignoro.

si

inter castitatem et incontinentiam nulla diuersitas est;


est,

quod
si

ita

erit

continens

non

castus,

si

incoutinens castus, aut,

ratio

non coucedit, ut continens castus negetur, eadem^),


Ueber totum< steht mit
non
.

et incon-

s^anz kleinen
')

Buchstaben die Glosse


ist

.(.editi-

cium

*)

C. aedificatore.
S.

numqu.

Totum

im

C. mit

continet-

gezogen.
*)

hat es

tum verbunden. Etwas ausgefallen


liat,

Vor

falsch mit dem folgenden Wort Fundamentum etenim mente perspexerit

Recht zu fundamenseheint

sein

zu

mssen, da etenim-

im Vorangehenden Nichts
>

worauf es zurckgehen kann, und daher die castitas als zum fundagehrig ganz unvermittelt und abrnitt auftritt. Oder wir mssen annehmen, der Verf. sei hchst unlogisch und ungeschickt zu seinem Thema, So der C. S. Non enim de coacta, sed castitas, bergegangen. der Die Worte teneatur de uei'a. esse- sind im Texte (per homoeoteleuhier und im ton) ausgelassen, aber auf dem oberen Rande nachgetragen

mentum

'')

*)

'^ Text das Zeichen -|-:\ Matth. ganz kleiner Schrift *.(. coniugis suae.

5,

28.
^)

'^) Ueber -matrimonii' mit Ueber eadem mit ganz kleiner

124
tinentem

Epistola de castitate.

caslum haben, prohibebit.


uegari
diuersitas

Neque

eiiim

contineutiae et
enira

incoutiDontiae

potest.

Diiievsitas

eiusdem

causae statum non potest obtinere.

Dici quidem potest casta femiua

seruans uiro suo fidem, sed raarito, uon a marito, nisi etiam ab ipso
continens fuerit.

dicendus
et

est,

Uir quoque, si non moechetur, a moecha castus non a muliere, nisi et ab uxore sit continens; quoniam
est.

uxor mulier esse credenda


III.
Hanc''^)

Uera^) -enim castitas haec

est,

in

parte concupiscentiae nullius sexus nosse consortium.


1.

enim

in duas diuidimus species,

unara uirgi-

nitatis
est,

et

uiduitatis aliam.
ita

Huic matrimonii iungenda continentia


2.

cui

coniunx

uiuens moritur, ut habens non habeat^).


uirginitatis scilicet, a nobis

Do

prima ergo
est,

castitatis specie,

sermo

proraeudus

cuius

bonum
eins rei

prius

mium, quia nemo de


cognouerit.

debemus monstrare, quam pracmercede dubitabit*), quam bonam esso


aliqua cunetatio,
o.

De

illa

uero potest esse

cuius ante

praemium uidetur

ostendi,

quam meritum.
a

Dicis forsitan:

Quid

poteris de uirginitatis seu castitatis

bono dicere, uel qua ratione eara


esse coniugia?

matrimoniis anteferre,
in

cum
in

Deo sciamus

Dicam

primis,

quod Deo
persistit.

hac parte

sit similis,

dum

in integritatis

sanctitate

Neque enim

dicere audebit,

non superiorem

Hinc primum uirginistatum diuiuam^) illam potentiam obtinere. Amdiuina magnitudo possideat. tatis bonum respice, quod illud
plectenda res homini, quae

Deo

digna

est.

Deinde post Dei etiam

ministrorum eius statum nosse debemus.


thronos,
gularitatis
et

Audio, angelos, archangelos,

dominationes potestatesque nominari.


castitatis

norma

esse,

uon dubium

Hos omnes in sinNeque enim est.


Sed
si

aliud decebat,

quam
tam

ut castitati castitas ministraret.


ofticii,

dixeris,

hoc

illis

non

quam

naturae causa collatum, eo, quod

matrimonii copulam habere non possit, respondere quidem poteram, etiam officii causam exegisse, ut tales crearentur, quorum nequaquam possit natura corrumpi, si non recordarer, angelos matrimonii inisse*') consortia^), per quod ostenditur, etiam angelos castitatem uoluntariam possidere^); cuius loci obscuritatem nunc diluspiritalis substantia

Schrift
steht

>.(.

ratio
-,.,

^)

Der

C.

und mit ihm

S.

Mra.

'*)

Vor Hanc
.

C. habet??-; wohl Zeichen, dass etwas Neues beginnt. *) C. dubitai^i mit einem Strich durch der Vgl. 1 Cor. 7, 29. S. habeatur. '') *) S. iuiisse. Zufolge *) So mit S.; C. diuimT. oberen Theil von b<. Gen. 6, 1. 2 nach der in der alten Kirche weitverbreiteten Ansicht, die hier erwhnten -filii Dei seien Engel gewesen, welche Ansicht unser Verf. getlieilt ) S. hat die Worte si non recordarer; und uohmtariam^ aus doghat. matischer Rcksicht in wec recordo?- und ^-ex propria natura^ corrigirt.

im

C.

^)

Epi Stola de castitate.

25

cidari^),

prolixum
scilicet,

est.

Accipe

etiam
et

liuiuaui

genoris exemplura,
ofterre

sacerdotum

quos adsisteve

Deo

hostias

uonnisi

contiuentes licet; uude procul dubio, incontinentiam

Deo

rainistrare

tamdiu

non posse, [constat^)]. 4. Quid de uniuersis hominibus loquor, quos nuptiarum licebit exercere commercia, quamdiu secundum
apostolum
extorres^)?
in

praesenti

Postquam uero
et

tempore a Domino quodammodo uidentur resurrectiouis dies nos eidem fecerit esso
lobannis fuerit
in uobis

praesentes,
(hhh)iHfi
:

illud

beati
est^),

inpletum:
licebit.

Ui-

eiim,

sicuti

nubere

ultra

iam non

dicente
secl

In resurrectione autem neqne ntihent, neqne nuhcnfur, Domino enmt sicut anpeli in caelo% Uude datur intellegi, angelis ob
miani Dei familiaritatem matrimonii

ni-

causam non
fuerit,

fuisse concessam,

quando')

illis,

quibus

aliquando

indulta

])ropiuquitate'') angelis sirailes

esse coeperint, iam^) denegetur.

postquam diuina Uido


futuri
sicut

ergo,
et

quanta beatitudo
et

sit,

ita se in praesenti

aliquem exhibere, ut

Deo

Dei ministris
5.

possit similis inueniri et

normam iam
bominem,

temporis possidere.

Paruum
maiestatis

ergo

bonum

putas,

a primordio factus est,


tate

Dei sirailitudinem etiam

in corporis integri-

seruaro et tantae

simile aliquid habere

perpetuum?
et simi-

Dicit

enim

scriptura:

Utudineni suam^).
qui
propria

Et fecit I)etis hominem ad imaginem Non inmerito; incorruptum enim cum


est

fecerat,

postmodum
rei

uoluntate

^'')

corruptus,

licet

non sine

Dei nutu; cuius


ad

postea conabimur reddere rationem,

dummodo

hoc tautum praesens proficiat exemplum, ut ostendamus, eum, qui primus ad imaginem Dei factus est, incorruptum esse creatum.

Neque enim
est

aliud prima debuit natura possidere,


et

quam

quicquid^^)

status in Primus enim uirginitatis primum. iam figuraliter ipso humani generis principe dedicatus est, in quo ostensum est, maiorem de uirgiuitate quam de matrimonio Dei curam [esse^^)]. Illam propria formauit manu, hoc hominum arbitrio Qualo ergo bonum sit, quaeso, diligenter aduerte, dereliquit^^). talem te semper esse, qualem a^^) primordio hominem Deus fecit,

incorruptionis

et

qualem postmodum partus


*)

emisit.

Uide, quantae beatitudinis


*)

sit,

schon
30.

So der C und mit ihm S. Dilucidare? *) 2 Cor. 5, 6. von S. ergnzt.

*)

Constats was im C. fehlt, *) Matth. 22, Joh. 3, 2.

Ich habe es an die Stelle 8. hat iam ausgelassen. ) C. iam qnando. und mit ihm S. propinquante. Ueber von esse vor denegetur gesetzt. ') dem a< von diuina und propinquan steht im C. .(. familiaritate. ^) Der *) Gen. 1, 27. Vgl. Anm. 6. C. esse, was S. in ea verwandelt hat.

") Esse fehlt ") So der C; S. 7j<o^/. So mit S.; der C. >uoluj>tato. '*) C. dorelinquit (der Punkt unter n mit schwrzerer Dinte vom im C.
'")

Corr.).

") C. qule.

'

126
hoc
te

Epistola de castitate.

perpetuo

esse,

quod factus es
corruptione

et

primae natiuitatis

linea-

menta^) seruare.
temporis

Nemo enim
quispiam

corruptus nascitur, nee ante legitimi


uiolatur.
est,

spatium

Omnis homo^)
ut inexcusabilis

inter initia

sua uidetur habere,


sit,

quod primum

postmodum
possidebat.

si

id

neglegeutia propria amiserit, quod naturaliter


ergo elige,
quid^) melius
sit,

6.

Nunc
an

quod primum

natura

Neque enim quod postmodum usus exhibuit. dicere fas est, castitatis onerosam esse custodiam, quae raulto diffiEt hoc uerum esse, sie accipe, cilius araittitur, quam tenetur.
dedit*),

Uolenti enim seraper uacare luxuriae et infinitae uoluptatis libidinem


cupienti multae causae contrariae sunt: pueritiae initia, qua quis constitutus, quamuis nimis cupidus sit^), ante certum tempus non potest integritatis signa uiolare; febrium diuersorumque causa morborum, qua quis occupatus a libidinis non modo possibilitate,

exercere
in

uerum etiam uoluntate

secernitur; decrepita iara et defessa senectus,

quae uicinam magis suspirare mortem potest, quam cogitare luxuriem; ipsius') postremo causa naturae, quae, sine interuallo hominem Ab his omnibus necessitatibus castitas inmulibidinari, non patitur.
nis et libera est.

sore

suo

quam nonnumquam
inpedit,

tarn forti raunit natura praesidio,

ut possesaetatis

inuito

seruetur.

Huic nee nimia

teneritudo
eins'')

nee senectus longaeua praeiudicat,


retinere.

nee natura
custo-

aduersatur, nee causa morborum.

Omnis eam semper

dire aetas potest,

omnis sine cessatione ualetudo


amittitur,

Difficilius

enim a nolente

quam

a uolente seruatur.

Quid phira?
Et

Nemo

uel

unius

horae

spatio continuo poterit exercere luxuriam,

castitatem uero perpetuam, quisque^) uoluerit, aetate^) seruabit.

hoc Dei prouidentiam


diri

ita disposuisse,
sibi

quis nesciat,

ut ea res custo-

facilius posset,

quam
iara

Dens
Quis

uohierat exhiberi?

Quis igitur

castitatem

seruare

dubitet,

cuius

bonum pronum non minus


Postrerao quisque

uidetur esse,

quam magnum?
iudicet,

iara uelit fauere hixuriae, cuius

nee diuturnitatem poterit sperare, nee praemium? prudens


et sapiens est,

cuius nulLa expectatur

merces.

quam rem habere potius malit, eara, et cuius cum difficultate breuis et
homo

.i
')

C. limamenta.
i

^)

C. oras

(homo ber der Zeile mit kleinerer

Schrift).
*)

^) C. elige. qd (mit einem Strich durch den oberen Theil von d\ Die Worte quod dedit^ sind im Texte vergessen und am Rande mit ^) Der C. und mit ihm kleinerer Schrift nachgetragen (nach sit steht:). S. in ") ipsius. S. quamuis nimis cupidp ohne sit<. So der C. ') Ueber eius mit ganz kleinen Buchstaben die Glosse .(.castitatis. *) So der C; S. quisqm.s. ") So der C; S. aetate.

Bpistola de castitate.

127
perpetuo haberi potest et

exigua possessio
caelestis

est,

an illam, quae

et in

mercedis praemio raunerari.


1.

IV.

Sed, ut de futuri temporis causa, in quo super omnia


et praesentis interini

remunerandfv est castitas, paululum reticescam

conditionem tractare contentus*) sim, puto,


et fidelibus et pudicitiae

me non modo

religiosis

praeniium de Dei pollicitatione sperantibus,


atque profanis perfacile posse persuadere,

uerum
beatum
rei

etiara

incredulis

matrimoniis''')
fore,

coutinentiam
qui

praeferendam,

et

in

praesenti
2.

etiam

eius uoluerit felicitate gaudere.

Sed nullius
est.

bonum

dinoscitur,

priusquara contarietutis eius^) causa noscatur;

nnni ante languoris experimentura ipsa etiam ranitas uilis

Qua-

propter

oportet

nos nuptiarum

prius explicare miserias et tune de

singularitatis*) prosperitate disserere;

non quo nuptias haereticorum

more damnare
tius
tatis

uelinms, sed quo eminens uirginitatis

bonum
sit

euiden-

demonstremus.
sentiat,

Quamquam,

etiara silentibus nobis et

de

casti-

beatitudine praeconia

nuUa promentibus, (Quantum

pudicitiae

commodum,
spexerit.
3.

qui matriraonii casus tota intentus mente con-

Oro te, quisquis nuptiarum uincla^) desideras, ut Si adolescentiae, seraper respondeas mihi, quo hoc consilio facias.
lubrica*) et

uaga iuuentus''),

et

quae diuersis cogitationum fluctibus


Si
nisi

incerta

uokiatur,

ne quando maturum possit habere consilium.


insipientius,

uulgi, quid

enim uulgo

qui eura sapientera existiest,

mat?

Si affinium, nee

eorura

in

orauibus probanda sententia

eo quod plerumque soleant, non, quae expediunt, sed, quae cupiunt,


suadere.
proprio,

Cuius
nee

ergo,

inquies,
est,

consilio

mihi uiuendum
Pauli

est,

si

nee

uulgi

utile

nee parentum?

scilicet et, ut

amplius dixerim,

Christi, qui in

Paulo loquebatur,

cuius tibi post-

modum, cum Nuno interim^) de

ad sanctae legis testinionia uenero, consilium indicabo.


raortalibus et de ipsius naturae sensibus disputem,
si

quo magis erubescamus,

illud

bonum habere noluerimus


4.

Christiani,
tibi,
si

quod etiam natura commendat.


habere -raatrimoniura debeas.
tuao eertam
potes

Esto,

consentiara

quod
aetatis
est,

Hoc

priraura a te quaero,

teuere mensuram, ne, ut raortalis conditio


in

a
et

nuptiarum

hora

te

bis

uotis

positum extrema abripiat dies

*)

*)

C. cont<';>tns. b

')

C.

matreminiis
a
prius.
)
''')

mit einem Strich

(i)

durch

e.

qua contrarietatis eius


est

S.

hat zu singularitatis die Glosse


der
C.
;

-id

caelibatus

hinzHe:efo:t.

So

S.

uinc?</a.

*)

lieber

>tiae^ von ^adolescentiae^,


>. f.

consilio facis'.

')

semper und lu' von lubrica' steht die Glosse Ueber ms- von -inuentns- steht die Glosse .(. e(est)'.

*)

C.

Nunc

i'terT.

128
duplici feriat^)
raouii,

Epistola de castitate.

damno,
in

castitatis,

quia'"^)
sis.

nubere

uoluisti,

et

matri-

quia^)
uotis
si

morte pvaeuentus
diuturnitate

5.

Sed

incerta

concedam.
eueutus.

Esto,

tuis

iiitae

secundus

faueat

quam ducturus es, bene probates habeas mores; scis enim ipse, in feminis bonum difficile reperiri, humanis etiam couUarium et mutabilo semper feraina. Ouinem testantibus litteris speciem ante cuique licebit probare, quam conparet, praeter solara Et hoc uxoreni, quam non licet cuipiam prius nosse, quam ducat. reprobae mercis ex maxima procedit industria; nam et cuiuslibet
Quaero,
eius,
:

negotiator

examinis
aut

iudicium
sit,

tiraet.

Fieri

enim
saeua,

potest,

ut

aut

saperba,

contumax

aut

iracundia^)

aut uinolentia

inpudens, aut procacitate uerbosa,

aut foeditate horrida, aut decore


aliis,

metuenda, quae
Nescis etiam,

concupiscatur

ab

aut

ipsa alios concupiscat.


et in
liis

utrum prudens
est,

e?se possit, an stulta;

utio-

bique metuenda conditio


aut
quasi
sapiens

ne aut quasi insipiens


callida

facile seducatur,

crimen

suum

occultet astutia.

Duplex

etiam in hac parte metuenda calamitas est. Si talis lateat, erit sine fine malum, et sine cessatione peccatum, et marito*) grande dedecus,

quem
filios

exultans

sodalibus

et

amicis suis ubique ad digitum adulter


illi

uxoris ostendet^).

Continget etiam
et ignoraus amet,

acerbum^) malum. ut alienos


si sciret,

suos putet,

quos,

odisset,

et adul-

teram

prolem

coliaeredem

suorum
tale

instituat

filiorum,

eritque

sui

uernaculae') uelut ignarus fautor.


ecce grauius aliquid,

Si iterum detegatur huiusmodi,

dum

obprobrium ad publicum uenerit.

dum

omnes inde
raiseratio.

loqui coeperint; nee est (prob dolor!) aliqua in tali causa

Hoc solum crimen


grauis
suis
illi

est,

quod

et

derisum meretur

et poe-

nam;

eritque forte

maritus et
famulis

sapiens insipientium fabula.

Detrahet^)

nec^)

conparandus^").

Quanta

eum

Cogitur accusare, quam diligit, et eius insuper") afficieut mala! mortem inuitus optare. Conluctabitur cum afFectu pudor. Tali enim
indulgeri,

tolerabit affectus.
tatem^'-*),

non patietur uerecundia; damnare, Dehinc, quid potissimum


Pudoris
erit lugere,

quam
doleat,

diligit,

grauiter

ignorabit, orbi-

an obprobrium.

quam

ipse daranauerit.
flere,

Nemo

infelicius amittit uxorem,

quam

qui coufuuditur

quam

perdidit.

Filios etiam odisse cogitur,

dum, an

ipsius sint, dubitaJbit.

Erit non minus pater inpius


')

quam

crudelis

filiis^^).

Ubi ponimus,
i

So mit

S.; C. feriatur.
^)

^)

So der C;
;

S. quorf.
)
;

=')

C. iracunda.
')

")

C.

und

mit
ist

ilmi S. mariti.
liier als

So der C.

S. ";

ostendit.

C. acerbus.

Uernacula
)

Masc. gebraucht.
>")

So der C.

S.

Detrahit.
.in

So der
^^)

C;
C.

S.

uel.

So
'=')

der

C;
C.

S.

comparanrfo.
S.

")
fiMS.

C.

eum. super.

orbitarftem.

Der

und mit ihm

Epistola de castitate.

129

quod
si

alios letali^)

ab uxoribus pocio, alios gladio diuersisque morNihil

tibus^) ab

earum

adulteris legiums interemptos?


si

horum

timeas,

certus es, neniiui contigisse; aut,


esse,

prouenisse nosti, et te liomiita


tibi
sit in

nein

cognosce.

G.
iit

Sed

esto,

in

omnibus nubendi

obsecundet^) euentus,

nihil tale

eorum

illa,

quam
unde

duxeris,

quae

illius

generis singulae solent ex integro possidere.


et
si

Procreanseit,

dorura certe libororum causa quis nuptias expetit,


forte sterilem
in

ne

contingat esse,

quam

duxerit?

Quod

ita acciderit,

uanum
sit,

prodacta*) est castitas.


7.

quaerere.

non
uteri

esto,

Neque enim licebit illi alteram Sed ut hie spem commodemus incertis Esto, sterilis fecunda sit. Ubi ponimus casus partus et tumentis
:

infinita

discrimina?
faciente,

Solet enira

nonnumquam
moriatur
in

contingere, ut,
utero,

quacumque causa

conceptus

simul^)
ut,

periclitetur et genitrix*).

Prouenit etiam tanta necessitas,

dum

matri prouidetur, medicorum spiculis'') infantia innocens intra ipsius

Sed adhuc meliora credamus, et, humanis opineraur Coucedamus et partus felicitatem, quae summa illi est, si non aut generandus, aut gonitrix^), aut utrique uita priueutur. Certe'') non licet, ut absque Ubi ponimus, quod nonnunquara paruumortis poriculo transigatur. lus aut strabus, aut caecus, aut pede, aut manu, aut quocumque
uteri secreta lanietur.
8.

nos

oontingi

non posse

casibus,

Aliquotiens etiam cum daemonio nasomnibus membris integer natus sit, esto, fortis ac^) ualidus procreatus. Est adhuc latens aliquid, quod formidolosam ingprit parentibus suspicionem, dum, qualis esse possit, ignorant, utrum sapiens, an stultus, utrura sensatus, an excors. Si sapiens, uerendum est, ne non diu uiuat, si brutus, uerendum est, talem
debilis procreatur.
esto,
citur.

membro

Sed

fuisse progenitum.
est,

9.

Sed

et ista omittamus.

Ecce

feliciter

natus

ecce prospere educatus.


et

Sit etiam excellentissimae

singularis ingenii

omnium, quae
et

esse

memoriae et morum ornamenta possint,


Si contingat
ei,

(Usciplinarum peritia

grauitate decoratus.

quod

omni
ciis

aotnti
est,

commune est, ut, dum in dum talis ac tantus, ut non

adolescentiae florentis auspia

propinquis solum, uerum

C.

lotali.
;

So der C.

S.
")

proiecta.

siinnl^/Me.

C.

^) C. und mit ihm S. obsecnndat. Ohne Noth. ^) So der C. und mit ihm S. L. pcr<'clitetur und igenetrix. mit einem Stricli (i) durch
^1

G.

moribus.

das zweite
e.

e*:

beider Wrter.
ist

')

C.

i-speculist

mit einem
oder
ein
")

Stricli (i)

durch
mit

Spiculum

wohl

hier

Lancette

Instrument
C.

einem Widerhaken. Bei Georges fehlt diese Bed. einem Strich (i) durdi das zweite e. ") So mit mit L. der C. und mit ihm S. auf
;
.

genetrix mit
'")

S.; C.

Ceter.

So

130
etiam
ab
exteris

Epistola de castitate.

diligatur,

repentina morte rapiatur, omnis subito

parentum uana

efficietur spes,

omnis cura

frustratur^).

Mutantur
quantaque
tantarum

doloribus gaudia, et sero procreasse

iam

poenitet,

quem semper habere


beatitudo
et qui

non

licuit.
sit,

Cogita

ergo,

quanta
10.

illorura

felicitas

qui ab huiusmodi casibus liberi sunt,

cladium nee suspicione terrentur.

Multos etiam saepe compe-

rimus post paucos nuptiarum dies subita morte direptos, ut ad hoc tantum nupsisse uideantur, ne castitatis aeternitate gauderent. 11.

Et

illud

ubi

ponimus,

uitiata sunt omnia, ut paene nihil

quod temporibus nostris auctore diabolo sie sit, quod absque idolatria transiNeqiie ttam,
neqiie nuptias

gatur, scriptura dicente:

custodiunt^)^ ab auguriis scilicet et auspieiis et caeteris,

mundas iam quaecumque


in hoc loco^)

ad idolorum
clausit:

uidentur pertinere suggestum.

Et

ut,

[idolorum cultum^)]

intellegendum

esse,

non

nescias, sie sententiam

initium

et

Nefandorum enim idolorum cidtiira omnis mali causa est, Haec in matrimoniorum celebratur) auspieiis, finis^).
dies,

quando certus excipitur^


seruatur.

quando coniunctionis hora


sit:

Signatur^),

quando, ne quid infausti ominis iucurratur,

sollicita et diligenti

cra

Et cum scriptum

Non

atigurahitis,

mini^\ auguriis et auspieiis omnia digeruntur^^). turba bacchantium ^^), de obscenis cantibus, de ebrietatibus temulentis,
quae cuiuis horrere honesto uiro possunt, nedum Christiane,
et auditus et uisus ab omni turpitudinis probro esse iubetur inmuGrauans aures^ uti ne audiant iudicium nis, scriptura dicente: sanguinis ^^). Et alibi: Auerte ocidos meos, ne uideant uanitatem^^). 12. Et illud, oro, qule est, quod sie, coalescentibus uitiis, omnia

non auspicahiTaceo de confusa


cuius

uertuntur in peius,
disciplina seruetur"?

ut,

dum Parum
^^)

cupiditati prospicitur, nee ipsius naturae


est

inuoluuntur,

quam etiam
^*),

idolatriam esse et oranium

quibusdam, quod auaritiae crimine malorum radicem

apostolus statuit

nisi

auaritiae iungatur et stuprum.

Quosdam

non pudet cum parentibus suis et paene sororibus'*) cupiditatis non minus quam uoluptatis ardore matrimonii inire consortia, et hoc, ne Digna reuera conidispergantur opes, ne Patrimonium diuidatur.
1)

So der C;
14,
)

S.

frastra&itur.
*)

Ohne Noih.

^)

Sap. 14, 24.

S.

hat >loco weggelassen.


^)

Sap.

text).
S.

wie diese, sind wohl hier ausgefallen. Vulg. hat ^et initium et finis" (nach dem Grund27. It.; ') So der C; . celebraritur (der Punkt unter schwrzer).
"Worte,
^)

auspicaiwc.

C. signetur.
'")

'-')

Lev. 19, 26.

It.

LXX: ovh

oloovtetSs

ov6e dpvtBoHonTJeBe.
33, 15.
It.

C. digerantur.

") Ps. 119, 37.


18)

")

Tim.

6,

^'^) Jes. ") C. ttacantium. **) C. und mit ihm S. 10.

nisi utt.

C. sororis.

Epistola de castitate.

131
illa

unotio auavitiae

cum

stupi'osa libidiue!
ita et

Ut enim

alieua diripere sibi iungenda,


copulari^).
eo,

haec

cum

suis

non erubescit non confunditur

Exsurge, sancte Paule, exsurge, apostole, qui Corinthios


Increpa

quod

inter illos audiretur talis fornicatio, qualis nee inter gentes,


castigasti!

seuerius

nunc

et

nostri

temporis Christianos,

apud quos nuptiae nee honestis quidem dignae de gentibus^) celeQuaraquam iam satis eos increpaueris, cum cupiditatem brantur! malorum oranium radicem esse definisti, quae si non esset, nee ista
contingerent.
transierunt,
apostolus.
legitimis

Dicis mihi:
et facta

Uide,
nuptiis
13.

si

Sed uetera Saucto Abrahae licuit^). omnia noua. Sed nusquam hoc inhibuit sunt Qui hominem abstinere etiam a non fecit.
considera,

suadot,

au

cum

parentibus commisceri

pormiserit.
i'um, a

Haec

idcirco protulerim, ut casus ostenderem nuptiaest.

quibus omnibus pudicitia iumunis et libera


et
ita

Sed

relin-

quamus haec*) omnia


esse credamus,
diligi,

ab omni incursu^) matrimonia aliena

Quid prodest quasi quae Deo per omnia placeant. quod semper haberi non poterit? Quid prodest expeti, quod, quamdiu potiri possit, incertum est? Sed etiam si toto huius uitae tempore*) teneatur, breue est omne, quod quandoque finitur. 1. Sed dicis mihi: Haec quidem uera ratio est et expeV.
rimentis plurimis

conprobata, sed mihi non

sufficit,

scripturarum auctoritate firmaueris et earum testimoniis


tatis ostenderis.

Accipe ergo

legis

exempla.

2.

eam etiam bonum castiUolens Deus denisi

sceudere in

montem Sina
die

et uniuerso

populo maiestatis suae praebere

conspectum, loquitur ad Moysen:


et

Descende, sanctifica populum hodie

cras,

quoniam

tertia

descendet
et

Dominus

in

moniem Sina.

Et

descendit ]\[oyses

ad popidum
et

sanctificauit euni et dixit eis:

Kstote parati tribus diehus,


ostenditur,

ne accesseritis ad mnlieres'').
species

Quo

inter
et

caeteras sanctificationum

castitatem fuisse

necossuriam,
esse

datur intoUegi,

quod absque ipsa perfecta sanctitas


illis

non

possit.

Et

si

tantum

tune exigui temporis continentia


gauderent,
uide,

profuit,

ut

diuinae

claritatis

uisione

quanta

illi

remuneratione sint digni, qui etiam, quod^) naturaliter acceperunt,


perpetua uoluerint integritate soruare.
temporis^) inspectores,
CO
)

Erunt non modo Dei breuis

uorum etiam

aeterni cohabitatores, nee aliud

C. epulari.

'^)

S.

digiK^" rfe^rentibns
st.

(C. dign).
^)

'')

Mos.

20,

12.

*)

So der
luul
It.

C
..(.

S.

hat

'licet

-haec

lieber >incur8U<

steht im C.
*)

die Glosse

periciilo.
S.

Das "Wort

entspricht unserem Unfall^.


')

Der
14.

C
15.

mit ihm
")

si tota

huius temporis uita.


S. ut.
'')

Ex. 19,
;

10.

11.

Der

und mit ihm

So mit

S.

C. breui temporis,

Breut tempore?
9

132
credi
ueritatis
ratio

Epistola de castitate.

patitur,
3.

quam

ut sernpiterna castitas

aeterna

mercede pensetur.
festinationis

Accipe

et aliud.

Dauid,

cum
in

Saulis regis

furias properata fugae declinatione uitaret et panes, quos

secum
itinere

ferre

pauor negauerat,

cum

comitibus
et ab

suis

non

Laberet,

peruenit ad templum

Domini

Abimelech^) sacerdote

fame non minus quam itineris labore defessis refectionem poposcit. Cui ille: Non sunt panes, inquit, ahunde suh manu mea, nisi panis sanctus unus. Si custoditi sunt pueri a niiiere, manducabunt^)^ ostendens, facilius potuisse incontinentes inedia^) mori, quam panem sanctificationis accipere. Unde deriuatam puto egregiam illam ante communiouem sacerdotum nostrorum praefationem Sancta^)
:

non sanctificatum agnouerit, sancta sibi intellegat non debere contingere. Deinde quod panes illos, qui sancti tuuc temporis habebantur, secundum legem ^) et ipsius saluatoris nostri exemplum^) nonnisi solis sacerdotibus attingere licebat'); unde ostenditur, quod pudicitia sacerdotio aliquatenus conparetur, cui edere licuit, quod tan tum sacerdotibus debebatur insumere^). 4. Et alibi pudicitiae bonum in scriptura testatur, cum populus ob Dei ofFensam grauiter interiisset. Dicit enim: Et non erat derelictus in Israel iam^) praeter continentes^^). Per quod intellegitur, castitatis sufFragio alia nonnumquam peccata releuari. 5. Et si illis tunc temporis tantum pudicitia praestitit inperfecta et breuiter custodita, quantum
sanctis, ut, qui se

nobis conferre poterit solida aeternitate seruata!

VI.
claritatis

1.

Haec de testamento
nubere
iubente^^)

ueteri, ubi pro qualitate t-^'mporis

libidinosis^^)

pudicitiae

dignitas

minore

adhuc

suae splendore radiabat.


et integro

Ueniamus ad nouura, ubi plena


castitas^'')

lance^^)

lumine nuUo iam nubere^*) iubente^^)

coruscantes radios sui fulgoris emittit, quae ex eo clarior esse coepit,


quo'-'^)

totius maiestatis

Dominum

et concepit et

peperit.

2.

quod'^) potissimura proferamus exemplum, aliud non inuenio,


a
^)

Unde quam

C.

et.
It.

abimelech
**)

(ab,
.d

wie es

sclieint,

von spterer Hand).

'')

Saiu. 21, 4

C.
.d

ineia

(daneben ber dem tes von incontinentes

und dem mit ihm


")

in
S.

von

ineia

von spterer
^)

Hand
Der
C.
')

inedia).

'')

Der
S.

C. .und

sanctam
Marc.
ergnzt.

(scm).
2,
^)

nnd mit ihm


:>Licebat,

leges.
C. fehlt,

Matth.

12, 4.
S.

26.

Luc.

6, 4.

was im

schon von

So der C. (was nur fr die Priester aufgewendet

werden
C.
;

sollte); S. hat

S. hat iam

insumere weggelassen. zwischen Et und non.

Debeb^ insumiV
'")

'')

So der

Wo

stehen diese

Worte?
S.

") So mit

S.; C. libidinis.

Lnce?

**)

C. fre.

^'^) So mit S.; C. i^ro/tibenle. >) So der ") C. und mit ihm S. ^jro/iibente. ^'') So mit S.

C;

luna.

/n.T?(rif.

") So der C. und mit ihm

S. Q^uod'^

'**)

Der

und mit ihm

S.

quo.

Epistola de castitate.

133

ipsius

Comini, qui

castitatis

decus in utroque sexu dignationis suae


et

dedicauit

aduentu^),

in

matre uirgine

in

semet

ipso,

qui

tarn

permanere uirgo

uoluit,

quam de
talibus''*)

uirgine procreari.

Incipiat tibi
Pulclire
uoluit,

placere iani castitas, quae

commendatur exemplis.

enim iucorruptionis bonum Dominus in cavne etiam habere

Qule ergo bouum est, quod elegit diuina raaiestas, uel quanta illius hominis et quam magna felicitas, qui illam habere uoluerit gloriam, qua Deo et Dei filio possit
quod iam possidebat
in spiritu.

aequari!

3.

Sed

et

illud

uon

otiose consideraudura puto, qualis


eins,

Dominum

ad praeparandas uias

corda

utique horainum, proqualisque*) de eo,

phota processerit, uirgo, nisi

fallor'^),

etiam

ipse,

cum primum
proplietauerit,

a parentibus templo fuisset iulatus, per spiritus gratiam

Symeon

scilicet ille iustus,

de cuius matrimonio nihil

scriptura testatur.
tacet.

Frequenter enim diuina lex uidetur negare, quod

stea etiam
fuisse

Et Anna usque ad annos iam octoginta quatuor uidua. Poquam docere coepit, omnes eins discipuli aut continentes inueuiuntur, aut uirgiues. Quaeso diligenter inspicias, quocoeperint,
ita

modo primum noui testameuti oxordia


fallor,

uirginitatis,

nisi

et

uiduitatis

exemplis
4.

significantibus,

omnes nos debere


ut legislator ludae-

esse post Christum.


latoris nostri sequi

Illud etiam cogitandum nobis est, an legis-

debeamus exemplum.
Christianorum

Nam

orum Moyses,

ita

Christus.

Aut numquid minus


ludaei imitari"?
I])sius

debent Christiani Christum,


etiam testameuti,

quam Moysen

quod nobis per^) Christum et legis ueteris adinpletioue') aliud quodammodo factum est, uocabulum non praetereun-

dum

puto.

Nouum

audio testamentum, apostolo dicente:

Q/d
si

ido-

neos nos fecit ministros noui testamentP).


nihil aduuntiat?

In quo nouum,

noui

Quid noui adnuntiat, si, ut ante ludaei uixerunt*), uiuendum est? uel quid profuit, uenisse Christum, si etiam post eins aduentum ueterum per omnia exempla sectanda sunt? VII. Dices'') forsitau: Haec quidem uehemens ratio est,

sed exemplis potius,

quam

doctrinae consolidatione^")

munitur; ego

autem etiam doctrinae auctoritatem desidoro. llespondere ([uidem poteram, exempla Christi non minus ])erfici debere, quam uerba, scri]itura dicente: Qui (l/'cit, se in Christo manere, liehet, quomodo
nie amhidauit,
')

et i]}se

amhidore^^).
"^

Sed uideamus,
')
*)

si

etiam

ser-

C.

aduent/T.

C.

et

alibus.

S.

bat

uisi fallor
i

wegge-

lassen (eine

Art dogmatischer

Correctur).

C. qualese qiie.
*) )

Am

Rande
S.

'qualisque (vom Corr. oder


^)
^)

vom

Schreiber selbst?).
"')

So der C.;

pos^

So der

C.

S. adinpletione.
1'^)

2 Cor.

3,

6.

S. iiixere (C.
6.

uixer\

C. Dttci.

So mit

S.; C. cousolaiione.

")

Joh. 2,

134

Epistola de castitate.

monum
loco:

eius possiimus reperire

doctrinara.

Dicit enira

quodam
sibi

in
et

Si uult quis post


semet ipsum

me

uenire^

abneget semet

ipsum

toUat cruceni suani et sequatur me^).

abneget

sibi,

Quomodo intellegendum est: cum semet ipsum ^) homo sibi negare^)


recipiat, ut se aut

non

possit, eo

quod conscientia eius uon


erbi

non esse

putet, aut alterum possit aestimare,

quam

fuerit?
:

Puto enim, hoc


es Lucius, et,

esse iiegare
ipse
sit,

se.

gratia, si cui dicatur

Tu

cum

non se esse respondeat, hoc apud alterum si forte ualebit, Quomodo ergo sentiendum est: non tamen apud semet ipsum. abneget semet ipsum sibi? Nisi fallor, ut sibi non uiuat, et ut omne hominis desiderium abdicet, ut uniuersam carnis et corporis respuat
uoluptatem, ut moriatur penitus
sibi

et illi totus uiuat, cuius

morte
est,

redemptus
ut,

est,

apostolo dicente

Christus pro Omnibus mortuus


ei,

qui uiuunt, non sibi uiuant, sed


est

qui pro ipsis mortuus

est^).

Hoc

enim abnegare
et,

se sibi, nullius
si

ditatibus subiacere;

qua

ei

iam humanae uoluptatis cupiex paite exterioris hominis cogitatio


te,

uenerit, respondeat et dicat:

Nescio

homo!

suggestionibus tuis

etiam libens adquieui.

Quamdiu mens fui, Nunc me Christus sanObsecro


te,

guinis sui pretio conparauit.


facere, sed eius,

Mens non sum, nee meam iam possum


quando^)

ad

quem

pertineo, uoluntatem.

nubere libebit uel de matrimonio cogitare, qui huius uim uoluerit


inplere mandati?
et

Gerte uxor proprio hominis

commodo

procuratur,

te magis non aliquid Deo*) uideris conferre, si nupseris, abnegasti permanere optat innuptum. Quomodo ergo te ipsum tibi Et quid sequisi adhuc propriam exercere desideras uoluntatem '')? Non libet, mihi crede, tur: tollat crucem suam et sequatur me. luxuriari uel licite^) crucifixos, nee Christi mandata seruantes de Numquam ista uox in connubiorum carnis uoluptatibus cogitare. copulatione perficitur. Nam ut illi, qui dicentem Christum audiunt: Si quis uult post me uenire, abneget semet ipsum sibi et tollat crucem sttam et sequatur me., nubere omnino non possunt, ita et eos, quibus nimio expetere matrimonia desiderio^) libet, dicentis uocem puto audire luxuriae: Si quis uult post me uenire, uendicet se totum

qui

sibi et tollat uoluptates suas et

sequatur me.

VIII.
in
([uo

1.

Sed et illum locum silentio nos praeterire non conueuit,


nuptiarum
difficultato

apostoli,

conperta,

dixisse

Domino

referuntur:

Si

talis est

causa uiri cum mutiere, non


*)

expedit nubere^^).

')

Matth.

16, 24.
5)

So der

C;

S.

se ipsum.
"')

=*)

C. negari.
')

*)

Cor. 5, 15.
C. uohij^tatem.

So der C; S. quomoio. *) So der C; S. nee


'")

C.

Dius
^)

(ds).
S.
10.

So mit
die

S.;

licet.

hat

liier

Worte

^praeter honestos fines^ hinzugefgt.

Matth.

19,

Epistola de castitate.

135

Satis

ardua.

et

districta^)

responsio,

causam interdixisse uideatur, quam enim nisi minus sapiens uelit, quod quod non expedit, nee in si, est, nee, quod expedit, proderit, si, Ergo
poterit.
dest,
rit.

et quae quodammodo eius rei non expedire testatur. Quis^) nou expedit, exercere? Aliud aliquo obesse cuiquam potest.

quod non expedit, obesse non


quod, quicquid expedit, pro-

Aut

si

confiteri necesse

est,

omne, quod non


2.

expedit, obesse e^) contrario, negari

non

pote-

Sed forte discipulorum adhuc tunc temporis

nouellorum

rudern et praecipitem definitionem


dissoluerit.

Dominus

magisterii sui auctoritate

Audiamus

ergo, quid dicat, et dicti ipsius

uim

sollicita

meute pensemus. bi(S datum est^).


dere conuenerat:

Non omnes

capiunt, inquit, hoc tierJmm, sed qui-

Confirmauit, ut opinor,

sententiam,

tudinis suae difficultate laudauit, eui


Satis duro
et
si

si displicuisset,

ita

quam magnieum responEt quoDicendo


est,

inratiouabiliter
prolis

definitis.

modo
uero:

Stare

poterit

mundus,

causa non fuerit?

Non omnes
sensisse,

capiimt hoc uerbum, sed quibus datum


est:

hoc

eum

credendum

Bene quidem
Nolo enim,

definitis,

sed huius

uerbi magnitudo tanta est tantaque sublimitas, ut illud nonnisi, qui


satis diligenter scrutantur, accipiant.
sie intellegi

dictum

Non

omnes caphint iierhum^ sed quibus datum


illi

est,

quasi castitatem
fatali,

nonnisi

possideant,

quibus etiam non uolentibus et


sit,

quod
et

aiunt^), necessitate conlata


castitatis
facias,
si

ne

et

gratiosum

Deum

statuas

praemiura
eam,

tollas

et

uanam

utrobique eius exbortationem

non qui capiunt, sed quibus diuinitus indulgetur, Tam uana erit exhortatio rei non uoluntariae, quam obtineant. praemium iniustum, et tam non culpari merebitur, qui pudicitiam negatam sibi non habuerit, quam, qui collatara possederit, coronari. Quomodo ergo intollegendum est Non omnes caxnunt hoc uerbum,
sed quibus datum estf

Noli ab scripturae sono discedere, et errare


dixit

non

poteris.

Uerbum

datum, non castitatem, quam aliunde

sperare

non possumus, quia, cum habemus, naturaliter possidemus. Nostra .est enim, quae nobiscura nascitur et in nobis est; ita non Hoc ergo custoest spectanda, sed custodienda, quae iu nobis est.
dieudae castitatis uerbum non onmes, sed, quibus datum
est,

capiunt.

Quibus ergo datum


gelium
et

est?

Omnibus
ubi,

Christi

discipulis,

qui et euan-

apostolum

legunt,

non

aliud

raagis

Deum, quam

castitatem

uelle, cognoscunt.

Quibus uero datum non est? Paganis


ans wie
di/ricta.
^

')

Das Wort

sieht
ist

im

C
ic-

C. Qui.

')

Ira C.

fehlt e.
>contrario':

Vielleicht

doch das zweite >e von


ausgedrckt.
*)

obesse und das >e< vor

nur durch ein

Matth.

19, 11.

*)

C.

a^unt.

2^36

Epistola de castitate.

scilicet et
est,

ludaeis et quibiiscumque novi testameuti

doctrina ignota

in

qua uel^)

maxime bonum
castitatera

castitatis ostenditur.

Inde, ne quis
pro-

existimaret,

omnem

iudifterenter
esset,

Domiui praemium
uitio,

mereri, et ut,

quam remuneraturus

ostenderet, sponte uidelict

et fideliter conseruatara,

nou aut generandi

aut

humanae

uio-

Sunt enim spadones, lentiae necessitate possessam, sequitur, dicens: qui ex utero matris sie nati sunt, et sunt spadones, qiii castra sunt
ab Jwminibus,
et

regnum caelorum^).

sunt spadones, qui se ipsos castraueriint xwopter Hi ergo soli reguum caelorum accipiunt, qui

se possessionis eins causa castrauerint.

Aut,

si

similiter ualuerat^)

in totum^), superuacua castratio erit, et


si

Domini

superflua repromissio,
necessitas

etiam non castrati accipient, propter quod


uoluntariae castrationis indicitur^).

aliis

quodam-

modo

Quid ergo?

Damnauit Do-

minus nuptias? Absit! Sed tantum regni gloriam illis, non uitam, 3. censetur. si tamen omuia mandata seruare poterint, denegasse se a dominica coena inter caeteros etiam, qui Blum uero locum, quo uxorem duxerat, excusauit, imrao se non uenire professus est, quem ipse etiam Dominus de coena sua non gustaturum esse testatus est,

quomodo
gelio

intellegere debeas. tuo iudicio dereliuquo.


sufficiant.

Haec de euan-

pauca dixisse

IX.
quid
ille

1.

Ueniamus nunc ad
ille

beati apostoli litteras, et uideamus,

doctor gentium,

electionis uas de

matrimoniorum causa
scriptis
et uiret caelibes")

censuerit.

Animaduerto, Corinthios de hac re suis apostolum


ut,

consuluisse et poposcisse,

quid erga nuptos

Antequam gines eos obseruare conueniret, uariis litteris responderet. ad apostoli uerba ueniam, primum quaero, quid causae fuerit, ut de

quam celebrare Heere nemo dubitabat, quam etiam legis exemplis. Nam quod tarn Dens diuersum sexum humanae propaginis causa condiderit, etiam
ea re consuleretur apostolus,

naturae testimonio,

natura suggerente cognoscimus, et quod matrimonii copulam semper Quo*') exei-ceri licuerit, uonnullis scripturarum docemur^) exemplis. Corintliiis de re manifesta quasi de dubia ergo necessarium fuit
sciscitari?

Aut numquid eorum


aliud reor,

auribus noua aliqua doctrina sonalicuerat,


si

uerat^),

per

quam, quod ueteribus

sibi

iam

licere dubita-

rent?

Non
Ego

nam

satis

uane,

ipsi

sibi quasi

iucertum

facerent,
est?

quod retro semper habuerant certum. paruitatis meae non abnuo iutellectum, sine praeiudicio tamen alterius, cui Dens melius reuelauerit. Dico enim, apostolum
')

Quid ergo tenendum

So der
*)

C;

S. et.

^)

aluerat?
der C.

C. in forum.
S. Quirf.

Et ^) C. eialuerat; S. eualuerat. Matth. 19, 12. '^) C. dceniur. ') So So mit S.; C. indHcitur.
'")

(Wozu);

")

So der C.

(s.

Georg,

s.

v.

sono)

S.

sounerat.

Epistola de castitate.

137

in

uirginitatis

prima sua apud Corinthios praedicatioue non aliam magis, quam et pudicitiae adnuutiasse doctrinam, et hoc praecipue

deraaudasse, ut uouae legis cultores noui aiiquid exercerent, et in

Christum eredeutes Christi per omuia exempla sequerentur, secundum


ilhid Petri:
2)h(ni,
ttt

Christus 2)assi(S est pro nobis, relinquens


eius^).

tiobis

exemfecit,

sequamini uestigia
calorem

Quae causa postmodum


refragari

ut

Corinthiis

apostolum esset necesse consulere,


pudicitiae
si

dum quidam

per

incoutinentlae

uiderentur

doctrinae.

Nam,
eis^)

ut superius diximus,

noui nihil aliud audieruut, quid opus


2.

de re manifesta aliquid interrogare?

Sed
et

dicis:

Cur haec
hoc

apostolus non ante praeuidit et ita doctrinae suae raodum temperauit,


ut nihil
rc4i(|uisse uideretur

ambiguum?

Sed,

si

praeuidit,

boni^)
offerre,

doctoris

fuit,

rem,

quae infirmis debebatur, non tam nitro

quam

rogatus indulgere.

Prudentem niraium*)
aegri

fuisse archia-

trum puta,
ei,

qui ad conualescentis iam

commodum
se

praecipiat

ut ab omuibus se pomis abstineat;


noluerit habere patientiam.

et si aeger ille tantae fruga-

litatis^)

ut ab

omni
erat,

pomorum genere
eidem

retrahat, necesse erit medico, ne infirmus grauiora praesumat,

uel leuiora concedere; tarnen, quod


abstinentiae
securitate gaudere.

suum

uoluit,

eum

perfectae
pudicitiae

Ita et beatus apostolus,

et castitatis amator, exoptat


est,

primum, omnes possidere, quod


ne

summum
non

sed,

si

quis reclamauerit,
indulget.

inlicita contingant, licita concedit


si

et

uelut

inuitus

Quod

summum bonum
illi

esset,

indulsissot, sed potius

inperasset;

sed nee

praecipui

boni licen-

tiam postulassent, quod nitro praesumere potuissent. Donique lege^), apostolum absque fornicationis necessitate matrimonii copulam sponte
docuisse.

X.
raus.

1.

Sed,

ut,

eum incontinentiae licentiam non


clarescat,

sincera uoluntate

praestitisse, manifestiere ratione^)

ipsius

iam uerba ponaest

I)e qinhus auteni scripsistis mihi:


tamjere^).

Bonum
eum

homini mulie-

rem non

Hoc primum
et

scribendo tradidit, quod iam docendo


esse, id

tradiderat.

Et

puto,

dubium non

prima sententia posuit

bonum

esse professus est.


Doi
S. est.

mulicro illum dixisse credendumV


')

quod et in Sed de qua aliena non puto; neque enim


uoluisse,
''

Pet. 2, 21.

2)

So der
'O^.

C;

Strich

(i)

durch das zweite


'')

*)

So der C.

) Der C. (nTm\

.bono^ mit einem


S.

hat

das

Wort

ausgelassen.

Der
;

wenn du es kannst wo geschrieben steht.


C.

^) Wohl: und mit ihm S. ^fragilitatis-'. Lies, siehe zu, ob du lesen kannst, ob du eine Stelle findest,

C.

Du

wirst es nicht knnen, wirst keine finden.


.

')

Der

und mit ihm S. -uoluntate AVie es scheint, ein durch irrige Wiederholung des vorangehenden nioluntate: entstandener TexttVhler. Definitione?
)

Cor.

7,

1.

138

Epistola de castitate.

Corinthii tarn vecordes erant, ut hoc apostolum interrogarent, an eis


aliena liceret matrimonia uiolare,

quod

citra illius discipliuae inter-

dictum ipsa
nimio ardore
pretatione

etiara

natura

damnabat.
ergo

Hoc
non

propter eos dixi^),

qui

libidinis scrlpturarum ueritatem peruersa nituntur inter-

subuertere.

Si

ratio

concedit,
2.

ut

de aliena
ut'*^)

dixerit, restat, ut

de propria dixisse credatur,

Sed,

huius
scire,

loci intellegentiam facilius nosse possimus,

oportet nos

primum

beatuni apostolum

triura
et

partium hoc in loco suscepisse tractatum,

nuptarum, uiduarum
parte
sie
dicit:

uirginum.

Denique

in

prima tractatus sui


mihi:

De
quibus

qiiihus

atem

scripsistis

Bomim

est

homini midierem non lngere^); in secunda:


tis et

Dico auteni non nupfuerat,

niduis^),

si

iam superius locutus


tertia:

superuacuum

Sed reuertar ad primam, in qua eum non quidam inperite existimant, sed matrimonio iunctis proprio scripsisse manifestum est. Denique sie dicit: Bonum mulierem non lngere. est homini Non dixit: Bonum est homini mulierem non ducere, quia de his, qui iam duxerant, disputabat. Quo*) ergo tactu homini mulierem non attingere bonum est? Publice atque'^) communi, quo aut codicem, aut tabulas, aut aliquid necessitatis causa contingimus? Non credo, sed secundum usum
uiduis et uirginibus, ut
coniugii.

sermonem; Domini non lidbeo^).


fuit iterare

in

De

uirginihus atitem praeceptum

Nam
et

et

puro

et

simplici

tactu feminas et Christus et

eins apostoli

sanctorum quique tetigerunt.

christianae castitatis

amator?

Quid agis, apostole, Quid ordinem diceudi praeposteras?

De

incontinentia consuleris et de castitate respondes?

Bonum suum

Quid incassum laboras [docere^)], quod falsa interpretatione postmodum libido subuertat? Deinde hinc^), cum dicis, bonum esse homini mulierem non tangere, uideris ostendere, malum esse, si tangat. Nihil enim "uono contrarium est, nisi malum. An hoc more malum accipiendum est, quod, etsi absque peccato Malum incontinens esse poterit, multo inferiorem gradum teneat? Et si bonum est est enim cuipiam non esse, quod melius est. homini susceptam iam in matrimonio feminam non contingere, quauto Facilius enim quis, quod non melius est omnino non nosse ^).
luxuria cupit audire, non tuum.
habuerit,

nee

cogitabit'^),

quam quod

habuerit,
3.

spernet.

Nemo

enim iuxta ignem


*)

positus extraneus est a calore.

lde sequitur:
S. ergnzt.
')

C.

xlix
7,
1.

S.
")
^)

sdixi^.
1

*)

Ut fehlt im C.
^)

Schon von
^)

')

Cor.

Cor. 7, 8.

Cor.

7,

25.

C. Quia.

So

der

C;

S.

an.

Ein Wort, wie


^)

dieses,

oder auch in eo scheint hier


") So mit S.; der C. esse
.

ausgefallen zu sein.

So der C;

S.

hwnc.

Esse nuptum'^

") C. cogitait; S. cogitawen^.

Epistola de castitate.

139

Propter fornicationem

autem unusquisque suam


quia
illis

uxorem haheat^).

Haheat,

dixit,

nou

diicat,

loquebatur, qui duxeraut.

Et

unaquaeque suimi iiirum haheaf^).


dixerit.
liaheaf.

Diligenter, obsecro, aduerte, quid


inquit,

Propter fornicationem^
Osteudit,
a
quia,

unusquisque suam uxorem


eius
rei

existente

necessitate,
abstineri,

licentiam

indulserit,

qua superius uoluerat

fornicatione^) scilicet.
liaberi per-

Et cum causam monstrat, ob quam matriraouii officium


miserit, uidetur ostendere, citra
licere.

eam,

propter

quam

conceditur, non

dinoscitur,
sisse

quautum enim illud, causa interueniente, concessisse tantum, eadem causa uacaute, propter quam concesMorbo igitur fornicationis mediuisus est, denegasse censetur.
In
in

cinam quodamraodo apostolus

nuptias

dedit,

ut fateri habeas. te^)

sit; eodem morbo laborare, quid tibi est alienam sperare aut, si te sanum conscientia tua sentit, medicinam, quae, quamuis aegris bona esse uideatur in hoc, quod*) eos a letali morbo eruit, non est tamen sine sui conpunctione medicaminis. Sano enim nihil aliud quam superuacuae tribulationis

ut, eius medelara tibi indulgeri, necesse

dolorem^)

medicina praestabit.

Noli, debilitari corpus,


Illis

cui diligens

tautum concessisse cernitur apostolus nuptias, quos fornicaturos formidabat ex iuprouideutia. Nara dicendo propter fornicationem autem unusquispotius custodia,

quam

superflua cura debetur.

que suam. uxorem haheat, quid in posterum caueret, ostendit.


ergo frustra infamari^).
Similis
est contiueus,

Noli

qui nuptias expetit,

sano homini,
et

qui uano territus pauore, habere se


desiderat.

crebius

exorcizari

daemonium putat Hie praeter superiiuam curara et


4. et

patientis etiam

incurrat^)

infamiam.

Sequitur:

Mulier sui

corporis potestatem non habet, sed uir,

uir sui corporis pofestatem

non

habet, sed mulier.

Nolite fraudare inuicem^ nisi forte ex conorationi^).

sensu

ad

teynjms,

ut uacetis

Quid

est

illud:

Mulicr
et

potestatem corporis sui non habet, sed uir^ et uir sui corporis potes-

tatem non habet, sed mulier'^), nisi quoil, prouocante uim quodammodo altrinsecus inferente, nullus umquam

alterutro

corporis sui

*)

1 Cor. 7, 2.
*)

So mit
^)

S.; C. fornicationes.

=*)

So mit

S.;

C. habende.

")

C. q.
;

C. dolore.
*) 1

So mitS.; C. infamare.
")

')

So der C. (mc/ife gera-

then

S. incurrtt.

Cor. 7, 4. 5.

Auf ^sed mulien

folgen im C. die

Worte

inuicem, nisi forte ex consensu ad fewjms, ut uacetis orationi. Quid est illud: Mulier sui corporis potestatem non habet, sed uir, "Wiederholung similiter et uir sui corporis potestatem nofi habet, sed mulier ?
Nolite fraudari des vorangegangeneu
y Nolite

sed mulier

mit den beiden Abweichungen


st.

^fraudari>similiter;

fraudare- und ^et similiter< aus der Wiederholung aufgenommen.


st.

des blossen et,

hat

140
raotum casta
tiuentes
sufficit

Epistola de castitate.

patientia

custodire?

Et dum niimquam

con-

existunt,

seinper orationis et eoraraunicationis bono rautuo

fraudantur instinctu; quod praecipue continentibus habere conceditur,

eodem
tinentes

apostolo

dicente:
iit

Nolite

fraudare

consensu ad tenipus,
estote,

tiacetis orationi,

imcem, nisi forte ex id est paruo tempore inconuacare^) possitis.

ut

largiore

spatio

oratioui

Et

Herum ad ipsum reuertiminP). ad matrimouii usum eos redire


necessitas exegisset.
tieslram^).
iie

Post orationis scilicet continentiam


permisit, si tarnen incontinentiae'')

Ne
cur,

temptet uos Satanas propter mcontinentiam

Causam,
eis^)

quod superius

dixerat, concesserit, reddidit,

quam

per incontinentiae occasionera inferret diabolus temptua, qule

tatiouem.

Animaduertat ergo prudentia


retrahit,

bonura

sit,

quod

quod a Christi corpore ad tempus remouet. Nam quod commuuicare incontinenti non expediat, hiuc manifestissime declaratur, quod etiara oratio illi quodammodo interdicitur, quam communicatione ex hoc minorem esse manifestum est, quod^) non Omnibus hominibus orantibus communicare licet, omnibus uero
ab
oratione
'')

etiam non communicantibus orare permittitur.


est,
est,

Unde

procul dubio ^)

non usquequaque congruere^) incoutinentibus adire, quod maius


quibus etiam,

Sed hoc in Omnis ueteri testamento euidentius declaratur, ubi scriptum est: mundns manducahit carneni^ et qui manducauerit carnem sacrific sahdaris^ quod est Dominik et inmunditia eins super ipsum, exterminahitur anima ilki de popido stw^^), et alia multa, quae nee animalium carnes, quibus ueritas dominici corporis praefigurabatur, ab nde prouidendum est, quod praeincoutinentibus contigi sinebant.
quod minus
est,

inhiberi censetur.

sumptiouis et ignorantiae errore teneantur^^), qui*^) ueritatem ipsam,


cuius imago sie custodita est, minore putauerint ueneratione sumendani^^).

Sed haec,

dicot qiiis, in ueteri scripta sunt testamento.

humanae
et

prauitatis ingenium!

Quando

de^*) diuitiarum contemptu

de uirginitatis bono agitur, quae in^^) nouo testamento praecipue commendantur, ad uetera exempla confugiunt, quando autem de

nuptiarum
defensionem

intemperantia
uoui

in

lege

ueteri
ita
fit,

euidentius

expressa,

ad

recurrunt.
teuere,

Et

ut

inter

utrumque nee

nouum
nouo de

uideantur

dem ab
')

Quo enim necessarium fuit huius rei incoutinentia satis agere, quam nee exerceri quiQuamque non eam excusauerit, immo omnibus uoluit?
nee uetus.
")

C. uacari.
S.

Cor.
^)

7,

5.

'")

C. iucoutinentia.
')

*)

Ebds.
o
q.
")

")

Der

(J.

luid
^)

mit ihm

^eins.

C.

communicatiom.

C.

C. dubii7.

") Lev. 7, Der Cod. uud mit ihm S. jcongrue. Congrue coutineutes? '*) Der C. und mit ihm ") Der C. und mit ihm S. teuetautiir. 19. 20 It.
>quia,
'*)

S.

C. sumendi.

") De fehlt im

'^)

Iu=:

fehlt

im

C.

Epistola de castitate.

141
fiducialiter
abstulit,

potius
cessit!

onerauerit,

cui uec oi*ationi

quidem

uacare congratia

Lex tantum

incontinentiae

sacrificia
iit

novo

ipsura etiam oratiouis iustantiam denegauit,

et hie

quoque uideaDicis''')

mundata per Christum sunt. Alia si forte, ut diuersitas carnium et quaecumque in nouo testamento per Dominum et eins apostolos mundata referuntur, non
forsitan:

mus inpletum: Non ueni legem Quae iu lege inmunda^)

soJiiere,

sed adinplere^).

fuerunt*),

incontiuentia^),

quae usque adeo pristinam inmunditiam


et

retinet, ut

etiam orationi praeiudicet

ad sacerdotale officium non admittat.


est,

Aut
plane

si

et ipsa

mundata per Christum

quid

est.

quod^) orationem

inpedit,

uel cur sacerdotes esse necesse est continentes?

Mundatur
'')

per baptismum ab omni iumunditia homo, tantum

ut post-

modum
totiens^)
lutus.

semper,

ita

ut spiritaliter natus
erit,

est,

perseueret.

Alioquiu
sorde
pol-

inmundus

quotiens^) incontinentiae fuerit

Hoc etiam

beati loannis testimonio euidentissime conprobatur

dicentis:

Hi

sunt,

qui

cum mulierihus

se

non coinquinauerutit^^).

Nam

si

coinquinatio inmunditia caret, poterunt et hi mundi^^) uideri,

scriptura quos inquinatos esse conmemorat.


potius,

Et ne hoc de

adulterio

quam de matrimouio dictum


si

arbitreris, sequitur:

Uirgines

enim permansenmt^-). Caeterum,


set,

de adulterio uel fornicatione egissunt, qui

ita

eum

loqui

conuenerat:

Hi

cum

meretricibus se

non coinquinauerunt; nee laude dignos iudicasset a tanto crimine


continentes.

Haec absque
5.

praeiudicio^^) dixerimus eins,

cui melius

fuerit reuelatum.

Sequitur apostoli sententia:

Hoc aufem
Indulgere

dico
se

secundtim
nuptiaruni

indidf/enfidm,

non secundum
non

inperium^'^).
testatur.

officium

apostolus,
illi

inperare

Summum
quam
hie

bonum enim
audenter

tam*^)

sibi non^') indulgeri expectassent,

inpera.sset.

Uide

ergo, qule existimari debeat,

quod per
quid
nolit,

indulgentiam constat
sicut
nie ipsum^'^).

Sequitur:

Uolo autem. omnes homines esse,


uelit,

Dum,

quid

iudicat, simul et,

ostendit.

Cur

igitur dicis:

Si uoluit, indulsit propter causae neces-

sitatcm^ non propter

meram uoluntatemV
alius

Sed

tiniisquisque

proprium

habet

donum a
Matth.
*)

J)eo,

quidem

sie,

alias

uero

sic^^).

Quid

>)

5,

17.

So der C;
^)

S.

Dices.

^)

C
^)

iind

mit ihm
')

S.

umiiula'.

C. fuer, S. fuere.
)

C. incontineutif.
;

C. q.

So der
Apoc.
14, 4.

C;
'')

S.

tmien.

14, 4.

) So der C So der C; S. totics. S. ") So mit L. der C. und mit ihm S. inmundi.
;

quotics.
'')

'")

Apoc.
S.

So mit

S.; der C.

n^rficio*.

")

Cor.

7,

6.

*)

Der

C.
'*)

'Snmir.nm enim bonum


ante

mit Wec:las.siuig von tamen.


die
'*)

tamew<; S. bat liier


nicht

eingeschoben.
'')

Er hat
7.

"Worte

>Summnm

inperasset*

verstanden.

Cor. 7,

Ebds.

142
ais^),

Epistola de caslitate.

apostole?

Donum

dicis,

quod uix
et
est,

potiri concedis?

Si

douum
Et
si

est

matrimonii copula, ergo


est,

pagaui Dei dono^) gaudent.

Dei donum
gere?
uirginitas

quomodo boDum

honiinem miilierem non

tti-

Similiter, si est homini, Dei dono carere? Dei potius dono confertur, quam propria hominis uoluntate seruatur, ergo praemio caret. Nullura enim donum est, quod Nam et oculi nobis et manus et caetera a mereatur^) praemium. Deo membra douata sunt, non tamen pro eorum possessione aliquo praemio munerabimur, nisi ea pro arbitrii*) nobis libertate concessa proprio nutu et uoluntario nisu ab omnibus malis artibus retrahendo Et si Dei ordinatio haec ad bonorum operum formemus officia.
est,

Numquid bonura

ut alios

uirginitatis,

alios

matrimonii donatione disponat,

quo-

omnes esse, sicut se modo ipsum, si hoc fieri omnino non poterat"? Fieri enim non poterat, si diuersis necesse erat possidere dona diuersa. Aut numquid apostolus aduersus Dei dispositionem aliquid uoluisse credendus est? Quod uel cur ab omnibus exegit. quod in Dei pendebat arbitrio? si hoc stare nullo modo^) potest, quomodo ergo intellegendum est: Umisquisque proprium habet donum a Leo'^ Propriae scilicet uoluutatis, iuxta quam illi non modo nubendi et non nubendi conditio, uerum etiam boni et mali, mortis et uitae electio datur, scriptura dicente: Ante hominem bonnm et malum, uita et mors; quod pla6. Dico autem non'') ciierit ei, dahitur illi^). Postea sequitur:
apostolus aliud se uelle profitetur, id est

nuptis

et tiiduis:
illis dicit,

Bonum
si

est illis^ si sie

permanserint^ sicut
Postea^):
illis

et ego^).

Cur hoc si non

ipsorum proprium non erat?

Quod-

continent,

nuhant^^).

Non

dixit:

Si

Dens
si

hoc non

donauerit,

nubant;

quod eum
sciebat
esse,

dixisse

conueuerat,

hoc uon spon-

taneae uoluntatis

sed doni.
est,

3Ielius est

enim
uri^'"^).

nid)ere

quam

uri^'^].

Inde nubere melius


est,

quia

malum

est

Sus7.

piciosum

bonum

quod'^) graui

poena melius aostimatur.

De
do

nirginibiis

autem praeceptum Domini non haheo^ consilium autem


ccnsecutus a Domino, ut sim fidelis^*). Praeceptum ecce Domini non habere se apostolus

tamquam misericordiam

Dicis itaque mihi:

*)

C. land

mit ihm
S.

S.

^agis'^.

Vgl. ob.

S.

135 Anm.
")

5.

*)

C.

')

C.

und mit ihm


(i)

verkehrt ition mereaturs.


a.
'')

C.

'arbitria mit
;

domo. einem

Strich
S.

durch das zweite


)

ergnzt.

Sir. 15,

18.

nicht hinzugefgt, dagegen in L.

*)

*) schon von Modo- fehlt im C. In A. ^Nont ist im C. ausgefallen. ^) Im C und in A. steht 1 Cor. 7, 8.

nach

'erat'

kein
'")

Interpunctionszeichen,
Cor. 7,
9.

sondern folgt ein solches erst nach


'^)

postea^.

") Ebds. ")


1

mri.

'')

C. qd mit einem

Strich durch das

A^ von

>d.

Cor. 7, 25.

Epistola de castitate.

143

Sed consilium sibi non deesse testatur. Aut numquid^) leue putas, Dei saltem aspernari coDsilium. Nam sicut praeceptum non dedit, quia non habebat, nee consilium dedisset, Ergo, quod habebat, dedit, qui non nisi et hoc a Domino accepisset. Et ut dedit, quod non habebat, consilium scilicet, non praeceptum. raanifestius nosceremus, Dei consilium eum non minus dedisse, quam Beatior antem erit, si sie permanser suum, in sequentibus ait: secundum nieum consilium. Puto enim, et ego spiritimi Dei haheo ^).
de
uirginibiis
profitetur.

suum non ex iudicio proprio, sed ex diuino Dei enim est, quod Spiritus^) eius est. Quicquid dixeris, inquies**), consilium non nubendi dedit apostolus, non praeceptum posuit; quia secundum louiniani quondam^) haeretici sensum hoc argumento uirginitatem superfluam putas. Si quis te interroget'), cuiusmodi consilium apostolus dederit, bonum, necesse est, fatearis''),
ostendit, consilium
spiritu processisse.

Quo

quod

per spiritum

sanctura proraebatur.
[bona^)].

Nam
Si^)

et

bonus homo de
tibi dicat:

bono thesauro cordis sui profert

iterum

Quid facimus, quod

alio

in

loco

boni consilii praeuaricatores esse

quodammodo prohibemur,

scriptura dicente:
te,

NoU

contempnere con-

silium honum^^Y^ constringet

aut negare, bonura consilium dedisse

Paulum, quod nuUus sanae mentis audire patiatur, aut agnoscere, inlicitum esse et non fieri^^), quod contempni prohibetur. Nihil

enim

refert,

si

praeceptum non
est^^).

sit,

praeceptum (V)
promiseram.
Pauli tantum,

redactum

Quomodo

quod per praecepti simile ad ergo te de huiusmodi


tibi,

quaestione exuas, ipse tu uideris.

Ecce exhibui

Cuius magis consilium sequeris, Pauli


sed

scilicet,

quod dudum et non

Domini, qui per spiritum suum loquebatur in


Beates nos, quibus Dominus uiuendi
si

Paulo, [an tuae uoluptatis^^)]"?

consilium dare dignatur, infelices uero,

talem consiliarium spreueinstantem,


id est

rimus!

8.

Existimo,

hoc

esse

honum propter
*)

n
^)

C. qiiid (vii
o

mit ganz kleinen Buchstaben).

Cor.
*)

7, 40.

^)

So

der C.; S. ex spiriht.


5

Unnthige Corr.

^Spiritus ist Gen.

C. inqniens.
")

So mit

S.;

C. r/d, eine eigentlicli in

qnofZani- aufzulsende Corr.

Hier

von sehr spter Hand (vielleicht der des S.) i>Iouinianus ) Bona ') So mit S.; C. fateris. (mit Punkten ber den beiden is). ) ^) fehlt im C Tob. 4, 18. S. Et si. ^Et^ steht nicht im C. ") P'ieri ") C. quod per praecepti faciendum esse. Fieri deberel
stellt

am Rande

einer Zeile.

est. Die drei ersten Worte stehen am Schluss Die folgende beginnt mit einem leeren Raum, auf dem etwas Ausradirtes gestanden zu haben scheint. Auf ihn folgen die drei letzten hat >quod per praeceptum ad praeceptum redactum est. Worte. S. *') Worte, wie ungefhr diese, mssen hier ausgefallen sein. S. hat Nichts

praecepto redactum

ergnzt.

144
praesentem,
est,

Epistola de castitate.

necessifafem^).

cuius

causa

nobis
nisi

Quae haec igitur praesens bonum esse mrginitatis statum,


fallor,

necessitas

apostolus
glo-

coutestatur?

Noui,

testamenti,

cuius
est,

ampliorem

riam

adipisci

uolentibus haec prima

necessitas

ut integritatis

perseuerautia Christi uiuaraus exemplo, deinde, ab

omuium

negotio-

rum

saeculariura exuti curis, eins per

omnia raandata
-

facilius obser-

uemus.

Nam

transgressor extiterit,

quod saluus esse non possit, qui uel unius praecepti non ignorare te credo, apostolo dicente: Qui

uniuersam legem sentauerit, ofenat mdem in uno^ fackis est omnium rens"). De^) quibus praeceptis uel pauca dicamus, ut de Praecipitur nobis non mentiri, non paucis intellegantur et reliqua. maledicere, non malum pro malo reddere, non iurare quidem uel
iuste;

iubemur etiam inimicos

diligere et odientibus nos

bene facere

et pro caluraniantibus et pro persecutoribus nostris orare.

Non

licet

nobis saecularia iudicia adire*), non ablata repetere, non uicera iniu-

riam inrogantibus repensare, quin potius uerberanti alterara maxillara


praebere
et
^)

auferenti

tunicam pallium cedere.

Non
cum

licet

autem

etiam cum

fornicatoribus, aut

cum

auaris, aut

maledicentibus,

Obsecro te, ut aut cum ebriosis, aut cum rapacibus cibum capere. secundum tuae testimouium conscientiae respondeas mihi, si poteris omnia ista^) seruare, quisque raatriraonii fueris necessitatibus praepeditus. Sine matrimonio sumus et a tam molesti oneris uexibus liberi degimus ac securi et uix nihilominus plenitudinera possumus Quid nobis agendum est, si tantae sollicitudinis seruare mandati. Nemo se iam ex eo Christianura perfectum uinculo implicemur? putet, quo eum uulgus magnificet, et quo pessimis melior esse uideAntiquum prouerbium profert: liiter nulla'^) etiam aliquid atur. est pro magno; non^) tarnen uero magnura habetur, quod sterilis
inopia loci conmendat.
proficere

Sic et qui malis paulo melior fuerit,

potest

ad minorem poenam,

non tamen ad uitae aeternae prae-

mium, quam habere non poterit, nisi quem conscientia sua secundum mandatorum plenitudinem Christiauum esse testata sit. Iubemur etiam incessanter orare, dicente Domino: Omni tempore oranQuomodo haec Et apostolus: tes^). Sine infermissione orate^^).
inplere^^) incontinens poterit, cui orare uix conceditur, nisi continens

fuerit?

Merito ergo apostolus instantem, id est praesentis temporis

*) C. ) So mit S.; der C. ^Et^. Jac. 2, 10. autem etiam ohne ^^cum; S. aiitem cum mit Wcglasgniig von setiam. Non licet etiam? Aiiteni'^ ist unnthig und etwas strend. ') L. notmwWn. ") Der C. und mit ihm S. y-ifa. *) So mit S. im C.
)

Cor.

7,

26.

'')

atfdire.

*)

C.

fehlt nour..

Luc. 21, 36.

'")

1 Tliess. 5, 17.

") C. inpleri

Epistola de castitate.

145

bono perseuerare uolebat, auimos auersuros ^), si eius Et quoniam dixerat; niagnitudinera, ita intuentes mente, uidissent. Existimo, hoc hommi esse propter instantem 'necessitatem, ne cui
necessitatem
opposuit,
liis,

quos

in

uirginitatis

sciens,

eos

facile

nuptiis

existimationis sententia uideretur incerta, statini subiungit et prioris


dicti^)

ambiguitatem sequentis definitione restaurat, dicens:


est

Quoniam

honnni

homini
et

sie

esse^).

Seruat apostolus per omnia suum

gvadum^)
uirginibus
illis

neciuaquani

adfirmans,

in

castitatis

sententiae suae ordinem mutat, id etiam quod uiduis dixerat et maritis, bonum esse perseuerantia perraauere, dicendo^): lionum est

homini
apostoli,
9.

sie esse.

Nescio*), quid uult clausum intellegi ab eo, qui^),


ita esse uoluerit.

imrao Spiritus sancti consilio despocto, non

IJinctus es uxori? noli qiiaerere solutionem; solutus es ab uxore'^

ne quaesieris uxorem^).
interpretatione

Nemo

euidentis sententiae intellectum falsa

corrumpat, nee ([uisquam existimet, se ex hoc iani

huius

loci subterfugisse^)

conteraptum, quo
se

eura^'') aliter,

quam

ueri-

tas exigit, sentiat.


sufficit

Quin potius maiori


diuini aspernatio,
erit,

reatu inuoluit, cui non


eius

serraonis

nisi

ut

etiam

adulterator

existat.

Nee ex eo uerum
quia

rimus,
nostrae

nos

ita

seutire

quod de dominicis scripturis seusedelectat. Diuinae sententiae uis non


fauet. Caueuda est nobis in quidem Pauli litteris, sed de

uoluntati,

sed
Petri

suae

ueritati

hac

parte

beati

de

oranibus

huius uel
et

maxime

epistolae

corruptoribus sententia dicentis:

Sicut

carissimus frater noster Paulus secimdum datam sibi sapientiam


uobis,
sicut et

seripsit

in omnibus
difficilia

epistolis,

loquens in eis de his,

in qiiilms sunt
les

quaedam
et

intellecttc,

quae indocti
testatio est,

et

instabi-

deprauant, sicut

caeteras scripturas,

ad suam ip>sorum uolunquae aliquid

tatem^^).
scripturis

Sed

et illa

non minus formidanda


reddenda sunt
locis,

diuinis adicientibus
suis

aut detrahentibus comminatur.

Qua-

propter

omnia

nee

aliqua

extra causae

ordinem sentienda.
praecepticm
dixerit,

Denique ita exorsus est: De uircjinibus autem Domini non habeo^'^). Igitur, quicquid in hac causa
est.

ad uirginitatis exhortationem referendum


C.

(Jum
(i)

dicit

')

afZwersuros.
')

'^)

C.

dicta^

mit

einem

Strich
ein).

durch

>a-.

^)

Cor. 7, 26.

Schritt,

Gang
")

(hlt seinen

Gang

*)

Der
C.

C.

und
')

mit ihm S. *et dicendo-. de eo, qm'rt; S. de eo, qui.


Schluss
(der

S.

et uescio;

>ett

steht nicht

im

C.

Wohl:

Ich weiss nicht:

wie

(als

was) will der

Schlusssatz

'Bonum

est liomini sie esse'}

von dem verstanden

werden, welcher
stehen
dessen.
.

wie will der, welcher


Cor.
27.
('.

1.5.

den .Schlusssatz:
eo-:
'")
''')

Bonuut

ver-

Sollte de' richtig sein, so


")

wre de
16.

von dem her, von Seiten

7,

*)

subterfwisse.

So der C. und mit


7,

ihm

S.

(A.): L. de eo.

") 2 Pet. 3,

Cor.

25.

10

146
ergo:

Epistola de castitate.

Uinctus es uxori? noli quaerere sohUionem;


qiiaesieris iixorem,

solutus es ah

uxore? ne

non [hoc
si

doctrinam^)

pertinet.
solui

Nam

quam ad caelibatus matrimonio uiucto, quem ita fides


acP)] aliud

non conceditur, quanto magis soluto non conGrandis huius sententiae uis est, quae ita soluueniet, ut ligetur. Sed nos de tum ligari non uult, ut uinctum non patitur^) solui. duabus eiusdem sententiae speciebus unm adsumimus, immo et
deprehenderit,
constauter defendimus,

alteram uero recusamus,

crimen putantes,

si

quis contra apostoli interdictum


niur,
tur.
si

uxorem

relinquat;

leue uero opiua-

quis contra eiusdem aeque definitionem matrimonio copule-

Sed in sequentibus, inquies, sententiam suam rautauit Et si acceperis uxorem., non peccasti, et si Si bene intellegas, non mutauit, uec uirgo, non peccauit*). nupserit uarium atque mutabilem suspicari, quem diuinae fas est, nos eum Expedit enim nobis in sapientiae credimus grauitate fundatum.
10.

apostolus,

dicendo:

obscurioribus scripturarum locis nostram ignorantiam raagis credere,

quam impie
ne
continentes.

aiiquid definire.

Dicendo enim:

Solutus es ah uxore?
qui esse poterant

quaesieris

uxorem de

illis

proprio loquitur,

Recogitans iterum et

morem suum
repetit,

erga

iilos

seruans,

qui de incontinentia querebantur,

dicens:

Et

si acceperis
et

uxorem, non peccasti, id


si

est,

incontinens, ne quid deterius facias,

nupserit

uirgo non peccauit.


infinita

Inter non peccare enim et laude


est.

dignum
hahehunt
habere
est,

agere,

distantia

Trihulationem autem
iani

carnis
nescio,

liuiusmodi^).
illa

Quid boni

nuptiis
in

remaneat,

quando etiam in
laetitiam.

substantia tribulantur,

qua

sola uidebantur

Ego enim

uohis parco^).
11
.

ide, qualis conditio


dico^ fratres,
sie

quae

sibi parci desiderat.

Hoc autem
obposuit,

fempus

hreue

esf).

Breuitatem

temporis

ut uel

nuptiarum

secundum prophetam dies nostri, si tarnen prospere cesserint, intra septuaginta annorum spatia claudantur, et nuptiarum fructus a^) media paene^) deminuatur^*^) aetate, (pianta stultitia est propter tam exigui temporis uoluptatem aeternae Taceo de diuersis casibus, quibus gloriam uirginitatis amittere!
desiderium excluderet.

Nam cum

humana tempora
mitur,
alter

saepe breuiantur,

dum

alter pariete corruente depri-

calore

febrium

exaniraatuv,

alter

ui sanguinis repeute

^)

celibatos doctrina.
6;

Diese beiden Worte scheinen hier ausgefallen sein zu mssen. *) 1 Cor. So der C; S. falsch ^patiatur.
'')

^)

C.
28.

7,

Der C. hat So der C; S. e. gemacht, was dann L. in ^vitae^ Daraus nach paene (pene) Aber swi ist vom Schreiber durch die beiden Punkte vor verwandelt hat. und nac.li dem Buclistaben cassirt worden. '"; C. deminuetur, S. diminurttin-.
Ebds.
*)

Ebds.

')

Cor. 7, 29.

'')

>.

hat S. 'Vii

Epistola de castitate.

147

prosternitur, alter naufragio enecatur,


alter
alii

alter a
alii

daemonio extinguitur,
a latronibus
feriuntur,

fulminis

ictu

percussus emoritur,
artibus
et

maleficorum ^)

uenenatis haustibus saepe uiolantur,

iionnulli aut

ex principali edicto aut cuiuscunque potentioris iniqua

senteiitia trucidantur.
cula, tot

Et

inter tot casus liiimaui generis,

tot

peri-

mortes uacat nuptias desiderare et non de repentiuo exitu.


iudicio

immo de Dei
non putas,
est,
si

magis,

quam

de uoluptatibus cogitare!

Aut
Aliud

te

ullum casum liumani generis posse incurrere?

te

neges esse raortalem.

Hac
12.

causa''*)

ergo apostolus breui-

tatem temporis nobis ante oculos posuit, ut nos uel metu mortis ad
uirginitatis

gloriam prouocaret.

Jleliquum

est,

ut, qui

hahenf

nxores, ita sint, ac si


ignoro,
nisi

non habeant^).
inprudeus

Quid
sit,

hie aliud sentiri potest,

(|uod

ualde

qui

post

hanc sententiam

uxorem non liabens habere uoluerit, quam etiam habentibus iam non secundum matriinonii usum expedit possidere? Et ne quis diceret: Quoraodo ergo stare poterit mundusV praeuenit in sequentibus, dicens: Fraeterit enim figtcra huius mimdi*'), hoc est dicere:
Nolite de eo
esse/-').

solliciti

esse, qui praeterit.

Jhlo, iios sine sollicitudine


13.

Debemus
qiiae
est,

et

nos uelle, quod Paulus.

Qui^) sine uxore

est,

coyitat,

Bomini

sunt,

cum uxore
uxori'').

cogitat.

qiiae

quomodo placeat Deo; qui autem sunt huius mundi, quomodo placeat

DeoV rem habere quomodo

Cui potissimum placere desideras, uxori, an Si uxori, uideberis Deo praeposuisse luxuriam si Deo, uxoInterrogo te:
;

poteris,

quam
dicente,

qui habuerit, non


sentitur?

ita,

ut caelebs,

Deo

placere posse, apostolo


et difficilem et

Si et uxori et Deo,

ineptam
placet;

tprotulisse

sententiam, et
si

non secundum apostoli definitionem uideberis te caelibi praeposuisse, qui Deo tantum
et uxori placere possibile sit^).
si

tibi

et

Deo
si

Et

nihil

proderit non

accepisse
poterit,
et

uxorem,

accepisse nihil oberit^).

Nihil

nim obesse
Innupta

Dillisa est mulier


cogitat,

Deo tam uxoratus, quam caelebs placebit. uirgo^^). Qua in parte, inquiesV Respondit:
;

Dei sunt, ut sit sancta corpore et spiritu autem nupta est, cogitat, quae sunt huius mundi, quomodo placeat uiro^^). Tnnuptae cogitando, quae Dei sunt, utriusque subquae
qiiae

stantiae sanctitatem dedit,


testatus est;

quam,

et corpore et spiritu

sanctam
et,

esse,

nuptae uero solius mundi sollicitudinem

ut marito

^)

So der C;
29.
li)

S.

falsch

-lualeficiornin.
^)

*)

L. Ilac de causa.
)

Cor.

7,

*)

Cor. 7, 31.
')

1 Cor. 7, 32.

C.

>Que

mit einem

Strich

durch

e.
u.
s.

Cor.
)

7,

32. 33.
S.
7,

")

Gesetzt, dass es dir

mg-

lich sein
erit.

mchte
*")

w.

So der C;
')

willkhrlich und falsch ob/


34.

Cor.

7,

33

It.

Cor.

10*

148
placeat, depiitauit^), de
siluit.
si

Epistola de castitate.

Siibtiliter

et

haec

ita

sanctitate autem utrlusque partis penitus enim apostolus uidetur diffidere, quod reticet. Aut sancta habenda est, uaua erit^) apostoli definitio. Et

cum
sat,

uidisset, se in tarn

ardua determiuatioue posse nuptiarura araa-

toribus displicere, superiorem sententiam sequenti disputatioue excudicens:

iniciam

iiohis,

Hoc autem ad ntilitatem uestram dico, non ut laqueum sed ad id, quod honestum est^). O apostole! Nee

excusatio tua sine nuptiarum raorsu profertur.


dicis,

Nam
est,

si

hoc,
et si

quod
hoc,

est utile,
dicis*),

ergo inutile erat, quod

illi

desiderabant;

quod tu

honestumuenire

est,

quid intellegendum
13.

quod contra

tuam iiisum
et

fuerit

doctrinam?

Nee

illud otiose prae-

tereundura puto, quod tunc temporis apostolus sub paganis principibus


inter

duos

inimicos
tarn

castitatis,

populum^)
uirginitatis
et

ludaeorum

scilicet

atque

gentilium,

constanter

pudicitiae uidetur

integritatem praedicasse.

Si nostri temporis*) fuisset. quid faceretV

Maiore, ut opinor, fiducia luxuriosae uoluptatis inpudentiam repressisset.

14.

Nam

illam sententiam,
facit,

quam

ignorautibus proferre moris

est:

Qui nubit, bene

et qui

non nubit, melius


fieri poterat,

apostolum dixisse inuenies.


tangere.

Sed nee

laudaret, qui alio in loco dixerat,

bonum

esse

nusquam nubentem homini mulierem non


facit,

ut alibi

Dices^), plane bene facere patrem,


traderet,

qui luxuriosam filiam

nuptum^)
dignus
erga
est,

ne quid deterius exerceret.


incontinenti prouiderit,

Pater ergo laude


et apostoli

qui

filiae

quomodo
Illi

incontinentes
sunt,
qui,

laudanda

prouidentia

est.

uero

laudandi

non

quod

erat melius,

perdiderunt.

15.

Sic a nobis

intellegenda est seriptura, ne alicubi sibi uideatur contraria.

quam enim
si

inuenies,

apostolum sponte

et

Nusnon aliqua causa uel ne-

cessitate cogente nuptias indulsisse,

quod perfacile probare sufficerem,


nos

longum non
in

esset per

omnes

eins epistolas currere, (piibus raagis


mortificari

ingerit,

praesenti

tempore

cum

Christo debere,

quam

carnis expectare^) uoluptatem.


Nescitis,

Sicut in epistola ad

Romanos
('hristo,
ilJo

legimus:

quoniam, quicumqne haplimti siinms in

in morte eins haptizati sumus^^)'^

ConsepidH enim sumus cum

per hapfismimi in

mwtem,
et

nf,

qnemadmodum

surrexit a mortuis per

gloriam patris,
Der
e'.

ita

nos in noidtate uitae amhidemus^^).


.a

Quae
Corr.
(i

*)

C.

und mit ihm


^)

S.
1

dispntauit.
7,

')
*)

().

uaiirit

(.a

vom

mit schwrzerer Diute).


dnrch
C.
*")
^J

Cor.

35.

C. sdices mit einem Strich

So der

C;

S. popnlos.

")

So der

C;

S.

nostro tempore.

Die.

8)

So ^er

Die Worte
'

nn
'

C. (nnpt); S.

SMwnts

nachgetragen

in etc.;

) So der C; nupti S. spectare. im Texte ausgelassen, aber am Rande '-) 4. im Texte nach -Ch-isto' 'V' ^om. 6,3.

sind

Eiiistola de castitate.

149

si nobis etiara uuuc ueteris^) exemplo iiubendum Uel (juomodo se in baptismo uidetur mortificasse cum Christo, cui in hoc tempore uon modo uiuere, uerura etiara luxuriari delec-

erit uitao iiouitas,

est?

tat?

luter spiritalium quoque fructuiim conuersationera uon legimus


couputari").

matriraonii officium

Quod

declaratur, quo apostolus spiritalium

illo exemplo euidentissime oporum gesta describit, dicens:

Frticlus aulem Spiritus est Caritas, gauitim, pax^ patientia, heniynitas, bonifas,

mansuetudo,
spiritalium

fides^

knitas, continentia, castitas'^).

Cum

inter caetera

officia

raandatorum contiuentia

et castitas

nominatur, procul dubio de nuptiarum conuersatione reticetur, quae


his inuenitur diuersa esse.
fuerit,

Et quicquid
sit,

spiritalibus rebus coutrarium

cui

parti*)

deputatum
intende

tuo intellectui derelinquo.


iiitiis

Qui
concua

autem sunt Christi^ carnem suam crucifixerunt cum


piscentiis^).

et

Sollicite

et

animaduerte:

concupiscentiara

uitiis segregauit,

ut ostenderet, ab his, quos Christi esse determinat,


uitia,

tani

peccatorum

quam

nuptiarum

concupiscentiara*),
est,

quae

inmuuditiae potius

quam

peccato rc^putanda

debere

crucifigi.

XI.
potius,

unt,

1 Non ignoramus, ([uid uoluptuosi Christiani et luxuriara quam Christum amautes ad ista respondeant. Frustra, inquiDens in exordio statim mundi masculuni et femiuara fecit, si
.

in quibusdara sobolis origo cessauit.

Frustra etiara

illa

prolata sen-

tentia

est,

quam ad humanae^)

propaginis

semen
et

portiuere

uon
illud:

dubium
J^ropter
ivme'-*),

est:

Crescife et mnltiplicamini et repilete terram^).

Et

hoc relinquet
et

homo patrem

et

matreni

adhaerehit uxori

erunt diio in carne una^^).


possit,

Et

si

raatrimonii causa, quo-

minus placere Deo

hominem

iupedit,

quomodo sauctoruni

plurimos TJeo placuisse legimus, e") (juibus quidam uon modo plures uxores,

uerum

etiara

numerosas eoncubinas habere noscuntur, ut

Abraham,
in

ut lacob, ut Dauid, ut Salomon, ut caeteri, quos ita

Deo

cai'os fuisse

inueniraus,

ut inter primos patriarchas

couputentur, et

sinum Abrahara propter concubinani bigarai etiam uirginibus ire optandum sit? 2. Uideo enim iuxta haue defensionera^-) uon modo uirginitatis statuni destrui, uerura omnera pudicitiam, uuptiarura quoque raodestiam ^'') inpugnari. Nam si uetera nobis exempla sectanda sunt, non solura uubere et eoncubinas habere, uerura etiam
fornicari licebit,

ut ludae, ut Sarasoni'^) et caeteris, qui

non raagis

1;

So mit
'")

S.; C. ueter.
")
^)

*)

C. conputare.

^)
')

Gal.
C.

5,

22. 23.
S.

*)

C.

parte.

Gal. 5, 24.
L. linmanae.
'"

C. concupisceuti.

uud mit ihm

(A.)

humaui'
et

Gen.
24.
S.

1,

28.
')

^)

C.

sibi uxori siiae;


>*)

S.

sibi

uxon

snae.

Gen.

2,

S. ex.

So der C.;

S. ilenifi-

onem.

")

Der

C.

uud mit ihm

'modestia-.

") So mit S.; der C. ^Samson-.

150

Epitola de castitate.

Deo per
runtur.

fornicationem displicuisse,

quam

per nuptias placuisse refe-

Quodsi ita est, quomodo doctriua stabil^) apostoli cum foi'Supertiua uicatoribus^) communicationem etiam escae inhibentis?

quoque inuenietur eiusdem exhortatio


tantopere uirginitatem
carnis (}uam
Spiritus,

et

uana ubique^) defensio, qua


utriusque substantiae, tam

docet,

ut

ei

soli

tribuat sanctitatem,

qua bonum

asserit mulie-

rem non

tangere, qua habentes matrimonia ult

tamquam non haben-

tes habere,

qua, non tam Deo, quam conjugi maritum placere commemorat, qua sui similes in castitate omnes esse desiderat, qua non cum spiritalibus fructibus nuptiarum opera commemorat. Otiosa

haec
uita

omnia
sectanda

et

superflu

et

uana habenda sunt,

si

ueterum nobis
aut prohibere,

est.

Nihil enim tam stultum,

quam

quod non

obest, aut,

quod non prodest, docere.

XII. 1. Sed antequam per ordinem, quae proposita sunt, refuteet, non conuenire iam nobis, certa ratione *) monstremus, illud ante omnia nosse te cupio, aut ignorare penitus tam legem quam Dei dispositionem, qui, Christianos antiquo ritu uiuere debere, existimant, aut nimia temeritate contra conscientiam suam, quod magis

mus

apud homines saucti habeantur, cum ipsi de se aliam promant in corde sententiam. 2. Tria enim terapora inuenimus, in quibus diuersis diuersa licuisse manifestum est: unum ante Ante legem legem, aliud legis, et quod nunc gratiae tertium est.
diligunt, praedicare, ut

nee ieiunare cuiquam inperabatur.

enim neque circumcisio celebrabatur, neque sabbati obseruatio erat, Neomenias quoque et scenopeA quarundam gias^) et omnes dies festos legis nemo audierat. carnium usu nullus abstinebat. Agni per annuas uices iramolationem et paschae celebrationem et fermenti abominationem et diuersorum baptismatum ablutionem et caeteras legis caeriraonias nondum quisque
seruabat, quae legis tempore exacta et custodita inuenimus,
et inlicir-

citum fuisse pristino iam


cumcisus
est,

ritu

uiuere.

Ne
est^).

dixeris:

Abraham

quod non iam

legis erat, apostolo dicente:


3.

Si enim
ergo aliud

Abraham

ex operihiis legis msfificafus


ita

Quomodo

ante legem licuisse monstrauimus,

etiam post legem, id est gra-

tiae in tempore, aliud nobis licere, et aliter

uiuendum esse, eredenDenique non aliter, gratia non iam gratia erit. oculura pro oculo, dentem pro dente tibi iam nunc eruere non licet, nee cuiquam malum pro malo reddere, uec inimicum odisse; imrao

dum

est.

Aut

si

')

Der

C.

nicatoribus.
C.

und mit ihm S. *) So ist wohl


*)

sta^wit.

*^

So mit

S.;

C.

apostolica

for-

statt des
*)

von

S. beibehaltenen
^)

u^robique^ des

zu lesen.

C.

ratione.

C.

sceno/j/tegias.

Rom.

2 vgl.

Jac. 2, 21.

Epistola de castitate.

151

uec non

diligere,

liter celebrare,

non iurare in toto licet, nou circumcisionem carnanon otiosara^) sabbati obseruare custodiam, nee diuersa
frequentare,

baptisinatum

genera

nee carnalia^)

sacrificia

offerre.

Quid multaV
nihil

lam seeundura

ueteris testaraenti forraam CLtristiano

paene conuenit obseruare, quae per Christum aut in melius


aut inpleta esse noscuntur:

inmutata,

inmutata, ut circumcisio,

ut

sabbatura: inpleta, ut innocentia, ut castitas, ut iustitia.


est

Adauctum

enim aliquid innocentiae,


permittitur,
et
castitati,

quaudo non occidere solum, sed nee


quando"') spadonibus caelestis regui

irasei

praeraium promittitur, et
diripere, ut nostra etiam
si

iustitiae,

quando

ita

prohibemur aliena
4.

doceamur sponte contempuere.


ueritatis

Quapropter,
exhibita per

et

quae in mysterio futurae


ueritate,

gerebantur,

quae ad beatae uitae iustitiam pertinebant, maiore discipliuarum doctriua subpleta sunt, quid mihi iam ueteris testamenti exempla proponis, cuius ut figuram obseruare mihi, re^) et ueritate superueniente, amplius non licet, ita*) iustiChristum ipsa
cessarunf*), et
tiam'^) perfectius inplere

necesse

est,

dicente

Domino:
et

Nisl abun-

dauerit Iustitia uestra plus


intrahifis in

quam scriharum

Pharisaeorum, non

obseruatio, per

regnum caelorum^y? Quid ergo proderit mihi eins rei quam iam caelestis regni possessor esse non possum? hoc tantum nunc uobis uetus legendum est testamontum, ut Dei Ob
in eo facta

miremur, omnipotontiam operum, mysteriorum rationem,


et ut

signa'')

uirtutum,

Christum nouissimis temporibus proraissum,

eodem testamento aduuntiante, noscamus.


mihi:

Caeterum ad uitae conest.

uersationem noui praecipue testamenti doctrina spectanda

Dicis

Nonne

ipse promulgauit uetus, qui et^)


si

nouum?

Ipse sane;

sed quid hie facit diuersitas nominura,


Si

nuUa

erit discretio

operum?

sempor celebrandum erat, cur successit nouiim? Aut si succedere debuit, (^uomodo celebrandum est uetus? Quam(iuam et in nouo uetus celebretur, dura, quod uetus fore adnuntiauit, eolebretur.
uetus
5.

et

Quid ergo? Non placuit Deo, nuptias celebrari? Sane placuic; sed circumcisionem et sabbati obseruationem et caetera, (juae in lege

scripta sunt.
ita placuisse

Non

tamen,
est.

quia") aliquando

satis

placuit,

semper
cessa-

dicendum

Aut
non
si

si

semper,

cur

aliquando

runt?

Ita nuptiae potuerunt

sie

semper placere, ut inueniuntur

aliquando placuisse.
)

Aut,

semper,

uunquam
=*)

ergo cessabunt, erit


S.

C. otios/T.

^)

So mit S.
*)

falia.

So mit
Phu'.

Der
')
^

C. hat uiolit
")

quando:,
(tut.
'^

sondern
C.

in^.

S.

cessaerc (C. cessaf).

C. ic.

C.

und mit ihm

S.

>iustitias-.

Der

iustitiae
)

kommt
.=i,

Ps.
20.

19,
')

9
C.

uud
si^ra.

anderwrts in der kirdiliclien Literatur vor.


''')

Matth.

C.

qet-,

S.

hat ^eU

weggelassen.

*')

So der

C;

S.

qyiod.

j^52

Epistola de castitate.

etiam in resurrectione nubendum.

x\ut

si

uel tunc cessabimt, qiiare

non

et

modo
1.

pro praemio cessare possint, ([uae aliquando necessitate

cessabuut?

XITI.

Sed

dicis forsitan illain

priucipalem
labiis,

uiilgi

sententiam,
clausuni
in

quam omnes
mani generis

hypocritae,

aliud

proraeiites

aliud

corde retiuentes, defendunt:


origo cousistet,

prouide et rationabiliter et

mundus, quoniodo huSatis si procreationis causa non fuerit? 2. Hoc ergo Christus non uidit, prudenter!

Quomodo

stabit

quando omnibus uoluntate castratis generaliter maximum praeraium promittendo. omnes sine dubio esse tales, optauit! Neque enim gratiosus aut personarum acceptor fuisse credendum est, ut eius praemii, Sed cuius^) aliquantes esse dignos uoluerit, non omnes optauerit.
forte,

dum

uimio

castitatis
est.

oecupatur
si illo

amore,

mundi

et creaturae

suae statum oblitus

tempore tales, quales nunc sunt,

consiliarios babuisset, quid fecerat, putas?

Credo ^), doctrinam suam


est,

reformauerat^)
sisset*).

et,

quod

castratis

pollicitus

nubentibus prorai-

nimia

et intolerabilis

eo usque prorumpis, ut

humanae stoliditatis audacia, quae Qui si etiam sapientiorem te Deo iudices!

facturus

absque ullo praemio matrimonia cessare uoluisset, sicut et quandoque est, credo, bomo terrenus et Intens, non ita faciendum esse,
ceuseret.

Aut
se

si

quis

se

ratiouabiliorem

Deo
est
uis,

iudicat,

quid illum

adorat,

quo

sapientiorem
uoluit.

putat?

Forte

quam

te scire

Dens

Immo

tu

non

quaeeumque ratio, qui mundi uoluptati-

bus^) magis atque luxuriis esse deditus cupis,


est,

quam dominica arcana

non magis ^) bomines simplicitor serQuae stoliditas scrutari. Deinde, quid 3. uare, quod sciunt, quam arguere, quod nesciunt! in quo bospitis more peregrinam tandem de mundo sollieitus es, Qui, si uere Cbristianus es, odio mundi uiuas, agere uitam iuberis? SI de hoc nmno fuissetis^ mundus, necosse est, dicente Domino: quod simm erat^ diligeref, sed quia de mundo non estis, sed ego elegi Quomodo enim uos de Jioc mundo^ propterea odit uos mundus'^). Uel quomodo tu de mundo non es, qui pro mundo sollieitus- es?
te ut

alienum odisse

poterit, cuius procurator

existis?

Necesse

est,

ut

mundus diligentem se diligat, et, quem dilexerit mundus, ipsius est, et, qui mundi fuerit, nescio, qualis Christianus esse possit, qui Item alibi Dominus odium potius mundi, quam dilectio conpetit. dicit: Frais odio omnihus hominibus propfer nomen meum^). Qui')

So der 0.

bei S. fehlt

^-

cuius-.
^)
*)

'^)

C. quid fecerat? putas crerZendo,


")
)

S.

quid frtceret? putas? Credo.

C.

und mit ihm


S.

S.
')

Promiscrat?
Joh. 15, 19.

So der C; S. reform auisset. So mit S.; C. uoluwtatibus.


Luc. 21,
17.

So der So der

C;

maWe.

*)

Epistola de castitate.

153
qui nos idcirco odio
Si ergo baue iuxta

bus?

Muntlaiiis,

ui.si

fallor,

atque carualibus,
diiigunt.

liabent, ({uia

uidemur aspernari, quod


luuiidi

defiuitionejii raundus, id est

homines, uideutur odisse Christi-

illo, qui te non diligit, cura est? Iterura dicit NoUte igere mimum neqtie ea, quae in mundo sunt ^). Quoinodo non diligit nnmdura, cui tanta raundi sollicitudo est, ut malit praemium uirginitatis amittere, quam mundi statum deperire? Et alibi scriptura dicit: Nescitis, (luia mnator saeculi huius^inimtCHS Dei est? (^>uicuMque ergo uoluerit amiciis esse saeculi huius, inimicus Dei constituetur^). Quomodo amicus saeculi uon est, cui

anura, (^uae tibi de

scriptura:

magis de

ipso,

([uam de Cbristi doctrina cura est?

4.

Sic dicis:

Quo-

inodo stabit

rauudus?

Quasi aeternitatem eius


perpetuo.
eius

legeris,

aut ita a
certus es,

Deo constitutum scias, ut perseueret eum quandoque finiri posse, quid de

Aut

si

stabilitate sollicitus es?

Sed ne dubites, illum finiendum esse, audi scripturam dicentem: (^oniam tu, Domine, terram fiindasti, et opera manimm tuanim
sunt caeU'^)\
euangelio
ait:

ipsi peribunf-,

tu

autem permanes^).
transibunt,

Caelum
esse

et

terra

Et Dominus iu uerha autem mea non

transihunt^)^ uolens, nos de uerbis suis magis,

quam de

transeuntis

mundi

statu

sollicitos.

Et apostolus:
(|ui

huius miindi^).

Et

loluiuues,

PraeterU enim figura idcirco nos mundi habere noluit


nosset.

dilectionem, quod in breui eius


set:

terminum
neipie
ea,

Nam cum

dixis-

Nolite

diligere
ait:

mundiim,

quae in mundo
'^)

sunt''),

in

sequentibus

FA mundus

transihit et concupiscentia eius^). 5.


in aeternitatem

Sed

etiamsi certus esses,

mundum
tui

debere persistere, nihilo

minus tamen Domini


seruare.
est,

inplere

debueras

uoluntatem

et

credere,

([uod qualibet ratione et

Sicut et

mundus stare posset, et tu*) Dei praecepta beatus Abraham, ([ui idcirco Dei amicus eftectus
et

quod
tilio

simpliciter

sine

refragatione

aliqua

eius

per omnia

btemperauit uoluntati^^).
Isaac,
sibi

Cui,

cum Dens
ille

spopondisset,

quod in

eius,

suum

benediceret seraen,

postea praecepit, ut

eum
quo
sed

offerat^^)

immolandum.

Quod

sine haesitatione aliqua in-

plere

non dubitauit,

nee recogitauit,

(pioniodo

Deus eum,
iuberet

in

semini eius futuram benedictionem promiserat,


tantae fuit sinceritatis
etiam,
et
fidei,

occidi,

ut omnia

possibilia

Deo

crcderet,

cura

perempto Isaac, inplere, quod dixerat. Uli''') de unico filio non fuit, quominus sine controuersia aliqua Dei perficeret
Joh.
2,

')

15.
^)

')

Jac.

4,

4.
)
'")

^)

So der
Cor.
7,

C;
31.
;

S. caeli sunt.
') 1

')

Ps.
) 1

102, 26. 27.

Matth. 24, 35.


L. aeternitate.
'=)

Joh.
')

2,

15.

Joh.
'*)

2,

17.

So mit

S.

C.

\e.

C. uoluntatc.

So der

Offerm?

C.

dixerat illi;<.

154
uoluntatem,
conficimur;
iios
et,

Epistola de castitate.

uero de mundi statu

anxia et
promittat,

sollicita

nimis cura
aeternitatem

cum

illi

Deus finem
illo,

nos

ei

conferre cupimus et plus de


solliciti.

quam de

auctore eius uidemur esse

6.

Sed, quando
ille

Deus

uoluerit, inquies, soluendus est


et,

mundus.

Si quando

uoluerit, nihil ergo tua cura proficiet,

aut nubas,

Dei uoluntate solui poterit, nee Quid ergo ad tuam soUicitudinem reuocas, quod in Dei pendet arbitrio? 7. lUud autem qule est, quod in oratione tua regnum Dei uenire celerius postulas, quod fieri sine mundi non potest fine, dicente Domino: Eegnum meum non est de
sine
ultra,

aut non nubas,

mundus nee

quam

ille

uoluerit, stare.

hoc mundo'^)'^
postulas,

Quomodo
quod aut

ergo eius consumraationem in oratione tua

pro

cuius statu in nuptiarum causa sollicitus^) es?


oratio tua infidelis
sit,

IJnde

intellegi datur,

aut cura superflua.

Eligere tibi de duobus alterum debes, ut aut eius finem non perpetas^),

pro cuius statu anxius


cura non maneat.

es,

aut, cuius

terminum

postulas,

sta-

bilitatis tibi

In peruersum Dei mandata seruamus,

si*) solliciti de mundo sumus, quasi eo magis illum diligere debeamus, quo ab eius amore mandatorum iussione retrahimur. 8. Sed et beatus

apostolus,

cum

dicit:

Uolo omnes homines

esse,

sicut

me

ipsiim^)^

mundi statum non recogitauit, qui, si scisset, hoc fieri, aliqua causa interueniente, non posse, rem inpossibilem numquam optasset. Nam cum omnes homines sibi esse similes cupit,
continentes^), sine dubio

uullum excepit,
diximus,

nuUum

uero excipiendo ostendit,

uniuersos

tales,

quales uoluit, debere non minus esse,

quam

posse.

Neque enim,

ut

rem aut indebitam''), aut inpossibilem ille uoluisset. 9. Sed etsi concedam tibi, necessarium esse et^) Dei uoluntati conuenieus, ut sit aliqua pars popuH, per quam humani generis successio germinet, defecerunt nimirum ludaei atque pagani, ut non dicam

haeretici,
fides,

quorura
et

non

magis

probanda

castitas,

quam

recipienda

sed

incontinentes^)
seruetur,
et

quique Chrlstiani, per quos humanae

sobolis causa

tantum ne haec necessitas ueris Christianis,


et

quos Christi
10.

apostolorum eius uiuere exomplo conuenit, deputetur.

Sed

esto: per

nimiam pudicitiam
soUicitus
es,

continentiam mundus

deficiat,

tu

inde quid tantum

aut uereris?

Numquid
in

ne,

si

saeculi mature^) status defecerit^^), resurrectionis

tempore inter
caelestis regni
C.
;

caeteros uirgines ob^^) pudicitiae et castitatis


^)

meritum

Joh. 18, 36.

*)

causas soUicitus.
>expetas-.
*)

fehlt bei

Georges.
i

S.

hat
;

^) So der So der C. und L.

Perpetere
sie.
*)
1

A.

So der C. S. hat scontinentes- weggelasseu. Es ist allerding.s berflssig und klingt wie eine Glosse. ^) C, ') So mit S. C. debitaw. wie es scheint, ^ei ^) So mit S.; C co/ttinentes. "0 L. atume. ") So
Cor.
7. 7.
; .

mit

S.

C. coe/;erit.

'-)

L. ad.

Epistula de castitate.

155
tibi,

possessores et

aeternae gloriae

diguos

soli

cur

iioii

uupseris,

inputetur?

XIV. 1. quam superius


iise

Satis ista de praesenti loco.

Reuertamur nunc ad

illam,

intermisimus, quaestiouera, cui licet iam satis uideatur

responsum in eo, quo ostendimus, Ohristianis exerapla ueterum uou omnimodo posse coiigruere, sed^) lucidius est'''), si eam^) per species singulas persoluaiuus obiectani*). 2. Dieat quis primum,
masculos
et
si

feminas non alia


aliqui.

quam

procreationis causa institutos.


illi^)

Quaero,

omnes, an

Si omues, ergo

frustra nati sunt,

quos eaelibes legimus, ut Heliam, ut Helisaeum,

ut lohannem,

ut

sauctam Mariam, ut ipsum Dominum, ut apostolos


contra

eins, ([ui etiam*")

Dei dispositionem fecisso credendi diuersitas secundum definitiouem tuam non


est.

sunt.
alia^)

Si omnes, soxus

quam

fecunditatis

causa iustituta esse credenda


et nos
illis

Aut^)

si

non omnes ^), possumus


Resurrectionis

similes^") uideri.

3.

Deiude

die:

tem-

pore

erit,

nee ne") huius sexus in statu suo salua diuersitas?

Credo,

tamen secundum Domini definitiouem nulla ibi iam fecunCur ergo non credamus, iuxta eius uoluntatem iam in praesenti posse fieri, quod erit in futuroV 4. Crescite et multiplicamini
salua, et
ditas erit.
et replete terram'^'^),

quibus dictum est?

Nisi

fallor.^

Adam

et

Euae,

qui

rdem adhuc mundum et ab omnibus incolis uacuum soli possidebant, quibus non minus solatium necessarium erat, quam terrae
cultores.

quoque
cere
et

Merito ergo dictum


terram,
nobis

est illis multiplicari^-^) et cres-

replere

cum adhuc

terra

desolata

esset et uacua.

Quomodo nunc
ciunt.
5.

haec seutentia conpetit,

quos iam terra uix

sustinet, quibus ipsa

iam cum

labore, ut ita dixerim,

elementa

suffi-

Deinde, qui dixit^*) in principio crescere

et multiplicari,

ipso in fine*^)

exemplum non nubendi

uolentibus tradidit, ipse etiam

spadonibus caelorum regna promisit, ipse per apostolum


tur,

suum

loqui-

bouum

esse

homini mulierem non tangere,


se

et uelle se,

omues
ac

homines
si

esse,

sicut
et

ipsum, ut
esse

et,

qui habet uxorem,


sie esse.

ita sit,

non habeat,

bouum

placuit, placeat et

Cui prima sententia secunda, immo magis secunda quam prima; sempriori

homini

per enim posterius

mandatum

terminum

statuit.

<>.

Multa enim

')

vSed< statt des gewhnlichen

tarnen.

'^)

So der C;

S. rfilucidius

erit.
'")

So der C. Der C. Si ergo omnes Uli; S.


')
')

Lucidius ent>
C.

S.

So der C. {oVi^ct); S. ohiect. ^) So der C; Si eryo omnes, ergo illi.


nunc.
*)
)

S.

et an.

alirT.

*)

Afi
ullis28.
^'^)

0.

omnes non (schon


similes
;

S. hat die rechte

Wortstellung).

'")
''^)

Der
Gen.

C.
1,

ohne

S.

aZs

siniiles.

") Soder
'*)

C;

S. eritxe.

und mit ihm

S. multiplicart-.

C.

qui(Z dixit.

'*)

C. linc.

156
facta sunt causa cogente,

Epistola de castitate.

quae non
satis

ita

semper

fieri

oportet, ut pri-

mus homo de
illius teraporis

terra,

postea iam non de terra,

ut prima matriraonia
si

germana, postea iam nee

propinqua.

Nam
si

uolueris

me

ad

teuere sententiam, et ego te per orania ad eins necesexpedit, aut intellegas,

sitatem stringam^), ut aut totum sequaris,


tibi

aliter

esse

sunt noua.
plicamini^),

uiuendum, quia uetera trausierunt, et omnia facta Nam quibus in exordio dictum est: Crescite et multifraterna

animaduerto
nuptiae,

exercuisse
si

connubia.
placet.

Placeant

ergo

tibi

illius

temporis

sententia

Sed

dicis:

Fraterna coniuuctio postea prohibetur, nuptiae uero non prohibentur.


Dici potest; sed nee omnibus conceduntur.
quibus
indulgentur^),
satis

Nam cum
eis,

designantui-,

claret,

mininie

de quibus tacetur,

Qui enim de duabus partibus unam, cui raatrimonii copulam concederet, nominauit, cui dubium est, non concessisse eum^) illi, quam non nominauit? Et cui aliquid nou conceditur, Nam qui dixit: <^ui se non continel, nescio, si non prohibetur^).
esse eoncessas.

nubaf"),
tinet,

non nubat?
existimes

randi,

intellegi, quam, qui se conSed qui ^) consilium dat in uirginitate perseueNolo enim, puto illum ueP) consilio nuptias retrudisse^).

quid aliud de contrario uoluit

leue

sancti

spiritus

per

apostolum loquentis pro uihilo


habuit, et

habere consilium.

XV.
et

1.

Ecce^*^)

Abraham uxorem

tamen Deo

placuit,

primus patriarcha esse meruit.

Quamquam

de eiusmodi

pro-

positiouibus possit

iam uideri satisfactum, cum aliquotiens ostensum non posse, tarnen adhuc hinc^^) sit, autiqua^^) nobis praeiudicare pauca dicamus, quae omnibus quadrare uideantur. 2. Dicis, Abraham uxorem habuisse et Deo prae caeteris cum uxore placuisse. lUud ante omnia scire conuenit, quadruplicem matrimoniorum illius temporis fuisse rationem. Primam, qua secundum apostolum orania adhuc in mysterio et figuraliter gerebantur, sicut dicit: Haec enim
in figura contingehant
ceri,
illis^^).

Tamdiu enim,

aliquid in figura exerest.

conuenit,

quamdiu

res

non uenerit, cuius figura

Exhibita

uero iam
rei

re, tigurae

cessat obumbratio^*),

quae ueluti superuenturae

uuntius habebatur.

Nam

quod tunc temporis etiam matrimonia

-) Das *) -m von einem Spteren mit So der C. S. astriugam. ^) So mit S.; C. intlulganz schwachen kleinen Buchstaben ber ^mi-. '") *) So der C. getur. So der C. S. si prohibetur. Si nou ci S. eam. ) So ) So der C; S. ueHe. 8) 1 Cor. 7, 9. ') So mit S.; C. et. p.? **) der C; S. a nupts re^mccisse. So der C; S. Dicis. Dicis: Ecce? i^) >i) i) ) So 1 Cor. 10, 6. C. antequam. So der C; S. et hie uel
;
;

der C.

S. arfumbratio.

Epistola de castitate.

157
audi apostolum ipsointerpreta-

figuraliter celebrata sint,

ut

manifestius
principuni

scias,

rum quoque bumaui

generis

uuptias mystice

tiim'), ubi illo testimonio utitur:

Proxiter hoc relinquet

homo patrem

et matrem et adhaerehit uxori suae, et eriint duo in carne una^). Et ne quis hoc etiara in nouo testamento a cunctis carnaliter obseruandum putaret, statira sequitur: Mysterium hoc magnnm est. Fjjo autem dico in Christo et in ecclesia^). De Abrabae uero seu uxore,

seu coucubiua quod aliqua sacrameuti ratio fuerit, quis nisi inperitus
addubitet,

pauerit,

Saram*) uero

raaximo cum idem apostolus Agar raontem Sina nuucuconparasse uideatur'')V caelesti Hierusalem
quia

Secuuda
atcjue

ratio est, quia, ut

desertus.

Tertia,

iam diximus, mundus adhuc uacuus erat illius temporis homines non tautis
perficere pleuitudineiu
eis

maudatorum praeceptis onerabantur, quorum

cum uxore
res,

uix possent.

Quarta, quod

praeiudicare non

potuit

potius quae uec consilio dissuasa fuerat, nee Tarn illi contemptores tunc temporis fuerant, si non nupsissent, (juam nos nunc, si, continentes, nuptias uolumus expetere.

exemplo, immo

demandata.
Uide,

si

ali(jua) tibi

conuenit

nubere,

id

harum, quas descripsimus, speciarura ratione'^) si est adhuc aliqua ueritas, quam tuae est,
sufti-

nuptiae praefigurent ^), uel aliqua sine hominibus terra, aut tarn leuia

habes onera praeceptorum, quae etiam maritus facile subplere


ciat^),

aut,

quod ante omnia cogitandum


est

est,

castitatis tibi

nee exem-

plura,
3.

nee doctrina collata

ad pudicitiae praemium consequendura.

Quiccjuid dixeris, inquies, uxoratus

solum eins

retines, caetera, credo, oblitus es.

Abraham Deo Qua ex


antequam

placuit.

Hoc

causa placuitV
iustificaretur.

Non puto. Quia habuit uxorem? iam coniugio uinetus erat. Sed nee
ut intellegaraus, per quid placuerit,
potuit,

Nam
si

displicuit, inquies.

Restat ergo,

per uxorera nec*^) displieere


ut opinor,
uoluntati.

nee

placere.

temporibus suis in
illi:

Per oboedientiam autem, nullo Dei contrarius extitit

qua")
Dicitur

Kxi de

terra tua et de cognatiotie tua et de

Sine ulla haesitatione discessit et

domo patris tui^'^). ante euangelii tempus euangelica


parentes,

mandata
sui

seruauit, qui,

ut plaeeret Deo, nee

nee domuni,
ut corporis

nee patriam relinquere dubitauit.

Postea praecipitur

illi,

membro
')

circumcisionis uuluus infigat^^).

Libens cum doloribus

So der C;
')

S.

interpretanfm.
)

Gen.
)

2, 24.

Eph.
S.;
;

5, 31.

')

Eph.

5,
')

32.

C. sa/T.

Gal. 4,

2426.

So mit

C.

Aut

si

aliqiuW.

S. praefigumrent. ) So mit S.; C. ratio. So der C. (praefigurent) So der C; S. snfficias. ">) So der C. S. ne^ue. "i C qn^ S.quia. 'Gen. Mit infigat- vgl. Virg. Aeii. 12, 1. So der C. (infigat; S. iu//igat.
;
;

IV,

()89.

Weit. unt.

.sagt

doch der Verf. >corpori uuliuis iny/ixit

158
adquiescit.

Epistola de castitate.

lubetur, ut filium,

quamuis de

ancilla

susceptum, sui

tarnen seminis
Isaac,

cum matre

abdicet.

Nou

coutradicit.

Postremo, ut

quem

iuxta scripturae testiraouium diligebat,

immolandum

et

Sine ulla cunctatione obsequioccidendum Deo ofFerat, inperatur. tur. Per haec ergo Abraham Deo placuit, quibus suis temporibus in nullo Dei mandato aut inboediens^) aut contradictor inuentus Et tu nunc tunc^) deraum te Abrahae similem existima, si est. et tu temporibus tuis ita per omnia Dei sine haesitatione aliqua
obsecundaueris
uoluntati,
sicut
et

illum

fecisse

cognoscis;

cui

si

dictum

fuisset,

quod

tibi

nunc

dicitur,

aut antequam nuberet:

Bo-

mm

est

homini

sie esse^),

et iterum:

Solutus es ah uxore, ne quae-

Bonum est homini midierem sieris uxorem^\ aut postquam nupserat: habet nccorem, ita sit^ ac si non haheat^), Qui non tanc/ere'^) et: Facile enim contempseraf) nuptias, qui gratanter adquieuisset.
fructum potuit contempnero nuptiarum,
facilius et qui corpori

uulnus

inflixit,

eins

custodierat^)

integritatem.

Facile

enim nondum

sus-

ceptum contempnere filium potuit, qui iam educatum non dubitauit occidere. Tu, qui, quos an^) suscipere possis incertus es, dubitas an contempnas, quid faceres, si iam susceptos iubereris amittere? 4. Debeo te etiam ad^) reliqua eius exempla prouocare, quae si conueniunt tibi, conueniant et nuptiae, aut si non conueniunt, neque
nuptiae quidem conuenire debebunt.
et

Deo

placuit; et ego

et tarnen

carnaliter

Abraham uxorem habuit Abraham baptizatus nou est, Deo placuit; ergo nee tu baptizari debueras. Abraham circumcisus est; et te simili modo circumcidi conuenerat.
Dicis:

habere debeo.

Abraham numquam
nare
debebis,
cui

ieiunauit; nee

tu uel

sollemnibus diebus ieiu-

peccatum sit praeuaricare ieiunium. Abraham Deo hostias carnes animalium immolauit; et te quoque Absit, absit! inquies, aliud nunc tempus tales*^) oportet ofFerre.
indictum
est.

aliud ad ieiunium, aliud ad sacrificia,

Uah^^)! aliud tempus ad baptismum, aliud ad circumcisionem, Nam non aliud ad nuptias.
circumcidi,

qui te docuit spiritaliter

ieiunare

crebrius,

baptizari'-'^)

semel, alias ofFerre hostias, ipse etiam ad uirginitatis gloriam oohortatus est
caelestis

suo tam consilio,


regni

quam exemplo,
pollicetur,

consilio,

quo spadonibus
(jui,

praemium

et

quo

apostolus,

in

so

^)

C
2)

inoberfies

mit einem ganz schwachen, kaum sichtbaren n ber


S.

es.

So der C;
^)
1

hat tunc weggelassen.


1.
"')

'')

Cor.

7,

2.
S.

*)

Cor. 7, 27.
neret.
(Je.

Cor. 7,

1 Cor. 7, 29.
^)

')

So der C;
C.

coutem")
''')

So der C;

S. custodiret.
")

So mit

S.;

an quos.
ah, L. an.

C.

") So der

C;

S. tale.

So der

C;

S. (A.)

C.

baptizare.

Epistola de castitate.

159

Christum

loqui, testatus est, dixit:

De

trginihus autem praecepttim

Domini non
non nupsit.

haheo, consilium

autem

do^);

exemplo

uero,

quo ipse

XVI.
apostolus

non exhortatores

Illam uero sententiam praeterire non debui^), ([ua beatus castitatis, sed nuptiaruni haeretico ritu

contenipnatores uoluit osteudere.

Quam^) sententiam ex

alia parte

haeretici ad defensionem uidentur uocare luxuriae,


proliihenies nuhere, ahstinere
suis^) in

qua*) continetur

a cihis^). Hanc etiam louinianus^) cum prima blasphemiae fronte proferebat, per quam si apostolus pudicitiae et uirginitatis intellegendus est male taxare doctores, sui

iramemor

fuit et nulli alii magis,

quam

sibi

uidebitur esse contrarius;

qui, sicut superius ostendimus, pudicitiam tanta constantia praediDe illis ergo eum dixcauit, ut omnes sibi similes esse uoluerit.
isse,

intellegeudum

est,

qui

ut

malum

nuptias damuant et non a

Deo

institutas credunt, nee illos

indulsit,

Manichaei

scilicet

nubere sinunt, quibus hoc apostohis uel Marcionistae, qui alium nuptiarum,

alium uirginitatis

Deum
tarn
si

credunt.

Nos uero eundem


pudicitiae
et

confitemur, et
sed

non damnamus nuptias,

nee incontinentes nubere prohibemus,


continentibus
se
castitatis

exemplo apostoli suademus, quam,

bonum
eis

qui

incontinentes^) dixerint,

nuptiarum
est,

reraedia concessa ab eodera apostolo

non negamus.
nor-

XVII.

Satis, ut opinor^),

manifesteque raonstratum

Nee ueterum nobis usquequaque iani non conueniro sectari. idcirco semper exercendum, quicquid^^), causis facientibus, tempore aliquo potuerit exerceri, maxime cum scrii)tura omnibus fere rebus

mam

certum

et

legitimum

tempus

definiat, dicens:
et

Tempus
et

Imiendi

et

tempus rkkndi,
f/endi et

tempus pariendi
Nullara
in

tempus moriendi, tempus plantempu^i


Innfje

tempus saltandi,

tempus amplectendi

fieri
fecit,

ah ampJexu^^).
inueuiat.

te uel corporis raaculani,

qui nee

ces, pudicitia scilicet

Ecce speciem formamque tuam duae conpetunt'") amatrilila dicit: Ego non dimitto^^) atque luxuria.

meum,
lila

-haec uero:

Sed ego semper eripere consueta sum


consortium
uidotur

alienura.

tibi,

ut

ei

magis consentias,

caelestis regni gloriam, familiari-

tatem

Dei,

angelorum

poUicetur;
ofterro

haec

saeculares

et

caducas

opes

humanasque

diuitias.

lustus

iudex

esto; illam profecto elige, cui et natura^*) deberis, et cuius

munera

')

1 Cor. 7, 25.

*)

So der C.
(vielleicht

')

So mit
**)

S.

C.
'

cimmquam.
ber a-.
ei

*)
^)

C. qua^ mit,
1 Tino. 4, 1.
")
'*)

einem sehr schwachen

ausgewischten;
C.
si

^
C;

C.

ioinianus.
'";

')

sui.

qiiis

incontinentes.
2.
4.

C.

opinor.
S.

So mit
^^)

S.; C.

quid quin.

"> Eccl. 3,
'*)

5.

So der

crpetunt.

So der

C;

S.

diniittaw.

C. natnrj'.

IO
constat
esse

Epistola de castitate.

meliora.

Non ignoramus
modo per

enim, quibus artibus modo

per aliorura suggestiones,

cogitationes proprias te in^) hoc

tempore pudicitiae semper


Est enira
illius

et perfectioni^) inuidus inimicus infestet.

calliditatis

atque necjuitiae, ut

praeter iutegritatis

praemium,
liciti faciat

qiiod auferre matrimonio^)

iuuctis cupit,

per occasionem

eos in*) inlicitis saepe actibus perraanere, optime sciens,

matrimonio

iunctos

difficile

posse
tibi:

plenitdinem

seruare

mandati.

Nam
liberis

suggerit^) haec saepius

Tu

ergo non nubes?


cui

Tu

sine

permanebis?

Et

cui

tantas

opes,

tantum Patrimonium

derelinques*^)?

Non

sufficit,

propositum

uoluerunt?

quod sorores tuae boc adprebendere quarum^) si et tu exempla secteris^), per

reparabitur genus? Bonum ergo tibi uidetur, ut omnis uestrae stirpis origo deficiatV His consiliis diabolus rdes et inperitas mentes fallit et decipit, ut, dum huraanae originis proge-

quem uestrum

niem

cogitant, diuinae illius protectione^) priuentur,

et,

dum

terrenis
possint.

heredes facultatibus quaerunt, ipsi^j heredes Dei esse non

Sed
alio

tu,

cum haec

tibi

aut per cogitatum in


sint,

mentem

uenerint,

aut

loquente suggesta

memor

esto,

quos heredes magis Chriest:

stianum habere conueniat,

illos scilicet,
et

de quibus dictum

Uade,

uende omnia tua


et ueni,

et

da paiiperms,

hahehis thesaurum in caelis,

sequere me^^).

Hos

qui heredes habuerit,

Deum

sibi

facit

rat^^).

heredem, scriptura dicente: Nam satis stultum est


posteritas tua,

Qui pauperihus miseretur,


certis incerta

Deo

fene-

praeponere et in sobolis
nescias.

posteritate sperare,
illi

quam utrum habere


censum tuum
trade,

possis,

Dens
illi

sit

patrimonium tuum
fieri

cora-

menda, ut eum

in futuro possideas.

Aut numquid

excidit tibi illius

sententiae dictum, qua tanta^^) difficultate diues saluus


natur^*), ut inpossibilia facilius

determi-

concedantur inpleri, camelum^-'') per

foramen

acus

transire,

quam diuitem caelorum regna conscendereV


tempore uidemus
inpleri,

Cuius

dicti

ueritatem hoc iam


cui

quo

uir-

ginitatis

bono,

praecipue

regnum

caeleste

promittitur.

onines

paene diuites carent.


in

Stultum

satis est, ut

Christianus heredes uelit


esse exheres^*'],
et

mundo
de

relinquere,

qui totius

mundi iubetur

ut

futura et de incerta prosperitate cogitet, qui prohibetur do

1)

C. ex.

2)

So der
')

C;

S. perfectionis.
)

')

raatrimoniis.
')

*)

Im C, dem
>*)

S.

folgt, fehlt in.

C. snggeris.

C. derelmquis.

S. (A. u.

L.)quorum.
''')

C.

sectGris.

")

C. diuin illius protectione; S. diuina illius procrm^ione.

"0 So
G.

der

C;

S.

ipsae.

") Matth. 19, 21.

Marc.

10, 21.

Luc. 18, 22.


C.
^^)

So der

S. foeneratitr.

Prov.

19,

17.

") So mit S.;


et

quanta.

") C. detri-

minatnr.

^^)

C.

camClum;

S.

camelum.

C. exhererfe v^edes

mit

schwrzerer inte geschrieben, sieht aus wie eine Corr.).

Epistola de castitate.

161
et filiorum

crastino cogitare.

Audi, quid promittat spadonibus Deus


in

breuem

et

nuraquam
inquit,

sine dolore laetitiam quanta mercede compenset.

Dabo
orem
filios

eis,

domo mea

et

in

muro meo

locutn

nominafum,
melisi

meliorem
aut

filiis et

liabus^).

Diligenter aduerte, quid dixerit:

filiis et

fiUahus, lioc est locum meliorem illis^) dabo,

quam

filias

habere uoluisseut.

Nullus fere sapiens


est.

est,

qui non

hoc

eligat

profecto,

habere

desideras,

sapientia matre et

Sed si usque adeo^) filios et sterilem te esse non pateris, liabeto, sed de de spiritali semine procreatos^) per Dei uerbum
quod
melius
talis,

Deo^)

filios,

qui dixit:
sententia
stieos in
:

non saeculo genera. Esto pater Per euangelimn ego nos gemii'^).

qualis et Paulus,

Inpleatur'') in te illa

Beatus, qui habet in Sion semen, non in senatu et dome-

Hierusalem, non in urbe Roma,

Babyloniae suis

sceleri-

bus conparata^)!
piscis,

ipse

Caue enim, ne dum habere carnales filios concuQuiScriptum est enim: Dei filius esse non possis.
filios,

cumque dimiserit patrem, aut mafrem^), aut tixorem, aut


agros, aut

ant

domum

propter euangeliiim, accipiet in hoc saecido centies

tantum, in futuro uitam aeternam'^^).


tos

Qui iuberis
uide,

filios

iani educa-

propter

Dominum
nondum
cui

contempnere,
uelle

an

debeas

maiori
certis

eins

uoluutati^^)

natos

praeferre.

Quomodo
te

Dei
per-

praemium

praetuleris^^), si ei etiam incerta praeponas^^)?

Non

fecte diligitur,

aliquid antefertur.
et sine

Sed delectant

quorundam

quamuis temporalia^*)
connubia.
et

maeroribus nuniquam laeta et iocunda


et litigiosa diuortia

Sed recogita aliorum perpetua iurgia

multimodos casus.

luuitaut te generosae sobolis fecunditate gauacerbis et inmaturis mortibus amisisse crudefacilius est filios

dentes, sed doterreant


liter lacrimantes.

Multo

ceptos amittere.

Uirginitas

non suscipere, quam susquidem corporalium filiorum non oblecGaret fecuuditatis gaudio,
cruciatur.

tatur amoribus, sed nee doloribus maeret.

sed

numquam

orbitatis

anxietate

Aut

uereris,

numquid

ne tui seraiuis origo deficiat?

Memento, non nobis iam terrenam, sed caelestem progeniem desiderandam. Grande reuera damnum est, si desinat generatio quando(po cessatura Quid uis esse per te,
!

per quos ipso forsitan esse uix poterisV

Illam

magis,

suadeo,

pro-

geniem

diligas,

quae absque ambiguitato tecum semper in caelestibus

')

Jes.

.56,

5.

*)

C.

cum

illis.

=*)

adeo.

")

C. procreatns.

*)

V^or

>Deo steht, wie es scheint,


tes aussieht.
^)

>i
1.5.

e,

was wie der Rest


')

eines ausradirten "Wor-

Cor. 4,

pntron.
uoluntate.

") Matth. 19, 29.


**)

Luc.

18,

") C. ) C. cunparate. C. Inple^ur. "> So der C. S. majore ejus 29 f.


;

So mit

S.

praetuleras.

'^)

C.

proponas.

'*)

C.

temporales.

11

162
sedibus perseueret.

Epistola de castitate.

Multa euim sunt, quae sapientem uirum ab bis


retrahant,
si

uanis cogitationibus
nasci,

cogitet

prirao,

se

secundo natum maturius

interire, tertio, quod,


possit,
ei

nesciat, et,

an procreare^)
ue

filios
quo''*)

incertum

est.

potuisse nou quamdiu uiuat, Cur ergo non


possibile

uoluntate aliquis spernat,

carere necessitate

est?

Uereor,

inquies,
est,

parentes

ofFendam,

quorum hoc praecipuum


Satis infide-

uotum
liter et

ut per

me

nostri generis origo 1-eparetur^).

inconstanter times propter

Deum

parentes offendere, propter

parentes uero maioris heatitudinis praemium non uereris*) araittere.

Hoc est Dei uoluntati parentum uota praeponere et eius dilectioni homines anteferre. Quales illi parentes sunt, qui te uolunt esse, quod melius est! Tales enim aut filium non diligunt, aut perfecte
non credunt futura. Nemo est, qui filiis suis non hoc optet euenire, quod perfectius nouerit, nisi qui aut de perfectione ipsa dubius est, aut, quod credendum non est, filiorum inuidus bono. Huiusmodi
inimici potius habendi sunt,
dixisse
dicit
filios

quam
noui

parentes.

De

talibus

Dominum

reor:

Inimici hominis domestici eius^).

patri aut matri:

Non

te,

et fratres

Et iterum: Qui suos non agnouit, et


et

suos non cognouit,

ohseruauit

iusiitias

tuas

testamentum

tuum conseruauit^). Et iterum: Qui non oit patrem aut matrem, non est me dignus'^). Non debemus ei nostros praeferre parentes,
qui nee suos nobis,

nee se ipsum quidera praetulit. qui,


ac
respondit,

cum

disci-

pulos

doceret et matris

fratrum nuntio pro foribus stantium et


interpellatus,

se uidere cupientiura fuisset


est

dicens:

Qnae
et

mater mea^

et

qui sunt fratres mei?


est,

Quicumqiie fecerit uolunfrater et mater

tatem patris mei, qui in caelis


est^).

hie

mens

soror

Non

quod^) sanctam matrem despiceret,

sed ut nos,

quales

parentes magis conputare deberemus, suo doceret exemplo, et ostenderet, praeferre nos

eum

malis saltim debere parentibus, quibus

ille

nee bonos quidem praetulit.


praeponere,
recusauit.

Inpium
illi

satis

est,

te ei

aliquem uelle

qui

nee se

tibi

praeposuit,

qui pro te mori etiam non

Praeponis enim

multum, quando

habere
eligis.

te uoluit, respuis, et illud,

id, quod pro magno quod habere minus uoluit, magis

Dicit enim apostolus

Quis nos separal)it a caritate Christi?


persecutio,

trihulatio^

an angustia, an

an

fapies,

an

miditas,

an

^) ") C. qnod. C. reparrretiu'. Das e nach ar Hand, wie es scheint, aber ausgewischt. Repareretur scheint in reparetnr corrigirt worden zu sein. ") Matth. 10, 36 C. uereris. 0) Deut. 33, 9. ') Luc. 14, 26. (Mich. 7, 6). ) Matth. Matth. 10, 37. Marc. 3, 33. 35; vgl. Luc. 8, 21. 12, 48. 50. ^) So mit L.; der C. und mit ihm S. (A.) quo.
')

C. procreari.

von

S.'s

'*)

Epistola de castitate.

103

perimihim, an gladius'^)'^

Quicumque ab
iiult,

bis,

quae Christus

diligit,

sequestratur, a maiore eius caritate secprnitur.


diligit,
diligit.

qui id^) possideve nou

quod

seit

Non perfecte alterum eum satis araare, quem


ma-

Miserum

niinis est, ut nos a perfecta eius caritate aut

triraouii

causa retrahat, aut parentum, quos nee mors quidem debet

separare^), nee gladius.

Sed

hoc, inquies, in persecutione obseruau-

dura
putas.

est.

Erras,

si

aliquando Christiauum in hac uita pacem habere

Totieus*)

sanctitatis officium amittere


et
si

a*)

nobis

euim persecutionem patimur, quotiens^) alicuius compellimur; multo grauius, si suademur, blandimenta exigant, quod nee poena extorquere
ergo in

debuerat.

Quotiens'')

huiusmodi causis uineimus, totieus^)

coronaraur, quotiens^) uero uiueimur, totiens^") amplioris spei detri-

dent")?

meuta sentimus. Aut times, ne forsitan, si eos despexeris, exhereNou magnopere illorum desideranda hereditas est, quorum Patrimonium regni caelestis praemium tollit. Talis^''') non*^) modo
est,

non'^) concupiscenda facultas


qui

sed oblata etiara respueuda.


facile

Nam

didicimus^^) nostra contempnere,

possumus etiam, quae

parentes obtulerint, rofutare.


hereditas,

Quo enim
diuina

nobis

quibus

caelestis et

promittitur?

humaua et terrena Contempnamus

omnia et cum propheta dicamus: Diem hominis non concupiui^^). Et alibi: Dominus imrs hereditafis moae et calicis niei; tu es, qiii resfltues liereitatem meam mild^''). Sed ille Deum auimo et raente
diligebat et eius poUicitationibus toto corde credebat, nos uero timeo

no facie tenus et roram hominibus

Deum

diligere

saeculum plus amemus.


praefertur.
et

Plus euim diligitur

alio,

uideamur et corde quod alii certe

Sed ecce grauius aliquid, si quis terreno^^) patrimonio humanis diuitiis uirginitatem distrahat, cui Christus caelestis regni praemium pollicetur. ambitio copiosa luxuriae, tarn uili pretio redimis, quod Deus aeternae gloriae mercede ditiore mercatur^^)! Legimus enim, caeleste regnum diuitibus quodammodo denegari^"),
scriptura

dicente:

Difficile
et^^)

diues

intrahit

in regnum,

cr/elorum'^^),

contra

^adonibus
Rom.
8,
3.5.

continentibus

repromitti.

Sunt,
im

inquit,

')

'')

qui

itl

quod.

*)

Das Wort
')

ist

durch

Bruch des Pergaments undeutlich geworden. S. hat richtig jseparare- an den Rand des C. gesetzt. ") So der C; S. Toties. So der C; S. quoties. ^) So mit L.; im C. und in A. fehlt a. ') So der C; S. Quoties. *) So der ') So der C; S. toties. ") So der C; S. quoties. ") ExheC; S. toties. '^) ^Non fohlt im C. '^) So derC; bei S. fehlt '0 C. Tales. redent te? '') Ps. 16, 5. '^) So mit .; C. (Zicimus. "*) Jer. 17, 1. ') Terreno non^.
ist

durch Bruch im Pergament zum Theil zerslrt;


'')

S.

hat es richtig an den


'-')

Rand
INlarc.

des C. gesetzt.
10, 2:1

A. raereatur.
^')

"";

denegare.

Matih.
ist

19, 23.

Luc. 18, 24.

.^Et^

fehlt

zwar im C,

aber wohl nur aus11*

164

Epistola de castitate.

spadones, qui se ipsos castrmierunt propter regniim caelorum^).

modo
cui

ille

caelestis

regni

sperare

possit

Quopraemium, ignoro, qui id


illud,

potius elegerit, cui abnuitur,

et hoc,

cui promittitur, propter

Quid ergo Christianorum decus^)? Perquod coepisti'^): omnes corporeas uoluptates^) uirili mente fice^), Non patiaris, conculcans, spiritalibus te tantum actibus'') occupato. a feminis uinci, quae'^) infirmiorem sexum ingenti peccato uirte
negatur,
amiserit.

ginitate superarunt
fecit
si

^).

Faciat te^) uel aequalem^") .... ca^^),

quem
etiam

sexus natiuitas fortiorera.


....^^)

Quantum euim

^^),
!

quod onmia
breuitate,
ut^^),

Adde, mors incerta metuenda est, quia^^) iam ex eo quisque mori potest, quo coepit et uiuere. Lucremur ergo de hac
quod in perpetuo habere possimus.
formidare iudiciura
et

ad praesentis uitae legitimum tempus peruenire possimus

Illud uero, qule est,

cum Christianorum multos


ut,

et audias et intellegas et, si uelis,

uideas in tantum Dei

aduentus eins terrore


peccati, abstinentia,

conpungi,

quamuis nulla eos redarguerit culpa


*'')],

oratione, ieiuniis corpus affligere, in cinere etiam cilicioque uolutari

[non desinant

scriptum esse recordautes:


ei^'')'^

Quoniam magniis
Siiustus
Apostolus
:

est dies

Dominik
erit,

et

quis erit siifficiens


et

Et
Uide

alibi:

tiix

saluus
Castigo

peccator

inpitis

uhi xxirehit ^^) ?

Et

corpus

meum
S.

et seruitiiti redigo^^).

ergo, si expediat tibi, ut,

gewischt. >3
^)

hat es au den
^)

Rand
;

des C. geschrieben.

^)

Matth.

19, 12.

Fr den Inf. spricht der vorangehende Fragesatz, fr den Imp. quod coepi.s^i- und occupato': im Fol*) Auch hier ist ein Bruch im Perg.; cepisti und squo sind genden.
C. decnnis.

So mit

S.

C. perficere.

doch deutlich.

S.

hat quod coepisti richtig an tien


**)

and

gesetzt.

')

So

tantum actibus sind durch Bruch im Perg. sehr undeutlich. S. hat sie richtig gelesen und an den Rand des Aber der C. hat nur uinci que. ') C. gestellt. S. uinci nnquam quae. Bei infirmio) So der C, nur dass das o von peccato verloschen ist. rem peccato hat der Verf. wohl an die Snde Evas gedacht (1 Tim. 2,
mit
S.;

C. uolu?itates.

Die Worte

-te

14).

S.

in infirmiore sex ingentia peccata uirginitate superarunt.

^)

Diese

beiden Worte (facia^e) haben gemss


lich

dem folgenden quem


'**)

fecit

wahrscheinaequaleui.

im

C. gestanden.

Auch
im

S.

hat

sie.

C.

mit einem Strich durch


S.

den Buchstaben und

equale.
C. der

Beides

deutlich.

falem uel

Aber zu talem

fehlt

Raum.

Eher

eis uel

aequalem.
?

")

Nur

diese beiden Buchstaben sind ganz deutlich.

Uita jnidica.'^

Aber dazu

fehlt der

^^) Das auf euim Raum. S. am Rande des C. ^circa^, in der Ausg. ^certe^. '') Das auf Folgende nicht mehr zu lesen. Uixerimus? S. utilius *^) So der 0. und ") So mit S. C. qui. omnia Folgende nicht zu lesen. mit ihm S. Man erwartet quod. ") Diese oder hnliche AVorte sind wohl hier ***) So der C. ") Joel 2, 11. ausgefallen. C. uohmtare. S. a;jparebit. - 1 Pet. *") So der C. st. in seruitutem redigo-!^ oder ^seruituti suhicio. 18. 4, 5. Sab. z. St. 1 Cor. 9, 27. Der Nachsatz zu: Illud uero, qule est,
;

Epistola de castitate.

165
conficiaut,

cum
magis

iilii

corpus
et

suum

abstiueutia

ieiunioque
uutrias,
et

tu

tuuni
Christi

e]julis

exquisitis

dapibus

cum

illi^)

exemplo''') sobriis uigiliis frequenter transigant noctes,

te

uero

esca

distentum torus mollior uec uolentem quidem uigilare permittat, et cum illi sacco et cinere et omni iuiuriarum genere afflicta et pallentia

uiembra

circumferant,
illi

tu

adoruatus et splendidus et laetus

incedas, et
igant,

cum

paeue omue tempus iacrimosis orationibus trans-

te ridere^) et luxuriari delectet, et


. . .
.

cum
^),

assidua

illis*)

aduerexer-

sus diabolum conpuguatio cero


uoluptates.

le

tibi caruis libeat

Numquid neu unus omnibus Dens?


iudicis expectant

omnes Chvistiani eiusdem


sint,

adueutumV
et
illi

Aut non'') Aut forsitan


uelint securi

mitior alio alios uel acrior ignis'') expectat, ut alii^) tantura solliciti
et alii
si

tantum securi?
intellegerent
est etiam^)

Crede mihi, quod


expedire.

esse,

sibi

Sed
et

ista,

inquies,

paucorum
caelestis

sunt.

Paucorum

angusta uia,
est

per quam^) in

regni aditus iutroitur,

paucorum

excellens

integritatis

prae-

miura, quod solis

uirginibus

repromittitur.

Do

quibus paucis esse

te couuenit, si illud

habere desideras, quod paucis promittitur.


est,

Ru-

bere enim
nihil

omnium paeue hominum

malorum

et

insipieutium

habere,

bus

go...le") est, id te exercere'^) uelle, quod cuncti, et illud quod etiam pessimi consequuntur. Sed, ut de homiuitaceam, luxuriautur et ferae, pecudes et uolucres quoque
Nihil

nubunt^').

magnum cum

porcis^*) et

canibus ali(juid
^^)

habere
sectare.

Dei potius et angelorum eins Pulchrura enim est, te eos in praesenti


commune.
semper esse credendus
pudicitiae
es^^)

in futuro.

uita imitari, cum quibus Nam, quam magnum sit


quod^'')

bonum, ex hoc uel maxirae recognosce,

inconti-

uens nee legere, uec orare fiducialiter potest, hostias uero ofFerre et
ut, cum redigo- fehlt. Sein Fehlen ist wohl durch die unverhltnissmssige Lnge und Coniplicirtheit der Vorderstze veranlasst. ^) C. Ulis. *) Luc. ^) >Te ridere zwar fast ganz zerstrt (nur :re Matth. 14, 23. 6, 12. ist deutlidi;, aber kraft des Zusammenhangs sicher. S. hat es an den Rand des *) Der C. und mit ihm S. illi. C. gesetzt und in seine Ausg. aufgenommen. *) Das zwischen coupugnatio und tibi Stehende ist fast ganz zerstrt. Oder :>An uon. Auch S. lsst am Kande des C. die AVahl zwischen *) So steht wahrscheinlich im >Aut nou' und An non. C. iginis. C. Das auf est^ folgende AVort ist sehr undeutlich. Wahrscheinlich
'')
'*)

*^)

a
ist es

etiamf.

S.

enim.

^)

C. q.
S. gentile.

") Die mittelsten Buchstaben dieses

Vielleicht geniale (Ansprechen''^) Weiterhin gebraucht der Verf. inihil magnum. C. idc ^exer'^) Von '*) cere. nubunt sind nur uu: und t deutlich. Steht '^) S. uitam umnino. '*) Dies steht ziemlich deutlich im C. Exempla? Wohl im C. ") Fehlt bei S., steht aber ziemlich deutlich im C.
des).

Wortes sind sehr undeutlich.

\QQ

Epistola de castitate.

Domini corpus
tremesoit.

adtingere,

aut

ignoranter

praesumit,
infinitam

aut

scienter

Contra
et,

pudicus

et^)

abstinens

conscientiae

fiduciam gerit
exercet.

pudicitiae auctoritate defensus,

cuucta intrepide^)

In oratione quasi praesens cum Domino, immo quasi amiUos aiitem dixi amicos^). cus cum amico loquitur, scriptura dicente: Offerre autem In lectione uero nulla animi confusione retrahitur.

Deo

hostias

fiducialiter
diligis,

tam audacter potest, quam celebratam iam eucharistiam Si Christum Quid ergo, dilectissime mihi? dilige Christi*) bonum, si Deum amas, serua, in quo uel
sumere.
serua integritatem, serua pudicitiam,

raaxime Deus gaudet:


queris, remittatur.

habeto
deli-

intra te castimoniam, cuius

orationum sufFragio,

si

quid forte

Nam

quod sacerdotio aliquatenus pudicitia con-

iam superius demonstrauimus. Si in uirginitatis integritate permanseris, eris apud Deum ut angelus et apud homines utDeus; si uero, quod non credo, eins despexeris bonum, nee apud homines Nemo te inanitibi, nee apud Deum integritatis gloria remanebit.
paretur,

bus uerbis circumueniat,

nemo
in

seducat.

Difficile perfectus Christi-

anus esse

poterit,

qui non

singularitate
fateor

et

in

permanserit^).

Mirari enim

me

excellentis

animi

tui in

parua aetate uirtutem et in iuuenili corpore canam mentem.

tam Et
.
.

non

me

tantum,

sed

uenerantur et honorant.
aetas angusti et ardui

omnes Et no
^)

pot

amant*^),
^)

diligunt

^),

ore
. .

terrentur,

quod haec
semi-

magis u
inter

^\ quam latiorem
quos saluari
qui

tam^^), per
his
est,

quam nonnullos etiam


praesertim^^)
nostris,

senes uidemus incedere, quod in


diuites,
difficile

cum temporibus
flagrat

quibus multis paeue ignota^^) iustitia


ita

est,

laus tua per omnia,

ut nullus

sit^*),

tuam
mit
et

in

^)

So mit

S.;

im
)

C.

fehlt

et.
*)

^)

Der

C
C;

sintrepid<;
S.

einem
Christi.

Strich durch
=)

d-.

Joh. 15, 15.

So der

dilige

Wasz wischen
Worte

in

und permauserit
)

steht, ist nicht

mehr zu lesen (vor dem


S.

letzteren
lich

scheint ciiore oder -care zu stehen).

ganz willkhr-

zwischen omnes und amant steht, ') Auf -dilipotes. S. qnicunque te ist bis auf :^poti nicht zu lesen. *) Das zwischen ^Et nogunt- folgt Etwas, was nicht mehr zu lesen ist. und sore<^ Stehende unleserlich. Auch Et no, was S. hat, ist nicht sicher. Ore hat S. am Rande und in seiner Ausg. durch ^stup ergnzt,
:pudicitiae sanctitate;.
. . .

Was

wahrscheinlich mit

Recht.

^)

Das auf

ardui-

folgende
nx<5

Wort

sieht

aus

wie ^ingeris^ oder iugeris.


lich.
S.

S. jugi.

*'0

Das auf
Vor

uitara.

Uiam?

") So nicht unwahrscheinlich.

Folgende unleser*'^) Das zwischen


scheint

in bis
^casit-

und

ipraesertira

Stehende unleserlich.
S. in his

^praesertim:

gestanden zu haben.
ita ut

Christum sequitur.
gelautet
;

") So
") Die

hat das schwer zu lesende

Wort wahrscheinlich
sit

S.

mortua.

Worte omnia,

uuUus

sehr undeutlich

und

unsicher.

Epistola de castitate.

167
Noli perdere

Christiauitatis^) conuersatione

non admiretur aetatem.

ma"-uiim

boniim^), et egregiam

consummatamque fabricam
Nihil de gloria
ut facilius possideas
est;

nequaquam
totum*).

uelis unius anguli destructione foedare^).

tua saeculum rapiat, custodi diligeuter unum,


Pudicitia enim omniuni
prole sua

bonorum mater
lieitura
^)

baoc nonuum-

quam cum
luxuria

aut
paene^),

senes moribus et lonnostris,


si

gaeuos animi
')
1)

ubi enim
.

temporibus

te

uicerit''),

ut

omnes

.^)

genere uitiorurn multi

Cliristianitatist nicht
te<<

ganz
^)

sicher.

")

S.

magnum

hoc iu te bonum.

iHoc in

sehr unsicher.

doch sehr wahrscheinlich. ^) Das zAvischen aut und licitunu ganz sicher, aber hchst wahrscheinlich. ^) Das zwischen animi et illicitum. Stehende unleserlich. S. aut amittitur, Quid plura. Matur und ipaene Stehende fast unleserlich. S. maturitatis Zu iQuid plura, was S. auch au den Rand des C. geschrieben hat, gtatis? '') Non ist sehr zweiS. luxuria non uicerit. berechtigt der Text nicht. ^) So S. felhaft. Es stand zwischen luxuria und uicerit noch Mehr. omnes doch unsicher. ) S. :*multipliciter exoriri und hierauf: ^VidenUt
.
. .

Destructione foedare^ nicht ganz sicher, aber *) ^TotuiU'. zwar nicht Vgl. brigens ob. I. S. 123.

tur aliqua deesse^.

Was

auf multi

folgt, ist sehr unsicher.

VII.

VIII.

EIN ERMAHNUNGSSCHREIBEN
AN EINEN JNGST ZUM ASKETISCHEN LEBEN
BEKEHRTEN.
AUS EINER MNCUENER HANDSCHK[PT SAEC

ZUM ERSTEN MALE HERAUSGEGEBEN.

EIN BRIEF EIiNE FRAU


AN EINE ANDERE VON HOHER GEBURT.
AUS EINER
ST.

GALLENER HANDSCHRIFT SAEC. IX

ZUM ERSTEN MALE HERAUSGEGEBEN.

vn.
Ein Ermalmiiugssclireiben

au einen jngst zum asketischen Leben Bekehrten.

Magnum

cumulatur^)

animae gaudium,
de periculosi

quando

creatoris

sui

fuerit adepta remedium''*), uel

istius

mundi

turbiuibus^)

ad portuui uerae
carissime
cognoui,
uel ad

salutis fuerit [aduecta, et


fuerit"*)]

de caenoso huius saeculi


Idcirco,

profunde ad petrae securitatis


frater,

euoluta fastigium.

multo^)
in

alacritatis'')

gaudio^)

repletum

me

esse

[cum

te^)]

talem couuersionem
loqueudi,

positum esse

perspexi

poeni[tentiae^)]

medicamenta confugientem audiui.

Dabit

ergo

Dominus sermonem
Uellera inprimis

qui dedit conpunetionem cordis


laus glori-

amandi.

tuum laudare propositum, sed


uon
recipit.

osi^^) laboris uerba dicentis adulatorie'^)


est,

Parum quippe

ut

tara^'"^)

misero

me

horaiue praedicetur atque laudetur in


caelis;

terris,

quod ab angelis honoratur in

siquidem iuxta euangelii

sententiam do uno poenitente plus gaudent angeli,


ginta

quam de

nona-

neuem

iustis^'),

qui poenitentia
V
^)

^*)

non egebant^^).

Ergo quia

V
^)

") C. turbenibus mit einem Strich Worte, wie ungetahr diese (vgl. Stellen, wie Ps. 27, 5. fuerit und -euoluta- ausgefallen sein, 40, 3. 69, 3. 15 f.), mssen zwischen da euoluta fastigium- durchaus nicht zu -ad portum uerae salutis Der Ausfall wurde wahrscheinlich durch ein Homoeoteleuton fuerit passt. *) *) alacretatis* mit (fuerit; fuerit) hervorgerufen. C multitm.

comolatur.
*)

C.

remedio.

(i)

durch

e.

oberen Rand der Etwas abgerissen. Auf dem Abgerisseneu mssen die zwei ) C. poene* mit einem Strich eingeklammerten Worte gestanden haben. durch Von tentiae gilt dasselbe, wie von cum te. S. die (i) e. "') C. gloriose mit einem Strich (i) durch >e. ") C. vorangL'h. Anm. ursprnglich adulatitrie. Das zweite ni^ wurde dann in =0 corrigirt. '-^ C. utatame. Das erste a ist beinahe ausradirt, und ebenso ist nach >e<

einem Strich

(i

'

durch

.>e.

^)

C. gaudia.

*)

Von dem

Handsclirift ist

ein

>m oder ^lu


(i)

fast ausradirt
e*.

(ut

tarnen?).

'*)

C.
fast

iustesi

mit einem
>m*.

Strich
'^)

durch

")

C.

poenitentia/Hi

mit

ausradirtem

Man

erwatet ^egent.

Pacianus bei Sab. hat doch hnlich iqulbua non

fuit

o})us jjoeuitentia.

172

Ein Ermahnungsschreiben an einen Neubekehrten.

uerum
tis^).

est,

quod ueritas
est,

dicit,

et fidei

digniim

est,

quod ueritate^)
contristautur.

probatur, credendum

gaudere augelos in conuersione poenitencontristantur

Sed quia angeli gaudent, sine dubio daemones Gaudent angeli, quod horao arcensurus ad caelos est;
daemones,
quia

homo

eo^)

ascensurus ab ipsis

est.

Uli laetantur,

quorum augetur*) numerus^),


diderunt.
sine

bi maesti sunt, qui de numero'') per-

Gaude'^) ergo atque^) laetare, dilectissime^) frater, et Cbristo


age,

intermissione gratias

quod,

aliis

exemplum

^^)

praebens,

dignatus est

Dominus per

melioris

uitae

conuersionem

te in iustoille^^)

rum

recipere cborum^^).

Nemo enim

uenit ad illum, nisi cui


ipse

porrexerit^^)

manum, secuudum quod

Dominus

in

euangelio

loquitur, dicens:
erit

Nemo uenit ad me, nisi pater^ qui misit me, traxErgo cauendum fortiter nobis est, ne ille draco antiquus^^), qui semper ab initio occultas consueuit parare insidias,
eum^^).
aliquas
tendiculas^*')

concupiscentiae
est

mundi huius

superfluas nobis

ingerat;
et

quia scriptum

in apostolo,

mille

nocendi

artes^'').

Et

si

quod ei sunt nomina mille de tam multis pauca nos uix

cogn[ouimus^^)]

uel

inuenire possumus^^), quid acturi sumus, nisi

Dei auxilium [con] tra^) eins impetus postulemus^^). Numquam enim ille apertas, sed absconsas semper parare consueuit insidias. Cum uiderit, nos feruenti auimo ad Christi ^^) euolare^^) praesidiura, subtrahit '^^) se modicura, ut melius postea aduersum nos possit habere conflictum. Inde est, quod in nobis nascitur disputatio ^^), ut incipiat in anirao quasi displicere, quod placuit, et quod uoti fuerat, contemni^^). [Quod respuerat^'')], iterum incipit animus plus amare. Inde est, quod plerique ponentes manum in aratrura, respicientes

')

C.

ueretate

mit einem Strich


(i)

(i)

durch das zweite


e.
-i.
^)

le.

")

C.
V

poenetentis mit einem Strich

durch das erste


s>e<

Eo< steht ber


^)

der Zeile.
)
*)

*)

C.

augitur

mit in

corrigirtem
')

C.

numeros.

C.

numerom mit ausradirtem m.


^)

C. Gaude;
e
'^)

mit ausradirtem v.
r

C. atquae^ mit ausradirtem a.


^'')

C. dilectissimae mit ausradirtem


C.
illi.

V
a.

C.

exnmplum.
a.

") C. choro.
")
(i)

") C. -porexerat
V C. antiquos.
^^)

mit in

^^i

corrigirtem

Joh.

G,

44.

'^)

C.

tendecolas mit einem Strich

durch das zweite


')

e.

")
8.
^'')

Vgl. Stellen,
i)

wie 2 Cor.
mus.
'^)
2)

11,
S.

14
ob.

und Eph.
S.
^*)

6,

11.
8.

S. ob.

S.

171
V

Anm.

171
C.

Anm.

^i)

q
C.

postolemus.
dispotatio.
'")
-'^)

C. possod C. achristi.

C.

euolari.

subtrmt.

'^^)

0. contemne

mit einem

.Strich (i)

durch das zweite

mssen im
mssen,
ist

C. ausgefallen sein.

An

Diese oder hnliche Worte dem Platz, den sie eingenommen haben
e.

Etwas vollstndig

ausradirt.

Ein Ermahni;ngssclireiben an einen Nenbekehrten.


regno^)

173

retro impediti sunt


runt, iterura

Dei,

dum

id,

quod respuere so uoue-

amare incipiunt. Unde nos. prudontissime cogitantes^), Qiiae retro sunt, blirecolamus, quod beatissimus ^) Paulus dicit: uiscens, in anfea^) me extendens, [persequor^)] ad hrauium^) sujkvnae
iiocationis

Christa).
certamir.a,

Totis igitur

uiribus
post

euolemus,

ut post

transacta

multa

post iniurias,

obprobria raalorum

hominum cum fiducia^) cum apostolo honum certaui, cursum consummaui,


pauperibus
laboremus,
ut
illic

dicere ualeamus^):
fidein

seruaui^^).

Certamen Si hanc
^''^)

uocem^*) mente libera uolumus proclamare, hie in peregriuis atque


postea in patria

seminemus^*) in lacrimis, ut
id,

illic^^)

remuneremur '^), hie metamus^'^) in gaudiis, secundum


nie-

quod

dicit

propheta:

Qui seminant in lacrimis, in gaudio


eradicetur iuuidia,
dilectio.

tent^'^).

Abscidatur, in quantum possumus, a cordibus nostris cupieuellatur superbia,

ditas^^),

plantetur humilitas,

inseratur Caritas'^), fructificet^^) uera

Audiamus,

qualiter

Johannes ^^) apost'dus


diligere'^^)

^''*)

in epistola sua contestatur-^), dicens:


ea,

Nolite
si

mundnni,

[neque^^)]
est

qnae in hoc mundo sunt;


in eo; quoniam

quis

diligit

mundum, non

[cajritas'^^) patris

omne,

quod in lioc mundo'-'^) est^ concupiscentia carnis et concupiscentia oculorum est^^) et superhia humanae uitae, quae non sunt de patre^^),
sed de hoc

mundo;

et

mundxs

transiet et^^) concupiscentia eius, qui

aufem

fecerit uoliintatem Dei,

apostohis dicit:

Nescitis^

quod amicitia^-)

manet in aeternum^^). Et lacobus mundi inimica est Deo?

')

C.

regnmH^t mit ansradirten m^ nnd in


(i)

o-^

corrigirtem
e.
*)
')

->\\'-.

')

C.

-cogetantes mit einem Stricli


nuis^ mit
sunt.
")
*)

durch
das

das

erste
e.

C.
ea,

beatessi-

einem
Dieses
C.
(i)

Strich

(i)

durcli

zweite

=
C.

quae ante
mit
") C.
") C.
C.
ilhtc
5.

Wort

oder ein
^)

hnliches mnss
Phil.
3,

im
)

C.

ausgefallen sein.
sfcducia<
4,
7.

Bpaelv.

brac/um.
^e.
")
''*)

13.
)

einem Strich
rc

durch

C.
C.

ualiamus.

2 Tim.

Si ac uoc e (Si liac uoce).

>atquae mit ausradirtem


") C. seminemis.
'^)

a.
*'')

muneremur
"*)
e<t.

r>re-

mit bleicherer Dinte).

durch Radiren in illic verwandelt.


C.

C.

smetamur-.
(!)

") Ps. 126,

^copedetas
'*)

mit

jv

ber

und einem Strich


(i)

durch die beiden


C. fructifecit
***)

C. >caretas mit einem Strich


(i)

durch
i.

e.
'^')

'")

mit einem Strich


apostolos.
"'')

durch e und e ber

C. lohannis.
S. ob. S. 171

C.
8.

") C. contestetur.

") C. dilcgere.

*")

Anm.

o
*?) C. retasi mit einem Strich (i) durch >e<. C. nnunr'. S. ebds. Unter v stand >os dies wurde aber ausradirt. ''*) So der C. *") C. patris. "") -iEt^ steht ber dem ^^ 1 Job. 2, 1517. tco^ von ^concupiscetifiaf. '^) C. amicicia. Eine sptere Hand hat nach amicicia- ber der Zeile

thuitiSi

hinzugefgt.

174

Ein Erraahnuugsschreiben an einen

^^enbekelirten.

Hoc
est

est

enim,

qno

si

quis uoluerit amicus^)


taliter

esse

mundi, inimicus
Si contibi

BeP).

Et Paulus apostolus

nos instruit, dicens:

surrexeritis^)
est

cum

Christo, [quae stirsum sunt, quaerite,

Christus

in extera^) Bei sedens^ quae sursum sunt sapite, non quae super
31ortui

terra^).

enim

estis^

et

uita

nestra

ahscondita

est

cum

Christo^)] in Deo.

Cum

auteni

Christus apparnerit, uita uestra,


ipso
in glria^).

tunc

et

uos apparehitis"*)

cum

Ut autem mihi
non diligamus
ministrorum^^)

uidetur, ideo') sancti apostoli ista praeceperunt^^), ut


eos, qui

amatores rauudi huius atque^') inrisores^^)

Dei

sunt, sed qui amatores Christi atque^*)

sanctorum esse noscundicens:

tur, iuxta id,

quod

in euangelio

Dominus monet,
uos inuicem
nostro

Mandatum
Sicut

nouum da

nohis, ut diJigatis [uosj inuiceni^^).


estis, si

In hoc cognoscent omnes


dilexeritis'^'^)

homines, quod mei discipidi

in alio loco euangelista de ipso

Domino

coumemorat:
uenit

Cum
quidam

autem,
ei

ingressus in

templum^ inter turhas

fuisset^'')^

adnuntians^^),

quod mater

siia et fratres sui starent foris, quae-

rentes eum.
tres

mei!

At ille, eleuans oculos Omnis enim^ qui facit


mater
et frater
et

in discipulos^^), ait:

Ecce framei,

uoluntatem. patris

qui in

caelis est^ ipse

soror

mea

est-^).

fortiter atque^^) consideremus,

qualiter nos ipse

Adtendamus Dominus inuitat ad


lahoratis et onenostri decli-

reguum.
rati'^'^)

Sic enim ait:

Uenite

ad me omnes, qui

estis^ et

ego reciam

uos'^^).

Non

iterum

oculi

nentur

in

terram,

qui tam

beno,

ad^^) caelum^).

Habeat

terra,

Domino quod suum

inspirante,
est,

eriguntur

^*)

colligant'-^)

spinas

ac tribulos, qu[icumque"^)] bominis


r
*)

imaginem portare desiderant, nos

^) C. iconsurrexeretis^ mit einem Strich ^) Oder i terrw^. Oder ^ad dexteram. Die eingeklammerten Worte sind im C. per Homoeotelenton (cum Chrimit einem Strich (i) ') C. ^apparebetis sto, cum Christo) ausgefallen.

C. amicas.

'')

Jac. 4,

4.

(i)

durch das lezte

e.

^)

**)

durch das zweite


") C.

e.

Col. 3,

14.
*^)

^)

C. idio.
e

'")

C. praecipernnt. C.

atquae- mit ausradirtem -a-.

C. inrisoris.
e.
'*)

'^)

nnenistro-

rum

mit einem Strich


^^)
**)
1.

(i)

durch das erste

C.

atquae

mit aus-

radirtem a.
dritte :e
.

'"')

Job. 13, 34

einem Strich (i) durch das erste und C. -dilexeretis^ mit einem Strich (i) durch das dritte e-. Zwischen dem ersten nnuicem- und iln hoc-^ sind vielC. ^dilegetes^ mit

leicht einige

Worte

ausgefallen,
'")

und ebenso
'*)

ist

wahrscheinlich vor jenem Worte


'^)

MOS ausgefallen.

e C. fnissit.

V C. adnontians.
'-')

V C. discipolos.

Mattb.
'^'O

12,

4650.

Marc.
'")

3,

3135.
11, 28.
il

C. jatquae- mit ausradirtem


'")
^^)

a^.

C. /jonerati.

Mattb.

C.

ereguntur mit einem


r caelo.
'")

Strich

(i)

durch das zweite


1

e'-.

''')

a.

cole(i)

gant' mit

ber >o
'')

(wohl von einer anderen Hand) und einem Strich


S. 171

durch .e.

S. ob.

Anm.

8.

Ein Erinahnuugsschreiben an einen Neubekehrten.

175

autem adbae
de iniquo

[rere caelo^)]

bonum

est.

Faciamus
spleudida*)
si

igitur nobis amicos


recipiant'"').

mammona,

qui nos in aetornam babitationem

Paruui

est

deposuisse^)

uestimenta

et

adsumpsisse^)

mediocria. bumiliasse ante bomines uultuni,


tate

ante Deiira'') cupidi-

noster

auimus

exardescit'^).

In

postenim

non

est

maguurn

atque^)
lis^)

utile,

sicut sanctus

iactare") pallium et
audire

Hieronymus^) scribit, uilera in scapupleuum marsupium babere recondituni.

Non possumus
crastino^^)^

dicentem

Dominum ^^):
:

Nolite

cogitare

de

Hahentes aUmenta et qiiihus tegnnnn', his contenti sinius^^); non possumus ^^) audire cum apostolis Dominum, audiamus cum militibus seruum, qui ait Beemptio animae propriae dmitiae'''). Non nobis opportunum^^) est illos

audiamus

apostolum ^*)

ditare muneribus, quibus^^)

cbristiana religio uidetur^*^) esse

oppro-

brium^^), apud quos execrabilis castitas, nequam'''^) humilitas, odiosa


ieiunia, uoluntavia pro^^)

Cbristo paupertas amentia iudicatur. Hi Doi seruis libenter^*) insultant, in conuiuiis suis ipsos^^) sunt, qui semper detvactant, sedentesque aduersus filios"^) matris suae scandalura ponunt quos Dominus in euangelio condemnat, dicens: Me''"'),

lius Ulis erit ligarP'')

mola
uniini

asinaria'^^) collo eoruni et mittiin mare,

quam
ille

scanalizare'^^)

dies

examinationis^^),

Ueniet de minimis ChristP^). quando dicent inter se gementes,

igitur
sicut

scriptura
in

sancta

testatur:

Hi
et

sunt.,

quos

aliqnando

hahnimus^'^)

similitudinem inproper ii; nos autem

insensafi^^)

uitam illorum

oesfimanimus^^)
conpuiafi^'^)

insaniam

finem illorum sine Jionore.


Bei,
et

Quomodo
illorum

sunt

inter filios

inter

sancto.<i

sors

')

S.

ebds.

2)

Luc
e

jg^

3)

q
e.

depossnisse.
'^)

*)

C.

^splendeda

mit cinoni Strich


")

(i)

durch das zweite


'*)

Das

p ist spter eingefjOft.


a.
'')

C. deo.

')

C. exardiscit.
'")

C.
'*)

atquae mit ausradirtem

C.

hieronimus.
')

C.

scapolis.

C. crasteno. V

C
C.

iectare.

'-')
'')

C.
1
'')

dicente
K,

domino.
'")

.Alatth. G, 84.

") C. apostolo.
')

Tim.
C.
*')

8.

C
C.

possomus.
uedeturj
e
'")

")

Prov.

13,

8.
(i)

o^jortunum.
e.
ist

quo.

*")

mit

einem

Strich

durch das erste

C. o/)robrium.

C.

nquam

(das >e< etwas bleicher).

und

**) C. Ifbcnter-^ mit einem Stricli fi) durch das erste se. "*) C. ursprnglich npss- und -fiiiws dann U' in beiden Wortem i ^o verwandelt. **) Ps. 50, 20. ") C. tlegan^mit einem Strich (i) durch e. **) C. msenaria^ mit einem Strich (i) ^'') "') C. scandalizari. durch e. Molam ashmriam? Matth. 18, 6. ^') C. examinationc^^ mit einem Strich (i) durch e. Marc. 9,' 42. ^') C.

Christo

") Pro mit bleicherer Dinte eingezwngt.

zwischen >uoluntaria

>hahuemus-^
zweite
n-'

mit einem

Strich

(i)
'*)

durch
C.

^e^.

^'^)

C.

nnsin^atU.
r
^^)

Das

in ^e

verwandelt.

aesiematmus.

C. conpotati.

176
est^)!

Ein Ermalinungssclireiben an einen Neubekehrten.

Uae

bis,

qui

talia

agunt,

quorum sermo

serpit

ut Cancer,
talibus*)

qui saeculum magis [quam Deum^)] diligere^) cupiunt!

De

equis, enim pronunciat psalmista, [dijcens^): Hi in curribus et hi nos aiitem in nomine Boniini nostri magnificabimur. Ipsi ohligati^) sunt et cecidenmt, nos uero resurreximus et erecti sumus"^). Erigamus

ergo
ociili

oculos^)

cordis

nostri

ad euni,

qui liahitat in caelo, et sicnt

seruorum in manibiis dominorum suorum, uel sicut oculi ancll-

lae in

manihus dominae
sint,

suae, ita

^)

oculi nostri
et,

ad Donwiitm, Deiim

nostnim,
nostri,

donec misereatur nol)is^\

cum

misertus

fuerit

non reccdamus^^) ab eo, noque separemur ab illo, qui dixit: Ecce^ ego uohiscum sum onmibus'^^) diehus usqiie'^^) ad consummafio-

nem

saectdi^^),

sed,

uiriliter^^)

agentes et ipsius adiutorium inplocustodire studeamus^*").

rantes,

mandata

eins, in

quantum possuraus,

Non

respiciamus uanitatera^'') et insanias falsas, neque^^) in dilecliuius, quae caduca et temporaria atque^^) transeunnon perpetua esse noscitur^^). Non nos separet^^) a cariChristi ulla tribulatio, sed geraendo et ex corde lacrimas

tionem mundi
tiana^"),
tate^^)

proferendo humiliemus nos in conspectu Domini et ploremiis corani

Praeoccupemus ^^) fadem eius in confessione, Feruenti^*^) animo et non tepido^^) et in psalmis iubilemus ei"^'^). curramus ad eum, quia tepidum^^) discipulum^^) non amat Christus.

Domino, qui

fecit nos.

Dicat unusquisque,

quid

uelit,

ego

interim de

meae

paruitatis^"}
^')

sensu iudicaui, melius mihi esse confundi coram peccatoribus


terra,

in

quam coram
1)

angelis sanctis in caelo uel ubicumque^^) iudicium

Sap.

^) S. ob. S.

35. 171 Anm.


5.
'J

^)

S.
^)

ol).

S.

171

Anm.

8.

=*)

C. dilegere.

*)
(i)

bus C. talis.

8.

C. ^Ipse obligate- mit


f.
**)

einem Strich

durch die
u
in

beiden ^e.

Ps. 20, 8
^)

C.

ursprnglich
f.

ocuhts; dann
') C.

ita

0 verwandelt.

C. suae.
i.
*'*)

'")

Ps. 123, 1

recidamus mit
(i)

in
'^)

^i-e

verwandeltem

omnehusi'

mit einem Strich

durch

e.

C. itisquaet mit ausradirtem a.

") Matth.

liter

^^) mit einem Strich (i) durch das erste e. ") C. nianetatem mit einem Strich (i) durch das erste e.

^^) C. >ueri28, 20. V V C. costodire stodeamus.


**)

C. nequae
^")

mit ausradirtem
euntian.
*')

a.

*'')

C.

^atquae; mit ausradirtem a.

C. trans-

C. nwscitur'^ mit in o

einem Strich

(i)

durch das zweite ^e

") separet mit verwandelten nx. ^^) C. caretate mit einem Strich (i) durch

*") Feruente ") Ps. 95, fi. 2. ") C. praeoccopemus^. ^') ('. tepedo mit einem Strich (i) durch das letzte ^e. ^^) C. ^tepedo^ (i) durch das zweite e. mit einem Strich (i; durch das ^^) C. discipolo. zweite e und v ber o. Das erste o in u ver-

das erste >e.

mit einem Strich

wandelt und ber dem zweiten


(i)

>v<.

*")

C
bv

paruetates mit einem Strich


(i)

durch die beiden


^^)

>e<.

zweite e.

C.

C. peccatores mit einem Strich ubicumquae mit ausradirtem >a*.


^^)

durch das

Ein Ermahnungsschreiben an einen Neubekehrteu.

177

suura uoluerit demonstrare.

Et

licet ^)
))ro

apostolus sine intennissione

nos

orare

praecipiat,

tarnen,

dum

gubernandis^) rebus
uel statutis boris,

nobis

comniissis

aliquas

nos')

ecclesiastica
illius

atque''),

quod iam Dominum^) exorare raisericordiam inplorare non desistamus, quia beatus
moras habere uidemur,
docet^)
auctoritas-''),

uir ille est, qui in lege


d[ie

Domini

eruditur.

Beatus, qui in lege eins

et sermo Dei seraper non inraerito diuinus sermo per SalomoBeatus homo, qui inuenit sapientiam! nera') conlaudat, dicens: Melius est enini iUam niercare, quam aiiri et argenti tJiesauros,

ac nocte^)]

meitatur^),

cuius

animus

eloquia retractat.

Quem

prefiosiorem^^) lapiibus pretiosis^^).


ternptationes^*),

Si aliquas igitur, carissime


solet^^)

^'),

quod frequenter

iniraicus

ingerere,

senseri-

mus^'') in nobis,
dixiraus^''),

non confundamur, neque contristemur,

sed,

sicut
^^)

Christi auxilium ad

repellendas diaboli temptationes

inploremus, quia non sunt condignae passioms huius temporis ad futuram gloriam, quae reuelabitur in nohis. Sed^^) expectatio^^) [creaturae reuelationem^^)] filiorum Dei expectaf^^). Et in alio loco: Beatus uir, qui suffert temptationem^^), quia, cum prohatus fuerit^ accipiet coronam uitae, quam repromisit Dominus diligentihus se^^). Sed, dum multiloquium mihi cauendum est, sermo mens iam finem
accipere debet.

Domine
salubri^^)

mi'''^)

et

amantissime,

in

Cbristo

semper
si

desiderande araice, dignare meae'-^) modicitatis conloquium benigne

animo

atque'''^)

corde recipere^^).

Da

ueniam,

quid

e
*)

V
'')

C. licit.

C. gobernandis.

')

C. nobis.

Wohl dnrch
o

das voran*)

gehende
docit.

>uobis*
^)

oder auch durch


octoretas
>e.
)

statutis

horis

hervorgerufen.

C.

C.

mit in au
C.

verwandeltem
'')

und mit einem


mit ausradirtem
C.

Strich

(i)

durch

domino.

C.

atquae
1,

zweiten a. ) S. ob. ") C. 2^^(icciosio7-em.


durch das
carissimae
>t

S.
^'^)

171
L.

Anm.

8.

^)

Ps.

2.

>")

Solomonem.
(i)

^lapedibus praeciosis mit einem Strich

i=) von ^lapedibust. Prov. 3, 13 15. 8, 19. 16, 16. C. mit ausradirtem zweiten a. ") C temptaciones mit in

verwandeltem mit einem Strich


deltem
tacio
fallen.
c.
^*)

c.
(i)

'*)

C. soltt.
>e.

^)
'^)

C. sinseremus.

") C. dixemus

durch

C.

tewtaciones mit in t verwan-

c<.

mit in

*'') C. So der C. st. des ^Namt der Bibelstelle. expec*') Diese Worte sind im C. ausgeverwandeltem c. ") Rom. 8, 18 f. ") C. teH/acionem mit in >t* verwandeltem

*")

>t<

c
(i) durch mit halb ausradirtem zweiten a. *") Nach salnbri- ist Etwas ausradirt. Das ^i' von 'Salubri scheint vom Corrector herzurhren. C. recepere^ mit eineui Strich (i) durch das

Jac.

1,

12.

^^)

C.

>Domini me< mit einem Strich

>ec.

^^)

C.

mei.

") C.
''")

>atquae

zweite e.

12

178

Ein Ermahnungsschreiben an einen Neubekehrten.

forte inperito

et meliora sunt

sermone^) locutus^) sim, quia Caritas^) nescit timere tmlnera amici quam uoluntaria oscida^) inimici^).
quia,
et

Unum
mus
pro

dico,

aniare,

saeculi et^)

cum simus, caelum debeDei plus oboedire, quam iudicium aeternum magis timere, quam hominum. Ora
Christiani
uoluntati^)

quod cupio, non terram

me

et sie age, ut et

mihi scripsisse et

tibi legisse

gloriosum

sit.

VIII.

Ein Brief einer Frau an eine andere von hoher Geburt.


Nisi, tanti semiuis^),

silentium

meum

ad tuam iniuriam reuo-

cares^), rata*) fuerara^^) coupetentera

mihi propheticam seutentiam,


sit

quae

ait:

Sl est

tibi

sermo, responde proximo, sin aideni^

manus
epi-

tua super os tuum^'^).

Quid euim respoudere

tibi possera,

aut unde

loqueudi uerba praesumerem^^),


stolae tuae

cum

ita

totum canonis corpus

sermone conplexa

sis,

ut nihil mihi relinqueres ad diceu-

dum.
*)

Latuit mihi hactenus^*) avca testamenti^^), hoc est conpago

C. >semonem mit einem bleichen r zwischen dem ersten era ber der ") Im C. stand und beinahe ausradirtem m am Schlsse. locutus Dies wurde aber, wie es scheint, in logutus corrigirt (mit schwrzerer

Zeile

Dinte).
'')

^)

C.

caretas
'')

mit einem Strich

(i)

durch
(i)

e.

*)

C. oscola.
')

Prov. 27,
et
.

6.
^)

C. uoluntate

mit einem Strich

durch ^e.

C.

saeculi'

So hoher Herkunft, hohen


seminis
.siss

fr

icum

tanti

Kurzer Ausdruck xoo-tov 6npatog ov6a. Fr etwas


Geschlechts.
'')

dich Beleidigendes, eine Beleidigung erachtetest.


^)

S.

Georges unt. >reuocare

C. rectam.

Das

erste

a*

durch Einfluss von fueram*

von rata< wurde ec gelesen, und das zweite ") St. fuissem. S. in am verwandelt.
der
lat.

Khner, Ausfhrl.
12 (14
It.

Gramm,

Spr.

II,

1.

S.

127, 2, d.

''^)

Sir. 5,

intellectus (vvetg), responde proximo tuo, sin autem (ei Si fiij), sit manus super os tuum. Sin autem si autem non, sc. sit. Vgl. Luk. 13, 9 It. Vulg.: ut (Vulg. et) si quidem fecerit '^) Von wo sollte ich fructum, sin autem, in fiUurum succides eam. ") C. actenus. ''') Area sie hernehmen um sie in der Rede zu gebrauchen.
Vulg.):

Si est tibi

lat. Hebers, von Iren. Adv. haress., Lib. II c. 24 n. Adv. Marc. IV, 12, in 4 Esr. x, 22 und Grom. vett. ex rec. C. Laclini. 1). .37.3 1. 4. Der Ausdruck stammt aus der It. S. Deut. 10, 8. .31, 9 und Jos. 4, IH bei Sab. Die Vulg. hat nur Num. 14, 44 und .Ter. 3, Itj

testamentibei

wie in der

3,

Tert.

itestamenti'^ sonst

j>

foederis^.

Ein Brief einer Frau an eine andere von hoher Geburt.

179
Mere-

tui cordis, in

qua oranis librorum bibliotheca^) congesta


ab
intus
et

est.

tur sane
tani

et

a foris deaurari raateria principali,

quae

fideliter

scripta

digito

Dei

uerba

custodit.

Meruit

quidem

illa in mysterio Christi sponsa, quae sitientem Abrahae famulura deposito ex humeris suis liydriae^) liquore^) satiauit*), sed non minoribus^) illa) es donanda titulis et consecranda') sententiis, quae nos, Abrahae famulos (quia omnis, qui peccat, seruus est^)), ex hydria^) pectoris tui, hoc est thesauro ex

propheticum testimonium

uase

fictili^*'),

satiasti.

Bibi sane ex

bis,

quae

scripseras,

et

camequia

los raeos adaquaui, id est uitia


his,

mea

uniuersa cognoui, quia nihil ex

quae in

me

esse arbitrabaris, inueni.

Sed longe

^^)

claret,

ex opere tuo infelicitatera


quid
tibi cotidiani laboris

meam

ignorantiamque pensasti,

et quic-

cura coutulerat, id totum in


talis

mea

assertione

qualem esse me sentis, quia omnia possibilia sunt credenti^^), sed cura uelle mihi non^*) adiaceat, perficere prorsus inpossibile est^^). In te uero utraque stant, et utraque fructificant. Agnoui sane, de qua propheta dixisset: Ecce uirgo in utero concipiel et pariet filium^'^). Tu potes libere proclamare Concepimus in utero, Domine, et xmrturiuimus spiritum salutis tiiae, quem fecisti super ferram^''). Tu uerbum Dei
posuisti^^).
esse,
:

Debueram quidem

foeta, tu

sermonem

eins enixa, sie nobis scientiam


sis.

Dei

parturis,

ut

apud

te

semper extonsa uel plena


fructus
uiris,

Agnoscant, qui

dubitant,

({ualitor uirgo

concepeiit qualiterque pepererit, et scripta tua legant,

quia hie est uirginei

incorrupta fecuuditas.

Tibi sane in

exemplo Sarrae, Septem


angelo pronubante,

hoc est
nupsit,

spiritibus

mundi, mortuis,
occubuit^^).

cum

Christus

tum iuimicus

Mihi autem
')
')

iufelici^^)

necesse

est'^)

petere a patre meo, ut

pkmgam
^) licore.

C. biblioieca.
24,

*)

C.

idrye

mit in
galt,

corrigirtera

e.

Rebecca Gen.

18.

Rebecca

weil Isaacs Weib,


S.
z.

dem

kirclilicbon

Alterthum und Mittelalter als ein Typus der Kirche. Abraham Lib. I n. 88 ss. und Isid. Quaestt. in vet.
')

B. Ambr.

De
3
ss.

test. C.

XIX

n.

C. minor.

Nach minor')

ist

im

C. ein oder
^)

mehr
4, 7.

als ein

Wort

ausradirt.

^)

C.

illo.

C.
20.
s.

consecrafe.
'')

Job. 8, 24;

vgl, auch 2 Pet. 2, 19


'')

und

Rom.

6,

16

f.

yydvia.

") 2 Cor.

Georges's Lex.
erklrt,

v.

dass es mein

*-) Der Sinn ist wohl: Eigenthum ist, dass ich

Weithin, sehr. S. von diesem Allen hast du


besitze,
alles

es

dies

hast
.

du
"j

mir zuerkannt,
Marc.
fr
J,

beigelegt.

S.

Georges unt.
'^)
.

^asserere

und

assertio

23.

")

C.

meum.
:

Wenn

du

zu
S.
z.

seiner

Zeit gelebt

httest,

wenn
')

er dich

gekannt

htte.

Mellcicht

steht doch der Gon.j. Plus-

qampf.
S.

den Conj. Impf.


Jes. 7, 14.
**)

wenn
mit

er jetzt lebte.
It.

Rnscb,
St.

lt.
')

u.

Vulg.
c.

431.
c.

") Jes. 26, 18


^i-

S.

und

68.

C.

iufelice-

durch

Sab.

Tob.
*")

als Correctur.
ist

Das

kleine

Stck des Blattes, worauf

est

gestanden haben muss,

abgerissen.

12*

180

iii Brief einer

Prau an eine andere von hoher Geburt.

priusquam paternorum labiorum pacta dissoluam ^). nullum ante conspectum -) Doraini fructum meae^) uirtutis ostendo. Occidit quidem pater mens Moabitas atque Ammanitas*),
uirginalia mea,

quia

id est ebrietatis in

me

et fornicationis

genus extinxit; sed quid mihi hoc est in corde, non liabeo?

prodest,

quia uerbum

Dei

in utero,

Et

scio,

quia uirginitas sine scientia in tenebris ambulat et lumen

ignorat ac,

nomen tantum

sine opere possidens,

nequaquam canopei^)
leuitate^),

sponsalis limen ingreditur.


sta^) papyri^) ariditate,

Porto candelabrum gutturis mei exhau-

id est

inanium uerborum
tetigit; in

conple-

tum, quod scientiae pinguedo non

quibus [cum^)], infelicem

me

esse,

nouerim,

uel

inploro, ut a quibus

hoc a uobis ^), quae oleo^^) abundatis^^), emere debeam, demonstretis^^). Sed iam alidixit

quando dicam, quod lob

ad

Dominum:

Quid possum

dicere

cum audiam

talia tierha, aut

quid respondebo, cum sim nihil?

Sed

semel locutus. non adiciam iterum^^).

Agnoui enim, me

esse terram

*)

Jud.

11,

26

SS.

Uirginalia':

hat wohl in der

LXX

Jud. 11, 37 ta Tiap^evid /xov haben.

obitu Valeutiniani consolatios n. 49 fflebo

It. gestanden, da die Ambrosius hat doch nach De in montibus super virginitatem

meam;
17.

vgl.

De

off.

minist.-

III, 12, 81:

^quae

aifectu prosequerentur)

virginitatem

gelesen.

uirginitatem eius Auch in Deut. 22,


whrend

pio

14. 15.

20 bersetzt die
die

It.

ra napBvLa durch
virginitas^)

>virginalia<i^,

die Vulg.

non inveni virginem,


fehlen
die erstere.

signa virginitatis,
und
C. me.
*)

virginitas hat.

Bei Georges

Bedeutungen
*)
(s.

signa virginitatis, bei Forcellini


C.

con^jectum.

amanitas.

^^Ammanitae

Aug. Quaestt. in Hept. Lib. V n. 35) und indirect nach den LXX {'AfiavitTfc:, 'Auavirig Deut. 23, 3. 1 S.* 11, 1. 2. 1 Kg. 11, 1. Neb. 13, 23). Die Vulg. hat Ammonites und Ammonitis-. Auch hier ^) Canopeum; st. wird brigens auf die Geschichte Jephtas angespielt. conopeum, Hcovoonov (von hgdvooiP), im mittelalterlichen Latein canapeum (s. du Gange), it. canope, franz. canape, eig. Mckennetz, dann mit ) C. einem Mckennetz versehenes Bett, hier mit spunsale Brautbett. Das Wert hat hier die Bedeutung vollendet, vollkommen';. exawsta. ') C. papiri. Die Schreiberinn muss von einem von dem Holz der PapirusVgl. Herodot. L. II c. 96 und Plin. Hist. staude verfertigten Caudelaber reden. ^) Nach leuitate steht ue mit einem schiefen nat. Lib. XIII c. 22. ^) Dieses Wort muss hier ausgefallen Strich durch die beiden Buchstaben.
nach der
It.

sein.

In quibus j,

sc.

uerbis

inanibus.

^'')

hoc C. uel aobis.


^*)

Hoc rhrt
C. /labundatis.

") C. oleww. von der Hand des Schreibers her. '') Matth. '*) Hiob 39, 34 f. (im Grundtext 25, 8 s. nach der It. Hieronymus's Uebersetzung der LXX hat:

40,

f.)

frei citirt

cum

nihil sim? quod

responsum dabo?
(Lagarde, Mittheil.

audiens talia, Semel locutus sm,


die

Herum non adiciam


leuiter locutus

II,

234),

Vulg.:

Qui

sum, respondere quin possum?

num

locutus sum, quod

utinam non

dixissein, et alterum, quibus ultra

non addam.

Ein Brief einer Frau an eine andere von hoher Geburt.

181

et

cinerem^),

quia

aliorum^) tale opus uspicio,

ex quibus in

me

ipsa uihil sentio.

Apparat, tecum, exemplo sanctae Mariae^), angespiritum,


fabulari,
soror,

lum,

hoc

est*)

quia^)

tali

erudita sermone es.

Custodi

sanOj

custodi

non

sed

domina
tui

nuncupanda,
efFudit,

quod
ut
cir-

cordis tui sacrarium concepit et uentris

fructus

cumieras
in

et

demonstres*) in Aegypto'') filium tuum^), hoc est nobis


obscuritate
te

saeculi

uiuentibus doctrinae

tuae

fructus

ostendas.

Nee dubie dicam,


illa

unam

esse ex quattuor uirginibus prophetantiedisserit^^).

bus, quas apostolicorum

actuum^) conscriptus^")

Tu

es

niniirum, de qua sacri cecinere cautores:

circumamicta es uarietate^^).
pulcros ac fideles
latere oris tui afluunt uel

In mhriis^'^) aureis Fimhrias^*') enim aureas quid, nisi


qui

sensus tui sermones interpreter,

ex utroque
uarietas,

dependunt?

Quibus inest pulcra

quia ex lege, prophetis et euangeliis


testinioniorum
edis
otiosa,

colore pinxisti.

textum epistolae tuae diuerso Apparet sane, quia cibos non comille,

et

quoniam^^) uir tuus,


tibi

qui fabri esse

filius

dice-

batur^*"),

fusum

de liguo scientiae fabricauit,


spiritalium

per

quem

tu

de

araplo historiae^'')
tibi,

uellere

ducis

fila

uerborum.

Fateor
dictum,

uenerabilis soror,
ait:

non intellegebam
et

illud

propheticum

ubi

Triiicum iimenihus

uinum suaueolens

uirginihns^^}, nisi

illud

ex sermouum tuorura uirtute sensissem^^).

Tu

es enim,

quae

habes suaueolens

uinum, id
suae

est

ex fructibus Christi,

qui uitis est

uera^"), gaudio scientiae spiritalis exuberans,

quae iuteriora uiscerum

tuorum
atque
')

succo'"^^)

dulcedinis ac uirtutis aniniauit.

Bene aemuscientiam
ter*)

laris illam

Sunamiticam''*^) uirginom,

Dauidici"^) corporis ministram

custodem,

quae

maturam

perfectamque
hat:

regalem

ram
ein
) C.

Nach Hieb 42, H It. Hier.'s Uebers. der LXX cinerem, die Vulg. et ago poenitentiam quialiorum. Das a von >qiiia und das ja von
et
:

aesiimavi me

in favilla et cinere.
=alioruin sind
es.
*)

C.

nur durch

>a ausgedrckt.

^)

Luc.

1, )

26

ff.

*)

C.
11,

C.

qui.
2, 15.

Quae?
)

demoji^es.
.'(actuiim

')

C. egypto.
'")

Nach

IIos.

und Matth.
in
ni,

C.

apostolicorum
^-Conscriptus
21, 8
f.

V conscriptos.

V C.

conscriptos

(>o

corrigirt).

conscriptio, scriptum, scriptura< fehlt in


^')

") C. fimbreis.

Ps. 45, 14.


'*)

S.

brcas mit

n^ durch
des Acc.
13,
.55.

ec.

als

Correctur.

') Act. den Lexx. ") C. ^FiraSt. Quoniam, wie >quia< und

Sab.

z.

>qud
')

St.

Inf.

S. die Beispiele bei


'**)

Rnsch,
9,

It.

u.

Vulg. S. 402.
der

INIatth.

'^)

C. hystori.

Sach.

17 wesentlich nach

It.

(fru))ientui)i
Tial

veaviHoig
ruvi
et

juvonbics et vinum boni odons ad virghies ; LXX olvog evooSi^oov eig napBivovc:; \n\g._fruvienfum
''')

trog
clccfo^-prius-

vinuui germinans virgines).


sensi

Mau

erwartet entweder
C. sonamiticani.

quaui

oder >non intellegerem.


'^")

Die Verf. vermischte zwei Gedanken


''')

miteinander.
daui^ici.

Job. 15,

1.

^')

C. s?tco.

^*)

C.

182

Ein Brief einer Frau an eine andere von hoher Geburt.

intuitu mentis tuae calefacere et custodire non clesinis^).

Consecuta
quibus

es iam pro hac attentione raercedem accipieudo claues eins,


aperis,

quod nemo

claudit,

et claudis,

quod nemo
filius,

aperit^).

Habet
ne

sane in te Betbsabeae, hoc est sapientiae,


te falsus frater aut concupiscat, aut tangat.

quod

zeletur^),

randa mihi sanctitas tua, quia

Quod uero scribit ueneamictum meum, quod*) super lumbos


flumen Euphraten**),
duritia cordis

meos

erat,

in cauo petrae abscondissem^) super

agnosco hoc,
uirtutis

quia iuxta praecipitium

mundiale

mei

meae tegumenta corrupta sunt, et modo nuda de protectione Sed quia iam sapientiae, non de uetere homine spoliata cognoscor. sermonem meum et inperitia'') cordis et maternae aegritudinis moeror excludit, atque hoc ipsum modicum loqui uix tristitia cordis admisit, rogo, ut [super ^)] aridas radices sensus mei cophinum stercoris, hoc est ubertatem uerborum tuorum frequenter effundas''), ut, cum me
iuxta consuetudinem uisitaueris, aliquem in
inuenias.
1

me

fructum boni operis

1)

Kg.

1,

14.
c.

2)

^^poc

3^

(-jes.

22, 22).

^)

C.

=>celetur

mit

in z corrigirtem

Ein >amictuui st. amictus- kommt Wohl durch die Acc. amictum meum hervorgerufener sonst nicht vor. '') C. ^) Nach Jer. 13, 17. St. abscondenm. Fehler fr qui. Am ist durch das vorangehende sermonem meww hervorgeiuperitiaw. ^) Die ^) SvTper oder ad oder in muss hier ausgefallen sein. rufen. Verf. hat wohl Luc. 13, 8 It. (usqxbe dum focliam circa emn et mittam e cophinutn stercoris; Vulg. et mittam stercora) vor Augen.
*)

So der

*')

IX XIV.

PREDIGTEN AUS DEM SCHLUSS DER ALTKICHLIGHEN ZEIT


UND

DEM ANFANG DES MITTELALTERS.


AUS UANDSCIIRIPTKN ZUM EKSTEN MALE UERAUSGEGEBEN.

rx.

Eine waLrscheiulicli dem fnften Jahrhundert angehrige


Himmelfahrtstags-Predigt.
Aus einer Sand Gallener Handschrift des achten Juhrhunderts.

1.

Summa

praeteritae sollemuitatis festis praesentibus contiue-

Dominus euim, qui a sacrosancto pascba usque in hanc festiuitatem cum discipulis praesens fuit, hoc die astra conscendit; unde conuenit, ut cum antiquis Christi festiuitatitur,

fratres

karissimi.

bus

uelut

recentibus

gratulemur.
terris,

lesura habuimus in

Qui actibus quasi praesentem scandentera nunc sequamur ad caelum.


dictu''^)

Quod ne
osum
in(|uit,

uobis forsitan^) aut factu inpossibile, aut

praesumptu-

esse uideatur, audite de hoc

loquentem Dominum^).

dielms,

lohannis hapiistae iiim patitur regiium caelorum^ et iiiolenti Posdiripiiint ilhid^). inaestimabilem^) erga nos Dei araorem!
sessio*^)

caeli

laetatur.

Rapi

ab omnibus rapitur, et possessionis dominus direptione Adest, res suas ceruit et iuuat ipse rapientibus.

prouocat,
]uitat,

suVagatur'^).

Totum

id

se

de

rapinae

fructu

perdere

Quis aestiraare non contingeret occupare raptori. hunc Dei afFectum queat? Arte quadam nobiscum utitur, ut boni
(juidquid

simus^).
stibus
simi,

Ut nos

a paruis auoc6t,

magna

proponit.

Allicit'*)

caele-

praemiis^"), ne terrena miremur.

Ne, quaeso,

fratres karis-

spernamus hanc erga nos misericordis Domini caritatem. Non hoc [faciaraus")], nee utique'^) uostra res est, [ut^^)], corro')

C. forsita.
^)

^)

C. dictum.
S

C. C.

dm.

*)

Matth.
^)

11, 12.

")

C.

HC

instimabilcni.

C.

possesio.
nuis^^

')

suifraga?jtur.

>Bonisi<
^)

am

Schhiss einer Zeile und


vor
5caelestibus<
ist

am Anfang

der folgenden.

Das Wort

Die beiden ersten Buchstaben sind doch ziemlich deutlich ^ag, die folgenden, wie es scheint, zwei, sind '") C. nicht zu lesen. Agit? Ich habe das sehr passende allicit gesetzt. '*) Auf ") Ein Wort, wie dieses, scheint hier ausgefallen zu sein. praniiis.
beinahe ausgewischt.
>uti

folgen Ruchstaben, deren

erster

deutlich

q<

ist.

'^)

Dieses AVort

scheint hier ausgefallen zu sein.

186
gati^),

Eine Himmelfahrtstags-Predigt.

rapinas

noxias

sequamur^),
^),

cum caelum

rapere

possimus.

Inuitati, ut legimus iu euangelio

ad sacras nuptias, homiues,

dum

caducis actibus m'mis inhiantes, [inuitationem spreuerunt*)], diuinum

conuiuium perdiderunt. Cauete ab hoc exemplo, fratres karissimi. Rapere opes rerum caelestium non queunt, qui raptus^) terrestrium non relinquunt^). 2. Commoratus igitur per Sed ad propositum reuertamur. quadraginta dies cum discipulis suis Dominus, hoc die, inspectantibus cunctis, receptus in caelum est, siquidem et lectio, quam audistis,

ita

docuit,

quae,

praedicasset, hoc subdidit:


Ulis, leuatus est, et

cum locutum cum apostolis suis Dominum Et, cum haec dixisset, inquit, uidentibus Et cum nnhes suscepit illum ab ocidis eorum.
euntem illum, ecce duo uiri adsteterunt Uiri Galilaei, quid statis, aspiqui receptus est a uobis^ sie ueniet,
in caelum^).

intenderent [in caelum'^)]

Ulis in ueste alba, qui et dixerunt:


cientes in

caelum?
placet,

Hie

lesiis,

quemadmodum
et uira,
si

uidistis

eum euntem

Repetamus ipsam^)

uerborum diuinorum

consideremus.

Cum

haec

dixisset, inquit, uidentibus Ulis, leuatus est.

Advertite penitus altum


ascendisse

diuini sermonis arcanum.

Non enim tantum


dixit,
scilicet,

Dominum,
eleuationis

sed

etiam leuatum esse

ut in

maiestate

mysterium nosceremus [et^^)] eleuatum non tantum a se, sed etiam a^^) patre intellegeremus^^), non, quia non esset sibi per se ipse^*) sufficiens, sed ut, quo mitten te ad terram^^) uenerat, ipso ad caelum leuante remearet, cooperante quoque in hoc ipso^*") spiritu^'') sancto, quia, qui adfuerat natiuitati, deesse non poterat ascensui. Nam et cum una esset patris et filii^^) et Spiritus sancti
ascensionis^^)
operatio, potestas atque n'atura,
licet

eum

uirtus

propria sustulerit,

communis tamen substantia


trinum unitas non
^)

subleuabat,

siquidem,

ubi

diuidi

a se

potest,

unius actus

trinitatis eflfectus est.

gebeten

was keinen Sinn giebt. Ich habe corrogati, zusammeu^) was zum Folgenden stimmt. Dieses AVoit stand wahrscheinlich im Text. Alles von Non hoc sequamur ist ziemlich stark corrumpirt. ^) C. euangelitcw. *) Worte, wie diese, mssen hier
C. corrogo,
conjicirt,

ausgefallen sein.

^)

p C. ratus.

^)

C.

relinqimt.
S.

')

Diese Worte sind


Ynlg.
C.

nach dem Original und dem Citate weit. unt.


*)

188 hier im C. ausgefallen.


receptus ;

C.

cael.

Act.

1,

11
)

(It.

intenderent,
ipsrtm.

hat

m-

tuerentur,

assumptif^s^).

C.

et

Ipsam geht auf lectionem

zurck.

Textum

ipsum?
fd

Textum

lectionis

ipsum?
''^)

'")

ascensionis

eleuationis.
y>a^

") Et ist hier im C. ausgefallen.

Ein Corrector hat


corrigirt.
^^)

unrichtig iu

^ad^ \a;

d
*^)

mit schwrzerer Dinte)


C. terras.
'^)

C.

intelleremus.
(sp).
8)

") Ipstww?
C.
fili.

C. ipswm.

") C. spirito

Eine Himraelfahrtstags-Predigt.

187
ordino
subsequatur.
fratres karis-

3.

Sed uideamus deiudp, quid


est, inquit, et nuls^) suscepit

lectionis

Leuatns
simi,

eim.

idetis,

quomodo ascendenti ad
sint.

caelura

Domino^) etiam

insensibilia

elementa famulata
cipit aliquid,

Non enim

dixit:

Nubem

intrauit,

aut:
sus-

Peruenit ad nubem, sed:


dura non ignorat^).
susciperet,

Nuhes, inquit, suscepit lum.

Quod

dilectissimi, necesse est,

ut sensu id ipsum suscipiensuscipiens

Ergo

et

nubes

Salvatorem,

quem

agnouit,
aflfectu.

et ideo suscepit

non

insensibili receptaculo, sed

Discamus, quaeso, et nos, fratres karissimi, susPraesto est, introire desiderat. cipere Dominum*) nostrum, id est: Tollt te ergo, ut propheta ait, tollite portas principes^) uestras% et
ambientis

elenamini portae
doraos,

aeternales^

et

mundate ianuas

uestras,

Mundate infroibit rex gloriae''). uniuersa in uobis interiora pariter

et exteriora^)

purgeutur!

rum sordium habere


cuucta
reserentur.

nihil debet,

Domus, quae Dominum suscipit, terrenaomnia aduenienti Domino^) uacent, Grande infidelitatis periculum est stantem^'*)
[non recipere^^].

antn ostium

Dominum

Quisque non

sie

agit,

ut

recipiat, excludit.
4.

Sed quid deinde subsequitur?

Xnhes, inquit, suscepit illum

ah oculis eorum.

Pulchra est scriptura^^) diuina.

Ab

ipsis discipu-

lorura oculis Christum dixit nube'^) susceptum, ut dominicus honor pariter et rei indubitatae ueritas nosceretur, cum id, quod cerneretur
oculis,

rerum inpleretur

effectu.

Nuhes

ergo, inquit, suscepit

eum

ah oculis eorum.

Uidetis, fratres,

mutuum

et concordantem in hono-

rem Domini apostolorum simul elemontorumque famulatum. asceudentem discipulorum oculi prosecuti sunt, nubium
occursus,

Quem
suscepit

nee prius

apostolicus

^*)

uisus

reliquit

officium
arabitio.

^^),

quam
miram
Pro-

supernorum elementorum [eum^*)] amplecteretur


discipulorum erga
ficiscentem ad

dominum suum
Dominum^'),

et

inextimabilem caritatem!
quia mauibus iam
teuere adesse

caelos

poterant, sequebantur obtutu,


oculis inhibebant.

cum

praesenti

non non quirent,

quanto plus conspiciunt, qui desiderata riman-

*) ^)

Die

arcliaistische

Form.
^)

Ob.

niul

weit.

unt.
est,

aiubes.

*)

C.

d.

C.

Qui

suscepit

aliquid,

dilectissimi,

uecesse
'")

ut

sensu
^)

id

ipsum
ncstra.

suscipien^em non creat.


')

C.

dm.
'')

0. pripcipis.
"')

C.

Ps.

24,

7.

9.

C.

ext'iora.

C. d.

C. statem.

") Diese ") C.

Worte mssen

hier

im

C. ausgefallen sein.
tc

S. das gleich

Folgende.

Pulchracscriptura.

Das

von est
s*

ist

ausgestossen, und das >8< von ses


'^)

und von scriptura nur durch ein


apostolici.
'^)

ausgedrckt.
Officium

nube"^

") C.

Apostolici uisus acies?

'*)

simm?
rfwj.

jEr^f eio officium?

Dieses

Wort

ist

wohl im C. ausgefallen.

") C.

188
tur!

Eine Himmelfahrtstags-Predigt.

Transcendit ^)

in inferioribus reliquit
susceptus.

naturam uisus humani. Quos Dominus, ab eorum est oculis in superiora Resedit quidem apostoloruni praesentia in terris, sed
apostolica acies

amor tarnen uenit ad caelum.


5.

Sequitur autem:

Et cum

intenderent,

inquit,

in caelum

euntem illum.
aliis

Uidete subtilitatem scripturae sacrae atque mysterium.

Superius leuatum esse dixit


eleuatus legitur,
ibi*) cooperatio

Dominum,
[se^)]

hie euntem,

illic

quasi ab

hie per

ipse^)

conscendens, scilicet ut

trinitatis,

hie

uirtutis

proprietas nosceretur.

Ergo
ad-

cum

intenderent^ inquit,

in caelum euntem him, ecce duo uiri

stiterunt Ulis in ueste alba.

Quos

fuisse hos duos credimus?

Non

tibus adstitisse.

enim de aspicientium numero fuerunt, quos scriptura dixit aspicienQui igitur fuisse existimandi sunt? Angeli utique
absque dubio;

nam

et

ideo

in

ueste alba

adstiterunt,

ut candoris

statim habitus caelestem proderet dignitatem^).

Quid ergo?

Nurautique,

quid hi tantum
sed ex

duo ascendenti Domino adfuerunt? magno angelorum numero duo ad apostolos missi sunt, ut intellegamus scilicet, omnes diuinae militiae potestates prius occurAdstiterunt tantum? Immo^) risse, quam proficisceretur ad caelum.
et dixerunt,

Non

siquidem

ita

legimus:
et

Ecce, inquit,

duo uiri

adstitestatis"^),

runt Ulis in ueste alba, qui


aspicientes in
ueniet^

dixerunt:

Uiri Galilaei, quid

Hie lesus, qui receptus est a uohis, sie caelum^)"} Pulchre quemadmodum^) uidistis eum euntem in caelum. dixit scriptura: Hie lesus, qui receptus est, ut ostenderet scilicet, quod^'') illo esset Dominus receptus, unde prius fuerat acceptus^^). Nemo enim dici potest alicubi^^) redire, nisi unde probatur ante uenisse. Sic ueniet, inquit, quemadmodum^^) uidistis euntem in
caelum.
Confirmata^*) est paucis angelorum uerbis apostolorum
in praesenti data, sed etiam in
sie audissent
fides,

nee solum
ritas.

futurum

est extensa secu-

uenturum Dominum, quemadmodum tum suspexerant ascendentem, rerum qui fidem praBsentium^^) uideErgo et rant, etiam futurorum^^) iam conscieutia non carebant. nos, fratres, fidem nostram doctrinae^'') euangelicae adcomodemus,
n
^)

Nam cum

C. trasceudit.
st.

^)

Se ist
*)

im

C.

ausgefallen.
)

^)

Ipsw?
C.

*)

C.

hat Mbi

n\t ibi.

C. dignitate.

[Nuni,

numquid] adstiterunt
'')

tantum?
^)

Immo?
^)

[Non]
C.

adstiterunt

tantum,
(que
C. ut.

immo?
quae

iquistatisf.

C.

caelo.
e

quaeadmodiim
^^)

geschrieben

und' ber
'*)

dem

von

ae

ausgelassen.
C.

^")

") C. receptus.

Man

erwartet

aliquo.

quaeadmodum.

Vgl.

Anm.

9.

") C. Confir-

^^) So ^*) So der C. st. qui der C. fidem rerum praesentium. matum. ") C. doctrina. Das Wort steht doch am Ende einer Zeile, Futurrum? wo zu keinem Buchstaben weiter Raum war.

Eine Himraelfahrtstags-Predigt.

189

Dominum, quemadmodum^) eum apostoli Eadem enim erit tum ad plenum tum uiderunt''*) remeantem. Domini contemplatio, eadora^) caro, eadera uisio, eadem*) corporaliac sie uenturum credamus
ter pii

redemptoris
est

agnitio.

Nihil

in

eo

nouum

uidcbitur,

quia

Dominus semper
possunt.

idem, nihil mutatum,

quia mutari diuina non

Unde, cum haec ita sint, si praedictum ab angelis aduentum Domini credimus, uenturum esse expectare debemus, quia uirtus Nee sane expectacrodulitatis in expectationis firraitate^) consistit.
tio

haec iupossibilitatis aliquid in se habet semper 'j.

Similis enim

in

quibusdam

conimuni huic
is,

et

consuetudinariae horainum expectaquos'')


satis
diligit,

tioni est.

Sieut enim
opperitur,

qui alicuius eorum,

aduentum
si

assidue de eo cogitat,

quem
si

putat esse uentu-

rum, et ad omnes
Stridor

etiara inanes sonos,


fuerit,
si

ad omnes nuntios excitatur,

ianuae

latratus

canum,

motus arborum,

si

leue

murmur aurarum,

auscultat,

respicit, percontatur,
'')

explorat, ita

et nos,

suspensique debemus,
pitus

esse adsidue aduentum Domini cumexpectantes^), sollieiti ita ut prope ad omnes sonos, ad omnes streerigamur, et in omnibus, quem uenturum credimus, iam adesse^")

credamus.-

Nunquam

enim,

fratres,

inparatus

est,

qui id agit iugiter,


ille

ut esse possit paratus.

Et
in

beatus, ut legimus, sei'uus


illa

est,
illo

quem
enim

inuenerit dominus

suus

hora uigilantem^^).

Ab

tantum inuenietur Dominus ^^), quem inuenerit Alioquin aduentum Domini, cum praescire non
Stupor ignorantiae
dies,
'*)

ipse

uigilantem.

quiuit^''),

quem

grauioris pressit^^), [non eomprehendet^'')], quia

ut scriptum

est,

aduentus

illius

quasi

fr

in

nocte ueniet^^).

Uigilemus ergo, ut couprehendamus furem hune Uacantem enim a malis operibus ac liberum

et teuere possiraus.

captio

furis

huius

auimum^^)

requirit.

Qui^^)

aliis

occupatus^")

est,

furem hunc capere


quia nescitis
qui con-

non ualebit. diem neque

Uigilate^^) ergo, ut ait


Jioram'^^).

Dominus,
ille

et orate,

Felix enim
quiuerit'''^)

est,

o dilectissimi,

prehendere diem illum

furis

nocturni more uenientem.

Omne quippe secum


')

fr

ille

opes aduehet, diuersi usus et uarii

C.

quaeadmodum.
*)

Vgl. S. 188
)

Aum.
C.

9.
'')

*)

C. uidere.
)

C. eade.

^)

C. eade.

C. firmitate.

So der
^)

C. quem.
*)

Das Verbum
") Mattli.
8tui)orrignohier

ctunexpectare fehlt in den Lexx.


24, 46.

C. sollidti.

C. adesf

se.

Apoc.
''^)

16,

1.5.

^^)

C. ds.

")

C.

quienit.

")

C.

rantiae.

C. tit pressit.
'')

") Diese oder hnliche


5,

Worte mssen
i

ausgefallen
)

sein.

Thess.
")

2 vgl.

2 Pet.

a,
*')

10.

'")

C. annuim.

a C.

Qui fr.
Corrector

Qui forte?

C. accopatns.

C.

vom
''')

mit schwrzerer Dinte).

*0

C.

hora.

UigiHte (das a Matth. 25, 13.

C. quierit.

190
supellectilis

Eine Himmelfahrtstags-Predigt.

diuitias

exhibebit^).
uenit,

Dissimilis

est

fur^)

ille

caeteris

furibus:

nou auferre
est,

sed munerari cuncta.


ipse.

Substantia, quae

cum

illo

eius est generis, cuius

Quiequis^) capere furera

caplestem quiuerit, bona caelestia possidebit.

X.
r

Eine von einem Presbyter walirsclieinlicli des fnften

Jahrhunderts auf Befehl seines Bischofs gehaltene


Pfingstpredigt.
Aus einer Sanct Gallener Handschrift des achten Jahrhunderts.

et sollemnitas*) diei et cultus Dei, qui dim sollemdoctum et ornatum [oratorcm^)] requirat, productus autem ad praedieandam festiuitatem sim*^), liomo nee uita ad id, nee liugua idoneus, possim^), quantum ad conscientiam meam speetat^), auda1.

Cum

nem

facit,

citer dieere, inpossibilia iubere antistitem


sibile^)

uestrum, nisi quod, inposest,

diei

aliquid,

illo

iubente, eonuicium
diuinitatis,

et

conuicium non
Christus

tantura
[se^)]

hominis, sed paene etiam

Nam cum

ipsum dicat in conuicium in Deum


decernere?

apostolis suis recipi a saeculo, quid [aliud nisi


dieit^^)],

qui sacerdotem Dei dicit inpossibilia

Non

dico

ergo,

non posse

me

aliquid,

quod

ille

in

Christo posso decernit^^), neque in hoc loquendi


cillitati

officio ^^) plus inbe-

meae,

quam

auetoritati suae^*) reddani^^),

infirmitatem

meam.

Sed
'^)

fieri

potest, ut,

quod nostra

nouerim quamlibet uilitate^*) non


C. sollenetas mit

')

C. exliibe&?fs.
(i)

C.

ht
e.
''')

^)

C. Quiquis.
^)

*)

einem Strich

durch das zweite


sein.

Dieses

Wort oder

ein hnliches

muss
die

hier ausgefallen

C.

cum" festiuitatem sim.

Cum von

einer

anderen spteren

Hand
leicht.

mit schwrzerer Dinte.


')

Rede weniger

C.
i

Es ist unnthig und macht posswm mit einem bleichen und beinahe
mit schwrzerer Dinte als Correctur steht.
i.

verwischten u, ber dem ein


")

C. ea;pectat.
e

'')

C.

inpossibile

'")

Dieses
hier

Wort muss
im

hier

im

G.

ausgefallen sein.

'')

Worte, wie

diese,
'*)

mssen

C. ausgefallen sein.
eins).
*^)

") 0. dcernit.
reddamM.s'.
'")

*'')

C. offici?(w.

C. sna (suae

st.

C.

C. nilitatc.

Eine von einem Presbyter gehaltene Pfingstpredigt.

191
propria
Etenira,
ut,

possuraus^),
infirmitas

illo

sufFragante ^)
uirtus

possimus,

et

quod

nobis'"^)

uegat,

praecepti

sacerdotalis

inpertiat.

cum semper
potest,

in obsoquio*) oboedien tis operatur,

prope

est,

qui inperat,

possit etiam,

qui obtemperat inperanti.


et

quod Huc^)

aceedunt etiam. alia^) nonnuUa,


cui par esse non')

siquidem

haec ipsa sollemnitas,

possum^),

licet

mihi magnificentia sua^) pluri-

mum

oneris^") inponat, genere tarnen ipso atque causa

spem loquendi
^^)

maximam prasstat. omnium datus sit,


ret officii, gratia

Nam cum
etsi

hoc die apostolis usus^^) linguarum


detor-

me

dignitas festiuitatis magnitudine

tamen
cuius

solatur exempli.

Potest enim
^*),

fieri,

ut hoc

loquendi opus*^),

suscipitur

famulatus

eins

etiam proueindignis spi-

hatur^^) auxilio*), et quod loquentis indignitas


solleranitatis accipiat.
ritalis gratia tribui,
2.

non meretur, honor

Solet

namque a Domino etiam

ut opus^') sanctum

possint^^) inplere.
fratres karissimi,

Resurgens ergo de inferno Dominus,


^^)

cum

apostolis

se suis corporaliter demonstrasset, nee


est,

ut scriptum

sed

habendum etiam per

dies pluvimos

uidendum tantum, fruendumque


aduentum^
igitur

tribuisset, paracleti eis, id est sancti spiritus, spopondit''^'^)

dicens,

quia lohannes quidem haptizauit aqua, uos aufem spiritu^^)


dies-^).

sancfo haptizahimini non post midtos hos

Hanc'"^^)
f'esta

diem
sit,

discipulis

tum

suis,

dilectissimi.

haec Dominus"*)

promi-

in

rauit.

Peruenimus,

hac baptizandos^^) per sanctum spiritum sollemnitate raemofratres, ad diora^^); supercst, ut perueniamus ") ad

gratiam.

in praeterito

Orato ergo ac precamiui, ut aduentum spiritus, quem etiam Magnum colimus^^) nunc"^) in praeseutia consequamur.
[huius""^")].

onira

munus
')

Beatus,

qui

Dei baptizatur introitu^')!

C.

possimus

Ml

corrigirtem

obscquiM.
*)

posstts.

soffragante mit m *) mit schwrzerer Dinte). *) C. C. ^nubis mit in o<j corrigirtem ni. ') C. Hunc. '^) ') Non steht ber der Zeile. C. al'a. ") C. hat bloss apostolMS "0 C. /tonoris. ") C. sui.
(vt

^o^.

'')

St.

^apostolis SMS.
.

'O C. magnitudin?. ") C. opds.


-n

'')

C.

opos mit in u^ corriV


**)

girlcm- io

')

C. famolatr.

Famuletiiim' oder famulitium


'*)

C.

prunmtur.
stolis',
^)

')

C. anxilim.
in

C. possit.
^")

wie es seheint, mit


^\^.

verwandeltem u.
'^0

p. apoC. spo:po:pondit.
'")

C.

spoc mit

durch
*")

>o.
arZi'

Act.
>d

1,

15.

'")

C. Ilan.
inid

") C.

d's.

*)

C. bfl/izandos.

C.

(das

von

arf

hIkva' durch ein

>d< ausgedrckt).

Sinn
in

ist,

*") Der peruiniamus mit in >e< corrigirtem 1<. dass die Christen am Pfingsttage auch das Kommen des Geistes

'")

C.

dor Vergangenheit,

am

ersten Pfingsttage, feiern.

"")

Quem
>\\^

in i)raeterito

colinms,
sein.

nunc etiam?
^')

^")

Dieses

Wort oder

diic^

muss

hier ausgetallen

0.

introito.

Wohl nur Verwechselung von

mit

o<

in der

Aussprache.

192
Nihil in

Eine von einem Presbyter gehaltene Pfingstpredigt.

eum

ulli licet

^)

maculae, nihil terrenis^), potest nuUa non

modo de

praeterito ^),

sed

ne de praesenti

quidem ualet [eum*)]

coinquinare^) contagio.
diuina sortitur.

lugi semper baptismo'') fruitur, qui consortia

Sed uideamus tarnen, quia lectio sacra promissum esse a Domino aduentum spiritus dixit, quomodo eum, qui promissus est,
3.

etiam uenisse declaret.

Et cum

conplerentur, inquit, dies pentecostes^

erant omnes simul in unum'^.

Priusquam rerum perspicimus effecNon enim dehemus cousiderare mysterium. frustra spiritus sanctus quinquagesimum ^) potissimum diera suo Legimus in lege uetere, insignem ^) quinquagenario elegit aduentui. Sanctificahis, enim inquit Dominumero obseruantiam deputatam.
tum,

numeri ipsius

nus, anniirn qiiinqiiagesimum


tatoribiis^^) terrae tuae.

^),

et

uocabis remissionem cunctis hdbi-

Ipse enim iubilaeus^'^).


et

Eeuertetur umis-

quisque ad possessionem suam,

umisqidsqiie rediet

ad familiam

pristinam, quia iubaeus est


tis,

et

quinquagesimus^^) annus.

Non

sere.

neque metetis;

sponte in
ob

agro

nascentia^^)

[ef^^)]

primitias'^^)

uindemiae
fratres,

colligetis^'')

sanctificationem^^)

iuhilaei^^).

Uidetis,

quot modis quinquagenarium numerum Deus

[honorarit^")],

quot sollemnitatum generibus inlustrarit etiam.


ficahis, inquit,

Primum enim

sancti-

annum

qiiinquagesimiim^^).

Iure igitur hie

numerus

ab omni homine sanctus creditur, cui sanctificatio Dei uoce defertur.

Deinde nocahis, inquit, remissionem cunctis hahitatorihus'^^) terrae Quam sanctum esse hunc omnibus numerum Deus uoluit, tuae. quem quieti^"'') omnium consecrauit, quem honorare uniuersorum Scilicet, cum remissio hominis ex numeri ^^) huius otio uoluit^*)! honore constaret, qui honore^') numerum hunc dignum esse non
crederet, remissione se indignissimum iudicaret.

Non

seretis,

neque

*)

liceWt.

Licefeit?
^)

^)

C
^)

terrinis
*)

mit einem, wie es scheint, in

e corrigirtem i.

C. praeteritww.
sein.

nach potest ausgefallen


2,
1.
^)

Dieses "Wort muss hier oder p ^) C. batismo. qoinquinare. ') Act.


V
It.
to

C. quinquagoisimura.
^'^)

S.

nsch.

u.

Vulg. S. 458
^'0

f.

^)

C.

insignwm.
>n.

S.

ob.

Anm.

8.

") C.

hahitarihus.
e-

Iubaeus est?
a corrigirtem
C.

") C. quingeMgesimus*:
'*)

mit zu ^v
'^)

corrigirtem
ist

und zu
^)

C. nascentiae.

^Et'^

ausgefallen.

primetias-

mit einem
colligetis^.

Strich

wie
")

dieses,
S.

nach dem Grundtext ^non '^) Lev. 25, 1012. -") Ein Wort, ^^) C. sanctificatione. oder wie ornarit scheint hier ausgefallen sein zu mssen.
(i)

durch

e.

")

Vulg.

(0

ob.

Anm.

8.

**)

C.

hahitarihus.

'^^)

C.

quiete.
'**)

Wohl nur
uoloit^

Verwechselung von >i einem v durch o.

mit e in der Aussprache. '*) C. homines sexu numeri.

C.

mit

"^j

honorem.

Eine von einem Presbyter gehaltene Pfingstpredigt.

ijiy

metetis;

sponte in agro nascentia

et

primitias
in

uindemiae
qua,

colHgetis.

beatam^) nunieri huius soUemnitatem-),

relaxans omnia
et,

Dens,
cunctis,

humano^) operi sua*)

iussit

dona succedere
Scilicet,

otiantibus
intellegere

humum

fruges

sponte

generare!

ut

huraanum geuus posset, quanto digna haec sollemnitas cultu esset, in qua uicem laboris humani Dens ipse suppleret. Magna sunt ergo haec, fratres, specie ipsa et corporalium rerum actu, sed quanto maiora Quid eniraV Numquid uel quinquagesimus aunus uel mysterio^)! quinquagenarius numerus tantae apud Deum deuotionis*) ac sanctitatis
'')

fuit,

ut peculiarem meruerit dignitatem V

Non
Deo

utique.

Nam

res

est hie*) iuseusibilis^),

immo nomeu
quiuit.

sine re et

numerus supputatione^")
potuit, qui,

rationabili coaptatus.

Nihil ergo raereri a

quid^^)

Quid ergo est? Omnia haec scilicet esset Dens, scire non per parabolam maudans Dominus, sub nomine quinquagenarii numeri ad salutera sanxit humanam, scilicet ut, quia quinquagenarius numerus perfectionis
^^)

est,

quidquid a quinquagenario usque ad centenaqui, ab incunabulis

rium duceret, perfectioni sauetae homines deputarent, non quia non


meliores
illi

ac beatiores sint,

statira

ipsis
illi,

per-

fectam uitam agentes, perfecto fine consumniant,

sed

ut

quos

aliquaudiu in peccatis aut ignorantia, aut error detinuisset. uel parteni


perfecti

numeri non perderent,


et

qui

perfectionis

iam plenitudin'em
quinquaffesi-

perdidissent.

Ideo sanci/ficahis, inquit Dens,

annum

imun^^)

uocahis remissionem

cunctis hahitatorihus'^^)
est,

terrae

tiiae.

Terra sua unicuique corpus suum


corporeae'^) uoluntates.

habitatores

sunt

corporum
cor-

Remissionen! ergo dare Dens cunctis


ut,

])orum habitatoribus iubet, scilicet

repudiatis^'') his,

quae

in nobis
obti-

ante habitauerant, neat iuxta illud:

uitiis,

solus corpora uostra


et uidete,

Dens inhabitator

Uacate

Et
est,

reuertetur, inquit,

[nmisriHisqtte^^)]

quoniam ego mm Dominus^''). ad famiUam pristinam, hoc

ut, exclusis corporalibus uitiis,

quae nos prius quasi de possos-

siono'^) propria deturbarant,

homo, diu ab errore pos?essus, tandem

')

Nach
')

beataui
C.

steht im C. ein cassirtes en


V
*)

(-.en:).

")

C.

sollem-

nitatp.
')

humanttm.
)

C. sa.

')

C. my.^teriMW.

*)

C. rZitofionis.
ui
'')

C. sanclits.

C. ^rf res est hoc.


'")

Vgl. mit. S. 194 Z. 5) 7

v. n.

C. insibiljs
o.
8.

(ui' wie von spterer Hand).

0.

soppotatione mit
.

v
''')

durch das erste


S.

") Der C. bat


'^)

qiii^^qnid

st.
'')

qiii

qnid

'-i

So der V.

ob S. 192
Zoili")

Anm.

C. habitafionibus.

C.

corpor^

{am lScHIuss einer

ae (am
z.

Anfang der
"*)

folgenden).

'")

C. reportatis.

') Dent. 32, 39. S. Sab.


sein.
'')

St.

Dieses

^Vort

muss

hier

im

C.

ausgefallen
c
,

Das
13

von

'possessione

mit schwrzerer Dinte statt

was wobl frher

stand.

194

Eine von einem Presbyter gehaltene Pfingstpredigt.

se ipse^) incipiat possidere.

Non

seretis,

neque metetis^
colligetis.

sed sponte
praeteri-

in agro nascentia

et

primiiias uindeniiarum
^)

Ad

tam hoc
tis,

scriptura diuina

humanorum errorum sationem


refert.

et ad prae-

teritam criminum

messem

Non

serctis^), inquit,

neque meteseui-

id est dicere*):

Non
haec,

seretis haec,

quae in carne hucusque

stis,

neque

metetis

quae de carne antea messuistis, quia^)

iusalubris
illud:

haec satio est et perniciosa haec demessio^) secundum Qui seminat in carne, de carne'^) ei metet corrupiionem^). Sponte^ ergo inquit, tantum nascentia^) et primitias uindemiae colliIlideamus, fratres,

getis.

quae

sit in

nobis uinea, ut possimus pri-

Legimus per prophetam dicentem Deum: Cantaho nunc canticum dectae uineae meae'^^). Et iterum: Uinea emm Dei domus Israel est. Israel, fratres, ut ubique legimus, uidens Deum interpretatur. Ergo quicumque ex uobis uidit Deum, uinea Dei est. Uineam autem Dei fructus oportet ferre diuinos, quia ita Dens"), plantator uineae, dominus ^^) dici potest, si plantatori^^) incipiat respondere plantatio. Et ideo" sponte, inquit Dens, Optima enira nascentia in agro et primitias uindemiae colligetis.
mitias colligere uindemiae.
illa

sunt,

quae^*)

spontanea et quasi post plantationem Dei prima


aliqua neglogentia,

nascuntur, priusquam, interueniente

aut herbis
soli
et

uinea squaleat^^),

aut sentibus obruatur,

aut

situ

durescentis

horreat, aut cultoris mali errore uioletur.

Sponte ergo nascentia

primitias uindemiae

colligetis.

Dens

colligi et reliqua

omnia

quae processu temporis

Numquid primitias tantum cum multo^*) plura sint^''), maturescant? Non utique, sed, quia praepraetermitti,

uoluit

cipua, ut diximus, illa sunt,

quae^^) prima quasi post plantationem


ut,

Domini
tale
sit,

colliguntur,
[ut^^)]

hoc praecepit,

quidquid

in

nobis nascitur,

primum post plantationem Domini natum^") esse uideatur. Omnis enim fructus, qui plantationi proximus est, ipsam plantationem sapit, necdum [per^*)] tempus aut prauitatem corruptus.
Beatus ergo
ille est, qui,

(j[uamlibet uetus cultor

sit,

primitias semper

')

C. ipseipse:.

An

der Stelle des >e

im ersten
ist

ipsec stand nrsprng")

lich

u.

Der Schreiber wollte wohl


^)

ipst setzen.
*)

C. hoc est scrip-

tvitam diuinaw.

C. seret e s

enim
^)

Das
")

wie zu sagen, das will sagen.


girtem erstem
5,
1.
i
.

C. qua.
")

zu sagen, das ist Dasselbe, C. demissio mit in e corri^)

')

C. carne.

Gal. 6,

8.

C. nascentia e.

"-)

Jes.

') C. deum. ") Dominus Moz. S. Sab. z. St. ") C. plantatMre. uineae? uineae dominus? dominus eins? eins dominus? ^'') C. '^) C. S(/iasqualeat. ") C sent mwltum (mult). ") C. qii. ^*) C. qm (wohl nur in Folge von Vermit einem Strich (i) durch *e. '') Ut^ ist im C. ausgewechselung von *e< mit i in der Aussprache).

Wie im

Brev.

fallen.

**)

C. n&tus.

") Per

ist

im C. ausgefallen.

Eine von einem Presbyter gehaltene Pfingstpredigt.

195

mittit^).

Non
est,

enira diuinae

^)

origiui

humanos miscet

errores.

Sem-

per tale
4.

quod

coUigit, qule id uoluit esse ipse, qui seuit.

Sed

haec, fratres,

paulo latius [exposuimus^)], ut intellegesed antiqui esse mysterii, nee solum sed

retis scilicet,
est,

diem hanc. quae post resurrectionem*) quinquagesima^)


cultus,

non tautum nobis


festiuitate
')

recenti

sollemnem,

numero
coeptae

ipso'')

semper

fiiisse

ueuerabilern.

Nunc ad

lectionis^)

ordinem

recurraraus^).

Et cum
unwn^^).

conpJerentur^^)

dies

pentecostes^^), erant

omnes simul in
dixisset:

Pulchra
addidit:

est scriptura^^) diuina.

Cum

erant in

unum, non
quod
ait

inunum locum,
id

ut intellegeremus scilicet, hoc,

in ttnum, non ad locuin tantum esse referendum.


est in

Erant,

inquit,

omnes simul in unum,


quia nee mereri
sicut

unam

fidem

eandemque
nisi fidei

sententiam,
unitate
et

unum
est,

spiritum potuerunt
est:

^*),

placuissent,

scriptum

Erat^^) credentium anima


repente sonitus

cor unum^').
dixit:

Et factus

inquit,

de

caelo^'^).

factus est sonitus, sed: factus est [souitus^^)] de caelo, ut personam scilicet desceudentis Dei ipsuni supernae sedis uocabulum demoustraret, cum utique, unde introisset sonitus, inde futurus declaratur aduentus. Factus est ergo repente sonitus
de caelo uelut decurrentis Spiritus uehementis^^).
dixit,

Non tantum

IJehementis Spiritus

ut uirtutem diuinitatis ipsa uis docursionis ostenderet.


enira fere
augelicis
contigit

Nuniucolis

quam
hac

potestatibus

aut

minoribus

caeli

desceudere, ut adueutuni eorum namque, angelum Domini et Balaam obstitisse aviolo et losuae^") occiirrisse principi-^) et Godeoni adfuisse raetuenti, sed et aduentus eorum fuit tacitus, et quieta romeatio. At uero de aduentu Dei, quando in signa'-''*) scribitur descendisse,

ad terras

dignitate

cuncta seutirent.

Leginius

quid legimus?
et

(heperunt, inquit, audiri tonitrua ac micare ftdgura

nuhes
')

''''')

densissima operire montem, clangorque bucinae uehemen'')

Liefert.

C. dittnae.

^)

Dieses oder ein lmliclies Wort (tracta-

ninius,

persecnti,

prosecuti
^)

sumus)

nmss
8.

hier
'')

ausgefallen

sein.

*)

C. C.

resorrectioneni.
ips?H/.
r

S.

ob. S.

192 Anm.

recentis festiuitatr.

')
'')

")

C.
'")

1/ctionis (-in n

mit in
(

>e

verwandeltem
n

ersten

C.

recorranuis.

C. pleretur

con

und
con

und kleinerer und spterer Schrift;


')

mit, wie es scheint, anderer, ausserdem nicht mit Uncialen).

C.

pentecontes.
12.
'*)

')

Act.

y,
'')

1.

''')

Puiclirarsciiptura.

8.

ol).

S.

187

Anm.
von

C. potoerunt.
).

C.

-.tierat
'')

(das
2, 2.
V

cassirte
''')

Wiederholung
ist

in

cs^

Act. 4, 32.
2,
2.
"")

Act

Sonitus

wohl

hier ausgefallen.
r

*")

Act.
-i'

0. losoe.

'^')

C. principe (e
*-')

wohl
'")

nur Verwechselung von


nobis.

mit e< in de Aussprache.

Sigm's?

C.

13*

196

Eine von einem Presbyter gehaltene Pfingstpredigt.

tissimae perstrepebat^ eo qiiod descendisset


igne^).

Dommus

super eum

in

Conferamus nunc, si placet, cum lectione ueteris testamenti sensum eins, quam uunc disserimus, lectionis. Illic dixit^): Clangor
hucinae^)

uehementissimae xjerstrepebat^

hie:

Factus

est

soniis

uelut decurrentis spiritus ueliementis.


uaria, sed uis

Ilerba quidem sunt in parte

una uerborum, siquideni illic uehemens fuisse scribitur uehemens sonus; idem est autem uehemens strepitus, Pulchre") ergo scribitur a diuina [scripquod uehemens sonus*). lisdem prope uerbis illic dixit, descendisse Dei filium, quitura)]. bus hie spiritum sanctum, ut, quia una esset ^) uirtus diuinitatis, una quoque declaratio diuini esset ^) et aduentus. Quid deinde in lectione utraque sequitur^)? Et illic scilicet Dens in igne uenisse et hie in
strepitus, hie

igne [uenisse ^^)] memoratur, ut intellegamus scilicet ex aduentus similitudine, etsi

non unam^^) in

trinitate

personam, unam^^) tarnen esse

substantiam.

Et

repleuit^

inquit, totam

Et apparuerunt
uit

Ulis dispertitae linguae id


est,

domum, tamquam
sola

uhi erant sedentes.


ignis'^^).

Et

reple-

Spiritus

totam domum,

non

apostolorum

pectora

repleuit,

domum,

scilicet,

ad quae^^) replenda descenderat, sed repleuit etiam totam quia non poterat eunctam^*) intra se plenitudinem

diuinitatis

humana

inbecillitas

continere,

ideo^^),

etiamsi

repleta
gratia

spiritu apostolorum pectora erant,

domus tarnen omnis diuina

redundabat.
state^^)

Beata prorsus,

fratres,

domus, eui sacra contigit maiehabitaculi illius domini, qui

conpleri!

Immo

beati

potius

etiam domus
runt!
sanetus,

sanetificationem uitae

absque dubio sanctitate merue-

Non enim

dubito, quin repleuerit

tum corda eorum

spiritus

quorum etiam

uestibula

^'^)

eonpleuit.

Discamus, quaeso, et

Habetis domos nostras spiritum sanctum. Domus, in qua supradictae rei euidens et salubre docimentum. diseipuli tum erant, nisi recopisset sanetos, sanctifieata non fuerat; dum eoetum suscepit apostolicum, Dei meruit aduentum. Imitamini, Daum sibi unusquisque fratres, rem egregii et salutaris exempli.
nos, fratres, reeipere in

hospitem

parat,

qui

sanctis

pandit^^)

hospitium;

qui

aperuit*'^)

ianuam
1)

diseipulo, aperuit^^) et magistro.

Imitatores sint^") aduentus


xi

C.

ignem.

Ex. 19,
';

16.

18.
)

^)

C. dit (xi

vom

Corrector mit
'")

schwrzerer Dinte).
)

C.

bucina.
')

C. sonus sonus.
*)

C. Puchrg.

Scriptura ist ausgefallen.

C.

esse.
*")

C. est.

")

in lectione utraque?

Quid sequitur?
>)

Dieses

Wort

ist

Quid deinde wohl hier aus-*)

gefallen.
1)

") C. una.
ideo.
i")

Act.

2, 2. 3.

") C. a^que.
C.

C. cuncta.

C.

et

C.

maietate.

")

uetibula.

')

C. parfit (der
'')

Abschreiber hat wohl nur vergessen ber a


>"')

oder

zu setzen.

Aperi/?

C. s?tnt.

Eine von einem Presbyter gehaltene Pfingstpredigt.

197

dominici serui Dei.

Si sanctos,

fratres,

domo

recipitis,

pignus
Nolo,

uenturi Dornini iam tenetis.


rnernnt^)^
dilectissimi,
cogitotis.

Sed

res])iciamiis

ad reliqua.

Et appa-

inquit,

Ulis

dispertitae

Unguae tamquain
sacrae

ignis.

in

hoc miraculo
est

uisionis

de sola ignis specie

Magnum quidem
rutilasse

hoc

et inefFabile, in faucibus scilicet


et,

apostolicis igneos

fulgores,

nulla

humanitus

existente

causa,

subito

per ignorautium labia sanctorum uim flammae inno-

cuani cucurrisse, quae

cum

praebuerit rairaculum, non attulerit detri-

mentum, inpleta

esse discipulorum ora,

non

laesa,

fuisse

rem, non

reddidisse^) uestigium.

Magna

ergo haec,

sed

sunt alia maiora^).

Apparuerunt enim,
tionis exposuit.

inquit,

Ulis dispertitae

Bene maiestatem naturae


lampadam

sacrae sub

ignis

Unguae tamqtiam ignis. nomine sermo praedica-

Sicut enim flamma terrestris accendere facem*) aut

uolenti ita substantiam sui^) tribuit, quod^)


et

damnum

ipsa

non sentit),

cum

uniuersis, quod^) petuut, dederit, nihil amittit"),

in oribus^^) apostolicis tanquam ignis omnibus munus suum, quod^^) non est^^) passus ipse dispendium. Deus enim, qui semper idem est, nee profectum sciens. nee detrimentum, sie non ualet largitate'*) minui, quemadmodum ^^) nec^^) aeeessione cumulari^''), et quaralibet multa dederit, manet tarnen in statu suo dantis aequalitas. In aecipientis abundantia apparere^^), quod accipiat, non potest^^), in largientis substantia, quod recedat. Et ideo bene ait scriptura sacra, diuisum
ita et Spiritus

sanctus,

qui

apparuit^^), sie largitus est

esse in apostolos

munus

diuinae gratiae

tamquam ignem, non quia


sed in

hie ignis

illi^"),

.qui apparere ibi uisus est, ualeat conparari,

scripturis sacris
tur,

semper ad [hunc] moduni^^) similitudo huraana poniSicut enim terrenus ignis hie,
sibi ariditates,

ut ueritas diuina monstretur^^).

inflammans admotas
aeeessione,

non modo non inminuitur eorum


sanctus,

sed

creseit,

ita

et

Spiritus

inplens

et

quasi

accendens corda apostoloruni,

etsi

augmentum

ut deus

accensione

non

cepit,

detrimentum tarnen largitione non

pertulit,

inpletumque^^)

')

C.

apparuent.

'-)

C.

rer/isse.
*)

^)

C.

alir/wiaiora
*)

(das

m- von
sn*-.
^)

raaiora^ zwei
')

Mal

ausgedrckt).
')
'")

C. facteni.

Mau
)

erwartet
C. qod.
'')

Mau

'erwartet

^.

Mau

erwartet

sentiat
r

Man

erwartet

ainittat.
'*)

C. awribus.
-siU.

") C. apparuent.

Man

erwartet

*) C. ") C. lagitate. quaeadmoduui. S. ob. S. 188 Ann). 9. Mit quaeaduioduni tritt im C. eine andere Hand ein, die auch mit schwrzerer Dinte schreibt. '^) C. ne. ") C. cuwiwailari.

^uU.

Man

erwartet

e
)

C. apparre.

'")

a ccipiat.
'^*)

'*")

C. uou quia

non ignes

ille.
;

')

C.

>adinodura

ohne

hunc.

C. moustraretur.

") C. iupletura

que.

19<S

Eine von einem Presbyter gehaltene Pfingstpredigt.

illud est
))er

coram omnibus, quod apostolus

clocet, dicens:

lii

datur

spiritum sermo sopientiae, alii sermo scientiae secundum eundem spiritum, alteri fides in eodem spiritu, alii gratia sanitatum in uno
spirifu, alii operatio uirtutum, alii prophetia, alii discretio spiritimm.
alii

genera linguarum,

alii interpretatio

sermonum;

Jiaec

autem omnia
prout
uidt^).

[operatur^]]

umis

atqiie

idem
dixit:

Spiritus^ diuidens singulis^),

Diuina scriptura non

prout polest, sed: prout uult,

quia

Ideo diuidit singulis, prout uult, tantum potest, quantum et uult. quia ita ad omnes peruenit, quod diuiditur*), ut nihil tarnen in diuidente minuatur ^), quamuis multo plus ^) apostoli tum acceperint,

quam quod
adepti sunt,
scilicet

supra ad

ad institueudas ecclesias a
ut

unumquemque diximus peruenire Deo mittcrentur, totum id


'')

Cum

enim

simul singuli

quod ecclesiae merabra per partes singulas adsecuntur, unaquaeque^) ecclesia omnem gratiarum plenitudinem statin! in apostolo suo caperet, etsi necdum in^) alia sui parte meruisset, unde etiam^) sacra lectio, cum dixisset, diuisum esse in
apostolis

munus
dahat

spiritus

taraquam ignem, addidit:


Bepleti
sunt,

Et

repleti

sunt,
sicut

inquit,

omnes

spiritu sancto et coeperimt loqui uariis Unguis,


eloqiii
eis'^'^).

omnes spiritu Ubi omnes replentur, nemo non plenus est. Ergo aequalis sancto. tum uenit omnibus gratia, ubi aequalis fuit omnium plenitudo. Et quomodo, cum omnes unum idemque caperent, non defuit aliis, quod
Spiritus
inquit,

iam
ita

alter acceperat?

Scilicet,
^^)

quia spiritus sanctus,


sua
implet.

[quaraquam^^)]
siut
'*),

omnes de plenitudiue

ut

pleni

tarnen

tribuit,

semper ipsius plenitudo [eadem manet^^)], neque unquam tanta aliis Ita cuncti ab illo, quae ut non -aliis possit maiora largiri. dat''), accipiunt, quod'') ab ipso tamen, quaecumque dederit, non
Dissimilis est sacrae substantiae proprietas

recedunt'^).

humanarum

rerura proprietatibus.

Homo

enim, quod semel dat, habere desinit,


nisi ab accipiente'^) discedat.
V

neque uraquam res ad dantem remeat,


*) *)

Dieses

Wort
'")

ist hier

ausgefallen.

*)

C. singlis.

^)

Cur. 12,

811.

C. diiuhir.
V

C. diuident? (' sehr bleich) minuatur.


.

des m von minuatur


*)

'^)

C. plus multo.

')

C.

Wohl Verdoppelung ad eclesias (a Deo ecclesias).


^'')

C. unaquaeqe.
i

")
2,
'*)

Durch das n
4.

von >iu< ein Strich.

C.

unde egraciae.
sein.

") C.
'^)
'*)

es.

tu

Act.

") Dieses "Wort niuss hier im C. ausgefallen


..

0. plenidine.

C. plenas (cassirte

Diese Worte oder Worte hnlichen Inhalts (non

Veidoppelung des s von sit) s,it. deficit, non minuitur, manet


t

tamen
dieses
'*)

inminuta) scheinen hier ausgefallen sein zu mssen. ") Man Wort folgt ein durchstrichenes en
.

"^)

C. da.

Auf
nit<
ist

erwartet

Man

erwartet

recedaut
haccipiente

'^)
,

C.

hac accipiente (das cassirte

hac-^

der

Anfang von

was der Schreiber zuerst setzen

wollte).

Eine von einem Presbyter gehaltene Pfingstpredigt.

199

Salua enim semper sui proprietate Res diuersissimas recipit, diuisionem et soliditatem ^), effusiouem iugom et plenitudinem sempiternam. Ita senapor manet, ut semper afluat^), ita semper afluit*), ut semper Unde orandum nobis est, ut afluentia^) haec solida perseueret. Domini usque ad nos fluat et, quae, ubique uult, funditur, [ad nos
In Deo*)
est.

uero non ita

largitur

substantia eius.

fundatur^)],

fiatque

in

nobis,

sicut

scriptum

est,

munus'')

sacrae

inundationis fons aquae salientis in uitam aeternam^).


enira^) fontis huius flumen inuxerit, fontem fecit.

Ubicumque
Alii

Dissimilis enim
est.

inundationibus
fluuii siccandas
sibi^*)

caeteris

inundatio

fluminis
fine

huius

enim
ne

aquas tribuunt, hie sine

mansuras, et

alii^)

quidem praestare possunt, ut sempiterni sint, hie, ubicumque Beatus ergo, cui abundaninfluxerit, naturam perennitatis infuudit. tia aquae huius contigerit inrigari^^)! Numquam enim cum inhumanis horaiuibus
postulabit.
ille
sitiet^'*),

nee

cum

cupidis

indigebit,

nee ad

mitiganda perustionis ^*) incendia guttani roris frigidi

ab Eleazaro

Larga adeo^^) munera sumet


beata in

et

exuberantia consequetur.
redundat'*),
capiet plus

Nam
quasi

qui bona ac
^^),

morem

fontis

(juam necessaria sortietur^^).

Et ideo Saluator sanetorum


scilicet,

praemia aquis exuberantibus conparauit, ut intellegamus

eos

Sicut enim terrenorum foutantum esse capturos. tium cursibus necessarium non est, quidquid limitem alui^^) fluuialis

nou

sufficieutia

excedit,

ita

diuinae munificentiae

parum

est,

si

ea

tantum sanctis
illa

suis tribuat,

quae fruendi

mensura

recipit,

nisi

quae afluentia^") nou


')

requirit"^).

Sancte pater
^)

etiam

dederit,

et spiritu sancto^"^).

C.

Domino

(d/To).

O
ersten

C. soH^ateui.
a verwischt).
^)

C. ^a^luat oder
*)

afZ/luat'i

(der nchstab nach

dem

C.
^)

a.df\\

mit
^)

durch

d* (wohl Cassationszeichen).

So hier der C.
C.

Diese Worte mssen


C.

hier

im

C. ausgefallen sein.
(ij

';

manus.
e<.
''^)

^)

Joh. 4, 14. C. alii-

>enem
(i)

mit einem Strich


mit einem Strich

durch das zweit

'")

") C. sibe

(i)

durch

>e.

C.

inregari

mit einem Strich


C. redundant.

durch

e.

") C. sitt' (mit schwrzerer Dinte) mit in e verwandelten


'*) ')

dritten i.

C. perustiores.

'^)

deo?
'"*)

')

") C.

quasi.
von

limitem

'^) C. -ra- alui (der Abschreiber hat das zweite m So der C. wiederholt und dann cassirt. afluenciam' mit durchstriC.
''*)

chenera >m.
Homilie.

*') Mit diesen fnf So der C. Worten schliesst die Sie klingen wie der Anfang und Schluss eines Gebets und sind es

wohl auch.

200

Ei'ie Eiinahmiiig zw

wrdiger Feier des bevorstehenden Osterfestes.

XI.

Eine hchst wahrscheinlich von Caesarius von Arelate herrhrende Ermahnung zu wrdiger Feier des

hevorstehenden Osterfestes.
Aus einer Wolfenbtteler (Weissenburger) Handschrift
saec.

IX/X.

1.

Ecce, fratres dilectissimi, iam,


et

Deo
et,

propitio, dies remissiouis


filii

in

proximo sunt,

ideo quasi boni et perfecti

ecclesiae

cum

Dei adiutorio uestros animos praeparate


rare contendite.

quantura potestis, labopaschali ita sint uestra

In

illa

sancta solleranitate

^)

conuiuia raoderata uel sobria, ne

per intemperantiae''')

morbum

desi-

derabilis et sancta festiuitas nobis conuertatur in luctum.

Si enim

post sanctam abstinentiam nimietas cibi uel potus subrepserit, statim

spinas libidinis germinabit et castitatis fructus, quos per totam qua-

dragesimam
euertet
2.
^).

feliciter

adquisistis,

per

caruis

luxuriam

subruet

et

Et quia per fidem


estis

et

deuotionem uestram

scio,

quod aliquos

ammoneo uos pariter contestor, ut eos nee ad bibendum araplius, quam oportet, quiset quam uestrum aut hortetur*), aut cogat^), ne stolam baptismi, quam
neophytos euocaturi
ad couuiuium uestrum,
per

donum

gratiae caelestis accipere meruerunt, per crapulam^) aut

ebrietatera '') inpolluere uideantur^);

sed magis etiam

et

uos sobrii

esse et semper,

quod iionum
ut

et

iustum

est, in uestris conuiuiis loqui

debetis et aliquid ex scripturis,

quod ad salutem
uos albati
illi

animae

pertinet,

uobis inuicem dicere^),

cum

taliter agentes [uidc-

1)

C. so^emnitate.
^)

^)

C. intemperantae.
^)

^)

C.

uertet.

*)

C. aufor-

tetnr.

C. aitcogat.
et

crapula.

'')

C.

ebrietate.
et

^)

Vgl.

die

Worte
venerint,

Vinuin vero

istis

diebus parum accipiant,

cum

dies paschae

cum grandi

se cautela a crapula vel ebrietate custodiant,

ne

forte,

quod per sacrameutum baptismi muudatum vel illuniinatum fnit, si crapula Et ideo, etiamsi aliquis per subrepserit, per intemperautiam obscuretur. iniuiicam amicitiani ad bibendum cogere voluerit, omuino refngiant et nunquam penitus acquiescaut, sed, quod decet et expedit Christianis, in cibo vel Serm. in i)otu percipiant der Caesarius von Arelate augebrige pseudoaug. ") Vgl. zu den Worten sed 27 (Ad competentes exhortatorius) n. 4. die beiden Caesarius von magis et uos sobrii esse uobis inuicem dicere >Sermones 294 und 295, insbesondere Serm. Arelate angehrigen pseudoaug. 294 n. 1, n. 4 und n. 7 und Serm. 295 n. 2, sowie auch den pseudoaug.
,

Serm. 280

n.

5.

Eine Ermahnung zu wrdiger Feier des bevorstehenden Osterfestes.

201

rint^)],

uelint''^)

imitare.

Sicut

enim,

qui ueophytis^)

exemplum

malae conuersationis ostenderit,


rodditurus est ratioueni, ita
et uerbis

et pro se et

pro

illis

in die iudicii

e contrario,

qui

illos

ad

bonum opus

ammonere

et operibus sanctis uoluerint prouocare, duplicia

in aeternura
3.

Licet nos, fratres


cordis
tarnen,
et

praemia merebuntur, Domino remunerante, percipere. karissirai, credamus, uos, Deo propitio,
corporis
in

puritatem
custodire,

paschae*)

sollemnitate

')

fideliter

amore et paterna soUicitudine pra^sunions de uestra caritate, illud, quod frequenter ammonui, itorum suggei'o, ut castitateni, (^uam, ut credimus, per totam quadragesimam
pro uestro
per

amorem Doraini

custodistis,

usque ad finem pascbae, auxiliante

Domino,

conseruetis, ut in tota paschali sollemnitate^)

mundo

corde

et casto corpore, contra nullum hominem^)

odium

in corde tenentes,

ad altare Doraini libero animo accedere et corpus [et^)] sanguiuem eius non ad iudicium, sed ad remedium aniraae uestrae possitis") suscipere^"); quod ipse praestare dignetur, qui uiuit et regnat in
saecula saeculorum.
1)

Amen.
Wort muss
hier ausgefallen sein.
;,

Dieses

oder ein hnliches

*)

C.

uoluerunt.
Pin
;

Vielleicht steckt niiderint in ^uoluerunt

und

ist

vor ^imitare
quinoplntis.

"Wort,

wie

possiut
^)

oder ^conentur-:
'')

ausgefallen.

^)

C.
^)

C. pascha.
Et<-^

sollem^jnitate.
^)

soienijjnitate.
'")

hominc.

ist

im C. ausgefallen.

C.

possetis.

Vgl.

mit dem Passus

Licet nos, fratres karissimi,

possitis suscipere folgenden

Passus in dem

Et Serm. 142 n. 7: von Cfesarius von Arelate herrhrenden pseudoaug. quod, Deo inspirante, semper, supervenientibus festivitatibus, licet credam,
castitateni

ante

plures dies etiani

cum

propriis

iixoribus

custodiat Caritas

quod vos facere credo, caritatis contemplatione commoneo, ut per totam quadragesimam et usque ad finem pascbae
vestra, tarnen, licet ex superfluo, etiam,
castitateni,
caritatis

Deo

auxiliante servantes, in

illa

sacrosancta sollemnitate paschali,


orationibus, vigiliis et jejuniis

luce

vestiti,

eleemosynis splendidi,
et

velut

quibusdam caelestibus
amicis,

spiritualibus

margaritis

ornati,

non

solum

cum

sed etiam

cum

inimicis pacifici,
et

libera et sccura conscientia ad

Domini accedeutes, corpus remedium possitis accipere.


altare

sanguiuem ejus non ad Judicium, sed ad

202

^Ve^!hall)

Christus die Menschheit nicht durch den Gebrauch seiner

XII.

Weshalb Christus

die Menschheit

nicht durch den Gehrauch seiner gttlichen Macht,

sondern dadurch, dass er Mensch ward, das Gesetz erfllte,


litt

und

starb,

von der Gewalt des Teufels


saec. VIII

erlst hat.
IX.

Aus einer Sanct Gallener Handschrift

und einer Wrzburger saec.

1.

Multos, fratres karissirai, tangit ista supicio, multos paruae

homines in scrupulum inittit huiusceraocli cogitatio: Dicunt Quare dominus lesus Christus, uirtus et sapientia patris, salutem hominis non potestate diuina et solo est operatus imperio,
scieutiae

eDim:

sed humilitate corporea et


erit

humana

conluctatione,

cum

utique potu-

uirtute
eius

et

maiestate caelesti diabolura prosternere et hofiiinem


liberare?
in

ab

tyrannide

Mouet quosdam,

quare mortem nou

uerbo

destruxit,
fuit ratio,

qui

principio

uitam uerbo dedisse praedicatur.

non eadem maiestate^) perdita reparari, qua potueUt quid euim opus fuit Christo, runt nondum extantia procreari? domino nostro, tarn duram passionem excipere, qui genus humanum per potentiam potuit liberare? t quid incarnatio, ut quid infantia,

Quae

ut quid

cursus

aetatis,

ut quid contumelia. ut quid crux, ut quid

mors, ut quid sepultura ad hominis reparationem suscepta sunt?


2. Haec dicunt paruae scientiae homines Potuerat sine dubio dominus noster auctoritate diuina diabolum^) triumphare et horainem

ab eius dominatione liberare.


iustitia

Potuerat quidem, sed ratio resistebat, quae maiora sunt apud Deum, quam omuis uirtus totaque potentia. Nee in hominibus laudantur, quanto magis

non

sinebat,

in

Deo, qui rationis


aeternitati

atque^)

iustitiae

et*)

auctor

est

et

exactor.
'')

Fuit igitur in proposito Dei hominem reparare, hominem a diabolo

deceptum

restituere.

Hie

iara

considerandum

est,

ne
Si

misericordia iustitiam

perdat,

ne pietas destruat*) aequitatem.

enim

maiestate'')

et

potentia sua diabolum perculisset et

hominem
iustitia.

de eius faucibus eruisset, erat quidem potentia, sed non erat


Poterat enim dicere humaui generis inimicus:
et

uerus.

Fecisti

in

bonitate

tua horainem,

Domine, iustus es qui^) et me ipsum


Dedisti tam mihi,
*)

aliquando
*) ^)

bonum angelum
mai^estate.
*)

creasti,

non malum.
^)

W.

W.

diabolo.
'^)

W.

et.
'')

In

W.

fehlt

*eU.
so

SO.

diab?(lo.
")

Und
AV

so fter.

SG. dtstrnat.

W.

ma^restate.

Und

stets in "NV.

qmn.

gttlichen

Macht

u.

s.

w. von der Gewalt des Teufels erlst hat.

203
inter-

quam homini

liberapi arbitrii facultateni.


si ille

Dedisti legem

cum

minatione sentetitiae,

attigisset interdictum^),

morto moreretur.

Me

Deinde suasi homiipsum primum uoluutario liuore perdidi ^). nem^) malum, suasi, uon inpuli, quia nee poteram cogere habeutera
uoluntatis propriae libertatem.
serrao seruatus est*).

Ego magis

auditus sum,

quam

tuus

Accepiraus dignas meritis

nostris, te iudicante,

^) aeteruam, ille in mortem mecum poenamque terribilem. Mihi se homo propria uoluntate coniunxit, Per peca te eadem uoluntate non inuitus distraxit. Mens est. catum*) pariter destinati sumus in poenam^). Si auellitur a me,

sententias, ego in raaledictionera

uon

est

iustitia,

sed

uiolentia,

non

est gratia, sed iniuria,

non

est

misericordia,

sed rapina.

Homo,

qui noluit uiuere,


dicere, iuste

quare uiuificatur inuitus?


in

Praesumo

cum posset^), iudex: Non decet


si

una causa dispares

esse sententias.

Postremo,

hoc placet,

ut

sola indulgentia, cessante omni'^) iustitia atque ratione,

homo

saluetur,

debemus ambo
3.

saluari, et ille, (jui periit, et ego, qui perdidi.


iusta^'*) et

Nonne ista uox diaboli quasi uideretur in Deum, qui omnia iustitia semper operatur? Ut ergo haec uox
et

uelut^^) rationabilis

ac ratione et operatus est et


scelerata

locum non haberet,


uenit uirtus
illa

omnia Dei gesta

iustitia ac ratione constarent,

de

caelo,

uenit uon^^) potentia^^)

hominem

a diabolo

diuellere,

sed,

siH'uata in

pore

baptismatis

omnibus aequitate^*), sicut ad lohannem baptistam temexcusantem ^^) Dominus ipse memorauit, dicens:

Sine modo! Sic enim oportet nos^^) implere omnem iusfitiam^''). Pro hac ergo causa dominus et saluator noster uenit in sirailitudinem carnis peccati, sicut docet apostolus'^), et sustinuit^'') omnia sine
peccato, ut

de

^^)

illa

damnaret in carne peccatum^"), dum Probat hoc substantia peccatrice caro suscipitur sine peccato. congressio in deserto facta cum spiritu^^), ubi non diuina maiesie,

impleta

iustitia,

state

diabolus uincitur,

sed recordatione raandati,

sed ieiuniis, sed

responsione legali.

Probant hoc etiam Pharisaeorurn diuersa tem])taest.

monta, a quibus saepe Dominus lacessitus


facit,

Dum

ingratis beno-

dum
')

iniuriae

non

resistit,

dum
'^)

uincit patieutia contumeliam^^),


SG. honiinc.
')
'')
''*)

SG. inditum,
^)
") '*)

W.

iulicitum.

S(j. perdedi.
*)

*)

lu

SG. fehlt est.


*)

SG. maledlctioue.
Codd. onine.
In
'")

SG. Pro peccatum.


quasiusta.

SG. poeu.

Codd. possit.

W.

W.

nelurf.

Und

SG. per potentia/. '^) '*) Excnsare ist hier mit Anfhrung von Grnden W. aequitatc. ') SG. wos nos. ) Rom. ") Matth. 3, 15. S. Sah. z. St. zurckweisen. '") SG. similitH(li7icm carnis jyeccati). 8, 3 (Dens fdium suum mittens
so stets in
ist

W.

W.

^iion

auso:ef'allen.

sustenuit.
-*)

*")

Rom.

8,

3.

'")

SG.

se.

*'^;

So die Codd.

Malo

spiritu?

SG. coutumiam.

204

Weshalb Christus

die Menschheit nicht durch den

Gebrauch seiner

uincit bonitate malitiam, irapletur utique

omnis

iustitia, et

damnatur

omne peccatum. Inde ipse Dominus praedicabat: C/em7/ inquit^), Prima ergo uictoria princex)s huius muni et in me nihil habet""). est expertem^) delicti caruem praestare sumptam ex geuere peccatrice,

ut in

ipsa

daranaretur peccatum,
uinceret,

in

qua regnare posse

se

crediderat,

imrao ipsa nunc

quae uicta fuerat aliquando;

quia

si*)

duinitas sola uicisset, nee diabolo fuisset

magna

confusio et

corporeis hominibus uincendi fiduciam


4.

non

dedisset.

lam uideamus, quid sibi uelit crux, quomodo in ipsa soluimundi peccatum, quomodo mors destruitur) et diabolus triumphatur. Crux certe non est debita, quantum ad iustitiae formam pertinet, nisi peccatoribus. Nam et lex Dei et lex saeculi reis et
tuv^)

criminosis

crucem

decreuisse

cognoscitur.

Circumcursante

igitur

ludam, per reges terrae, per priucipes ludaeorura, qui in unum conueuerunt ad Pilatum aduersus Dominum et aduersus Christum eius'^), damnatur Christus ad mortem, damnatur innocens, sicut propheta dicit in psalmo: lustus autem quid fecit^)"? Et iterum: Captabunt in animam iusti, et sanguinem innocentem condemnahunt^). Damnatur nullius, ne leuis quidem peccati reus, quia nullum potuit serpens facere in hac petra uestigium ^"). Suscepit patienter et contumelias^^) et colaphos*^), coronam spineam et uestem coccineam caeteraque ludibria, quae in euangelio continentur.
diabolo, operante per

Suscepit hoc dignanter

^^),

qui poterat referre in aduersarios iniuriam.


ttelut

Praepotentes sustinuit, ut canit Dauid,

homo

sine adiutorio^^),

qui diuina se poterat maiestate uindicare.

Nam
si

qui arborem ficus


increpare uoluisset,
Si enira

uerbo radicitus arefecerat^^), multo

facilius,
est,

omnis
et
illi,

caro,

quae faenum aestimata

protinus aruisset.

qui ad eapiendum

eum

uenerant, blande interrogati sermone,

id est:

Quem

quaeritis^'')''}

abierunt retrorsum et facti sunt uelut

W. mqnid.
")

^)

Job.

14,

30.

'^)

Codd.

expertim.
4,

*)

SG.

quasi.
3.

*) ")
'^)

Cudd. saluetur.
Ps. 94, 21.
1)

SG. distruitur.

')

Vgl. Act.

26

ff.

)
'^)

Ps. 11,

Vgl. Prov. 30, 19.

") SG. coutumilias.

SG.

cola/"os.

W.

hat zwischen continentur und Suscepit hoc diguauter- noch:

Sus-

cepit hoc absque ulla culpa, aut saginatus (gesttigt, bervoll, eig. gemstet)

patientia, aut
It.

tamquara ovem auictima


19
in
It.)

(1.

ouis &d uictiniaw

s.

Jes. 53, 7

und

Jer. 11,

ueniret

(1.

uenie??s

oder

uenit) ad crucem.
sein,

Die
aber

Worte knnten
Whl
ist

SG.

>per Homoeoteleuton

ausgefallen

sind

ein spterer Zusatz.

dem

einfach

und

nicht bel schreibenden Verfasser nicht zuzutrauen,

Das schwlstige und geschmacklose saginatus und

ebenso wenig das nicht


6)

die starke Corruption des Textes.


.Tuh.

eben logische aut aut ") Ps. 88, 5.

Hiezu kommt noch


Marc.
11,
14.

'*)

20.

18, 4.

i^ttlicheii

Macht

u.

s.

w. von dev Cewalt des Teufels elI^t hat.

205

mortui

^),

quid factum fuisset,


crucis, propter

si

iiicrcpare

uoluisset.

mysterium
illud

quod

et

uoiierat in
et

Sed iinplct huuc munduni, ut per


ucdut
rationo

peccati

chirographum ^)
esca^)

solueretur

inimica potestas
iustitia

hmo
5.

crucis in

capcretur,

et salua^J

atque

praedara diabolus,

quam

tenebat, amitteret.
credi necesse est.

Hoc autem

ita^) factum,

Christus domi-

nus sine reatu aliquo, sine culpa aliqua sententiae poenali'^) subiacuit, sine peccato innocens crucifigitur. Fit reus diabolus innocuo moriente,
fit

reus diabolus crucem iusto indebite inferendo.

fecit

homini.

Quod debebat Adam Deo,


''),

Christus

Mors Christi promortem suscipiendo


[protoplasto-

persoluit, factus utique sacrificiura pro crimine

hominum

sicut beatus Paulus edisserit^): Christus, rum] eorumque progeniei cUlexit nos et tradidit se ipsum pro nobis^^) oUationem et inquit^),

hostiam Deo in odorem suamtatis^^).


terat illud originale peccatura,
nisi propitiationis

Nee enim
fuisset

facile dimitti po-

nisi oblata fuisset hostia pro delicto,

sanguis

ille

sacer

effusus;

quia

uec uane

iara
et

tunc in Exodo dictum constat

Domino:

Uideho sanguinem

protegam uos^'^). domini passionem.


recte

lUa enim figura agni hanc designabat Christi Dum erogatur sanguis pro sanguine, mors pro

morte, hostia pro delicto,

Cui sie diabolus, quod tenebat, aniisit. iam dicitur: Non habes, unde, iniraice, causeris. Peccauorat primus Adam, sed ego, Adam uouissimus, peccati maculara^^) non
Ipsa te uicit caro per
peccatis

recepi.

meam

iustitiam,

quam

seduetione

feceras

obnoxiam.

Iustitia

mea
te

])roficiat

mihi indebite inrogata proficiat

debitori.

mors Teuere iam in mortem


peccr'.tori,

perpetuam non potes hominem, qui

per

me

uicit, superauit, elisit.

Nee sane
aequitate.
toUitur,

potentia uictus

es,

sed

iustitia,

uec dominatione, sed potius


et

Sic

uorauit'*),

quod obsorbuerat, inimicus,


est,

iuste

ei

quod
Ecce

tenebat,

quia iniuste inuadere ausus

quod ad

se

uullo ordine pertinebat.


6.
^^),

fratres karissimi,

quantum

arbitror, reddita est ratio,

quare dominus et saluator noster non per potentiam, sed per humilitatem,

nee per uiolentiam,

sed

per iustitiam humanura genus de


ideo nos, quibus tanta beneficia,

potestate diaboli liberauerit'^j.


Job.

Et

')

.18,

6.

'*)

^)

W.

iam.
'^)

*)

progenies.
5, 2.

*)

W. paenali. W. edisseret.
13
It.

'j SG. nyrographum. '') Die CC. blos.s ^) Codd. inquid.

W.
'")

escaca.

*)

S(i.

so/a.

hoiniunui

nud

eorumque
") Epli.

So beide Codd.
vos).
')

Ex.

12,
;

(et

uidrbo sanguinem et i)r


et

otegam

[nach den

LXX

Henaoo) vos
") SG.

Vulg. et uidebo sanguinem

transibo

S. Sab. z. St.

luacula.

")

SG.

sit

nomuit.

'")

W.

Ece.

In

W.

sind die

Worte de

potestate diaboli liberauerit

im Texte ausgelassen, aber am Rande

206

^iiie Ilouiilie ber die Parabel

vom barmherzigen

Samariter.

nullis praecedentibus meritis,

praestitit') diuiua misericordia,

quan-

tum

possuraus,

cum

ipsius

adiutorio
''^),

laboremus,

ut
^).

tantae pietatis

gratia

nou nobis iudicium pariat

sed profectum

XIII.

Eine Homilie ber die Parabel vom barmherzigen Samariter,


Luc.
10,

3035.
VIII.

Aus einer Sanct Gallener Handschrift saec.

*)

Homo quiam

escendehat de Hierusalem in Riericlio

et inci-

it in latroties.

Cum

iu euangelica lectione [hoc] legeretur^), fratres


et

karissimi,

audiuimus dominum

saluatorem

uostrum de peccato
qiiidam descendebat
lafrones,

primI hominis parabolaro proponentem,


de

Homo
in

Hierusalem [in Hiericho^)]

et

incidit

qui etiam

expoliauerunt eum,.
Hiericho,

Homo

iste,

qui descendebat de Hierusalem in

Adam

fuit.

Descendit de Hierusalem in Hiericlio, id est

de paradiso uenit in

mundum.
istius

Hierusalem interpretatur
praeferebat.

iiisio

pacis.

Hiericho typum'')

mundi
et

Hiericho autem ideo


Sicut enim luna

mundi figuram
iucohatur^)
et

habet,
crescit

quia luna interpretatur.


decrescit,
ita

genus

humanum.

Genus

humanum

crescit^) et moritur.
et incidit
^);

Descendebat ergo

Adam

de Hieru-

salem in Hiericho
di ret in latrones

Descenderet et non inciin latrones. quando autem de sublimitate'^) uirtutum

cecidit

in

peccatum, tune de paradiso uenit in

mundum.
^^)

Incidit^

inquit, in latrones, id est in

diabolum

et angelos

eius.

Qui etiam

expoliauerunt eum, id est inmortalitatis gloriam abstulerunt^^).


plagis impositis ahierunt semiuiuo relicto.

Et

Plagae impositae

intelle-

guntur concupiscentiae malae


et inutilia et nociua^^).

secundum apostolum desideria mnlta Quod uero dixit semiuiuum relictum, lioc
et

ergnzt

(Auslassungs-

und

Ergnzungszeichen
')
'')

/)

-Eine

andere,
^)

sptere
pareat.
lec-

Iland hat die


')

Worte

hier wiederholt.

SG.
)

praestetit.

Codd.

SG. explicit,

W.

explicit
^)

amen.

Ueberschrift:

Item homilia ex

7w Hie icho rauss hier ans*") ^) C. nescit. gefuUen sein. ') C. iyinis. ^) 0. iucoZtur. So der C. ") C. Es muss hier in ihm ein hypothetischer Nachsatz ausgefallen sein.
tione euangelii.
C. bloss legeretur.
subiimitatt's.
'^;

angelis.

'^)

Ei abstuleruut?

")

Tim.

6,

9.

ine Hoinilie ber die Parabel vom barmherzigen Samariter.

207

significauit,
erat,

quod,

licet

in carne uiueret,
ait

in

unima tarnen mortuus


in

secuudum

illud,

quod

apostolus:

Omnes

Adam

moriillis

nnhir^); et alibi: Anima^ quae peccmierii., ipsa morietur''^).

In

duobus, qui praetcrierunt, id est sacordote et leuita^), lex intelleg'itur


et prophetae.

lacebat enim genus humanuni a diabolo uulneratuni,

sed

eum, nee prophetia poterant liberare. Opus erat, ut Samaritanus ueniret. Samaritanus autem interpretatur custos. Quis
nee lex

enim erat ille Samaritanus, id est custos, nisi dominus noster, de quo scriptum*) est: Ecce non dormitahit, neque dormiet, qui ciistodit
Israel^).

Samaritanus ergo

iste,

iter faciens,

id est
est:

administrationem
secus

iuearnationis agens,
nisi:

uenit secus eum.

Quid

eum

uenit,

carnem humanain adsumsit. Et adproiiinquans alligauit uidnera eins. Quid est uulnera alligare? Qui peccatis possit resistere"). Quod autem infudit in eum'') oleum et uinura, in oleo misericordia
intellegitur, in uino iustitia,

aut certe in oleo chrismatis unctio, in

uino eucharistiae consecratio.

Quod autem

dixit

imposuit illum in

iumento suo,

iumentum

incarnatio intellegitur.

In hoc iumento nos

posuit, quando, sicut scriptum est, iniquitates nostra.<i in se portauit'^).

certe iumentum intellegitur gratiae adiutorium. Ita enim istum languidum reuocauit ad stabulum, quomodo illam ouem, quae errauerat, humeris suis ad ouile'') proprium reportauit. Stabulum, ubi

Aut

portatus est, ecelesia intellegitur.

Stabularius, cui coramendatus

est,

Paulus apostolus esse cognoscitur.


uelut
spiritalia

Et qnia

ecclesiae huius temporis

stabula

sunt,

per quae ad aeternam beatitudinem


:

curritur, ideo nos apostolus hortatur, dicens

Sic
et

currite,

ut

com-

prehcndatis

omnes^'^^).

Quod autem Paulus


ecclesiarum^^);
fuit,

gloriosus stabularius
7)iea

Christi possit intellegi, ipse dieit:


sollicitudo
tionibus^''')

Instantia, inquit,
et

cotidiana

omnium
soUicitus

quia

uelut

Christi
accepit.

muta-

iuste

stabularii

nomen
dies
est

Quod
dies
in

autem

ait:

Altera

die

prottdit

duos

denarios,

altera
passio,

tellegitur

post

resurrectionem.

Prima

secunda
et

resurrectio.

Duos denarios possumus


est:

intellegere

uetus

nouum

testamentum aut certe duo praecepta


pendet et prophetae, id

dilectionis,

in quibus tota lex


et diliges
ista

tuum.
faeilius,

')
1

Diliges

Dominum,
lectio
possitis

proximum
recitata,

Ergo [ut^')], quae in ipsa


Cor. 15, 22.
)
')

quotiens
recitantur,
Ez. 18, 20.
C.
1

uobis

fuerit

agnoscero^*),
*)

breuiter,
f')

) C. leuitrts.
)

C. scriptura.

Ps.

121, 4.
2,

So der C.

')

eum

in.

Jes. 53, 4.

Matth.
11,

8,

17.

1 l'et.

24.

C onilm.

')

Cor. 9, 24.

") 2 Cor.
'*)
(.'.

28.

")

So der C.
l'nssii

") Dieses "Wort nuiss hier ausgefallen sein.


agnosci?

poss// agnosceie.

208

i^ine Predigt ber die letzten Zeiten,

den Anticlirist u

s.

w
latroues,

[quae*)]

diximus,

recitamus^).
in

lu
sublata

illo,

qui
et

incldit

iu
eins.

Adam

intellegitur,
est,

latronibus diabolus
illi

angeli^)

Quod
intel-

expoliatus

imnortalitas

est.

Plagae impositae
est,

leguntur concupiscentiae malae.


in corpore,

Quod

seraiuiuus relictus
et leuita,

uiuus

mortuus in anima.

In sacerdote

qui praeteri-

erunt, lex et prophetia.


stus*) significatur.
tur,

Saraaritanus, qui interprotatur custos, Chriin illura


nullis
et

ostendit,
et

Quod") qaod gratia


misericordia
saluatoris

uulneratum")

niisericordia'')

moueIn

praecedentibus meritis

dafcur.

oleo
est,

uino

iudicium.

lunieutum,
Stabuluni,

ubi impositus

incaruatio

agnoscitur.

ubi

ductus

est,

ecclesia,

stabularius
significat.

Paulus apostolus.

Altera dies^) post resurrec-

tionem

Duo

denarii

aut duo testamenta, aut duo prae-

cepta iutelleguntur^).

XIV.
Eine Epliraem Syrns und Isidor von Sevilla
beigelegte Predigt ber die letzten Zeiten, den Antichrist

und das Ende der


Aus zwei Handschriften Saec.
Vlll,

AVeit.
und einer

einer Barberinischen

Sand

Gallener.

1.

Fratres karissimi, spiritui sancto^") credite*^), qui loquituv

in

nobis^^).

lam antea diximus,


superest^-').

quia mundi finis^^)

in

proximo
^'),

est, et^*)

consuminatio

Nuii-quid non^^) in hominibus^^)

prima*^) fides emarcuit^^)?


*)

Quam'-*') uidentur in pueris


ausgefallen

Dieses
*)

Wort muss
C.

hier
^)

sein.

*)

Recitemus?
uulnerato.
^")

^)
'')

C. Csc.

angelis.

ChristMW.
")

qui

*^)

in

illo

inisericordiam.

C
'^)

die.

Im

C. folgt noch Explicit.

SG. sp

'*-) So '3) B. flnew. ") In B. fehlt ^et^. SG. ?<obis. die CC Man erwartet et nihil nisi< oder >et sola consumniatio eius oder saeculi superest. Superesse in Bezug auf die Zukunft noch bevorstehen, wie ^'') ') sq. primo. B. ") In SG. fehlt non. ") SG. homines. sonst restarec.

") CC. creditfs.

eiinarcuit.
'^')

Prima

fides emarcuit

geht auf Apop.

2,

4 zurck.

Da

>in pueris

nicht mit

dem folgenden criminosa

-") B. Cam. verbunden werden

kann, indem Zusammenfassung von pueii und autistites unpassend wre, im Naclifolgeiiden von einer jeden von den angefhrten Classen etwas

Eine Predigt ber die letzten Zeiten, den Autichrist

u.

s.

w.

209

in antistitibus

^)

crimiiiosa,

in sacerdotibus

^)

falsidici'),

in leuitis*)

periuria, in rainistris'"') raaleficia^), in senioribus') adulteria, in iuue-

nibus^) luxuria^), in mulieribus falsus aspectus, in uirginibus adulter


afFectus ^'') Et in^^) his omnibus bolla Persarum^^) sunt, ac diuersarum gentium ^^) inminere et^^) regnum aduersus regnum insurgere *'); et cum coeperit regnum Romanorura gladio consummari, In expletione enim ^^) Romani regui^^) adest aduentus mali^''). saeculum consummari^*'). necesse est In illis diebus ueniunt^^) ad regnum Romanura^^) duo fratres, et uno quidem animo praesunt(?)^^),
!

^'')

sed quoniara^*) unus praecedit alium


Besonderes ausgesagt wird,
characteristisch
ist,

''^''),

fiet''"')

inter eos scidium^'').

und endlicii icriminosa fr die pueri nicht muss zwischen pueris i;nd dem folgenden in in den CC- Etwas ausgefallen sei, dem Plur. uidentur und den Pluralen criminosa, periuria, maleficia, adulteria im Nachfolgenden zufolge das
so

Neutr. Plur. eines substantivirten Adjectivs oder der Plnr. eines Substantivs,

mglicher Weise doch auch zwei Substantive,


macia.
iiis
S.,

wie inoboedieutia et contu18


It.:

Avas inoboedientia betrifft, Deut. 21,

Si fuerit alicici

inoboediens und insbesondere 2 Tim. 3, 2: erunf homines (in nouis siviis dicbns) parentibiis non ob Gedientes, und was contumacia<' angeht, Deut. 21, 18 Vulg.: St genurrit Jiomo lium contumacem.
')

P.

antotites.
'')

Mit den
SG.

antistites

sind die Bischfe gemeint.


dici^

-)

Die
stets

Presbyter.

falsadici,

B.

falsa

Da

in der Stelle sonst

^)

Sachen augegeben werden, so erwartet man falsa Aicta oder Aehnliches. '^) -') Die Diaconen. SO. Wohl die Kirchendiener niederen Ranges.
iiialiticia.
'')
;

'') '*) SG. iuuenfs. So SG. in B. ist das Wort sehr undentlich. *") Vgl. mit dieser Schihlerung dos dem Ende SG. luxoria, B. luxoriosis. der Welt vorangehenden Verderbens die Schilderung desselben in 2 Tim. 3, 1 ff., Lact., Institt. VII, 15, Ephr. Syr. iy. nepl fXEX. h. r. A., Opp. Gr. III, 377 8. und 378 s. ed. Jos. Assemani und Pseudo-IIippol., De consumm. ''') >') In B. fehlt in. mundi etc. C 6 und 7. So nach B.; SG. hat bloss '^) SG. gencium. peri. Man hat aus dem Vorangehenden bella hinzuzudenken, falls nicht ein Wort, wie incursiones ausgefallen sein sollte, *^) ^*) In SG. fehlt et. Nach was anzunehmen doch nicht nthig ist. '") Hier scheint ein Wort (uideMatth. 24, 7 It. (Vulg. hat cowsurget). mus, cernimus, conspicimus; audimus (s. Matth. 24, (>]; coeperunt) ausgefallen ") So SG., B. aduent^s^ (am Schluss einer Zeile) mali sein zu mssen. "*) In (dieses Wort doch undeutlich). SG. ist zw sehen expletione und

regni

ein kleiner leerer, durch Ausradirung eines


''')

Wortes (enim) eutstandecons((/rtri.


-')

ner Raum.
uonieiit.
prp/f'nnt,

Regni

fehlt in B.

*")

SG. seculum, B.
-')

B.

") So SG.;
ist
oiii

B.

Romanonun.

SG.

et

unum quidem animnm


,

Praefieri was also beide Codd. wiewohl nicht ganz unmgliches Wort (praefici, '") So -^) praefectus). nach SG. (qm); B. quia. Alius: st. -alter (s. ") SG. inter eis scidiuni, B. (ieorges s. v., I, 300). SG. et tiet.

B. et uno quidem animo pr^'/nmt.


unerhrtes,

haben,

'"'')

in (?)
302).

eis

scidi^ Eisj knnte Soloecismus sein (s. Georges s. inter, II. Man Scidiums Riss, Zertheilung, hndet sidi nicht in den Lexx.

14

210

Eiue Predigt ber die letzten Zeiten, den Antichrist

u.

s.

w.

Soluitur itaque
saruni
et

^)

aduersarius et excitabit

^)

odium

inter regna Per-

<